commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id BAB IV PEMBAHASAN ANALISIS DATA Kajian yang dilakukan dalam penelitian ini adalah kajian filologis dan kajian isi. Kajian filologis menjelaskan permasalahan secara filologis yang terdapat dalam suatu naskah. Kajian isi memjelaskan tentang isi dari naskah tersebut, hal-hal apa saja yang terdapat dalam suatu naskah diungkapkan dalam kajian isi. Pada penelitian ini kajian-kajian tersebut dijelaskan secara mendetail, sebagai berikut: A. Kajian Filologis Kajian filologis pada penelitian ini membahas tentang permasalahan yang terdapat pada naskah SKJW secara filologis, yang berupa kesalahan penulisan, atau beberapa varian penulisan. Kajian filologis cara kerjanya berdasarkan cara kerja filologis secara benar, sehingga dapat diperoleh suatu suntingan teks atau naskah yang bersih dari kesalahan dan benar mendekati aslinya. Kajian filologis tersebut meliputi: deskripsi naskah, transliterasi naskah, kritik teks, suntingan teks dan aparat kritik, dan sinopsis. 1. Deskripsi Naskah Deskripsi naskah yaitu membuat uraian atau gambaran keadaan naskah dalam wujud fisik maupun isi naskah yang diuraikan secara terperinci dengan tujuan untuk mempermudah pengenalan terhadap naskah beserta konteks isinya. Deskripsi mengenai naskah SKJW antara lain sebagai berikut: 32
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 33 a. Judul Naskah Sêrat Kajat Jati Wisesa. Judul tersebut tertulis pada awal penulisan teks. Judul pada cover luar naskah tertulis Kajat Jati. Judul pada cover dalam tertulis Sêrat Kajat Jati. Tetapi penulis memilih judul yang tertulis Sêrat Kajat Jati Wisesa, karena nama judul tersebut sering ditemukan dalam teks, di bawah ini terdapat kutipan perbedaan nama judul, sebagai berikut: (a) (b) (c) Gambar 34.Nama judul yang berbeda. (a) nama judul yang terdapat pada cover depan, letaknya di samping sampul luar; (b) nama judul yang terletak pada cover dalam tertulis "punika sêrat kajat jati"; (c) nama judul yang terletak pada awal penulisan teks, dan menjadi judul utama karena banyak ditulis pada teks, tetulis "punika sêrat kajat jati wisesa". b. Nomor Naskah Nomor naskah SKJW menurut katalog lokal di Perpustakaan Rêksa Pustaka, Mangkunegaran yaitu O. 23 dan pada katalog Nancy K. Florida Jilid II nomor MN 312 O.23, sedangkan menurut Giradet tertulis 21430 (O. 23). c. Tempat Penyimpanan Naskah Naskah SKJW tersimpan di Perpustakaan Rêkso Pustaka Pura Mangkunegaran.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 34 d. Asal Naskah Naskah berasal dari Pura Mangkunegaran, Surakarta e. Keadaan Naskah Keadaan naskah baik, kertas baik, tulisan mudah dibaca, huruf renggang. Tetapi terdapat kertas yang sudah rusak dan sobek sehingga terdapat beberapa kata dan kalimat yang tidak bisa dibaca. Halaman masih utuh, dan bentuk teks masih bagus. Pada cover luar masih bagus terbuat dari kertas yang dilapisi kayu agak tebal terdapat lubang-lubang kecil karena rengat, tetapi secara keseluruhan masih bagus, berikut kutipannya: (c) (a) (b) Gambar 35. (a) halaman yang utuh, (b) cover luar naskah, (c) halaman sobek dan agak sulit dibaca. f. Ukuran Naskah : 34cm panjang : 21 cm lebar g. Ukuran teks : panjang : 25 cm lebar : 15,2 cm h. Margin :
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 35 1) Lembaran depan (recto): : 3,5 cm margin atas margin bawah : 5,5 cm margin kanan : 3,8 cm : 2 cm margin kiri 2) Lembaran belakang (verso): margin atas : 3,5 cm margin bawah : 5,5 cm : 3,8 cm margin kanan : 2 cm margin kiri i. Tebal Naskah Tebal naskah 2,5 cm, jumlah halaman adalah 215 halaman, terdapat halaman rusak pada halaman 11-12 karena sobek. Halaman kosong tidak ada, halaman yang ditulisi sejumlah 215 halaman. Gambar 36. Naskah SKJW hlm11-12, yang dilingkari merupakan salah satu sisi sobek dan menyebabkan kata menjadi hilang.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 36 j. Jumlah baris setiap halaman Jumlah baris setiap halaman terdapat 18 baris, kecuali halaman 215 hanya terdapat 15 baris. k. Huruf / aksara Huruf yang digunakan adalah aksara Jawa carik, tulisan berukuran sedang, rapi, tebal tipis dari tulisan sangat jelas. Jarak antar huruf renggang sehingga mudah dibaca. Tinta menggunakan tinta hitam agak kecoklatan. l. Cara penulisan Naskah SKJW ditulis dengan cara bolak-balik (recto verso) pada halaman depan dan belakang. Naskah ditulis dengan huruf yang sedang, renggang, jelas, dan mudah dibaca. Tekanan penulisan tinta sangat jelas antara tebal tipis dari tulisan. Penomoran pada teks ditulis di atas pada tengah-tengah dengan menggunakan pensil dan angka Arab. Penulisan halaman dimulai dari halaman 1-215. Gambar 37. Penomoran halaman naskah yang ditulis ditengah-tengah disisi atas dengan menggunakan pensil dan ditulis agak kecil.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 37 Gambar 38. Halaman yang recto verso (bolak-balik). Gambar 39. Penggunaan tanda baca yang terdapat dalam teks. Tanda baca yang digunakan semacam "adêg-adêg" dan "pada lungsi", seperti yang terdapat pada lingkaran. Pada penulisan yang lain terdapat tanda baca yang kurang sesuai dengan awal penulisan prosa atau alinea, seperti contoh di bawah ini : Gambar 40. Terdapat penanda bait di tengah-tengah teks yang berfungsi sama seperti adêg-adêg sebagai mengawali suatu alinea.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 38 Terjadi variasi antara penulisan tanda baca adêg-adêg, seperti contoh di samping ini: Gambar 41. Gaya penulisan tanda adêg-adêg yang bervariasi. Terdapat penanda pupuh yang hanya sebagian saja, dan letaknya di awal penulisan teks. Gambar 42. Terdapat penanda pupuh di awal penulisan teks. Terdapat beberapa symbol organ tubuh yang menyimbolkan tentang keberadaan 4 nafsu, seperti gambar di bawah ini: Gambar 43. Gambaran beberapa organ tubuh, seperti lambang hati, emperu, dan maras yang menyimbolkan sifat-sifat dan letak dari 4 nafsu manusia.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 39 m. Bahan naskah Kertas yang digunakan adalah kertas HVS polos. Kertas tebal, tetapi sudah berwarna usang kecoklatan. Hal tersebut dikarenakan usia naskah yang sudah lama. n. Bahasa naskah Bahasa yang digunakan bahasa Jawa dengan ragam krama madya. o. Umur naskah Umur naskah SKJW yaitu tertulis dalam kolofon yang terdapat pada halaman terakhir (hlm 215) pada 2 baris dari bawah, sebagai baerikut: Gambar 44. Kolofon naskah, tertulis "paripurnaning panitra tanggal kaping: 22 Dulkangidah, warsa Alip, angka: 1819".Terjemahan "selesai menulis tanggal 22 Dulka"idah, tahun Alip, 1819, atau pada tanggal 10 Juli 1890 masehi. Diperkirakan umur naskah 124 tahun (1890-2014). p. Identitas pengarang atau penyalin Naskah SKJW ditemukan penyalin naskah terdapat pada akhir penulisan naskah yaitu Kyai Ageng Mukhamad Sirullah yang berasal dari Kedhungkol sebelah selatan Kedung Panganten. Mênggah sasêbutan samantên punika ing atasipun kawruh pipingitan sarta dèrèng wontên ingkang pêjah wangsulan mbabarakên dados kula amung nyumanggakakên, katarimah botênipun wontên sariranipun piyambak, amin. Kula Kyai Agêng Mukhamad Sirullah ing Kêdhungkol, sakidul Kêdhung Pangantèn. (naskah SKJW hal 215) Dari hal tersebut telah jelas bahwa Kyai Ageng Mukhamad Sirullah merupakan penyalin dari naskah SKJW. q. Asal-usul naskah Asal-usul naskah tidak timukan dalam naskah SKJW.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 40 r. Fungsi Sosial Fungsi social naskah SKJW adalah sebagai piwulang atau ajaran kepada manusia tentang suatu perilaku yang bertujuan untuk mendekatkan diri kapeda Tuhan melalui sikap moral religi. s. Ikhtisar Naskah Naskah SKJW merupakan naskah yang berisi tentang pengajaran moral religi yang diterapkan dalam 4 hawa nafsu (amarah, luamah, supiyah, mutmainah), pengandalian hawa nafsu, beserta suatu perilaku kehidupan spiritual menuju ke makripat atau menuju ke jalan yang benar atau sempurna. 2. Transliterasi Sêrat Kajat jati Wisesa adalah sêrat yang ditulis dengan aksara Jawa, sehingga transliterasi sangat diperlukankarena untuk penyuntingan teks. Transiterasi adalah pengalihan huruf ke huruf dari satu abjad ke abjad yang lain, (Edward Djamaris, 1991:19). Transliterasi yang dilakukan pada penelitian ini yaitu dari aksara Jawa ke huruf Latin. Penulis dalam menyajikan hasil transliterasi dengan sebaik-baiknya dan selengkap- lengkapnya, karena supaya lebih mudah dipahami dan dibaca. Pada naskah SKJW hasil transliterasi dapat ditinjau pada suntingan teks. 3. Kritik Teks Kritik teks adalah pengkajian, pertimbangan, perbandingan, dan penentuan teks yang asli atau teks yang autoritatif atau teks yang paling unggul kualitasnya, serta pembersihan teks dari segala kesalahan. Usaha tersebut dilakukan karena untuk merekonstruksi teks. Pada kritik teks seorang filolog dituntut untuk
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 41 mempunyai alasan kuat serta didukung refrensi, misalnya kamus bahasa Jawa atau EYD bahasa Jawa dalam menentukan bacaan yang benar, agar tidak terjadi ketidaktepatan yang dapat membingungkan pembaca. Seorang filolog harus dapat alasan memberi serta mempunyai dan yang dapat kuat ilmiah dipertanggungjawabkan secara filologis. Keseluruhan pertanggunggjawaban dan kesalahan secara filologis ditulis pada aparat kritik. Pada penelitian ini, suntingan teks dan aparat kritik sudah melalui tahap kritik teks. Sebelum ditampilkan kesalahan tulis, maka, diperlukan pengertian jenis kesalahan yang dapat dipakai dalam kritik teks, kesalahan yang terdapat dalam naskah SKJW antara lain sebagai berikut : a. Lacuna: merupakan bagian yang terlewati, baik suku kata, lata, kelompok kata, atau kalimat. b. Corrupt: mereupakan bagian naskah yang tidak bisa dibaca atau tidak bisa dipakai dan diketahui artinya, hal tersebut disebabkan karena kertas rusak, sobek, sehingga mengakibatkan tidak bisa dibaca. c. Hipercorect : perubahan ejaan karena pergeseran lafal. d. Adisi: bagian yang kelebihan atau penambahan baik suku kata, kata, kelompok kata atau kalimat. Pengelompokan kesalahan dan ketidakkonsistenan naskah SKJW disusun dalam bentuk tabel. Jadi untuk mempermudah memahami maka dibuat singkatan sebagai berikut: : menunjukkan nomor urut No. :menunjukkan halaman teks. Hlm.
: edisi teks berdasarkan pertimbangan linguistik
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 42 @ : edisi teks berdasarkan konteks kalimat. : edisi teks berdasarkan konteks sastra. # ... : bagian kata yang hilang karena kertas sobek. : bacaan yang telah dibetulkan. Edisi Tabel 1. Varian Lacuna a. Lacuna suku kata No. Hlm. 1 2 3 Edisi Teks SKJW Wontên *@ Wontên* Lajêng * Won Won La... 10 14 110 b. Lacuna huruf No. Hlm. 1 2 3 4 5 6 7 Teks SKJW Edisi Wajib *@ Panggraita * Salêbêting * Ahli @ Insya * Anggadhahi *@ Mêdalakên * Waji Pagraita Salêbêti Ali Insa Agadhahi Mêdalakê 12 26 36 52 71 108 112 Tabel 2. Corrupt Edisi Teks SKJW No. Hlm. 1 2 3 4 5 6 7 a... Ko...tingsun ...won Sau... ...dhe a...tana Sa...n 11 11 11 11 11 12 12 Ananing Kodratingsun Kemawon Saupami Badhe Angèngêtana Sampun
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 43 Pada tabel khuhus corrupt terdapat kata-kata yang hilang dan sudah diedisikan karena hal tersebut menurut acuan dari transliterasi naskah yang dilakukan oleh pegawai Perpustakaan Reksa Pustaka, Mangkunegaran. Karena pada saat dilakukan transliterasi naskah tersebut belum mengalami kerusakan atau sobek. Tabel 3. Varian Hipercorect No. Hlm. 1 1 1 2 7 3 4 4 14 5 35 6 37 7 43 8 65 9 69 10 73 11 84 12 92 13 110 14 Teks SKJW Edisi Khajat Dzating Dad Angrebdakakên sumantên Tususipun Sinêbun Masut Tekat Rotên Eklas Sawujut akir Jasat Kajat *@ Dating * Dat *@ Angêbdakakên*@ Samantên *@ Tumusipun *@ Sinêbut * Masup * Tekad *@ Botên * Ikhlas *@ Sawujud *@ Akhir * Jasad *@ Tabel 4. Varian Adisi No. 1 2 3 Teks SKJW Edisi Hlm. Amintirêna *@ Rahmani *@ Têgêsipun @ 5 27 127-128 Têgêsipunsipun Angmintirêna Burahmani 4. Suntingan Teks dan Aparat Kritik Suntingan teks adalah menyajikan teks yang dipandang asli atau mendekati aslinya, yang bersih dari kesalahan berdasarkan bukti-bukti yang terdapat dalam naskah yang dikritisi. Pada naskah SKJW terdapat beberapa kesalahan yang ditemukan yaitu berupa lakuna, corrupt, hipercorect, dan adisi.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 44 Aparat kritik merupakan suatu pertanggungjawaban dalam penelitian naskah yang menyertai suntingan teks dan merupakan kelengkapan kritik teks. Segala kesalahan bacaan yang ditampilkan dalam aparat kritik merupakan kata- kata atau bacaan salah yang terdapat di dalam naskah. Jadi, untuk mendapatkan suntingan teks yang dapat dipertanggungjawabkan secara filologi, tahapan yang disajikanadalahsuntingan teks disertai dengan kritik teks dan aparat kritik secara bersamaan. Adapun kata-kata, kalimat atau baris yang dianggap keliru diberi nomor kritik teks. Sedangkan pembetulannya yang merupakan aparat kritik langsung diletakkan di bawah teks yaitu berupa catatan kaki (foot note). Dalam hal ini metode yang digunakan adalah metode edisi kritis atau disebut juga metode standar (biasa). Dalam metode edisi kritis penyunting mengidentifikasi bagian dalam teks yang mungkin terdapat masalah dan menawarkan jalan keluar. Jalan keluar tersebut yaitu (1) apabila penyunting merasa bahwa ada kesalahan dalam menyarankan bacaan yang lebih baik, (2) jika terdapat teks yang salah, penyunting dapat memasukkan koreksi ke dalam teks tersebut dengan tanda yang jelas yang mengacu pada aparat kritik dan bacaan asli akan ditandai dan didaftar sebagai naskah (Robson, 1994: 25). Hal ini merupakan suatu bentuk terbuka bagi pemikiran pembaca yang mempunyai pendapat atas pembetulan bacaan tersebut. Untuk mempermudah pembacaan dan pemahaman makna transliterasi naskah SKJW maka digunakan tanda-tanda sebagai berikut: a. Dalam suntingan teks, huruf kapital digunakan untuk menulis nama Tuhan, nama raja, nama orang, nama tempat, panggilan untuk seorang raja, nama bulan, hari dan tahun. Sedangkan kata atau
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 45 kelompok kata yang lain ditulis dengan huruf kecil atau biasa, meskipun dalam SKJW dijumpai beberapa kasus penulisan kata yang tidak wajar, misalnya penggunaan aksara murda di tengah kata (ejaan bahasa Jawa yang disempurnakan). b. Sastra laku ditransliterasikan dengan mengubah konsonan penutup pada kata berikutnya, misal: dumununging dumunung nging gêssang gêsang wujudanning wujudaning contoh sastra laku c. Angka Arab 1,2,3,... dst yang berada dalam teks adalah nomor kritik teks pada kata yang terdapat kesalahan. d. Angka Arab [1,2,3...dst] adalah menunjukkan pergantian lembar halaman teks. e. Tanda diakritik (e) dibaca "e" seperti pada kata "kapratelakakên" f. Tanda diakritik (ê) dibaca "ê" seperti pada kata "sêrat" g. Tanda diakritik (è) dibaca "è" seperti pada kata "syèh" Berikut ini adalah suntingan teks beserta aparat kritik dari naskah SKJW: Sêrat Kajat Jati Wisesa
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 46 Punika Sêrat Kajat Jati kabêkta saking panatanipun Êmpu Kajat, sarêng manjing Islam lajêng kalantur nama Sèh Khajat1Jati. [1] Punika Sêrat Kajat Jati Wisesa, kacariyos kala jaman Nagari ing Pajajaran. Wontên satunggal tiyang nama êmpu Khajat saking bantêring laku alêlana dumugi ngapurug. Lajêng manjing Islamipun nama Sèh Khajat Jati Wisesa. Kawarti kala samantên anggènipun puruhita amung satunggal dhatêng Molana Kajali ing Nagari Rum, sarêng dipunwêjang kajatèning kaanan jati, lajêng sagêd anata agami Islam, bêbasanipun amung saking ngantêpi têmêning tekadipun dados pinaringan Ilham dening Pangeran. Têgêsipun angsal wawêngan kaananing ngilmi makripat. Mênggah ingkang kacariyosakên ing nginggil punika, inggih ugi nukil saking kitab Tasawub.Tumrapipun andunungakên wêwêjanganipun sakaliring pangawasa ingkang mêdal saking kajat satuhunipun. Punapadene pitêdahaning sadaya kaniyataning manungsa satunggal-tunggal sami kapratelakakên kados ing ngandhap punika : [2] 1. Ingkang rumiyin, sinêbut kajat budiman. Têgêsipun anêdahakên sajatining kaniyatan punika asalipun saking wahyaning Imam. Manawi kaparsudi kadayanipun dados winastan imam maksum. Liripun ingkang kadunungan eling tanalali. Kawontênaning imam sadaya punika inggih sami asal saking budi sanubari, mila sinêbut budi sanubari satuhunipun pambêkan ingkang tulus. Lumayaning watak sêmantên wau inggih kawimbuhan saking catur berawan. Têgêsipun karkating nêpsu kawan prakawis : 1. Nêpsu luamah : anggènipun sasandhan kaliyan budi punika, muhung anêdahakên parasadya, wahyanipun têmah anuwuhakên pikajênging jasat. 2. Asasandhan kaliyan nêpsu amarah : wahyanipun dadosakên andugèkakên sakaniyatanipun, mila witing manungsa sagêd kadugèn kajatipun inggih saking makatên ing têturutanipun. [3]3. Asasandhan kaliyan wahananing nêpsu supiyah, wahyanipun agêsang andadosakên kadunungan budi lêpas utawi bantêr punika katarik saking karkating nêpsu supiyah, têgêsipun ingkang andadosakên khajat kanyatan wau inggih saking wantêring kanêpson. Asalipun saking cahya maya-maya. budi, mila witing kabantêraning 4. Anggènipun jasat kasandhangan budi panarima punika, saking asasandhan kaliyan wahananing nepsu mutmainah. Têgêsipun saking dhahganing nêpsu sumèlèhing budi wau kasirêp mutmainah. Mila punika agêsang kawontênanipun kasandhangan budi dibya. Inggih saking ngriku kawotênanipun. ing Mênggah ing sajatosipun ananing nêpsu kawan prakawis wahananipun amimbuhi kajating budi, mila budi ing manungsa punika botên satunggal kêmawon,yakti tundha-tumundha angandharakên Kajat Sajati. 1kajat *@ (setiap penulisan khajat membaca sesuai yang dibetulkan dan berlaku sampai ke belakang)
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 47 [4] 2. Ingkang kaping kalih : sinêbut maha budi. Têgêsi 2 budi punika dzating 3 nêpsu kawan prakawis. Tandhanipun manawi sakaliring sêdya ingkang botên sasandhan lawan nêpsu kawan bab wau dèrèng kenging sinêbut mahabudiman sapanunggilanipun. Mila budi dados dating nêpsu jalaran sagêd angrebdakakên 4 sakajating manah kita sadaya. Mila ing mangke kaèsthi dening Êmpu Kajat Jati Wisesa, kados ing ngandhap punika: Kados manawi badhe nyatakakên pangawasaning budi, sagêdipun têrus ingkang dados kajat kita satunggal-tunggal makatên: Ing sabên sampun dumugi wanci sirêp tiyang, anamtokakên manungsa punika sami kadunungan êmpaning budi, awit manawi sampun sirêp ing swara ramening sarwa kapirêngan. Ing ngriku lajêng cukul tuwin nganam-anam budi kita warni-warni, punapa barang ingkang dados pangèsthining budi [5] tanpa kêndhat, inggih puika nandhakakên ngrêbdaning nêpsu kawan prakawis wau. Saengga kita gadhah kaniyatan bangsaning wahyu, tuwin sasamining pikajêng ingkang sakintên kenging ginayuh, patrapaipun anyirêpa amarah supiyah mutmainah. Muhung angmintirêna 5 kaananing budi lawan nêpsu luamah kita, pakartinipun apêtêngan majêng mangetan lajêng majêng mangilèn dhêkukul ngrangkul dhêngkul, sarwi matrapakên ngilmi Kajat Jati Wisesa. "usali sunatan niyat ingsun anêtêpakekaananing wawênangingsun kang saka budi dating jatingsun, dadi saka ingsun, kalakon saka wisesaningsun. Anane anu, iku katarik saka luamahingsun, kalabon saka jatingsun, dadi saka wisesaningsun, anane anu, iku katarik luamahingsun, dadining anu, saka budining anu.Sarwi mêgêng napas angusap jaja kaping tiga.Lajêng tobat dhatêng dat kita pribadi kang langgêng.Adat lajêng wontên prantandhaning khajat kita satmata. luamah tapakur".Têgêsipun, [6] Manawi katarimah, kita tinêkan wawarnèn kados ing pangayam-ayam salamènipun, kadugèn panêdya kita ing sapêpenginan kita wau, kanyataan wontên sangajênging tapakur kanthi swara: andugèni samukawising kajat kita wau sadaya. Nanging botên kenging kita angawasakên warnènipun.Amung piyambakipun kêdah miyarsa ingkang kapirêng saking karna kiwa, kapitêdah kabuling pangèsthi, dene makatên punika ing sajatosipun pangandikaning dat kita pribadi, badhe andadosakên kajat kaananing pangawasa. Kados ing ngandhap punika swaranipun dad 6: "Ingsun anuksma marang anane ing kaananingsun, nyatakake kalawan kudratingsun, ing ngriku kita amung lajêng uluk salam salêbêting kabatinan sajati." [7] 3. Ingkang kaping tiga, winastan amarah kiyah. Têgêsipun anandha wawênanging budi kita malih, saengga kita gadhah kajat dhatêng bangasaning jasat, liripun badhe ngungalakên kamulyaning badan.Punika angèna wiwaraning 2têgêsipun * 3dating @* 4 angrêbdakakên*@ 5amintirêna *@ 6dat @* (setiap penulisan dzat,dad membaca sesuai yang dibetulkan dan berlaku sampai ke belakang)
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 48 warana, têgêsipun angulapa patraping kajat mikaning badan. Inggih ugi kêdah ing wanci lingsir dalu, madhêp mangilèn keblatipun lajêng balik majêng mangetan, botên kenging pêjah dilah, amung wontên ing undhukan kemawon. Patrapipun anutupana rai, sarwi mangagêm busana sarwa wulung utawi sarwa gadhung. Lajêng amatêka ngilmi wawangsitan, nanging manawi ginuron botên kenging dipunsêrat, anggêr sampun apal kemawon inggih lajêng kabêsmi, kados makatên wawêjanganipun, mawi siyam sadintên sadalu. Dene wêdharing ngilmi kados ing ngandhap punika : " ya ataku pirhu," kaping sakawan. [8]"ya kabiru, ya mutangal, kaping 100. Dene wawêjanganing ngilminipun sang êmpu Khajat Jati Wisesa, punika makatên: Sajatine ora ana apa-apa duk maksih awang-uwung durung ana sawiji- wiji, kang ana dhingin iku ingsun, lan satuhune kaananing nêpsu amarah iku dadi wahyaning saciptaningsun.Teka sakajatingsun, ana sasêdyaningsun. Iya ingsun sajati ing Pangeran Kang Maha Suci sajati, kawasa andadèkake kajatingsun salawase.Saka ing kudratingsun satuhune. karkatingsun. Karkatingsun siriyah ing iya dad, Mênggah pakartinipun wawêjangan ingkang kasêbut nginggil punika, kawasanipun sagêd angungalakên para sêdya miwah para anggayuh wêkasaning badan. Têgêsipun manawi kita badhe sumêdya kinèdhêp para ing sasami, linuluta-[9]n ing dasih, kongas sagung kadibyan kita wontên ing alam donya, punika ing sabên sirêp tiyang kawatêka. Lampahipun ing sabên dintên dhaharipun amung sapisan ing wanci sêrap surya, miwah siram kaping kalih sadintên. Bangun rahina, kaliyan angajêngakên dhahar wau jam 5. Mênggah pakartinipun êmpu Kajat Jati Wisesa samantên punika, anjawi kabuling sarira, adat awèt ênèm. Tuwin awèt wajanipun, miwah rema arang wanên. Makatên malih ngilminipun êmpu Kajat Jati Wisesa makatên wau saupami wontên ingkang nglampahi sarta têmên, mangka dumugining don, ingkang sampun kanyatan, kuburanipun botên kenging kaungkulan ibêring paksi, tuwin gadhah walat. Mila manawi wontên wartos ingkang makatên punika inggih angagêm ngilmi wawêjanganipun êmpu Kajat Jati Wisesa. [10] 4. Ingkang kaping sakawan winastan supiyarahmi. Inggih punika anêdahakên kawasaning nêpsu supiyah ingkang tumrap dhatêng jasating manungsa.Liripun, tiyang ingkang kadunungan pangawasa sagêda damêl kabuling sarira, rahayuning laksita, punika saking wahyaning supiyah. Têgêsipun saupami won7 tiyang ingkang nyandhang sasakit utawi katrapan coba, ingkang istingangkahipun pêjah, wasana botên, kadosta: tiyang dhawah saking kalapa amènèk galugu tuwin kagalundhung jurang. sangêt, sapanunggilanipun ingkang makatên wau, mangka sanêd waluyajati nirmala. tajêm yakti ngagêm Inggih punika katitika dalèrènging ngilminipun êmpu Kajat Jati Wisesa, manawi pandirangan, punika amung saking kasandhangan Punapa malih tiyang sasakit ing tingal, manawi 7wontên *@
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 49 dèrèng takdiripun kemawon. Mênggah patrapipun ngilmi supiyarahmi wau, ka- [11]dos ing ngandhap punika wawêjanganipun. "sajatine ingsun dating Pangeran Kang Agung, Kang langgêng ora kêna owah gingsir, lawan sajatine ingsun pasêbutaning supiyarahmi. Têgêse jasatingsun kang saka wahananing cahyaningsun kang kuning, kaanane ing lêlakoningsun ana ing alam akadiyat, alam wakidayat, alam wahdat, alam insan, alam insankamil, sapanunggilane alam kabèh iku iya saka kawasaningsun sautuhe." Ananingsun iya a...8 supiyarahmi, karana ing ko...tingsun9 nunggal lawan ananing wawayanganingsun. Sadaya wau amung kaapalakên...won 10, manawi sampun apal, sau... 11 ..dhe12 kangge amung nyêbuta makatên : " sirulah datulah supiyarahmi, mêgêng napas anggêdrung siti kaping tiga." Inggih punika ingkang sinêbut aji-aji pangampangan,[12]ananging dede panggolonganing ngilmi karang. Mênggah ingkang tumrap ing nginggil punika ugi mêdal saking kawasaning dat mutlak ajali abadi. Babaranipun ing sipat kita satuhunipun, sarta, mawi lampah sajêgipun gêsang nyirik ngingsêp, têgêsipun bangsaning angambung punika kasingkirana. Dene manawi sampun ngantos sare sadèrèngipun bêdhug, utawi botên pêrlu sare siyang, dhahar amung sapisan sakwarêgipun, punapa dene kedah a...tana 13 kawontênaning ingkang waji... 14 Liripun angèngêti wajib punika sa...n15 sok mimisuh, siya-nganiaya dhatêng liyan, tuwin sampun kêndhat siram sabên sore, samantên punika kaèngêtan yêkti............ (wontên sakawan larik ingkang botên sagêd kawaos)........... [13] Tapsiri têgêsipun patraping kaelingan. Mênggah kalih pêrkawis punika sajatosipun inggih sami mêdal saking kaananing dzat sajati, wahyanipun dhatêng wiwara sanggya. Liripun, anelakakên purbaning nêpsu mutmainah, mila kawan pasêbutan punika kayêktosaning kaanan inggih sami saking purbaning dat kang kadim ajali abadi sadaya. imami, têgêsipun anata cipta sajati, panduking Manawi tumprap pangawasaning badan jasmani, sarta tandhaning roh ilapi, tinêmbungkakên trining rarangga, têgêsipun manawi pinusus salah satunggal, kêdah mêpêt ingkang tigang bab, gilir gumantos pakartinipun. Amung satunggal ingkang botên sagêd tumut purbaning dad kang wisesa, dipunwastani dat kadariyah, têgêsipun amung mêdal saking kajat ingkang langgêng, inggih punikia wiwara jatining pangeran, mêmpaning budi sanubari, wau sami asasandhan saking lobaning nêpsu mutmainah. [14] Mila ingkang sampun putus ing saniskaraning tanajul tarki, sayêkti sagêd kabul mujijating jasat kita, ananging manawi jaman ing Dêmak, sapariki botên won... 16 ingkang ngangge patrap sumantên17 wau, jalaran pancèn angsal kalih- 8ananing 9 kodratingsun 10kemawon 11saupami 12 badhe 13angèngêtana 14wajib *@ 15sampun 16wontên *
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 50 kalihipun rahsamaya. Têgêsipun mujijat samantên wau, manawi botên sagêd ngirip pakartining jim, saèstu dèrèng kantênan katandha kawasanipun. Ananging manawi pasah penggêgêting budi, malah taksih kathah wawênangipun jaman sapunika. Mênggah ingkang kagancarakên cariyos ing nginggil punika wantahipun makatên : Ingkang tinêmbungakên ngilmi rahsamaya punika panganggènipun para jawata sapiturutipun, mila kathah ingkang sagêd ngambah gêgana tanpa êlar. Manawi jaman sapunika sanadyan botên sagêd mabur, anggêr pasah pamêsuning ngatokit, yakti angungguli ingkang sagêd mabur wau.[15] Wondene ngilmining kêkalih pisan wau, kapratèlakakên kados ing ngandhap punika. Ingkang rumiyin yogi sami angawuningana kaananing ngilmi rahsa maya. Mênggah tapabratanipun nêm prakawis sami kaèsthi kalayan mêsthi, 1. Botên kenging dhahar manawi dèrèng karaos lupa sakaliring badan sakojur wau. 2. Botên kenging katarajang garawang angga.Têgêsipun angagêngakên hawaning jasat. 3. Botên kenging katrapan sawa ganda.Têgêsipun mambêt gandaning mayit utawi sakaliring ambêt ingkang botên prayogi. Mila kapatuh badan dinupanan. 4. Botên kenging kasandhangan ucap ngaping kalih, inggih punika goroh ing ucap lair batinipun, punapadene cidra ngubaya 5. Ingkang kaping gangsal, botên kenging kadunungan manah muthalit ambakiwit. 6. [16]Ingkang kaping nênêm, sadaya kaniyatanipun kêdah kapêntogakên ing pandon. Têgêsipun ingkang sinêdya manawi dèrèng kalêksanan anamtokakên pati raga. Ingkang makatên punika trêkadhang milalu sirna yèn lêpata. Inggih punika amung nandhakakên saking mantêping tekadipun. Sasampuning kasubrataning jasat ingkang sumanten wau kawimbuhan asaling asli. Têgêsipun dhasar trahing jim punika manawi sagêd angambah jumantara. Sayêkti kalêpatan ing apatrapipun, sinêbut mingkarkating mujijatil kubra. Manawi waêjanganing ngilminipun iggih punika nêm prakawis ingkang dados panutanipun: 1. Ingkang rumiyin panutaning wawêjanganipun Sang Hyang Endra, kados ing ngandhap punika patraping amêjang ngilminipun: [17]"O ilahèng hong mangarca nama taya, yang yang ning jawata yoga ning ulun, kamurêp kamidhêp". Tabiyatipun manawi pêjah wangkenipun kapêndhêm pucuking wukir. 2. Panutan saking Sang Hyang Sambo, makatên: "Hong ilahèng hong mangarca nama taya, srih srih ya nama saha, kamurêp kamidhêp". Tabiyatipun umat Sambo sadaya manawi pêjah wangkènipun kasètrakakên wana. 3. Ingkang kaping tiga, panutanipun Sang Hyang Brahma, wawêjanganing ngilmi makatên: 17samantên @* (setiap penulisan "sumantên"cara membaca sesuai yang dibetulkan dan berlaku sampai ke belakang)
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 51 "Yang yang ning jawata yoganing ulun, gunung agung kaananing kalanggêganingsun. Hong ya nama saha". Tabiyatipun umat Brahma wau manawi pêjah layonipun kabêsmi. 4. Panutan Sang Hyang Wisnu makatên: "Yang yang ning jawata yoganingsun, sajatine kabèh iki titahingsun. [18]Tata-tataning agami Wisnu punika sadaya umatipun manawi pêjah, wangkenipun kalarung ing Narmada. 5. Tabiyatipun Sang Hyang Bayu, wawêjanganing ngilmi kados ing ngandhap punika: "O ilahèng hong hong magarca nama taya, yang yang ning jawata yoganing ulun, kamurêp kamidhêm". Tabiyatipun umat Bayu punika manawi pêjah, wangkènipun binuwang wana. 6. Ingkang kaping nênêm, agami wawêjangaipun Sang Hyang Kala makatên: "O ilahêng hong hong mangarca nma taya,bojrèng bojrèng bumi bêlah, kasapta bantala kamurêp kamidhêp, o yang yang ning jawatèng ulun ingsun". Dene tabiyatipun para umat Kala manawi pêjah wangke minangka brakasakan. [19]Mênggah sadaya ingkang sami kapratelakakên wawêjanganipun wau, manawi têgêsipun ingih nunggil misah kemawon kaliyan raosing ngilmi makripat sajati. Awit têmbung "Yang" punika Pangeran. Jawata yoganing ulun punika inggih sami kaliyan anitahake Adam. Hong Ilahèng punika sami kaliyan "Ya Huallah", ya nama saha punika sami kaliyan Kawula Gusti. Gunung Lawu sap pitu punika inggih jagad sap pitu. Kamurêp kamidhêp punika saengga roh ilapi bakaling manungsa, dados têmbung kamurêp kamidhêp wau sidhêm pramanêm, utawi kèdhêp lêrêp sagung dumadi sêsining alam kabèh. Bojrèng bumi bêlah punika têgêsipun angratoni bumi langit, utawi panjênênganing dad sajati anglimputi ing kaanan iki kabèh. Mila sampun nga-[20]ntos lintu ing panampi. Mênggah pangartinipun sadaya wau têka botên wontên bedaning raos sadaya, malah-malah manawi patitis ing ukara, ing sakaliring têmbung tuwin pêpingitaning rahsa, punapadene parabotipun saèstu tata têmbunging para jawata, mila Kangjêng Susuhunan Ing Kalijaga sagêda ngungkuli para wali jalaran sampun maksud rahsaning ngilmi kalih prakawis wau, miwah dhasar asal saking ibu rama dêlês trahing jawata. Liripun ibu putra Nata Majapahit. Rama darah Japara, dados sami talitining jawata, dene pamanjinging Islam anuting jaman marêngi wahyaning masa kala. Mila sinêbut Waliyullah gaib, awit pancèn dhasar sampeka sakaliring rahsa sajati. Tamat panitiking kasu-[21]nyataning atunggal. Waspada êmpaning cipta sasmitaning guru Islam. Sambada kabudayaning budi, trus kaliyan talitinipun piyambak. Wantuning têmên tinêtêpan saratipun têmah kasunyatan sagung pakarti tuhu. Wondene kawontênanipun pangawasa ingkang asal saking Islam kaliyan wahyaning pagawasa ingkang asal saking para jawata. Ing mangke Karsa Dalêm Kangjêng Susuhunan Ing Kalijaga wau rèhning sampun botên kewran sawawadining ngilmi makripat sakalih-kalihipun punika dados lajêng kapêndhêt raosipun ingkang parlu kemawon. Mila kala samantên dumugi sapunika lajêng botên sagêd agambah jumantara, ananging manawi kalêrêsan pakartinipun malah ngungkuli ingkang sami sagêd mabur.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 52 [22]karana kaananing rahsa sampun sami kaemotakên kikiyasaning ngilmi satuggal-tunggal dados karingkês saparlunipun. Pinasthi kêkêthinganing pangèsthi, ingkang kadamêl garan saking ancuripun kitab Lohkilmahpul. Têgêsipun lajêng karingkêsakên malih rahsaning ngilmi, amêntogakên kalawan wisesaning Pageran Kang Maha Suci. Mênggah tata-tataning ngilmi kasêbut ing ngandhap punika namanipun: 1. Dipunwastani ngilmi Rahmani. Têgêsipun kawruh ingkang trusing kajatèning budi, awit wahyaning ngatrap ingkang samantên wau amung supados linastantunakên ing paguron pangawasan sapanunggilanipun. Ingkang mawi amusus purba wisesaning jasat, tuwin wawênanging dad kang èlok 2. [23] Dipunwastani ngilmi Tapsir. Têgêsipun panataning cipta ingkang nyata, utawi tinêtêpan êmpanipun. 3. Ingkang kaping tiga, winastan wawêjangan mutmainah. Têgêsipun pamatraping budi kang eling tuwin pamatrap kasantosaning sêdya, ingkang mêdal saking awênanging Pangeran. 4. Ingkang kaping sakawan, winastan wêjangan kajat mikaning dad sajati, inggih punika panêkungan ingkang kaping kalih. 5. Sinêbut wawêjangan wêwangsitan. Inggih punika kangge para padukunan sadaya, anêdahakên sakaliring babatangan. Têgêsipun bangsaning pêthèk sapanunggilanipun. 6. Ingkang kaping nênêm, winastan Imam Santosa, sasandhaning pranawa pitung pasêbut: 1. [24]Santosaning panyana, inggih punika panduluning Imam ingkang sakalangkung langgêng. Têgêsipun manthênging cipta maya. Manawi tinêtêpakên sarta mêmpaning panggraita. Tumanjanipun dados anganakakên cipta ingkang sarèh. Mila sakaliring pangraita punika manawi sagêd matrapakên sayêkti botên lêpat panawangipun. Mila ingkang makatên punika lajêng sinêbut wruh sadurunging winarah, awit kalêpasaning budi, dinadèkakên dening dad sajati. Inggih punika dating pramana, kawimbuhan dating pranawa. 2. Ingkang kaping kalih sinêbut santosaning wara. Têgêsipun pikuwataning watana, ingkang mêdal saking panggagasing cipta wara, têtêp tinêtêpan kaliyan wahananing mamadirasa, tumuwuh dhatêng khayu daim, ing ngriku manawi botên kabawuring nêpsu, adad angrêbdakakên kawasaning Imam kaliyan wi-[25]waraning pangangka, wêkasan sarêng tumuwuh lajêng dipunwastani trus sakaliring panyana, inggih punika kalantur têmbung lajêng sinêbut sagêd kawasa mêdal saking siriyah, dados ing nalika makatên lajêng winastan wahyu wara. Têgêsipun sagêd ing wruh sadèrènging winarah saking kawasaning khayu cau, dadosipun mila agêsang sadaya mawi kadunungan sumêrêp saking manah. 3. Ingkang kaping tiga, dipunwastani sanstosaning khajat. Kajat wau asal saking karkat tuwin samukawising gagasan sadaya. Mila patraping ingkang umijil saking pangwasaning kajat punika, makatên malih titikan samantên wau, sami saking
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 53 tanajuling tarkining pribadi. Wahyanipun dhatêng manik, kaananipun sagêda ningali kaliyan waskitha. 4. Ingkang kaping sakawan, santosaning mawaya. Têgêsipun kawasaning roh, kapurba ing rahsa. [26] Sasandhanipun kaliyan siriyah, wahyanipun dhatêng akal. Mila agêsang ingkang makatên wau asring kadunungan akal ingkang andadosakên paedah, kadosta: sugih kasagêdan, sugih pangrati, sugih budi, sugih wêwadi, sadaya wau saking makatên ing sakawitipun. 5. Ingkang kaping gangsal, santosa wahmantra. Têgêsipun têtêp têmêning puji, panjrahing kajat saking pagraita18 tama, mila sakaliring kajat wau manawi sagêd tulus sayêkti kawasa andadosakên ing saniskaraning budi rahsaya. Têgêsipun budi ingkang mintêr. Mênggah sami kapratelakakên ing nginggil wau, anggêr botên kaloban hawaning nêpsu kawan prakawis, yêkti kawasa angrêbdakakên sabda yu. sasêbutan ingkang 6. [27] Ingkang kaping nêm, santosaning tuskara. Têgêsipun pamuntuning rahsa sajati, tumrap dhatêng kawasaning Imam. Asasandhan lawan panataning cipta maya. Wahananipun lajêng angrêbdakakên niyat ingkang minding kabuling budi sanubari. Kacariyos ingkang sampun mêmpan pamatrapipun lajêng sinêbut burahmani19. Têgêsipun kêsêt-kêsiting kaanan awal-akiripun botên kewran ingkang dados kabuling atmayana. Mila ingkang sagêd kathah pangartinipun wau saupami badhe sumêrêp ing apurug. Sayêkti sagêd sanadyan êlêt samudra, wana, gunung-gunung, saèstu botên mawi wang- wang. Sakêdhèping netra sagêd dumugi, sinêbutakên sagêd mabur tanpa êlar, sagêd mêsat tan akesah,inggih punika kawasaning nur anyamadi budi, dados sagêd anarik pakarti sami sakala dumugi. Mênggah wawênanging gaib samantên pumika kathah [28]kasunyatanipun. Mênggah sadaya ingkang ingkang sagêd mintêr kasêbut wawênang makatên wau tataning pangarti têrusing pambudi kayatul mahsir. Têgêsipun sadaya budi kêdah binudi satuhunipun, utamanipun mawi tapa brata sawatawisipun, sarta èngêting Imam. têmbung makatên wau, 7. Ingkang kaping pitu, santosaning surasa. Têgêsipun rahsa luwih, inggih punika kautamaning rasa mala jati, saking wawantahipun anêdahakên pangawasaning jasat tumraping wadi, madi, mani, kadasta : agêsang kasinungan awas utawi wawadah. Têgêsipun wawadah punika amêngku kaluhuran ingkang kapratelakakên makatên punika muhung ing kaananing ing akiripun sampun ngantos kabêntusing agêsang kita apidirin. Têgêsipun kadunungan antêp têtêping kabu-[29]l sadaya 18 panggraita * 19 rahmani *@
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 54 Imam, liripiun amung ngèngêtana ingkang dados wajibing agêsangipun ing khajat kita. têgêsipun cukuling budi prèmati, Awit satuhuning kajat punika nigang prakawis, sami dumunung wontên ing salêbêting betal makmur. Salêbêting betal mukharam, ing betal mukhadas. Tigang bab punika tamtu katrapan khajat ing sajatinipun, kados ing ngandhap punika: 1. Dipun wastani maginêng Têgêsipun pangênêsing angên-angên, inggih punika pakumpulaning wahya kaliyan dat, mila manawi kabantêrên pamêtêging pranawa andadosakên sakit pening. Liripun mumêt mawi sumêntug ing manah, anumusi dhataêng netra kêmah kalintuning pandêlêng. Têgêsipun pating baliyar. 2. Winastan mahani Têgêsipun dad kalimputan hawaning nêpsu kawan prakawis wahyanipun dados asring kasandhangan sakit mumêt. 3. Sinêbut pangglah jati Têgêsipun dat kalingan wahyaning pramana, wahananing khayu dados nuwuha-[30]kên sasakit ngêlu, awit kajat tigang prakawis salêbêting betal makmur wau botên kalimputan jinêm, mila manawi dipunèngêti yakti jinêm kita tuwuh piyambak dados sinêbut awas sakaliring katingalan ing pramana. Manawi kajat ingkang mêdal saking pambukaning tata maligi ing dalêm betal mukaram, kados ing ngandhap punika : 1. Sinêbut kajatullah Têgêsipun osiking Pangeran, manawi kadamêl sidhêm pramanêm sayêkti tumrap budi kita wruh tanpa warana, manawi kalingan weyaning graita têmah dados sasakit maras. Têgêsipun sumêlangan. 2. Winastan kajat marmati Têgêsipun budi ingkang botên santosa punika têtela kalingkap limputing budi sanubari. Wahyanipun katrapana manah bodho busuk. 3. Khajat babuli Têgêsipun wawênganing budi sanubari punika watêkipun sêgêr kuwarasan. [31] Manawi khajat ingkang tumrap salêbêting tata malige ing dalêm betal mukadan, inggih tigang prakawis : 1. Dipunwastani kajat parjini Têgêsipun krêjêting asmara, manawi mani kita katrapan hardening nêpsu wahyanipun lajêng kadunungan karêm angèsthi. 2. Winastan Kajatirahi Têgêsipun karkating roh kaliyan rahsa sami dados pasêbutan. Wahyanipun dipunwasani roh ilapi, mila kanyataan wahananing asmaragama, têmah sagêd anuwuhakên dadosing manungsa. 3. Ingkang kaping tiga, sinêbut rahsamana. Têgêsipun roh botên kawimbuhan wahananing khajat, mila wahyaning asmara botên sagêd kèndêl ing kadosanipun, dados ura, ngamungakên wêdaling mani tanpa dadi, mila manawi kaweyan kajatipun cêpak kawoworan sasakit, awit tanpa pakèndêlan lampahing rahsa jati.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 55 [32] Mênggah ingkang sampun kapratelakakên tigang prakawis punika wau, sajatosipun amung minangka pitêdahan kaananipun satunggal-tunggal. Liripun andunungakên parabot sapanunggilanipun. Ingkang pancèn umijil saking sakaliring badan sakojuripun. Ananging manawi kasil saking kitab tasawup mawi kawijangakên nama miwah wujudipun. Inggih punika susulan saking Kangjêng Sultan Iskandardikarnèni ing Mesir, sampun sarujuk kaliyan para Pandhita ingkang ahli dhatêng pakartining ngilmi makripat, sami tinêtêpakên satisèn- isèning jasat sadaya, sarta kinumpulakên kaliyan rahsasning Kitab Injil, Kitab Torèt, Kitab Jabur. Mila makatên saking rekadayaning pakartinipun awit sangêt pamarsudinipun Kangjêng Sultan Iskandar wau amung sumê-[33]rêpa satisèn- isèning badan. Ingkang sami amamarai sagêd èbah mosiking manungsa, saking karsanipun wau manawi sampun têrang lajêng badhe binudi kasunyataning manungsa sagêd punapa-punapa, katiti kados ing ngandhap punika : Betal makmur, têgêsipun pasewakaning dat ingkang dumunung ing sirah ing Adampitraullah. Betal mukharam, têgêsipun ananing dat jumênêng jajaning Adam amung tigang prakawis. Betal mukhadas, têgêsipun pasewakan dat dumunung paringsilaning Adam, mila sirah kaliyan ngandhap sami kawan prakawis awit anêdahakên kaananing nêpsu punika dumunung sirah utawi paringsilan. De-[34]ne kawujudaning istha gambar makatên wau têgêsipun ing sajatining dat punika muhung wontên tigang prakawis, kados ngandhap punika : 1. Jantung, sasandhan kaliyan ati, mila sagêd anyoroti dhatêng sirah. 2. Ati, sasandhan kaliyan ampêru, mila sagêd anyoroti dhatêng paringsilan 3. Ampêru, asasandhan kaliyan rahsa, mila ssagêd anglimputi sakaliring nêpsu kawan prakawis, dunungipun makatên: Mênggah tumusing ampêru punika dhatêng roh lajêng sinêbut nama nêpsu mutmainah. Manawi sumusih manikêm, lajêng sinêbut nêpsu supiyah. Manawi dhatêng rahsa, lajêng sinêbut nama nêpsu amarah. Manawi botên tumus dhatêng pundi-pundi uruhing ampêru dados sinêbut nama nêpsu luamah. Mila sajatosing nêpsu kawan prakawi-[35]s punika asal saking ampêru. Manawi sipating dat punika muhung satunggal wontên ing jinêm, sagêdipun dados dumunung sirah tuwin paringsilan punika amung nyoroti kemawon, ugi botên beda kaliyan lampahing ampêru wau. Mênggah katrangipun dat anggènipun sumorot dhatêng sirah punika katarik saking hawaning manah, kados ing ngandhap pêpèranganipun wau. Sajatinipun manah punika sab sakawan. Ingkang satilap sinêbut ati pramati, inggih ati pangasih lajêng ati moradi. Têgêsipun gagantilaning utêg, mila sinêbut nama nêpsu mutmainah. Lajêng sasab malih nama ati juwari, tususipun20 dhatêng wadi, mila sinêbut nêpsu supiyah. Manawi dhatêng pramana sinêbut ati kumbaya, têgê-[36]sipun pangagênging manah, mila sinêbut nêpsu amarah, luamah, sapanunggilanipun punika sami kapurba saking kawasaning dat 20 tumusipun @*
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 56 sajati. Ingkang têtêp wontên salêbêting betal mukharam, mila sampun ngantos kalintu ing panampinipun. Ing ngandhap punika pratelaning cacah paraboting manungsa, kapèrang dados sadasa pangkat, makatên angkanipun: 1. Salêbêting sirah dipunwastani utêg. Inggih punika ingkang anggêsani sakaliring rahsa sajati. 2. Winastan pranawa, inggih pramana, ingkang anggêsangi salêbêti 21 netra sadaya. 3. Prawara. Têgêsipun angin ajêg, inggih punika kaananing napas tan napas, nupus apasa saminipun 4. Piyaraswa, têgêsipun tarik ing swara, inggih punika amirêngakên saking karna. 5. [37] Wot siratalmustakim. Têgêsipun ilat, inggih punika kaananing pangucap sadaya. Ingkang dados lalantaran bêgya cilaning agêsang ing salamèn- lamènipun. 6. Sinêbut dhahganing nêpsu. Têgêsipun gagantilaning hawa, kaananipun ing sêntil kita. 7. Rahsa mulyana, jajantung. 7. Rahsa mulyana, jajantung. têgêsipun ulêkaning roh sajati, 8. Rahsa murni. Têgêsipun antaraning roh ingkang tumuruh dhatêng bayu balung sungsum sapanunggilanipun. 9. Sinêbun 22 rahsa waka, têgêsipun roh hawani. Ingkang numusi dhatêng babalung, utawi panggêsanaganing rema, wulu, kuku, sapanunggilanipun. têgêsipun rahsa sumimpên. Inggih punika 10. Dipunbasakakên manirahi, kaananing roh badhe wiwiji sayêkti. [38] Mênggah ingkang kasêbut ing nginggil punika sadaya saking pamuji kula dhatêng para ingkang karsa kamarsudi ngilmi makripat punika. Mugi sampun ngantos kalintu ing panampi. Saking kajatèning dat sadaya wau têmênipun botên kalih titiga. Kaananing dat amung satunggal dunungipun wontên ing jêjantung kemawon. Makatên malih sanadyan panggêsanganing sakalir ingkang nama parabot inggih botên liya saking jajantung tuwuhipun. Mila mugi sagêda sami amanggihakên gêgathukanipun satunggal-tunggal wau. Manawi katèmpèlakên kaliyan rahsaning kitab bayan mawi kapêcah malih, yèn sajatosipun ênggèn bêbundhêlaning lampah sadaya wau kalih prakawis: 1. Saking jantung 2. Saking manah Ananging kawontênanipun manah tumut pagolonganing gêsang wau, amung kapirid saking dudugi prayoginipun rèhning sadaya pasêbutan winastan manah ingkang nuwuhakên [39]Ananing botên lêpat ugi tètès sarta mèmpêr, punapadene sadaya kitab-kitab, tuwin sadaya riwayat, punapadene ingkang linampahakên para guru- guru ugi punika dununging dat sajati, ananging sasêbutan ingkang samantên punika, dat wau inggih jantung. 21 salêbêting * 22 sinêbut *
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 57 Awit saking wisikan ingkang sapisan inggih jantung ingkang tinata rumiyin. Kaananing manah punika amung antara, utawi wahana têgêsipun inggih sandhaning jantung. Rèhning ênggènipun jantung kaliyan manah amung jajar kemawon, dados sami pasêbutanipun. Jalaran upami surya lawan sorotipun, sayêkti botên kenging yèn kabedakêna, kados ingkang kasêbut ing ngajêng sadaya. [40]Ing ngandhap punika tatandhanipun Khajat Kiyam. Têgêsipun rêringkêsaning siriyah, sadaya wau inggih ugêr-ugêr saking Kitab Lokilmahpul. Liripun papasthèning apngal, têgêsing papasthèn apngal punika wawatês tuwin tamtuning Ingkang sampun dados gagarisaning têgêsipun Pangeran. Mila agêsang sadaya wau binasakakên darmadi, lalampahanipun manungsa wau awon sae pancèn amung darmi kemawon, lêrês lêpating patrap êmpan papanipun botên gadhah wawênang. Atas mungging Pangeran piyambak ingkang kagungan Wisesa, mila sinêbut Kajat Jati Wisesa. lalampahaing agêsang. Satuhunipun kajating dat satuhu ingkang Amisesani sakaliring dumadi, dene kaanan Lokilmahpul punika dipunwantahakên. Têgêsipun kalairakên isbatipun saking panatanipun êmpu [41] Khajat ing Pajajaran kados ing ngandhap punika : Ingkang rumiyin tata lairing Lohkil mahpul punika ros-rosan. Liripun anêdahakên gêgêlitaning manungsa punika sabadan sakojur jawi ing lêbêt cacahipun sèwu siji, inggih sami nggadhahi wawatês gêsangipun piyambak- piyambak. Ananging botên kapratelakakên satunggal-tunggal, amung kadamêl têpa pitêdahanipun sawatawis, kados makatên upamènipun : 1. Kirim, inggih punika têkukan dariji ingkang pucuk. 2. Kharam, inggih punika têkukan dariji têngah. 3. Kurur, têkukan watês èpèk-èpèk. 4. Ukur, têkukan pungkasaning èpèk-èpèk wau. 5. Ugêl-ugêl, 6. Sikut, 7. Pundhak bau, 8. Pundhak têpak, 9. Pundhakan gêndhi, 10. Pundhak singkap. Sadaya punika kêlitan ingkang sago-[42]longaning buja. Têgêsipun ros- rosaning bau sapangandhap punika sadasa ros. Ingkang kaping kalih, gêgêlitaning suku ugi sadasa ros malih, namanipun sami mirip sadaya. Ingkang kaping tiga, jangga dumugi sirah inggih sadasa kêrêt. Gêmbung salêbêting jaja dumugi cêthik, 10. Gêgêlitan ing lêbêt badan ugi sami nyadasa, jangkêpipun sèwu kêrêt. Mênggah pratelanipun sakojur wau, mila sami kadunungan wawatêsan, awit anggadhahi pangawasa tuwin pêjah gêsang piyambak, makatên malih sami wontên malekatipun, sarta tumut amimbuhi solah bawaning agêsang kita. Mila sadaya wau wajib ingkang sagêd anguningani êmpanipun satuggal-tunggal, inggih punika ingkang kaangge wawaton paugêraning. [43]Lalampahipun kitab Lohkilmahpul wau. Manawi ing têmbe dumugining sakit ngantos pêjah, patrap pitêdahanipun makatên : 1. Mila sipat punika kasandhangan sasakit, ingkang dados jalaranipun sapisan pêjah ing gêgêlitan ingkang angka satunggal masup dhatêng
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 58 angka kalih, sasaminipun. lêsu prungsang tumusing raos aras-arasên utawi Larating angka kalih dumugi angka tiga, masup dhatêng gilitan angka sakawan, punika gadhah raos kêmba, tuwin kêju garinggingên pating karêjot kaku, ing ngriku witing anêdha sakalir botên karaos eca. Angka sakawan dumugi gangsal, masut 23 dhatêng angka kanênêm. Ing ngriku kenging sinêbut sakit sangêt. Mangka manawi angka nênêm wau kirang prayitna, tuwin weya usadanipun sayêkti badhe pêjah jasa kita. [44] Manawi angka nênêm wau sampun katarik kajat kita ingkang angka pitu, têtêp pêjah têgêsipun botên kenging tinututan ing piranti. Dene angka pitu wau manawi sampun mangsuk dhatêng angka wolu, dipunwastani kêdri, têgêsipun kaku. Angka wolu masup dhatêng angka kasanga pilip namanipun inggih punika lêmês malih wujuding jasat, manawi masup dhatêng angka kasadasa wrêda namanipun, têgêsipun kasèp utawi ngabuh-abuhi. Ingkang makatên punika sirêg tandêh namanipun, têgêsipun wêkasan sajati, sampun botên wontên punapa-punapa, inggih sinêbut mahatmana, têgêsipun pêsating nyawa sampun dumunung watêng sipat malih, mila lajêng winastan alam Insan kamil, têgêsipun anganyarakên jamanipun dados sampun jumênêng Adamapit ratulah. [45] Ing ngandhap punika amratèlakakên dunungipun gêgêlitan ingkang mêdal saking kitab Lokil mahpul. Têgêsipun papasthèning agêsang, ingkang wantah kababarakên kaananing kori sèwu siji, kados ingkang kasêbut ing nginggil wau sadaya. Mila naming karingkês dados sadasa pakarti, jalaran amêndhêt gampilipun kemawon. Rèhning nunggil suraos tuwin lampahipun. Ing mangke karingkês malih dening Sèh Khajat Jati Wisesa wau, mênggah paugêraning agêsang punika inggih amung satunggal kadosa ingkang kasêbut ing derah tigang buwêng. Ingkang sami winastan ati punika amung antaraning jajantung kemawon, ewadene ingkang mastani makatên punika ugi sampun kathah èmpêripun. Dene pasêbutan makatên punika inggih sami kapêtha dalah sorahipun, kado-[46]s ing ngandhap punika isthanipun: 1. (gambar jantung)Parluning parabot ing lêbêt punika jantung, sab-sabipun utawi papangkataning nama inggih kados buwêng ingkang tinrapa ing sêrat maklumat jati, awit dat dumugi jasat. 2. (gambar ati) Sinêbut ati pangasih, parlunipun amung kadamêl nyirêp arda. 3. (gambar ati) Ati sajati, patrap utawi pasêbutanipun botên beda kados nginggil punika. 4. (gambar ampêru) Ampêru punika kaananing pambêkan, witing mosik kaliyan jajantung, mila winastan ampêru. 5. (gambar maras) Maras, inggih punika dumunung sangandhaping iga, sarta minangka wiwaraning napas, anpas, tan napas, nupus inggih punika ênggèning was ku-[47]watir., kagètan, sumêlangan sami ing ngriku panggenanipun. Mila manawi Kitab Injil utawi Kitab Torèt, Kitab Jabur, wawatoning pancadriya punika inggih gangsal prakawis pusêripun, têgêsipun pusêr ingkang anyukulakên sakaliring cipta rasa, sami saking ngriku wêkdalipun, dene jantung 23 masup *
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 59 kaliyan manah mila dipunangge sami pasêbutaning papangkata, margi ilap- ilapanipun sami, sarta sarêng wêdaling samukawis. Dene ampêru pakartinipun anampèni wahyaning ati pangasih. Sakawan bab punika manawi sampun gumêlêng dados satunggal lajêng tumuwuh dhatêng hawaning nupus, anpas, ingkang minangka kawiwaranipun maras punika. Mila sami-sami parabot ampang piyambak. Jalaran kaangge margi sèwu punika witipun kirang tuwajuh sakalir-[48]ing cipta rasa. Mênggah dêdalan sèwu ingkang dumunung ing maras punika, ingkang nama margi agêng sadasa pangkat. Têgêsipun satunggal-tunggaling margi nyatus, dados satus kaping sadasa. Sadaya wau sami kalêbêt nama sadasa gêrbanipun kados ing ngandhap punika. tan napas, napas, dene 1. Dipunwastani mak, inggih punika kêkênthênganing bayu ingkang gubêt dhatêng tamtu sumêntug dhatêng sirah, lajêng nuwuhakên sasakit bêngêng. Têgêsipun cumêkot ing sirah lajêng pilêg nanging botên mêdal. 2. Winastan armab, têgêsipun lubèr, wahyanipun anyarambahi anggota kita wahyanipun dhatêng sakaliring ros-rosan. Mila tiyang katrapan uwas-sumêlang punika, tamtu kasandhangan sasakit lubèr. Têgêsipun gumêtêr badan sa-[49]kojur. Trêkadhang lajêng naratap andon. 3. Dipunwastani danik, ing garonggongan. Mila jêrih punika, anamtokakên kadunungan sasakit têtêg. Têgêsipun jêrih punika yèn katêksakakên tamtu saênggèn-ênggèn wontên kêtêgipun, trekadhang garinggingên. têgêsipun titiyang kadunungan manah têtêg, wahyanipun dhatêng 4. Winastan supyy, têgêsipun lêluhuripun tiyang kadunungan rangu- rangu wau kaprabawa tigang bab ing nginggil wahyanipun dhatêng balung sungsum, mila kapêthuk ing bêbaya punika tamtu larut kêkuwatanipun, trêkadhang malah lajêng dhèngkèlên. 5. Dipunwastani atmadi, têgêsipun nyawa sajati, tuwuhipun dhatêng jinêm, inggih punika tiyang jêrih kanthi prayitna, wahyanipun lajêng anarima, mila tiyang jêrih batin punika [50] tamtu kathah sumèlèhing manah, kadosta lumuh kêkêrêngan botên rêna raramèn, sapanunggilanipun sukasungkawa botên lajêng. Sadaya wau sinêbut atmadi, awit sasandhanganing nyawa,dados amung mamrih rahayu, ananging manawi kirang wiradatipun têmah kasidhêm, têgêsipun tulus kabuntêl manahipun, trêkadhang asring kasandhangan sakit kêjêr, têgêsipun gêndhêng tanpa graita. tuwin titiyang botên rêmên niningali, 6. Sinêbut mur"at, têgêsipun punika dêdalaning pangati-ati, ingkang tumuwuh dhatêng pranawa, wahyanipun dhatêng pramana, têgêsipun tajêm. Mênggah tiyang jêrih ingkang sakalangkung jêrih punika malah dados kêndêl, awit mawi prayitna tuwin satmaka dados sagêd anarik wahyaning kaèngêtan, inggih punika jêrih rahayu sangkan paran. 7. [51] Winastan karnikin, têgêsipun gumêlaring warana, wahyanipun dhatêng solah bawa, liripun tiyang jêrih botên dhadhani jêrihipun tamtu kadunungan girasing solah bawa, awit kadamêl ngalingi uwas- sumêlang manah botên purun ngakên, wêkasan asring kasandhangan sasakit gingsir, trêkadhang edan.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 60 8. Dipun wastani hupyi, têgêsipun sumèlèh, inggih punika margi parêk lawan ampêru, asasandhan sakaliring wahana tantra, têgêsipun wawayanganing jantung. Wawayangan manah, dados kathah ingkang kaengêtaning cipta maya, wahyanipun dhatêng kêtêg lumampah tan pêgat. Mila sinêbut têtêg punika santosa, ananging manawi kasandhangan wadi têmah ngrêbda, liripun tiyang ingkang kadunungan santosa wau manawi sakit bucik dagingipun lajêng nuwuhakên kêsaring cipta da-[52]dos kaoncatan santosaning budi, tandhanipun ing pundi ênggènig sasakit bucik wau tamtu katrapan gêtêr trusing cipta. Inggih punika tiyang ingkang gadhah pangraos mêneg-mêneg, wasana malah kêrêp kasandhangan. Mila turning tiyang gadhah sasakit kocak ingkang thukul-thukuling mêmala punika kasirikta, awit tumurun ali24 warisipun ing wingking tamtu makatên sasakitipun, mila tumrap ing budi kêdah dipunpèngêti. Awit prakawis bangasning tatu botên mawi milih dum luhur tuwin taliti sudra, têgêsipun singa kasandhangan sasakit mala wiwitan punika botên kenging mawi uwas-sumêlang. Bok manawi dados lalantaraning sasakit barah wau, witipun saking kirang rêsikan utawi kirang kikrik ingkang kaambah. 9. [53] Ingkang kaping sanga, dipunwastani jirimi, têgêsipun ebahing maras, punika inggih sinêbut dados margayana, liripun dêdalaning samukawis. Awit adamêl ebah tuwin rungkating paraboting lêbêt satunggal-tunggalipun, manawi Kangjêng Nabi Nuh dalah para sahabatipun, makatên punika winastan trumadi. Têgêspun wutah ing madi tuturuh ing mani dhatêng wadi, katarik ebah ing rahsa roh sapanunggilanipun. Mila tiyang ingkang karêm anggagas-gagas punika tamtu kasandhangan sasakit umor, mungkug-mungkug, utawi saanglimputi sakaliring lampah, dados angêdalakên kumyusing riwe, awit wahyanipun saking tambyu. Têgêsipun poking jangga, mila botên prayogi tiyang sugih gagasan êmar-êmar, [54] ing panggalih punika, lair batinipun yakti badhe kasandhangan usruhuru, têgêsipun adamêl gograg sakaliring panggraita sasampunipun, ingkang dumunung ing batin, manawi ingkang tumrap tata lairipun winastan ura-ura, têgêsipun gègèring lalampahan, ingkang tumrap ananging alam donya. 10. Ingkang kaping sadasa, sinêbut marmin, jawinipun dipunwastani marsandi, têgêsipun was-was, wahyaning karna netra, liripun uwas sumêlang saking pamirêng punika awon sae, awit manawi pancèn sampun gadhah lambaran ngilmi botên sagêd tumanja pojaran makatên wau, manawi ingkang dèrèng kadunungan dunung kajatènipun sayêkti anuwuhakên win-winin. Têgêsipun binglêng- ngênglêng. Wêkasan sinêbut tiyang ewah dating Imamipun. têmbung ingkang kasêbut sadasa prakawis punika prayogi kaèngêtana, karana Sèh Kajat Jati Wisesa punika, saking lêbêging pambudi tuwin sampun anyatakakên sakaliring paraboting manungsa jawi lêbêt, lair batining rahsa, sunat parluning ngilmi pancèn sampun rinaosakên sadaya. Têgêsipun [55] Mênggah 24 ahli @
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 61 êmpu Kajat Jati Wisesa punika amung asung pepèngêt dhatêng para ingkang asmi kaparêng amarsudi dayaning ngilmi makripat, makatên malih êmpu Kajat Jati wau amitêdahakên sakathahing margi rahayu, supados botên kasaluru sangkan paranipun, sumêrêp papanjing suruping pati, tur angicalakên sêmang- sêmang, miwah uwas sumêlanging galih, sagêdipun tulus, mulus alus terus anêtêpana ingkang sangang prakawis, [56] wawantahaning kajat kados ing ngandhap punika: 1. Ingkang rumiyin kita kadunungan netra, têgêsipun kinèn waspada sakaliring pandulu, liripun aningali saniskaraning lalampahaning alam donya punika sampun ngantos kirang awas. Têgêsipun awas wau sumêrêp lair batin jawi lêbêt, dados sagêd nêrusi paningaling dat sajati, sampun anon botên andon, liripun dulu punika kêdah dumunung dados botên sinêbut ina. 2. Ingkang kaping kalih karna utawi talingan, têgêsipun pêpeling utawi tinêtêpana pamiyarsaning dat punika kêdah ênggèning kaèngêtan anglèng. Têgêsipun bolong têrus, inggih punika têtêrusaning dat, têtela botên kenging amirêngakên ingkang botên dumugi kajatèning Pangeran. Liripun sada-[57]ya wiraos sapanunggilanipun anggêr mawa swara, yakti kêdah kasunyatan, dados nêtêpi ing agêsang. 3. Ingkang kaping tiga grana, wajib kaangge ngingsêp. Têgêsipun sarwa suganda wau badhe punika kaananing rahsa sajati, sasandhanipun kaliyan karna, liripun anunggil wiwara, liripun talingan grana punika margi satunggal, mila boten kenging kadunugan dudu, têgêsipun sampun ngantos katrapana ambu kang amis bacin sasamanipun, miwah sampun mirêngakên ujar sora saru, awit damêl suruting cipta pangarasa. 4. Ingkang kaping sakawan, lesan. Têgêsipun lalandhêsan utawi wawaton, inggih punika pangucaping lathi sagêda maton, tuwin patitis wêkdaling pangandika, dados terus pangandikaning dat. [58] Sampun ngantos kasêbut ancik wot ogal-agil, dene ingkang makatên punika tandha dede pangandikaning Pangeran, mangka manawi kapirid saking wawaton sarenagtipun Kangjêng Nabi Musa makatên. Sajatine manusa iku unusan. Sajatine uwong iku sêla, iya awing uwung, laire ora ana catur goroh, pra loro ora tatêlu, kang ingaran manungsa wau tajalining Pangeran Kang Amaha Suci, Manawa ora nyata yakti ora wruh ing Pangeran, goroh marang uripe, êmpane kêna ingaran cidra dadining alam donya. Mênggah ingkang kasêbut ing nginggil punika wau sadaya, mugi kaèngêtana sampun ngantos makatên. Rèhning urip punika ngèsthi rahayu. 5. [59]Ingkang kaping gangsal, apngal. Têgêsipun solah bawa, wahyanipun saking pajalêran, katumusan wahananing mani. Liripun asalaing manungsa anggadhahi bêsus ing solah bawa punika, katarik saking karkating mani, ananipun dados paringsilan. Têgêsipun hardening pajalêran punika saking kajating asmaragama, tumrap pamêncuring wiji sajati, mila ingkang sampun mangêrtos kajatèning ngilmi makripat punika botên kewran anggalih satuhuning dumadi. Botên wang-wang wawadosing pambudi sajatinipun.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 62 6. Ingkang kaping nênêm Asma, têgêsipun jênêng. Liripun pasêbutaning tiyang wontên ing alam donya wau angèngêtana namanipun. Mila nama wau inggih namaning Pangeran, dados sinêbut jumênêng, [60] mila ing jumênêng agêsang punika manawi botên makatên gêsangipun. inggih botên 7. Ingkang kaping pitu, winastan sarwadi, têmbung Arab mahpani, têgêsipun patraping agêsang punika kêdah sumêrêp papan doning dudunung. Liripun pêpêntogan. Inggih punika wêkasaning cipta. Pungkasaning budi, tuwin panggraita, kados ingkang sami kapratèlakakên ing sêrat riwayat jati. Wawantahanipun sang Sèh Kajat Jati Wisesa makatên. Kasunyataning agêsang punika dumunung wontên ing budi prêmati, liripun manawi kinadarakên gêsang sarta taksih dangu dumunung kaananing alam donya nyumêrêpana lampahing alaming agêsangipun. 8. [61] Ingkang kaping wolu, sipat. Têgêsipun wujud, inggih punika kaananing Pangeran, hawarana sipating manungsa, liripun ing kaananing alam donya punika sampun ngantos pangling dhatêng sipating agêsangipun ing agêsangipun, inggih saksak amujudakên kawasaning Pangeran kang amaha suci sajati. Têgêsipun ing agêsang kita wontên kaananing alam donya punika, wajib ingkang sumêrêp wawadining agêsang. Mila salêbêting Kitab Hidayatilkakaik, sampun nyêbutakên, sing sapa wruh wujude, iya wruh sipating Pangeran. Mila pasêbutan makatên punika sampun dados wajibing agêsang. Manawi botên makatêna yakti sinêbut kapir, miwah kupur. Mila wajib amatitisakên sakaliring pasêbutan ing nginggil wau sadaya, [62] manawi têmên awas ing pamawas yakti tan uwas, sarta botên beda dununging alam awal miwah akiripun, inggih akerat inggih alam donya, mila sinêbut têtêp-tinêtêpan, liripun sami panjing-pinanjingan. 9. Ingkang kaping sanga, mila dipunwastani nawa, wantahing têmbung amêndhêt saking hawa. Inggih punika suwung, utawi lèng, rong, song pikajêngipun suwung punika ingkang sagêd nyirnakakên sakaliring kajat. Lèng punika sagêd ingkang têrus manthênging kajat jati, têgêsing rong ingkang sagêd gadhugakên samukawis cipta rasa sapanunggilanipun. Manawi têmbung Jawi sinêbut hawani, têgêsipun ingkang sagêd ambirat karkating roh, dados tiyang ingkang asring gadhah lampah wadat punika sampun nama hawani, awit sagêd anyirêp kaja-[63]t kita saking kaanan awalipun. Ingkang makatên wau tandha têmên angantêpi tokiting tekat sajati, manawi riwayating para nabi sadaya punika anêtêpakên kasunyataning agêsangipun, dene nyirêp sakalir-kaliring karkat, inggih punika nandhakakên smaoun sumèlèh, utawi sampun kadunungan manah satunggal. Awit botên susah kamlaratan botên bingah kasêmbadan, muhung amuntu trusing ciptamaya. Mênggah pasêbutan ing nginggil wau sadaya, sampun botên pisan-pisan malèsèta ing kajat jati wisesa, ananging manawi kapirid saking sarengating alam donya taksih kababarakên wantah ing pasêbutan. Winastan pasang yogyapara, têgêsipun sambung rarapêtaning ukara mantra, kados pitung prakawis ingkang kapratelakakên ngandhap punika:
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 63 1. [64] Ingkang rumiyin winastan isradi, têgêsipun dhudha, zasradi punika rondha,saupami gadhah lampah wadat punika botên dumunung santosaning tekat, wadatipun botên dados. Awit kaewokakên saking gothangipun. Nadyan sampun suci tekating ambirat sahawat, yakti taksih kenging lalar batangan. Têgêsipun saking tanpa sisiyan. jêjodhon ning sakaliring asmara. Anggêr 2. Ingkang kaping kalih, winastan nirwahyana, têgêsipun sanadyan tiyang taksih kawistara taksih pambirating rahsa, sayêkti botên dados wadatipun. Jalaran samukawis lampah, manawi taksih ngatawisi batal pangèsthinipun. Inggih punika pagolonganing ngo-[65]glèng tataki, têtela botên anêtêpi kasunyataning khajat jati, jalaran êmpan papaning tiyang ngatawisakên kasutapanipun punika, saking kaoling kitab malah angsal dudukaning pangeran. Liring ngados tigang prakawis: 1) Dados kirang mantêp, angupados saking asmu tekat 25 pangalêmbaning sasami-sami. 2) Dosa dhatêng roh. Awit ngampêt padataning jêjodhon, ingkang makatên punika cêpak kagodha banhsaning sanggama. 3) Dosa dhatêng dat sajati, inggih punika kalêpatan saking Pangeran, awit cidra katêmênaning khajat kirang santosa. Mila kêdah dhamis pakartining kajat pangarti, sampun ngantos katarècèt sabarang cipta kita. 3. Ingkang kaping tiga, winastan sanggama. [66] Têgêsipun sahwat, mila makatên, liripun babaraning kajat wantah , kados duk para wali sami anglampahi wadat punika sajatosipiun boten wadat sajêgipun gêsang, inggih amung kawatês saking awis dugi mèt prayogi, wawatonipun saking èngêt, inggih kados riwayat dalêm Ingkang Sinuhun Pakubuwana sapisan ing Kartasura, sokur sagêd adamêl wawatêsan. Inggih ing sajatosipun ingkang kasêbut nginggil punika, têmênipun sampun manjing rahsaning kikiyasan sing sapa anglakoni bisa wadat sajêge urip iku Manawa tan kawisesa, langka bisa angampah sanggama sajège. Têgêsipun manawi botên pagas sipating pajalêran, saèstu botên sagêd kanyataan. Mangka wontên ingkang [67] tekat Khajat Jati Wisesa tinrapakên, punika botên dados margining pêjahipun. Ananging pakarti samantên wau langka kalêksananing tekad, yakti muhung kadamêl pasêbutan kemawon. Mila sumangga panggaliyan. 4. Ingkang kaping sakawan sinêbut Apngali. Têgêsipun anêdahakên ênggèning wadat ingkang sampun sagêd ambirat sakaliring solah bawa kita, kadosta sampun lumuh parameyan salêbêtin sarêmi punika manawi têrus inggih manjing wadatipun, dene wantahing kajat makatên : Botên gimir mulat sêrênging ukara, botên kagiwang mawang wawangunaning suwargi, botên keguh girugah ing sanggama, botên kasaliring liliringi nitya, mangka tiyang jalêr punika godha rancananing cipta wau, muhung saking tan kawawa wikan dhèmês luwêsing tênaga, mamanising wiwara, [68] sêdhêp sasmitaning priya, momor sambu 25 tekad @* (setiap penulisan kata "tekat" membacanya sesuai yang telah diedisi berlaku sampai belakang)
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 64 kasunyataning ngacipta. Mamrih icaling sênênipun kantun watoning kasênêngan. Trêkadhang malah mijilakên pangrêbdaning wêlas asih. Mênggah wawantahanipun têmbung momor sambu kasunyataning cipta, mamrih icaling sênênipun punika katarik tandang tanduk trapsilanipun dhatêng kakung, anunggili karsa tur sambada panatanipun. Têgêsipun tiyang jalêr susah bela sungkawa, saciptaning kakung sagêd anuju mangsa kala, pangulapipun mawi anoraga. Mênggah pasêbutan ing nginggil punika, sintên ingkang kawawa nahêni, cêpak-cêpak wijiling sih tresna, yakti kadadak risaking sisinom tinata wau. Mila wêkdaling gara godhanipun tiyang jalêr ingkang sumadya nglampahi wadat punika warni-watni, inggih amung bangsa wawênanging pawèstri. 5. [69] Ingkang kaping gangsal winastan baruwah wadini, têgêsipun tiyang jalêr punika manawi sampun sagêd nyabili tekading pawèstri punika kenging sinêbut wadat. Mênggah wawantahanipun makatên : Awit kala jaman mintaraga dumugi sapariki, tiyang jalêr badhe nêtêpi kajat jatinipun lumuh dhatêng pawèstri, malah cêpak godhanipun tamtu bangsa èstri, mangka garagodhaning èstri wau manawi sampun ngêtog katekadanipun sampun rotên26 ajrih pêjah, botên ngêdhap kalingkaping wawadi, mila sinêbut baruwah wawantahipun ambruk angêbroki kadamêl risaking cipta. Bawur pakarti kang yukti, manawi wontên garagodha ingkang makatên punika saèstu tundha bemaling pangèsthi, kados pundi mênggah katrapan reka makatên punika, cêpak kita katalanjuk ingadudu. Têgêsipun kasasar saking kajat kita [70] ingkang sajati, witing cipta ura tan lyan saking tênaga. 6. Ingkang kaping nênêm, dipunwastani bemani, têgêsipun pamurunging rahsa punika saking patrap ingkang botên kanyanan. Liripun tiyang têtêp wadatipun wau manawi sampun sagêd sambada ing budi gangsal prakawis : 1.) Manawi sagêd angilangakên panggagas. Liripun tiyang kadhatêngan pawèstri ingkang dèrèng kapanggih botên magêpokan kulit daging. Wah lamban, pasang nitya sandaning warna, nyaplaki kaliyan adat lajêng kasênênganing galih. Ing ngriku nuwuhakên panggagasing galih kaliru, inggih punika manawi sampun wêning pangalêm manamipun ingkang dhatêng mariku purugipun, sayêkti manjing wadat sajati. Nanging cêpak tuwuh wiyaga. langka manawi botên 2.) Manawi sampun sagêd ambirat sipat mantar. Têgêsing wujud busana dalah pakarti [71] kadosta : mangangge prasaja tur sarwa aji. Busananing mantra, têgêsipun sumbaganing pawèstri ingkang mêsthi, kadosta tatasik rêmbêt-rêmbêt, anggantèn ngindhakakên cahyanipun ukel agantung ati. Manawi sampun sagêd bahèkakên inggih manjing wadatipun, cêpak korut tamanipun sanalika. 3.) Manawi sampun sagêd anglirwakakên pasunganing bebedhang. taksih tinêtêpakên ingkang Miwah panyuwuning para rêmênan, nanging nêdhênging karsa sakaron punika sampun kenging 26 botên @
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 65 wadatipun. Nanging ingkang mupakat lajêng botên etang nyambut aninikêli yèna darbe pribadi. 4.) Manawi sampun sagêd eklas dhatêng katresnanaing wadon sawêg binantalan asta, utawi gadhah cipta sêngit, nanging sadèrèngipun salulut, ingkang sagêd birat pakarti makatên wau Insa27 Allah kenging dipunwastani sampurna pambirating sanggama, têtêping wadat- [72]ipun. Ingkang makatên punika titimbangananing sadhèrèk tunggil guru botên kenging alan-inglanan inggih kados makatên upaminipun, mangka lali kamulaning pangèsthi, lena witing panalangsa. lilingkap. Têgêsipun ingkang cêpak anuwuhakên 5.) Manawi sampun sagêd wêning rohipun punika kenging sinêbut manjing wadatipun. Têgêsing wêning roh punika, sampun tawa, inggih punika tiyang sampun lumuh nuwuhakên wiji. Mangka sipating kutu- kutu wong alangatag punika mnawi taksih gêsang sayêkti botên wontên suwungipun. ajawi saking sandhang sasakit sayêkti pajêg kemawon. Ewadene manawi tiyang èstri sayêkti kasandhangan luwas, awit saking sabên wulan sukêr sarêng rahsa sampun mapan lajêng botên mêdalakên. 7. [73] ingkang kaping pitu dipunwastani wuryaning swami. Têgêsipun tiysang manjing wadatidpun punika, manawi sagêd eklas28 panggêraning garwa widaning siyang ratri. Liripun manawi sampun sagêd ambirat sambating sasakit, panggêrusing langip, saèstu kenging tinêtêpakên wadatipun, mangka kalih bab punika wantahipun dados sangang prakawis kados makatên jarwanipun: 1.) Aningali pucating garwa nandhang susah sangêt 2.) Aningali gêrusing garwa sambat kaluwèn. 3.) Amirêngakên sasambating garwa nandhang sakit. Tigang prakawis punika arang kawawa ing galih. 4.) Aningali kacuwaning garwa koncating putra 5.) Angraosakên prihatining garwa kecalan kasênênganipun ganjaran saking kakung, sanadyan sagêd anglintoni sayêkti taksih cuwa, mangka patrap ingkang makatên wau botên kenging yèn tumrapa dhatêng lampahipun, [74] dados ingkang makatên wau wadati war namanipun. Têgêsipun sanadyan wadat nanging botên dados, margi taksih mandhêg tumolih. 6.) Angraosakaên pêcating garwa, manawi taksih gadhah uwas sarta wêlas, inggih dèrèng manjing wadatipun. 7.) Aningali solah bawaning garwa duk angupados pagaotan punika manawi taksih grantês inggih dèrèng manjing wadatipun. 8.) Angraosakaên rubêt rêntênging garwa, têgêsipun tksih uwas sumêlang dhatêng lalampahaning garwa yèn kangèlan, inggih punika botên dados wadatipun. 9.) Manawi taksih kagiwang dhatêng sêbuting garwa inggih botên dados wadatipun. 27 insya * 28 ikhlas *@
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 66 Mênggah sadaya pasêbutan ing nginggil punika saèstunipun sami dede dununging [75]ngalampah wadat, têgêsipun mandhêg tumolih ing ngriku lajêng kadunungan kaliyan tèmpèling kajat jati wisesa, botên paja-paja tumèmpèla, sarta tumrapa. Mangka manawi kajat jati wisesa punika sajatosipun saking sampun matêng pamanggihipun dhatêng bangsaning ngilmi makripat, utawi saampun botên kasamaran, mila dipunpatrapakên sakathahing lalampahaning wadat wau, amung kaangge têpa tuladha, tuwin amung nêdahakên dhatêng katekataning manungsa ingkang taksih kirang maksudipun.punapadene rinaras sanadyan pakantukipun, manawi nampika kang awon, milih ingkang sae kemawon, yakti kenging sinêbut sagara anampik sarah, makatên punika badhe sinêbu-[76]t janma asmarah. Têgêsipun prasasat awak-awak ing tawa, utawi bawaning nêpsu, saèstunipun tansah angkara murka ingkang kawistara, inggih sajatosipun adon- adon ing têmbung makatên punika taksih wahananing budi. Awit budi punika manawi kababar dados gangsal pasêbutan ing ngandhap punika : taksih salêbêting surpazaki, lêpat lêrês kêdah 1. Ngakal. Inggih punika sajatosipun wahananing budi. 2. Budi sajatosipun wahananing sir. 3. Sir, sajatosipun wahananing cipta. 4. Cipta sajatosipun wahananing rahsa. Mila wontên pasêbutan sêdya. ingkang Niyat karkat, karêjêt, sadaya wau wahyaning rahsa ngosikakên. 5. Kaza, mila khajat jati wisesa kaangge pupungkasan, sajatosipun dzat sajati punika manawi badhe mosik sapisan winastan khaza. Mosik kaping kalih nama khajat, mosik kaping tiga nama kha-[77]jat jati wisesa. Inggih punika witipun lajêng sagêd anggadahi nama budi. Ngakal, sir sapanunggilanipun wau. Mila ingkang sampun pasah dhatêng kajatosaning khajat jati wisesa, saksat sumêrêp ing sadèrènging winarah, karana sakaliring rahsa sagêd rumasa, sakathing pangrasa sampun rumatos. Têgêsipun saniyat ingkang dados cipta tuwin wahyaning osik kita inggih osiking Pangeran Kang Amaha Suci sajati, dumunung gêsang kita punika sampun wantah sipating Pangeran. Sadaya karkating panêdya kita punika sampun dados karsaning Pangeran, pangandika kita saklimah inggih Pangandikaning Pangeran, mila manawi dhasar pinêsu wawantahaning kajat jati punika botên malèsèt amastani saebah osiking jagat raya sapanunggilanipun. Wondene dudununganing Khajat jati wisesa wau ingkang sampun sami dipunlampahi lawan kasunyatanipun para wali-wali sadaya kados ing ngandhap punika: [78]Mênggah papangkatanipun ugi saking kawan prakawis ing patrapipun : 1. Botên liya saking sorahing maruta manda. Têgêsipun sarèh ing napas, inggih punika manawi titi-patitis angèn lampahing ngambêktan sarta botên kawoworan sambu, saèstu têtêp panataning napas ingkang mêdal kaliyan malêbêt, dados botên kasamaran dhatêng ruwedaning napas ingkang pacèn adamêl bancanananing lalampahaing napas wau, kita sagêd anyilah-anyilahakên yakti kita lajêng sagêd nguningani wêdaling
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 67 napas kita piyambak ingkang èstu badhe aminangkani sakajat kita jati kita pribadi, awit wiwaraning dat badhe anêdahakên sajati sir kita saking napas ingkang sarèh tata, wantahipun saking tabêri, ngênêp karsa sarwi mantêp ing sidhêm pramanêming budi sanubari. [79] Manawi bangsa ngalim inggih punika ingkang sinêbut salat da"im, manawi bangsa tiyasa dipunwastani tobat ingkang tan amawi pêdhot. 2. Ingkang kaping kalih andhah-andhahaning kajat jati wisesa punika dipunwastani anpas. Têgêsipun wiwaraning dat anggènipun badhe nêtêpakên pangawasanipun. Mila ingkang sampun mêmpan pratikêl tatarikaning anpas wau saupami badhe nêtêpakên sakaliring osik, saèêstu botên angaping kalih pakarti. Liripun inggih tiyang ingkang kawasa saosikipun sagêd caplak punika inggih saking tabêri ngrêrêmakên budi nyarèhakên napas wau lajêng kapêtêg sawatawis. Têgêsipun sanalika cipta kita ngriku mawi ambirata saniskara, ingkang mêlêng satunggal gaganthênganing pamanthêng wau, saèstu badhe amijilakên khajat jati ning Pangeran kang agungg, inggih punika manêkung sanalika ing palungguhan kemawon sagêd, [80] mila dados manawi sampun salêbêting sawawadosipun, manêkung punika nadyan mangartos paamuwan inggih sagêd kanyatahan kajatipun ,dados ing agêsang wau pancèn kinawasakakên sêdyanipun sawanci-wanci, amung saking botên ginalih tulènipun, tuwin botên kapatitisakên kemawon, mangka sorah ing Kitab Insan kamil inggih ugi sampun sami angêblakakên sadaya, sarta botên mawi susumpêtan, dados kawontênanipun sami kirang pamanggih punika amung saking kalingan manahipun piyambak kirang pinusus, têgêsipun saengga kadamêl piyambak. [81] badhe amung ngampah ngawingit, 3. Ingkang kaping tiga, dipunwastani tan napas. Têgêsipun panyirêp, inggih punika panyirêping sakalir, liripun tiyang asring sumingkir ing asêpi mêmpên hawa sapanunggilanipun, ingkang makatên punika inggih katarik saking khajat jati wisesa, anggènipun badhe numusi sakawasaning dating agung kang maha Wisesa, mila manawi ingkang sampun sagêd angrêtosan. Lalampahaning osik samantên wau amung darmi kemawon. Ing sajatosipun karsaning Pangeran arsa nuwuhakên wawênaning palal. Têgêsipun ganjaran, mila asring wontên tiyang amamanggih raja donya sapanunggilanipun ingkang kalayan elok, sarta botên wontên ingkang anglokakên kecalan. Ingggih punika sajatosipun gadhahanipun piyambak, têrang saking palalullah ananging lalampahan makatên wau saking dèrèng sagêd anggathuk-gathukakên lidinipun kemawon. Mangka manawi dipunêmatakên prakawi-[82]s makatên punika inggih saênggèn-ênggèn sampun dados pangawasanipun piyambak, mila para wali ingkang matêng pakartiniun wau saengga sagêd adamêl donya, liripun inggih amung saking sabda kemawon, saèstu ingkang mamanggih makatên wau saking botên rumaos kemawon manawi sakêdhèping netra katarimah kajating dad, dados pangraosipun amanggih, mangka lalampahaning pangawasa, sasandhaning ngadosa sapanunggilaninipun wau, manawi dèrèng kulina tuwin dèrèng nate ngraosakên amung kados tiyang supêna kemawon, dene manawi ingkang panglêburaning katarima, cipta
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 68 sampun mangartos inggih botên kewran wahyaning pangawasa ingkang makatên punika, jalaran sampun sumêrêp ing sawawadosipun. 4. [83] Ingkang kaping sakawan wahyaning kajat jati wisesa, ingkang badhe jagat punika dzat aningali sesining awang uwung, andadosakaên wahyanipun saking manon. Dados jatining wisesa botên kalingan punapa- punapa. Inggih punika wantahipun nupus. Têgêsipun pamêpês, têgêsipun tiyang ingkang sagêd amêpês hawaning cipta maya wau, saengga sampun kenging binasakakên mati sajroning urip, urip salêbêting pati. Liripun inggih tiyang nyirêp hawaning gêsang punika saengga sampun pangawasa dat, mila manawi dipunêmatakên , sadaya lalampahan salêbêting jagat agêng punika, pundi ingkang dinulupêlênging cipta saèstu sumêrêp kemawon, saupami wontên bêbaya, sagêd bengkasa palênggahan botên mawi puna-[84]pa-punapa, têgêsipun tutulung tur mikuwati, ingkang tinulungan inggih rumaos sarta kaltingal sawujut 29 têmah sangêt panarimahipun. Mênggah ingkang sampun kanyatahan marsudi êmapaning kajat jati wisesa, ing kina amung Sèh Armiya, inggih punika Umarya, mila lalampahanipun sakalangkung èlok, kadosta: Anyablèk wêntis lajêng sagêd mêsat kados kilat, sarta udani angudèni sakaliring jagad raya botên amindho kardi, mila umarmaya lajêng manjing rijalullah gaib, inggih saking sampun botên kewran wawadosing ngilmi sapanunggilanipun. Ingkang maksut dhatêng kajat jati wisesa wau malih, Kangjêng Nabi Kilir, Kangjêng Sinuhun ing Kali Jaga, manawi jaman kadewatan Arya Bratasena. [85]Wondene ingkang dados katalêring kajat jati wisesa punika amung saking kawasa pinawasa. Têgêsipun wawênang ingkang ngawêning, inggih punika sumêrêp wiwitan wêkasanipun, mila wawêlinging ngilmi wau tiyang anguninganan purwa madya piyambak, sakaliring purwa awite saka ha, witing madya saka antara, witing wasana saka santosa, pêncaring urip têlung prakara saka anane kauripan. Mênggah babaripun saking tanajularki kawantahakên wontên akasara kalih dasa kados makatên jarwanipun satunggal-tunggal : 1. Ingkang rumiyin uriping sipat wau mawi dipun isbatakên aksara ha, na, ca, ra, ka : têgêsipun anane urip iku saka sakalir-kaliring panca [86] maya, inggih punika cahya gangsal mawi kawijangakên makatên: 1.) Ha, punika amung pitêdahaning têmbung ingsun, ingkang makatên punika kawontênaning napas wau asal saking rahsa sajati, rahsa sajati punika wahananing dat, inggih punika lairing kajat jati wisesa. 2.) Na, punika ugi dudununganing ukara manawi amung pitêdah wahana kemawon, liripun sami saking kaananing rahsaning dat sadaya, têgêsipun amung dudunungakên makatên: Saobah osiking napas iku uga saka wisesaning khajat jati wisesa, tandhane nganggo malêbu utawa mêtu. 29 sawujud *@
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 69 3.) Ca, punika pangartining asma, têgêsipun anêdahakên asmaning Pangeran punika inggih dumunung wontên napasing sipat, [87] liripun ugi taksih sami kapurba saking khajat jati, inggih têturasan saking kawasaning Pangeran kang Agung sadaya. 4.) Ra, punika akal, inggih budi, têgêsipun amung nêdahakên manwi budi wau wahyaning sir. Sir punika wiwaraning kajat jati wisesa, dados wantahipun anêdahakên sakaliring cipta rasa budi sir wau taksih dede dununging kajat jati, sarta dèrèng paja-paja, têgêsipun sadaya wau amung minangka gêlaraning dat kang agung. 5.) Ka, punika kaanan, têgêsipun sastra gangsal iji wau anelakakên manawi katitipan purbaning kajat jati wisesa, inggih saèstu punika badhe narambahi dhatêng sanès-sanèsing pagêlaraning dat wau. 2. [88]Ingkang kaping kalihipun andunungakên isbataning anpas, inggih mawi kapatrapan wujuding aksara gangsal iji: 1.) Da, inggih punika wahananing dat wau dumunung wontên ing anpas. 2.) Ta, inggih punika pikajênging anpas, anggènipun ngakên dados sasandhaning atma, margi kapurba saking kajat jati. 3.) Sa, punika langgêng, utawi satunggal, ing sajatosipun kaananing kajat jat wisesa wau inggih nunggil kemawon kaliyan anpas. Ananging dèrèng tinarbuka ing kasunyatanipun, amung saengga taksih kêkêran, amung sambung rapêting kêdhap kilap sampun manggèn ing kaananipun, mila aksara: sa, punika lajêng kaagêm pasêbutaning pangeran kang asipat esa, têgêsipun sipat satunggal,[89] tuwin asipat elok. 4.) Wa, punika margi tuwin palawanganing kajat jati wisesa, saupami wontên ungup-ungupaning dat, inggih sampun parêk lawan paraboting anpas wau. 5.) La, punika wahananing lalampahan sadaya, têgêsipun amung nêdahakên sakaliring cipta maya. Manawi tanpa brata, sayêkti badhe kagiwang wawasaning kaanan ing satuhunipun, dados wantahing têmbung sadaya kajating manungsa ingkang kalawan badhe anêrusakên wau inggih kêdah mawi sarana tapabrata sawatawis. Parlunipun amung sagêda tuwajuh ing sakaliring para panêdya, awit êmpaning tapabrata punika amung nêtêpakên ing katêmênanipun nêtêpi santosaning Imam. 3. [90]Wontên malih bab kaping tiga punika winastan tan napas, inggih punika ugi wiwara janma. Têgêsipun dêdalanaing rahsa, ananging ugi dipunisbatakên dhatêng aksara gangsal malih: 1.) Pa, ibggih punika pangartining patrap. Têgêsipun inggih ingkang sagêd matrapakên sakaliring lalampahan, awit ing agêsang punika amung matrap, mila sakajat kita sagêd nyata. 2.) Dha, inggih punika garbaning tan napas, sami kalêmpakakên wontên ing ngriku dunungipun, ingkang winastan ing nginggil punika, inggih kêdah linaksanan ingkang dados kajat kita wau, sayêkti sae. 3.) Ja, têgês saha pikajêngipun aksara punika mawi anggadhahi dudunungan dhatêng tajrining tan napas. Liripun a-[91]nêdahakên mêngah ingkang sinêbut tuwin pikajênging aksara punika têmênipun amaedahi dene sumêrêp dhatêng kawajibaning kajat jati wisesa.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 70 Têgêsipun uninga saniskaraning wiwara. Wantahipun aksara wau, inggih jêtmika, tuwin jinêm. 4.) Ya, têgêsipun wawayangan, inggih punika sorot utawi wawayanganing dat ingkang nyoroti dhatêng wiwara sadaya wau, amung wantahipun aksara ya punika, nur: ugi wahya ingkang andadosakên, mila sanadyan wahana manawi nur punika parlu kangge ing aptraping tan napas sadaya, awit badhe mimbuhi mayaning kajat jati wisesa. 5.) Nya, têgêsipun jagad, kawontênanipun aksara nya, wau pikajêngipun sanyaruri, inggih punika wantahing wawêjangan sadaya, [92] ingkang mungal awang-uwung, tuwin ora apa-apa, nanging manawi tinrapakên ing wawantahanipun inggih amung kaisbatakên aksara nya wau, pikajêngipun jagad, liripun inggih jagad cilik jagad gêdhe, punika kajatèning kajat jati wisesa. 4. Ingkang kaping sakawanipun nupus. Têgêsipun pamênês. Mênggah isbatipun ugi mawi aksara gangsal malih : 1.) Ma, pikajêngipun pramana, ingkang kaangge wiwaraning kajat jati wisesa, têgêsipun panggènaning dat badhe aningali sesining kaanan alam awal akir30, purbanipun inggih saking paningal kita, liripun dat asasandhan kaliyan pranawa ning pramana punika lajêng sinêbut kajat jati wisesa, awit panggenanipun awas ing pandulu kawimbuhan waskithaning [93] budi. Dados anggènipun lajêng gadhah pasêbutan kajat jati wisesa punika saking sampun kanyataan ing wawênangipun, sarta sakaliring pangawasaning dat sampun katandha ing sipat kita sadaya. ingkang kaping sakawan isbataning kajat jati wisesa, salêbêting nupus, mawi aksara gangsal malih : 1. Aksara ma, têgêsipun andunungakên wahananing kajat jati wau wontên ing nupus. Liripun ingkang sampun manah satunggal, awit nupus wau anggadhahi pikajêng pamênês, tuwin panarimah, inggih puika ingkang sampun botên manah punapa-punapa. inggih punika 2. Aksara ba, têgêsipun gêlarananing parabot ingkang sampun botên mawi lulungidan. Mila ba punika arabipun aksara be, anggadhahi têgês wurung, tumrapipun dhatêng nupus inggih ingkang sagêd ambirat dados wahananing aksara be wau ingkang wurung. Liripun sêpên saniskaraning cipta. Wantahipun inggih ingkang sampun sagêda ngênêp samukawis, mila wahyaning kajat jati wisesa dumunung wontên sidhêm pramanêm. Wondene anggènipun aksara ba kaliyan aksara ga, kagarba ing têmbung dados satunggal awit nunggil pikajêng dalah têgêsipun, punapa dene dudununganipun muhung awak-awak satunggal, liripun amung ngringkês pasêbutan. jinêm, kanyatahanipun mawi sasamini-[94]pun saantaraning bawa sakaliring solah 3. Aksara tha, inggih punika anggadhahi têgês kakalih: 1.) Èngêt, 2.) Awasing budi sanubari. 30 akhir *
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 71 Ananging manawi kapirid saking raosipun inggih amung dados sapasêbutan, awit sami purbaning dat sadaya, inggih tutumusan kawaskithaning kajat jati wisesa, wantahipun ugi dhatêng nupu- [95]s. Liripun makatên, pamêpêsaning budi sapanunggilanipun punika saking kawasaning dat, wênangipun anuwuhakên kajat jati. Dados ingkang sagêd mêpês samukawis punika manawi dhasar saèstu pamanthênging cipta yakti sinêbut kajat jati wisesa. Têgêsipun ingkang awas tanpa uwas, waskitha tanpa angas, wruh tanpa warana, sadaya wau sampun kagarba dening khajat jati kita kang satuhunipun. Ingkang kaping sakawan, isbataning nupus. Ing wêkasaning kajat jati punika kawangun ing aksara nga, têgêsipun panitikan, utawi panêcêk, mila wantahing ukara aksara wau kaangge cêcakan, pikajêngipun cêcêg, utawi têngêran, inggih punika wawantahaning lohkil mahpul, têgêsipun cirri-cirining agêsang sampun tinêngran ing Kitab Lohkilmahpul, punika babaraning [96] lalampahanipun ing agêsang punika sadaya. Ananging wontênanipun mawi katèmpèlakên dhatêng aksara wau, inggih amung kapirid rèhning kajat jati punika pamanggihipun tiyang bangsa jawi, dados amung mamrih pituruting ukara kemawon, ananging samantên punika ugi kagalia kajatosaning kajat jati wisesa wau saèstunipun inggih tumrap wontên ing aksara kalih dasa punika, sumangga. Mênggah panitikipun manawi badhe uninga kaananing kajat jati wisesa, saking aksara ingkang botên kenging pêjah, liripun aksara botên pêjah punika ingkang tanpa pasangan , punika tandha langgêng. Wondene pipindhaning sastra satunggal tunggal wau sami kababarakên sadaya, ingkang tanpa pasangan inggih punika pasêbutaning kha-[97]jat jati wisesa, kadosa ing ngandhap punika: Mênggah aksara kalih dasa ing nginggil punika yakti mawi pasangan sadaya, têgêsipun ingkang mawi pasangan wau tandha kenging pêjah, manawi langgêng. Inggih punika ingkang botên mawi pasangan punika tandha , pasêbutaning kajat jati wisesa dumunung kawan aksara : punika dede pasangan, amung winastan kawontênanipun ga mawi agêng, punika inggih yogya para, têgêsipun amèt pamrayogi, dene manawi dêlêsipun amung satunggal. Wondene pikajêngipun pasêbutan kawan prakawis punika
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 72 makatên: : têgêsi-[98]pun raga yang, inggih punika badan suksma, pikajêngipun ugi wujuding dat kang kadim ajali abadi, punapadene sipating Pangeran Kang Amaha Suci sajati, mila aksara kalih dasa wau ingkang dipunsêbut kêkêra, inggih amung sakawan punika tandhaning asma, dene botên mawi papasangan, amung wantah sawujudipun piyambak. Punika nanadhakakên botên kenging pêjah, mila pangeran kang amaha suci sajati wau langgêng botên kênging ewah gingsir, botên kenging lara pati, têgêsipun aksara ingkang sami sami mawi pasangan wau pasêbutaning sipat, mila tinrapakên papasanganipun, amung kaangge ngibarat kemawon, awit sipat wau jasat, dados wujuding jasat punika ingkang kenging pêjah, tumraping papasangan wau anêlakakên sakaliring sipat punika taksih kenging pancabaya, awit manawi botên makatên, badhe botên sinêbut nama kawula. Dados wantahi-[99]ipun ingkang winastan kajat jati wisesa wau sipating gusti, sanèsipun punika taksih kaewoakên kawula, papasangan punika lalampahaning agêsang anggènipun sami dumunung wontên kaanan ing alam donya, beda kaliyan kajat jati wisesa, saèstu sampun langgêng ing awal akhiripun sarta sampun botên angraosakên uwas sumêlang, botên susah kaluwèn, botên bingah kasêmbadan awit sarira tunggal. Dene pangartinipun ingkang sajati, witing kajat ingkang sawantahipun punika, inggih sidhêm pramanêm, inggih santosaning tekad, inggih panthênging tokit, inggih cipta kang sapisan, sadaya wau kêdah pinarsudia salêbêting agêsang kita wontên ing [100] kaanan kita pribadi, dumadining kajat jati wisesanipun piyambak. Supados sagêd jumênêng lawan kasunyatanipun botên wontên ingkang dados sasarugan ing lalampahanipun ing kaanan agêsang kita. Têgêsipun salêbêting alam awal punika sadaya ingkang dados wahyaning kajat, kêdah ginêgêta kajatèning atunggal, liripun makatên: Kadosta wungu sare,sadèrèngipun sêgu sapanunggilanipun, punika wijiling kajat jati wisesa anyarêngi byaring paningal, bolonging pamiyarsa, wênganing tutuk, tarowonging grana, sadèrèngipun wiwara catur mênga kita kêdah ingkang èngêt. Têgêsipun sadaya wiwara dèrèng mênga kajat kita sampun wungu, ing ngriku punapa wijiling karkat sapisan, inggih punika pangandikaning Pangeran Kang Amaha Suci sajati. Yê-[101]kti botên wontên osik dora, botên wontên cipta kasilip, botên wontên sêdya cidra. Sakaliripun ingkang dados karkat saèstu têmên tumus tur miyatani, awit ingkang makatên wau pangandikaning pangeran piyambak. Mangka samantên wau amung sawêg unguping kajat sapisan. Liripun wiwitan saiba manawi pinarsudi malih dumugi ning madya wasana, têgêsipun sawanci-wanci kaananing kajat jati wisesa dipunjalimêti kajatènipun saèstu inggih lajêng padhang tarawangan, botên mawi kalingan punapa-punapa malih. [102]Mênggah ingkang dados lampahipun amung sapele, upami badhe dhahar manawi dèrèng ngêlèh sangêt inggih botên dhahar, taksih kêdah dipunsarantosakên, sarta dipunsabili sawatawis supados rapih. Makatên malih sanadyan ngêlak, arip sapanunggilanipun bangsaning tatêdhan, sanadyan bangsaning hawa, miwah bangsaning angkara murka sasaminipun manawi sagêd angampah prayogi sinayutana supados sagêd katarimah ing pangèsthining galih, sarta sagêd tinarbuka ing ngilminipun, sagêd
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 73 kawêngan sakajat kita ingkang sajatinipun, mila ingkang sampun ngartos sakaliring lalampahan ingkang sawantah wau amung botên wontên ngrika- ngriku. Inggih amung tunggil kajatèning alam samangke, dados paedahipun salêbêting agêsang kita punika waskithaa ing saniskara, kanyatahan sakaliring solah bawa kita wontên ing alam donya punika, dados anêtêpi saking wawêjangipun sarta kenging winastan uripe pangawak suksma. [103] Solahe lingga bathara, ucape dat kang kadim ajali abadi, pangrungune kayu, pangingsêpe tobat kita ing pangeran pandulune manik. Têgêsipun sadaya sesining jagad raya, sampun kawêngku wontên salêbêting pranawa kita, gumêlar antaraning pramana sajati, dados anêtêpi têmbung amurba amisesa ing alam kabèh, têgêsipun jagad cilik jagad gêdhe wus kawêngku ing urip kita salawase. Mênggah pradikanipun pakartining pangarti makatên punika manawi sampun kadriya èstu sampun botên susah salat, anêtêpi gangsal waktu, awit panalangsa kita, tobat maring pangeran sampun sami kawêngku sadaya, dados sakaliring lalampahan awon sae dumunung wontên cipta maya kita pribadi, sampu-[104]n uwas sumêlanging galih, inggih punika babarananing kajat jati wisesa. Mênggah pratikêlipun tiyang ingkang badhe marsudi kasunyataning pangawasanipun piyambak punika, inggih tabêriya lênggah piyakmbak, kadosta: tapakur panggenan ingkang sêpi, utaminipun wontên pucaking wukir, madyaning wana wasa, anurut ilining banawi, botênioun makatên sanadyan amung wontên salêbêting pakaranganipun piyambak inggih botên wontên bedanipun, makatên malih sanadyan amung salêbêting pasareyan anggêr piyambakan inggih kenging, kaanggea sinaon anganam-anam panggalih kaliyan nata sapamanggihipun manawi pancèn rêmên dhasar tumêmên, Insya Allah wontên osik sajati. [105] Ing nagndhap punika anêdahakên dununging isbat ingkang mawi tinata salêbêting aksara kalih dasa dalah têgêsipun makatên : têgêsipun kalpaprana, : inggih punika awak-awakaning dat, wahananing kajat. : mahaprana, têgêsipun wahananing manah agêng, inggih punika pambêkan. : dantya, têgêsipun pêthak, inggih punika wahananing nêpsu mutmainah. : talawya, têgêspun ukêling swara. : mahaprana, têgêsipun manah agêng.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 74 : kalpaprana, awak-awakaning dat. : pasang yogyapara, têgêsipun amèt pamrayoginipun. : mahaprana, têgêsipun manah agêng. : kalpaprana, awak-awakaning dat. : pasang yogya para, têgêsipun pamrayogining pamatawis kemawon. : dantya, têgêsipun pêthak. [106] : kalpaprana, awak-awakaning dat. : dantya, têgêsipun pêthak. : kalpaprana, awak-awakan. ta : talawya, ukêl-ukêling swara. ta : mahaprana,têgêsipun manah agêng. : dantya, têgêsipun pêthak. : kalpaprana, awak-awakan. : mahaprana, têgêsipun manah agêng. Sa : mahaprana, manah agêng. Sa : pasuti, têgêspun suci. : kalpaprana, têgêsipun awak. : talawya, ukêl-ukêling swara.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 75 : dantya, têgêsipun pêthak. : kalpaprana, têgêsipun awak-awakaning dat, inggih punika khayu, liripun uriping jasat sadaya wau minangkawahananing dat. [107] : talawya, têgêsipun ukêling swara. : pasang yogyapara, têgêsipun pamrayogi. : mahaprana, têgêsipun manah agêng. : kalpaprana, awak-awakaning dat. : dantya, têgêsipun pêthak. : kalpaprana, awak-awakaning dat. : kalpaprana, têgêsipun awak-awakan. : mahaprana, têgsipun manah agêng. : dantya, têgsipun pêthak. : kalpaprana, awak-awakan. : mahaprana, têgêsipun manah agêng. : kalpaprana, awak-awakan. : mahaprana, têgêsipun manah agêng. : mahaprana, awak-awakan.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 76 : pasang yogyapara, pamrayogi. : kalpaprana, awak-awakan. : talawya, ukêl-ukêlan. : brita, têgêsipun ruruwêtaning budi. [108] : kalpaprana, têgêsipun awak-awakaning dat sajati. : pasang yogyapara, têgêsipun pamrayogi kemawon. : kalpaprana, têgêsipun awak-awakaning dat mutlak kang kadim ajali abadi, dumunung ing sipat kita pribadi. Mênggah pangartosipun sadaa wau, sanèsipun punika taksih sinêbut awak-awakan sadaya, têgêsipun sipat punika taksih wahananing dat, dados agadhahi31 lalampahan ingkang taksih kenging ewah gingsir. Taksih kenging panca baya, têgêsipun gangsal sasandhingan ingkang amurugakên ruwedaning jasad satunggal-tunggal. Wontên malih wahananing kajat jati wise-[109]sa, mawi kaisbatakên sapta swara, têgêsipun aksara pipitu kados ing ngandhap punika pangartinipun sapta swara wau. Ingkang rumiyin, , manawi arabipun Alip, ingkang makatên punika anggadhahi têgês kakalih : 1. Ingsun 2. Imam Liripun ing kajat jati wisesa punika asmaning Pangeran Kang Agung, dados ing sajatosipun inggih muhung ingsun dat kang langgêng ora kêna ing owah gingsir. , manawi arabipun "khe", ingkang makatên punika Ingkang kaping kalih amung têgês satunggal kita, liripun ingkang sinêbut kajat jati wisesa punika 31 anggadhahi *@
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 77 inggih dumunung ing kita, têgêsipun sipat, liring sipat wau kawula, watahipun ing têmbing muhung kawula lawan Gusti. , arabipun aksara jèr, ingkang makatên punika Ingkang kaping tiga, mawi têgês tigang prakawis : 1. iki, isbat, irat. 2. Imam 3. Istijrat Liripun ugi botên parlu kagalia sadaya, awit garbaning ukara amung tumrap dhatêng têmbung iki. , têgêsipun suwung. [110] Inggih punika Ingkang kaping sakawan, kaananing ora ana apa-apa, ananging samantên punika ugi taksih têmbung kikiyasan kemawon, wantahipun inggih muhung kita pribadi, utawi pangeran kang amaha suci, mila manawi aksara arab angsal saking wawu, pikajêngipun wahana, liripun anêdahahkên hawaning kajat jati wisesa, sasandhanipun saking nêpsu. , têgêsipun urip, inggih punika Ingkang kaping gangsal aksara kaananing khayu, mila kayu dipunbasakakên urip, jalaran angosikakên sakaliring dat sadaya. Ananging mosik inggih saking khajat jati wisesa, ingkang makatên punika ugi anartani sakaliring prabot ing jasat32 sapanunggilanipun, wantahing têmbung malih makatên: ananging khayu sagêd anggêsangi sakaliring kajat, awit kababar saking dat, dat amosikakên kajat, mila khayu la33 [111] sagêd adamêl utawi kaelokaning lumampah,sapaninggilaninpun ing solah bawa wau kasêbut apngal, inggih punika kawisesa saking kawasaning khajat sajati. têgêsipun lèmbèyan, sagêd sapat, Ingkang kaping nênêm aksara , têgêsipun rêrêm, inggih punika wahyaning khajat jati wisesa puika saking jinêm, mila sakaliring solah bawa mawi rèrèh utawi harda, dene rèrèh ing kajat wau dhatêng jinêm, hardening kajat puika manawi dhatêng nêpsu, lajêng sumarambah ing badan sakojur, ing ngriku witing sipat mawi anuwuhakên kanêpson, utawi kalintu ning panampi sapanunggilanipun, dados babaring khajat asring adamêl risaking jasad sasaminipun, manawi kasirêp saking nêpsu kawan prakawis ugi rêrêm, ananging adamêl raos ingkang botên prayogi, têgêsipun lajêng nuwuhakên sasa-[112]kit kudrat wiradat, kadosta : kasandhangan sakit kudrat punika ingkang tanpa sabab, wiradat punika sasakit ingkang mawi sabab, têgêsipun sasakit makatên 32jasad * 33 lajêng @
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 78 wau amung anandhakakên pêpêting kajat jati kapêtêg ing nêpsu, nêpsu kasirêp ing hawa, hawa kalimputan ing budi, dadosipun mêdalakê34 sasakit warni-warni. Mênggah ingkang kasêbut ing nginggil punika sadaya, mugi sampun ngantos kalintu tampi, dene kanyataanipun makatên : 1. Manawi wontên tiyang anandhang sasakit kasandhang, têgêsipun sakit mêmala tanpa karana, sarta andon. Inggih punika witing tiyang karêm angampêt budi, dados lajêng cukul mêmala tanpa karana, manawi ingkang dèrèng pangartosi sami dipunwastani sasakit kenging alat utawi sisiku, trêkadhang amastani kenging lêmah sangar, inggih punika amung kapirid saking dudugi kema-[113]won. Katranganipun inggih kados ingkang kapratelakakên ing nginggil sadaya wau, mila wawalêring para wali manawi tiyang ahli budi punika botên kenging anyidhêm osik, bêbasan sae prayogi tinata kalayan mupakat. 2. Ingkang kaping kalih, manawi wontên tiyang anandhang sasakit marongkol, kadosta abuh tanpa karana, uci-uci, turbon, wudun, sapanunggilanipun ingkang botên mawi karana punapa-punapa punika witipun tiyang asring kadunungan manah ngarah apa, nanging llirang têrus pangluluhing galih, mila makatên sasandhanganipun, dados kenging sinêbut carobo pikir. Kala para wali dipunipat-ipati sangêt, bêbasan bêgya cilaka karkating manah ingkang awon utawi sae prayogi kawêdalakên sampun sok angarah apa. 3. [114] Ingkang kaping tiga, manawi wontên tiyang anandhang sasakit èncok, utawi kenging tuju têluh taragnyana, tuwin kalanglangan, ingkang saengga ngingsêtakên kaananaing dat, ingkang makatên wau tiyang ingkang asring nyidhêm pangarti, nyumpêt pakarti, ngênêp para cidra, wantahing kabatinan asring garêndhèl wingking sadaya ingkang makatên punika kajatipun, dados saksat ambirat tuwin maibên jati wisesa. Têgêsipun dora wawênanging kajat kawasaning Pangeran Kang Maha Gung. Mangka tiyang ingkang dora sapanunggilanipun ingkang kados makatên wau manawi pancèn têmên pamatraping kasunyatan, prayogi kasinggahan, awit inggih bok manawi jasad kita wontên ing alam donya kasandhangan sasakit ingkang makatên wau, tinêmbungakên ama amêmala, [115] anjarak rêkasaning budidayaning alam dunya, tur marêkakên sakaliring sikara, têgêsipun katrapan cidraning sasami-sami. Sae nurut riwayat pèpèngêtaning para wali wolung prakawis margining rahayuning jasad punika sami kalaksanan. 1. Lêgawaning panggalih tanpa balung êri, têgêsipun sarwa mêmês dhèmês ing pangandika,karya sukaning liyan, lêgawa sabarang rèh tan rinasa. 2. Rilaning saniskara, ingkang botên amijèni pancabayaning sarira. 3. Têmên sakaliring kauripan, têgêsipun botên cidra botên dora ing lair batinipun linampahan. 34 mêdalakên *@
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 79 4. Prasaja, têgêsipun balaka awon sae saru sikuning lalampahan sadintênipun. 5. Waspada, têgêsipun kêdah sêrêp-sinêrêpan barang pakartining apawong mitra. 6. [116] surasa, têgêsipun ingkang sanyata kabudayaning ngilmi makripat sapanunggilanipun botên amindho kardi, utawi wawantahan. Têgêsipun bangkit bodho botên dipunalingi, sarta sagêd amèt rasa- rumasaning sasami-sami, botên anulayani pikajêngan. 7. Suci rasa, têgêsipun rêsik ing apatrap lair batining agêsangipun, kadosta : tabêri siram jamas, rêrêsik sarira punika suci ing lair. Sucining batin kadosta mingkuh pagunêman bangsaning dursila, selak kalèpètan barang kang tan atêrang. Têgêsipun botên ajêng kasinungan amal silip sapanunggilanipun. 8. Siwaya, têgêsipun uninga ing wayah, liripun waspada dhatêng wawatêsan tuwin antawis sing aparlu, kadosta : botên kasupèn antaraning wanci, botên anglirwakakên saparlunipun punika tandha eling dhatêng pangeran. [117] Ingkang kaping pitu amangsuli jangkêping sapta swara, mila isbating kajat jati wisesa mawi tinatrapan aksara , têgêsipun laksita, wantahipun lêng. Liripun anêdahakên kaananing dat kang sajati, wisesa punika dumunung wontên ing manikêm, têgêsipun rarawatan ingkang parimpên, pupunton ingkang rapêt dhamis, mênggah pangartinipun makatên. Sajatine kaanan kajat jati wisesa iku dumunung ingkang parimpên, iya iku manikêm, iya jinêm, saantaraning jinêm iku wau kawujudaningsun, iya ingsun kang sajatining kajat amurba amisesa sakaliring uriping jasad iki kabèh. Dene wantahipun inggih angên-angên, mila singa badhe nyatakakên kawasaning kajat jati kita pribadi wau inggih tabêria gumpulakên panggarita wontên ing asamun, [118] anurut kados pangandikanipun Kangjêng Nabi Kilir makatên : Satuhune sing sapa tabêri marang ingasêpi, iya tinakdir bakal bisa kanggonan ing ilmu sajati, sing sapa tabêri marang asamun, bakal kanyataan ing sapangèsthine, ananging samono iku iya anggêr pêpak panggraitane sangkêp sakaliring pangrêti, yakti tumêka sabarang karêpe. Sanadyan karêm ing asêpi, Manawa sêpên ing panggraita têmah katèmpèlan pakarti kang tan yukti, manawa suwung panggraitane cupêt budine, mangka sêdya akarêm mangiwa, bok Manawa malah kasaluru ing ngujur dudu, utawa trêkadhang kandhêg kampiran marang pakartining dhadêmit, budi tanpa paedah ênggone mangiwa ngupaya ênggon ngasêpi. Mung arsa katitipan pakartining brakarsakan. Mênggah wasitanipun kangjêng Nabi Kilir ing nging-[119]gil punika inggih amung sawantahipun kemawon, dene ingkang sinêbut dadosing ngasêpi punika pitung prakawis sami kanggea :
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 80 1. Salêbêting tabêri anèng ngasêpi, inggih ingkang sagêda nata saliring panggraita, sampun ngantos kasamburan budi sanès-sanèsipun, dados kêdah ingkang sagêd mêlêng satunggal barang rèh kita wau. 2. Salêbêting kita akarêm asamun, inggih ingkang sagêd suci têrus lair batinipun, dados têbih ing godha rancana sapanunggilanipun. 3. Salêbêting kita tabêri ing ngasêpi, inggih ingkang sagêd ambirat saniskara, cipta, rasa, gandaswara, têgsipun angampêta nêpsu hawa, amêpêta sakaliring hawa sasaminipun. 4. Salêbêting kita karêm ing asamun, inggih ingkang sagêd mêpakakên barang rèhing agêsangipun supados botên mandhêg tumolih dhatêng kawajibaning agêsangipun. 5. [120] Ingkang kaping gangsal, salêbêting karêm asamun, kêdah ingkang tumêmên pangèsthining galih, kêdah mêlêng saliring rèh kang mamrih rahayu, têgêsipun ing nalika punika kita tafakur ing pangeran wau sampun ngantos kagungan panggagas ingkang botên prayogi, kadosta: uwas sumêlang mênèk-mênèk ana anu, punika kasinggahana, ewa dene inggih mawi katimbanga saciptaning panggalih kita pribadi salêrêsanipun. Liring titimbangan punika makatên: "saupami jêrih utawi ingkang makatên punika prayoginipun pirantosi piyambak, awit tiyang jêrih punika pancèn sampun takdêring Allah. Dados saupami badhe ngayati ingkang mamrih tulusing budi, inggih sae wontên salêbêting gêdhongipun piyambak kemawon, anggêr tanpa rowang sayêktisagêda nata pang- [121]graitanipun, ewa dene manawi dumunung salêbêting griya mangka taksih gadhah uwas sumêlang dumèh pêtêng tanpa rowang. Tiyang ingkang kadunungan manah makatên punika têtela sampun botên kenging rinêmbag prakawis kasunyataning ngilmi makripat. Manawi cariyosing kitab Jabur, tiyang jêrih ingkang mawi uwas sumêlangan punika botên gadhah ati pangasih, ingkang nutupi sanginggiling manah utawi jantung amung maras lajêng kabuntêl ing gajih. tipisan antèn, sumêlangan, 6. Ingkang kaping nênêm, ing salêbêting tapakur ing ngasêpi, kita angêmpakêna kaananing tekat ingkang santosda, Imam ingkang eling, sasampuning makatên lajêng angulihêna kaananing nêpsu kita satunggal-tunggal, supados botên ambêbawur tuwin ambarung sinang ingkang dados osiking budi sajati, [122] kados ing ngandhap punika patrapipun. "kajat ingsun sajati, kang wus ingsun kumpulake lawan kaananing dat, kayu, sir, budi, karkat, sapanunggalane osikingsun wus dadi sawiji sinêbut kajat jati wisesaningsun." Kang dhingin nêpsu luamah amamarah saliring hawa, nêpsu amarah anuntuni sakèhing angkara, nêpsu supiyah anjalari wijining murka, nêpsu mutmainah ingkang mimbuhi dhahganing saniskara, kayata, eling malah lai, katara malah bawur, mulane ing mengko kita padha ingsun birat sawatara, karana ingsun arsa mêpakake kajatèning akalingsun satuhune. Ing ngriku pambirating nêpsu kia wau inggih kados isthaning amanêkung. Sasampuning makatên, adat ingkang
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 81 sampun kalampahan lajêng pêpak pasang graita kita ingkang pancèn adamêl prayogi. 7. [123] Ingkang kaping pitu, salêbêting kita tapakur ing asêpi, lajêng amêpakêna salakiring panca baya gangsal prakawis makatên : kadang papat kalmia pancêr. Kang padha dumunung ana sajroning guwa garbaningsun kang angumpul lawan wahyaning cahya irêng abang kuning putih amancawarna, ing mêngko kajatingsun kang sajati, bakal amisesani ing kaanan kita kabèh, supaya kita ora ambêbawur kajat kita salawase. Manawi sampun kawatêg makatên wau , adat lajêng mêdal piyambak-piyambak saking pramana, kados isthaning sumingkir ngatêbih. ingkang mêlêng kados rekadayaning amanêkung. Manawi sampun sagêd wèning, adat ingkang sampun kalampahan kita sagêd, apapanggiyan kaliyan atma kita pribadi sawujud. [124]Ingkang makatên wau dede prtikêlipun tiyang araga suksma. Amung saking tarèkahtokiting tekat, santosaning imam, dados sagêd tumuwuh piyambak ingkang dipunwastani sajatining kajat kang smpurna, kawujudipun ugi kados apapanggiyan kaliyan atma kita pribadi, mila lalataranaing kang ssajatosipun margi ning kawêngan utawi katarimah ngilminipun wau warni-warni tuwin saênggèn-ênggèn. Punapadene pancèn sami tumuwuh saking badan kita pribadi ingkang minagka wiwaratama, têgêsipun dêdalan ingkang utami punika ing saèstunipun botên mawi antawis, kawasa dalah wisesaning dad ingkang sajati punika muhung wontên ing cipta kita. Mênggah ingkang sampun sami kapratelakakên ing nginggil wau sadaya, ingkang sagêd angèngêti kados pangandikanipun Kangjêng Su- poma [125]suhunan ing Benang, kados makatên : Kabèh para sakabatingsun, gêdhe cilik tuwa anom, lanang wadon padha ngawikanana sajati ing kajating kaisbatake ing sapta swara mau têgêse anyantosakake iya pangucaping kabatinan kita pribadi, babare kaya kang wus padha kasêbut ing dhuwur mau, amung kumpuling ukara mankene: tekad kang agungg. Dene ananing sapta swara iku : iya sarta têmên; : iki utawa yakti; : têgêse aku utawa ingsun; : : têgêse urip; : lire jinêm; têgêse ora, utawa awang-awung; : têgêse langgêng utawa sanyata. Garbane ing têmbung pasang yogya mangkene: "Ingsun iki kang têmên ora kasamaran ing saniskara, sarta urip ing kaanan ingsun kang sidhêm pramanêm, kang langgêng ora kêna ing owah gingsir,iya ingsun sajatining dad mutlak kang kadim ajali abadi, lawan kajatingsun". [126]Mênggah ingkang dados pangandikanipun Kangjêng Susuhunan ing Benang samantên wau ing sajatosipun inggih amung mantahakên ing kaananing
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 82 kajat jati wisesaning ngatunggal. Liripun amung mêdharakên gumêlaring tekad sajati, mila sarêng ing alami-lami saking kathahipun sagêd tuwin para amarsudi ngilmi, malah wawêdharan ingkang makatên wau lajêng sami kapingit malih. Jalaran manut jaman, utawi kapatrapakên saking êmpan papanipun. Sarêng dumuginipun jaman nagari akhiripun ing Dêmak, awalipun nagari ing Pajang. Ing wêkdal ngriku makmun, sarta mupakat para luhur sapangandhap dumugi trah ing sudra, mèh kenging dipunpralambangi: "Bêbasahan kasêlak kampuhe bêdhah, ingkang dipunparsudi amung bangsaning ngilmi gaib, têgês saha pikajêngipun angêtok pangawasa, ambabar wisesa liripun inggih sami ngungasakên ngilminipun piya-[127]mbak-piyambak, angoglèng kawasanipun. Kadosta : têgêsipun agêng alit sêpuh anèm Kangjêng Susuhunan ing Kalijaga, kala samantên taksih mudha, dados pakarêmanipun anyabdaakên sakaliring dinulu têmah santun wawarnèn, amung mamrih kongasing akathah ginunggung kawasa, nanging wantuning tiyang badhe dados inggih lajêng botên dangu lampah makatên wau kagalih tanpa paedah, amung sataun lajêng èngêt kajatosaning agêsang, beda kaliyan ingkang pancèn batal pangèsthinipun sadaya pakarti dudu punika malah andarung, kadosta : Lampahanipun Arya Jipang sagêd ngêmat tuwin anggêndam sami sanalika dhatêng sagêd angapêsakên dadamêl, botên pasah tapak palu ning pandhhe, tinêmbungakên cêthèt kemawon sadaya karsanipun kalêksanan, kêdhèp kemawon sagêd nyumpêt sanjata. Lampah makatên wau botên mawi dipunangêti yèn kawula punika angawula, têgêsipunsi-[128]pun 35 ing agêsang wontên ing kaanan alam donya punika sadaya kenging apes, sanadyan sampun sumêrêp kasunyataning kajat jati wisesa sarta sampun mangartos tokiding atekad, ananging manawi tilar dudugi prayogi weya ing kaprayitnan. Saèstunipun botên sinêbut jinêm sarta kenging dipunwastani botên rêmit pasimpênanipun, trêkadhang malah kenging winastan ngujub riya, têgêsipun angêngkoki miwah kibir kasudibyaning ngilminipun, mangka sasêbutan ngujub riya wau dipunkêkêra ingkang parimpên, awit badhe anuwuhakên kura maniar, têgêsipun angawontênakên apês, mila Arya Panangsang ing Jipang sarêng angsal mêngsah waskitha pamawasipun lajêng apês, awit mawi dipunêngèn kêdhap kilaping apatrap, êmpan papaning ngayuda, ing ngriku kenging sinêbut mênga papasthèning Arya Jipang saèstunipun lajêng tumêkèng pati. [129]Ingkang kaprtelakakên apês jayaning dumadi ing nginggil wau punika kaèngêtan, sanadyan anuting jaman keluning ngakathah manawi botên kanthi awas eling yakti badhe kalintu panampinipun, wondene kawontênanipun pangawasaning ngilmi unika sajatosipun saking wisesaning badan kita pribadi, tuwin mêdal saking ing burbaning tekad wahyaning kajat ingkang sajati. Liripun inggih têmên ananging kalangkungan, babaring kasaktèn, tuwuh ing aji jaya kawijayan punika saking gaibing ngilmi kasunyatan sadaya, ananging manawi botên kanthi awas eling têmah badhe tumrap dhatêng saktining ngakarang, têgêsipun bangsa susulapan sapanunggilanipun, mangka manawi kaluwiyan ingkang sajati punika kêdah ajêg kasubrataningsun, sarta botên beda 35 têgêsipun @
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 83 pamêntoging karsa inggih kados patraping rarancutan, têgêsipun mawi pinusus saking asaling dad satunggal-tunggal. 1. [130]Ingkang rumiyin winastan dat sayuka. Têgêsipun kajat ingkang sampun kumpul kaliyan bangsanipun, kadosta : khayu, nur, sir, rahsa, sasaminipun. Ingkang makatên punika santosanipun kêdah kadunungan manah saranta, têgêsipun sarèh sarta rahayu anarima, manawi salamènipun, kadugèn sasêdyaning panggalih, dene lampahipun amung mêthak ing dalêm pitung dintên pitung dalu, kawiwitan sabên ing dintên wêdalanipun piyambak, ing ngriku adat ingkang sampun kalampahan asring kadunungan laksananing sarira, têgêsipun kalis ing panca baya dene pupujinipun inggih kados ingkang kasêbut pangandikanipun kangjêng Susuhunan Ing Benang nginggil wau. 2. Ingkang kaping kalih sinêbut dat mutlak kang khadim ajali abadi. têmên pangèsthinipun yakti tulus Têgêsipun kaananing [131]dad kang sajati, inggih asmaning Pangeran Kang Agung, Kang Langgêng. Liripun dat ingkang anglela piyambak punika dèrèng wontên ing wahananipun, mila ingkang makatên wau kêdah kadunungan manah ingkang suci, têgêsipun rêsik, manawi dhasar yakti anuwuhakên pangawasa ingkang nyata, têtêp kababar kasudibyaning badan salamènipun, awit saksat wantah karsaning Pangeran kang Amaha Suci, wahyaning kaja jati wisesa tanpa warana. Ananging botên kenging ngujub riya sarta kêdah mawi tarakbrata ing dalêm pitung dintên pitung dalu pati gêni, wiwit ing dintên wêdalanipun piyambak, dene ingkang dados pupudyaning batos inggih kados pangandikanipun Kangjêng Susuhunan ing Benang, nunggil pasêbutaning kajat jati wisesa wau. tumêmên pangèsthinipun 3. Ingkang kaping tiga sinêbut dat nakis bandi. [132]Têgêsipun dat ingkangg sampun kanyatan wahyaning kajat jati wisesa, liripun ingkang sampun kawiyos pangandikaning Pangeran Kang Maha Suci, dumunung wontên salêbêting betal makmur, mila kêdah kadunungan manah jatmika, ing ngriku manawi dhasar têmên- têmên pangèsthining batos têrus kaliyan kajating imam, sayêkti wontên kanyataaninh sarira, ingkang badhe pratandhaning kadugèn sabarang karsa, kalêksan kajatipun, kasêmbadan sêsyanipun mila wontên bêbasan saking kaoling para sayid, tuwin wiraosaning para santri, singa ingkang sagêd anglêksanani wahyaning nakisbandi wau, sami sanalika sagêd uninga badhe swarganipun piyambak. Mênggah cariyos samantên punika amung kadamêl pakandêling tekad kemawon, saèstunipun inggih amung saking lampah ingkang acanthi tama têmên. Ing sabên dintên wêdalanipun ing dalêm pi-[133]tung dintên pitung dalu, sagêda ambirat saniskara, cipta, rasa ganda, swara. Têgêsipun ingkang sagêd amêjahakên raga, sampun ngantos anggalih punapa- punapa, kalayan tapakur ing Pangeran, inggih kados pasêbutan pangandikanipun Kangjêng Susuhunan ing Benang nginggil wau punika. Manawi kasêbut sumêrêp swarganipun piyambak dora, amung yèn kaèsthi tapakuripun têmên, angsal bêgya tanpa karana. Têgêsipun
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 84 sapanuwunipun sagêd kadugèn, sasêdyanipun sanadyan kang ora sinêdya uga ana. tinêka, bêbasan 4. Ingkang kaping sakawan, winastan dating kajat. Têgêsipun satuhuning panêdya utawi têmên pangandikaning Pageran Kang Amaha Suci sajati, tumuwuh wontên salêbêting tata malige ing dalêm betal mukharam, inggih punika kayêktosanipun ing jasad wau kawasa tuwin wênang adamêll abang ijo ning jagad raya sadaya, mila ing-[134]kang sampun matêng tapakuripun saebah osiking alam botên kasamaran, tuwin waspada amastani lalampahan miwah pikajêngipun liyan. Trêkadhang wontên ingkang sagêd amêdharakên babaring lalampahan, têbih cêlakaning tiyang satunggal-tunggalipun sayêkti uninga, ananging patrap ingkang samantên wau arang ingkang sagêd anglampahi, punapadene kathah ingkang pancên botên tahan. Jalaran ing atasipun jaman rêja, badhe ngijèni, têgêsipun manawi badhe nglêksanani tuwin dhasar sinêdya punika botên limrah ing akathah lampahipun gangsal prakawis kêdah dipunangge kalayan nyata : 1.) Botên kenging sahwat kaliyan pawèstri . 2.) Botên kenging dhahar manggèn, kêdah wontên radinan kaliyan wuda. sarira, kadosta: adus, reresik jungkatan sapanunggila-[135]nipun botên kenging, miwah maha wicara, têgêsipun anjarag pangandika sawêdal-wêdalipun. 3.) Botên kenging Mênggah patrap ingkang makatên wau kados botên wontên ingkang badhe sumêdya nglêksanani, awit kabatang sanès panêdyanipun, mangka lampah ingkang makatên wau manawi kirang sanrosa tuwin tumêmênipun, sayêkti badhe kalintu panampi, cêak-cêpak santun ingkang manjiingi, dados tulus edan salaminipun. Mila sakaliring lampah prayogi mawi dudugi prayogi, snadyan badhea katarimah ngilmunipun kados pundi kasidaning sêdya, manawi kapirid saking pangandikaanipun Kangjêng Susuhunan lampah makatên wau manawi kirang tahanipun ing panggalih, kenging kalintu lampah nyato, têgêsipun anut satêbiyating sato kewan, enunggil wontên ing wana, lamènpun ing dalêm 100; satus dintên, nanging inggih kêdah mantêp panggalihipun. ing Kalijaga, 5. [136]Ingkang kaping gangsal dipunwastani dat tarkiyah. Têgêsipun daining kajat jati wisesa sampun mudalèh wontên pambbukaning tata malige ing dalaêm betal mukadas. Liripun anuwuhakên sakathahing karkat ingkang dumunung piarêp, têgêsipun niyat kita tigng prakawis wau pikajêngipun manah punik botên kajat ingkang tumuwuh wontên betal mukaram,saupami botên sagêd dumugi, saèstu kathah pangonggo- onggoning galih. Mila kajat jati wisesa tigang dunungan wau kêdah awas sarta èngêt, sokur sagêd nyirêp saparlunipun sadaya, liring panyirêp tigang prakawis punika makatên: 1.) Pambukaning tata malige ing dalêm betal makmur punika têgêsipun wahyaning kajat jati wisesa ingkang saking sirah, êmpanipun sami dhatêng pandulu, pamiyarsa, pangganda, pami- tandhanipun ingkang kêncêng,
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 85 [137]sa. Kawan bab wau manawi sagêd nyirêp inggih badhe nêtêpi êmpaning kajat jati wisesaning ngatunggal. Têgêsipun kita sampun kenging sinêbut jumênêng lawan tarkinipun, mila sadaya ingkang kasêbut pangandikanipun Kangjêng Susuhunan Benang wau, kaèngêtana satunggal-tunggaling ngaparlu. 2.) Panyirêp ing dalêm betal mukharam, wahyyanipun sadaya punika rumasa, sagêd sapanunggilanipun, ingkang pancèn bangsaning kajat jati wisesa. Ing ngriku mangka kita sagêd anyirêp kalayan mantêp, sayêkti kenging sinêbut sagêd jumênêng lawan pribadinipun. , ambirat kadosta: cipta, sir, rasa, 3.) Anyirêp sakaliring tata malige ing dalêm betal mukhadas, kadosta: sêngsêm, kapencut, kumênyut, sumêdhot, bangsaning tatarikanipun sanggama punika, sami kasirêp sadaya, mangka kita sagêd ambi- [137]rat sakathahing pasêbutan tigang prakaeis wau, yakti sagêd jumênêng ing kaanan sajati, têtêp lawan wisesanipun tumrap katêmênaning ngatokit, têtela santosaning tekad, ing ngriku gêsang kita wontên ing kaanan alam donya sampun botên mawi angaping kalih damêl., punapadene kita botên gadhah sêmang-sêmang dhatêng manjinging suruping pati, awit sakaliring lalampahan ingkang tumrap dhatêng jasad sampun kawêngku sadaya, dados kita sampun botên gadhah rasa-rumasa yèn badhea akhir, botên ngarosakên yèn awal. Têgêsipun awal airing alam sampun botên rumaos, mila pakarti samantên punika sami kaèngêtana kados pangandikanipun Kangjêng Susuhunan tuwin pralambangipun Kangjêng Susuhunan ing Kalijaga kasêbut ing ngajêng wau. ing Benang 6. Ingkang kaping nênêm, sinêbut dat abadi. Têgêsipun kajat ingkang sampun gumêlar ing awal akiripun, inggih punika wahananing kakhekat 36 kita satuhunipun. Mila angirup sakaliring pangawasa ingkang kalawan nyata, punika botên sarak aking punpa-punapa, amung kapurba wontên wisesaning kajat kita pribadi, tègêsipun manungsa punika sampun têtela urusaning sarwa dumadi, êlasing agêsang ingkang sampun sami gumêlar wontên kaanan ing alam donya, sayêktinipun inggih botên kewran asal- usuling kasunyatan, mila lampah ing agêsan punika manawi anêtêpi hakekatipun kados botên angaping kalih damêl, dene pakarti ing kasunyatan makatên, saupami sawêg dhahar mangka katrajang ing pitik iwèn sapanunggilanipun punapa malih lajêng sami tumut nêdha, ing ngriku kita bo-[140]tên kenging anggusah, inggih kakèndêlakên kemawon, awit salêbêting kita dhahar wau anglampahi hakekat, têgêsipun angêningakên cipta maya, ambirat saniskara, saupami gusah mamrih sumingkiring gara godha badhe batal kajat kita ingkang sajati., taksih kenging sinêbut sarengat, makatên malih lampahing kakekat ingkang sawantahipun wau makatên, saupami kita sawêg lênggah mangka griyaning tangga, tuwin griyanipun piyambak katarajang ing latu agêng sarta pangamuking tiyang kataliwêng. Ing 36 hakekat*@
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 86 ngriku kita botên wajib suminggaha ing panca baya, ewadena manawi dipunaruh-aruhi titiyang ingkang sami sumêrêp punika kita amung nunduki pangandika iya. Ingkang makatên wau têgêsipun amung ngêtog ing tekat, tokiting kasantosan, mangka ti-[141]nêtêpan saliring panca baya botên mingkuh, ing ngriku tandha kabul mujijating kajat jati wisesa, mênggah saèstunipun ingkang makatên punika botên ing kina pisan-pisan wontên bebaya tinêmbungakên kalising sanjata wa, têgêsipun lêpat saliring tuju têluh taragnya, tuwin sumingkah kang para cidra, dipunbasakakên sapandêlêng têbihipun, mila wontên sasêbutan makatên, sing sapa pasah tapakur ing Pangeran ora ana ala tumama marang bêcik, dene wujuding kajat tapakur wau, inggih angucapakên saka witing wawêjangan sapisan, lajêng kasambêtan kados pangandikanipun Kangjêng Susuhunan ing Benang, patraping tapakur ugi saengga mudya samadi, ngêningakên ing pancadriya. 7. Ingkang kaping pitu dipunwinastani dat kapiriyah. ingnkang tumama, kala Têgêsipun kajtèning kajat ingkang umijil saking pêlênging budi sanubari, inggih punika tekading imam ingkang wêning. Wahyaning tokit amêntok pranawa, [142]têgêsipun panduluning budi punika manawi wêning imamipun sayêkti sinêbut kajat jati wisesa, mila ingkang sampun matêng kikiyamanipun satuhu botên kasamaran saliring roh, awit panduluning budi sanubari, wau manawi sampun kêncêng imaming kajat dados satunggal wontên ing pranawa, wawantahipun makatên: Sajatine paningaling Pangeran iku budi panduluning budi imam, paningaling kawêngku imam pranawa, wahyaning pranawa wawênanging kajay jati wisesa. Mila waskitha, têgêsipun ing sanadyan wuta netranipun, pramananing kajat sayêkti botên tumut picak. Sandyan praman ina pranawaning budi botên jêmpo. Sanadyan pêpêt pranawanipun kawaskithaning imam botên dhipêt, awit kaananing budi tuwin imam sampun kawêngku wisesaning Pangeran, inngih purbaning kajat ja-[143]ti wisesa wau, mila sampun uwas sumêlang malih karana ananing awal akir sampun tanpa antara, têgêsipun manawi pancèn kinadarakên badhe angsal wawêngan tuwin pinasthi katarimah ngilminipun, saèstu sampun botên susah anggarêsah sakaliring lalampahan, têgêsipun sadaya ingkang kaajèêngakên sagêd miyatani, tur botên mawi amindho kardi, dados ing kajatèning kunupiyah punika sampun sami kasarira ing sipat kita sadaya, liring kunupiyah inggih lair baitn, abot ènthèng padhang pêtêng. Eca lawan rêkasa punika sampun botên katrap ing agêsang kita satuhunipun, dadosing alam pati, dumadining jaman kauripan punika botên wontên papangkatipun, têgêsipun urip punika tanpa pati, awal airing jaman kita muhung langgêng kemawon, miwah wêwèntèhan kaananipun ingkang sajati. [144]Mênggah ingkang kasêbut ing bab kaping pitu punika yogi kagaliha kalayan alon-alon, awit pêpeliongipun para wali, amratelakakên kajatèning agêsang, têgêsipun manawio dèrèng sagêd nokidakên ing tekad, tuwin manawi
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 87 dèrèng sampun sumèlèh panggalihipun, bab kaping pitu wau kasingkura pangartinipun rumiyin, liripun sapun kapêlêng panataning imam budi sanubari, ingkang sampun satunggal lawan kajatèning kajat jati wisesa. Awit manawi sampun manggih saparlunipun saksat lingga suksma, têgêsipun sajatining Pangeran Kang Maha Suci sampun kawêngku lair batinipun, dados badhe anuhoni kaananing atunggal, mênggah wantahipun ing nginggil punika makatên: Uriping jasad kanag sajatidumunung ing awal, punika botên paja-paja timbanga saka-[145]lir-kaliring lalampahan, têmah badhe kêmba tuwin bosên kaananing alam donya, cêpak kadêrênging akiripun, têgêsipun ingkang sampun mangartos saring lajêng sumêdya dadak kaanan jatinning ngatunggal, mangka pati-pati binudi wau amung sagêda tulus rahayu langgêng ing kajatipun wontên alamipun. Manawi wawalêripun Kangjêng Nabi Kilir makatên: Mungguh sajatining ngilmu iku muhung ana ing urip, sajatining urip iku saka ing kajat, têgêse kaanan kajat jati wisesa iku kêna uga kababarake jatene, ananging muhung kang nêm prakara, manawi dudununganing pitung prakara mau yèn during darbe yuswa 65 taun, during wajib pinarsudi satuhune, dêstun kaebarana bae kaya pasêbutaning kitab sansul anbiya sangan prakara kabèh. [146]Dene ingkang sinêbut kebaran sangang prakawis sarah ing kitab sansul anbiya punika satunggal-tunggalipun kebaran kados ing nagndhap punika: 1. Ingkang rumiyin dudunuganing wisesa salêbêting baya murtani, têgêsipun kalêpasaning manah ingkang sagêd anrus kaliyan budi ning imam, kadosta kita sagêd kawasa andadosakên sakaliring cipta pribadi, kaisbatakên kados pangawasanipun Kangjêng Susuhunan ing Muryapada punika ingkang kalampahakên patraping ngilmi kebaran makatên: Sajatine ingsun andadekake kaananing kudratingsung, kayata sipating cahya kang amanca marna, iku asal saka pramananingsun, ing mêngko ingsun wujudake sipat kadi warnaningsun, inggih punika wawêjanganing ngilmi kabara sapisan, lampahipun pitung dintên botên dhahar sare sarta bo-[147]tên kenging wisuh. Manawi katarimah sarta tumêmên pamatrapipun, ing sabên wontên damêl saèstu sagêd anganakakên wujud tunggil warni kita gangsal, manawi kirang tumêmên patrapipun sami sakala malah dados ruwedaning sarira, têgêsipun anggung damêl gara godha ing agêsang kita, jalarzan kirang mantêp sarta santosa, mênggah pambiratipun makatên, Ingsun ambalèkake asaling cahya kang amanca warna, karana saka cidraning kajatingsun, kakang kawah adhi ari-ari, mamêrti gêtih pusêr kang angulihake kaanane kang sajati, sarwimêgêng napas anggêdrug siti kaping tiga. 2. Ngilmi kabaran ingkang kaping kalih angkatan, dipunwastani rokhiyah. Têgêsipun angêtog budi mêdalakên pangawasaning roh ingkang asal saking wahananing pranawa sajati, paewdahipun amung kadamêl nandha badan, kados patraping makdum sarpin, [148]wawêdharanipun kados ing ngandhap punika:
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 88 Sajatine wawayanganingsun kang suci asal saka roh jasmnai, wahyaning kawujudan saka pranawaningsun pribadi, dadi padha sanalika saka ing kudratingsun, ing ngriku manawi kapanthêng, saèstu jaja kita wontên gatraning sipat janma pêthak wujudipun, adu arêpan prênahipun, têgêsipun adu arêpan sami gathuk adu dhadha, nanging amung sajabang bayi agêngipun. Inggih punika sajatosipun roh ilapi, sagêdipun wujud janma, awit saking mêlêng pamanthênging pranawa, samantên punika paedahipun amung kangge panêngraning badan manwi wontên damêl, saupami praboting wawayangan wau cèwèt ing ngayuda tiwas, manawi wêtah inggih badhê jaya, dene lampahipun patigêni tigang dintên tigang dalu wungu. 3. [149]Ngilmi kebaran ingkang kaping tigang angkatan dipunwastani pambukaning siriyah. Inggih punik amujudakên sakaliring sir, têgêsaipun angêtog wisesa, mêdalakên pangawasa wahananing sir wau sagêd amujudakên sipating kala rudra rupa, ingkang makatên wau, kala ing kina dipunwastani aji candha berawa, ngilminipun kasêbut kados ing ngandhap punika: Sirullah, datullah, asihing jasatulah, marawayang kajatèning sipat wujud, wujude padha lawan dadine, mara kita tumêkan. Manawi kala jaman kadewatan makatên: Yang yang ning jawata kajatèningsun, bojrèng bumi bêlah, bantala ngaton marang kaananingsun. Mênggah lampahipun kalih pisan wau sami: ing sabên ari Jumungah sare latar, lèmèk ron pisang, bantal banon, sadalu ngriku bisu, sarta botên dhahar punapa-punapa. ingkang 4. [150]Ngilmi kebaran sakawan angkatan dipunwsatani pambukaning rahsa sajati. Pamatrapipun sagêd uninga wujuding bangsa sagêd lêlêmbat, dalah wicaranipun mangaryos. Mênggah paedahipun kalih-kalih, manawi talitining alit kaangge pêthèk, manawi trahing aluhur, kaangge patakènan barang karsanipun, ananging sadaya wau manawi katarimah lajêng sinêbut trahing tiyang kasurupan, sarta bangasaning prewangan. Amung ngaluhur sakêdhik ingkang ngulinakakên makatên punika, mèh paedahipun, awit bangsaning priyantun wau manawi ngantos sugih guyu garênêngan tanpa rowang, punika cêpak dipunwastani kagingsir, kang mangka wontên salêbêting pasamuwan, kados punapa cidraning agêsangipun, ewadena manawi pancèn sinatosan ing panggalih sayêktinipun ma-[151]lah lankgukg prayogi sangêt. Manawi kala jaman kdewatan dipunwastani kadang adewa, têgêsipun sadaya sêdyanipun sagêd kalêksanan, inggih saking pitêdah ing rowang wau. sapanunggilanipun siluman Mênggah ingkang kasêbut ngilmi kebaran kawan angkartan ing nginggil punika sajatosipun langka yèn manungsa sagêd sumitra lawan bangsaning jim, wondene ananing pasêbutan wau amung kaangge ngibating têmbung kemawon, manawi sajatosipun ingkang dados rowang punika inggih sami kadang kita pribadi, jalaran pancèn sampun limrah singawonga kemawon manawi sangêt pamêsuning budi dhasar linaksanan kalayan têmên mantêp santosa, sayêkti
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 89 kadang kita sakawan sami sumêdya tutulung ing duhkita. Mênggah patrapipun tatarikan ugi kados ingkang kasêbut panyambating papat kalmia pancêr, dene ngilminipun ma-[152]wi lampah sawatawis kados ing ngandhap punika: 1.) Botên kenging kêkêlut sinjang. Têgêsipun têtêbah pasareyan ambèn sasaminipun kêdah kêlut sêpêt utawi duk, sapanunggilanipun ingkang nama kêlut punika botên wontên ngawarilipun, sadaya wau inggih anggêr dede bangsaning sinjang, mênggah kêlut sinjang punika watêkipun asring kapêtêngan manah. 2.) Botên kenging ambucal uwuh katumpangakên uing sappu, watêkipun larang anak. 3.) Botên kenging gêgêni kajêng galar, watêkipun kacuwan tuwin kapêjahan anak agêng. Sadaya wawalêr ing nginggil punika atasipun sami anglampahi, sanadyan amung sapele nanging kathah mupangatipun,dados wajib kaèngêtan salamènipun. Anjawi saking punika lampahipun majêng dhahar bibar dhahar tanpa wisuh, watêkipun dhatêng budi padhang. 5. [153]Ngilmi kebaran ingkang kaping gangsal angkatan, dipunwastani pambukaning atmayana. Têgêsipun uruh-uruhing nur ingkang wujud toya, manawi kalimputan purbaning kajat jati wisesa, sayêkti sagêd asipat warna, katron sabên kinajatakên, dene warnining ngriklu inggih botên beda lawan kawujudan kita punika, mila manawi ingkang sakêdhik panampinipun malah adamêl uwas, awit kakintên panêngraning pati kados ingkang kasêbut ing sêrat Munasiat jati, makatên malih manawi kirang santosaning panggalaih têmah adamêl kasaluruning cipta. Dene yèn sagêd tampi sinêbut araga sukma, ananging sajatosipun sanès sadaya, kayêktosipun saking uruh ing nur, kalimputan wisesaning kajat sajati. Amung paedahipun manawi nuju sakit sangêt kenging jinalukan usada ingkang tamtu waluyanipun. ing ngilmi kebaran kaping gangsal angkatan wau, rèhning badhe adamêl kalintuning gali, ing mangke kêdah dipunwêjarakên wiwijanganipun satunggal-tunggaling panêngran. Manawi ingkang dipunwastani warnaning sipat sami punika mawi tatêngêr kados makatên : [154]Mênggah panitikanipun Warna tunggal sawujud kita ingkang sagêda dados panêngraning ngatunggal, punika mawa cahya gumilang tanpa wawayangan, sarta sabên kawistara tamtu anarik cahya kang amanca warni, sarêng wujud kita ingkang tumrap dhatêng pakartining ngilmi kebaran ingkang kaping gangsal punika, wujudipun amung margêgêg kados sawantahing janma kemawon. Dene ingkang kapratelakakên makatên punika sajatosipun inggih ignkang dipunwastnai tênung, punika saking sosoroganing ngilmi kebaran ingkang kpaing gangsal. 6. [155]Ngilmi kebaran ingkang kaping nênêm angkatan, dipunwastani nganasirahmi. Têgêsipun ambabar pangawasa ingkang saking asal nganasir kawan prakawis, ananging sajatosipun panganggitipun Kangjêng Sultan Sayidina Ngali, kala kacêpit ing prang wontên Nagari Juldah, ing ngriku Sultan Ngali lajêng matrapakên ngilmi makatên:
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 90 Sajatine ananging sipat wujud iku saka kawasaningsun, gumêlaring kauripan iki saka apngalingsun, anane kabèh iki saka Asmaningsun, lêrêpe sagung ruharaning jagad iki saka wisesaningsun, dadining kanyataan saka nganasiringsun, wujudingsun saka bumi, napasingsun saka angin, karkatingsun saka agni, uripingsun saka banyu, iya iku roh, dadi kabèh kang ngasipat urip iku saka rahsaningsun, rêp rêp sirêp tanpa arêp, saka ing kudratingsun. [156]Kala samantên Kangjêng Sultan Sayidina Ngali sami sanalika wontên kabuling mujijat, dumadakan lajêng angsal wawêngan gaibing Pangeran ingkang Maha Kawasa, anuwuhakên swara kadi gêrah sasr, têgêsipun kados galudhug ambal-ambalan. Inggih punika lajêng kalokèng rat pramudita, Sayidina Ngali sagêd pêtak, sarêng ing alami-lami wantuning kawruh wau yakti kêdah mupakat, babaring saking mupakat sayêkti wajib bunudi, dados pambudining titiyang warni-warni, wontên ingkang kadamêl patraping aji panglamporan. Wontên ingkang lajêng tinrap aji panglêrêpan, sawênèh lajêng dipunwastani aji bala srewu, wantuning titiyang dhasar pinarsudi kasunyatanipun sayêkti sagêd kemawon anggêlarakên ingkang dados pangawasaning ngilmi makripat wau. Ananging sadaya punika kalêbêt wawênaging kaja-[157]t jati wisesa, mila sampun kalintu ing panampi pasêbutan ing nginggil punika wau sadaya, dados sagêd anèblègakên raosipun ingkang satuhu. 7. Ngilmi kebaran ingkang kaping pitu dipunwastani pambukaning iradat. Têgêsipun samukawis ingkang dipunlampahi ing kaanan alam donya ppunika, sarta tataning pangarti ingkang tumrap ing jasad sadaya, ananging lair. Mênggah dudunganipun ngilmi kebaran ing nginggil punika makatên: inggih ugi taksih pagolonganing kajat Saupami nuju satunggal dintên kita anandhang papêtêng ing panggalih, tuwin kalimput ing panggalih, tuwin kalimput ing budi sawatawis, agêngipun anêmahi sungkawa dahat, enggal kita natrapaêna sarananing jasad, manawi wungu sare, mapan sare, èpèk-èpèk kita kalih kagosok-gosokakên kaping tiga, lajêng kausapakên ing bathuk kaping tiga, sarwi matrapakên pudta makatên: pranawaningsun ambirat ruwedhaning budi, pramananing [158] kajatingsun, anampurnakêna papêtênging ati, kaanaingsun datingsun, kang maha suci asirnakake sungkawaningsun , saka kudrtaingsun. Mênggah subratanipun patrap ingkang samantên wau botên mawi, ewadene manawi dipunniyati tarakbrata, ingkang mêdal saking ekhlasing panggalih, jalaran saking sangêtipun susah tuwin lalining kaèngêtan, kados kala Kangjêng Nabi Ayub. Punika amung dhahar sapisan ing wanci surup surya kemawon, sanèsipun ing wanci sêrap inggih saksat siyam salamènipun, ananging lampah ingkang samantên wau, sanadyan botên anêtêpi ngilmi kebaran, saupami kadamêl mamatuh sakalangkung prayogi, malah anuhoni kados riwayatipun Kangjêng Nabi Adam ingkang sampun kadhawuhakên dhatêng Jêng Nabbi Sis, kados makatê-[159]n pangandikanipun ing riwayat jatining agêsang. Jèbèng . lamun kita angèsthi tulusing kauripan, sarta turun-tumurun bisa ambabarake tanah Jawa, kang dadi lakune muhung angawikanana purwa lawan
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 91 wêkasane. Têgêse purwa awal, wantahing awal awiting antara wijiling baskara kita, aja kongsi anyèlèhake pakartining kajat sajati, lire yèn during suruping surya during kêna asèlèhake budi, ngenakake pakarti. Dene surya wis katon sumurup kêna kita angaso budi, andandani badan, midêngêna kang mamrih widadaning lakon kita bakal liya dina manèh , lire mamangan samubarang rêrêsik sarira, anamtokêna sabên surup bae. Wasana panampinipun Kangjêng Nabi Sis punika kakintên sabên lumereging srêngenge dhaharipun [160] mangka mangsa lereging surya punika tamtu pêndhak taun, dados sabên taun sawêg dhahar, inggih punika wantuning anak ajrih ing bapa, dados pamituhuning pamanggih malah mindhak saking wawêlingan, makatên malih tiyang sêpuh lajêng kathah wêlasipun, ing ngriku wiwitipun wontên wontên donga tulak bilahi, wêkasan salamêt, donga kabula panjang umur. Sadèrèngipun pupuji makatên wau donga kakalih punika botên wontên, mila sami-sami putra wayahing Adam punika sanadyan lajêng bêsat tekadipun ananging kakintêning rama, dados inggih sami lêstantun sasêdyanipun, kapara ing kawibawaning kamulyan, mèh angasorakên kaluhuranipun Kangjêng Nabi Adam, sarta sakaliring para sêdya jalu èstri sami kanyatahan sadaya, miwah kadugèn la- [161]lampahanipun, miwah gumêlaring ngaguna sagêd anjêmbarakên jajahan. Dene anggènipun sinêbut pangiwa punika awit wawansitaning rama, têgêsipun panèn rinilan angadamakên piyambak sinabdan angêngkoki, liripun angakên wawakiling pangeran, lairipun kakiwakakên ing batin têlênging panggalih. Mila pralambangipun sarêng dumugi papangkataning para kawulaning ratu, liwa punika kadamêl pangajêng. Têngên punika kaangge sor-soran, dados wantahipun inggil kiwa kaliyan têngên, kados makatên purwaning cariyos ing kina. tur dumugi 8. Ngilmi kebaran ingkang kaping wolung angkatan dipuneastani pambukaning kikayati. Têgêsipun wawêdharaning êmpan papan, tuwin patrap tumraping pati urip. Sarta ananing bêgya cilakaning jasad sadaya, [162]kadosta: ingkang tinêbungakên mapan papan punika sarengating imam ingkang andadosakkên batal karaming lalampahan ing agêsang, upami cara anêrak cara punika karam, makatên malih nadyan kalabêtan karam anggêr angêngkoki karamipun punika dados kalal, liripun makatên: cara anêrak cara wau saengga pamanthênging panduka kita mangidul, wasana dados mangalèr, punika ing atasing kajat jati wisesa botên kenging, têmah dados karamipun, dene karam angêngkoki punika makatên: kadosta niyat awon nanging èngêt dhatêng ing kasaenan, têmah dados kalalipun, awit katêmbungakên budyarja,têgêsipun budi rahayu, inggih punika tiyang sumêrêp dhatêng pangeranipun. Dene patrap tumraping pati urip punika kadosta badhe nganci-[163]k ing jaman sakaratil maot taksih gadhah kaèngêtan panataning agêsang, punika kenging sinêbut ngalimun ashari, têgêsipun badhe manggih ganjaran padhanging budi, dene tumraping pati wau saupami tiyang pêjah sarta sampun linuruban, mangka pajalêranipun tangi, punika sinêbut mukti ajali, têgêsipun anandhakakên manawitaksih dèrèng dumugi ing kajatènipun. Ing ngriku manawi kukumipun winastan sêndhêt, tuwin tinarka taksih mandhêg tumolih, ananging sajatosipun ingkang makatên punika malah utamining pati, awit nêdahakên bilih badhe ramatullah, mila ingkang sampun mangartos lajêng kacucupa, yakti
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 92 taksih mêdal kamanipun, inggih punika kajat jati wisesa anggènipun nêtêpi wawênangipun, mila ingkang sudi nucup wau insya Allah lajêng pinaringan ilham sa-[164]kajatipun, utawi antuk wahyuning Pangeran Kang Agung. Dene ingkang dipunbasakakên kaananing bêgya cilaka punika makatên: Kadosta: bêgja ingkang kenging dipungayuh kaliyan dhawahing cilaka ingkang botên kanyanan, ingkang makatên wau, ing sajatosipun inggih mêdal saking budi kita ingkang pancèn oslah, têgêsipun nyimpang ingalêrês, ananing samantên punika inggih sintên tiyangipun ingkang badhe uninga kêclaping budi dumadining lêrês lêpat. Mila salêbêting kita taksih kinadarakên wontên ing kaanan alam donys, sampun sok angumbar sanggup dhatêng pawèstri, inggih punika tungtunanipun tiyang kacukulan budi tan abad, awit dunungipun dados kalih pasêbutan: 1. Salêbêtipun dèrèng kalêksanan ingkang dados kasagahanipun punika taksih adamêl gumatung-[165]ing panggalih, saupami ngantos lami tuwin botên sagêd andugèni, yakti angingsêtakên wiwaraning kajat jati wisesa, ing ngriku karsaning pangeran anuwuhakên sangsara, ngrangsang-ngrangsang tuna, gayuh-gayuh luput, pêpêtêng imam badhe mijèni pakarti ingkang botên lêrês dados sangsaya wimbuh ing dosanipun, inggih punika ingkang sinêbut cilaka tan wruh margining snagsara. 2. Ingkang kaping kalih, saupami sagêd nglêksanani kasagahanipun kita lajêng anuruti pikajêng ingkang lamgkung saking marwat, wusananing cipta kaliyan budi sanubari kasirêp dening hawa, mangka hawaning sanggama punika tigang prakawis ingkang parlu kemawon . 1.) Hawaning karsa 2.) Hawaning nêpsu 3.) Hawaning ngushar. Inggih punika karkating rahsa kaliyan roh, kumpul dados satunggal anglimpu-[166]ti wiwara tama, inggih punika wahyaning kajat jati wisesa ingkang dhatêng budi, utawi dhatêng manah, lajêng tumuruh dhatêng karkat, inggih punika manawi kirang santosa badhe amewahakên harsini yuta, têgêsipun toya ijêm ingkang dumunung ampêru, wasana dados lumubèr sakalairing parabot kita ing lêbêt, têmah sangsaya mêpêti ing wiwara udaya, liripun makatên: Lampahing êrah sêndhêt, lampahing toya bayu sêrêt, lampahing sungsum kêkêt, lampahing napas sêrêt, sami badhe anuwuhakên sasakit sadaya, inggih jasad, utawi malekat kiraman ambabar punika prabawanipun, mila ingkang sampun lalampahan makatên punika kalampahan manawi kirang èngêt kasandhangan sakit barah. laladaning kiyamating ing 9. [167]Ngilmi kebaran ingkang kaping sangang angkatan, dipunwastani pambukaning kadarniyah. Têgêsipun sakathahing para sêdya kita ing laor batinipun, sarta ingkang andunungakên tuturutaning lalampahan ing salêrêsipun, ananging pasêbutan sangan prakawis wau, sajatosipu amung mêndhêt saking riwayatipun ibu Hawa, nalika paring cipta sasmita
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 93 dhatêng Kangjêng Nabi Sakil, kala badhe kaangkatakên dados Ratu ing umat Mêsir, mawi kawisik dening Ibu Hawa makatên : Roh Sakil angawruhana kang dadi kaduryataning dumadi iku saka panambat. Têgêse sapa nyêbut kita ing sabêndinane mangkana: sangkaning lara sapanunggalane iku Allah kang angganjar, awite kita dosa, ingkang dèn basakake Allah iku bapa, ananging waluya saka biyung. Marma yèn kita sandhang lêlara anyambata biyung, awit biyung minangka dhukun upama-[168]ne lara gêdhe bangêt lan amung sawatara bae, yakti bisa nirmala waluya jati, awit pp#ring sagung mêmala kang asal saka bapa, iku biyung kang kang mêsthi bisa ambirat, dene ananing sot, utawa basa kang saru-saru iku asal saka biyung, pêpêre saka bapa kang anampurnakake, marmane kita kang eling aja wani marang bapa biyung. Sayid Sakil amituhu lajêng mangkat ing ngriku awitipun wontên tiyang sapariki manawi nandhang sasakit tamtu nyêbut atho biyung, manawi sansara tamtu nyêbut Allah nyuwun ngapuram têmah kalantur dumugi sapunika. Mênggah wawangsitane ngilmi kebaran ingkang sangang angkatan punika wau amung dudunungan para pangèsthi ing lair batin punika makatên: 1. Ingkang rumiyin kadariyah batin, inggih pupuntoning panggalih ingkang jalaran pa- sangêt. Sayêkti anggadhai rumaos [169]ngèsthi samantên punika wawênganing sir dumunung wotên ati pangasih, mila mawi kadunungan kumêsar, awit saking karkat kirang jêmbar papaning panggraita, ananging tamtu mêlêng ingkang dipun anjas, ing ngriku saupami sagêd kasêmadan kaliyan tekadipun mêsthi trusing cipta sagêd anumusi pangangkah kita, tandhanuipun manawi tiyang kasakitan manahipun mangka sagêd mêlêng anêdha wawalês, punika ingkang sampun kanyatan inggih lajêng kalêksanan, têgêsipun ingkang damêl kawalêsan dipunsakitakên ing liyan. Ingkang makatên wau amung saking sangêt kumitir ing batos, dados anuwuhakên wawênanging kajat jati wisesa, mila kaèngêtan sampun sok anyakitakên manah ing tiyang tanpa karana, sikara tanpa dosa, dados mindhak sinêbut damêl siasating sasami-sami. Ingkang makatên punika manawi tiyang ngilmi [170] botên kenging kaangge lalampahanipun. sakiting manah wau, dumadakaqn ingkang garantês, 2. Ingkang kaping kalih, kadariyah lair punika têgêsipun kukum. Ananging wontêninpun pranatan makatên wau amung sarêng dumugi Kangjêng Nabi Musa kemawon sapariki lêstantun, kadosta: Tiyang amêjahi tiyang, punika hukumipun inggih pinêjahan gêntos, ananging saking wawênanging parentah nagari. Dados sinêbut wawalêsan kemawon. Ngiwat gêntoskaiwat, nyolong sarta mawi dipun gancungi paukuman gêntos cinolong, samurwatipun, kapirit saking kandêl tipasing prakawis, sarêng dumugi Kangjêng Sultan Nabi Dawud pêpêring paukuman sawatawis, awit mawi kaparik sasakawitipun wontên prakawis wau, dene yèn sampun yakti inggih katêtêpakên ing sadasanipun, tinêksa saking paukumaning nagari.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 94 Ananging kêdah mê-[171]dal saking pangawasaning ratu, têgêsipun pangadilan taksih wontên ing ngastaning Kangjêng Nabi Dawud piyambak. Tumindakipun samantên punika kintên amung 5 taun, dumugi nêm taun, lajêng santun pranatan, amung kakêngèn ing kukum molah kemawon. Têgêsipun Kangjêng Nabi Dawud sarêng sampun wiwit anyandhak raosing ngilmi makripat, sadaya pranataning nagari lajêng kabêbahakên ing mapatih tuwin para ingkang angawasaning paparentahan, nanging wantuning botên tinimbangan karsaning ratu saèstunipun inggih lajêng gêndho. Amangsuli pamanggihipun Kngjêng Nabi Dawud wau, sarêng mêntas ambabar panganggitipun Kitab Jabur lajêng kagungan panggalih ingkang sumèlèh. Liripun ing salêbêting Kitab Jabur wontên raos ingkang kapanggih pipingilaning ngilmi makripat, kathaipun amung nêm prakawis kados-[172]a ing ngandhap punika jarwaning pasêbutanipun. 1. Dipunwastani kudrat kapiyat, têgêsipun sajatining dat ingkang anyamadi dhatêng sipat, kadosta: panêtêsing osik ambabar prabawa wawantahan punika upamenipun amastani sagêd nêtês sapangucap. Pancèn wujud sato têtêp iwèn punang sato sirna kapêndhêm, sarêng sinabdan pitik katindhihan sabda têmah nyata pitik iwèn ingkang katingalan wau. 2. Dipunwastani kapiyaturmi, têgêsipun pikantuk ing dat ingkang ambabar wisesaning kajat jati, têmah sagêd angewahakên dunung saluguipun, kadosta: upami lêt sagantên wukir, sagêd ambatang panggenaning paned, punapadene sagêd amêndhêt barang sirna mancuk sawujud, punika kapinêlêng sangêt pangudining panmggalihipun Kangjêng Nabi Dawud wau. 3. Dipunwastani kapiyat marmah, têgêsipun bangsa-[173]ning anyorog wawênang ingkang saking kawasaning badan sakalir. Ananging saengga taksih golonganing taklek, utawi kakaranganipun ing ngilmi gêndam. 4. Dipunwastani kapiyatul arsi, têgêsipun paedah ingkang bangsa kaèlèkan. 5. Winastan kapiyatyi, têgêsipun paedah ingkang tumrap dhtaêng sasandhan tiyan jasad. 6. Dipunbasakakên kapiyat maemi, têgêsipun patrap ingkang amaedahi dhatêng badan sakulawarga, inggih punika tatarikan ingkang dhatêng sadhèrèk ingkang lair sarêng sadintên saking margaina, tuwin ingkang botên mêdal saking margaina, inggih punika amèt waênanging mamêti, sapanunggilanipun, ananging sadaya wau botên susah kapratelakkên satunggal-tunggaling aptrap, awit mèh nunggil misah kemawon kaliyan ingkang sampun sami kasêbut ing ngajêng-ngajêng sadaya. ingkang dados 6. Dipunbasakakên kapiyat maemi, têgêsipun patrap ingkang amaedahi dhatêng badan sakulawarga, inggih punika tatarikan ingkang dhatêng sadhèrèk ingkang lair sarêng sadintên saking margaina, tuwin ingkang botên mêdal saking margaina, inggih punika amèt waênanging mamêti, sapanunggilanipun, ananging sadaya wau botên susah kapratelakkên satunggal-tunggaling aptrap, awit mèh nunggil misah kemawon kaliyan ingkang sampun sami kasêbut ing ngajêng-ngajêng sadaya. ingkang dados 1. Ingkang rumiyin dat kaliyan khayu, punika wiwara satunggal dipunwastani bayu wara, têgêsipun margi toya marta, ingkang maradini dhatêng sakathahing dat. Ananganing asaling toya saking dat kang langgêng. Pusêripun wontên khayu, dados ingkang anggêsangi paraboting
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 95 jasad wau amung khayu, mila kayu sinêbut urip. Jalaran panguripaning sagung paraboting sipat, manawi kasungsanging toya udrasa lajêng kandadosakên sa-[175]sakit ingkang dhatêng sirah, inggih punika manwi kirang sêsêrêpan lajêng dipunwastani encok, sanadyan saênggèn-ênggèn dununging sasakit èncok wau sayêkti amung anut sakèndêling toya udrasa wau, upami sawêg dumugi ing têpak, ingkang katrapan èncok inggih têpak, upami sawêg dumugi ing suku inggih sakit suku. 2. Ingkang kaping kalih nur, gagandhènganipun kaliyan sir, dadosipun wiwara satunggal, mila sir lajêng sahgêd anuwuhakên kalêpasaning budi jalaran saking prabaning nur, têgêsipun kados rotan prabawaning cahya wau dados sagêd anggadhahi cipta, graita sapanunggilanipun ingkang bangsa cahya, magka sungsang balik lampahipun yakti andadosakên awrat kaku ring sarira, dene têgêsi-[176]pun awrat awit angèndêlakên lampah ing êrah, sumarambahaipun amung dhatêng sungsum kemawon, mila sarira kita mnawi raos saengga kaku, inggih saking botên sagêd mêdalakên karingêt, wusananipun cêpak lajêng dados jalaraning sasakit tosan, mila ingkang makatên wau kêdah awas sarta priyatna ing pangartinipun, kêdah patitis ing pamatrapipun, liripun inggih sanadtyan sampun sagêd amêngku awal akhiring alam, sayêktinipun botên kenging anilar padataning sarengat, têgêsipun manawi kita kataman antaraning sasakit ingkang makatên wau, inggih nyinggah asadhe dhaharan ingkang ingusadanana punapa datanipun. kêcut, sarta Anêtêpan kados sarengatipun Kangjêng Nabi Muhammad Rasulullah, dados asgêd arang sasakit makatên wau. lêgi, sarta ingkang 3. [177]Ingkang kaping tiga, gagandhènganipun raha punika kaliyan roh, awit sami asaling toya sadaya, ananging ugi kalimputan tirta marta ingkang saking kayu punika, mila ingkang mangartio patraping lalampahaning toya tigang prakawis punika, asring sagêd amastani badhe dumadining roh wau, awit ing sajatosipun agêsang punika sanadyan sawêg karkate mawon yakti sumêrêp manawi roh badhe dados, mila panitikaning roh ingkang badhe dados punika makatên kaèngêtan. 1.) Roh sadèrèngipun dhumawah ingkang tamtu mawa ganda minging saengga sêkar mayang, roh rahsa khayu, sampun dados satunggal, dados mawi mratandhani susondarum,inggih punika roh ilapi sampun mapan wontên wiwara tama, badhe tumurun dhatêng johar a- [178]wal ing kaananipun, dados tinmbungakên ing alam insane kamil malih. Mênggah pasêbutan ing nginggil punika sadaya, pema ingkang sagêd kaèngêtan papangkataning roh ilapi sapanunggilanipun, têgêsipun manawi kita badhe kagungan karsa dhatêng garwa, mawi kawiwitan duduhun, liripun liripun amucuki tênaga amrih tinimbangan kajat kita wau, manawi sampun kawistara carêming panggalih dados satunggal, ing ngriku kita ananggapana bau kering manwi wontên antaraning ganda ngambar kadi sêkar mayang. Enggal kita lalampahan saking amatrapakên kasunyataning sagama, pangandikaning para wqali, sagêd anuwuhakên wiji sajati tur kenging ginadhang-gadhang saking karsa kita satuhuipun, sanadyan jalêr tuwin èstri sayêkti dados prayogi. ingkang sampun
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 96 4. [179]Ingkang kaping kaping sakawan anêdahakên dununging budi kaliyan akal, mila kaèngêtan wahananing kayu punika manawi kasirêp saking purbaning nur, punika sinêbut akal, manawi nur kaliyan kayu kasregan hawaning nêpsu dados lajêng sinêbut budi, manawi kawimbuhan karkating cipta maya, dados lajêng winastan budi sanubari, utawi ati sanubari. Mênggah tumuwuhing budi ingkang makatên punika saking katuju ing wantu, têgêsipun kasênbadan ing saniskara, dhasar karsa dhatêng tataning ngilmi kasunyata, sayêkti siyang dalu mintir pamnaggihipun, bêbasan sawêg sare anggêr sarèh sarekadayaning budi saèstu sagêd anata-nata piyambak. Inggih punika ingkang dipunwastani pêpaking imam, santosaning budi dadining pangarti, sadaya wau ugi saking pangayam-ayaming malih. 5. [180]Ingkang kaping gangsal, anêdahakên dununging pasêbutan ingkang nama badan kaliyan jasad, sanadyan satunggal garbaning nama, ananging wontên pêperanganipun piyambak-piyambak, kados makatên jarwanipun. 1.) Badan, têgêsipun sipat mujud janggêrênging manungsa punika. 2.) Mila sinêbut jasad, têgêsipun wawêngkon utawi kurungan, aanging ugi nama badan sadaya, manawi tinrapakên saking ngilminipun makatên ingkang sinêbut jasad punika badan ing lêbêt, têgêsipun sipat ingkang taksih tumut tatarikan kaliyan dat sapanunggilanipun, malah taksih kalêbêt papangkataning dat sadaya wau, sarêng badan amung sawantahing kawujudipun punika. Mila manawi kala ing kinadupugi tan sana, tuwin sapunika, ananging badan ka-[181]unungan sakti kasudibyan bangsa amandraguna, punika saking kalimputan pangawasaning jasad, manawi badan botên kadunungan wawênang, awit botên sagêd tarik- tinarik tuwin katuruhan wisesaning dat sapanunggilanmipun, yakti angamungakên margêgêgipun kemawon. sapuninggilanipun kanuraga gan Mênggah wawantahipun ingkang kasêbut ing nginggil punika sadaya, kawan prakawis, kados ing ngandhap punika. 1. Daging bayu ingkang parêg tuwin anèmpèl babalung utawi sasêla-sêla gêgêlitaning balung utawi ros, punika taksih kalêbêt jasad sadaya. 2. Daging bayu ingkang mawa kothot tuwin uwat-uwating daging ingkang mimbuhi kuwat sarosaning bayu inggih taksih nama [182] kêncêng, utawi koyor, kisi, kothot sapanunggilanipun punika inggih jasad sadaya. 3. Manawi ingkang sinêbut badan, sayêkti katawis ilap-ilaping daging. Warnènipun inggih beda kaliyan jasad, radi wontên kandêlipun jasad sawatawis, dene papangakatanipun amung kalih sob, abrit kaliyan abrit asmu biru. 4. Kulit, utawi kulit ayam, ingkang sinêbut wacucal, inggih punika pakartinipun amung kanagge lalapising daging tipis galih ilap punika, sadaya inggih nama anteroning daging badan wau botên gadhah kakiyatan, anggènipun gadhah kêncêng wau amung katarik saking kêkêring wacucaling badan wau, mila ingkang sami katrapan sasakit
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 97 bangsaning rah sapanunggilanpun pu-[183]nika inggih amung dumunung ing badan, mila manawi badhe nandha pipilahaning jasad kaliyan ban inggih saking wêdaling êrah kados makatên warnanipun: - Kulit rankêp kalih, manawi pêcah êrahipun pêthak kados toya lêri. - Manawi êrah ing daging badan ingkang jawi, punika abrit manterah asmu jambon. Êrah ing badan daging wêkasan, punika warninipun abrit sêpuh asmu cêmêng, sarta mawa ganda arum. Manawi daging ing jasad, ingkang nomêr satunggal punika abrit ênèm asmu jêne Manawi daging ing jasad ingkang wêkasan punika jêna asmu pêthak, dangu-dangu malah dados toya wêning, sarta mawa sugandarum, inggih punika nandhakaên taksih tumut saulahing dat kang sajatining atunggal. Mila ebahipun amung kumêdut utawi kêkêtêg kemawon, inggih punika nandhakakên manawi taksih dados warananing dat sajati, sarta botên kenging papasang sarasa lamènipun dene manawi badhe katrapan sasakit tumuluh ing êrah taksih malik margi ingkang lêrês, mila manawi tiyang jalêr nandhang sasakit anbi, punika êrahipun mêdal saking jubur. Manawi tiyang èstri katamtokakên sabên wulan nandhang sasakit jasad, medaling êrah dhatêng pawêstran, inggih punika ingkang dipunwasatani tarab, manawi mampêt yakti kasêsêp hawaning roh kang badhe dumadi wau mêpêti margi, dados wawrat, manawi botên kapêpêtan roh lajêng sinêbut busung. Mangka nyimpang saking kalih pasêbutan punika lajêng winastan luwal sing gêtih. [185]Anjawi saking pasêbutan ing nginggil sadaya wau, ing mangke wontên malih gagayutaning nama sumêsêl ingkang kados ing nginggil punika sadaya, pratelanipun amung pitung prakawis, makatên jarwanipun: 1. Wontên dadagingan dunungipun anyêla pepedaning tarik 1. Wontên dadagingan dunungipun anyêla pepedaning tarik 2. Wontên daging sumêsêl cêpitaning utêg utawi uwang sasaminipun, punika winastan murta, têgêsipun andhêg-andhêging uruh ingkang saking utêg wau, daging kalih pangkat punika êrahipun biru asmu ingkang jêna, manjing sirah tuwin tarinjilan netra. inggih punika sajatosipun panggenaning sasakit jangka, utawi uwang, punika winastan as-asmah, têgêsipun daging pangangsa, inggih punika ingkang anarik dhatêng kukuwataning para têdha, mila ing malik nadhang sasakit sinêbut pancingên, utawi panggêl, dene wujuding êrah cêmêng pating paringkêl. 3. [186]Amratelakakên daging tumrap gêgêlitaning 4. Ingkang kaping sakawan, wontên daging dumunung tênggak sanginggiling jaja. Punika winastan asta harah, têgêsipun katarik ing
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 98 ampêru, ingkang asring mêpêti napas, sapanunggilanipun, sarta ingkang amijèni us-us, tuwin pangraping cacing sasaminipun, mila wujuding êrah abrit asmu ijêm. 5. [187]Ingkang kaping gangsal, wontên daging manjing sêlaning parabot inggih punika winastan tarjuman, têgêsipun panggenaning sasakit ingkang dumungung ing jaja tuwin ing jantung. Sapanunggilanipun. têgêsipun pamuntaping buwaya ing lêbêt sapanunggilanipun, 6. Ingkang kaping nênêm, wontên malih daging sumêsêl sêlaning puyuhan, utawi tumèmpèl ing usus sapanunggilanipu, punika winastan barmut, têgêsipun daging rarambaning bangsa gêgrêmêtan. 7. Ingkang kaping pitu, amratelakakên daging tumêmpêl ing oyot, liring oyot wau gagathukaning ros, punika dipunwastani barmandan. Têgêsipun margining sasakit ingkang sinêbut dhêngên sasaminipun, utawi tatalêring sêpuh anèm, antaraning umur manjing cêlakipun, sadaya katitik sa-[188]king gêgêlitaning daging ingkang barung kaliyan otot agêng ing oyot wau. Manawi anuju nandhang sasakit mawi gadhah raoos kêmêng kêju, sapanunguuilanipun , punika adat ingkang sampun kalampahan malah panjang umuripun, manawi gadhah raos kêdêr angacêcêng tuwin gumringging, punika anêdahkên cêlakumuripun. Ananging samantên punika amung kairib saking sarengatipun, sanadyan bataling babatangan inggih saking madarti usadanipun, sarta prayitna nalar ingkang dados sagêd sasakit wau kasinggahana, karana ingkang kasêbutan ing ngilminipun ukur makatên punika amung dumunung ewah gingsiring kawula. Dados kajatèning têmbung cêlak panjang wau amung tatarikan saking mahaning cipta maya rasa ruwedha kita pribadi, dene manawi têrangi-[189]pun babar pisan katata kados wiwiridaning betal mukhadam. Têgêsipun witing ngilmi makripat dalah parabotipun satunggal-tunggal, kala wawêjanganipun para Nabi kados makatên jarwanipun: Namanipun dalah gancaring sêbutan Wujuding satunggal- tunggal Winastan langgêng, tuwin sangkan paraning tanajul akir, têgêsipun ing kaanan sajati. Inggih punika wujuding betal mukadam, têgêsipun padhokaning pêjah gêsang utawi wawatoning samukawis ingkang dados baboning kasunyatan. Winastan alip muptalanaglimunwakit, dumunung sêla- sêlaning antara ing alam awal akir. Winastan pajar sidik, akaliyan nukat gaib, wujudipun abrit buwêng jêne. Sinêbut gunung tursina, inggih punika inung.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 99 [190]Inggih punika sajatining utusan. Winastan daim, utawi ingkang sinêbut malekat sakawan. Winastan nur Mukamad, têgêsipun cahya. Tajali ing dat mutlak kang kadim ajali abadi. Sinêbut puputran gadhing. Nama wahyu jali. Nganasir kawan prakawis, nunggil kaananing malekat sadaya, warni cêmêng, abrit, jêne, pêthak. Sipating nêpsu kawan prakawis. Inggih punika ingkang sinêbut cahya abra marakata, kajatènipun asal sarta pakumpulaning nêpsu kawan prakawis mawa dahana. Inggih punika ingkang binasakakên cahya maya-maya kang ebati. Isthanipun pasêbutan lawang sela matangkêp, utawi wot siratal mustakim [191]Isthaning pasêbutan ingkang binasakakên masjidil karam, utawi watu gumantung tanpa cathèl wantahipun jantung. Inggih punika ingkang dipunwastani aksara awisan, utawi kêkêran sajati. Ingkang makatên punika winastan was uwas, têgêsipun amujudakên sipating maras ingkang dumunung ngadhap ina. Inggih punika ingkang sinêbut wujuding rokhani. Punika ingkang winastan sanubari, têgêsipun pajêg utawi tulus. Ingkang sinêbut lintang johar. Punika ingkang sinêbut sagara rante. Ingkang sinêbut sajatining rahsa. Inggih punika ingkang winastan sulbi. Ingkang binasakakên sagara layaran, utawi paparanging ngapanung.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 100 Winastan asaling nêpsu luamah warnanipun cêmêng watakipun budi sapanunggilanipun. Sinêbut nêpsu amarah wujudipun abrit abra marakata, watêkipun anggadhahi angkara hawa murka. pêpêtênging manah adamêl Dipun sêbut nêpsu supiyah warnanipun jêne watêkipun anuntuni pakarti kang tan yukti, pêpenginan sasaminipun. Winastan asaling nêpsu mutmainah warnanipun pêthak, watêkipun amamarang barang rèh kang tan prayogi. Mênggah ingkang kawujudakên warni makatên punika winastan cakra panggilingan. Inggih punika awal akhir, têgêsipun sarta anêdahakên panjing suruping pati, lungane lawan akeratipun. tumêkaning kaanan dunya lawan [193]Mênggah pasêbutan utawi kawujudakên ingkang makatên punika kula sadarmi nurun sungging rèhning kawontênanipun ingkang makatên punika saking akalipun para guru Rusul asal saking santri ingkang sampun angakên lêpas saha punjul ing ngilminipun, dados kula pakèwêd manawi angewahana pakarti ingkang samantên wau, ing atasipun kawula sayêkti botên wajib amiyagah sakaliring pangawikan sasamining manungsa, dêstun amung atur pemut sawatawis, inggih bok manawi têmên sarta gathuk ing panggalih kula sakalangkung jumurung rèhning sampun mupakat sarta sampun sami kang gedening kuru gunging guru dhusun sakathahing santri rusul ingkang kajijiman tuwin kawiridakên dhatêng para mudira. Botên langkung saking atur pamrayogi kula inggih amung kaagêma pêpak-pêpak ing kawruh kemawon. [194] Ing atasipun pangawikan mangka pancèn dhasar sampun mupakat. Mila inggih amung nyumanggakakên anggêr botên angingsêtakên kasunyataning kajat jati ingkang sam,pun kapanggih wisesanipun piyambak, kajatènipun, sakur manawi sami sagêd anggathukakên, bok manawi badhe anambahi padhanging cipta maya. Dados angindhakaên padhang dhatêng pangawikan dununging kajatèning agêsang. Amung manawi dèrèng sagêd amimbuhakên kemawon luhung kalêbêtêna ing batin kita, supados botên anyanyaruk lêbu, têgêsipun malah amêmêtêng ing panggalihipun piyambak- piyambak, makatên malih mila kyai Mukamad sirullah dèrèng sagêd anjarwakakên saking badhe nusuhakê-[195]n panunggilanipun ingkang makatên punika. Jalaran inggih pancèn taksih kathah panunggilanipun, malah katata kados isthaning titiyang wuda, lajêng kacirèn prênah-prênahipun satunggal- tunggal, ugi kados ingkang sampun kadhapur-dhapur ing ngajêng wau, ingnngriku saupami kapratelakakên sadaya, saèstu badhe wontên tuwuhing ngapanca kara, têgêsipun tênêrêngan rêbat unggul rêbat putus, utawi rêbat patitisding pangarti nyata, ananging ugi sampun katandha ing jaman mangkya sabên babayi sawêg sagêd nêdha dolas raraosanipun ingih ngilmi mangsa susualakah. têgêsipun amanggih
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 101 Mila aturipun kyai Mukamad sirullah, sadaya ingkang marsudi kawruh punika, sampun anilar kaprayitnan. [196] angatos-ataos ing wiraos saparluning kawruh ingkang satuhunipun. Liring prayitna wau ingkang sagêd prênah êmpan papaning pangandika, supados botên kasaluru ing kawruh nyata. Mênggah atur pêpèngêt kula dhatêng para amarsudi ngilmi ingkang klalêbêt asmanurakim. Têgêsipun ingkang sampun kathah pangartining kajat sajati wau, punika anêtêan kados pangandikanipun Kangjêng Nabvi Mukhamad gangsal prakawis makatên jarwanipun. Mungguh sajatine sing sapa sumêdya minding kawidadaning badan, iya iku saksat angwruhi marang wawênange dhewe. 1. Kang dhingin wawênang ingkang wiwitan iku dèn arani wakis maniyah, têgêse anuwèkake sarengat ing dalêm sauripe, Manawa tinêmênan ing pangèsthi ing budi sanubari, amêsthi antuk pangapuraning Pange- [197]ran têlung prakara: 1.) sêgêr kuwarasan, 2.) padhang atine. 3.) sampurna karêpe. 2. Ingkang kaping pindho, wawênanging jasad, dèn arani akyansabitah, iyaiku sajatine anu lenake pngandika kang sanyata, sing sapa angawikani kaananing kajat jati wisesa amêsthi antuk pari mirmaning Pangeran kanga gung, tinata ing dalêm kabatinaning sapatang prakara: 1.) pari mirma batin iku saciptane tumêka, 2.) sasêdyane hasa, 3.) sakajate nyata, 4.) sanadyan kang ora sinêdya iya uga ana, sarta amimbuhi berawak, têgêse santosaning balung otot, kukuwatan ingkang anyamadi marang badan kita sauripe. 3. Kang kaping têlu wawênanging budi iku dèn arani akal miniyah, têgêse pamusus ing dalêm batin iku dèn arani [198]kudam asalaman, têgêse sanyata ing kabatinane, mangkono manèh Manawa pancèn angantêpi marang pakarti yukti mau, sanadyan tumêka ning kaana sajati ing atunggal, kita antuk panarima patang prakara, têgêse katarima ing pati. 1.) Kang dhingin sampurnaning bantala murka, têgêse sanadyan kapêndhêm ing lêmah bisa prênah marang bumi kang mulya. 2.) Kaping pindho, sampurnaning maruta manda, têgêse sanadyan anèng karamtullah Kang amaha suci aparing sisilir ing samirana, ora ana barat bancananing kaanan kita. 3.) Kaping têlu, sampurnaning agni, têgêse ora darbe rasa kang panas sumuk. 4.) Ingkang kaping pat sampurnaning tirta kurusa, têgêse ora katuruhan banyu êmbês-êmbêsing kiwa têngêning kaluwat. 5.) [199]ingkang kaping lima andunungake wawênanging sir lawan nur, têgêse sing sapa bisa ajêg panggraitane, sêmu sumèh polatane, padhang sumilak sagung nitya, tanpa angêdhap ing saniskara, iku dèn arani usalimnah, têgêse kababar bêrkating Pangeran limang prakara:
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 102 1. Babaran parêging sandhang pangan, 2. Babaran parêging wahyu, babaran parêg ing karijêkèn, babaran binuka ing ngilmune, 5. Babaran bakal dadai gugununganing sasama, kang limang prakara kabèh mau kalêbu ganjaraning jasad. Awit saka bisa nuju wahyaning wahyu kang sanyata. Têmah tinêtêpake ing kauripane. Ing kono lakune mung tobata marang date dhewe. Karana asaaling wawêngan sarta tutumusasning katarima iku saka dat kita sajati. [200]Mungguh êmpan-papaning atobat binarung laku iku têlung prakara, mangkene jarwane: 1. Tobata marang kang wajib anganakake, kayata, sajroning ngaurip ingkang wêdi sarta mituhu rèh parentah ing bapa biyung kaki nini, karanane bisa anampurnakake jasad kita yèn katrapan pêpêtêng. 2. Kaping pindho, laku kang utama, lire kayata ptarap ing kauripan anane lawan lalakone, iku bisa atimbang marang kauripane kang ajêg. 3. Kang kaping têlu, dèn arani pan nalangsa kita marang uripe, têgêe nalika misih kinadarake ana ing kaanan alam donya, kita dèn tabêri amatrapake barang rèhning kauripane, têgêse sasajroning ngaurip arja kalabêtan panggawe dudu, dadi widada awal akhire. [201]ingkang kaping lima, dumunungaanning wawênang asal saka wisesaning dat lawan kayu, iku tumrap ing manungsa kang katarima, dèn arani antuk ganjaraning Pangeran ing dalêm samakiskarim, têgêse êmpan papaning kauripan ing salawase, lire sing sapa anuhoni kasantosaning tekad, prasasat anêmênake kajate kang sajati, sing sapa amardi kajatening dat lawan khayu saksat angèsthi kasunyatan kang sampurna, utamane nganggo dèn lawani atêtèki sawatara anggêr ajêg, ing kono mungging Pangeran bakale ora angilangake lalabêting pakarti satuhune. Mungguh lakuning lalawnan brata iku amung patang prakara, kang dhingin kaya lakuning bumi, têgêse dèn bisa ngênêp sakajate. Kaping pindho lakuning angin, têgêse dèn bisa [202] mintir pangartine, kaya angin-angin upamane. Kang kaping têlu, kaya lakuning agni, têgêse sajroning kauripan kita kita dèn bisa sambada lair batine, anggêr ora aminta kang dadi hawaning agni mau, têgêse gêni iku mung sambadane kang dèn pirit, lawan sajatine sanadyan panas adhêm ing tibane, iya iku laku kang dèn arani sabênêre ing kahuripan kita. Kang kaping pate, yèn dhasar wus kawistara kang dadilakuning ngaurip salawase, ana ing alam donya, iya dèn bisa angirib lakuning banyu, têgêse mili, ing kono upama katêtêpan lawas antêpaning katêmênan kita. Ing salawase iya iku dèn arani arsa armah, têgêse banyu kang tumus amartani marang kajat kita ing
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 103 salawase, iya iku kêna sinêbut masjudi, têgêse saksa-[203]t angêngkoki kaananing kajat jati wisesa, satuhuning ngatunggal. Mungguh patrtap patang prakara iku yèn dhasar nyata kang dadi pangèsthine, sayêkti tinêtêpake ganjaraning Pangeran uga patang prakara mangkene jarwane : 1. Kang dhingin, manungsa anulad lakuning bumi iku mungging Pangeran amêngakake wiwara sasanga, ingkang dadi dêdalaning swarga. 2. Ingkang kaping pindho, manungsa anêtêpi kaya lakuning angin iku, mungging Pangeran amênagkake wiwara tama, têgêe dêdalan kang bêcik bakaling lawang swarga. 3. Ingkang kaping têlu, ,manungsa anulat lakuning agni iku, mungging Pangeran anginêpake wiwaraning narata, ngingis margining swarga. 4. Ingkang kaping pat, manungsa anulat lakuning angin iku, yèn dhasar mantêp têmên, ing [204] kono mungging Pangeran ambuka wiwara sangan prakara uga dêdalane swarga sangang bab, kantrhi angudanakake kharamatullah kang amaha suci sajati, anêtêpake sakajate, angaksama sadosane. Marmane kaanan ing alam donya iku kita aywa katilapan apa kang dadi êmpan papaning abênêr, aja nglirwakake kasunyataning atata, aja weya pangayam-ayaming kajat jati wisesaning kaanan kita salawase. Manawa wis bisa angandhang kokondhanganing dumadi, dadi sinêbut gaibin arli, têgêse eloking kauripanm punjuling kasunyatan, têtêping katêmênan, tekading kajatèning tokit, iya iku wus angancik laladaning darusalam. Lire wus ginolong lalakoning gaibin, utawa rohul kudus, têgêse kalêbu [205] purbaning rijalullah gaib, têtêpakên warana kang agung. Kagolongake lulungidaning Lokihmahpul. Mênggah pangandikanipun Kanjêng Nabi Mukhamad Rusulullah ingkang kasêbut ing nginggil punika sadaya, mugi sagêda anampèni ing saparlupun, awit ing atasing tiyang sampun katitik punika sayêkti patitis, têgêsipun manawi dhasar têmên-têmên pamanthênging cipta kados botên ada-ada malih. Liripun ing agêsang wau dipuntêmbungakên gêsang samukawis, dados punapa pakarti tuwin pangarti inggih sagêda sami gêsang. Mangkamawi warahing Kitab Ngisa, kasêbut sangang prakawis gêsanging manungsa punika, tinamtu katêtêpan satunggal-tunggal kados ing ngandhap punika pratelanipun ing ibaratipun: 1. Ingkang rumiyin dipunwastani gêsanging karna, têgêsipun pangrungu, gêsanging karni, pangrungu tampining talingan saking kiwa têngên, punika sampun kalih pangkat, ingkang sinêbut gêsanging karna wau makatên, pangrungu saru kuping têngên, pangrungu sae talingan kiwa, punika sagêda angumpulakên dados lir-[206]ipun
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 104 satunggal kasèlèhakên dhatêng paningal. Ingkang sae pramana, ingkang awon pranawa, sumarambah dhatêng dat ing dalêm betal makmur. Pamatrapipun makatên: "uriping pangrunguningsun kawêngku dening dat, amratandhani marang panduluningsun, punika patraping panyirêp karna". 2. Ingkang kaping kalih anêdahakên patrap uriping paningal, netra têngên pakarti anon bangsaning saru siku dinulu, netra kiwa anampèni patrap paningal ingkang sae, ing ngriku sagêda angracut kumpulipun dados satunggal, kasèlèhakên dhatêng grana, makatên pamatrapipun : "sajatine wus tan ana katon apa-apa, kabèh-kabèh uriping netra tumurun maring grananingsun, atkupirhu kaping 3". 3. [207]Ingkang kaping tiga, andunungakên gêsanging grana, punika inggih etang kalih malih, dados sawêg tigang angkatan amung sampun kalêbêt nênêm, jalaran sami rankêp. Dene gêsanging grana punika saking pangingsêp, têgêsipun panggandaning lèng grana ingkang têngên kaangge nari patraping sarwa suganda, atampèn dhatêng lèng ing grana ingkang kiwa, lajêng ngalêmpak dhatêng darusan, inggih punika wawêngkanganlêgoking grana ngandhap, ingkang katêrah nama alip ngalimun wakit. Ing ngriku kita anandukêna makatên : "ing sajatine alip ngalimun wakit iku kanthaning asmanipun, Allahu Akbar kaping 3". 4. Ingkang kaping sakawan, dipunwastani gêsanging lesan, inggih punika pratikêling pangandika ingkang andadosakên saru siku tuwin lêrês lêpat, mangko sadaya ingkang kasêbut ing nginggil wau dèrèng sagêd anandukakên maegining ngalêrês, inggih punika botên kenging sinêbut gêsanging [208] lesan, tandhanipun taksih asring kawijil ing sagêd angèsthia kajatèning pangandika ngatunggal, têgêsipun salêbêting amancat kaananing akhirat, punika mêpêta ujar kapalajar, têtêpa pangandika khayu, têgêsipun jatmika, kanthi matrapêna makatên : "sajatine uriping pangucapingsun wus salawase, samengko ingsun sèlèhake marang jubur, awit sakaliring uruh padha lumèrèk ing warana tantra, lajêng nêbut Allahu Akbar kaping 3". saru, mila manawi 5. Ingkang gêsanging jubur, gangsal, pamatrapipun makatên: "Juburiyamah maratani ing kijabullah, sajatine wus ora ana apa-apa, amung kari ururiyah, sirnane saka kawasaning tekadingsun, lajêng matrap, an ngama kaping sanga, dhikir kaping 3, yauk kaping 100. andunungakên kaping 6. [209] Ingkang kaping nênêm, dumunungan gêsanging Dakar, inggih punika pajalêran têgêsipun amatrapakên lalampahan ingkang badhe dipunlaksanani wontên ing kaanan jati, kados makatên patrapipun :
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 105 "Ing sajatine wus turut asaling kauripaningsun, kang dhingin sèlèh ing karna marang netra, sèlèh ing netra marang grana, sèlèh ing grana marang lesan, sèlèh ing lesan marang jubur, sèlèh ing jubur marang paringsilan,iya marang palanangan. Wawênanging wiwara kanga gun padha ingsung racut dadi sawiji dumunung ana manikêm, banjur maring jinêm, banjur maring rahsa. Ing kono karkating kajat jati wisesa wus anglimputi marang dat kang amaha suci. Ing sajatine kumpul dadi sawiji, wus mancat kaduryataning kasampurnaningsun, ya ata mya ngalim kaping tiga. Manawi sampun sagêd turut ma-[210]katên, lajêng amatrapêna ngilminipun ingkang kangge ing wawêjangan sakawit, têlasing pamatrap lajêng amumujia : "akyan mukariyah kaping 100". Dene puji akyan mukariyah punika makatên: "ya huka, ya huakbar". Ing mangke Kyai Agêng Mukhamad sirullah angaturi wawaton sakawitipun tiyang maguru punika kêdah mawi saksi sakawan, sanadyan tiyang alit ugi sami kemawon papangkatanipun, manawi awit paguron sapisan, kala Kangjêng Nabi Adam, manawi badhe mardi murid, sinaksèn malekat sakawan : 1. Jabrail 2. Minkangil 3. Ijrail 4. Ngisrafil Lajêng amupakatatên dhatêng sasma. Têgêsipun kadang papat, mila sadhèrèk ingkang sarêng mêdal sami katingal, jalaran kala jamanipu-[211]n Kangjêng Nabi Adam malekat, tuwin sadhèrèk ingkang lair sarêng sadintên taksih sami sagêda ngatingal, saksi wolung iji kalêbêt malekat sakawan. Wawaton paguron duk Kangjêng Nabi Nuh, saksènipun manawi mêjang, sadasa, 1. Nabi Raples, 2. Nabi Sangip 3. Sayid Markam 4. Sayid Ngunuk 5. Sarip Maskar 6. Sèh Abdul Lakis 7. Sayid Karbah 8. Sayid Marsidik 9. Sayid Makum 10. Sèh Balhum Sami mupakati ing wawêjanganipun.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 106 Wawaton kala Kangjêng Nabi Ibrahim Kalilullah saksinipun manawi mêjang amung kakalih, 1. Sayidina Iskam 2. Sèh Julmahrib Kakalih wau kaangge lalahan, têgêsipun wawaton tataringan, lêrês lêpating pamêjang wau. [212]Wawaton paguronipun Kangjêng Nabi Musa, mawi saksi para pandhita, 12 : 1. Pandhita Markam 2. Pandhita Rais 3. Pandhita Nujèn 4. Pandhita Ngusman 5. Pandhita Jamhur 6. Pandhita Wakis 7. Pandhita Tasbèh 8. Pandhita Yusman 9. Pandhita Ngumur 10. Pandhita Kijab 11. Pandhita Yukul 12. Pandhita Asmara Kalih wêlas iji wau sami kaange wawatoning para murid, sarta sagung patahenan, miwah saliring pamulangan, sampun kawêngku Pandhita kalih wêlas punika. [213]Watoning pamêjangipun Kangjêng Nabi Ngisa, saksènipun kalih dasa iji : 1. Sèh Mustapa, 2. Sayid Askar, 3. Banesar, 4. Sayid Mustar, 5. Sarip Askut, 6. Sarip Panil, 7. Sayid Amum, 8. Siti Ngamin, 9. Siti Ngajim, 10. Sèh Nujèm, 11. Sarip Ngaji, 12. Sèh Ngajidil Kubra, 13. Sarikus Wajèn,
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 107 14. Sèh Mustapa, 15. Siti Suwèni, 16. Sayid Harun, 17. [214] sèh Kudrat, 18. Siti Kiswani, 19. Siti Marsim, 20. Bagendha Ismanap. Manawi wawatonipun ing Kangjêng Nabi Mukhamad, manawi mêjang saksinipun wolung iji, winastan saraseyan : 1. Kangjêng Sultan Sayidina Abubakar, 2. Kangjêng Sultan Sayidina Ngusman, 3. Kangjêng Sultan Sayidina Ngumar, 4. Kangjêng Sultan Sayidina Ali. Saksi pangulu sakawan : 1. Imam Sapingi, 2. Imam Kanapi, 3. Imam Maliki, 4. Imam Kambali. Sadaya wau sarengatipun Kangjêng Nabi Mukhamad Rasulullah. [215] Kajawi saking punika, sadaya para paguron ingkang botên sumêrêp wawatoning sarengat samantên wau, inggih wallohu aklam, kula botên sagêd ananggung lêrês lêpating pamêjangipun. Mênggah sasêbutan samantên punika ing atasipun kawruh pipingitan sarta dèrèng wontên ingkang pêjah wangsulan mbabarakên dados kula amung nyumanggakakên, katarimah botênipun wontên sariranipun piyambak, amin. Kula Kyai Agêng Mukhamad Sirullah ing Kêdhungkol, sakidul Kêdhung Pangantèn. Paripurnaning panitra tanggal kaping 22 Dukangidah, warsa Alip, angka 1819. 5. Sinopsis
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 108 Penyajian sinopsis pada naskah SKJW memepunyai tujuan yaitu supaya pembaca lebih mudah membaca dan memahami isi dari naskah SKJW, sebagai berikut : Serat Kajat Jati Wisesa ditulis pada masa Kerajaan Pajajaran, menceritakan tentang Empu Kajat yang senang mengembara, kemudian masuk agama Islam dan terkenal dengan nama Syah Kajat Jari Wisesa. Beliau berguru kepada Molana Kajali dari Negara Rum.Ajarannya tentang agama Islam, karena ketekunannya mempelajari agama Islam, dia mendapat ilham dari Tuhan yaitu ilmu makrifat. Sumbernya dari Kitab Tasawuf, isinya memberi petunjuk mengenai ajaran tentang segala niat yang berasal dari diri manusia, seperti di bawah ini: (halaman 1) Bab nafsu manusia 1. Kajat budiman Artinya merupakan petunjuk, niat yang berasal dari imam maksum, kemudian keberadaan imam tadi berasal dari budi. Budi sanubari tersebut didasari dari 4 nafsu, sebagai berikut: 1.) Nafsu luamah, menunjukkan pada kehendak jasatnya. 2.) Nafsu amarah, berdasarkan pada niat dari suatu kehendak yang belum bisa terlaksana sehingga menimbulkan gejolak amarah. 3.) Nafsu supiyah, merupakan nafsu yang berasal dari besarnya keinginan yang harus terlaksana. 4.) Nafsu mutmainah, berasal dari budi penerima, suatu keadaan hati yang sudah tenang, dalam segala hal.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 109 2. Mahabudi Artinya bahwa sebagai pokok atau inti dari 4 nafsu tersebut, maksudnya adalah nafsu harus bisa dikendalikan, saling menyatu, sehingga bisa mencapai mahabudi. Jadi untuk mengendalikan hawa nafsu dan budi luamah dengan cara pada saat malam hari dengan bertafakur kepada Tuhan, menghadap timur, barat dan duduk memegang lutut, dengan niat yang sungguh-sungguh, untuk memperoleh petunjuk dari Tuhan, sehingga apa yang kita kehendaki bisa tercapai. 3. Amarah kiyah Maksudnya bahwa suatu kehendak yang memberikan kebahagiaan pada jasad, dengan cara mendekatkan diri kepada Tuhan pada sepertiga malam hari, dan berpuasa sehari semalam, dengan amalan sebagai berikut: "ya ataku firhu 4x, ya kabiru ya muta"al 100x". Untuk mengetahui nasehat dari Empu kajat Jati Wisesa sebagai berikut: "sesungguhnya tidak ada apa-apa kecuali diri pribadi sejati manusia yang sudah menyatu dengan Tuhan, maka akan sesuai dengan kehendak dari Tuhan". 4. Supiyarahmi Maksudnya nafsu supiyah yang menguasai badan manusia, kemudian apabila seseorang sudah mempunyai kuasa bisa melaksanakan apa yang dikehendaki. Semua itu berasal dari Tuhan yang tidak boleh merasa dirinya sudah melebihi Tuhan.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 110 Tafsiri merupakan kehendak jiwa yang sejati untuk selalu mengingat kapada Tuhan. Apabila seseorang yang tidak tulus dengan niatnya maka tidak bisa terlaksana kehendaknya (halaman 1-13) Bab ilmu rahsamaya Ilmu rahsamaya maerupakan ilmu tentang "rahsa" yang banyak dipakai oleh para Dewa, tetapi pada jaman sekarang jarang digunakan, kecuali seseorang tersebut melakukan suatu perilaku yang diterapkan sebagai berikut: 1. Tidak boleh makan sebalum lapar, 2. Tidak boleh melampiaskan nafsu secara sembarangan 3. Tidak boleh mencium bangkai hewan dan manusia, 4. Tidak boleh berkata dusta lahir dan batinnya, 5. Tidak boleh kikir, 6. Apabila belum terlakasana tindakan tersebut, maka hilang ilmunya. Berikut penerapan panutan ilmu rahsamaya dari para Dewa, anatara lain: 1. Dewa Endra, apabila umatanya meninggal mayatnya dikubur di atas gunung. 2. Dewa Sambo, apabila meninggal, mayat umatnya diletakkan di hutan. 3. Dewa Brahma, apabila umatnya meninggal, mayatnya dibakar. 4. Dewa Wisnu, apabila umatnya meninggal di hanyutkan di sungai. 5. Dewa Bayu, apabila umatnya meninggal dibuang di hutan. 6. Dewa Kala, apabila umatnya meninggal dimakan oleh jin. Makna dari beberapa penerapan Dewa tersebut berbeda dengan makna secara ilmu makrifat. Makna secara makrifat dibedakan dari kata per kata yaitu: kata
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 111 "yang" adalah Tuhan; "Jawata yoganing ulun" merupakan makhluk ciptaan; "Hong Ilaheng" merupakan Ya huallah; "Ya nama saha" merupakan hamba Tuhan; "gunung lawu sap pitu" yaitu langit sap tujuh; dari beberapa kata tersebut dapat dismpulkan bahwa Tuhan merupakan menguasai bumi, langit dan seisinya. (halaman 14-20) Mulai peradaban Islam, menurut Sunan Kalijaga bisa melebihi para wali yang lain, karena sudah memiliki ilmu yang sempurna dan disebut sebagai Waliyullah gaib, serta berasal dari keturanan Raja, yaitu bapak darim Jepara dan ibu dari Majapahit. (halaman 21-22) Pada Kitab Lohkilmahpul terdapat beberapa ilmu sebagai berikut: 1. Ilmu rahmani, yaitu suatu pengetahuan yang berasal dari hati sanubari menunjukkan perilaku yang baik. 2. Ilmu tafsir, yaitu penataan kehendak secara nyata, sesuai dengan keadaanya. 3. Tentang nasehat mutmainah yang artinya hati yang selalu ingat untuk menerima Kuasa dari Tuhan.. 4. Kajatmikaning dat sajati, artinya berserah diri kepada Tuhan. 5. Disebut wawangsitan, yaitu sering dipakai oleh para dukun ramal. 6. Imam santosa, yaitu, anatara lain: a. Santosaning panyana adalah cerdas dalam pemikiran, seolah-olah mengetahui sebelum kejadian. b. Santosaning wara yaitu pengetahuan yang berasal dari mata hati. c. Santosaning kajat adalah pemikiran yang berasal dari niat yang bisa terlihat dengan jelas.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 112 d. Santosaning mawaya maksudnya adalah kemampuan roh yang bisa menuntun pada akal sehingga dapat bermanfaat. e. Santosa wah mantra yaitu keteguhan hati yang mendorong pemikiran yang baik. f. Santosaning tuskara artinya menuntun rahsa sejati . g. Santosaning surasa yaitu keutamaan rahsa sejati. (halaman 22-29) Yang dsebut kajat sejati yaitu terdapat pada betal makmur, betal mukharam, betal mukhadan, ketiga bab tersebut merupakan kandungan dari kajat yang sesungguhnya, seperti di bawah ini: 1. Betal makmur, artinya adalah datangnya dzat yang ter;etak di kepala, dalam Adam pitraullah. Jenis nya ada tiga macam yaitu, magening, mahani, pangglah jati. 2. Betal mukharam, artinya adalah adanya dzat yang terdapat dalam dada. Jenisnya ada 3 macam, yaitu jantung, hati dan empedu. 3. Betal mukhadas adalah suatu dzat yang terdapat dalam kelamin. Dari ketiga hal tersebut yang bisa menunjukkan adanya 4 nafsu berasal dari kepala dan kelamin yang berpusat pada jantung, hati dan empedu. Apabila dzat dari empedu menuju ke roh menimbulkan nafsu mutmainah, apabila dzat empedu menuju ke hasrat menimbulkan nafsu supiyah, apabila dzat dari empedu menuju ke rahsa menimbulkan nafsu amarah, kemudian dzat empedu hanya berhenti ke empedu menimbulkan nafsu luamah. Dari beberapa hal tersebut yang digunakan sebagai pengendali kehidupan manusia adalah hati dan jantung. (halaman 29-34)
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 113 Hati mempunyai 4 lapisan yang terdapat pada tubuh manusia: Hati pramati, pangasih Hati moradi. Maksudnya ketiga lapisan tersebut merupakan sebagai pengendali pikiran yang dapat menimbulkan nafsu mutmainah. Hati juwari, maksudnya lapisan hati yang letaknya hanya terletak pada hal yang bersifat rahasia, maka disebut sebagai nafsu supiyah. Hati kumbaya, maksudnya karena besarnya kehendak hati yang menyebabkan munculnya nafsu amarah dan luamah. (halaman 35-36) Ada beberapa hal yang merupakan sebagai kelengkapan manusia, antara lain: 1. Pada kepala terdapat otak yang bisa mengendalikan pikiran, hati dan perilaku. 2. Pranawa atau pramana, artinya mata 3. Prawara, artinya hembusan nafas. 4. Piyaraswa, merupakan getaran suara yang terdengar melalui telinga, 5. Wot siratal mustakim, merupakan alat pengucap atau lidah dan menyebabkan baik bauruknya tingkah laku. 6. Dahganinng nafsu, yaitu merupakan pusatnya hawa nafsu. 7. Rahsa mulyana, yaitu putaran roh sejati yang menuju ke jantung. 8. Rahsa murni, artinya roh yang menuju ke darah, tulang belakang dan sebagainya. 9. Rahsa waka, maksudnya adalah roh hawani yaitu roh yang menuju ke tulang, rambut, kuku dan sebagainya.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 114 10. Manirahi, artinya adalah suatu dzat yang tersimpan di suatu tempat yang merupakan menjadi bakal dari terjadinya janin. (halaman 34-47) Pada naskah disebutkan pula bagian anggota tubuh yang secara mutlak dimiliki oleh manusia, antara lain : 1. Mata, artinya sebagai alat penglihat serta digunakan untuk melihat yang baik dan sesuai dengan budi, jangan digunakan untuk melihat suatu kejelekan yang tidak diperbolahkan. 2. Telinga, artinya mengingat, maksudnya bahwa manusia itu tidak hanya mendengarkan suara dari prang lain melainkan harus bisa mendengarkan suara dari dzat abadi dan selain mendengarkan juga harus dapat meresapi suara dalam hati. 3. Hidung, merupakan tampat dari rahsa sejati yang berhubungan dengan telinga karena mempunyai satu saluran yang sama sahengga sifatnya juga hampir sama dengan telinga. Tidak boleh mencium hal-hal yang tidak baik dan mendengarkan tentang hal yang buruk atau bicara kurang sopan. 4. Mulut, yang menjadi dasar dalam hidup adalah lidah sebagai alat pengucap yang tidsak boleh sembarangan bicara, karena sekali salah dalam bicara maka akan didengar oleh Tuhan dan dengan kuasa Tuhan akan dilaknat dan hidupnya juga akan sengsara. Oleh karena itu dalam bicara harus hati- hati-hati dalam berbicara supaya bisa hidup nyaman, selamat dunia akhirat.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 115 5. Apngal atau perilaku, berasala dari perilaku seorang laki-laki yang berasal dari mani dan dari anugrah Tuhan menjadi tempat untuk proses penghasil sperma yang dapat untuk proses pembuahan ketika berhubungan. 6. Nama, maksudnya bahwa manusia itu harus bisa mengingat namanya karena nama tersebut merupakan nama Tuhan yang artinya berdiri maka manusia diharapkan bisa berdiri untuk menjalankan kehidupan. 7. Sarwadi, maksudnya bahwa manusia itu menjadi pusatnya budi yang bisa menciptakan suatu karya dari pemikirannya, yang berasal dari hati sanubari. 8. Sifat maksudnya adalah wujud yaitu keberadaan Tuhan maksudnya bahwa manusia itu tidak boleh bersikap sombong karena keberadaan seisi alam dunia ini adal semua ciptaan dari Tuhan Yang Maha Suci, dan manusia wajib untuk mensyukurinya. 9. Nawa maksudnya kehendak yang tidak memikirka apa-apa (halaman 47-64) Kajat jati wisesa yang dilaksanakan oleh wali-wali : 1. Sorahing maruta manda, artinya nafas yang teratur. 2. Anpas, adalah sesuatu yang dikehendaki bisa terlaksana. 3. Tan napas adalah menghalangi pandangan mata atau menutup tabir. jati wisesa maksudnya adalah orang yang bisa 4. Wahyaning kajat mengendalikan nafsu cipta maya. (halaman 78-83) Keempat hal tersebut diisyaratkan pada huruf aksara Jawa: 1. , merupakan adanya kehidupan dari panca maya.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 116 Ha maknanya: adanya kehidupan berasal dari rahsa sejati, na maknanya menunjukkan rahsanya dzat, ca maknanya menunjukkan asma Tuhan, ra maknanya menunjukkan akal dan budi, ka menunjukkan suatu keadaan. Semua itu menunjukkan Dzat Yang Maha Agung. 2. Menunjukkan isbatnya anpas yang diisbatkan dalam bentuk huruf aksara . Jawa Da artinya keterangan dzat terletak pada anpas. Ta artinya kehendak anpas. Sa maknanya kekal / abadi Tuhan bersifat Esa. Wa maknanya jalan atau pintu kajat jati wisesa. La keterangan suatu tindakan yang harus dilaksanakan. 3. Tan napas merupakan jalannya rahsa, dapat diisbatkan dengan huruf aksara Jawa , sebagai berikut maknanya: Pa maknanya bisa menerapkan suatu tindakan yang bis menjadi keyataan. Dha maksudya "garbaning tan napas" suatu kehendak yang harus dilaksanakan dengan baik.Ja maksudnya menunjukkan ketenangan dalam batin. Ya merupakan gambaran dari dzat atau nur.Nya maknanya menunjukkan mikrokosmos dan makrokosmos. 4. Nupus menunjukkan suatu keadaan yang sudah mencapai ketenangan pada jiwa. Dapat diisbatkan sebagai berikut: . Ma maknanya pramana adalah keadaan dzat yang digunakan untuk melihat alam dunia. Ga dan Ba maknanya menjadi satu yaitu pada bahasa Arab "Be" artinya gagal. Tha maknanya ingat dan kuatnya mata hati. Nga maknanya sebagai pertanda sesuatu yang sudah dianugrahkan, sehingga bisa mengetahui sesuatu tanpa diajarkan. (halaman 86-96) Menurut para wali ada 8 hal jalan keselamatan badan: 1. Hati yang ikhlas 2. Menerima apa adanya atau istiqomah 3. Berperilaku yang baik 4. Berperilaku yang jujur
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 117 5. Waspada 6. Sopan santun 7. Dapat menjaga dan membersihkan diri secara lahir dan batin 8. Siwaya, maksudnya adalah bisa membagi dan menggunakan waktu secara benar dan tepat untuk ingat kepada Tuhan. (halaman 97-117) Kajat jati wisesa sebenarnya dapat didigambarkan dengan 7 swara atau 7 aksara swara, seperti di bawah ini :
(A), maksudnya adalah keesaan Tuhan. (E), maksudnya kebenaran
(I), maknanya sungguh-sungguh (O), artinya adalah kosong atau tidak ada apa-apa
(U), artinya hidup (rê), maknanya yaitu ketenangn dalam hati
(lê), artinya abadi.
(halaman 118-125) Menurut beberapa hal tersebut kajat jati wisesa terletak pada jiwa yang sudah mencapai ketenangan hati dan pikiran. Terdapat ajaran dari Nabi Kidzir yang mengajarkan bahwa apabila ingin mendapat suatu ilmu yang sejati harus bisa prihatin untuk mencapai ketenengan dalam hati dan cerdas pemikirannya serta bisa mewujudkan apa yang diharapkan, tetapi apabila mengalami pikiran yang kosong maka akan mudah dirasuki oleh makhluk gaib. Menurut pendapat Kangjeng Susuhunan Bonang berpendapat bahwa untuk mendapatkan ilmu yang sejati dilakaukan dengan cara menguatkan tekad dari hati sanubari, yang
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 118 digambarkan melalui 7 suara atau 7 aksara Jawa yang telah disebutkan diatas.. Menurut ajaran dari Sunan Kalijaga berpendapat bahwa apabila ingin memperoleh suatu ilmu yang sejati harus mempunyai kekuatan batin yang bisa menyebabkan badan menjadi kuat dari segala senjata. (halaman 126-130) Dari beberapa hal di atas sesungguhnya berasal dari kuasa dan kehendak Tuhan Yang Maha Esa, seperti : 1. Dzat sayuka artinya beberapa kajat yang sudah terkumpul menjadi satu, antara lain khayu, nur sir, rahsa. Sehingga bisa selamat selama-lamanya. 2. Dzat mutlak yang Kadim ajali abadi maknanya adanya dzat yang sejati yaitu keagungan Tuhan Yang Maha Kekal. 3. Dzat nakis bandi maksudnya dzat yang nyata dari firman Tuhan yang terdapat pada betal makmur. 4. Adanya suatu kajat yaitu dzat yang sebanarnya turun dari Tuhan, dan tercentum pada betal mukharam. 5. Dzat tarkiyah maknanya suatu niat yang sungguh-sungguh. 6. Dzat abadi maknanya kajat yang sudah tersurat dari awal sampai akhir yang terwujud dalam hakikat kajat. 7. Dzat kapiriyah artinya munculnya kajat yang sejati berasal dari hati sanubari yang terdalam dan berfikiran jernih. (halaman 130-145) Sesungguhnya kebenaran ilmu terletak pada kehidupan, kebenaran kehidupoan terlatak pada kajat, artinya bahwa adanya kajat jati wisesa itu bisa dijelaskan dengan 9 hal dari cuplikan Kitab Syamsul Ambya, sebagai berikut:
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 119 1. Cuplikan tentang wisesa dalam baya mortani, maksudnya hati yang menuju ke budi dan imam. 2. Cuplikan tentang rokhiyah maknanya gambaran pribadi yang suci berasal dari roh jasmani. 3. Cuplikan tentang pembuka jalan siriyah artinya mewujudkan segala yang bersifat rahasia (sir). 4. Cuplikan mengenai pembukanya rahsa sejati, maknanya bisa mengetahui wujud para jin dan bisa berbicara dengan makhluk gaib tersebut. 5. Cuplikan mengenai pembukanya atmayana maksudnya pancaran sinar dari air bisa meliputi kajat jati wisesa. 6. Cuplikan tentang nganasirahmi maknanya menjelaskan kekuasaan dari 4 hal, antara lain : 4 unsur dalam bumi yaitu tanah, air, udara api. 7. Cuplikan tentang pembukanya iradat artinya adalah sesuatu yang dijalankan di dunia ini. 8. Cuplikan tentang kikayati artinya adalah menjelaskan tentang waktu dan tempat mati hidupnya manusia sudah ditakdirkan oleh Tuhan. 9. Cuplikan mengenai kadarniyah maksudnya bahwa semua niat dari lahir dan batin yang menunjukkan tindakan yang sebenarnya. Tandanya ilmu dari cuplikan Kitab tersebut terletak pada kesungguhan lahir dan batin. (halaman 146-171) Menurut pendapat Nabi Daud terdalam Kitab Zabur terdapat ilmu tentang makrifat, sebagai berikut: 1. Kudrat kapiyat adalah dzat yang sebenarnya yang mempengaruhi sifat kewibawaan.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 120 2. Kapiyaturmi adalah perolehan suatu dzat yang menjelaskan wisesanya kajat jati, sehingga menimbulkan bisa digunakan untuk mengambil barang yang hilang. 3. Kapiyat marmah artinya adalah berkaitan tentang ilmu hipnotis. 4. Kapyatul arsi maknanya adalah manfaat dari kejelekan. 5. Kapiyat yi artinya manfaat untuk badan. 6. Kapiyat maemi maknanya adalah tindakan yang bermanfaat kepada sekeluarga. (halaman 171-188) Berawalnya ilmu makrifat dan kelengkapannya merupakan beberapa dari ajaran para Nabi, antara lain : satu- Wujudnya persatu Nama dan penjelasnanya Yang disebut kekal dan sebagai awal dari kodrat sampai akhir pada keadaan yang sebenarnya. Yaitu perwujudan dari betal mukadam, artinya menjadikan hidup dan mati sebagai pedoman dari kenyataaan. Disebut alip muptalangalimun wakit, terletak antara dunia dan akhirat. Disebut pajar sidik, dan nukat gaib, wujudnya merah hati agak kuning. Disebut sebagai gunung tursina, yaitu yang mengeluarkan cahaya.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 121 Yaitu sebenar-benarnya utusan dari Tuhan. Disebut sebagai daim, yaitu empat malaikat. Disebut Nur Muhamad, artinya cahaya. Tajali pada dat mutlak yang merupakan awal permulaan. Disebut sebagai puputran gadhing. Namanya wahyu jali. Terdiri dari 4 hal yang berasal dari keadaan malaikat semua dengan warna hitam, merah, kuning dan putih. Hal tersebut menunjukkan 4 nafsu manusia. Disebut sebagai cahaya abramara hata, yaitu kajatnya berasal dari nafsu 4 hal dari api. Disebut sebagai cahaya maya-maya yang tak tertandingi. Namanya disebut pintu pada akhirat, atau wot siratal mustakim Namanya disebut sebagai masjidil haram, atau semua terletak pada jantung. Yaitu yang disebut aksara awisan, atau maksud yang sesungguhnya. Demikian yang disebut mewujudkan sifat dari khawatir yaitu kecewa. sebagai khawatir, artinya Demikian yang disebut sebagai wujudnya rokhani. Yang disebut sebagai sanubari, artinya tulus. Yang disebut sebagai cahaya berkedip-kedip. Yang disebut rantai samudra. Yang disebut rahsa yang sesungguhnya. Yang disebut sebagai sulbi. Yag disebut sebagai layaran samudra.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 122 Disebut sebagai asal dari nafsu luamah warnannya hitam wataknya membuat hati menjadi gelap. Disebut sebagai nafsu amarah wujudnya merah hati, sifatnya mempunyai watak angkara murka. Disebut nafsu supiyah warnanya kuning sifatnya menuntun perilaku yang kurang baik dan mempunyai hasrat keinginan. Disebut sebagai nafsu mutmainah warnanya putih, menunjukkan sifat yang paling baik budinya. Yang demikian disebut sebagai cakra panggilingan atau roda yang berputar, merupakan perwujudan awal akhirnya kehidupan yang ada di dunia dan akhirat. (halaman 189-196) Berikut merupakan ajaran tauladan tentang tobat yang sesungguhnya, perilaku yang mulia dari Kangjeng Nabi Muhamad Rosulullah SAW, antara laian : 1. Wakis maniyah menjalakan sare"at selama hidupnya, apabila bersungguh- sungguh mendapatkan ampunan dari Tuhan dengan keadaan sehat, hati yang khusuk, sehingga kehendaknya dapat terlaksana. 2. Akyansabitah adalah menunjukkan perkataan sebenarnya dari lahir dan batinnya yang berasal dari Tuhan, apa yang dikehendaki terjadi, yang diniatkan nyata. 3. Akal miniyah artinya adalah hati yang selalu mengingat Tuhan, mendapatkan kebenaran dalam hatinya. (halaman 197-202) Dari beberapa hal tersebut apabila dijalankan dengan sungguh-sungguh dan hati yang khusyuk, maka pada saat meninggal akan mendapatkan karohmah dan perlindungan dari Tuhan, selain itu juga jasad dan rohnya diterima disisi Tuhan. Misalnya : bantala murka : apabila dikubur jasadnya diterima dalam bumi;
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 123 maruta manda : di dalam kubur mendapatkan kenikmatan kubur; sempurnanya agni tidak mendapatkan siksa kubur dan tidak merasa panas; sempurnanya tirtokurusa: di dalam kubur tidak ada air yang membasahinya; usalimnah: mendapatkan ridho dari Tuhan untuk menuju jalan surga. Serat Kajat jati wisaesa telah selesai ditulis pada tanggal 22 Dzulka"idah tahun Alip 1819 atau 10 Juli 1890 M. (halaman 203-215) B. Kajian Isi Serat Kajat Jati Wisesa adalah suatu naskah yang ditulis pada masa Kerajaan Pajajaran. Serat tersebut menceritakan tentang Empu Kajat Jati yang melakukan pengembaraan, kemudian beliau masuk agama Islam dan terkenal dengan nama Syeh Kajat Jati Wisesa. Beliau sangat tekun dan mendalami agama yang dipelajari, beliau berguru pada Molana Kajali yang berasal dari Negara Rum. Beliau belajar mengenai ilmu tentang tasawuf. Karena ketakunan dan keteguhan hatinya beliau mendapat ilham dari Tuhan dan dapat menguasai ilmu tentang makrifat. Serat Kajat jati wisesa berisi tentang ajaran-ajaran mengenai kehendak dan nafsu pada manusia. Ajaran-ajarannya dapat dikelompokkan sebagai berikut : 1. Penjelasan nafsu manusia dan pengendalian hawa nafsu. Nafsu manusia pada naskah dijelaskan secara rinci dan dijelaskan secara rinci sebagai berikut: Nafsu luamah yaitu suatu kehendak yang mementingkan kebutuhan badan, seperti terdapat pada :
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 124 "Nêpsu luamah : anggènipun sasandhan kaliyan budi punika, muhung anêdahakên parasadya, wahyanipun têmah anuwuhakên pikajênging jasat." (sumber naskah SKJW hlm 2) Terjemahan : Nafsu luamah yaitu yang berhubungan budi itu, hanya menunjukkan akhirnya menimbulkan keinginan badan. pada pada kehendak, Nafsu amarah yaitu niat atau kehendak yang terlaksana karena munculnya niat dari dalam dirinya, dapat dilihat pada kutipan di bawah ini: "Asasandhan kaliyan nêpsu amarah : wahyanipun dadosakên andugèkakên sakaniyatanipun, mila witing manungsa sagêd kadugèn kajatipun inggih saking makatên ing têturutanipun". (Sumber: Naskah SKJW hlm 2) Terjemahan Berkaitan dengan nafsu amarah yaitu yang menjadikan tercapainya niat, oleh karena itu awal mula keinginan manusia dapat tercapai dari kehendak dari dirinya. Nafsu supiyah yaitu nafsu yang berasal dari besarnya keinginan memenuhi jasad yang hendaknya harus dilaksanakan, hal tersebut dapat dilihat pada: "Asasandhan kaliyan wahananing nêpsu supiyah, wahyanipun andadosakên kabantêraning budi, mila witing agêsang kadunungan budi lêpas utawi banter supiyah, punika katarik têgêsipun ingkang andadosakên khajat kanyatan wau inggih saking wantêring kanêpson. Asalipun saking cahya maya-maya". (sumber: Naskah SKJW hlm 3) saking karkating nêpsu Terjemahan : Berkaitan dengan nafsu supiyah, menjadikan budi yang terlalu menggebu, oleh karena itu awal manusia memilki hasrat yang kuat itu karena berasal dari nafsu supiyah, artinya menjadikan kehendak berasal dari kekuatan nafsu dari cahaya yang samar-samar.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 125 Nafsu mutmainah yaitu nafsu yang berasal dari budi penerima yang menunjukkan keadaan hati yang sudah tenang dalam batinnya, seperti terdapat pada : Anggènipun jasat kasandhangan budi panarima punika, saking asasandhan kaliyan wahananing nepsu mutmainah. Têgêsipun sumèlèhing budi wau kasirêp nêpsu mutmainah. Mila saking kawontênanipun ing agêsang punika kasandhangan budi dibya. Inggih saking ngriku kawotênanipun. (sumber: Naskah SKJW hlm 3) dhahganing Terjemahan : Karena pada jasat terdapat hati yang iklhas, itu karena ada kaitannya dengannafsu mutmainah. Artinya budi yang sudah bisa menerima dengan ikhlas karena dikendalikan oleh nafsu mutmainah, maka keberadaan nafsu manusia terdapat pada budi yang baik yang berasal dari nafsu mutmainah. Pada nafsu tersebut tidak semena-mena manusia harus selalu berada pada keberadaan nafsu 4 hal tersebut. Manusia diharapkan harus mampu mengendalikan nafsu tersebut supaya bisa mencapai budi atau suatu niat yang sempurna. Pada manusia yang sanggup mengendalikan 3 nafsu yang menyebabkan berubahnya jasad maka akan mencapai suatu tingkatan nafsu yang paling sempurna yaitu nafsu mutmainah. Cara pengendalian nafsu tersebut dengan cara bertafakur atau mendekatkan diri terhadap Tuhan. Adapun nafsu yang harus dikendalikan yaitu nafsu luamah, amarah, dan supiyah, seperti yang terdapat pada : "Inggih ugi kêdah ing wanci lingsir dalu, madhêp mangilèn keblatipun lajêng balik majêng mangetan, botên kenging pêjah dilah, amung wontên ing undhukan kemawon. kados makatên wawêjanganipun, mawi siyam sadintên sadalu. Dene wêdharing ngilmi kados ing ngandhap punika :
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 126 " ya ataku pirhu," kaping sakawan. "ya kabiru, ya mutangal, kaping 100". (sumber naskah SKJW hlm 7-8) Terjemahan Pada waktu tengah malam menghadap ke barat arah kiblat, kemudian menghadap ke timur, tidak boleh mati lampunya hanya pada tempat tertentu saja, kemudian berikut ajarannya, dengan puasa sehari semalam, berikut amalan ilmunya seperti di bawah ini: "ya ataku firhu 4x, ya kabiru ya muta"al 100x". 2. Penerapan mantra dari Dewa Hindu tentang ilmu rahsamaya Pada naskah SKJW terdapat penarapan mantra Dewa-dewa Hindu yang menjelaskan tentang penguburan mayat sesuai dengan Dewa yang di sembah. Penarapan yang berupa mantra tersebut dimaknai secara Ilmu makrifat, tetapi sangat berbeda dengan ajaran Islam pada umumnya. Makna dari mantra tersebut disamakan dengan nama-nama Tuhan dan makhluk, seperti di bawah ini: Kata "Yang" pada doa "yang yang bathara..." merupakan arti dari Tuhan. Kata "jawata yoganing ulun" berarti makhluk ciptaan. Kata "Hong Ilahèng" mempunyai makna Ya Huallah. Kata "Ya nama saha" yaitu hamba Tuhan. Kata "Gunung lawu sap pitu" maknanya sama dengan langit sap tujuh. Kata "bojreng bumi belah" maksudnya adalah yang menguasai bumi dan langit. Mantra yang maknanya sudah dijaelaskan di atas, intinya dapat ditarik kesimpulan bahwa semua itu atas kehendak Tuhan dan Tuhan yang mempunyai kuasa untuk menguasai seluruh alam semesta. Mantra tersebut dapat dilihat pada: sami kapratelakakên ingkang "Mênggah wawêjanganipun wau, manawi têgêsipun ingih nunggil misah kemawon kaliyan raosing ngilmi makripat sajati. têmbung "Yang" punika Pangeran. Jawata Awit yoganing ulun punika inggih sami kaliyan anitahake sadaya
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 127 Adam. Hong Huallah".... (sumber naskah SKJW hlm 19) Ilahèng punika sami kaliyan "Ya Terjemahan : Dari semua ajaran yang sudah dijelaskan tadi, apabila artinya berselisih dengan rasa ilmu makrifat sejati, maka kata "Yang" merupakan Tuhan, Jawata yoganing ulun merupakan sama dengan menciptakan Adam atau berwujud manusia, Hong Ilaheng merupakan Ya Huallah, dan seterusnya... 3. Penjelasan tentang Rahsaning Ngilmi Rahsaning ngilmi atau ilmu tentang rahsa tersebut dijelaskan berdasarkan ajaran dari Sunan Kalijaga melalui Kitab Lohkilmahpul.Kitab tersebut merupakan kitab yang digunakan sebagai salah satu pedoman untuk mempelajari tentang kemakrifatan sejati.Pada Kitab Lohkilmahpul banyak sekali ilmu-ilmu yang berkaitan dengan rahsa yang sesungguhnya., dintaranya sebagai berikut:
Ilmu tentang Rahmani adalah suatu pengetahuan yang berasal dari hati ynag menjadikan perilaku menjadi baik.
Ilmu tafsir adalah pernyataan suatu kehendak secata nyata yang sesuai dengan keadaan, bisa juga dapat diartikan bahwa menanggapi kehendak mengenai sesuatu hal dalam kenyataan. Nasehat nutmainah artinya bahwa suatu kehendak hati yang sudah bisa terkendali untuk menerima kuasa dari Tuhan dan selalu mengingat Tuhan. Kajatmikaning dat sajati artinya bahwa senantiasa berserah diri kepada Tuhan. Ilmu wawangsitan maksudnya suatu ulmu yang gunaya sering digunakan
oleh para peramal dan spiritual.
Imam santosa.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 128 Pada ilmu santosa terdapat berbagai macam kesntosaan dalam jiwa raga manusia, sebagai berikut: Sentosanya panyana adalah seseorang yang cerdas dan nisa mengetahui sesuatu sebelum diberi tahu. Sentosanya kajat maksudnya bahwa kehendak berasal dari niat yang sesungguhnya. Sentosanya mawaya adalah roh yang dapat menyebabkan perilaku baik dari suatu pemikiran. Sentosanya wah mantra adalah keteguhan hati mendorong perilaku yang baik. Sentosa tuskara adalah penuntun rahsa. Sentosanya surasa adalah keutamaan dari rahsa sesungguhnya. Dari beberapa hal tersebut ajaran dari Kitab Lohkilmahpul merupakan suatu ajaran yang intinya banyak mengajarkan tentang proses rahsa dan keutamaan dari rahsa itu sendiri, seperti dapat dilihat pada : "....Ingkang tiga, winastan wawêjangan mutmainah. Têgêsipun pamatraping budi kang eling tuwin pamatrap kasantosaning sêdya, ingkang mêdal saking awênanging Pangeran. sakawan, winastan wêjangan kajatmikaning dad sajati, inggih punika panêkungan ingkang kaping kalih..... (sumber naskah SKJW hlm 23) kaping kaping Ingkang Terjemahan Yang ketiga disebut mutmainah artinya budi yang selalu ingat dan disertai kekuatan keinginan yang diridhoi oleh kuasa Tuhan. Yang keempat disebut ajaran kajatmikaning dat sajati yaitu bertapa yang kedua.... 4. Terdapat ajaran 3 betal yang berkaitan dengan nafsu manusia dan tubuh manusia
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 129 Pada penerapan Kajat Jati Wisesa, terdapat kandungan dari kajat jati yang sesungguhnya, kandungan kajat tersebut berupa betal makmur, betal mukharam, dan betal mukhadas. Penjelasan betal tersebut merupakan suatu dzat yang datang dari Tuhan atau bisa diktakan merupakan anugrah dai Tuhan Yang Maha Kuasa. Betal-betal tersebut mempunyai kaitan yang erat dengan anggota badan dan nafsu yang terdapat dalam manusia. Berikut penjelasannya: Betal makmur: datangnya dzta yang terletak pada kepala Betal mukharam : datangnya dzat terdapat pada dada ( jantung, hati dan empedu) Betal mukhadas : datangnya dzat terletak dalam kelamin. Dari letaknya betal tersebut yang bisa menyebabkan atau yang menjadi bersandarnya 4 nafsu manusia terdapat pada kepala dan kelamin, tetapi semua yang menjadi utama adalah terletak pada jantung, hati dan empedu. Sumber dzat-dzat tersebut berasal dari Tuhan. Apabila suatu dzat yang berasal dari empedu menuju ke bagian roh maka menimbulkan nafsu mutmainah kemudian datangnya dzat berasal dari empedu menuju ke hasrat menimbulkan nafsu supiyah, apabila dzat berasal dari empedu menuju ke rahsa menimbulkan nafsu amarah, datangya dzat dari empedu dan tidak bergerak kemana-mana atau hanya berhenti ke empedu saja menimbulkan nafsu luamah. Jadi kesemua hal tesebut sumber utama penyabab nafsu anusia terletak pada empedu dan hati, tetapi hati disini digunakan atau berfungsi sebagai pengendali dari 4 nafsu hal tesebut.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 130 Fungsi hati disini sama dengan fungsi jantung yang sama-sama bertugas mengandalikan hawa nafsu tersebut, dapat dilihat pada : "têgêsipun ing sajatining dat punika muhung wontên tigang prakawis, kados ngandhap punika : 1. Jantung, sasandhan kaliyan ati, mila sagêd anyoroti dhatêng sirah. 2. Ati, sasandhan kaliyan ampêru, mila sagêd anyoroti dhatêng paringsilan 3. Ampêru, asasandhan kaliyan rahsa, mila sagêd kawan prakawis" anglimputi sakaliring nêpsu (Sumber : naskah SKJWhlm 34) Terjemahan Arti dari Dzat yang sejati terdapat pada 3 hal, seperti di bawah ini: 1. Jantung berhubungan dengan hati, maka bisa mencerahkan roman wajah. , maka dapat 2. Hati berhubungan dengan empedu memberikan kekuatan pada alat kelamin laki-laki. rahsa maka bisa 3. Empedu berhubungan dengan menimbulkan nafsu 4 macam. "Mênggah tumusing ampêru punika dhatêng roh lajêng sinêbut nama nêpsu mutmainah. Manawi sumusih manikêm, lajêng sinêbut nêpsu supiyah. Manawi dhatêng rahsa, lajêng sinêbut nama nêpsu amarah. Manawi botên tumus dhatêng pundi-pundi uruhing ampêru dados sinêbut nama nêpsu luamah". (Sumber naskah SKJW hlm 34) Terjemahan Adapun menyatunya empedu dengan roh kemudian disebut nafsu mutmainah, apabila empedu menyatu "manikêm" lalu disebut nafsu supiyah, apabila menyatu rahsa disebut nafsu amarah, apabila empedu tidak menyatu dengan apapun disebut nafsu luamah. Selain anggota badan tesebut pada naskah dijelaskan yang masih berkaitan dengan hati, empedu dan jantung. Di bawah ini merupakan beberapa penjelasan mengenai bagian-bagian tubuh manusia yang sebagai salah satu tempatnya dzat dari Tuhan, antara lain: 1. Pada kepala tedapat otak fungsinya sebagai pengandali anggota badan dan perilaku.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 131 2. Pranawa atau pramana yaitu mata 3. Prawara yaitu nafas 4. Piyawarswa adalah suara yang bisa didengar pada telinga 5. Wot siratal mustakim adalah lidah 6. Dahganing nafsu yaitu pusatnya hawa nafsu 7. Rahsa mulyana yaitu putaran roh yang menuju ke jantung 8. Rahsa murni adalah roh yang menuju ke aliran darah dan sumsum tulang belakang 9. Rahsa waka adalah roh hawani yang menuju ke rambut, kuku, tulang 10. Manirahi adalah dzat yang tersimpan di tempat yang rahasia dan akan menjadi bakal dari janin. Bagian-bagian tersebut menunjukkan adanya suatu dzat yang berupa roh yang menempati beberapa anggota tubuh manusia, seperti dapat dilihat pada : "Ing ngandhap punika pratelaning cacah paraboting manungsa: 1. Salêbêting sirah dipunwastani utêg. Inggih punika ingkang anggêsangi sakaliring rahsa sajati. inggih pramana, ingkang 2. Winastan pranawa, anggêsangi salêbêting netra sadaya. 3. Prawara. Têgêsipun angin ajêg, inggih punika kaananing napas tan napas, nupus apasa saminipun 4. Piyaraswa, têgêsipun tarik ing swara, inggih punika amirêngakên saking karna". (sumber naskah SKJW hlm 36) Terjemahan Di bawah ini keterangan urutan anggota badan manusia: 1. Bagian dalam kepala disebut otak yang bertugas mengendalikan seluruh rahsa sejati 2. Disebut pranawa yaitu pramana yang bertugas mengendalikan penglihatan 3. Prawara yaitu angin yang berhembus tetap adalah merupakan nafas manusia, seperti nafas, tan nafas, nufus apasa dan seterusnya.
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 132 4. Piyaraswa yaitu getaran suara yang terdengar oleh telinga. 5. Penjelasan Isbat dari aksara Jawa Aksara Jawa merupakan hal yang terpenting juga pada naskah ini, karena menurut naskah dalam kehidupan dapat dilambangkan dengan aksara Jawa. Sebelum menjelaskan tentang penjelasan lambang terebut, maka perlu diketahui pengertian tentang isbat. Isbat menurut Kamus Bausastra artinya adalah "ibarat", maksudnya adalah suatu kata atau kalimat yang mengandung perumpaan tentang sesuatu yang mempunyai makna secara mendalam. Penjabaran aksara Jawa dapat dijelaskan sebagai berikut: Kajat jati yang dilaksnakan oleh para wali yaitu rahsa panca maya, anpas, tan napas, dan nupus. Semua hal tersebut apabila diisbatkan ke dalam aksara Jawa sebagai berikut: 1. , merupakan adanya kehidupan dari panca maya. Ha maknanya: adanya kehidupan berasal dari rahsa sejati, na maknanya menunjukkan rahsanya dzat, ca maknanya menunjukkan asma Tuhan, ra maknanya menunjukkan akal dan budi, ka menunjukkan suatu keadaan. Semua itu menunjukkan Dzat Yang Maha Agung. Hal tersebut dapat dilihat pada : "...Ingkang rumiyin uriping sipat wau mawi dipun isbatakên aksara ha, na, ca, ra, ka : têgêsipun anane urip iku saka sakalir-kaliring panca maya, inggih punika cahya gangsal mawi kawijangakên makatên: Ha, punika amung pitêdahaning têmbung ingsun, ingkang makatên punika kawontênaning napas wau asal saking rahsa sajati, rahsa sajati punika wahananing dat, inggih punika lairing kajat jati wisesa..." (sumber naskah SKJW hlm 85-86)
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 133 Terjemahan ...Yang pertama hidupnya sifat tadi diibaratkan dalam akasara Jawa ha, na, ca, ra, ka: artinya adanya hidup itu dari bermacam-macam, yaitu 5 cahaya yang terdapat sebagai berikut: Ha, yaitu menyatakan kata "ingsun/aku" yang demikian itu adanya nafas yang berasal dari rahsa sejati, rahsa sejati tersebut adanya dzat munculnya dari kajat jati wisesa... 2. Menunjukkan isbatnya anpas yang diisbatkan dalam bentuk huruf aksara Jawa . Da artinya keterangan dzat terletak pada anpas. Ta artinya kehendak anpas. Sa maknanya kekal / abadi Tuhan bersifat Esa. Wa maknanya jalan atau pintu kajat jati wisesa. La keterangan suatu tindakan yang harus dilaksanakan. "Ingkang kaping kalihipun andunungakên isbataning anpas, inggih mawi kapatrapan wujuding aksara gangsal iji da, ta, sa, wa, la: Da, inggih punika wahananing dat wau dumunung wontên ing anpas...(sumber naskah SKJW hlm 87-88) Terjemahan: ibarat anpas yaitu yang "yang kedua menunjukkan terdapat pada 5 aksara, da, ta, sa, wa, la: Da, yaitu adanya dzat yang terletak pada anpas..." 3. Tan napas merupakan jalannya rahsa, dapat diisbatkan dengan huruf , sebagai berikut maknanya: aksara Jawa Pa maknanya bisa menerapkan suatu tindakan yang bis menjadi keyataan. Dha maksudya "garbaning tan napas" suatu kehendak yang harus dilaksanakan dengan baik.Ja maksudnya menunjukkan ketenangan dalam batin. Ya merupakan gambaran dari dzat atau nur. Nya maknanya menunjukkan mikrokosmos dan makrokosmos. "Wontên malih bab kaping tiga punika winastan tan napas, inggih punika ugi wiwara janma. Têgêsipun dêdalaning rahsa...
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 134 Pa, inggih punika pangartining patrap. Têgêsipun inggih ingkang sakaliring lalampahan,..."(sumber naskah SKJW hlm 90) sagêd matrapakên Terjemahan Ada lagi bab yang ketiga yaitu disebut tan napas, yaitu juga pintu gerbang manusia, artinya jalannya menuju rahsa... Pa, yaitu tentang tindakan, yaitu yang bisa menerapakan beberapa perilaku... 4. Nupus menunjukkan suatu keadaan yang sudah mencapai ketenangan pada jiwa. Dapat diisbatkan sebagai berikut: . Ma maknanya pramana adalah keadaan dzat yang digunakan untuk melihat alam dunia.Ga dan Ba maknanya menjadi satu yaitu pada bahasa Arab "Be" artinya gagal.Tha maknanya ingat dan kuatnya mata hati. Nga maknanya sebagai pertanda sesuatu yang sudah dianugrahkan, sehingga bisa mengetahui sesuatu tanpa diajarkan. Ingkang kaping sakawanipun nupus Ma, pikajêngipun pramana, inggih punika ingkang kaangge wiwaraning kajat têgêsipun panggènaning dat badhe aningali sesining kaanan alam awal akir (sumber naskah SKJW hlm92) Terjemahan Yang ke empat yaitu nupus Ma, maksudnya pramana, yaitu pintu pembuka kajat jati wisesa artinya tempat dzat yang akan melihat seisi alam dunia dan akhirat. jati wisesa, Sebenarnya dari perumpamaan aksara Jawa terebut apabila mendapat pasangan dari aksara tesebut maka berarti mati, dan apabila huruf tersebut tidak bersama pasangan maka berarti abadi, kemudian yang menjadi pokok dari ajaran (ya) Kajat jati wisaesa terlatak pada 4 huruf aksara Jawa yaitu (ga) (ra) (nga), maksudnya "raga yanga" yang diartikan bahwa badan sukma atau dzat,
commit to user perpustakaan.uns.ac.id digilib.uns.ac.id 135 menurut ajaran tesebut bahwa "raga yang" merupakan perwujudan dari Dzat yang Maha Kekal yaitu Tuhan, seperti dapat terlihat pada: "Wondene pikajêngipun pasêbutan kawan prakawis punika makatên: : têgêsi-[98]pun raga yang, inggih punika badan suksma, pikajêngipun ugi wujuding dat kang kadim ajali abadi, punapadene sipating Pangeran Kang Amaha Suci sajati, mila aksara kalih dasa wau ingkang sakawan punika dipunsêbut kêkêra, tandhaning asma, dene botên mawi papasangan, amung wantah sawujudipun piyambak." (sumber naskah SKJW hlm 97-98) Terjemahan Adapun penyebutan empat hal tersebut yaitu, ra, ga, ya, nga: artinya "raga yang" yaitu badan suksma menunjukkan wujud dari sifat Dzat Yang Maha kekal Abadi, seperti sifat dari Tuhan Yang Msaha Suci, maka aksara 20 tadi disebut sebagai penguat saja, yaitu hanya 4 aksara tersebut yang merupakan tanda dari nama Tuhan, jika tidak menggunakan pasangan, hanya menjelaskan wujudnya saja." inggih amung Manusia telah dianugrahkan oleh Tuhan dengan diberikan sifat-sifat yang sudah ada sejak lahir yaitu amarah, luamah, sufiyah, dan mutmainah. Sifat tersebut diberikan tidak semata-mata utuk mendominasi pada diri manusia tersebut. Tetapi sifat-sifat tersebut harus dikendalikan, sehingga dapat membentuk suatu karakter yang menjadi baik dan bisa bertawadhuk serta lebih mendekatkan diri kepada Tuhan.