Panulise aksara Jawa sing arep diaturake panulis ing ngisor iki adhedhasar buku "Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa " anggitan S. Padmosoekotjo sing kababar dening PT "Citra Jaya Murti " Surabaya. BAB 1. DENTAWYANJANA 1. Dentawyanjana ateges aksara untu (denta = untu, wyanjana = aksara) lumrahe ditegesi carakan yaiku urut-urutane aksara Jawa wiwit saka a tekan z cacahe rong puluh yaiku : aH, nN, cC, rR, kK, ha, na, ca, ra, ka, fF, tT, sS, wW, lL, da, ta, sa, wa, la, pP, dD, jJ, yY, vV, pa, dha, ja, ya, nya, mM, gG, bB, qQ, zZ. ma, ga, ba, tha, nga. 2. Aksara 20 ing dhuwur iku siji-sijine diarani aksara legena. (Jawa kuna lagna), tegese aksara wuda, tanpa sandhangan. Aksara Jawa yen katulis nganggo tulisan tangan trape ana sangisore garis utawa nggandhul garis . Lumrahe miring 60 grad. ancrkfitisiwilipedejeyeve
m/g/b/q/z/[a[n[c[r[k futusuwulu[po[do[jo[yo[vo m_g_b_q_z_a/en/ec/ex/ke/ 3. Miturut kedaling pakecapane , aksara 20 iku kena diperang dadi lima yaiku : a. Aksara gorokan : a,k,g,z. b. Aksara untu : n,f,t,s. c. Aksara cethak : c,j,y,v. d. Aksara ilat : r,l,d,q. e. Aksara lambe : w,p,m,b. Kejaba iku ana aksara kang diarani f. Aksara irung : n,v,m,z. g. Aksara luluh : r,l. h. Aksara mandaswara : w,y. 4. Wujude aksara Jawa iku jejeg utawa dhoyong. Jejeg, lumrahe tumrap aksara cap-capan; dhoyong, tumrap tulisan tangan. Dhoyonge tulisan Jawa mangun pojok 60 grad. 5. Unine aksara Jawa ing sajroning carakan iku jejeg. Nanging yen ana ing sajroning tembung, unine aksara Jawa legena iku ana sing lan ana sing miring. Tuladhane : a. Sing unine jejeg, kayata aksarane tembung-tembung ing ngisor iki : ap tm lr mt
jy an kn zp b. sing unine miring, kayata aksara ing purwane tembung-tembung telung wanda ing ngisor iki : jwt aks crk rwn wnr fan Katrangan : Sing diarani uni jejeg utawa swara jejeg yaiku swara sing durung owah saka asale. Tuladha : a tetep a : sapa, kana, mara, rasa, bala, bata, nala lsp. Sing diarani swara miring yaiku swara sing wis owah saka asale. Tuladha : a dadi ā : pāpān , pāngān, bārāng, sāwāng, pāsār lsp. BAB 2 PASANGAN 1. Pasangan iku ana kang awujud : a. Aksara wutuh, yaiku : rR,yY,gG,zZ. rR,yY,gG,zZ. rR,yY,gG,zZ. rR,yY,gG,zZ. Katulis ing sangisore aksara kang dipasangi, ora kagandheng. f/mnRaup\ [go[lkY|yu mznR|jk\ darman raup golek yuyu mangan rujak b. Aksara tugelan kang katulis ing saburine aksara kang dipasangi, yaiku : H,P,S. H,P,S. H,P,S. H,P,S. witHsem\ vuwunPmit\ mznSlk\ wit asem nyuwun pamit mangan salak mnukH_kuk\ gupkPulut\ fipunSegh manuk engkuk gupak pulut dipun segah.
c. Aksara tugelan kang katulis ing sangisore aksara kang dipasangi, ora kagandheng, yaiku : kK,tT,lL. kK,tT,lL. kK,tT,lL. kK,tT,lL. aymK[t fmelÒ|pt\ nne[mTl ayam kate damel kupat*) nanem tela sLmetÓ|cu aul[mL[l axpÒ|ru slamet lucu *) *) katrangan : pasangan ta lan la yen oleh suku bali wutuh maneh. ulam lele arep turu.*) d. Aksara tugelan kang katulis ing sangisore aksara kang dipasangi, kagandheng utawa ora, yaiku : dD,bB,qQ. dD,bB,qQ. dD,bB,qQ. dD,bB,qQ. gnDik\ gmBs\ benQik\ gandhik gambas benthik knQil\ XmBt\ kenDil\ kanthil lembat kendhil e. Kang duwe dhapur dhewe lan kang panulise kagandheng karo aksara kang dipasangi, yaiku : wW,nN,vV. wW,nN,vV. wW,nN,vV. wW,nN,vV. axpWisuh [go[kNns\ wisWxg\ geXmVuguh arep wisuh golek nanas wis wareg gelem nyuguh f. Kang duwe dhapur dhewe lan kang panulise kagandheng utawa ora karo aksara kang dipasangi, yaiku : cC,cC,cC,cC, fF,fF,fF,fF, wW,wW,wW,wW, mM.mM.mM.mM. pvCi fnFn\ kuvC|= anF|m\ sivJ= panci dandan kuncung andum sinjang puvJ|l\ lvCip\ jlM punjul lancip jalma
2. Pasangan kK,kK,kK,kK, tT,tT,tT,tT, lLlLlLlL yen karaketan sandhangan suku utawa sandhangan wyanjana (cakra, keret, pengkal), kudu dibalekake dadi aksara wutuh. Tuladhane : kifulKu[lon\ p[nTkTb= smPunLu[w pkK ]m kidul kulon pantek trebang sampun luwe pak krama wisTuw axpTuru tnL-n\ fipunT ]mi wis tuwa dipun trami *) *) katrangan : pasangan ka, ta, lan la yen oleh cakra, pengkal lan suku bali wutuh maneh. arep turu lan lyan *) 3. Panjingan lLlLlLlL utawa wWwWwWwW ( gembung), ora kena tumrap ing pasangan kang katulis ing sangisore aksara sesigeg. mzn\kWci wisHm\bL es\ mangan kwaci wis ambles 4. Pasangan ora kena pisah karo aksara sing dipasangi . Yen papane sesak, pasangan kang pancene kudu katulis ana saburine aksara kang dipasangi, kena katulis ana ing sangisore, utawa aksara kang dipasangi karo pasangane pisan katulis ana ing wiwitane larikan anyar. Katrangan : Pasangan ca ( c ) lan ja ( j ) ora kena sangisore na ( n ) ing dalem satembung pvCi wvCi [p[vC= pvCi= panci wanci penceng pancing pivC= pevCk\ pivC|k\ [m[vCok\ pincang pencak pincuk pencok
pvJ= puvJ|l\ sivJ= [g][vJ= panjang punjul sinjang grenjeng [avJi= bevJ|t\ bvJ|/ [sLo[vJ/o enjing benjut banjur slonjor Perlu dikawruhi yen tata panulise tembung Jawa nganggo aksara Jawa ing jaman biyen karo jaman saiki ana bedane, ing antarane : 1. Aksara na lan sa ing saburine wanda sing nganggo sandhangan layar kudu katulis na murda lan sa murda, nanging mung wantah bae. 2. Aksara sa sing dipasangi pasangan ja kudu ditulis nganggo sa murda, saiki ora (mung wantah bae). saiki 1. Aksara na lan sa ing saburine wanda sing nganggo sandhangan layar kudu katulis na murda lan sa murda, nanging mung wantah bae. 2. Aksara sa sing dipasangi pasangan ja kudu ditulis nganggo sa murda, saiki ora (mung wantah bae). saiki me$Jif\ mesJif\ fulMsJif\ 3. Aksara na sing dipasangi pasangan tha lan dha kudu ditulis na murda, nanging saiki ora. ke!Dil\ k[!Q=o saiki kenDil\ k[nQ=o 4. Tembung aran apurwa ha (a) sing kadhisikan tembung ing, purwa a (ha) kudu katulis ng. conto : ingalas saiki ing alas, ingara-ara saiki ing ara-ara. ai=zls\ ai=zrar saiki ai=als\ ai=arar 5. Tembung nganggo seselan in katulis ngango pasangan n (na rangkep) , saiki ora. Conto : pinnanggih saiki pinanggih, tinnampanan saiki tinampanan. pin=gih tinNmPnNn\ saiki pin=gih tinmPnNn\ 6. Tembung nganggo seselan um kudu ditulis rangkep, saiki ora. Conto : dhummateng saiki dhumateng, dummugi saiki dumugi. dumMt_ fumM|gi saiki dumt_ fumugi 7. Ater-ater anuswara sing luluh karo purwaning tembung katulis a (ha), saiki ora. Conto : anyapu saiki nyapu, anulis saiki nulis.
avpu anulis\ saiki vpu nulis\ 8. Tembung punika, punapa, puniki nganggo na rangkep, saiki ora. Conto : punnapa saiki punapa, punnika saiki punika, punniki saiki puniki. punNp punNik saiki punp punik