1 5 I •
Puspa RiRORG8
<
!'./t..r ~ 1r
Puspa ·RiRORC6 I r• •• ,'•f' ''I l KEMENTERIAN PENDDIKAN DAN KEBUDAYAAN BADAN PENGEMBANGAN DAN PEMBINAAN BAHASA BALAI BAHASAPROVINSI DAERAH ISTIMEWA YOGYAKARTA
PUSP A RINONCE PENYUNTING Sukardi Mp Dhanu Priyo Prabowo Sri Nardiati PENULIS Gina Sri Widati Sukardi Mp Wedhawati Suwadji Wiwin Erni S. 1 ~ No. lndu~ : Tgl. .'t-2- ~ ~ Ttd. PRACETAK Parminah Karyanto Cetakan Pertama: November 2012 Hak Cipta Dilindungi Undang-Undang Diterbitkan pertama kali oleh: KEMENTERIAN PENDIDIKAN DAN KEBUDA YAAN BADAN PENGEMBANGAN DAN PEMBINAAN BAHASA BALAI BAHASA PROVINSI DAERAH ISTIMEW A YOGYAKART A Katalog Dalam Terbitan (KDT) Puspa Rinonce, Yogyakarta: Balai Bahasa Provinsi Daerah Istimew a Yogyakarta, 2012 (xii, 116 him.; 21cm) ISBN 978-979-185-405-4 Sanksi Pelanggaran Pasal 72, Undang-Undang Nomor 19 Tahun 2002 tentang Hak Cipta. 1 . Barang siapa dengan sengaja dan tanpa hak melakukan perbuatan sebagaimana dimaksud dalam Pasal 2 ayat (1) atau Pasal 49 ayat (1) dan ayat (2) dipidana dengan pidana penjara masing-masing paling singkat 1 (satu) bulan dan/atau denda paling sedikit Rp 1.000.000,00 (satu juta rupiah), atau pidana penjara paling lama 7 (tujuh) tahun dan/atau denda paling banyak Rp 5.000.000 .000.00 (lima miliar rupiah}. 2. Barang siapa dengan sengaja menyiarkan, memamerkan, mengedarkan , atau menjual kepada umum suatu ciptaan atau barang hasil pelanggaran Hak Cipta atau Hak Terkait sebagaimana dimaksud pad a ayat (1) dipidana dengan pidana penjara paling lama 5 (lima) tahun dan/atau denda paling banyak Rp 500.000.000,00 (lima ratus juta rupiah}.
KATA PENGANTAR KEPALA BALAI BAHASA PROVINSI DAERAH ISTIMEWA YOGYAKARTA Salah satu visi Balai Bahasa Provinsi DIY adalah menjadi pusat informasi yang lengkap dan menjadi pelayan prima di bidang kebahasaan dan kesastraan di Daerah lstimewa Yogyakarta khusus nya dan di Indonesia pada umumnya. Oleh karena itu, salah satu misi yang dilakukan adalah mengembangkan bahan informasi kebahasaan dan kesastraan baik Indonesia maupun daerah Oawa). Dengan visi dan misi yang demikian, Balai Bahasa Provinsi DIY beharap agar bahan informasi kebahasaan dan kesastraan itu dapat dimanfaatkan oleh masyarakat dalam rangka pembinaan, pengem bangan, dan pelindungan bahasa dan sastra di Indonesia seperti yang diamanatkan di dalam Undang-Undang Nomor 24 Tahun 2009. Berkenaan dengan hal itulah, seperti dilakukan pula pada tahun-tahun sebelumnya, Balai Bahasa Provinsi DIY tahun ini (2012) kembali menerbitkan sejumlah buku kebahasaan dan kesastraan. Buku-buku yang diterbitkan itu antara lain ada yang berisi kajian a tau ulasan ilmiah di bidang kebahasaan dan kesastraan, ada yang berisi esai tentang cara bagaimana proses kreatif berbahasa dan bersastra, dan ada pula yang berisi karya-karya kreatif (puisi atau cerpen). Buku berjudul Puspa Rinonce karangan para tenaga teknis/ peneliti Balai Bahasa Yogyakarta ini, salah satu di antaranya, berisi persoalan bahasa Jawa. Sekali lagi, Balai Bahasa berharap agar buku v
Puspa Rinonce - ini dapat dipergunakan dan berrnanfaat bagi rnasyarakat dan pendidik bahasa Jawa. Ucapan terirna kasih karni sampaikan kepada seluruh tim kerja, baik penulis, penilai, penyunting, rnaupun panitia penerbitan sehingga buku ini siap dipublikasikan dan dibaca oleh khalayak (rnasyarakat). Harapan lainnya rnudah-rnudahan buku ini rnengisi ruang perpustakaan dan ruang pengetahuan serta pikiran kita. Yogyakarta, November 2012 Drs. Tirto Suwondo, M. Hum. vi
PRAWACANA Puji syukur konjuk dhumateng Gusti Ingkang Mahaasih dene Puspa Rinonce ingkang suwau medal awujud lembar komuni kasi abasa Jawi punika, sapunika kababar malih kanthi wujud buku. Buku Puspa Rinonce punika isi katrangan-katrangan bab tem bung-tembung Jawi sarta panganggenipun ingkang asring di punangge ing padintenan dening masyarakat umum utawi para pamedhar sabda, ingkang sok-sok kirang trep lan boten dipun mangertosi dening ingkang sami mirengaken. Sanesipun punika, Puspa Rinonce ugi ngewrat bab kasusatran ian bab pamilihing tern bung Jawi ingkang kirang trep pangang genipun Ian katerangaken kados pundi trepipun supados para sutresna basa Jawi, sasampunipun maos Puspa Rinonce punika Ian mangertos etimologi utaw i asal-usuling tembung wau, sami saged ngginakaken basa Jaw i kanthi laras ian Jeres. Kababaripun buku Puspa Rinonce ingkang awujud buku pu nika kanthi ancas tujuan makaten. 1. Lembar Komunikasi abasa Jawi Puspa Rinonce ingkang medal saben tigang wulan sepisan wau cacahipun winates sanged temah kathah sutresna basa Jawi, mliginipun para guru, ingkang boten komanan. vii
Puspa Rinonce - 2. Tumrapipun para guru basa Jawi ing pawiyatan dhasar saha manengah, Puspa Rinonce, sajakipun, saged mewahi sese repanipun para guru wau ing bab tembung-tembung utawi kosakata Jawi. Kanthi makaten kababaring lembar komunikasi abasa Jawi ingkang awujud buku punika gampii dipunrawat Ian sinimpen (boten gampil icai) Ian sangsaya kathah guru ingkang kagungan Ian ngginakaken buku punika minangka tambahing seserepan basa Jawi. Seratan kanthi irah-irahan ingkang awujud basa Jawi ing kang pinacak ing Puspa Rinonce punika minangka pisumbangipun Sdr. Gina (suwargi), Sri Widati, Sukardi Mp, Wedhawati, Su wadji, Ian Wiwin Erni S.N. Mugi-mugi kanthi kababaripun buku Puspa Rinonce punika sangsaya kathah ingkang sami kepengin nggegilut basa Jawi ingkang samangke minangka mata pelajaran wajib ing pawiyatan dhasar saha manengah ing Ngayogyakarta punika. Panyaruwe amrih sangsaya saenipun buku punika, redhaksi ngaturaken agenging panuwun. Nuwun. Yogyakarta, Januari 2006 Redhaksi viii
DAFTARISI KATA PENGANTAR KEPALA BALAI BAHASA PROVINSI DAERAH ISTIMEWA YOGYAKARTA ... v PRAWACANA ... vii DAITAR lSI ... ix BASA Wis Suwe Abu Ninggalake Desane ... 1 Ayat Punika Artosipun Makaten ... 2 Konco Apa Kanca? ... 3 Wening Diwarahi Njoged Karo Agung ... 4 Panulise Tembun g Peprenahan ... 5 Prastawa ... 7 Supados Tewah Sa ' , Taneman Pu papa Kemawon Kedah Dipunrabet ... 9 Panambang -Ake ... 10 Nglengga na ... 12 Sumawana ... 13 Gud hek Apa Gudheg? ... 15 Ngger, Apa Kita Durung Mangerti Ulun? ... 16 IX
Puspa Rinonce - Kula Suwun Apa Kulasuwun? ... 18 Dipun Suwun Apa Dipunsuwun ... 19 Ing Desaku Ngedegake Lumbung Paceklik ... 22 Nami Kula Temen, Pak ... 23 Panulise Tembung: Sigeg Aksara B Apa P? ... 24 Tembung Entar ... 26 Basa Jawa Kang Baku 28 Kunarpa, Kuwanda, Lay on ... 31 Tetanen Ing Mriki Sampun Majeng ... 33 Terutami ... 35 Penulise Araning Kutha Kang Mengku Pakecapan /0/, /Dh/, /T/, /Th/ ... 36 Kula Sarencang Nyuwun Pamit ... 38 Jagat Raya ... 39 Ngentas Pitulus ... 40 Jumblahipun Sedanten Wonten Tigang Atus ... 42 Tembung-tembung Kang Lumrahe Kanggo Nyebut Para Tamu ... 43 Para Tamu ... , Keparenga Kula Ngadeg Oumeneng) Sawatawis ... 45 Dipendhem, Dikubur, Dimakamake ... 48 Roh-arwah ... 50 Nimbali-ngaturi ... 51 Keranten Wekdal ... Pepanggihan Dipunmilai ... 53 Nyaosi-maringi ... 53 Suwargi-almarhum ... 56 Panca Dasa Warsa: "5eket Taun" Apa "Limalas Taun"? ... 58 Endi Kang Bener: "Kiyambak" Apa "Piyambak"? ... 60 X
Puspa Rino nce - Tegese Tetembungan "Wiwararukmi" ... 63 Dalem - Adalem ... 66 Resepsi - Pasamuw an - Pawiwahan - Pista ... 68 Kula- Kawula ... 72 Kerata Basa ... 74 Tembung Krama Inggile Apa? ... 76 ... 79 An dana W arih-and anawari ... 81 Ngombe-ngunjuk ... 83 Mriki-ngriki ... 84 Inggih - Injih ... 85 Ganjaran, N ugraha, Bebana ... 87 Nindita-anindita ... 90 Kupiya, Tegese Apa? ... 91 Ati: Manah, Galih, Prana, Wardaya, Nala ... 93 Mangke-samangke ... 97 Krama Inggil Lan Krama Andhap ... 100 Kinabekten- Binektenan- Kabinektenan ... 104 Tembung Krama, Ngoko, Lan Krama Inggil ... 107 Basa Krama Inggil Kang Ora Pener Panganggone ... 110 Kanyata- Kabukti ... 111 Mujudake ... 113 xi
BASA WIS SuwE ABU NINGGALAKE DESANE Tembung ninggalake ing ukara iku kadhapuk saka tembung dhasar ninggal kawuwuhan panambang -ake (ora langsung saka tembung lingga tinggal kawuwuhan ater-ater anuswara Ian panambang -ake}. Tembung ninggal iki kalebu ewoning tembung kriya tanduk, asale saka tembung lingga tinggal kawuwuhan ater-ater anuswara. Kanthi mangkono, pandhapuking tembung andhahan ninggalake iku ana rong tataran. Sapisan, tembung lingga tinggal kawuwuhan ater-ater anuswara dadi ninggal. Kapindho, tembung ninggal, n uli didadekake tembung dhasar, kawuwuhan panambang -ake dadi ninggalake. Padha-padha tembung andhahan kang anasiring ater-ater anuswara Ian panambang -ake, padhapuking tern bung ngulihake, upamane, beda karo tembung ninggalake mau. Tembung ngulihake kadhapuk saka tembung lingga ulih kawuwuhan ater-ater anus wara Ian panambang -ake, ora saka tembung dhasar ngulih kawuwuhan panambang -ake. Panambang -ake kang kawuwuhan ing tembung kriya tan duk, kaya kang dumadi ing tembung ninggalake, iku Iumrahe 1
Puspa Rinonce - mengku teges nindakake pakaryan kang kasebut ing dhasaring tembung kanggo wong liya utawa kanggo Iesane'. Upamane, Agung ninggalaki pagawean kanggo Wening. Ukara iki mengku teges 'Agung nindakake pakaryan ninggai pagawean kanggo Wening (Iesan)'. Banjur kepriye tembung ninggaiake ing ukara Wis suwe Abu ninggalake desane? Panganggone tembung iku nyata ora Iaras karo isining ukara kasebut. Jaiaran, pakaryan'ninggai' ing kono ora kanggo sapa-sapa. Tegese, desane ing ukara iku ora ditinggaiake marang sapa wae. Kanthi mangkono, ukara iku sing bener Wis suwe Abu ninggal desane. Utawa, yen ora nganggo tembung ning gai Ian tegese ukara iku isih padha, ukara mau bisa diowahi dadi Wis suwe Abu lunga saka desane. AYAT PUNIKA ARTOSIPUN MAKATEN Tembung artosipun ing ukara iku kanggo ngramakake tembung artinya utawa artinipun. Tembung arti iku isih kapetung tembung Indonesia, durung mlebu ing basa Jaw a. Dene ing basa Jawa tembung arti bisa diganti nganggo tembung teges, makna, utawa surasa. Tembung teges Ian makna iku kaiebu ewoning tembung krama ngoko, temah ora perlu dikramakake. Tembung surasa kaiebu tembung ngoko, kramane dadi suraos. Teges Ian surasa utawa suraos iku tembung Jawa tuien, dene tembung makna asaie saka basa Arab. Kanthi mangkono, ukara mau bisa diowahi mangkene. (a) Ayat punika tegesipun makaten. (b) Ayat punika maknanipun makaten. (c) Ayat punika suraosipun makaten. 2
Puspa Rinonce - KONCO APA KANCA? Ana wong sing nulis kanca (kanthi aksara swara /T /) Ian ana uga sing nulis konco (kanthi aksara swara /o/). Wong sing nulis konco kanthi aksara swara joj iku mengku karep amrih Iaras karo pakecapane amarga pakecapan aksara swara ing tern bung mau meh padha karo pakecapaning aksara swara ing tembungl kaya ta bosokl blorok, lombok, pojokl tombok. Nulis tembung utawa tetembungan kang mung ngelingi pa kecapan thok kaya mengkono iku durung mesthi bener Ian pe ner. Yen nulis konco kanthi aksara swara I of I banjur kepriye anggone mbedakake nulis tembung Ioro sing kramane sakit Ian Ioro sing kramane kalih? Ana cara kanggo nyumurupi tembung sing kudu ditulis kanthi aksara swara /T I . Carane mangkene. Yen tembung Iinggane diwuwuhi panambang wama-wama (panambang thok utawa ana ater-atere) nuli pakecapane aksara swara ing tembung mau lumrahe dadi /T I I panulise tembung mau (lingga Ian andhahane) kudu kanthi aksara swara /T/ . Conto : lara: laraku, laramul laranel dilarani, nglarani tamba: tambane1 ditambanil ditambakake, tambanana lunga: lunganel lungamu, dilungakake, nglungani Kanthi mangkonol nulis konco (kanthi aksara swara joj) iku Iuput Ian sing bener kudu kanthi aksara swara /T/ 1 yaiku kanca. Buktine tembung iki yen dipanambangi dadi kancamul kancaku1 kancanana. Conto ukara: Luput Bener Aku ngajak konco limo. - Koncoku sing /oro dumadakan /oro. -Dino Se/oso wingi aku ora sido fungo. Aku ngajak kanca lima. - Kancaku sing /oro dumadakan lara. - Dina Se/asa wingi aku ora sida lunga. 3
Puspa Rinonce - Conto Iiyane: Luput Bener Luput Bener acoro agomo bolo bopo boto cidro ciloko dhodho dino doro eco acara agama bala bapa bat a cidra cilaka dhadha dina dara eca garwo gelo gito-gito godo gogo gono-gini goro-goro gowo, digowo gulojowo guno guwo garwa gel a gita-gita gada gaga gana-gini gara-gara gawa, digawa gulajawa gun a guwa WENING DIWARAHI NJOGED KARO AGUNG Tembung karo iku bisa mengku teges wama-wama, guman tung kapriye ukarane. Tembung karo ing ukara 'Agung karo We ning ditimbali Pak Guru' mengku teges 'Ian, Ian uga'. Tembung karo ing ukara 'Wening nuli wiwit nembang karo njoged ing ngarsane para tamu' mengku teges 'bebarengan anggone nindakake'. Panganggone tembung karo ing ukara-ukara kang kanggo con to iku wis Iaras karo tegese. Ananging panganggone tembung karo ing ukara 'Wening diwarahi njoged karo Agung' durung pas tenan. Jaiaran, tembung karo ing ukara iku bisa mengku teges rangkep. Sepisan, tern bung karo ing kono bisa ditegesi, 'bebareng an, Ian uga' Ian ukarane bisa ditegesi 'Wening njoged bebarengan Ian Agung' (kang marahi njoged wong Iiya). Kaping pindhone, tembung karo ing ukara iku bisa ditegesi 'dening' temah ukara mau nduweni teges 'Wening diwarahi njoged dening Agung' . Katrangan iku suka pepeiing yen panganggone tembung karo ing ukara 'Wening diwarahi njoged karo Agung' iku bisa nu wuhake saiah tampa utawa kieru anggone negesi. Amrih ora 4
Puspa Rinonce - makewuhi, ukara iku bisa diowahi manut apa kang dikarepake, upamane, mangkene. (1) Wening diwarahi njoged dening Agung. utawa (2) Wening lan Agung diwarahi njoged (3) Wening karo Agung diwarahi njoged. Kejaba tembung karo mengku teges kaya kang wis dibeber ake mau, isih ana tembung karo kang mengku teges 'nganggo piranti' utawa 'srana' iki, upamane, Abu dithuthuk karo garisan. Sanajan ora luput, panganggone tembung karo kaya ing ukara iki asipat nggon-nggonan. Amrih bisa ditampa ing akeh, ukara iki becike diowahi kanthi nglironi utawa ngganti tembung karo, upamane mangkene. Abu dithuthuk nganggo garisan. PANULISE TEMBUNG PEPRENAHAN Tembung-tembung sing nelakake peprenahan, kaya ta, ibu, bapak, bibi, paman, bakyu, kakang, kangmas, dhimas, uwa, eyang, simbah, Ian sapiturute, kang minangka tembung sesulih utawa panyapa (kanggo nyapa), panulise diwiwiti nganggo aksara murda. Con tone: Kala wingi Ibu tindak dhateng Surabaya piyambakan. Lajeng karsanipun Bapak sapunika kados pundi? Minggu wingi Paman uga tindak Semarang. Wah, Kakang wis mulih, .. . oleh-olehe apa Kang ? Panulise tembung ibu, bapak, paman)an kakang utawa kang ing ukara-ukara iki kudu diwiwiti nganggo aksara murda jalaran 5
Puspa Rino nce - tembung-tembung mau minangka tembung sesulih (sesulih ma dyama purusa) utawa minangka tembung panyapa. Ananging peprenahan sing ora dianggo tembung sesuiih utawa panyapa, panulise diwiwiti nganggo aksara cilik, ora perlu nganggo aksara murda. Con tone: Kala wingi ibunipun lare punika ugi tindak mriki. Tiyang wau estunipun taksih kaprenah paman kalihan lare punika. Kowe wis tampa Iayang saka bapakmu durung, Ti? Sesuk aku arep mbonceng kakangmu wae kok. Tembung ibunipun, paman, bapakmu, Ian kakangmu ing ukara ukara iki dudu tembung sesulih Ian uga dudu tembung panyapa, ananging mung minangka araning peprenahan. Muiane, panuiise tembung-tembung mau ora perlu diwiwiti nganggo aksara murda. Sebanjure, tembung peprenahan sing dikantheni jeneng uta wa araning uwong, drajat, pangkat, kaiungguhan, utawa sese butan sing dikanthekake ing saburine tembung peprenahan mau uga diwiwiti nganggo aksara murda. Con tone: Sajengkaringsun, katentremaning praja mangsa borong Kakang Patih! Lare punika putranipun Pak Marta ingkang pambajeng. Mat, layang iki aturna marang lbu Lurah! Adhik a rep takdadahake Mbah Dhukun, kowe melu ora? Panulise kakang lan patih, pak lan Marta, ibu lan Iurah, mbah lan dhukun ing ukara-ukara iki kudu diwiwiti nganggo aksara murda. 6
Puspa Rinonce - PRASTAWA Tembung prastawa ing jaman saiki asring dianggo kanthi teges kaya dene tegesing tembung peristiwa ing basa Indonesia. Malah ing kene bisa diarani yen tembung prastawa kuwi saiki dianggo ngganteni tembung peristiwa. Upamane, ing tetembung an prastawa perang Iraq Ian Iran ing wektu kepungkur, prastawa 10 November 1945 ing Surabaya, prastawa udan awu dina ]umuwah Legi taun 1951, prastawa tibane montor mabur ing Deli Serdang kang nggawa kurban 234 wong setaun kapungkur, Ian sapiturute. Prastawa ing tetembungan iki mau bisa ditegesi ' kedadean', 'ke dadean kang dudu sabaene', 'kedadean kang nyata (kelakon) temenan', 'bab', utawa 'prakara (apa-apa kang kelakon)'. Ana panganggep yen panganggone tembung prastawa kanthi teges kaya ngono mau ora bener utawa ora pener. Panganggep utawa panemu iki ana dhasare, yaiku bausastra utawa kamus. Ing sawetara bausastra utawa kamus Jawa, kayata, kamus ang gitane C.F. Winter, J.F.C. Gericke Ian T. Roorda, R.Ng. Pradja poestaka (Ki Padmasoesastra), S. Prawiroatmodjo, Ian W.J.S. Poerwadarminta, tembung prastawa kang mengku teges kaya kang wus kasebut mau ora ana. Tembung prastawa ing sajrone kamus mau ditegesi 'awas', 'waspada', 'waskitha', ' wicaksana', 'padhang trawangan', 'sebab mula' . Upamane, ing Baoesastra Dja wa anggitane W.J.S. Poerwadarminta tembung prastawa ditegesi ' waspada','waskitha': diprastawakake 'diwaspadakake' . Yenngono, tembung prastawa kang dianggo kanthi teges kaya tegesing tern bung peristiwa ing basa Indonesia iku apa banjur luput utawa kleru temenan? Satemene tembung prastawa kuwi dudu tembung anyar. Tembung mau ing basa Jawa Kuna wis ana. Tembung prastawa asale saka basa Sanskerta, saka wod stu oleh wuwuhan pra-. Mitu- 7
Puspa Rino ncc - rut paramasastra Sanskerta wad stu kuwi bisa dadi stute, stuta, stu tva, stuyate, Ian sapiturute. (Tembung astuti, astawa kang banjur bisa dadi pangastuti Ian pangastawa kang ateges 'pamuji, panga Iem, pangabekti' iku yen ditlusur asaie saka wad stu. Semono uga tembung pangestu kang ateges 'berkah'utawa 'pamuji, pandonga' asaie ya saka wad stu). Wod stu sing oieh wuwuhan pra- mau sabanjure bisa dadi tembung prastawa (mriksanana, upamane, A Sanskrit Reader anggitane C.R. Lanman) . Dene tern bung prastawa iku mengku teges wama-wama, kaya ta (l)'kidung pamuji (kidung kanggo memuji)', 'kidung pujian', (2) 'sabab, ja Iaran, Iantaran', (3) 'Iajering rembug, Iajering perkara', (4) 'wektu kang trep (pas)', (5) 'purwaka, kawitan', (6) 'kadadean', Ian sapi turute. Ing kene cetha yen tembung prastawa kang tegese padha karo tembung peristiwa, yaiku 'kedadean' Ian sapiturute kaya kang disebut mau pancen ana. Mung wae, teges utawa makna' kadadean' tumrap tern bung prastawa kuwi tau dilaiekake. Maiah tembung prastawa kang tegese 'waspada' utawa 'waskitha' uga wis meh diiaiekake. Nyatane, ing jaman saiki ora tau keprungu tetembungan, upamane, sing prastawa, dalane rame banget ; kula Zan panjenengan sadaya kedah prastawa, ampun ngantos" anut grubyug ora ngerti rembug", Ian sapiturute. Muiur mungkred utawa owah gingsiring tegese tembung kaya kang dumadi ing tembung prastawa iku wis lumrah ing basa apa wae. Dadi, panganggone tembung prastawa kanthi teges kaya tegesing tembung peristiwa ing basa Indonesia kuwi ora luput, ora kleru, Ian ora gawe rugine basa Jawa. Kajaba pangang gone tembung kaya mangkono mau kanthi gegaran kang guma thok (tembung) prastawa kanthi teges 'kedadean' kuwi pancen ana wiwit ing basa Jawa Kuna), bab iki malah bisa ndadekake basa Jawa saya luwih cancingan, ora kaku. Upamane, supaya ora 8
Puspa Rinonce - njuwarehi, ternbung prastawa Ian ternbung kedadean banjur bisa dianggo bebarengan kanthi pilah. Contone: Ing prastawa mau ana kedadean kang ora tinemu ing nalar. Uparna ernoh nganggo ternbung prastawa, ukara iki rak banjur dadi: Ing kedadean mau ana kedadean kang ora tinemu ing nalar. (njuwarehi) utawa Ing kedadean mau ana kaanan kang ora tinemu ing nalar. (wis beda surasane) SUPADOS TEWAH SAE, TANEMAN PUPAPA KEMAWON KEDAH DIPUNRABET Ternbung tewah ing ukara iki kanggo ngrarnakake ternbung tuwuh Ian dipunrabet kanggo ngrarnakake ternbung dirabuk . Ngramakake ternbung kanthi cara kaya ngene iki, yaiku tuwuh dadi tewah Ian rabuk dadi rabet, pancen ana poia Ian conto liyane. Ngramakake ternbung kanthi cara kaya ngene iki, yaiku tuwuh dadi tewah Ian rabuk dadi rabet, pancen ana poia Ian conto liyane. Ngrarnakake ternbung tuwuh dadi tewah kanthi poia "ternbung rong wanda kang rnengku u-u dadi e (pepet) -a" kaya ing tern bung tuduh -> tedah, dhukuh -> dhekah, wutuh -> wetah, butuh -> betah, buruh -> berah. Dene ternbung rabuk dadi rabet kanthi poia "wanda pungkasan bu, buh, u tawa bung dadi bet", kaya ing tern bung ambu -> ambet, jambu -> jambet, imbuh -> imbet, sambung -> sam bet. Sana jan ana pola Ian conto-contone, satenane ora sadhengah ternbung kuwi kena dikrarnakake kanthi poia-poia rnau. Tern bung juruh, luluh, dan susuh, uparnane, ora dikrarnakake dadi jerah, lelah, dan sesah. Lan maneh, uparnane, ternbung bumbu, subuh, 9
Puspa Rinonce - lumbung, ora kena dikramakake dadi bumbet, subet, lumbet. Ja laran, tembung-tembung iku mau klebu ewoning tembung krama ngoko, yaiku tembung ngoko kang wis kena dianggo tembung krama tanpa ngowahi utawa nyalini wujude. Tembung krama ngoko kuwi yen dikramakake malah ora lumrah Ian sok dadi basa dhageian, cengengesan, utawa sembranan. Tembung tuwuh Ian rabuk iku uga kiebu ewaning tembung krama ngoko. Dadi, tembung mau ora perlu dikramake, ora perlu diowahi utawa disaiani wujude. Benere, ukara ing dhuwur mau cukup mangkene. Supados tuwuh sae, taneman punapa kemawon perlu dipunrabuk. PANAMBANG -AKE Panambang -ake yen karaketake ing tembung kriya, tembung kriya mau bisa awujud tembung lingga utawa tembung an dhahan. Tembung kriya kang awujud tembung lingga (tembung kriya lingga) kang kawuwuhan panambang -ake asring tinemu ing ukara pakon utawa ukara (h)agnya. Panambang -ake kang karaketake ing tembung kriya lingga mau wujude sok dadi -ke. Contone, mangkene: Yu, jupukke banyu saember! Sri, sesuk aku tukokke jeruk sekilo, salake rong kilo, ya! Tulung wacakke layang iki, Man! Ukara-ukara kaya mangkene iki lumrahe mung kanggo ing basa padinan utawa basa pocapan. Ing basa Jawa kang baku, yaiku basa Jawa kang tinata adhedhasar paramasastra kang wis diakoni benere ing akeh, tembung kriya ing ukara pakon kaya mangkono mau mesthine (benere) nganggo panambang -na. Ing basa kang baku, ukara-ukara mau mesthine mangkene. F·':-:ltUJTAKAAN E'.\:Jt.;-.: BAHASA ·\~·ff:-:.:r~ f[!fi ~fo-.1 r :-,..:n·.:""\:V JilJ .~.A ...... _ ••. 10
Puspa Rinonce - Yu, jupukna banyu saember! Sri, sesuk aku tukokna jeruk sekilo, salake rong kilo, ya! Tulung wacakna layang iki, Man! Panambang -ake iku lumrahe panganggone meh padha karo panambang -kan ing basa Indonesia. Upamane, mangkene. Ali nukokake buku adhine. 'Ali membelikan buku adiknya' . -Yu Sri njupukake banyu Pak Marta. 'Kak Sri mengambilkan air Pak Marto'. -Mas Tana nulisake layang Yu Inem. 'Mas Tana menuliskan surat Kak Inem'. Ananging perlu disumurupi man awa ana sawenehing tembung kriya kang tanpa panambang -ake yen dijarwakake ing basa Indonesia kudu ngan ggo panambang -kan. Cantone, mangkene. Bab iki kudu dipikir bebarengan. Hal ini harus dipikirkan bersama-sama. Yen ditandhing karo aku, luwih dhuwur dheweke. Jika dibandingkan dengan saya, lebih tinggi dia. Poto mau nuii didokok ing dhuwur mejane. Foto tadi kemudian diletakkan di atas mejanya. Saben montor sing liwat diendheg Ian dititi priksa. Setiap motor yang lewat diberhentikan dan d iperiksa. Dhapukaning tembung kriya mawa panambang -kan ing basa Indonesia kay a ing tembung diberhentikan mau sok dianggep padha karo dhapukaning tembung kriya mawa panambang -ake ing basa Jawa. Mula ora mokal yen ing basa Jawa asring tinemu ukara, upamane, Pak Marta tansah mikirake anake. Tembung mi- 11
Puspa Rinonce - kirake ing ukara mau cukup mikir wae, tanpa panambang -ake, jalaran tembung mikir iku wis klebu ewoning tembung kriya tanduk mawa lesan (verba transitij) . Ananging tembung memikir ing basa Indonesia ora klebu tembung kriya tanduk mawa lesan. Muiane, tembung mikir (Jawa) yen dijarwakake ing basa Indo nesia dadi memikirkan (mawa panambang -kan). Bokmanawa ya amarga saka pangaribawane basa Indonesia iku ing basa Jawa banjur ana dhapukaning tembung mikirake kaya ing ukara Pak Marta tansah mikirake anake mau. Kajaba saka iku, ing basa Indo nesia sok tinemu uga ukara, kaya ta, Dia dipindah ke Surabaya. Ukara iki satemene dudu ukara baku. Mesthine ing basa kang baku ukara kasebut dadi Dia dipindahkan ke Surabaya (tembunge kriya kudu mawa panambang -kan). Bokmanawa bab iki kena pangaribawane basa Jawa. NGLENGGANA Tembung nglenggana iku asale saka tembung lingga leng gana oleh wuwuhan ater-ater anuswara. Tembung lenggana mengku teges 'emoh', 'suthik', 'ora manut', (a)ndaga', 'mbadal prentah' . Tuladhane ing ukara, mangkene. Kumbakarna tan nglenggana mring dhawuhing rakanira. Tembung tan nglenggana ing ukara iki tegese 'ora mbadal (prentah)', 'ora mingkuh', 'ora suthik'. Dadi, tan nglenggana kuwi padha karo 'manut', 'miturut'. Tembung lenggana (langgana ing basa Jawa Kuna) iku asale saka basa Sansekerta, saka tembung wad langh. Tembung wad iki bisa didhapuk tembung-tembung, upamane, langhayati, langhita, langhya. Tembung langhya ing basa ]awa Kuna mengku teges meh 12
Puspa Rinonce - padha karo tembung langgana (langghana) , yaiku ' nolak (prentah)', 'mbadal (dhawuh)'. Ing jaman saiki tembung lenggana (nglenggana) sok dianggo kanthi teges kosok balen karo tegesing tembung kang sakawit. Contone, mangkene. Awit nglenggana dados titah sawantah ingkang mboten kalis ing kalepatan, pramila keparenga kula nyadhong lumunturing sih pangaksama. Tembung nglenggana ing ukara iki tegese 'ngru mangsanj', ' rumangsa' utawa ' ngakoni'. Owah gingsire tegese tembung kaya mangkene iki pancen ana tunggale. Upamane, tembung wara (basa Jawa Kuna) ing sakawit tegese 'ana'. Tern bung wwara iku saili dadi tembung ora kang mengku teges ' kosok balen karo kang kasebut', kaya ta kaya tetembungan ora ana, ora larang, ora teka, lan sapanunggale. Tetembungan tan ora tegese 'kudu', ' mesthi kudu' . Ing basa Indonesia, upamane, tembung acuh tegese 'perduli', ' migatekake, nggatekake'. Ananging tembung acuh iki asring dianggo kanthi teges kosok balen karo teges kang sakawit. Panganggone tembung kang kanthi teges kosok balen karo teges baku utawa teges kan g sakaw it iki kaw iw itan saka ora pener, sanajan wis kebanjur kaprah. Benere, tembung lenggana (nglenggana) iku tegese 'ora gelem, suthik, emoh, ora manu t, (a)ndaga, mbadal (pren tah)" . Kanthi mangkono, ukara kan g wus kasebut mau benere mangkene. Awit tan nglenggana dados titah sawantah ... Utawa diganti mangkene. A wit ngrumaosi dados titah sawantah ingkang mboten kalis ing kalepatan, ... SUMAWANA Tembung sumawana iku kalebu tembung racikan anyar, ka dhapuk saka tembung lingga sawana oleh wuwuhan seselan - urn. Tembung lingga sawana minangka ingsedaning tembung swana, yaiku tembung Kawi utawa Jawa Kuna sing asale saka basa 13
Puspa Rinoncc - Sanskerta. Amarga saka owah gingsiring pakecapan, kajaba bisa mulur dadi sawana, tembung swana bisa owah wujude dadi sana. Dene tern bung sana, swana, utawa sawana kuwi dasa namane tern bung asu. Tembung asu dumadi saka anasir a-'ora' lan wod su (suk) 'mlebu'. Dadi kapirid saka sejarah tegesing tern bung, asu kuwi kewan sing ora oleh mlebu omah. Jalaran tembung sawana kuwi tegese padha karo tern bung asu, mula tembung sumawana banjur ditegesi 'kalebu' (padha karo tembung termasuk ing basa Indo nesia). Tembung sumawana iku minangka tembung panggandheng kang ateges gabungan wuwuhan. Tembung iki lumrahe dianggo ing basa susastra, basa pacakan, utawa basa rinengga. Ing basa padinan tembung mau meh ora tau dianggo. Panganggone tembung sumawana kuwi, upamane, mang- kene. Tindakira Raden Dananjaya angayam-ayam wana, tumurun jurang, minggah arga, kadherekaken punakawanira Semar, Gareng, Petruk, sumawana Bagang. Miturut sejarah padhalangan, punakawan iku biyen-biyene mung telu, yaiku Semar, Gareng, Ian Petruk. Bagong kuwi puna kawan ciptan utawa gawean anyar Qaman dhalang Nyi Panjang Mas). Supaya cetha yen punakawan sing dikarepake iku cacahe papat, ora mung telu kaya biyen, Bagang banjur disebut kanthi tembung panggandheng sumawana kang tegese 'kalebu' (mra telakake yen Bagong iku punakawan wuwuhan). Kanthi mangkono, panganggone tembung sumawana ing ukara iku trep utawa laras karo maknane. 14
Puspa Rinonce - Ana maneh panganggone tembung panggandheng suma wana, upamane, mangkene. Para tamu kakung sumawana putri, .. . Kapirid saka maknane, panganggone tembung sumawana ing ukara iki ora trep utawa ora laras. Jalaran, jejer kalenggahane tamu kakung Ian putri iku padha utawa sejajar. Yen panyebute nganggo tembung sumawana ' kalebu', bisa di anggep yen sing pokok iku tamu kakung tamu putri kaya-kaya mung wuwuhan. Supaya laras, ukara mau bisa didandani, upa mane, mangkene. Para tamu kakung putri, .. ... Para tamu kakung saha (ian, tuwin, miwah,lsp.) putri, .... GUDHEK APA GUDHEG? Ing jaman saiki sok ana bocah sing nulis tembung gudhek (wanda pungkasan sigeg aksara k) Ian ana uga sing nulis tembung gudhek (wanda pungkasan sigeg aksara g). Tumrape tembung iki ditulis gudhek utawa gudheg pancen ora njalari bedane te·· gesing tembung. Tetembungan tuku gudhek ora beda tegese karo tuku gudheg. Ananging yen ana tembung siji (satembung) ditulis kanthi cara warna loro kaya mangkono mau mesthi ana salah siji sing ora bener, sing nyebal saka paugeran. Banjur endi cara sing bener? Panulise tembung gudhek (wanda pungkasan sigeg aksara k) iku bokmanawa amarga kadadean saka cara panulising tembung ing basa Indonesia. Ing basa Indonesia tembung ing wandane pungkasan ditulis kanthi sigeg aksara g iku meh ora ana. Yen ana tembung utawa tetembungan sing mula bukane ditulis kanthi sigeg aksara g ing pungkasaning wandane, panulise kudu dila- 15
Puspa Rino nce - rasake karo paugeran panulise basa Indonesia, yaiku sigegan aksara g diganti sigegan k. Muiane ing basa Indonesia tembung guhek, godok, goblok, rontok, cocok, upamane, ditulis kaya mangkono kuwi, ora dituiis gudeg, godog, goblog, rontog, cocog. Paugeran panulising tembung ing basa Jawa iku ora kabeh padha karo paugeran panulising tembung ing basa Indonesia. Ing basa Jawa ana sawetara tembung sing beda tegese yen ditulis kanthi sigeg aksara g Ian aksara k ing pungkasaning wandane. Tembung sisig 'ngireng untu ngango banyon' beda tegese karo sisik 'kuliting uia, iwak Ioh, Ian sapanunggaiane kang Ieling kapan', popog 'ajeg' beda tegese karo popok 'Iemek utawa tapihing bayi', kecocog 'kecubies barang Iancip' beda tegese karo kecocok 'keiebon pangan kang disirik'. Conto-conto iki minangka bukti yen g Ian k ing kono asipat distingtif utawa mbedake tegesing tembung. Kanthi mangkono, panganggone aksara g Ian k ing basa Jawa iku ora kena digebyah uyah. Sing bener, panuiise tembung gudheg iku sigeg aksara g (dudu sigeg aksara k) ing pungkasaning wandane amarga pakecapan kang dumunung ing pungkasaning wanda mau ante b. Tembung-tembung liyane kang wandane pungkasan kudu ditulis kanthi sigeg aksara g, kayata, budheg, judheg, wareg, kreteg, gribig, gudhig, gedhig, nggobig, grobag, blabag, bedhag, bedhug, gubug, gludhug, godhog, goblog, rontog, gogrog. NGGER, APA KITA DURUNG MANGERTI ULUN? Ukara kang migunakake tembung kita Ian ulun mangkene iki Iumrahe diucapake dening para dewa, kayata Bathara Guru, Bathara Narada, Bathara Bayu, utawa Bathara Kumajaya, marang sapepadhaning dewa utawa marang titah marcapada ing crita wayang utawa kethoprak. Ing basa padinan ukara kaya mang kono iku ora keiumrah utawa ora ana. Saupama ing basa padinan 16
Puspa Rinonce - ana wong kang migunakake ukara mangkono mau mesthi malah digeguyu. Bab kang njalari ukara beda karo ukara kang kalumrah ing basa padinan satemene mung dumunung ing panganggon(~ tembung kita Ian ulun, dene panganggone racikane ukara Ian tetembungan liyane lumrah. Tembung kita Ian ulun ing ukara kasebut kaiebu goionganing tembung Kawi utawa Jawa Kuna. Tembung kita mau padha karo tembung kowe utawa sliramu, yaiku minangka tembung sesulih madyama purusa (kata ganti orang kedua). Tembung ulun utawa hulun iku ing sakawit mengku teges 'kawuia" 'abdi', utawa 'batur' minangka en tare tembung sesulih utama purusa entare tembung aku. Dadi, tembung ulun (hulun) mau padha karo tembung aku, yaiku minangka tembung sesuiih utama purusa (kata ganti orang pertanza). Pribadine wong kang gu· neman, yaiku utama purusa, kang dipindhakake kawula, abdi, uta wa batur iku minangka Ieiewaning basa (gaya bahasa) kanggo nge·· sorake awake dhewe Ian ngajari marang wong kang diajak gu·· neman. Leiewaning basa kaya mangkene iki uga ana ing basa Jawa saiki, upamane, utama purusa (aku) diganti utawa dikra·· makake kula, kawula, abdi dalem, kawula dalem, utawa abdi dalem kawula kang kabeh mau ing sakawit mengku teges 'abdi', 'batur', utawa 'kawula'. Ing jaman saiki tembung kita sok dianggo (malah pangang gone wis kepara kaprah) kanthi teges padha karo tegesing tern-· bung kita ing basa Indonesia. Upamane, mangkene. (1) Kita, bangsa Indonesia, wis mardika wiwit taun 1945. (2) Para lenggah, sumangga kita ngunjukaken pandonga sesa rengan. Tembung kita ing ukara (1) Ian (2) iku dudu tembung sesulih madyama purusa kaya tembung kita ing ukara kang dadi irah·· 17
Puspa Rino ncc - irahaning tulisan iki, ananging minangka tembung sesulih utama purusa inklusif Gamak) kaya tembung kita ing basa Indonesia. Dadi, tembung kita ing ukara (1) Ian (2) iku mengku teges 'aku Ian kowe kabeh' utawa 'kula Ian panjenengan sedaya'. Cundhuk karo bab panganggone tembung kita kaya kang tumrap ing ukara (1) Ian (2) iku satemene durung sadhengah wong gelem nampa. Ana panganggep yen tembung kita ing basa Jawa iku tegese 'kowe' utawa 'sliramu' Ian kanggone mung ing basa padhalangan utawa kethoprak. Tembung kita kang mengku teges 'aku Ian kowe kabeh' utawa 'kula Ian panjenengan sedaya' kuwi isih dianggep tembung Indonesia, dudu tembung Jawa. Satemene tern bung kita kang mengku teges 'aku Ian kowe kabeh' iku dudu mung darbeke basa Indonesia. Tembung kita kay a mangkono mau ing basa J awa uga ana (pirsanana Baoesastra Djawa anggitane W.J.S. Poerwadarminta, kaca 225), malah wis ana basa Jawa Kuna (pirsanana, upamane, Kamus Jawa Kuna Indonesia anggitane L. Mardiwarsito, kaca 146). Kanthi mang kono, tern bung kita kang ateges 'aku Ian kowe kabeh' kay a kang tumrap ing ukara (1) Ian (2) mau ora luput. Bab isih ana rasa durung sreg, isih nggronjal yen mrangguli panganggone tern bung kita kaya ing ukara kasebut, mung gumantung pakulinan. KULA SUWUN APA KULASUWUN? Ukura, "Dhimas takjaluk aja grusa-grusu anggone ngudhari prakara iki ", bisa dikramakake dadi, "Dhimas kula suwun ampun grusa-gru su anggenipun ngudhari prakawis punika." Tembung takjaluk ing ukara iki minangka tembung tanggap utama purusa, temah panulise tak- kudu digandheng karo tembung lingga jaluk. Jalaran, tak- ing kono kalebu ater-ater, yaiku ater-ater tanggap utama purusa. Tembung takjaluk mau yen dikramakake dadi kula 18
Puspa Rinoncc - suwun. Sana jan kula suwun iku mengku teges padha karo takjaluk, ananging panulise kula ora digandheng karo suwun amarga tern bung kula ora kalebu golonganing ater-ater. Buktine, tembung kula iku bisa ditulis ing purwaning ukara, pungkasaning ukara, ing sangareping tembung, ing saburining tembung, Ian sateruse, kang beda karo ater-ater salumrahe. Contone, mangkene. Kula pendhet barang punika, awit kula pitadas yen barang wau saestu gadhahan kula. DIPUN SUWUN APA DIPUNSUWUN Tembung-tembung Jawa kang isih wungkul, kang durung oleh wuwuhan apa-apa, sing akeh, adhapur ngrong wanda (sanajan ana uga mung sawanda utawa luwih saka rong wanda) . Manut pranatan, anasiring basa kang diarani tembung iku yen ditulis nganggo aksara Latin kudu dipisah-pisah antarane siji Ian sijine, ora digandheng kaya yen ditulis nganggo aksara Jawa. Amarga dipun kuwi adhapur rong wanda Ian suwun uga rong wanda, mula banjur ana w ong kang nulis dipun dipisah karo suwun, dadi dipun suwun, kanthi penganggep yen anasiring basa kuwi adhapur rong tembun g. Ananging, ana uga wong kang nulis dipun digandheng utawa diraketake karo suwun, dadi dipun suwun, kanthi panganggep yen anasiring basa iki mung adhapur satembung. Banjur endi sing bener? Satemene titikane tembung iku ora dumunung ana ing ca cahe wan dane. Ana tembung ka ng mung adhapur sa wanda, upa mane, dam, bam, suh, Zan, ta, ya, sing, wah, ananging ana anasirin g basa kang wis dhapur rong wanda durung bisa diarani tembung, kayata, -ipun, -ana, -ake, dam, born, suh, Ian sapiturute iku diarani tembung jalaran wis awujud rimbagan utawa pasatuaning basa kang cilik dhewe kang wis d iucapake minangka anasir sing be- 19
Puspa Rino ncc - bas, mardika, ora kaiket dening anasir liyane. Sanajan wis adha pur ngrong wanda, -ipun, -ana, -ake durung bisa diarani sawiji ning tembung jalaran durung bisa diucapake minangka anasir sing bebas. Panganggone anasir-anasir iki mesthi diwuwuhake marang anasir dhasar utawa linggane Ian banjur diarani anasir wuwuhan, upamane ing tembung bukunipun, seratipun, jupukana, cedhakana, nulisake, nemokake. Anasir kang diwuwuhake ing saburine anasir dhasar utawa linggane kaya mangkono iku di arani panambang. Kajaba panambang, ana anasir wuwuhan kang diarani ater ater, yaiku anasir wuwuhan kang mapane dumunung ing sanga repe anasir dhasar utawa lingga. Lumrahe, ater-ater ing basa Ja wa iku mung adhapur nyawanda (sawanda), kayata, dak-, kok-, di-, ka-, pa-, sa-, pra-, a-, pi-, nanging ana uga kang adhapur ngrong wanda, kayata, dipun-, kapi-, kami-, kuma-. Dene dipun- kang kalebu ewoning ater-ater ing basa Jawa iku mung adhapur nyawanda (sawanda), kayata, dak-, kok-, di-, ka-, pa-, sa-, pra-, a-, pi-, nanging ana uga kang adhapur tembung krama kriya tanggap pratama purusa (verba pasif persona ketiga). Manut paugeran, panulising ater ater iku kudu digandheng, disambung, utawa diraketake karo anasir dhasar utawa linggane. Kanthi mangkono, panulise ater ater dipun- kuwi sing bener kudu diraketake karo suwun, dadi dipunsuwun (beda karo panulise kula suwun ing Puspa Rinonce, 04/ II/1999). Conto panulise tembung kang mawa ater-ater dipun tumrap ing ukara, mangkene. (1) Bu, buku kula dipunsuwun Dhik Sita. (2) Pak, lampu ingkang dipunangge sinau Dhik Sita boten saged dipungesangaken. (3) Anggenipun nyerat dipunangge punapa dipunpisah, Bu? 20
Puspa Rinonce - Ana panemu yen panulise ater-ater dipun- iku diraketake karo Iinggane bisa njaiari kieru anggone maca utawa nyurasa karo tembung kang mawa ater-ater di-. Upamane, mangkene. dipunji diwaca/ disurasa : dipun/ji 'disinau temenan' utawa : di/punji 'dipanggul (tumrap bocai, Isp)' dipuntir diwaca/ disurasa : dipun/tir , di cet nganggo tir' utawa : di/puntir 1 diuntir' dipunthuki diwaca/ disurasa: dipun/thukfz I dianthuki, diathungi' : di/punthukfz I digawe pepunthukan' utawa Satemene wong bisa kl eru anggone maca (nyurasa) tem bung-tembung kaya mangkono kuwi mung yen tembung-tem bung mau dituiis pisah saka ukarane. Ananging, yen tembung tembung mau ditulis ing sajrone ukara, mesthine ora ana pake wuhe. Wong ora bakai kieru anggone maca utawa nyurasa jalaran tembung kang mawa ater-ater di- kuwi ngoko. Ewa semono, yen bab iki isih disumeiangake Ian mung kanggo nggampangake anggone maca (nyurasa), panulise tembung-tembung mau bisa (ora kudu) diwuwuhi tandha panggandheng (-) ing antarane ater-ater Ian linggane. Contone, mangkene. (1) Kitab-kitab wau kedah dipun-ji dening para santri. (2) Anake dipunji ngalor ngidul. (3) Supados langkung awet, usukipun dipun-tir rumiyin! (4) Tangane Ali dipuntir Amat. (5) Cobi, kagunganipun sawung punika dipun-thuki sawung kula! (6) Lemahe aja dipunthuki ngono kuwi! (7) Sitinipun ampun dipun-punthuki mekaten punika! 21
Puspa Rinonce - lNG DESAKU NGEDEGAKE LUMBUNG PACEKLIK Manut paugeran, sa ben ukara iku saora-orane kudu rnengku anasir warna Ioro, yaiku jejer (subjek) Ian wasesa (predikat). Turnrap ukara ing basa sing resrni, Iuwih-Iuwih ukara rnau rni nangka ukara carita Ian adhapur ukara tanduk (aktif), anasir Ioro iku kudu ana Ian kudu diwahyakake (diwedharake), ora kena diceiet. Ukara sing kapacak ing dhuwur iku rnengku anasir warna teiu, yaiku ing desaku katrangan papan, ngedegake wasesa, Ian lumbung paceklik Iesan. Kapirid saka ing isine, ukara rnau kaiebu ukara carita. Yen kapirid saka wasesane, ukara kasebut kaiebu ukara tanduk arnarga ternbung kang dadi wasesaning ukara, ya iku ngedegake, kaiebu ewoning ternbung kriya tanduk. Sanajan wis rnengku anasir teiu, ukara ing dhuwur iku kena diarani ukara gothang, ukara sing ora genep, jaiaran ora ana jejere. Ternbung desaku ing ukara iku dudu jejer. Manut pranatan, ternbung sing dadi jejering ukara iku ora kena diwuwuhi tern bung ancer-ancer ing sangarepe. Ternbung sing diwuwuhi tern bung ing ngarepe kuwi Iurnrahe mung rninangka ternbung ka trangan kang nuduhake papan utawa panggonan. Manawa tern bung desaku ing ukara kasebut pancen dikarepake rninangka je jering ukara, rnesthine ternbung ancer-ancer ing sing durnunung ing ngarepe ternbung rnau diilangi. Ukara ing dhuwur rnau bisa didandani, uparnane, rnangkene. 1. Ukara iku diwuwuhi ternbung utawa teternbungan kang bisa dadi jejering ukara. Conto: Masyarakat (wong-wong, bapak-bapak, warga tani) ing desaku ngedegake lumbung packlik. 2. Ternbung ancer-ancer ing kang durnunung ing sangarepe 22
Puspa Rinonce - tembung desaku diilangi supaya tembung desaku bisa dadi jejering ukara (entar). Conto: Desaku ngedegake lumbung paceklik. (ukara entar) Conto liyane: Ukara Gothang Jejer Ukara Ganep I. Ing rapat mau ngrembug koprasi I a. fng rapat mau bocah-bocah (wong- wong, ibu-ibu) ngrembug koprasi. 2. 3. Ing dafan iki mbingungake /ng saben masyarakat duwe adat dhewe-dhewe. I b. Rapat mau ngrembug koprasi. 2. Dalan iki mbingungake 3. Saben masyarakat duwe adat dhewe- dhewe. NAMI KULA TEMEN, PAK Ukara ing dhuwur iki awujud ukara krama. Yen dingo kokake, ukara iku dadi "Jenengku Temen, Pak". Dadi, tembung nami ing ukara mau ngramake tern bung jeneng. Manut paugeran unggah-ungguhing basa, tembung ngoko jeneng (utawa aran) iku yen d i kramakake dadi nama (krama lugu utawa krama lumrah) lan asma (krama inggil) . Ananging ana saperangan warganing masyarakat sing duwe panganggep yen tembung nama kuwi tembung krama sing luput, sing durung bener, temah banjur didandani utawa dibenerake dadi nami. Satemene tembung nama kuwi minangka tembung krama sing wis bener, malah kalebu tembung krama sing baku. Yen tembung sing wis bener iki d iowahi kanthi ancas ndandani (a wit dianggep luput), asile malah dadi ora bener. Ndandani tembung sing wis bener, sing malah ngasilake tembung kang dianggep luput, iku diarani hypercorrect (ndadani kang keliwat ing kad utawa keliwat ing wates) . Dadi, tembung nami kuwi kena diarani tembung krama hipercorrect (bener sing kladuk, sing kliwat saka ing wates) . 23
Puspa Rinonce - Kajaba nami, tembung krama kang kaiebu hipercorrect iku ana maneh liyane. Contone, tembung udan (ngoko) dikramakake dadi jawah, tembung jawah (krama Iugu sing baku) dikramakake maneh dadi jawuh, jawoh, utawa jaweh; bisa (ngoko) dikramakake dadi saged, tembung saged (krama Iugu sing baku) dikramakake maneh dadi waged; esuk (ngoko) dikramakake dadi enjing (krama baku), tembung enjing dikramakake maneh dadi enjang; jaran (ngoko) dikramakake dadi kapal, tern bung kapal (krama Iugu sing baku) dikramakake maneh dari kepel. Kanthi mangkono, tembung jawuh, jawoh, jaweh, waged, enjang, Ian kepel kaiebu goionganing tembung krama hipercorrect. Ing sajrone buku parama sastra Jawa tembung krama hper correct kuwi diarani krama desa. Ananging, jeneng "krama desa" iku satemene ora trep a wit wong ing kutha uga ana sing nganggo tembung kaya mangkono kuwi. Sing cetha, dumadine tembung sing kaprah diarani "krama desa" iku awit ana saperanganing warga masyarakat sing ora ngerti endi tembung krama sing bener Ian sing Iuput. Jaiaran tembung krama kaya mangkono kuwi nyebai saka paugeran, becike tembung-tembung mangkono mau ora dianggo ing basa Jawa sing resmi. PANULISE TEMBUNG: SIGEG AKSARA B APA P? Pakecapane sigegan b Ian p kang tumrap ing pungkasaning wanda (wanda sapisan, pungkasan, utawa wanda tengah) sok sok keprungu padha utawa meh padha, yaiku dadi/p/. Tembung sabtu, bab, sabab, kitab, upamane, pakecapane asring kaprungu I saptul, lbapl, I sabap I, lkitap I. Pakecapane sigegan ping tern bung, kayata, saptalsaptol, kecaplkecapl, dhadhapldadapl, cap I cap I. Bab iki Iuwih cetha maneh yen sigegan b mau dumu nung ing pungkasaning tembung Ian banjur oleh panambang, ka- 24
Puspa Rinonce - yata1 sababe1 sababipunl kitabel kitabipun, Ian sapiturute. Tem bung-tembung iki asring diucapake I saba pel I I sabapipunl 1 I kitapel I kitapipunl. Jalaran kadayan saka pakecapanl mula banjur ana wong (bocah-bocah) kang kewuhan anggone mbe dakae endi tembung kang ditulis nganggo sigegan aksara b Ian endi tembung kang mesthine ditulis nganggo sigegan aksara p. Ora mokal yen ing jaman saiki sok tinemu tulisan I upamanel atebl klilib1 manteb (nganggo sigegan aksara b) Ian babl kitabl lepda (nganggo sigegan aksara p) tulisan-tulisan kaya mangkene ora bener. Panulise tembung iku ora mung adhedhasar pakecapane thok. Yen panulise tembung iku mung adhedhasar pakecapanl mesthi ana pakewuhe. Jalaranl pakecapane tembung ing papan siji Ian sijine iku sok ora padha. Ing wilayah Tegall Banyumasl Kebumenl Ian sakiwatengene1 upamane pakecapane tembung tembung kang mawa sigegan b beda karo tembung kang mawa sigegan p (pakecapane sigegan b luwih mantep Ian cetha). Ana nging ing wilayah Yogyakarta 1 Surakarta1 Ian sakiwatengenel pakecapane sigegan b Ian p kang tumrap ing pungkasaning wanda iku meh padhal yaiku dadi l pl kaya kang wis dibeberake ing dhuwur mau. Ewa samonol anasir pakecapan uga perlu diga tekake ing babagan panulise tembung. Upamanel yen kang di karepake ing pakecapan kuwi lpunik I, tembung iki ya ditulis punika. Ananging yen dikarepake ing pakecapan iku I m nik I I tembung mau ya ditulis menika. Panulise tembung nganggo sigegan b utawa nganggo sigegan p iku perlu ngelingi teges utawa maknane. Jalaranl ana sawenehing tembung Jawa manawa ditulis nganggo sigegan aksara b beda tegese karo yen ditulis nganggo sigegan aksara p. tembung antebl upamanel tegese beda karo antep. Tembung anteb tegese 'abot 25
Puspa Rinonce - banget', antep tegese 'setya tuhu', 'tetep nggegegi panemune'. Kajaba bab kang dibeberake mau, panulise tembung uga perlu ngelingi asaie tembung. Yen tembung mau asaie saka basa manca Ian asline ditulis nganggo sigegan aksara b, tembung mau ya kudu ditulis nganggo sigegan aksara b semono uga yen tern bung mau ditulis nganggo sigegan aksara p panulise tembung kaya mangkene iki murih wujude tembung Jawa mau isih bisa ditandhing-tandhing karo wujude tembung kang asli. Kagem Ielimbangan, ing ngisor iki conto sawatara tembung kang kudu ditulis nganggo sigegan aksara b Ian p. abab abdi aqad absah anteb 'abot banget' bab kitab sebab tatab, ketatab apsari 'widadari' aplala 'Iinuwih' ~ap alap-alap antep 'setya tuhu' baptis klilip surup sap 'Iapisan' tutup TEMBUNG ENTAR Basa iku kena diarani sawijining piranti kanggo mahyakake utawa medharake cipta, rasa, Ian karsaning manungsa marang sapepadhane. Carane migunakake basa kanggo medharake cip ta, rasa, Ian karsa mau wama-wama, ana kang mung cekak aos, ana kang ngandhar-andhar, ana kang migunakake tembung tembung Iumrah, ana kang migunakake tembung-tembung endah, Ian sapiturute, temah wujud wetuning basa iku uga war na-wama contone, mangkene. 26
Puspa Rinonce - (1) Cah kuwi cen lantip tenan. (2) Bocah kuwi pancen lantip tenan. (3) Bocah kuwi pancen landhep pikirane tenan. Ukara teiu iki surasane padha. Bedane, ukara (1) migunak ake tembung wancahan (cekakan), yaiku cah (wancahane tern bung bocah) Ian cen (wancahane tembung pancen), dene ukara (2) Ian (3) migunakake tembung-tembung kang wutuh. Bedane maneh, ukara (1) Ian (2) migunakake tembung lantip, ukara (3) migunakake tetembungan land/up pikirane kang padha wae karo lantip. Tern bung lan tip iku tegese ' gathekan' utawa 'gampang ma ngertine' . Teges iki diarani teges kang salugune. Tembung kang mengku teges saiugune iku diarani tembung lurruah. Tembung landhep ing tetembungan landhep pikirane iku mengku teges sing ora salugune. Tegese tembung land/up kang salugune, yaiku 'mempan, ora kethul, bisa tumama yen digunakake (turruap ge gaman)' . Dene landhep pikirane tegese ' gampang mangertine, pi kirane bisa cepet nampa Ian ngoiah iimu (ngudhari sawijining bab, Ian sapanunggalane). Kanthi mangkono, tegesing tembung landhep kang dumunung ing tetembungan landhep pikirane iku adoh saka teges kang salugune. Jalaran adoh saka teges kang pokok utawa kang salugune, mula tetembungan mau banjur di arani (tembung) entar. Sesipatane pikiran kang bisa cepet nampa Ian ngolah ilmu iku diarani lantip. Ananging ing tetembungan mau lantip diganti nganggo tembung landhep. Ing mangka, tembung landhep iku mi nangka sesipataning gegaman, kayata, pedhang, peso, pethel, Ian sapiturute. Kanthi mangkono, landhep kang kanggo menehi sesipatane pikiran ing tetembungan landhep pikirane iku kena 27
Puspa Rinonce - diarani silihan. Muiane, tembung entar uga diarani tembung silih an. Tembung entar iku dianggo ora mung winates ing basa susastra, ananging uga sok dianggo ing basa padinan. Tembung entar kang dianggo ing padinan iku lumrahe tembung entar kang wis kerep kanggo utawa wis bola-bali dianggo temah wis ora krasa teges entare minangka bumbu amrih basane katon nges, ora njuwarehi. Catone tembung entar, upamane, mangkene. pingget atine I serikl perih a tine I susah, nlangsa banget' entek atine I ora duwe pangarep-arepl cilik atine 1 Sumelang, jirehan, gampang wedi, gampang susahl gedhe atine 'mongkog, manteb' lobok a tine 1 sa bar, ora gam pang nesu1 nggadho ati 1 gawe susahl mambu ati 'rumangsa disenengi1 rumangsa disiri, rumangsa ditresnani' merak ati lnengsemake, nyenengake' woding ati lkekasih, (bocah, wong) kang ditresnanil. gantilaning ati 1kang ditresnani (kekasih, anak, Ian sapitu rute)' BASA JAWA KANG BAKU Basa Jawa kang baku iku basa Jawa kang bisa ditampa lan dipahami dening sadhengah warganing masyarakat Jawa ing Yogyakarta1 Surakarta, Madiun, Malang, Surabaya Ian sapiturute. Basa Jawa kang baku iku lumrahe dianggo ing swasana resmil kayata, ing pahargyan dhauping panganten, perepatan dhusun, kotbah ing masjid-masjid utawa greja, layang ulem, Ian sapa- 28
Puspa Rillonce - nunggaiane. Titikane basa baku iku, ing antarane, (1) cetha (ge gayutan karo teges utawa maknane), (2) winahya (gegayutan karo anasir parama sastrane), (3) pas (gegayuhan karo parnilihing tern bung), Ian (4) lugas (ora mengku tembung-tembung entar Ian ora dawa-dawa). Basa baku iku kudu cetha teges utawa maknane. Lire, tern bung utawa tetembungan kang dianggo kudu tembung-tembung kang tegese cetha ora mangro. Tern bung karo, upamane, bisa meng ku teges 'Ian', 'Ian uga', 'marang', 'tumrap marang', tinimbang', 'srana', 'dening', sinambi', 'bebarengan anggone nindake, Ian sapiturute. Jaiaran darbe teges utawa dasa nama pirang-pirang, panganggone tembung karo banjur sok nuwuhake kieruning panyurasa. Ukara Siti ora oleh mulih karo Suta, upamane, bisa disurasa (a) 'Siti ora oieh muiih dening Suta' utawa (b) 'Siti ora oieh muiih bebarengan Suta'. Tembung karo ing ukara iku bisa diarani mengku teges mangro, ora cetha, temah periu disaiini nganggo tembung kang Iuwih cetha supaya trep karo kang dika repake ing ukara mau. Conto ing ngisor iki bisa kanggo Ielim bangan sawatara. Maknane ora cetha: Maknane luwih cetha: 1. Ali karo A mad uga wedi. 2. Ali luwih dhuwur karo A mad. la. Ali rna rang A mad uga wedi. l b. Ali LanAmadugawedi (marangx). 2. Ali luwih dhuwur tinimbang A mad. 3. Butane mati karo Raden Janaka . 3. Butane mati dening Raden. Janaka. Titikan kang angka !oro, anasiring paramasastra tumrap basa baku iku kudu winahya (diwedharake, dilairake), ora kena dicelet. Kanthi mangkono, ing basa baku iku tembung-tembung kang dianggo kudu diwedharake wutuh (ora dicekak), ater ater utawa panambange (yen ana) uga kudu dilairake. Semono 29
Puspa Rinonce - uga anasiring parama sastra ing tataran ukara, kayata, jejer, wasesa, lesan, katerangan (yen ana) kudu diwedharake. Contone, mangkene. Ora baku: 1. Aku ra de dhit. 2. Kodhoke pangan ula. 3. Ali ing Jakarta wis suwe. Baku: la. Aku ora duwe dhuwit. 2a. Kodhoke dipangan ula. 3a. Ali manggo n (nyambut gawe, sekolah, bebakulan) ing Jakarta wis suwe. Tembung utawa tetembungan kang dianggo ing basa baku iku kudu dipilih kanthi tlesih amrih trep utawa pas karo lelewa ning basane, laras karo swasanane. Tetembungan ahli waris, upa mane, bisa dianggo nyebut keluwarga nalika sesorah ing upacara sripah, nanging ora laras yen dianggo ing sesorah pahargyan dhauping panganten. Kajaba iku, ing basa baku sebisa-bisa aja nganti ketrocoban (kecampuran) tembung-tembung kang mung kaprah dianggo dening masyarakat tertamtu inyong 'aku', brug 'kreteg', belih 'ora', 'beda', 'seje', kaderan 'apa iya, apa bener', upa mane, kaprah dianggo dening masyarakat Tegal lan sakiwate ngene, ananging meh ora tau dianggo dening masyarakat Jawa liyane. Tembung embyah 'simbah', kisang, 'gedhang', kethowok-ketho wok, 'krowok-krowok', blungki, 'tunggak pring', upamane, kaprah dianggo dening masyarakat Banyuwangi (Osing), ananging uga meh ora dianggo dening masyarakat Jawa ing papan liya. Tem bung-tembung enggon-enggonan kaya mangkono mau ing basa baku perlu disalini nganggo tembung-tembung kang umum. Basa baku iku kudu asipat lugas. Kang dikarepake lugas ing kene (a) tembung-tembung kang dianggo dudu tembung-tem bung entar Ian (b) dhapukaning ukara ora dawa-dawa. Ananging perlu disumurupi yen tembung en tar iku satemene bisa diperang 30
Puspa Rinonce - dadi rang golongan, yaiku (1) tembung en tar kang isih cetha teges entare Ian wis d ianggep tembung lumrah . Temb ung entar golongan (2) iku bisa dianggo ing basa baku. Kagem lelimbangan sawatara bisa dipriksani ukara ing ngisor iki. 1. Kanggo nyumurupi sepira abot enthenge barang, kaya-kaya ora ana dalan liya kang prayoga diliwati kajaba mung nimbang barang mau . la. Kanggo nyumurupi bobote barang, carane kudu nimbang barang mau. 2. Pak Lurah, wong kang dadi pangarep utawa kepalaning desa, kang kagungan tanggung jawab tumrap maju munduring desa, kang ngasta pimpinaning rapat, banjur nothok meja kanggo narik kawigatene kabeh wong kang nekani rapat wektu kuwi padha omong-omongan dhewe-dhewe ora nggatekake apa kang lagi dirembug ing rapat mau. 2a. Pak Lurah kang mimpin rapat mau banjur nothok meja kanggo narik kawigatene wong kang padha melu rapat. Ukara la luwih ringkes katimbang ukara 1lan ukara 2a luwih ringkes katimbang ukara 2. Kajaba kuwi, ukara 1 mengku tembung entar kang isih cetha teges en tare, yaiku dalan kang prayoga diliwati minangka en tare cara kang becik ditindakake. Ukara-ukara kaya kang sebut ing llan 2 iku ora prayoga dianggo ing basa baku. KUNARPA, KUWANDA, LAYON Juru sesorah, rasa pangrasa, Ian pangandika (lelewaning basane) kudu laras karo swasana ing nalikane sesora h. Sesorah ing pahargyan dhauping panganten upamane, beda karo sesorah ing upacara sripah. Ing pahargyan dhauping panganten juru sesorah diajap bisaa gawe wuwuh semuwaning pasamuan, ing 31
Puspa Rinonce - upacara sripah juru sesorah diajap bisaa njaga tidhern terntreming swasana. Ana sawatara bab kang perlu oleh kawigaten mirunggan tumrap sesorah ing upacara sripah. (1) sesorah ing upacara sripah prayoga sing ringkes, ora nglantur ngandhar-andhar, amrih para tamu anggone jumeneng ora kesuwen. (2) papaning sripah ora prayoga kanggo parner basa. Cundhuk karo bab iki, basa kang dianggo becike basa sing lugas, bares, ora kakehan rerenggan. Kanggo ngawekani amrih aja ana seling suruping panggrahita utawa kleruning panyurasa, teternbunge prayoga dipilih sing rnengku teges Ian surasa kang trep. (3) lagu lagehaning wacana (kedaling pangucap) prayoga kang sareh pakoleh, ora kesusu susu, ora perlu sora rnakantar-kantar. Sawenehing wong ana kang darbe panganggep yen sesorah kang becik kuwi rnesthi utawa kudu migunakake basa kang dakik dakik, basa kang direngga nganggo ternbung-ternbung endah, upamane, ternbung saka basa Kawi utawa Sanskerta. Amarga ana panganggep kaya rnangkono kuwi, sanajan sesorah ing upacara sripah, ana sawenehing pamedhar sabda (panatacara) kang banjur ernoh nganggo teternbungan sing wis dianggep angsaran, sing wis kulina dianggo dening wong akeh. Amrih diarani basane be cik, wong rnau banjur rnbudidaya nyalini ternbung sing dianggep endah tur sing durung kaprah dianggo dening wong akeh (sanajan durung rnengerti surasane ternbung rnau sing sanyatane). Tern bung layon, uparnane, dianggep ternbung sing wis angsaran. Tern bung iki banjur sok disalini nganggo ternbung kunarpa utawa ku wanda. Apa teges utawa surasane teternbungan iki sing sanyatane?. (a) Ternbung kunarpa, kalebu ewoning tembung Kawi utawa Jawa Kuna, tegese 'bangke', bathang'. Ternbung iki asal saka ternbung Sanskerta kunapa 'mayit'. 32
Puspa Rinonce - (b) Tembung kuwanda, uga kalebu ewoning tembung Kawi utawa Jawa Kuna, tegese 'awak', 'bada', 'bangke'. Tembung iki asal saka tembung Sanskerta kuwandha, tegese ' gembung' (ble gere awak tanpa sikil, tangan lan sirah) . (c) Tembung layon kalebu ewoning tembung krama inggil, yaiku kanggo ngramakake tembung mayit utawa jisim kang ateges 'wong kang w is mati' utawa 'ragane' wong sing wis ora ana nyawane'. Satemene tern bung layon iku mengku teges ' (kern bang) kang w is alum' u tawa ' aluming kembang'. Kanthi mangkono, tembung layon kanggo ngganti nyebut mayit uta wa jisim kuwi kena diarani eufimisme (tembung kang luwih alus minangka gantining tembung kang mengku surasa kasar, ora n yenengake) . Kapirit saka asale, tern bung layon iku dumadi saka tembung layu 'alum, mati' oleh panambang -an. Tern bung layu kuwi kalebu uga tembung Kaw i. Ing basa asale, yaiku basa Kawi, tembung layu +-an kuwi d a di laywan . Dene laywan banjur dadi layon, ana owah-owahan j wa j dadij oj, minangka owah-o wahan sin g lumrah tumrap tembung-tembung Kawi sing banjur dadi tern bung Jawa saiki, kayadene tembung lanvan (Kawi) dad i laron, unggwan (Kawi) dadi enggon, takwan (Kawi) d adi takon . Kanthi andharan iki bisa disumurupi yen tembung layon iku kalebu tembung alus, tembung kang mengku surasa mati . Menawa tembung iki disalini nganggo tembung ku narpa utawa kuwanda, satemene surasane malah dadi ora trep. TET ANEN lNG MRIKI SAMPUN MAJENG Tembung m riki kalebu ewoning tembung kra m a, yaiku kanggo ngramakake tembung mren e. Tembung m riki ian uga 33
Puspa Rinonce - mr€me mengku teges 'menyang ing kene. Kanthi mangkono, ukara kang kapacak ing dhuwur iku yen dingokokake adhe dhasar tembung-tembunge banjur dadi 'Tetanen ing mrene wis rnaju'. Ing mangka, ngokone ukara mau kang dikarepake mesthi ne dadi 'Tetanen ing kene wis rnaju'. Cethane, ukara ing dhuwur mau luput amarga tembung kene dikramakake dadi rnriki. Tembung kene iku kalebu tembung ngoko. Tembung mau yen dikramakake dadi ngriki, ora dadi rnriki. Mula, amrih ukara ing dhuwur mau bener, tembung rnriki kudu disalini nganggo tembung ngriki temah ukarane banjur dadi 'Tetanen ing ngriki sarnpun rnajeng'. Supaya luwih cetha, ing ngisor iki kapacak con to sawatara ukara kang luput Ian kang bener tumrap panganggone tembung rnriki Ian ngriki. Ukara kang luput: 1. Ing lepen mriki kathah saweripun. Tiyang mriki kathah ingkang nyarnbut darnel ing kitha. 2. 3. Benjing rnalih yen ngriki kedah rnruput! Sin ten ingkang ngriki kala wau, Bu? 4. Ukara kang bener: la. Ing lepen ngriki kathah saweripun (krama). lb. Ing kali kene akeh ulane (ngoko). 2a. Tiyang dhusun ngriki kathah ingkang nyarnbut darnel ing kitha (krama). 2b. Wong desa kene akeh sing nyarnbut gawe ing kutha (ngoko). 3a. Benjing rnalih yen mriki kedah rnruput (krama). 3b. Besuk rnaneh yen mrene kudu rnruput (ngoko). 4a. Sin ten ingkang mriki kala wau, Bu? (krama) 4b. Sapa sing mrene rnau, Bu? (ngoko) 34
Puspa Rinonce - Kajaba tembung mriki Ian ngriki, ana tembung kang nunggal misah karo tembung loro mau kang panganggone uga kudu ngati ati jalaran sok cawuh. Tembung mrika, upamane, panganggone sok cawuh karo tembung ngrika, tembung mriku panganggone sok cawuh karo ngriku. Tembung mrika (krama) kuwi padha karo mrana (ngoko) tegese 'menyang ing kana'. Tembung mriku (krama) padha karo mrono (ngoko) tegese 'menyang ing kono' . Dene tern bung ngrika (krama) padha karo (ing) kana (ngoko) Ian ngriku (krama) padha karo (ing) kono (ngoko). TERUTAMI Ing sajroning pasrawungan saben dinane, kajaba migu nakake basa Jawa, masyarakat Jawa asring uga migunakake basa Indonesia. Malah tumrap marang nom-noman, basa Indonesia kuwi dianggep luwih cancingan minangka piranti srawung tinim bang basa Jawa. Jalaran luwih kulina migunakae basa Indonesia, mula ora mokal yen ana saperangan warganing masyarakat Jawa nalika migunakake basa Jawa ora krasa manawa ing sajrone basane mau ketrocoban sawatara tembung Indonesia. Cantone, mangkene. 1. 2. Ingkang terutami dipunrembag inggih punika bah tetanen. Pamedaling warga dhusun ngriki punika terutami saking tetanen. 3. Margi punika sepen sanget, terutami yen wanci dalu. 4. Gendhing punika dipunkintunaken dening Mas Yanto terutami kagem Bapak Bendot. Tembung teru tami ing sajrone ukara-ukara iki kanggo ngra makake tembung terutama. Tembung terutama kuwi satemene isih kalebu ewoning tembung Indonesia, durung kalebu wargane 35
Puspa Rinonce - tembung Jawa. Lire, fembung terutama iku kadhapuk saka tern bung lingga utama oleh wuwuhan ater-ater ter-. Ing mangka, ater-ater ter- iku ing sajrone basa Jawa ora kaprah utawa ora ana. Amrih dadi ukara-ukara kang becik, prayogane tembung terutami ing sajrone ukara-ukara mau perlu disalini nganggo tembung-tembung Jawa kang trep karo surasane. Nyalini tembung Indonesia nganggo tembung Jawa kuwi kudu ngelingi pirang-pirang bab, kayata, jinising tembung, te gesing tembung perlu disumurupi, upamane, (1) tembung siji iku ana kang mengku teges wama-wama, (2) tembung siji ora kudu disalini nganggo tern bung satembung, lan (3) sanajan tegese padha, surasane tembung siji lan sijine iku sok beda-beda. Kanthi mangkono, sanajan blegering tembung padha, tembung terutami ing sajrone ukara-ukara mau tegese bisa wama-wama temah tembung kang kanggo nyalini uga ora padha. Contone, mang k(me. la. Ingkang baku dipunrembag inggih punika bab tetanen. lb. Ingkang penting (pokok) piyambak dipunrembag inggih punika bab tetanen. 2a. Pamedaling warga dhusun ngriki punika ingkang baku saking tetanen. 3a. Margi punika sepen san get, langkung-langkung yen wanci dalu. 4a. Gendhing punika dipunkintunaken dening Mas Yanto mirungganipun kagem Bapak Bendhot. PENULISE ARANING KUTHA KANG MENGKU PAKECAPAN ldf, ldhf, ltf, lthf Panulise pakecapan I dl lan I tf ing sajrone basa Jawa dibe dakake karo panulise pakecapan jdhl lan lth/. Pakecapan /d/ 36
Puspa Rinonce - ditulis nganggo aksara dh, pakecapan /t/ ditulis nganggo aksara th, pakecapan / d/ ditulis nganggo aksara d, Ian pakecapan /t/ dituiis nganggo aksara t. Contone, mangkene. 1. Tembung kang anasir p akecapane kudu dituiis nganggo aksara dh: wedhi (krikii lembut), w udhu (ora payu), padha (ora beda) .' Tembung kang anasir pakecapane kudu dituiis nganggo ak sara d: wedi (ora wani), w udu (sesuci arep soiat), pada (tete nger adheging ukara) . 2. 3. Tembung kang anasir p akecapane kudu d ituiis nganggo ak sara th: bathang (bangke), kuthuk (anak pitik), sotho Qotos). 4. Tembung kang anasir pakecapane kudu dituiis nganggo ak sara t: batang (pethek, bedhek), kutuk (iwak gabus), solo (saoto) . Jaiaran ana paugeran kaya mangkono mau, mula banjur ana wong kang nulis araning kutha (desa, dhusun, utawa kamp ung) kang uga kaiarasake karo pakecapane, upamane, Kendhal, Kedhiri, Kedhungjati, Pathi, Klathen, Jethis, Kudus, Sidareja, lan sapiturute. Banjur endi kang bener? Paugeran bab panganggone aksara dh, th, d Ian t kang kapa cak ing dhuwur mau satemene paugeran kanggo nulis tem bung tembung lumrah. Ewo semono, paugeran mau uga bisa digunak ake kanggo nulis araning kutha, nagara, desa, dhusun, utawa kampung ing babagan transliterasi (nglatinake naskah tulisan Jawa) amrih cetha lan cedhak karo tulisan asiine. Ananging, tum ra ping basa umum, luwih-luwih magepokan karo administrasi, panulise araning kutha, negara, desa, Jan sapiturute mau ora ku du dilarasake karo pakecapane. Dadi, upamane, Indonesia, M e dan, Kendal, Pati, Klaten, Mla ti, Jetis, cukup ditulis mangkene iki, ora perlu ditulis Indhonesia, M edhan, Kendhal, Pathi, Klathen, Mlathi, 37
Puspa Rinonce - fethis. Lire, araning kutha (nagara, desa, dhusun, utawa kampung) kuwi asipat nasionai, maiah kapara asipat intemasionai, temah panulise uga kudu manut paugeran nasional, yaiku paugeran kang dianggo ing basa Indonesia. KULA SARENCANG NYUWUN PAMIT Tembung san!ncang ing sajrone ukara kang kapacak minang ka irah-irahane tulisan iki minangka tembung krama, yaiku kanggo ngramakake tembung sakanca. Ing ukara iku tembung kanca dikramakake dadi rencang. Tembung rencang dianggo ngramakake tembung kanca kuwi ing jaman saiki wis rada Iumrah Ian dianggep bener dening saperangan warganing masyarakat. Ananging, yen ditiesih temenan, tembung rencang kanggo ngra makake tembung kanca kuwi sajatine kurang trep. Naiare, mang kene. Tembung rencang iku pancen kalebu ewoning tembung kra ma. Manut paugeran, tembung rencang mau minangka kramane tembung rewang. Dene tembung rewang kuwi maknane ana war na telu, yaiku (1) 'batur' utawa 'abdi', (2) 'mara tetulung marang wong kang duwe gawe (mbiyantu oiah-olah, Ian sapanung galane), Ian (3) 'ari-ari'. Kanthi mangkono, cetha yen tembung rencang kuwi ora trep jaiaran rewang utawa rencang kang tegese padha karo kanca kuwi ora ana, dene ana kang tegese padha karo batur. Pancen ana tembung batur utawa batir kang tegese padha karo kanca, ananging panganggone tembung iki asipat enggon-enggonan ( dhiaiektis) . Satemene tembung kanca kuwi kaiebu ewoning tembung krama ngoko. Tembung-tembung krama ngoko kuwi ewoning tembung kang bisa dianggo ing tataran ngoko Ian ing tataran krama tanpa kudu ngowahi utawa ngganti wujuding tembung- 38
Puspa Rinonce - tembung mau. Jalaran kalebu tembung krama ngoko, mula tern bung kanca bisa dianggo ing tataran ngoko lan uga ing tataran krama tanpa kudu ngowahi utawa ngganti wujuding tembung mau. Kanthi mangkono, ukara ing dhuwur mau benere mang kene. Kula sakanca nyuwun pamit. Amrih cetha, ing ngisor iki dipacak sawatara conto pa- nganggone tembung rencang, rewang, lan kanca. 1. Mengko aku arep ngajak kanca telu. la. Mangke kula badhe ngajak kanca tiga. 2. Bocah kae mau kancaku sekolah, Pak. 2a. Lare punika wau kanca kula sekolah, Pak. 3. Ibu lagi rewang neng daleme Bu Nata. 3a. Ibu saweg rencang wonten ing dalemipun Bu Nata. 4. Aku arep ngrewangi Mas Yanto nata buku. 4a. Kula badhe ngrencangi Mas Yanto nata buku. 5. Aku arep ngancani Kang Ali tunggu omah. Sa. Kula badhe ngancani Kang Ali tengga griya. Bocah iki mau rewangipun Bu Nata? 6. 6a. Lare punika wau rencangipun Bu Nata? JAGATRAYA Ana wong kang nulis tern bung jagat ing tetembungan jagat raya kanthi sigegan aksara t ing pungkasaning tembung lan ana uga wong kang nulis tembung mau kanthi sigegan aksara d, dadi jagad raya. Panulise tembung jagad (kanthi sigegan aksara d) iku jalaran kadayan saka pakecapane aksara g kang dumunung ing sangarepe, sairib karo panulise tembung saged, reged, wragad. Ananging yen ditlusur saka sejarahe, panulise tetembungan jagad raya (tembungjagad ditulis kanthi sigegan aksara d) iku ora trep. Lire, mangkene. 39
Puspa Rinonce - Teternbungan jagat raya iku durnadi saka rong ternbung1 yaiku jagat ian raya. Tern bung jagat kuwi iumrahe ditegesi ljagat gedhel I yaiku jagat kang gurneiar iki utawa jagat saiurnahing burni sakurebing iangit. Teges iki saternene wis rningset saka teges kang sakawit. Manut sejarahe1 teternbungan jagat raya iku rninangka ternbung Kawi (basa Jawa Kuna) kang asaie saka basa Sansekerta. Ing sakawit panulise jagat raya iku jagat traya. Tern bung traya minangka owah-owahan ternbung tri kang rnengku teges I telu'. Kanthi rnangkono1 teternbungan jagat traya kang ing jarnan saiki banjur dadi jagat raya kuwi rnengku teges 1jagat telu' 1 yaiku donya1 suwarga1 ian ngisor bumi (naraka). Ternbung tri owah dadi traya iku rninangka owah-owahan dhapukaning tern bung ing basa Sanskerta. Kajaba bisa owah dadi ternbung trayal ternbung tri iku bisa owah dadi trail trayol ian sapanunggalane kang kabeh rnau isih rnengku anasir teges lteiu 1 1 uparnanel trailokya ljagat teteiu11 trailokyarajya 'peprentahan jagat teteiu11 trayodaSa ltetuias11 trayodaSilbengi kang kaping tetuias1 (dietung saka setengah sasi kang sapisan rnanut petungan rernbulan). Kan thi rnangkono1 panulise ternbung jagat ing teternbungan jagat raya kuwi sing bener kanthi sigegan aksara t. NGENT AS PITULUS Ana pitakon kang inti sari utawa wosing pitakon rnau rnang kene1 "Kapriye nalare dene ana tetembungan ngentas pitulus ian teternbungan rnau dianggo gegantine teternbungan ngomah-omah akeanak?" Teternbungan ngentas pitulus kang dianggo rninangka lira lirune utawa gegantine teternbungan ngomah-omahake anak iku lumrahe dianggo dening juru sesorah utawa panata cara ing pa sarnuwan dhauping panganten. Wong sesorah kuwi lurnrahe 40
Puspa Rinonce - mesthi mbudi daya amrih narik kawigatene wong kang padha ngrungokake. Carane narik kawigaten iku warna-wama. Salah sawijining cara kang asring ditindakake dening para juru sesorah (panata cara), yaiku njaga amrih basane bener, becik, nengsem ake, ora njuwarehi. Amrih basane ora njuwarehi utawa ora mbo seni, juru sesorah (panata cara) mbudi day a golek tembung utawa tetembungan kang trep maknane, laras rasa basane, endah dirungokake, Ian ora mung ajeg nganggo tembung satembung kang dibolan-baleni. Kanggo nyebut "dhayoh", upamane, juru ses:n:ah panat:a cara) b:isa nganggo ret:en bung an para tamu (ing kang minulya), para rawuh (ingkang dahat kinurmatan), para leng gah (ingkang kula urmati), Ian sapiturute kanthi lira-liru. Tembung utawa tetembungan ing basa Jawa kang bisa di anggo kanthi lira-liru iku satemene wis cukup akeh. Ewa sa mono, ana sawenehing wong Guru sesorah, panata cara) kang ora marem yen ta mung nganggo tembung utawa tetembungan kang wis lumrah dianggo ing akeh. Kanggo nuruti mareming ati lan ngiras pantes mekarake basa Jawa, wong mau banjur dhudhah-dhudhah tembung law as ing susastra Jaw a Kuna nyipta utawa ndhapuk tetembungan anyar kang dianggep luwih trep, Iaras, Ian peni. Tetembungan ngentas pitulus kuwi kalebu tetembungan dha pukan anyar. Tetembungan iku dumadi saka rong tembung, ya iku ngentas Ian pitulus. Tembung ngentas mengku teges (1) 'njupuk saka ing (pamemean, kebon, pategalan, Ian sapiturute)', (2) 'nju puk saka jeron (anglo, panggorengan, banyu, lan sapiturute)', (3) 'ngunggahake saka ing papan kang jero (kali, jurang, jugangan, Ian sapiturute)', (4) (teges entar) 'mitulungi saka ing (bebaya, reribed, Ian sapiturute)', (5) (teges entar) 'ngomah-omahake'. Tembung pitulus kadhapuk saka tembung lingga tulus oleh wu- 41
Puspa Rinonce - wuhan ater-ater pi-. Tembung lingga tulus mengku teges wama­ wama, dene teges kang cundhuk utawa trep karo kang dikarep­ ake ing kene, yaiku 'terus utawa lestari slamet, ora ana sambe­ kala'. Dadi, tembung pitulus kuwi tegese 'kang nerusake (kasla­ metan)' utawa 'kang nglestarekake (kaslametan)'. Sing dikarep­ ake 'kang nglestarekake kaslametan' ing kene, yaiku anak utawa turun, jalaran anak utawa turun kuwi kang bakal nerusake se­ jarahe wong tuwane utawa leluhure, kang digegadhang tansah mujekake kaslametan, kang bisa mikul dhuwur mendhem jero. Kanthi mangkono, tetembungan ngentas pitulus lkuwi maknane padha karo ngomah-omahake anak utawa ngrabekake anak. Genea ing kene migunakake tembung ngentas? Jalaran, anak kang wis diwasa kang isih urip legan kuwi kena diupamakake ana ing sajrone juranging kasangsaran. Yen anak mau nemu reribed ing uripe, luwih-luwih yen wong tuwa wis ora ana ing mengkone, mesthi wae ora ana kang diajak rembugan kanggo ngudhari reribed utawa sangganing uripe. Mula, anak kang wis diwasa banjur diomah-omahake utawa dipalakramakake supaya duwe kanca kanggo ngembat ruwet rentenging uripe. Kanthi mang­ kono, malakramakake anak kuwi kena dibasakake ngentas anak utawa tembunge kang peni ngentas pitulus. JUMBLAHIPUN SEDANTEN WONTEN TIGANG ATUS Ukara kang kapacak iki awujud ukara krama. Ukara mau manawa dingokokake kurang luwih dadi, /1 Gunggunge kabeh ana telung atus11 utawa /1 Cacahe kabeh ana telung atus." Ing kene bisa disumurupi manawa tembungjumblah iku kanggo nyalini (ngra­ makake?) tembung cacah utawa gunggung Ian tembung sedanten kanggo ngramakake tembung kabeh. 42
Puspa Rinonce - Tem bungjumblah iku kaiebu ternbung kang, ingjarnan saiki, wis arang kanggone. Ternbung rnau asaie saka basa Arab jamala (ja-ma-la) kang sateruse banjur dadi ternbung jumlah,. tegese 'ca­ cah, gunggung, kehe'. Sanajan ora Iuput, ternbung jumlah iku arang kanggone jaiaran ing basa Jawa ana ternbung kang padha tegese karo ternbung rnau. Ternbung Jawa kang tegese padha karo ternbung jumlah Ian panganggone Iuwih kaprah, yaiku gunggung, cacah, Ian (a)kehe. Ternbung gunggung Ian cacah kaiebu ternbung krarna ngoko, dene ternbung kehe kaiebu ternbung dadi kathahipun. ngoko Ian ternbung iki yen dikrarnakake Ternbung sedanten ing ukara rnau kanggo ngrarnakake tern­ bung kabeh. kabeh iku kaiebu ternbung Pancen bener ternbung ngoko, ananging rnanut pranatan krarnane ternbung kabeh kuwi sadaya, dudu sedanten. Kanthi rnangkono, cetha yen ternbung sedanten iku rnaiah kanggo ngrarnakake ternbung sadiaya (sedaya), ora kanggo ngrarnakake Iangsung saka ternbung kabeh. Jaiaran ternbung sedaya iku kaiebu ternbung krama baku, rnuia ternbung sedan ten kena diarani ternbung krarna kang nyebaI saka paugeran utawa ternbung krarna enggon-enggonan. Ternbung krarna kang wis baku ora kena dikrarnakake rnaneh. Kanthi katrangan iki, ukara kang kapacak rninangka irah- irahan rnau bisa didandani, uparnane, rnangkene. (1) Gunggungipun sadaya won ten ti gang atus. (2) Cacahipun sadaya wonten tigang atus. (3) Kathahipun sadaya wonten tigang atus. TEMBUNG-TEMBUNG KANG LUMRAHE KANGGO NYEBUT PARAT AMU Ing sajrone sesorah ana sawenehing panata cara utawa juru sesorah kang kurnudu-kudu nyebut utawa ngaturi sawiji-wijine 43
Puspa Rinonce - para tamu kanthi tlesih, ing pangajab amrih aja nganti ana tamu kang gerah panggalihe amarga ora disebut banjur rumanggsa dikiwakake. Anggone nyebut utawa ngaturi tamu kuwi lumrahe diurutake adhedhasar kalenggahan utawa pepangkatane wiwit kang dhuwur dhewe mangisor, utawa adhedhasar yuswa utawa umure. Adhedhasar jejer kalenggahane diurutake, upamane, bu pati, camat, lurah, dhukuh (kepala dhusun), lan sapiturute; adhe dhasar umur kasebut wiwit kang sepuh nganti kang enom dhewe. Panyebute para tamu adhedhasar umur iki, upamane, mangkene. Para sepuh ingkang minangka pancering lelenggahan (ingkang dahat binektenan, ingkang sinudarsana tinulad tinuladha dening sagunging putra wayah tuwin para wiranem sadaya, Ian sapiturute'). Bapak-bapak sarimbit Ibu-ibu ingkang dahat kinurmatan . Para kadang (para sadherek), inggih ingkang kapernah werdha tuwin mudha, saha anak-anak kula kakung putri ingkang saestu kula tresnani .. .. Bab panyebute para tamu kanthi tlesih mangkono kuwi kena wae, ananging yen diboian-baieni tundhone njuwarehi (mboseni) tur ngentek-entekake wektu. Kajaba kuwi, ing babagan panye bute para tamu iku perlu digatekake (1} ana Ian orane tamu kang bakai disebut (yen Iurahe ora rawuh, upamane, ya ora periu dise but; yen ing kono ora ana tamu kang pantes disebut anak-anak, ya ora periu nyebut anak-anak kula, Ian sapiturute), (2) anggone nganggo tembung kudu sing bener (tembung leluhur Ian para le luwur, upamane, sanajan tembung asaie padha, ananging tegese wis beda; tembung leluhur Ian leluwur, sanajan ing sakawit tegese padha nanging cak-cakane saiki wis beda), (3) aja nganti nganggo tembung-tembung mung apaian (marga tiru-tiru) ananging ora mangerti maknane. Amrih ora kiera-kleru, ing ngisor iki diterang- 44
Puspa Rinonce - ake teges utawa maknane saw a tara tern bung kang asring dianggo nyebut para tamu. parasepuh: wong-wong (tamu) kang umure pancen wis kagolong tuwa pinisepuh: wong kang dianggep tuwa (sok dadi juru rembug, lan sapitu rute) sesepuh: 1. wong kang dianggep tuwa (padha karo pinisepuh); 2. kepala utawa wong kang dadi pemimpin sawijining bebadan (pangarsane pakumpulan mudha-mudhi, lan sapiturute); kasepuhan: 1. 2. para luhur: 1. wong-wong kang isih darahing ratu; 2. wong-wong kang utama bebudene para jamhur: wong-wong kang pinunjul ing kawruh; leluhur : wong kang nurun-nurunake; leluwur : wong (wong-wong) kang nurun-nurunake, ana nging wis ora ana (saiki wis mati); para tamu :wong-wong kang rawuh (teka) ing kono; dhayoh; (para) pepundhen: wong (barang) kang dipundhi-pundhi (se sembahan). golongan wong-wong tuwa; kang kalebu golongan panjenengane nata (ratu); PARA T AMU ... , KEPARENGA KULA NGADEG OUMENENG) SAWATAWIS ... . Tembung ngadeg manut paugeran kalebu ewoning tembung krama ngoko, yaiku golonganing tembung kang bisa dianggo ing 45
Puspa Rinonce - tataran ngoko Ian ing tataran krama tanpa Iuwih dhisik ngowahi utawa nyalini wujuding tembung mau. Contone, mangkene. (la) Adhiku lagi bisa mbrangkang, durung bisa ngadeg. (ngoko) (1 b) Adhi kula saweg saged mbrangkang, dereng saged ngadeg. (krama) Ukara (lb) iku kanggo ngramakake ukara (la) Ian manut pauger an dianggep bener, rasa basane uga dianggep wis Iaras. Ananging ing jaman saiki ana wargananing masyarakat kang nganggep yen tembung ngadeg iku sejajar karo tembung ngoko temahan ora Iaras rasa basane yen dianggo ing tataran krama, Iuwih-Iuwih yen dipacak ing ukara kang jejering ukara mau utama purusa (sesuiihe wong kapisan), kayata, kula, kawula, adalem, abdi dalem kawula. Upamane, mangkene. (2a) Para tamu ingkang minulya, keparenga kula ngadeg sawata- wis won ten ing ngarsa panjenengan sadaya saha sumela atur. Sanajan ora nyebai saka pranatan, ukara (2a) iki Iumrahe diarani degsura (ora ngerti tata krama) jaiaran rnigunakake tern bung ngadeg. Amrih rasa basane ora nggronjal, ana sawenehing wong kang banjur ngganti utawa nyalini tern bung ngadeg mau nganggo tembung jumeneng, mangkene. (2b) Para tamu ingkang minulya, keparenga kula jumeneng sawa tawis won ten ing ngarsa panjenengan sedaya saha sumela atur. Ing pangangkah anggone nyalini tembung ngadeg nganggo tern bung jumeneng ing ukara kasebut supaya rinasa luwih alus Ian urmat. Wis kasumurupan ing akeh manawa tembungjumeneng iku kalebu ewoning tembung krama inggil, yaiku tembung krama kang urmat banget. Tembung iku lumrahe kanggo ngajeni rna- 46
Puspa Rinonce - rang wong liya kang pantes diurmati, yaiku madyama purusa uta wa pratama purusa (sesulihe wong katelu). Kanthi mangkono, ukara (2b) iku malah kena diarani luwih degsura tinimbang ukara (2a). Amrih ukara mau, yaiku (2a) lan (2b), dadi ukara kang becik, ing kene perlu golek tembung kang luwih mardika kanggo nyalini tern bung ngadeg lan jumeneng tumrap utama purusa 'kula'. Carane golek tembung mau ana dasanamane, banjur ngancik tataran kapindho, yaiku nyurasa teges utawa maknane tembung mau lan dasanamane pisan. Ing tataran iki perlu digatekake teges bakuning tembung, ajining rasa kang dumunung ing tembung, trap-trapan kang kalumrah tumrap panganggone tembung ge gayutan karo unggah-ungguh, lelewaning basa, lan sapiturute. Tataran kang pungkasan, yaiku milih tembung kang trep, kang laras sakabehe (tegese pas, surasane becik, dudu tembung eng gon-enggonan, lan sapiturute). Tembung ngadeg iku bareng ditlusur tetela darbe dasanama pirang-pirang, kayata: jumeneng, jejer, mandhiri, ngayer, nganyur, nganyor, nganyot, lan sapiturute. Tembung ngadeg tegese 'njejer jejeg', minangka tembung umum (dudu enggon-enggonan), kale bu tembung krama ngoko; jumeneng tegese 'njejer jejeg', kalebu tembung umum, ewoning tembung krama inggil; mandhiri tegese padha karo ngadeg, uga kalebu tembung Kawi; jejer tegese pa dha karo ngadeg, uga kalebu tembung umum (dudu enggon enggonan), minangka tembung krama ngoko; dene nganyer, nga nyur, nganyor, nganyot tegese padha karo ngadeg nanging mengku surasa 'murang tata' lan minangka tembung enggon-enggonan. Kanthi cara nlusur dasanamaning tembung, nyurasa tegesing, lan milah-milah pangetraping dasanamane tembung siji lan sijine bisa disumurupi yen tembung kang luwih trep lan luwih mardika kanggo nyalini tembung ngadeg utawa jumeneng tu mrap ukara 47
Puspa Rinonce - (2a) Ian uga (2b)~ yaiku tembung jejer. Kanthi mangkool ukara kasebut wujude banjur dadi kaya kang kacetha ing ngisor iki. (2c) Para tamu ingkang minulyal keparenga kula jejer sawatawis wonten ing ngarsa panjenengan sadaya saha sumela atur. DIPENDHEM, DIKUBUR, DIMAKAMAKE Tembung dipendhem iku mengku teges 1didokok sajroning lemah ( diurugi)'. Tembung iki rninangka tern bung kang mardika1 bisa kanggo nyebut apa wae kang dipendhem ing lemah. Ana nging1 yen kang dipendhem iku ragane wong kang wis mati utawa layon1 luwih-luwih layone wong kang perlu diajenil arep nyebut nganggo tembung 1 dipendheml kuwi lurnrahe ora menta la1 ora tegel1 utawa rasane ora tekan. Jalaran ana sambung rapete karo rasa (alus-kasarl nranyak-urmat)~ ing mangka ukuran iku mung gumantung masyarakat Ian ukuraning rasa mau ora padha turnrap masyarakat siji Ian liyane1 mula kanggo nyebut I dipen dheml mirunggane turnrap lay on banjur warna-warna tembungel kayata1 dipetakl dikuburl dimakamakel disarekake. Panganggone tern bung kang warna-warna iki ing pangangkah kanggo nyingkiri rasa kang dianggep nranyakl kasarl ora ngajeni. Tembung dipetak iku kalebu tembung madya-kramal du madi saka tembung lingga petak (krama) oleh wuwuhan ater ater di- (ngoko). Tembung petak kalebu tembung krama1 yaiku kanggo ngramakake tembung pendhem. Kanthi mangkono tern bung dipetak (madya-krama) utawa dipunpetak (krama lugu) kuwi tegese padha wae karo dipendhem. Bedanel ajining rasa kang dumunung ing tembung dipunpetak luwih dhuwur sathithik tinim bang tembung dipendhem awit tembung dipunpetak kuwi kalebu tembung krama utawa tembung urmat. 48
Puspa Rinonce - Ternbung dikubur iku kadhapuk saka ternbung lingga kubur. Ternbung kubur asale saka ternbung Arab qubuuran kang tegese 'pendhern' utawa 'kubur'. Dadi, ternbung dikubur kuwi tegese padha karo 'dipendhern'. Jalaran asale saka basa rnanca lan bok rnanawa durung dharnang ternenan tegesing ternbung rnau, de ning rnasyarakat tartarntu tern bung dikubur rasa basane dianggep luwih alus sathithik tinirnbang dipendhem. Ternbung dimakamaki kadhapuk saka ternbung lingga makam oleh wuwuhan di-/aki. Ternbung makam asale saka ternbung Arab maqom kang tegese 'papan', ' panggonan', 'kalenggahan (drajat) kang anggone oleh kanthi laku kang abot (turnrap kyai sufi)'. Tern bung maqom kang rnengku teges 'kalenggahan' ikul upamanel ing ukara1 'Maqomi Kyai A kuwi luwih dhuwur tinimbang maqomi Kyai B'. Ternbung maqom ing ukara iki tegese 'drajad kalenggahanl dudu 'papan' utawa 'panggonan' . Kanthi katrangan iki bisa disurnurupi yen ternbung dimakamaki (ngoko) utawa dipunmakamaken (krama) turnrap layon iku manawa ditlusur saka basa asale rnengku teges I dipapanake' utawa I didokok ing panggonanl. Dene karepe, lay on iku 'dipapanake' ing panggonan kang langgeng'l yaiku 'kuburan'. Kajaba ternbung-ternbung maul ana rnaneh ternbung kang luwih alus utawa luwih urrnat kanggo nyebut 1 dipendhern' turn·· rap layonl yaiku disarekaki utawa dipunsarekaken . Ternbung disarekaki (dipunsarekaken) iku kalebu tern bung krarna inggil kang • Dene teges 'dikuburl utawa rnengku teges wantah 'diturokake 1 'dipendhern' ing tern bung rnau kalebu teges en tar. Dadil pa·· nganggone ternbung disarekaki (dipun sarekaken) tumrap layone wong kang perlu diajeni iku laras karo rasa urrnat jalaran layon ing kene dianggep (dipindhakake) wadhag kang sare (turu) lan layon kang dikubur dipindhakake wadhag kang disarekake (diturokake) . 49
Puspa Rinonce - ROH-ARWAH Ing sajrone basa Jawa kejaba ana tembung roh, uga ana tern bung anvah. Panganggone tembung loro iki sok digebyah uyah utawa dicaruk banyu. Lire, tembung roh Ian tembung anvah iku anggone nganggo asring lira-liru kanthi mardika, ora dibedak ake. Bokmanawa tembung !oro mau dianggep padha teges uta wa maknane. Buktine, ing upacara sripah utawa ing kalodhangan liyane sok ana wong (panatacara, juru sesorah, kaum utawa modin) kang gawe ukara, upamane, mangkene. (1) Para tamu, mugi wonten keparengipun kula dherekaken ngunjukaken pandonga kagem arwahipun Almarhum Bapak (2) Kanthi pandonga kala wau, mugi-mugi anggenipun sowan rohipun Almarhum Bapak ... won ten ing Ngarsa Dalem Allah (3) Ziarah kubur iku, sing baku, ndongakake arwahe para leluhur kang sumare ing kono. ( 4) Ndongakaki rohe para leluhur kuwi ora kudu ana ing kuburan. Panganggone tembung roh Ian arwah ing ukara-ukara iki mau wis trep apa durung? Tembung roh Ian anvah iku asale saka basa Arab. Tembung I oro mau tegese padha karo nyawa, yaiku 'dat kang njalari urip'. Bedane, tembung roh iku mengku teges 'nyawa kang cacahe mung siji', dene tembung anvah mengku teges 'nyawa kang ca cahe akeeh'. Kanthi mangkono, yen kang dikarepake iku 'nyawa kang cacahe mung siji' anggone nyebut becike nganggo tern bung roh. Dene yen kang dikarepake iku 'nyawa kang cacahe akeh', anggone nyebut prayogane nganggo tembung anvah supaya laras karo maknane tembung ing basa asale. Kanthi mangkono, pa nganggone tembung anvah ing ukara (1) iku ora trep jalaran kang 50
Puspa Rinonce - dikarepake ing ukara mau arwah kanggo nyebut 'nyawa kang cacahe mung siji' . Tembung kang trep turnrap ing ukara (1) iku tembung roh, kaya kang tumrap ing ukara (2). Ing kene uga perlu disumurupi manawa basa Jawa Ian basa Arab kuwi duwe cara dhewe-dhewe kanggo mahyakake cacah utawa akehing barang. Con tone, mangkene (kanggo nggampangake anggone nulis, basa Arab ing kene ditulis nganggo aksara Latin). Bahasa Arab Bahasa Jawa I. lila arwahi ah/il qubuuri ... 2.ll/a ruhi Almarhumah Ummi ... I. Dhumateng arwahipun ahli kubur ... I a. Dhumateng rohipun para ahli kubur .. I b. Dhumateng roh-rohipun (para) ahli kubur ... I c. Dhumateng sadaya rohipun (para) ahli kubur .. 2. Dhumateng rohipun A.I11J11rhumah /bu .. . Ing kene bisa digawe dudutan, sing baku, yen nyebut 'nyawa kang cacahe mung siji' becike ora nganggo tembung arwah. NIMBALI-NGATURI Tembung nimbali Ian ngaturi iku tegese padha karo tegesing tembungngundang, yaiku (a) 'akon mara', 'nyeiuk', (b) 'nyebut', (c)' nguiemi' utawa' nyuruhi' . Bedane, tembung nimbali Ian ngaturi kaiebu ewone tembung krama ngoko. Mbokmenawa amarga tatarane padha, ing jaman saiki panganggone tembung nimbali Ian ngaturi iku sok cawuh utawa klera-kleru, luwih-luwih tumrap para nom-noman. Contone mangkene. (la) Bu Guru, kala wau punapa saestu ngaturi kula? (1 b) Bu Guru, kala wau punapa saestu nimbali kula? (2a) Pak Lurah punika menawa ngaturi kula ngagem tembung 'Thole'. (2b) Pak Lurah punika menawi nimbali kula ngagem tembung 'Thole'. 51
Puspa Rinonce - (3a) Rikala kagungan kersa mantu Pak Nata inggih ngaturi kula sakanca. (3a) Rikala kagungan kersa mantu Pak Nata inggih nimbali kula sakanca. (4a) Aku arep nimbali Bu Guru supaya mriksani kadadean iki. (4a) Aku arep ngaturi Bu Guru supaya mriksani kadadean iki. Manut paugeran, sana jan teges Ian tataran ing unggah-ungguhing basa padha, ananging panganggone utawa trap-trapane tern bung nimbali Ian ngaturi iku beda utawa dibedakake. Pangang gone tembung ngaturi itu, ing antarane (a) (b) (c) tumrap wong enom marang wong tuwa utawa wong kang Iuwih tuwa, tumrap murid marang guru, tumrap andhahan (karehrehan, abdi) marang pandhu wurane (bandarane), Ian (d) tumrap pawongan marang kanca utawa wong liya saba bagane, Iuwih-Iuwih kang srawunge durung pati raket, kang kudu diajeni. Dene panganggone tembung nimbali iku minangka kosok baiine panganggoning tembung ngaturi, yaiku (a) trumrap wong tuwa marang wong kang Iuwih enom karig wis kuiina banget, tumrap wong tuwo marang anak, putu, buyut, prunan, Ian sapiturute, Ian tumrap pandhuwuran (panggedhe, bandara) marang andhahan (karehrehan, abdi, Ian sapiturute). (b) (c) Adhedasar paugeran iki, panganggone tembung nimbali Ian ngaturi kang bener yaiku ing ukara (lb), (2b), (3b), Ian (4b). 52
Puspa Rinonce - KERANTEN WEKDAL ... PEPANGGIHAN DIPUNMILAI Ana wong kang mbuka sawijining parepatan dhusun kanthi ukara kurang Iuwih mangkene, "Para rawuh, warganing dhusun ingkang kula tresnani, keranten wekdal sampun dalu, sumangga pepanggihan punika tumanten dipunmilai!" Bab kang periu oieh kawigaten ing kene dudu bab racikaning ukara, ananging bab panganggone tembung keranten Ian dipunmilai. Tembung keranten ing ukara iku kangg~ ngramakake tern bung karana (kerana utawa krana) . Ing kene perlu disurnurupi manawa tembung karana (kerana, krana) kuwi kalebu ewone tern bung krama ngoko, yaiku goionganing tembung kang wis bisa di anggo ing basa tataran ngoko Ian krama tanpa ngowahi utawa nyaiini wujuding tembung mau. Dadi, manut pranatan, tembung karana iku ora periu dikramakake dadi keranten. Manawa nganggo tern bung karana ora tekan ing rasa, jalaran rumangsa yen tern bung mau kaya tembung ngoko, bisa disalini nganggo dasa namane tembung mau kanthi milih endi kang dianggep Iaras. Dasa namane tembung karana iku, kayata, jalaran, awit, sabab (sebab), amarga (marga) utawa amargi (krama). Tembung dipunmilai iku kanggo ngramaka ke tembung dipunmulai. Ing mangka, tembung dipunmulai kuwi kalebu eWO·· ning ternbung Indonesia, durung kalebu wargane tembung Ja·· wa. Sanajan wong kang diajak guneman utawa rembugan racake ya wis ngerti apa kang dikarepake, prayogane tembung dipunmi· lai mau disalini nganggo tembung kang wis kaprah ing basa Ja wa, kayata, tembung dipunawiti, dipunwiwiti, utawa dipunayati. NYAOSI-MARINGI Ternbung nyaosi Ian maringi iku tegese 'aweh ... marang', padha tegese karo ternbung menehi Ian nyukani. Bedane, menehi 53
Puspa Rinonce - kalebu golonganing tern bung ngoko, nyukani kalebu golonganing tern bung krama, dene nyaosi lan maringi kalebu ewoning tembung krama inggil. Tembung nyaosi iku kalebu kriya tanduk (verba aktif). Tern bung iki kadhapuk saka tembung lingga caos kawuwuhan ater ater anuswara m-lan panambang -i. Dhapukaning tembung kriya mangkene iki lumrahe diarani rimbag tanduk i- kriya. Tembung maringi lan uga nyukani iku sajinis karo tembung nyaosi, yaiku kalebu golonganing tembung kriya tanduk. Rimbagane tembung loro iki uga padha, yaiku kalebu rimbag tanduk i-kriya. Tembung maringi kadhapuk saka tembung lingga paring oleh wuwuhan ater-ater anuswara ng-lan panambang -i, dene nyukani kadhapuk saka tembung lingga suka oleh wuwuhan ater-ater anuswara ny lan panambang i-. Ing jaman saiki as ring tin emu panganggone tern bung nyaosi, maringi, lan nyukani kang nyebal saka paugeran, cawuh, utawa klera-kleru, luwih-luwih tumrap para nom-noman. Klera-kleru utawa cawuhe panganggoning tembung iku ora mung winates ing ukara tanduk (aktif) nanging uga ing ukara tanggap (pasif). Contone, mangkene. (la) Aku ora bisa nyaosi apa-apa marang Pak Lurah. (1 b) Aku ora bisa maringi apa-apa marang Pak Lurah. (2a) Benjing kula nyaosi kabar dhumateng panjenengan. (2b) Benjing kula maringi kabar dhumateng panjenengan. (3a) Buku kalih punika ingkang satunggal badhe kula caosaken Pak Danu, satunggalipun malih badhe kula caosaken Pak Umar. (3b)Buku kalih punika ingkang satunggal badhe kula paringaken Pak Danu satunggalipun malih badhe kula paringaken Pak Umar. 54
Puspa Rinonce - (4a) Bu, sopipun dereng kula sukani sarem, lho! (4b) Bu, sopipun dereng kula caosi sarem, lho ! (4c) Bu, sopipun dereng kula paringi sarem, lho! (Sa) Bu, sop punika sampun panjenengan paringi sarem punapa dereng? (Sa) Bu, sop punika sampun panjenengan sukani sarem punapa dereng? Manut paugeran, tembung nyaosi (takcaosi, kula caosi, dipuncaosi, kula caosaken, dipuncaosaken, Ian sapituruh~) iku dianggo guneman tumrap (a) anak katujokake marang wong tuwa (bapa biyung), (b) wong enom katujokake marang wong kang awune utawa umure Iuwih tuwa, (c) murid katujokake marang guru, (d) andhahan katujokake marang pandhuwuran, (e) padha-padha kanca kang durung pati rumaket, utawa (f) padha-padha kanca kang wis rumaket ananging p eriu ngajeni sawatara. Tembung maringi (uga dipunparingi, dipunparingaken, panjenengan paringi, panjenenga paringaken, Ian sapiturute) dianggo guneman tumrap. (a) wong tuwa katujokake wong enom, (b) guru katujokake marang murid, utawa (c) padhuwuran katujokake marang andhahan kang umure Iuwih enom, Ian sapiturute. Dene tembung nyukani (u ga nyukakaken, dipun sukakaken, kula sukani, kula sukakaken, Ian sapiturute) Iumrahe dianggo guneman tumrap sapadha-sapadha, guneman mardika (netrai) kang ora mligi katujokake marang madyama purusa (wong kaloro) utawa 55
Puspa Rinonce - pratarna purusa (wong kateiu), uparnane, ngandhakake resep jarnu, resep oiah-oiahan (rnangsak), andharan babagan ilrnu, Ian sapiturute. Adhedasar pranatan iki, bisa disurnurupi manawa ukara (la), (2a), (3a), (4a), Ian (Sa) kaiebu goionganing ukara kang rnanut paugeran, dene ukara-ukara liyane bisa diarani ukara kang nyebai saka pranatan. Kagern Ielirnbangan, ing ngisor iki kapacak ukara-ukara kang panganggone ternbung sing dadi wosing rernbug ing tulisan iki trep karo paugerane. (1) Jeng Sus, yen wis rampung diwaos, buku kuwi paringna meja kono wae! (2) Para kadang sadaya, saka kaparengipun Bapak Camat, menda menda punika badhe kaparingaken dhumateng para putra ing dhusun ngriki ingkang taksih sinau ing SD. (3) Sinaosa sampun dipunsukani tandha boten angsal menggok nengen, ananging wonten kemawon tiyang ingkang nekad nerak awisan punika. (4) Pak Umar sampun kula caosi jadwal acaranipun. (5) Serat uleman sarasehan ingkang panjenengan paringaken kula kala wingi punika kula caosaken Pak Agung awit kula sampun dipunkintuni piyambak dening panitia. (6) Gt tembok punika katingal sumeblak awit kula sukani obat makaten punika. Menawi panjenengan ngersakaken, mangke kula caosi. Perlu kula caosi priksa, anggen panjenengan maringi obat punika sampun kathah-kathah, cekap satunggal sendhok saben satunggal kilonipun. SUWARGI-ALMARHUM Ana pitakon, "Kanggo nyebut wong kang wis rnati kuwi sing bener nganggo ternbung suwargi apa almarhum?". Pitakon 56
Puspa Rinonce - iki bisa diwangsuli kanthi cekak, "kabeh bener" . Naiare, tern bung-ternbung rnau wis ditarnpa dening rnasyarakat Ian banjur didadekake ternbung dasa nama (sinonim). Mung wae, ternbung Ioro iku beda asaie. Ternbung suwargi (utawi swargi) iku kanggo ngrarnakake ternbung suwarga utawa swarga . Ternbung suwarga utawa swarga asale saka basa Sansekerta sviirga (svarga). Dene tegese sviirga, yaiku 'cahya, surnorot', 'taman', 'papan kang surnorot', 'taman firdaus' . Ing basa Jawa, tern bung suwarga utawa swarga banjur ditegesi 'aiarn kanikrnatan padunungane' para sukrna (kang pa dha utarna rikaia urip ing donya)'. Kanthi rnangkono, nyebut wong kang wis rnati kanggo ternbung suwargi utawa swargi kuwi rnengku karep (1) ngajeni utawa ngurrnati wong kang wis rnati rnau, (2) nggadhang utawa ngajab becik yen wong kang wis rnati rnau rnanggon ana ing suwarga. Ternbung almarhum iku asaie saka basa Arab. Ternbung iki kanggo nyebut wong kang wis rnati turnrap wong lanang, dene yen sing rnati rnau wong wadon anggone nyebut nganggo tern bung almarhumah. Panganggone ternbung iki uga rnengku karep ngurrnati Ian pangajab becik rnarang wong kang wis rnati rnau salaras karo teges utawa rnaknane ternbung almarhum utawa al marhumah. Teges utawa rnaknane ternbung almarhum (almar humah) yaiku 'kang rinahrnatan' utawa 'kang oieh sih kawelasan' (kang oleh sih kaweiasan saka Ngarsa Dalern Pangeran Ingkang Maha Kuwasa). Kajaba ternbung-ternbung rnau, ana rnaneh ternbung kang uga sok dianggo nyebut wong kang wis rnati, yaiku ternbung sregi Ian jenat. Ternbung sregi iku rninangka ternbung enggon enggonan (dhialek). Ternbung iki asale saka ingsedaning pake capan ternbung suwargi utawa swargi. Dene tembungjenat, asale 57
Puspa Rinonce - saka basa Arab jannatun kang tegese 'swarga'. Ananging, pa nganggone tembung jenat iku Iumrahe kanggo nyebut wong kang wis mati tumrap wong biasa (Iumrah) kang ora perlu diur mati banget, upamane, jenate si Dhadhap, jenate si Suta, Ian sapitu rute. PANCA DASA WARSA: "SEKET TAUN" APA "LIMALAS TAUN"? Ing sajrone basa Jawa ana tembung wilangan kang dianggo ing tataran ngoko (siji, loro, telu, papat, lima, Ian sapiturute), ana tembung wilangan kang dianggo ing tataran krama (satunggal (setunggal), kalih, tiga, sekawan, gangsal, Ian sapiturute), Ian ana tembung wilangan kang mung sok dianggo ing basa endah uta wa basa susastra (eka, dwi, tri, catur, panca, Ian sapiturute). Tern bung wilangan kang saiki keiumrah dianggo ing tataran ngoko Ian tataran krama iku asaie saka tembung wilangan basa Kawi utawa basa Jawa Kuna, dene tembung wiiangan eka, dwi, tri, Ian sapiturute iku asaie saka basa Sanskerta. Bab panganggone tembung wilangan ing tataran ngoko katone ora ana pakewuhe. Ananging panganggone tembung wilangan ing tataran krama, Iuwih-Iuwih tumrap para nom-no man, sok ana seiing surupe. Tembung wilangan, upamane, selikur, rolikur, telu likur, patlikur, selawe, nem likur, Ian sapiturute sok dikramakake dadi kalih dasa setunggal, kalih dasa kalih, kalih dasa tiga, kalih dasa sekawan, kalih dasa gangsal, kalih dasa enem, Ian sapi turute. Ing mangka, kramane tembung-tembung wilangan mau kudune selikur, kalih likur, tiga likur, kawan likur, selangkung, nem likur. Bab iki bokmanawa amarga kadayan basa Indonesia utawa ketonto kayadene ngramakake etungan sawise teiung puiuh munggah (tigang dasa satunggal, tigang dasa kalih, tigang dasa tiga, 58
Puspa Rinonce - Ian sapiturute). Kajaba kuwi, panganggone tembung wilangan kang asale saka basa Sanskerta asring uga ana tuna dungkape. Sawenehe dhalang, upamane, ngojahake dewa cacah telung puluh kang (kabeh) darbe watak sanga kanthi tetembungan dewa tri dasa awatak nawa. Tembung tri dasa kang dikarepake dening dhalang mau cetha yen kanggo nyalini tembung telung puluh. Ing mangka, tern bung tri dasa iku as line ateges 'tetulas'. Semon a uga tetembungan panca dasa warsa ing jaman saiki ana kang negesi 'seket taun', ing mangka tetembungan mau ing basa Sanskerta tegese 'limalas taun'. Amrih cethane, ing ngisor iki dipacak urut urutane tembung wilangan ing basa Kawi, Sanskerta, lan basa Jawa saiki. Basa Kawi Basa Sanskerta Ngoko Basa Jawa Krama tunggal rwa (dwa) telu (tiga) pat (papat) lima nem pitu wwalu sang a sepuluh sa we las rwa welas tiga welas pad welas lima welas nem welas/-nem be las eka dwi (dwa) tri catur panca sad sapta asta nawa dasa ekadasa dwadasa trayodasa/tridasa catudasa paficadasa sodas a Siji Loro Telu Pat, papat Lima nem, enem pitu wolu sanga sapuluh sewelas rolas telulas patbelas lima las nembelas satunggal kalih tiga sekawan gangs a I nem, enem pitu wolu sang a sadasa sewelas kalih welas tiga welas kawanwelas gangsal welas nembelas 59
Puspa Rinonce - Basa Kawi Basa Sanskerta Ngoko Basa Jawa Krama pitu welas wwalu welas sanga welas rwangpuluh salikur rwalikur telulikur pad likur lima likur telung puluih patang puluh limang puluh nemang puluh pitung puluh wwalung puluh sangang puluh saptadasa astadasa nawadasa wimsati ekawingsati dwawingsat triwingsat caturwingsat paficawingsat tringsat catwaringsat paficaringsat sasti saptati asiti nawati pitulas pitulas wolulas wolulas sangalas sangalas rong puluh kalih dasa selikur selikur kalih likur rolikur tiga likur telu likur kawan likur pat likur selangkung selawe tigang dasa telung puluh kawan dasa patang puluh seket seket sewidak sewidak pitung puluh pitung puluh wolung puluh wolung puluh sang;m puluh sang;mg puluh Saka cathetan iki bisa disumurupi manawa paiicadasa iku ing basa 1 dene kang ateges I seket' iku paitca Sansekerta ateges 1 limalaS 1 ringsat. Dadi1 tetembungan panca dasa warsa iku yen kapirid saka asale mengku teges llimalas taun 1 • Manawa panca dasa warsa kuwi sing dikarepake padha karo I seket taun 1 tri dasa padha karo 1 telung puluh1 1 lan sapitirute. Bab iku ateges blegere (wujud utawa dhapukane) basa Jawal mung tetembung ane nyilih basa Sansekerta. 1 dudu 1 Seket taun 1 ENDI KANG BENER: "KIYAMBAK" APA "PIYAMBAK"? Kajaba tern bung piyambak1 ing sajrone basa Jaw a uga ana tern bung kiyambak. Tembung loro iki jinis utawa golongane padhal 60 1
Puspa Rinonce - yaiku kalebu ewone tembung pronominal; wujud utawa blegere meh padha mung beda pakecapan ing wiwitane tembung, yaiku ternbung piyambak kawiwitan swara I pI Ian tern bung kiyambak kawiwitan swara lkl; sarta teges lan panganggone uga padha, yaiku kanggo ngramakake tembung dhewe. Mula ora mokai yen banjur ana pitakon, "Endi tembung kang bener, kiyambak apa piyambak?" Satemene pitakon iku bisa diwangsuli kanthi cekak aos, "Ka beh tembung mau bener, manut empan Ian papane." Naiare, basa iku darbeke masyarakat. Becike basa, bener lan Iupute basa, sarta rnekar tumangkare basa iku kang nerntokake ya masyarakat kang nduweni basa iku mau. Mula, yen ana tembumg utawa tetem bungan kang wis keiumrah dianggo dening masyarakat lan ora ana saru sikune, tembung utawa tetembungan mau mesthi wae wis dianggep bener dening masyarakate, yaiku masyarakat kang nduweni basa mau. Malah ing wilayah tartamtu, upamane, ing wilayah Kebumen, tinemu tembung piyambek Ian kiyambek. Tern bung Ioro iki kelumrah dianggo ing pasrawungan saben dinane minangka lira-lirune tembung piyambak Ian kiyambak. Mesthi wae ternbung piyambek Ian kiyambek iku dianggep bener dening ma syarakat ing wilayah mau. Sawijining teori nyebutake, yen ana ternbung loro utawa luwih kang beda wujude utawa beda pakecapane, tembung-tern bung mau mesthi ana bedane. Bedane tembung-tembung mau bisa dumunung ing teges utawa maknane, rasa basane, asal usuie, utawa panganggone. Jaiaran ternbung piyambak, kiyambak, piyambek, Ian kiyambek iku kabeh dianggep bener, teges lan panganggone uga dianggep padha, yaiku kanggo ngramakake tembung dhewe, bedane wujud utawa pakecapan tumrap tern bung-tembung mau banjur mbedakake apa? 61
Puspa Rinonce - Pitakon iki ora bisa diwangsuli kanthi cekak aos kaya pita kon sadurunge. Kanggo mangsuli pitakon iki butuh katrangan rada rowa, mangkene. 1. Tembung piyambak asale saka tembung Jawa Kuna prihambak kang ateges 'dhewe'. Basa Jawa Kuna iku ing sakawit utawa asline ditulis nganggo aksara Jaw a Kuna. Kanggo nglatinake aksara Jawa (Kuna) lumrahe ana kang nganggo aksara h Ian ana uga kang ora. Muiane, ing basa Jawa banjur tinemu sawatara tembung kang wujude kembar (dhobel), kayata, hamba- amba, haywa- aywa, bahu - bau, grahita- graita, rahina - raina, wahing - waing. Kanthi mangkono, tembung priham bak sok uga ditulis priambak. Ing pakecapan tembung priambak banjur swarane I r I ilang dadi piambak, kayadene tern bung priyayi dadi piyayi, prawira dadi pawira, prakara dadi pekara. Kanggo ngluwesake pakecapan, tembung piambak banjur dadi piyambak, kayadene tembung priangga dadi priyangga, piandel dadi piyandel. Dadi, tembung piyambak (kawiwitan swara IPI iku luwih cedhak karo tembung asale Oawa Ku na) tinimbang tembung kiyambak. 2. Tembung piyambak iku panganggone sok lira-liru karo tern bung kiyambak. Tembung-tembung kang wujude kembar kanthi lira-liru swara IPI karo lkl kayadene tembung pi yambak Ian kiyambak iku ing basa Jawa dianggep rada lumrah. Dene sawatara tembung kang wujude kembar kanthi lira lim swara IPI karo lkl saliyane piyambak Ian kiyambak, ka yata: pipa - kipa, pampa - kompa, piyik - kiyik, jupuk - jukuk, pisang- kisang. Ananging manawa ditliti kanthi tlesih, tetela tembung-tembung kang wujude kembar iku mau ora ke lumrah dianggo lira-liru kanthi mardika ing sadhengah pa pan. Tembung-tembung kang mengku swara lkl iku (kipa, 62
Puspa Rinonce - kampa, kiyik, jukuk, kisang) Iumrahe mung dianggo ing basa lisan padinan utawa ing basa enggon-enggonan. Dene tem bung-tembung kang mengku swara /p/ (pipa, pampa, piyik, jupuk, pisang) bisa dianggo ing basa resmi (Iisan utawa tinu Iis) Ian bisa ditampa Ian dipaharni dening wong Jawa ing ngendi wae. Kanthi mangkono, tembung pipa, pampa, piyik, jupuk, pisang, Ian uga piyambak iku kena diarani tembung kang baku. 3. Tembung piyambek Ian kiyambek iku mujudake lira-Iirune tembung piyambak Ian kiyambak kanthi nyaiini a kang dumunung ing wanda pungkasane tembung mau nganggo e (pepet). Lira-Iirune tembung piyambak - piyambek utawa kiyambak - kiyambek satemane uga ora ngijeni, ananging ana tunggaie, upamane, ditekak- ditekek, keselak- keselek, ngidak ngidek, picak - picek, dhedhak - dhedhek, kebak - kebek. Sanajan tembung-tembung piyambek, kiyambek, ditekek, keselek, ngidek, picek, dhedhek, Ian kebek iku keiumrah dianggo dening masyarakat, ananging tembung-tembung mau mung winates ing basa lisan ing wiiayah-wilayah tartamtu. Kanthi mangkono, tembung piyambek, kiyambek, ditekek, keselek, Ian sapiturute iku kalebu ewoning tembung enggon-enggonan, dudu tembung kang baku. Kanthi katrangan iki bisa disumurupi bedane tembung piyambak Ian kiyambak. Tembung piyambak kaiebu ewone tembung kang baku, dene kiyambak ora kaiebu tembung kang baku. TEGESE TETEMBUNGAN "WIWARARUKMI" Pagelaran macapat iku rninangka udyana kang becik banget kanggo ngipuk-ipuk amrih mekar tumangkare basa Ian sastra 63
Puspa Rinonce - Jawa. Lire, pageiaran maca pat iku kajaba bisa kanggo nggeguiang seni tembang, uga bisa minangka sarana dhudhah-dhudhah ka gunan adiiuhung kang pinacak ing sajrone susastra Jawa Ian uga nyinau basane. Bab iki bisa disumurupi jaiaran ing pageiaran maca pat sawise Iayang wacan ditembangake Iumrahe banjur di rembug apa isine Iayang wacan mau Ian uga dirembug tegesing sawatara tembung utawa tetembungan kang dianggep peteng utawa angel. Pageiaran macapat kang cak-cakane kaya mang kono iku racake ditindakake dening pakumpuian macapatan kang wargane ajeg Ian uga ajeg nganakake pageiaran. Kajaba kuwi, ing saben pageiaran macapat mesthi ana wong kang di anggep mumpuni utawa ahii ing babagan basa Ian sastra Jawa kang bisa dadi paran pitakonan utawa parampara yen ana bab bab kang perlu dirembug. Temahan, yen ana bab-bab kang dadi rembug banjur bisa diudhari ing wektu iku uga. Kanthi mangko no, wong-wong kang teka ing pageiaran macapat mau padha marem atine amarga oieh bebathen tambahing sesurupan. Ananging ora kabeh pageiaran macapat cak-cakane kaya kang wis dibeberake ing dhuwur mau. Ana pagelaran macapat kang mung nengenake tembange, ora ngrembug apa isine layang wacan kang ditembangake Ian uga ora ngrembug basane. Ana maneh pageiaran macapat kang cak-cakane kaya kang wis dibe berake ing dhuwur mau ananging ora ana wong kang bisa dadi paran pitakonan. Ing satemah, rembug bab basa Ian sastrane dadi ora tumanja. Bab iki kaya kang dingendikake Bapak Msd kang nate rawuh ing Balai Bahasa Yogyakarta saperlu nggenah ake tegesing saw a tara tern bunging sajrone layang wacan. La yang wacan kang adhapur tern bang maca pat iku tau dianggo maca pat an nalika wungon tirakatan ing maiem tanggal 17 Agustus ka pungkur saperlu mengeti dina kamardikan Republik Indonesia. 64
Puspa Rinonce - Manut pangadikane Bapak Msd, ing sakawit pagelaran macapat tumindak kanthi rancag. Sawatara warganing dhusun gentenan maju nembang mamerake moncering swara, ngesing cengkok, lan kewesing gregel. Dadi, swasana bengi kuwi memper karo pagelaran sayembara nembang. Ananging bareng tekan giliran ngrembug bab isine layang wacan lan tegese tern bung, swasanane dadi malik grembyang kay a nyang-nyangan pitik ing ngarep pasar, oncor-oncoran rega, rebut bener. Ana sawatara tembung kang tegese dianggep peteng dadi rembug muyeg. Amarga ora ana wong kang bisa dadi paran pitakonan, nganti rampung pagelaran tembung-tembung mau durung bisa diudhari kanthi cetha. Sawenehing tembung kang kalebu digenahake apa maknane dening Bapak Msd yaiku tembung wiwara ing tetembungan wiwara rukmi kang kapacak ing sajrone tembang gambuh ngisor iki. Kamardikan mrih jumbuh, dipunisi tandang kang sumaguh, wit mardika iku lir wiwara rukmi, kanggo nuju jaman maju, nggayuh gesang lair batos. Cundhuk karo tegese tembung wiwara ing tembung mau ana kang nggathukake karo tembung wara-wara kang ateges 'aweh weruh' utawa 'pengumuman', kanggo gantine tembung proklamasi, dene rukmi ditegesi 'emas'. Jalaran wiwara rukmi ditegesi 'proklamasi emas', mula ukara wit mardika iku lir wiwara rukmi banjur ditegesi kanthi pangothak-athik dadi 'jalaran mardika iku pindhane prokla masi emas' . Ana maneh kang nggathukake tembung wiwara karo tembung biwara, bayawara, lan pariwara kang tegese 'aweh weruh' utawa 'aweh kabar' lan 65
Puspa Rinonce - ana uga kang nggathukake ternbung wiwara karo tembung wara kang ateges 'pilihan, pinilih', 'linuwih'. Banjur endi sing bener? Ternbung wiwara kang kapacak ing sajrone ternbang ing dhuwur iku saternene ora ana gandheng cenenge karo ternbung wara-wara, bayawara, pariwara, biwara, Ian wara kang disebut rnau. Ternbung wiwara iku asale saka basa Sanskerta kang ateges 'bolongan', 'I eng', 'lawang', 'kori', utawa 'guwa'. Tern bung rukmi tegese 'ernas'. Kanthi rnangkono, teternbungan wiwara rukmi iku bisa ditegesi 'bolongan ernas', 'I eng ernas', 'guwa ernas', 'lawang ernas', utawa 'kori ernas'. Mesthi wae ora kabeh teges iki jurnbuh karo apa kang dikarepake ing sajrone ternbang garnbuh kasebut. Teges kang cocog yaiku 'lawang ernas' utawa 'kori ernas', utawa rnalah bisa ditegesi 'gapura ernas'. Dadi, ukara "wit rnardika iku lir wiwara rukrni" ing ternbang rnau bisa ditegesi 'jalaran rnardika iku pindhane gapura ernas' . Bab iki jurnbuh karo pangandikane Bung Karno (Presiden I Republik Indonesia) kang kurang luwih, rnangkene, "Bahwa kemerdekaan itu bukanlah tujuan utama dari perjuangan ban gsa Indonesia, .. . kemerdekaan itu merupakan pintu gerbang emas untuk menuju masyarakat Indonesia yang adil makmur dan merata .... " DALEM - ADALEM Wong (bocah) yen ditirnbali (diundang) dening wong tuwa utawa wong kang kudu diajeni (diurrnati), ana kang anggone wangsulan rnangkene, "kula, Pak ... ","kula, Bu ... ", "kula, Den ... ", "dalern, Pak ... ", "dalern, Bu ... ", "dalern, Den ... ", lan sa- piturute. Ternbung dalem kang dianggo rniwiti ukara wangsulan iku rnau apa padha tegese karo ternbung kula lan panganggone ternbung rnau apa wis laras karo pararna basa Jawa? Kanggo rnangsuli pitakon iki perlu katrangan rada rowa, rnangkene. 66
Puspa Rinoncc - Tembung dalem iku kalebu ewoning tembung polisemi. Kaewokake tembung polisemi jalaran tembung iki mengku teges warna-warna utawa pirang-pirang lan beda-beda. Amrih cethal ing ngisor iki kapacak sawatara wama-wamane teges tembung dalem (krama inggil dicekak kil krama ngoko dicekak knl tembung engon-engonan (dhialek) dicekak engg~ dene tegesing tembung utawa ukara diapit nganggo tandha 1 •• . ' ) . 1. 2. 3. 4. dalem ki I omahl; dalem ageng ki I omah gedhe 1 (dudu omah gandhokl pringgitanl pandhapal emper1 lan sapiturute); dedalem ki lmanggon1 1 0mah-omah: dedalem ing kitha I dedunung (manggonl omah-omah) ing kuthal dalem kn (a) 1 (ing) sajrone wektu (mangsa)': dalem sesasi mulih sepisan I sajrone wektu sesasi mulih sepisanl; (b) I sabenl dalem sekilone dibayar Rp1001 00 lsaben sekilone dibayar Rpl001001 dalem ki (a) ~-mul: putra dalem lanakmul; (b) ~ -e~ -nel (tumrap panjenengane ratu): kagungan dalem gangsa I gamelan duweke 1 gamelane Sang Prabul: (c) (utawa adalem ) lakul -kul: ratu 1 dalem (adalem) nyuwun pamit laku njaluk pamit1 1 anak dalem (adalem) punika saweg umur tigang taun lanakku iki lagi umur telung taunl dalem kn engg I njerol sajrone 1 kitab lpiwulang kang kapacak ing sajrone (njero) kitabl I omah pokokl 1 1dedunung 1 1 1 : piwulang kang kapacak ing dalem Ing prateian iki bisa disumurupi manawa tembung dalem iku bisa mengku teges ~-mU 1 1 yaiku sesuiih pandarbe madyama pu rusa (kata ganti empunya persona kedua)~ Ian uga bisa mengku teges 1 yaiku tembungsesuiih utama purusa (kata ganti la kul utawa ~ -kU 1 persona pertama) utawa sesuiih pandarbe utama purusa (kata ganti empunya persona pertama). Genea tembung dalem bisa mengku teges ~-mul utawa lkowel Ian ~ -kul utawa laku 1? 67
Puspa Rinonce - Tembung dalem kang kapacak ing angka 3 iku ing sakawit mengku teges '-mu' (sesulih pandarbe madyama purusa) utawa 'kowe' (sesulih madyama purusa). Tembung dalem iku banjur oleh wuwuhan a- kang mengku teges 'dudu' dadi adalem. Tern bung adalem kuwi tegese 'dudu kowe', yaiku 'aku', Ian dianggo ing tataran krama inggil. Dhapukaning tern bung kaya mangkene iki padha karo dhapukaning tembung Jawa Kuna sura 'dew a' dadi asura 'dudu dewa', yaiku 'raseksa', 'buta'. Ing sabanjure tembung adalem 'aku' iku panganggone asring kacekak dadi dalem kanthi teges kang isih tetep 'aku'. Kadadean mangkene iki ing basa Jawa ana tunggale. Tembung marta, upa mane, ing sakawit mengku teges 'mati' (asale saka tembung m0 ta, 'mati'). Tembung amarta tegese 'urip' {'ora mati'). Panganggone tembung amarta iku sok banjur dicekak dadi marta kanthi teges isih ajeg, yaiku 'urip'. Tetembungan tirta marta, upamane, yen dijupuk saka tata gelare utawa wujude, mesthine ateges 'banyu mati' (banyu sing mateni). Ananging, tetembungan tirta marta ing kene kang dikarepake mengku teges 'banyu panguripan'. Kanthi andharan iki bisa digawe dudutan manawa tembung dalem kang asale saka cekakane tembung adalem iku mengku teges 'aku'. Panganggone tembung iki bisa lira-liru karo tern bung kula (sesulih utama purusa). Bedane, tembung kula kelumrah dianggo ing tataran krama Ian dalem (adalem) dianggo ing tataran krama inggil. Dadi, ukara wangsulan, 'Kula, Pak ... ' iku krama lumrah, dene "Dalem, Pak ... " iku krama inggil. Panganggone tembung tembung mangkene iki ora nalisir saka parama basa Jawa. RESEPSI- PASAMUWAN- PAWIWAHAN- PISTA Ing sajrone basa Jawa akeh tinemu tembung-tembung kang asale saka basa manca (Sanskerta, Arab, Cina, Portugis, Walanda, 68
Puspa Rinonce - Inggris, Ian sapiturub~). Tembung-tembung saka basa manca mau ana kang dianggo kanthi wantahan (pakecapan Ian panulise isih padha karo ing basa asale), kayata, waskom, halte, wortel, amplifier, broiler, Ian ana uga kang wis dibesut (pakecapan Ian panulise wis dilarasake karo pranatan basa Jawa), upamane, gordhen, kusir, pit, kompor, mandhor, kakus, bingkil, mesin, televisi, akuarium, oprasi. Tembung-tembung saka basa manca iku mlebune ing basa Jawa baka sathithik, kawiwitan atusan taun kepungkur (wiwit basa Jawa isih diarani basa Kawi utawa basa Jawa Kuna) nganti tumekane saiki. Amarga anggone mlebu ing basa Jawa wiwit atusan taun kepungkur, mula ora mokal yen cacahe tembung saka basa manca iku akeh banget, ana kang anyar Ian ana uga kang wis Iawas. Maiah saking Iawase, wong Jawa dhewe sok ora rumangsa utawa ora ngiegewa manawa satemene tembung tembung kang dianggo ing saben dinane iku akeh kang asale saka basa manca. Tembung-tembung saka manca kang kapetung Iawas iku, kayata, aksara, basa, swara, srati, geni, (saka basa Sanskerta), lair, pikir, kursi, mripat, jenat, (saka basa Arab), gendera, meja, clana, greja, bela (saka basa Portugis), cawan, teh, soto, kecap, bakmi (saka basa Cina), bingkil, bangku, lampu, kakus, karcis, sepur (saka basa Walanda). Ing donya iki ora ana basa kang sampurna temenan, kang duwe tembung sarwa pepak Ian ora kekurangan. Semono uga basa Jawa. Amarga ing sajrone basa Jawa ana kekuranganing tembung, mula wong Jawa banjur mbud idaya ngganepi kekurangan mau kanthi cara gawe tembung anyar utawa njupuk tembung-tembung saka basa manca. Parnrihe, yen tembung-tem bunge pepak, basa Jawa bisaa dad i saya cancingan (praktis), bisa dianggo ing sadhengah papan Ian kaperiuan. Saupama wong Jaw a kuwi ora geiem nampa babar pisan tembung-tembung saka 69
Puspa Rinonce - basa manca lan kabeh tembung kang asale saka basa manca banjur dibuwangi, bokmanawa basa Jawa ora kena dianggo caturan ing jagating pasrawungan saiki. Pancen wong Jawa kuwi ora gam pang nampa sadhengah tembung manca, ananging ora ateges emoh nampa babar pisan tembung-tembung saka basa manca. WongJawa yen arep njupuk tembung saka basa manca (tembung anyar), racake dietung luwih dhisik tuna lan bathine, luwih dhi sik digoleki ing sajrone basa Jawa wis ana apa durung tembung kang tegese padha karo tembung saka basa manca mau, sawise iku banjur dilelimbang pakecapane nggronjal apa ora, lan sapitu rute. Kanthi mangkono, saben tembung manca kang arep di anggo ing basa Jawa kuwi luwih dhisik kudu disaring kanthi setiti, dilelimbang cocog lan orane teges sarta rasa basane, lan sabisa-bisa dilarasake pakecapan sarta panulise karo lagu lagehan lan pranatan ing basa Jawa. Sanajan wis direka kaya mangkono, ewasemono tembung-tembung saka basa manca kang dianggo ing basa Jawa iku tetep akeh, satemah ora gam pang anggone ngeling-eling lan muwuhi kangelane wong kang nyinau basa Jawa. Dadi, panganggone tembung-tembung saka basa manca iku kajaba ana perlune uga ana risiko utawa pitunane. Wong Jawa iku anggone nyinau basane lumrahe mung adhedhasar basa lisan, kanthi cara ngrungokake yen ana wong caturan, ngrungokake yen ana wong sesorah, ngrungokake yen ana dhalang kojah, lan sapiturute, banjur niteni utawa nyathet ing sajrone batin apa wae kang dianggep becik. Oleh-olehane ngrungokake lan neniteni mau ing mengkone banjur dianggo utawa ditiru nalika caturan, sesorah, Ian sapiturute. Arang wong kang nyinau basane, kalebu tembung-tembunge, saka buku piwulang basa, saka buku palapuran asil panalitine para ahli basa, utawa saka bausastra (kamus). Jalaran anggone nyinau basa 70
Puspa Rinoncc - Jawa iku akeh-akehe mung adhedhasar basa lisan kanthi cara ngrungokake (ora dicathet nganggo tulisan), mesthi wae pa nampane bisa seling surup tur yen !ali ora bisa dibaleni. Awit, basa lisan iku gampang ilang, bakda diucapake wis ora ana ta bete, satemah ora bisa dibolan-baleni utawa ditamatake. Mula ora jeneng aeng yen ing jaman saiki sok tinemu sawatara wong (panatacara, juru sesorah, Ian liya-liyane) kang tumpang suh ang gone ngetrap tembung saka basa manca amarga saka kurang pangertine. Tembung-tembung kang panganggone asring cawuh utawa tum pang suh iku ana saw a tara, kayata, wiwahan utawa pawiwahan sok dianggo nyalini tembung resepsi, pasamuwan, utawa pista; kuwanda, kunarpa, jasad, jisim, layon sok dianggo lira-liru kaya kaya tanpa ana bedane; udyana, panti, sasana, asana, sana uga sok dianggo kanthi lira-liru awit dianggep tegese padha, Ian sapitu rute. Gandheng rupaking papan, ing kalodhangan iki mung arep dirembug tembung resepsi, pawiwahan, pasamuwan, Ian pista. 1. resepsi saka tembung receptie (Walanda) utawa reception (lng gris), tegese 'lenggahan (pista, jejagongan) dhines kang diadani kanggo nampa Ian mahargya tamu (ing pista wisu dhan gubernur, bupati, presidhen, utawa panggedhe liyane, ing pista dhauping panganten, Ian sapiturute) 2. wiwahan utawa pawiwahan asale saka tembung lingga wiwaha ; wiwahan (Sanskerta) kang mengku teges 1 pikrama 1 utawa pawiwahan tegese 1 pista utawa bawahan ketemuning pangantenl pasamuwan asale saka tembung lingga samuwa utawa samuha (Sanskerta) kang mengku teges (a) I pakumpulan1 1 'gegolong 1Sarwa becikl; pasamuwan te an'l (b) " regeng"~ ngengreng1 1 (3) lge- gese (1) 'pakumpulan'l (2) lkaramaean ing pista 1 1 71 2. wiwahan utawa pawiwahan asale saka tembung lingga wiwaha ; wiwahan (Sanskerta) kang mengku teges 1 pikrama 1 utawa pawiwahan tegese 1 pista utawa bawahan ketemuning pangantenl pasamuwan asale saka tembung lingga samuwa utawa samuha (Sanskerta) kang mengku teges (a) I pakumpulan1 1 'gegolong 1Sarwa becikl; pasamuwan te an'l (b) " regeng"~ ngengreng1 1 (3) lge- gese (1) 'pakumpulan'l (2) lkaramaean ing pista 1 1 71 1 dhaup 1
Puspa Rinonce - 4. byagan utawa kepyakan wayang wong, Ian sapiturute' pista asaie saka tembung feest (Waianda) kang tegese 'se neng-seneng utawa sukan-sukan (mangan enak, tanggap warsa, Ian sapiturute)' Katrangan iki nuduhake yen tembung-tembung mau tegese ora persis padha. Kanthi mengkono, panganggone tembung papat iki mau ora kena digebyah uyah digawe padha, ora prayoga yen dianggo lira-liru kanthi mardika. KULA - KAWULA Ing sajrone basa J awa ana tern bung kula Ian ana uga tern bung kawula. Tembung Ioro iki sok bisa dianggo lira-liru kanthi mardi ka Ian sok ora bisa. Tembung kawula ing ukara, upamane, "Dhuh Gusti, kawula marak sowan won ten ing ngarsa Paduka ... ", bisa di ganti nganggo tembung kula, "Dhuh Gusti, kula marak sowan won ten ing ngarsa Paduka .... " Ananging, tembung kawula kang dadi linggane tembung ngawula, upamane, ora bisa diliru utawa diganti nganggo tembung kula. Tembung kula iku kalebu polisemi. Tembung kula kang se pisan asai saka basa Sansekerta tegese 'turun', 'darah', 'trah', 'sanak sadulur', 'suku bangsa1 • Tembung iki sabanjure bisa didhapuk dadi tembung, kayata, kulawarga 1Sanak saduiur1 kula mitra 'sanak Ian kanca-kanca1 1 kula wangsa 1 Sanak saduiur1 kula sentana I sanak saduiur1 • Tembung kula kang kapindho kalebu ewoning tembung krama1 ateges lakul (sesulih utama purusa). Panganggone tembung ikil upamane1 mangkene. 1. Kula dereng mangertos bab punika. I Aku durung mangerti bab 1kasta 1 , 2. kuwi. 1 Lembunipun sampun kula guyang. 1Sapine wis dakguyang. 1 72 1 1
Puspa Rlnonce - 3. Kanggo rnangsuli yen diundang, uparnane, "Kula, Bu Guru Ternbung kawula iku asale saka basa Jawa Kuna, tegese 'abdi', 'batur'. Ing basa Jawa saiki ternbung kawula rnengku teges (1) 'abdi', 'batur', (2) 'rakyat', 'karerehan'. Saternene teges kang kasebut ing angka (2) iku rninangka parnekaring teges kang ka sebut ing angka (1). Jalaran, 'rakyat', utawa 'karerehan' iku ing panganggep kayadene abdi utawa bature dhedhuwurane (ratu, adipati, lan sapiturute). Ternbung kawula kang rnengku teges loro iku kalebu ewone ternbung krarna ngoko (bisa dianggo ing tataran ngoko, krarna, utawa krarna inggil). lng sabanjure, tern bung kawula dianggo gegantine ternbung sesulih utarna purusa (aku) kanthi ancas ngajeni wong kang diajak gunernan (rnadyarna purusa). Ing kene kang ngajak gunernan (aku utawa utama purusa) ngesorake pribadine kanthi rnadhakake awake dhewe karo abdi utawa batur nganggo sebutan kawula. Ternbung kawula kang di anggo sesulih utarna purusa utawa wong kapisan (kula) kuwi kalebu ewone ternbung krarna, ananging krarna enggon-eng gonan. Andharan iki bisa digawe dudutan, rnangkene. 1. Tembung kula Ian kawula bisa dianggo gegantine tembung sesulih utarna purusa (wong kapisan). 2. Tembung kula kaiebu ewone krama Iumrah, tembung kawula kang ateges 'aku' kalebu tern bung krarna enggon-enggonan. 3. Tembung kula bisa dianggo ing tataran krama kanthi mar dika ing sadhengah papan Ian kanggo sapa wae, dene tern bung kawula kang ateges 'aku' becike mung dianggo, uparna ne, yen ndonga utawa sembahyang, utawa yen rnatur rna rang wong kang sesambungane asipat kawuia - gusti, ka yata, ratu. 73
Puspa Rino nce - KERATA BASA Kerata basa yaiku bab negesi tern bung utawa nggoieki sura saning ternbung kapirid saka wancahane ternbung utawa wan dane ternbung kang ditegesi rnau, dijupuk cundhuk prayogane, diothak-athik, digathuk-gathukake supaya rnathuk. Ternbung guru, uparnane, yen arep dikerata basa Iuwih dhisik kudu diwan cah utawa dipecah didadekake wanda-wanda, yaiku dadi wanda gu Ian wanda ru. Saben wandane ternbung rnau banjur direka, dianggep kaya-kaya rninangka ternbung wod (ternbung wod kuwi ewoning ternbung kang mung dhapur sawanda), nuli di othak-athik diwenehi teges kang gathuk Ian rnathuk karo te gesing ternbung kang Iumrah. Tembungguru kuwi rnengku teges 'wong kang pagawene rnuiang rnuruk ing parnuiangan'. Tern bung iki yen dikerata basa bisa ditegesi 'digugu Ian ditiru', yaiku wanda gu diwenehi teges rekan 'digugu' Ian wanda ru diwenehi teges rekan 'ditiru'. Kanthi pangothak- athik, teges 'digugu Ian ditiru' kuwi dadi katon gathuk Ian rnathuk karo tegese ternbung guru. Conto ternbung kerata basa liyane, kayata: siti : isi bulu bekti rambut : erarne kok lernbut jangan kathok : sejane dipangan : diangkat baka sithok sruwal : saru yen uwai Kerata basa kuwi asring uga diarani jarwa dhosok. Diarani jarwa dhosok Garwa = teges, dhosok = dhesuk) jaiaran anggone negesi ternbung ing kerata basa kuwi mung adhedhasar pangen tha-entha utawa pangothak-athik, kaya-kaya kanthi peksan, kanthi dhesekan utawa dhosokan. Ora rnokal yen ternbung siji kuwi bisa dikerata basa dadi wama-wama. Ternbung guru, upa- 74
Puspa Rinonce - mane, kajaba bisa dikerata basa dadi 'digugu Ian ditiru', uga bisa dikerata basa dadi 'wagu tur kuru', 'lugune yen tanggal tuwa ora bisa turu', Ian sapiturute. Kerata basa iku ana sambung rapete karo etimologi, yaiku sesurupan bab nlusur asal-usule (tegesing) tembung. Ananging, etimologi ing kene dudu etimologi murni, dudu etimologi ilmiah, mung adhapur etimologi rakyat (volks etymologie). Diarani mang kono jalaran anggone negesi tembung ing kerata basa kuwi mung adhedhasar rekan, adhedhasar pangentha-entha, kaya kaya sa ben tembung kuwi minangka camboraning tembung-tem bung wod. Pangerti bab tembung wod ing kene mesthi wae uga ora padha karo pangerti bab tembung wod kang dicungulake dening A.C. Vreede (1883) Ian R. Brandstetter (1910). Teori bab tembung wod iku ing sakawit muncul saka panalitine ahli basa rikala nliti basa-basa Indo-German, kayata, basa Sanskerta. Manut panaliti, tembung-tembung Sanskerta iku akeh kang di dhapuk saka tembung wod. Amarga tembung-tembung Jawa iku ana (akeh) kang asale saka basa Sanskerta, mula banjur ana panganggep yen tembung-tembung Jawa iku uga didhapuk saka camboraning tembung wod. Kanthi mangkono, jeneng kerata basa kuwi bokmanawa kapirid saka tembung Sanskerta basa, banjur ing pakecapan dadi kerta basa- kerata basa. Lumrahe wong kang wasis ngerata basa kuwi banjur di anggep ahli utawa empu basa, yen jejagongan banjur dadi paran pitakonan bab kerata basane sawemaning tembung. Panganggep kaya mangkono iki mesthi wae ora bener, ora trep karo nyatane, jalaran ngerata basa kuwi dudu pakarti ilmiah, mung dhapur othak-athik utawa pangentha-entha. Muiane, kerata basa utawa jarwa dhosok iku prayogane ora perlu diwulangake marang mu- 75
Puspa Rinonce - rid utawa marang para siswa. Kerata basa becike mung kanggo dhageian utawa geguyon. TEMBUNG KRAMA INGGILE APA? Masyarakat Jawa kuwi duwe tata cara kanggo njaga be ciking srawung utawa beciking sesambungan antarane warga siji Ian sijine. Tata cara kaya mangkono mau diarani tata krama, subasita, udanagara, utawa unggah-ungguh. Jaiaran wis manjing dadi padatan, sanajan tanpa tinulis Ian ora diundhangake, sapa wae wong kang nindakake sesambungan karo wong Iiyane (amarga pakaryan, dedagangan, utawa sesambungan Iumrah saben dinane karo kanca, tangga teparo, Ian sapiturute) racake padha mbudidaya amrih bisa nuhoni tata cara kang wis keiumrah dianggo ing masyarakat mau. Tata krama iku kejaba ketitik (katon) saka soiah bawa (kaie bu sandhang panganggo), uga ketitik saka panganggone basa. Yen wong Jawa, upamane, madhayoh menyang panggonane wong kang Iuwih tuwa utawa Iuwih dhuwur drajat pangkate saperlu uiem-uiem, anggone nyandhang mung kaosan, anggone Iungguh Ieyeh-Ieyeh sikiie tumpang tali, Ian anggone jawab utawa matur mung kanthi ngoko, patrap kang kaya mangkono mau kena diarani degsura utawa ora ngajeni marang wong kang didhayohi. Dadi, panganggone basa iku kaiebu anasir kang wi gati ing sajrone pasrawungan Ian dadi saiah sawijining ukuran tata krama utawa subasita. Wong diarani ngerti ing subasita manawa wong mau bisa Ian geiem mapanake utawa ngenggonake dhiri pribadine kanthi trep, ora gumedhe, kepara andhap asor, banjur bisa Ian geiem ngajeni Iiyan kanthi murwat. Ngajeni utawa ngurmati liyan kuwi bisa diiairake kanthi soiah bawa Ian panganggone basa kang 76
Puspa Rinonce - Iaras karo unggah-ungguhe. Kajaba Iaguning gunem aius, de kung, Ian pakecapane cetha, panganggone basa kang urmat kuwi uga diwujudi saiining saw a tara tembung kang rinasa dadi tandha pangaji-aji utawa tandha pakurmatan. Tembung-tembung kang dianggo tandha pakurmatan mau diarani tembung krama, dene yen urmat banget diarani tembung krama inggil. Tembung krama inggii iku gegayutan karo sarira utawa badan Ian anggotane badan, pangangggo, kriya utawa pangga we, kaanan utawa sipat, barang darbe, utawa pamanggone kang kinurmatan. Wong kang diurmati nganggo tembung krama ing gii iku winates tumrap wong kapindho (madyama purusa utawa wong kang diajak guneman) Ian wong kateiu (pratama purusa utawa wong kang digunem) . Tembung krama inggil ora prayoga yen dianggo tumrap utama purusa utawa wong kang guneman. Satemene tembung krama Ian krama inggil iku gunggunge ora akeh, udakara mung 400 iji. Ewa samono, ora sadhengah wong apal kabeh tembung krama Ian krama inggil mau, luwih Iuwih tumrap para nom-noman. Ora mokal yen jaman saiki yen ana bocah mlebu toko banjur ditakoni, "Mundhutpunapa, Mas?", anggone wangsulan, "Badhe mundhut buku ... " utawa, "Badhe mundhut permen ... ",Ian sapiturute. Manut umggah-ungguh, pa nganggone tembung mundhut tumrap wong kang guneman (utama purusa) kaya mangkono mau cetha yen ora trep amarga tembung mundhut kuwi kalebu ewoning tembung krama inggil. Kudune, tembung kang trep dianggo tumrap utama purusa (wong kang guneman) kaya ing ukara wangsulan mau, yaiku tembung tumbas (tembung krama lugu) . Tumpang suh pangang gone tembung mangkene iki bokmanawa pancen durung ma ngerti temenan endi kang kaiebu ewoning tern bung krama inggil Ian endi kang kalebu ewoning tern bung krama lugu utawa krama 77
Puspa Rinonce - lumrah. Awit saka iku, ing udyana iki bakal dipacak tembung tembung krama inggil kang gegayutan karo anggotaning badan, ngiras pantes nanggapi pamundhute salah sawijining sutresna Puspa Rinonce. Kanggo nggampangake anggone nulis, tembung ngoko ditengeri (N), krama ngoko (KN), Ian krama (K) . Dene tembung krama inggil tanpa diwenehi tengeran apa-apa. NgokofKrama NgokofKrama Krama inggil alis (KN) imba ari-ari (KN) tuntunan ati (N), manah (K) galih awak (N), badan (KN) salira; slira balung (KN) to san bangkekan (KN) madya; pamekak bathuk (KN) palarapan bokong (KN) pocong brengos (KN) rawis cangkem (KN) dhadha (KN) tutuk jaja dhengkul (KN) jengku embun-embunan (KN) (pa)sundhulan endhas (N), sirah (K) mustaka geger (KN) pengkeran gelungan(KN) ukel githok (KN) griwa; julukan gulu (KN) ilat (KN) jangga lidhah irung (KN) grana 78
Puspa Rinonce - janggut (KN) kethekan jenggot (KN) gumbala kuku (KN) kanaka kuping (KN) talingan mata (N), mripat (K) tin gal pipi (KN) pangarasan pundhak (KN) pamidhangan pupu (KN) we ntis rai (KN) pasuryan rambut (KN) rema sikil (N), suku (K) sampeyan susu (KN) prembayun tangan (KN) asta weteng (KN) padharan Tumrape wong Jawa, ngajeni utawa ngurmati liyan iku kanthi cara maneka warna, ya kanthi patrap (nyandhang panganggo, solah bawa) lan uga lumantar panganggoning basa. Patrap kang diarani trapsila tumrape wong Jawa iku, kajaba anggone manganggo sandhangan sopan, uga diwujudake kanthi solah bawa kang trep karo kaanane, upamane, yen lagi omong omongan karo wong kang diajeni prayogane aja mandeng rai, becik semu ndhungkluk, lan yen anggone omong-omongan karo ngadeg, sikil loro-lorone kudu jejeg, aja njangkah, tangane nga purancang (tangan tengen didokok ing ngarep utawa nyekeli tangan kiwa, aja tangan kiwa kang didokok ing ngarep utawa nyekeli tangan tengen), Ian sapiturute. Dene panganggone basa kang diarani trapsila iku, kajaba kedaling wacana utawa wetu- 79
Puspa Rinonce - ning pangucap kudu cetha, lagune kepara dekung, uga dikanthe ni panganggone tembung-tembung krama utawa krama inggil. Gandheng karo bab tembung ngoko, krama, lan krama ing gil, ing jaman saiki ana sawatara warganing masyarakat kang tumpang suh panganggepe marang saperangan golonganing tern bung tetelu iku mau. Tembung lungguh, upamane, dening sape rangan warganing masyarakat tartamtu dianggep tern bung ngo ko, linggih dianggep tembung krama, lenggah dianggep tembung krama inggil, dene tembung pinarak malah arang-arang dianggo. Bab iki bisa katitik ing ukara, upamane, mangkene. (1) Sapa sing lungguh madhep ngidul kae? (2) Mengko, yen Pak Lurah wis kepareng lenggah, un jukane ndang ditokake! (3) Mangga Mas, lenggah ngajeng riki! (4) Matur nuwun, kula kepengin linggih ngriki kemawon, caket kaliyan kanca-kanca ... . Tembung lungguh kang dumunung ing ukara (1) dianggep tembung ngoko, lenggah ing ukara (2) lan (3) dianggep tembung krama inggil, dene linggih ing ukara (4) dianggep tembung krama. Banjur panganggep mangkene iki apa wis bener? Bab iki perlu ditlusur kanthi tlesih, mangkene. Tembung linggih iku mengku teges 'sumeleh sing katapak ake bokonge'. Tembung iki kalebu ewoning tembung ngoko, malah miturut sejarahe, tembung linggih iku kalebu tembung ngoko baku. Ing jaman saiki tembung linggih ana sing nganggep tembung enggon-enggonan lan banjur arang-arang dianggo ing basa padinan. Tembung lungguh iku kalebu ewoning tembung ngoko. Tembung iki mengku teges warna-warna, kayata, (a) 'sawah (palemahan) kang digadhuhake marang pamong desa sing pa- 80
Puspa Rinonce - metuneminangka bayare', (b) ' pepangkatan', ' pangkat', (c) 'dho dhok seiehe prakara', (d) 'mapan utawa wis becik tumrap pasang rakiting ukara, Ian sapiturute'. Dene tembung lungguh kang ateges 'sumeieh sing katapakake bokonge' ing sakawit kaiebu tembung ngoko enggon-enggonan. Amarga owah gingsiring ja man, tembung lungguh iku ing wektu saiki dianggep tembung ngoko baku (dudu tembung enggon-enggonan maneh). Tembung lenggah iku miturut sejarahe kaiebu tembung kra ma, yaiku kanggo ngramakake tembung linggih Ian uga tembung lungguh. Tembunge krama inggii tumrap linggih (ngoko) Ian leng gah (krama), yaiku pinarak. Dene tembung lungguh (ngoko, eng gon-enggonan) kang dikramakake dadi lenggah ing sakawit ora ana krama inggile. Kanthi mangkono, urut-urutan undha usuking tembung kang baku kuwi ing sakawit linggih (ngoko)-lenggah (krama)-pinarak (krama inggii). Ewa semono, yen ing jaman saiki masyarakat nganggep tembung lungguh kuwi kaiebu tembung baku ngoko Ian tembung lenggah iku krama inggil, ya bisa wae waton kabeh warganing masyarakat wis geiem nampa, jer basa iku darbeke masyarakat Ian owah gingsiring basa kang nem tokake uga masyarakat. Dene tuiisan iki mung dhapur ngeling ake dhodhok seiehe tembung-tembung iku mau miturut sejarahe. ANDANA WARIH-ANDANAWARI Basa pedhaiangan iku kaiebu basa endah utawa basa susas tra. Ora mokai yen ing sajrone basa padhaiangan iku akeh tinemu tembung utawa tetembungan kang arang dianggo utawa maiah ora keiumrah dianggo ing basa padinan, kepara maiah ana uga kang ora disumurupi apa teges kang satemene dening saperangan warganing masyarakat. Ing wektu kapungkur ana sutresna Puspa Rinonce kang mundhut priksa bab tetembungan andanawa ri (ande- 81
Puspa Rinonce - nawa ri) . Panjenengane oieh tetembungan iki nalika midhanget ake giyaran wayang kuiit saka radhio. Panyanane, pocapaning dhalang tumrap tetembungan iki kieru, dene kang dianggep bener yaiku andana warih (dudu andenawa ri). Banjur kapriye genahe tumrap bab iki? Tetembungan andana warih Ian andanawa ri (andenawari) iku satemene kabeh bener Ian minangka tern bung Ioro kang beda tegese. Tembung andana warih iku mengku teges 'aweh (menehi, paring, maringi) banyu'. Gerbane, andana warih kuwi 'pandhita', yaiku 'wong kang aweh (menehi, paring, maringi) banyu kang dimantrani minangka tamba'. Panganggone tetembungan iki, upamane, mangkene. "Punika ta wamanira Raden Janaka, satriya pamadyaning Pandhawa. Satriya bagus kang wus kaioka sekti mandra guna, tau tate ngentas karya dadi jagoning dewa nyimakake satru sekti. Padha-padha titahing dewa, RadenJanaka kadu nungan kasekten Iinangkung jaiaran wiwit mudha remen nggegulang kaprigelan oiah sawarnining dedamel miwah oiah bandayuda. Dhasar satriya trahing kusuma rembesing madu tedhaking andana warih Iinambaran gentur tapane, datan mokai yen ta Raden Janaka tajem poiatane, kukuh bebu dene, sidik paningale." Tetembungan trahing kusuma rembesing madu kang kapacak ing ukara pungkasan iku mengku teges 'tedhak (turun) pandhita'. Dadi, miturut critane, Raden Janaka kuwi trahing ratu Ian uga trahing pandhita. Disebut trahing ratu jaiaran RadenJanaka kuwi wayahe (putune) Prabu Pandhu Dewanata Ian disebut trahing pandhita jaiaran Raden Janaka kuwi wayah buyute (putu buyute) Bagawan Abiyasa. Tetembungan andanawa ri iku dumadi saka tembung an- + danawa + ari. Tembung danawa asale saka basa Sanskerta ddnawa 'buta' Ian ari (uga saka basa Sanskerta) mengku teges 'mungsuh' . Panulise tetembungan ddnawa ari ing sakawit digandheng dadi 82
Puspa Rinoncc - dtinawtiri1 ananging sawatara dhalang anggone ngucapake dadi danawa ri (andanawa ri). Adhedhasar tetembunganel danawa ari iku mengku teges lmungsuh(e) buta1 ; dene gerbanel tetembungan iki • Kan mengku teges I dewal utawa (yen ing crita wayang) I satriya1 thi mangkono1 tetembungan danawa ari (dtinawtiri) kang ing pa kecapan banjur dadi danawa ri (denawa n) iku bisa ditegesi I dewa l utawa 'satriya'. Panganggone tetembungan iki, upamane, mang kene. "Punika ta warnanira Raden Abimanyu iya Parta Tanaya . Satriya kang kalok kajanapriya ing saindenging bawanal yen priya ngondhangake kasektene1 yen wanodya ngon dhangake kabagusane. Sanadyan ta kadunungan kasekten linangkungl Raden Abimanyu datan kuma-Iungkung, bagus datan kumenthus1 Iimpad datan kumewatl ing satemah ka thah jalma gung alit kang samya tresna asih marang S.mg Andanawa ri." Tetembungan Sang Andanmva Ri kang dumunung ing pung kasaning ukara pethikan panyandra iku mengku teges 'satriya', dudu 'dewa'. Dene kang dikarepake Sang Andanawa Ri ing ukara mau, yaiku Raden Abimanyu, Ian wis disumurupi yen Raden Abimanyu kuwi kaiebu goionganing satriya, dudu goionganing dew a. NGOMBE-NGUNJUK Tembung ngmbe Ian ngunjuk iku tegese padhal yaiku ' ngle bokake ing cangkem (tutuk) terus diulu (tumrap barang cuwer, kayata, banyul wedangl Iegenl Jan sapiturute)'. Bedanel tern bung ngombe kalebu tembung krama ngoko, ngunjuk kalebu tembung krama inggil. Saiaras karo paugeran unggah-unggul1ing basa, panganggone tembung-tembung krama inggil iku Iumrahe mung turnrap wong (madyama purusa Ian pratarna purusa) kang pan·· 83
Puspa Rinonce - tes diajeni utawa diurmati. Miturut parama basa, panganggone tembung-tembung krama inggil kang tumrap utama purusa uta wa wong kapisan, kajaba ratu, kena diarani degsura utawa ora ngerti tata krama. Sanajan paugerane wis cetha, ewa samono isih asring tinemu panganggone tembung tembung ngunjuk kang tumrap utama purusa, upamane, mangkene. A: Ngersakaken unjukan punapa, Mas, .. . kopi? B: Teh mawon, Bu, ... kula dipunawisi ngunjuk kopi .... Tembung ngunjuk kang kapacak ing ukara B iku ora laras jalaran tembung mau dianggo tumrap utama purusa (kula). Amrih laras karo paugeraning parama basa, tembung ngunjuk ing ukara iku prayogane disalini nganggo tembung ngombe kang kalebu tembung krama ngoko, yaiku ewoning tembung kang bisa dianggo ing tataran ngoko Ian tataran krama tanpa ngowahi utawa nyalini wujuding tembung mau. Kanthi mangkono, ukara iku wujude banjur dadi mangkene (kang laras karo paugeran). B ... . ngombe kopi ... MRIKI-NGRIKI Tembung mriki Ian ngriki iku kalebu ewoning tembung kra ma. Panganggone tembung loro iki, luwih-luwih tumrap bocah bocah utawa para mudha, asring cawuh utawa tumpang suh. Contone, mangkene. (1) Sowan kula ing mriki punika, sapisan .... (2) Kaparenga kula jejer sawatawis won ten ing mriki saha sumela atur. (3) Sampun dangu piyambakipun boten ngriki. (4) Piyambakipun manawi ngriki temtu wanci sonten. 84
Puspa Rinonce - Lumrahe, tembung mriki iku kanggo ngramakake tembung mrene Ian tern bung ngriki kanggo ngramakake tembung (in g) kine. Kanthi mangkono, panganggone tembung mriki ing ukara (1) Ian (2) sarta ngriki ing ukara (3) Ian (4) ora Iaras. Jalaran, ukara ukara mau yen dingokokake manut tembung-tembunge kang dianggo dadine mangkene. (1a) Sowanku (tekaku) ing mrene iki, sapisan .. .. (2a) Lilanana aku ngadeg sawatara ing mrene Ian nyela atur. (3a) Wis suwe dheweke ora (ing) kene. (4a) Dheweke yen (ing) k ene mesthi wayah sore. Amrih laras karo ukarane, tembung mriki ing ukara (1) disalini nganggo tembung ngriki; utawa tembung mriki tetep dianggo kanthi ngiiangi tembung ancer-ancer ing kang ana ing sangarepe. Samono uga tembung mriki kang kapacak ing ukara (2) kudu disaiini tembung ngriki Ian tembung ngriki ing ukara (3) Ian (4) prayogane disaiini tembung mriki. Kanthi mangkono, ukara-ukara mau wujude banjur dadi mangkene. (1b) Sowan kula ing ngriki punika, sapisan .. .. (1c) Sowan kula mriki punika, sapisan .. .. (2b) Kaparenga kula jejer sawatawis wonten ing ngriki saha sumela atur. (3b) Sampun dangu piyambakipun boten mriki. (4b) Piyambakipun manawi mriki temtu wanci sonten. INGGIH - INJIH Tembung inggih iku asaie saka tembung Kawi utawa tern bung Jawa Kuna inggi kang tegese ' ya' ut?wa 'iya' . Tembung Ja wa Kuna inggi (tanpa pungkasan h (/h/)) kang banjur dadi inggih (mawa pungkasan h (! h/) ing basa Jawa saiki mangkono kuwi 85
Puspa Rinonce - ora jeneng aeng jalaran ana tunggale, kayata, gaja dadi gajah 'gajah', dasi dadi dasih 'batur wadon', Ian wari dadi warih 'banyu'. Tembung inggih ing basa Jawa saiki kaiebu ewoning tern bung krama, yaiku kanggo ngramakake tembung iya (ngoko). Ing basa padinan tembung iki asring dicekak dadi nggih, maiah ing papan tartamtu, upamane, ing wilayah Yogyakarta, tembung inggih sok diucapake injih /injlh/ utawa asring dicekak dadi njih /njlh/ dening masyarakat kono. Tembung ingih kang di ucapake dadi injih iku bener apa Iuput? Pitakon iki bisa diwang suli kanthi katrangan mangkene. Basa Jawa iku darbeke masyarakat Jawa. Mesthi wae kang nemtokake bener Iupute utawa mekar tumangkare basa Jawa iya masyarakat Jawa. Sanajan ing sajrone basa iku ana anasir kang satemene (yen dinaiar) Iuput, ananging yen kabeh warga ning masyarakat wis geiem nganggo Ian nganggep bener, bab iku wis ora ana pakewuhe. Contone, ing basa Jawa Kuna ana tetembungan tan pamangan, tan panginum, tan panolih. Tetem bungan iki ing basa Jawa saiki dadi tanpa mangan, tanpa nginum (tanpa ngombe), tanpa noleh. Ing kene cetha tetembungan tanpa mangan Ian sapiturute iku yen digathukake utawa dijejerake karo tetembungan ing basa Jawa Kuna kang dadi sumbere katon geseh pedhotane. Sanajan tetembungan tanpa mangan Ian sapiturute iku bisa diarani Iuput anggone medhot, ewa semono kabeh war ganing masyarakat Jawa wis geiem nganggo Ian nganggep te tembungan mau bener. Muiane, tumekane saiki tetembungan tanpa mangan Ian sapiturute iku keiumrah dianggo ing basa Jaw a jaiaran dianggep wis bener. Beda karo tetembungan tanpa mangan Ian sapiturute (sanajan Iuput nanging wis dianggep bener dening kabeh warganing ma syarakat), pangucape tembung inggih dadi injih/injih/iku mung 86
Puspa Rinonce - winates ing masyarakat tartamtu Ian durung kaprah tumrap sa dhengah warganing masyarakat Jawa (masyarakat Jawa iku ora mung winates kang dumunung ing Yogyakarta, nanging uga nyakup warganing masyarakat Jawa kang dumunung ing Jawa Tengah, Jawa Wetan, Ian papan liyane). Kanthi mengkono, pake capan inggih/ inggih/ dadi injih/ injih/ iku kaiebu ewoning pake· capan engon-engonan. Muiane, pakecapan mangkono iku becike ora dianggo ing basa resmi, kayata, sesorah, giyaran radhio, Ian sapiturute. GANJARAN, NUGRAHA, BEBANA Tembung ganjaran, nugraha (anugrah), bebana iku mengku anasir teges kang padha, yaiku 'peparing' utawa 'paweweh'. Jaiaran mengku anasir teges kang padha, tembung-tembung iki sok dianggo lira-liru kanthi mardika, yaiku kanggo gegantine tembung hadiah (tembung Indonesia) . Bab iki bisa disumurupi ing ukara, upamane, mangkene. (1) Panjenengane ing taun 1985 nampa bebungah minangka (2) juwara I .... Ing taun 1996 panjenengane oieh bebana minangka juwara III .... (3) Kajaba ganjaran-ganjaran kasebut, ing taun 2000 panjenengane uga oieh anugrah ing babagan seni sastra saka Pamarentah Panganggone tern bung bebana, ganjaran, anugrah (nugraha), maiah uga bebungah kanthi Iira-liru minangka gegantine tembung hadiah (Indonesia) mangkono iku apa wis trep? Kanggo nyumurupi bab iki perlu ditlusur kanthi tlesih . Tembung ganjaran iku mengku teges 'apa-apa kang di paring ake (diwenehake) minangka gegantine kabecikan utawa Ieiabuh- 87
Puspa Rinonce - an'. Kang diarani kabecikan iku, kayata, ngibadah manut tun tun an agama, tetulung marang wong kang nandhang kasangsaran, menehi dana (dhuwit, pangan, sandhangan) kanthi mana suka marang wong kang kesrakat, Ian sapiturute. Yen anggone nin dakake linambaran eklasing ati, tumindak mangkono iku miturut tuntunan agama bakal oleh ganjaran saka Pangeran Kang Maha agung (Gusti Allah). Dene kang diarani lelabuhan, kayata, tumin dak melu nandhang lara lapaning liyan (tetulung marang masya rakat kang kebanjiran, Ian sapiturute), ngetohake jiwa ragane marang negara (melu mbrastha kraman, Ian sapiturte), njaga lestarine alas, njaga amrih lestarine kewan-kewan kang meh cures, Ian sapiturute, kajaba bakal oleh ganjaran saka Gusti Allah uga sok oleh ganjaran saka pamarentah (awujud dhuwit, layang pangaji-aji, Ian sapiturute). Kanthi mangkono, kang diarani ganjaran iku peparing (paweh utawa paweweh) ora saka sapadha padha, ananging saka kang luwih dhuwur, kayata, saka Gusti Allah, saka pamarentah, saka sawijining bebadan, Ian sapiturute. Tembung nugraha tegese meh padha karo ganjaran. Bedane, tern bung ganjaran asale saka tern bung Jaw a Kuna gafijaran (gafijar +-an), yen nugraha asale saka tembung Sanskerta anugraha. Tern bung anugraha (Sanskerta) dumadi saka anasir anu kang mengku teges 'sawise'langraha (saka wodgrah) kangmengku teges 'kece kel'. Gerbane, tembung anugraha kang banjur dadi anugrah utawa nugraha iku mengku teges 'peparing' (paweweh) kang anggone nampa (kecekel) sawise nindakake pakaryan Gejibahan, kabe cikan, utawa lelabuhan). Kayadene tembung ganjaran, peparing kang diarani nugraha iku asale saka kang luwih dhuwur (Gusti Allah, pamerentah, bebadan, Ian sapiturute), ora saka sapadha padha. 88
Puspa Rinonce - Tern bung bebana iku rnengku teges 'peparing (paweweh uta wa paweh) kang sarana dijaluk utawa dijanjekake' . Panganggone ternbung iki, uparnane, rnangkene. (a) Ngger, dhawuhe KanjengSultan iku lakonana, nanging nyuwuna bebana Alas Mentaok! (b) Bebana ingkang dipuntedha boten awujud bandha donya utawi drajat pangkat, Kanjeng, ananging putri dalern .... (c) Sapa wonge kang bisa ngentasi karya nurnpes krarnan iki, nagaraningsun sigar sernangka ingsun cadhangake minangka bebanane. (d) Dewi Sinta mbebana kidang kencana rnarang Prabu Rarnawijaya. Ternbung bebana kang kapacak ing ukara (a) lan (b) rnengku teges 'peparing (paweweh) kang dijaluk (diarep-arep)', dene kang kapacak ing ukara (c) rnengku teges 'peparing (paweweh) kang dijanjekake ( dicadhangake )' . Kajaba tern bung bebana, ing ukara (d) ana ternbung mbebana. Ternbung iki kalebu ewoning ternbung kriya (verba) kang kadhapuk saka ternbung bebana oleh wuwuhan ater-ater m-. Dene ternbung mbebana rnengku teges 'ngasih-asih njaluk'. Lumrahe, tembung bebana Ian mbebana mung dianggo ing basa endah utawa basa susastra. Kajaba ternbung-ternbung kang wis dirernbug iku, ana tern bung bebungah lan kekucah kang uga rnengku anasir teges 'pawe weh'. Tembung bebungah rninangka ternbung aran dhapukan dwipurwa saka tembung lingga bungah Ian kalebu ewoning tern bung ngoko. Dene tembung bebungah yen dikrarnakake dadi be bingah. Ternbung kekucah uga minangka ternbung aran dwi purwa kang kadhapuk saka ternbung lingga kucah . Kekucah kalebu ewoning tembung krarna ngoko. 89
~ Puspa Rino nce ~ Tembung bebungah iku minangka tembung padinan. Gerbane teges tembung bebungah yaiku I paweweh (mirunggan) amrih kang diwenehi dadi bungah a tine I . Paweweh kang diarani bebungah ikul upamane, paweweh saka bendara marang abdine ing dina riyayal paweweh mirunggan marang wong kang nyambut gawe sawise rampung pagaweane (saiiyane opah), Ian sapiturute. Kanthi mangkono, bebungah iku bisa saka sapadha-padha. Tembung kekucah iku kaiebu ewoning tembung kang mung keiumrah dianggo ing basa endah utawa basa susastra. Gerbane teges tembung kekucah yaiku lpaweweh utawa sih peparing saka pandhuwuran (bendaral ratu, Ian sapiturute) marang andhahane (kawuianel abdine, prajurite, Ian sapiturute) kanthi mana suka 1 NINDIT A-ANINDIT A Ana pitakon bab tegese tembung nindita Ian anindita, gandheng ana tetembungan anak anung anindita Ian ana bocah kang dijenengi Priya Nindita. Tembung nindita Ian anindita iku asale saka basa Sanskerta1 kadhapuk saka tembung wod nid utawa nind. Tembung wod nid utawa nind iku mengku teges baku (pokok) 1Cacad1 1 dene 1Iuput 1 tembung anindita mengku teges ltanpa cacad1 • Tetembungan anak anung anindita tegese I anak (bocah) kang Iinuwih kang tanpa cacad 1 1 Sawatara tembung kang asaie saka basa Sanskerta utawa saka basa Jawa Kuna (basa Kawi) iku ing basa Jawa saiki sok ngaiami owah gingsir. Owah gingsiring tembung iku ana kang magepokan karo pakecapanel upamane, wwai (wway) dadi we 1 wwalu dadi wolul druhaka dadi duraka lduraka 1 lbanyu 1 , d%ya dadi darbi 1 dar be, duwel Ian ana uga kang magepokan karo teges utawa maknane. Tembung marta, upamanel kadhapuk saka • Tembung marta ing jaman tembung wod m 0 t kang tegese lmati 1 90
Puspa Rinonce - saiki ditegesi 'urip', tetembungan tirta marta banjur ditegesi 'ba nyu panguripan' . Ing mangka, tern bung kang satemene mengku teges urip utawa panguripan iku amarta ' ora mati, urip'. Saemper karo owah gingsiring teges tembung marta iku, tembung nindita kang ing sakawit mengku teges 'cacad', 'luput', ' ina' ing jaman saiki ana kang negesi 'tanpa cacad', ' linuwih', ' pinunjul' . Kanthi mangkono, anak (bocah) kang dijenengi Priya Nindita iku Iinam baran panggadhang (pangarep-arep) amrih d adi priya (bocah la nang) kang tanpa cacad (pinu njul utawa linuwih). KUPIYA, TEGESE APA? Ing sajrone basa Jawa ana sawatara tembung kang arang arang dianggo ing basa padinan (ana kang amarga tembung mau dianggep wis kuna, ana kang amarga tembung mau mung pantes dianggo ing basa endah utawa basa susastra, ana kang amarga tembung mau w is ana gantine kang d ianggep luwih trep, Ian sapiturute) . Jalaran arang kesrambah, ora mokal yen ana w ong kang banjur pangling utawa lali manawa tembung mau satemene uga tembung Jaw a Ian uga ora man gerti apa tegese tembung mau kang satenan e. Dururng suw e iki ing Balai Bahasa Yogyakarta ana tamu kang rawuh saperlu nanjihake utawa nggenahake bab tegese tembung kupiya (tembung iki kalebu tembung kang arang di anggo ing basa p adinan). Tembung kupiya kang d itanjihake mau tinemu ing ukara mangkene. (1). Sateinene pamarentah dhewe uga wis kupiya ngayomi sa twa apadene taneman langka mau .. .. (2) . Rahayu ne isih ana sawenehing pawongan apadene bebadan kang kesdu cawe-cawe kupiya amrih rusaking alam iki ora kebanjur-banjur. 91
Puspa Rinonce - (3). fer kabeh mau minangka pelayanan kang gegayutan karo kupiya nuwuhake kesadaran penyelamatan lingkungan .... (4). Kupiya nglestarekake aksara Jawa (irah-irahan karangan). . .. wis titi wandne golek kupiya kanggo nglestarekake budaya (5). Jawa .... (6). Perda iku minangka gegaran kanggo nindakake kupiya nglestarekake budaya Jawa. Tembung kupiya kang kapacak ing ukara (1) Ian (2) kaiebu ewoning tembung kriya (verba), dene tembung kupiya kang kapa (6) kaiebu ewoning tembung aran (nomina). cak ing ukara (3) - Tegese tembung kupiya ing ukara (1) Ian (2) yaiku 'ngudi', 'mbu didaya', 'ngreka-daya', utawa 'mersudi'. Tembung kupiya kang kapacak ing ukara (3), (4), Ian (6) mengku teges 'pangudi', 'pa mersudi', utawa 'pambudidaya', dene tembung kupiya kang ka pacak ing ukara (5) mengku teges 'sarana murih kaieksananing sedya', 'rerigen', utawa 'pratikel'. Tembung kupiya kang tinemu ing ukara (1)-- (6) iku sate mene ora padha tegese karo tembung kupiya kang wis keiumrah kanggo ing basa Jawa. Tembung kupiya kang wis kaprah iku kaiebu ewoning tembung aran (nomina) Ian mengku teges (a) 'conto', 'tuiadha', (b) 'poia', 'tedhakan', 'turunan', 'ngengrengan karangan (gambar1 bathikan1 Ian sapiturute) kang arep dicap (ditedhak utawa diturun)' 1 (c) 1Ieiakon kang wis diaiami1 utawa 1 kedadean kang wis kiakon1 (kang dianggo conto utawa piwu Iang). Kanthi mangkono1 yen ana tetembungan1 upamane, II goleka kupiya kang prayoga" 1 tegese 1 goieka con to (tuladha) kang prayo ga' 1 II wong tuwa iku bisa dadi kupiya tumrap para mudha 11 tegese 'wong tuwa iku bisa dadi conto tumrap para mudha', Ian IISerat Tripama iku mengku kupiya lelabuhane satriya marang negara utawa 92
Puspa Rinonce - ratuni", tegese 'Serat Tripama iku mengku tuladha lelabuhane satriya marang nagara utawa ratune' . Geneya tembung kupiya kang kapacak ing ukara (1)- (6) iku tegese ora padha karo tembung kupiya kang wis ana, yaiku kang kapacak ing sajrone kamus? Satemene kang bisa mangsuli kanthi trep turnrap pitakon iki ya mung priyayi kang ndhapuk ukara-ukara mau. Dene wangsulan kang dumunung ing udyana iki mung adhapur pangiraira, mangkene. 1) Tembung kupiya kang turnrap ing ukara (1)- (6) iku sajake kanggo nyaiini tembung upaya utawa berupaya (basa Indonesia) jalaran tembung upaya Ian kupiya iku pakecapane meh padha, banjur dikira tegese uga padha. Priyayi kang ndhapuk ukara-ukara mau bokmanawa ora priksa tegese tembung kupiya kang kapacak ing sajrone kamus; utawa priksa tegese tembung mau nanging mung capet-capet. 2) 3) Priyayi kang ndhapuk ukara-ukara mau sajatine priksa apa tegese tembung kupiya kang wis ana, ananging njarag ora ngagem teges mau Ian banjur menehi teges Iiya kanthi pangajap tembung kupiya iku supaya mengku teges wama wama ora mung winates teges kang wis kapacak ing sajrone kamus utawa bausastra. ATI: MANAH, GALIH, PRANA, WARDAYA, NALA Ing sajrone basa Jawa ana sawatara tembung kang wis ka prah dianggo rninangka dasanamane tembung ati, kayata: manah, galih, prana, wardaya, nala, kalbu . Sanajan dianggep mengku teges padha utawa meh padha, ananging tembung-tembung iki pa nganggone beda-beda. Tembung ati, upamane, d ianggo ing 93
Puspa Rino ncc - tataran ngoko, manah dianggo ing tataran krama, galih dianggo ing tataran krama inggii, dene prana, wardaya, nala, Ian kalbu Ium rahe mung dianggo ing basa endah utawa basa susastra (ora kaprah dianggo ing basa padinan). T em bung ati iku bisa mengku teges (1) 'perangan njero kang empuk', upamane, ati gori, ati kedebog, (2) 'perangan jeroan kang rupane abang tuwa, dianggo nyaring sarining pangan, Ian bisa ngasilake banyu emperu (tumrap kewan utawa manungsa)', (3) 'teienging rasane batin manungsa', (4) 'rasa pangrasa' utawa 'pangrasaning manungsa' . Tembung ati kang mengku teges (3), (4), Ian (2) mirunggan darbeking manungsa, iku kaiebu ewoning tembung ngoko, dene tembung ati kang gegayutan karo barang (ati gori, atine wit) Ian kang gegayutan karo kewan (ati pitik, ati wedhus, ati sapi ) kaiebu ewoning tembung krama ngoko. Tembung manah asaie saka basa Sanskerta. Ing basa Sanskerta tembung manah utawa sok dadi manah mengku teges 'jiwa Giwane manungsa)', 'ati manungsa', 'rasa pangrasa', 'angen angen', 'pikiran', 'krenteging ati', 'panemu'. Ing basa Jawa saiki tembung manah kaiebu tembung krama, kanggo ngramakake tembung ati, yaiku atining wong utawa manungsa, dudu atine kewan utawa barang. Tembung galih asaie saka basa Kawi utawa basa Jawa Kuna. Ing basa Jawa Kuna tembung iki mengku teges (1) 'baiung', (2) 'bebayu' utawa 'urat daiane getih', Ian (3) 'ati' utawa 'aten atening wit (kang Iumrahe atos Ian rupane ireng)'. Ing basa Jaw a saiki tembung gnlih ana warna Ioro, yaiku (a) galih kang ateges "aten-atening kayu kang atos Ian rupane ireng' lan (b) 'ati' utawa 'pangrasaning atine manungsa (wong)'. Tembung galih kang ka sebut ing (a) kaiebu ewoning tembung krama ngoko, dene kang kasebut ing (b) kaiebu ewoning tembung krama inggil. 94
Puspa Rinonce - Kajaba tembunggalih, ana uga tembungpanggalih. Tembung panggalih iku minangka tern bung andhahan kang kadhapuk saka tembung Iingga galih kang kasebut ing (b) oieh wuwuhan ater-· ater pang-. Saiaras karo Iinggane, yaiku galih kang kaiebu tern-· bung krama inggii, tern bung panggalih uga kaiebu ewoning tern-· bung krama inggil. Tembung iku Iumrahe kanggo ngramakake tembung ati (ngo ko), pamikir (ngoko), utawa pikiran (ngoko) . Kanthi mengkono, tembung dipunpanggalih iku mengku teges 'dipikir', 'dirembug', utawa 'disurasa ing sajroning ati'. Tembung prana iku kalebu tembung Kawi utawa Jawa Kuna, dene tegese (1) 'ambekan', 'napas', ' dayaning urip' Ian (2) 'pang rasa', 'ati' . Tembung iki asale saka basa Sanskerta prana kang ate ges 'napas', 'jiwa', 'nyawa', ' urip', 'ati'. Ing basa saiki tembung prana mung kalumrah dianggo ing basa endah utawa basa susastra kanthi teges (a) 'napas', 'ambekan' Ian (b) 'ati', 'pangrasaning ati' . Gandheng karo teges kang kasebut ing (a), yaiku ' napas', 'am bekan', bisa disumurupi ing tetembungan, upamane, aksara ma haprana. Tetembungan iki mengku teges 'aksara kang anggone ngu capake dikantheni wetune n apas kang rosa utawa gedhe. Aksara mahaprana iku, kayata, bh, ph, ch, gh, lumrahe dianggo nuiis tembung-tembung Kawi utawa Jawa Kuna, upamane, bhaskara 'srengenge', phala 'wah', 'asil', 'gan-jaran', 'opah', 'p iwales', 'ukum an', chattra 'payung', 'pangayoman', gfuzna 'mega', ' mendhung' . Dene tembung prana kang ana sambung rapete karo teges kang kasebut ing (b), yaiku 'ati' utawa 'pangrasaning ati', bisa disumurupi ing tembung utaw a tetembungan, kayata, mranani, kepranan, nuju prana. Tembung mranani mengku teges 'nengsemake', 'ndadekake senenging ati', 'nrenyuhake ati'; kepranan mengku teges 'kesengsem (atine)', 'kekenan a tine', 'kepiJut atine'; Ian tetembungan nuju prana mengku teges 'nuju ati', 'cocog karo pangrasaning ati', ' sreg (trep) karo pangrasaning ati' . 95
Puspa Rinonce - Tembung wardaya asale saka tembung Sanskerta h0daya kang mengku teges 'ati' utawa 'pangrasaning ati". Ing basa Jawa saiki tembung wardaya uga mengku teges 'ati','pangrasaning ati', uta wa 'kalbu' Ian mung kalurnrah dianggo ing basa endah utawa basa susastra (ora kaprah dianggo ing basa padinan). Tembung nala asale saka tembung Sanskerta ntila kang mengku teges 'gagang', 'urat', 'jantung', 'ati'.Ing basa Jawa saiki tembung nala mengku teges 'ati' utawa 'pangrasaning ati' Ian mung kaprah dianggo ing basa endah utawa basa susastra (ora kalurnrah dianggo ing basa padinan). Tembung kalbu asale saka tembung Arab qalbu kang mengku teges 'jantung', 'ati', 'akal' utawa 'pikiran', 'punjering rasa batin'. Ing basa Jaw a wektu saiki tern bung kalbu lurnrahe mung dianggo ing basa endah utawa basa susastra lan ora kaprah dianggo ing basa padinan. Kajaba tembung-tembung kang wis dibeberake iku, ana tembung driya kang asale saka tembung Sanskerta indriya. Tern bung indriya (Sanskerta) mengku teges 'piranti kanggo ngra sakake, ngganda, ngrungu, nyawang, nggrayang', 'hawa napsu', 'sahwat'. Ing basa Jaw a saiki tern bung driya mengku teges 'tuking prangrasa' utawa 'ati' (turnrape wong Jawa, ati iku dianggep rninangka tuk utawa punjering pangrasa). Tembung iki lurnrahe uga mung dianggo ing basa susastra utawa basa endah lan ora kaprah dianggo ing basa padinan. Tulisan iki bisa digawe dudutan mangkene. 1. Tembung ati kang turnrap kewan utawa barang iku rninang ka tembung krama ngoko. Muiane, tembung iki ora perlu dikramakake, upamane, manah ayam, manah lembu, galih menda, galih ayam, lan sapiturute. Tembungan mangkene iki cukup ati ayam, ati lembu, ati menda. 96
Puspa Rinonce - 2. Ternbung ati kang turnrap rnanungsa utawa uwong kalebu tembung ngoko. Ternbung iki ing tataran krarna perlu disa lini nganggo ternbung manah (krarna) utawa galih/panggalih (krarna inggil), manah kula, manahipun anak kula, raosing panggalih (galih) panjenengan, Ian sapiturute. 3. Ternbung-ternbung prana, wardaya, nala, Ian driya mung ka·· Iurnrah dianggo ing basa endah utawa basa susastra, kayata, sesorah ing pahargyan dhauping panganten, pageiaran wa yang utawa kethoprak, nganggit-anggit ternbang rnacapat, Ian sapiturute. Sanajan ternbung-ternbung iki rninangka da sanarnane ternbung ati, manah, galih/panggalih, ananging ora bisa dianggo lira-liru kanthi rnardika ing basa padinan. Kanthi rnangkono, tetembungan, uparnane, atiku, manah kula, panggalih panjenengan ora prayoga yen disalini wardayaku, kalbu kula, prana panjenengan, Ian sapiturute. MANGKE-SAMANGKE Ternbung mangke lan samangke iku rneh padha pakecapane. Bedane, ternbung mangke tanpa anasir pakecapan sa-, dene sa·· mangke rnengku anasir pakecapan sa-. Katone ing lair, bleger uta wa wujude ternbung mangke Ian samangke iku ana irib-iribe karo ternbung, uparnane, estu - saestu, sana- sasana, Ian nadyan - sana·· dyan. Ternbung estu, sana, Ian nadyan blegere iku rnernper karo ternbung mangke, yaiku tanpa rnengku anasir pakecapan sa-, dene blegere ternbung saestu, sasana, Ian sanadyan rnernper karo tern bung samangke, yaiku rnengku anasir pakecapan sa-. Ternbung estu Ian saestu kalebu ewoning ternbung krarna Ian loro-lorone rnengku teges padha, yaiku (1) 'sida' utawa (2) 'ternenan', 'nyata'. 97
Puspa Rinonce - Contone, ing ukara mangkene. A. Tembung estu Ian saestu kang mengku teges 'sida'. 1a. Panjenengan kala wingi saestu mundhut komputer? 1 b. Panjenengan kala wingi estu mundhut komputer? B. Tern bung estu Ian saestu kang mengku teges 'temenan' utawa 'nyata'. 2a. Larenipun pinter saestu. 2b. Larenipun pinter estu. 3a. Kadadosan punika saestu wonten. 3b. Kadadosan punika estu wonten. Tembung sana Ian sasana, Ioro-Iorone, mengku teges (1) 'pa pan', 'panggonan', utawa (2) 'paiinggihan'. Tembung iki Iumrahe dianggo ing basa susastra utawa basa rinengga. Contone, mang kene. A. Tembung sana Ian sasana kang mengku teges 'papan' utawa 'panggonan'. 1a. Sang Nata manjing sasana bujana arsa andrawina kaliyan ingkang garwa. 1 b . Sang Nata manjing sana bujana arsa andrawina kaliyan ingkang garwa. B. Tembung sana Ian sasana kang mengku teges 'palinggihan' . 2a. Panganten sarimbit lenggah ing sasana rinengga .. . . 2b. Panganten sarimbit lenggah ing sana rinengga .. . . Tembung nadyan Ian sanadyan kiebu ewoning tembung krama ngoko. Teges Ian panganggone tembung loro iku padha, yaiku minangka "tern bung pangiket kang nerangake yen prakara kang sinebut ing candhake mengku surasa Iuwih (banget, ora Iumrah, Ian sapiturute) ewadene meksa ... " . Contone, ing ukara mangkene. 98
Puspa Rinoncc - la. Sanadyan omahe adoh meksa diparani arnarga pengin keternu . 1 b. Nadyan adoh omahe rneksa diparani amarga pen gin ketemu . 2a. Dhirnas, sanadyan colok lintang sambung obor mangkata ing dina iki! 2b. Dhimas, nadyan colok lin tang sambung obor mangkata ing dina iki! Beberan ringkes iki mratelakake manawa tembung estu saestu, sana- sasana, lan nadyan - sanadyan mengku teges padha utawa meh padha lan panganggone bisa digawe Jira-liru. Dene kang mbedakake tumrap panganggone tembung-tembung mau mung dumunung ing lelewaning basa. Tembung estu, sana, Jan nadyan kelumrah dianggo ing pakecapan utawa ukara kang semu ringkes, dene tembung saestu, sasana, lan sanadyan dianggo ing pakecapan utawa ukara kang sarwa genep. Bokmanawa amarga wujud utawa blegere tembung mangke lan samangke iku memper utawa ana irib-iribe karo tembung estu - saestu, sana- sasana, lan nadyan - sanadyan, ora mokal yen banjur ana panganggep manawa tembung mangke lan samangke mau mengku teges padha utawa meh padha kang satemah banjur dianggo kanthi lira-liru. Conto panganggone tembung mangke Jan samangke kang lira-liru iku, mangkene. a. b. c. "Samangke saweg pukul tiga 11 kula, 11pukul gangsal mangke" IISamangke saweg pukul tiga 11 II pukul gangsal samangke". IIMangke punika saweg pukul tiga 11 kula, II pukul gangsal samangke". , wangsulanipun anak , wangsulanipun anak kula, , wangsulanipun anak d. "Mangke punika saweg pukul tiga 11 kula, "pukul gangsal mangke". , wangsulanipun anak 99
Puspa Rinonce - Panganggone tembung mangke Ian samangke kang kapacak ing ukara b, c, Ian d iku satemene ora bener . Lire, tembung mangke iku kaiebu ewoning tembung krama kanggo ngramakake tern bung mengko kang tegese 'wektu kang tumuli bakai keiakon' utawa 'sadheia engkas', padha karo tembung nanti ing basa Indo nesia. Dene tembung samangke iku tembung krama kanggo ngra makake tembung samengko kang tegese 'saiki' utawa 'ing wektu iki', padha karo tern bung sekarang ing basa Indonesia. Kanthi mangkono, panganggone tern bung mangke Ian samangke kang be ner dumunung ing ukara a. Conto liyane, mangkene. Samangke mugi won ten kaparengipun Bapak .. . paring ular ular dhumateng putra pinanganten sarimbit minangka sangu ning gesang bebrayan ing samadyaning masyarakat mangke. 2. Kawontenaning jaman punika tansah ewah gingsir. Gangsal taun, langkung-langkung sadasa taun malih mangke, temtu kawontenanipun boten badhe sami kaliyan kawontenan ing wekdal samangke punika. 1. KRAMA INGGIL LAN KRAMA ANDHAP Kajaba tembung menehi, ana tembung nyukani, maringi, Ian nyaosi. Tembung papat iku mengku teges padha, yaiku 'aweh ... marang'. Bedane, menehi kaiebu ewoning tembung ngoko, nyukani kaiebu tembung krama, dene maringi Ian nyaosi kaiebu ewoning tembung krama inggil. Kay a wis kasumurupan manawa tembung kang kalebu ewo ning tembung ngoko kuwi Iumrahe dianggep mengku rasa lugu utawa lumrah, tembung krama dianggep mengku rasa urmat, Ian tembung krama inggil dianggep mengku rasa urmat banget. Tembung-tembung ngoko kuwi kalumrah dianggo ing guneman utawa caturan marang sapadha-padha kang wis kulina banget, 100
Puspa Rino nce - marang wong kang kaprenah enom (marang anak putu, murid, saduiur enom, Ian sapiturute), utawa dianggo yen ngunandika. Tembung-tembung krama kang Iumrahe dianggo ing guneman kanthi ancas ngajeni utawa ngurmati marang wong kang diajak guneman, kayata, gunemane wong enom marang wong tuwa, murid marang gurune, padha-padha kanca kang durung pati kuli na, Ian sapiturute. Dene tembung-tembung krama inggiliumarahe dianggo ing guneman kang ngajeni banget utawa ngurmati banget marang wong kang diajak guneman utawa wong kang digunem. Ing dhuwur wis disebut yen tembung maringi Ian nyaosi kuwi kaiebu ewoning tembung krama inggil. Sanadyan mangko no, panganggone tembung Ioro kuwi ora padha. Tembung maringi Iumrahe dianggo ngajeni utawa ngurmati banget kanthi nginggilake wong kang diajak guneman (wong Il utawa madyama purusa) utawa wong kang digunem (wong III utawa pratama purusa), tern bung nyaosi dianggo ngajeni utawa ngurmati banget marang wong kang diajak guneman (wong II utawa madyama purusa) utawa wong kang digunem (wong III utawa pratama purusa) kanthi ngasorake utawa ngandhapake awake dhewe wong kang ngajak guneman mau (wong I utawa utama purusa). Kanthi mangkono, tembung maringi banjur diarani tembung krama inggil, dene nyaosi diarani tembung krama andhap. Conto panganggone tembung maringi Ian nyaosi iku, mangkene. A. Panganggone tern bung krama inggil maringi 1. Wong kang guneman (wong I utawa utama purusa) ngluhurake wong kang diajak guneman (wong II uta wa madyama purusa). Manawi wonten kaparengipun, sapunika panjenengan maringi dhumateng kula arta sapalihipun regi montor punika, dene sapalihipun saged panjenengan cicil. 101
2. Wong kang guneman (wong I utawa utama purusa) ngiuhurake wong kang digunem (wong III utawa pra tama purusa). Nuwun sewu, Pak Lurah, Pak Carik kala wingi sampun maringi arta RplO.OOO,OO dhumateng kula. 3. Utama purusa (wong I) ngiuhurake pratama purusa (wong III) Ian nganggep Iumrah marang madyama purusa (wong II). Panjenenganipun Pak Lurah punapa dereng maringi arta dhumateng panjenengan? 4. Utama purusa (wong I) ngluhurake madyama purusa (wong II) Ian nganggep Iumrah marang pratama purusa (wong III). Panjenengan kala wingi rak sampun maringi arta Rp20.000,00 dhumateng adhi kula. Dados, panjenengan sapunika kantun maringi Rpl.OOO,OO malih. 5. Utama purusa (wong I) ngiuhurake pratama purusa (wong III) Ian nganggep Iumrah marang pratama purusa (wong III) liyane amarga pratama purusa siji Ian sijine beda pangkate, umure, Ian sapiturute. Panjenenganipun Bapak Camat sampun maringi arta dhumateng Bapak Lurah kangge wragad ndandosi margi ingkang pedhot amargi katerak banjir seminggu kepengker. B. Panganggone tembung krama andhap nyaosi 1. Utama purusa (wong I) ngandhapake (ngasorake) awake dhewe kanggo ngiuhurake madyama purusa (wong II). Wigatosipun, sowan kula mriki punika nyaosi kabar dhumateng panjenenganipun bilih .... 102
Puspa Rinonce - 2. Utama purusa (wong I) ngandhapake awake dhewe kanggo ngluhurake pratama purusa (wong III). Kula sampun nyaosi kabar dhumateng tiyang sepuhipun lani punika. 3. Utama purusa ngandhapake (ngasorake) madyama purusa (wong II) kanggo ngluhurake marang pratama purusa (wong III) . Panjenengan sampun nyaosi kabar dhumateng Bapak Lurah punapa dereng? 4. Utama purusa ngandhapake pratama purusa (wong III) kanggo ngluhurake madyama purusa (wong II). Piyambakipun (adhi kula, sadherek kula, murid, ian sapitirute) punapa dereng nyaosi kabar dhumateng panjenengan? 5. Utama purusa (wong I) ngandhapake pratama purusa (wong III) kanggo ngluhurake pratama purusa (wong III) liyane amarga beda pangkate, umure, lan sapiturute. Bapak RT ugi sampun nyaosi kabar dhumateng Bapak Lurah. Tembung-tembung krama inggil kang ana tembunge krama andhap kay a mangkono kuwi (maringi-nyaosi) satemene ora akeh. Dene conto liyane mangkene. NgokofKrama Krama: Krama Andhap: Krama Inggil: Ngoko: takon taken nyuwun priksa ndangu; mundlwt priksa njaluk nedlza nyuwun mundhut ngundang (KN) ngaturi nimbali akon a ken ngaturi dhawuh nyilih nyambut nyuwun ngampil mundlwt ngampil 103
Puspa Rinonce - KINABEKTEN- BINEKTENAN- KABINEKTENAN Ana sutresna Puspa Rinonce kang mundhut priksa bab tern bung kinabekten, binektenan, Ian kabinektenan. Anggone mundhut priksa bab iki jaiaran panjengane asring nyumurupi juru sesorah utawa panatacara kang darbe Iagehan, pakuiinan, utawa kama reman dhewe-dhewe. Ana juru sesorah utawa panatacara kang kulina migunakake tembung kinabekten, ana kang seneng migu nakake tembung binektenan, Ian ana uga kang seneng nganggo tembung kabinektenan. Banjur endi kang bener, trep, utawa Iuwih prayoga? Tembung kinabekten, binektenan, Ian kabinektenan iki kabeh kadhapuk saka tembung lingga bekti kanthi pangrimbag kang beda-beda. Tembung bekti asale saka tembung Sanskerta bhakti kang mengku teges 'tresna asih', ing basa Jawa Kuna utawa basa Kawi sumambung tumekane basa Jawa saiki. Lereging pakecap an, tembung bhakti banjur dadi bakti Ian pungkasane dadi bekti 'urmat', setya tuhu', 'sungkem banget'. Tembung bhakti ing basa Jawa Kuna (Kawi) kaiebu ewoning tembung Iingga. Tembung iki bisa digawe tembung andhahan wama-wama, kayata: mabhakti (rna-+ bhakti) 'asung pakurmatan', 'asung bekti', 'setya tuhu', kabhaktin (ka- + bhakti + -n) 'pakurmat an', 'kasetyan', 'tresna asih', Ian kinabhaktyan (kina- + bhakti + - an) utawa kinabhaktin (kina-+ bhakti + -n) 'diurmati kanthi andhap asor', 'diurmati kanthi setya tuhu (tresna asih)'. Tembung kina bhaktyan utawa kinabhaktin iku banjur dadi kinabekten ing basa Jawa saiki. Tembung kinabekten tegese 'diurmati', 'diajeni'. Ing kene cetha yen tembung kinabekten iku minangka rimbagan wa risanane basa Jawa Kuna (basa Kawi). Kanthi mangkono, tembung kinabekten iku ora Iuput rimbagane, satemah tetep bisa dianggo ing basa Jawa jaman saiki, mirunggane tumrap ing basa pinacak, 104
Puspa Rinonce - basa rinengga, utawa basa susastra. Sanadyan ora akeh, tern bung kang rirnbagane sairib karo ternbung kinabekten, yaiku maw a wu wuhan kina-j-an utawa kina-I-n, iku ana tunggale, kayata: kina mulen 'dirnernule', I dirnulyakake1, kinarilan I dililani1 1 I di parengake11 lan kinajrihan I diwedeni1 1 I diidini1 1 I dieringi1. Kajaba kinabektenl ana uga ternbung binektenan. Ternbung binektenan kadhapuk saka ternbung lingga bekti oleh wuwuhan seselan -in- lan panarnbang -an. Saternene panarnbang -an kang diwuwuhake rnau ing sakawit awujud panarnbang -i. Owahe panarnbang -i dadi -an utawa rnalah dadi -anan iku kanggo ngluwesake pakecapan. Owah-owahaning pakecapan rnangkene iki kaya-kaya wis dadi paugeran kang rnatonl saternah banjur ora ana wuwuhan -in-/-i. Tundhonel ing basa Jawa saiki tern bung-ternbungl kayata, binektenil tinulisil winadhahi1 pinaringil lan sinekseni, banjur dianggep ora lurnrah sanadyan adhedhasar pararna sastra ora luput. Dene kang dianggep lurnrah1 arnarga trep lan luwes pakecapane1 yaiku binektenanl tinulisanl winadhahanl pinaringanl lan sineksenan. Dhapukaning ternbung andhahan kanthi wuwuhan seselan -in-lan panarnbang -an rnangkono ku wi diarani rim bag tanggap na i-kriya. Kapirid saka tegese1 rirnbag tanggap na i-kriya (pasif adhapur - in- + lingga + -an) iku rneh padha karo rirnbag tanggap pratama purusa tegese rneh padha karo tegese ternbung dibektenil yaiku I diurrnati (diajeni) kanthi andhap asor1 I disungkerni bangetl . Bedane, dibekteni dianggep ternbung lurnrah, ternbung binektenan dianggep ternbung endah, ngengrengl bregasl saternah banjur kelurnrah d ianggo ing basa pinacakl basa rinenggal utawa basa susastra. 1 Pungkasanl bab ternbung binektenan. Kapirid saka wujudel ternbung iki kadhapuk saka ternbung lingga bekti kawuwuhan seselan -in- lan panarnbang -an (tanggap na i-kriya) dadi binek- 105
Puspa R.inonce - tenan, sabanjure binektenan oleh wuwuhan maneh ater-ater ka dadi kabinektenan. Manut paugeran, ater-ater ka- iku klebu ater ater kanggo ndhapuk tembung tanggap pratama purusa kaya dene ater-ater di- utawa seselan -in-. Mula saka iku, tembung katulis, upamane, tegese meh padha karo ditulis utawa tinulis, kagawa tegese meh padha karo digawa utawa ginawa, katimbalan tegese meh padha karo ditimbali utawa tinimbalan, Ian kabektenan (dudu kabinektenan) tegese padha utawa meh padha karo dibekteni utawa binektenan. Kanthi mangkono, kabinektenan iku kena diarani tembung dhapukan tanggap kang rangkep kang yen disurasa lan disalini kanthi tembung lumrah padha karo didibekteni. Pancen ana tembung kang dhapukane sairib karo kabinektenan, upamane kasinungan 'diwenehi', 'kadunungan'. Tembung kasinungan kadhapuk saka sinung 'diwenehi' kawuwuhan ka-/-an Ian sinung dhewe asale saka sung 'aweh' kawuwuhan seselan -in-. Sanadyan padha-padha tembung dhasar, sinung ing tembung kasinungan Ian binektenan ing tembung kabinektenan iku ora padha arane: sinung kalebu tembung lingga kang kelumrah diarani lingga andhahan, binektenan ora kena diarani tembung lingga. Dadi, tembung kabinektenan iku pandhapuke ora trep karo paugeraning parama sastra Ian prayogane ora dianggo. Kanthi beberan ringkes iki bisa disumurupi manawa tembung kinabekten Ian binektenan iku pandhapuke kabeh bener (manut paugeran kabinektenan ora trep karo paugeran). Tembung kinabekten kadhapuk nganggo paugeran Iawas Gawa Kuna) Ian pandhapuking tembung kaya mangkene iki (kanthi wuwuhan kina-+ -an) mung Iumaku tumrap tembung-tembung tartamtu. Dene tembung binektenan, sanadyan uga nganggo paugeran kang wis ana wiwit jaman basa Jawa Kuna, arranging paugeran mau isih kaprah tumekane jaman saiki Ian akeh tembung-tembung 106
Puspa Rinonce - kang bisa kadhapuk kanthi cara mangkono mau (kanthi wuwuhan -in- + -an). Awit saka iku, tembung kinabekten Ian kinabektenan bisa dianggo manut kasenengan, mirunggane ing basa pinacak. TEMBUNG KRAMA, NGOKO, LAN KRAMA INGGIL Durung suwe iki panulis nyumurupi ana bocah nom-noman mlebu ing toko. Sajake wong kang duwe toko wis tepung becik marang bocah nom-noman mau, katitik anggone nanggapi katon rumaket, mangkene. + : II A rep mundhut apa, Mas Ar?ll : II Anu, ... plester, Bu." + : II Kok mundhut plester, ... kagem apa?" : II Niki, .. . wau ngrempeli pang pelem malah asta kula kebacuk."
Kapirid saka anggone ngetrapake tembung, bocah nom noman kang disebut Mas Ar iku ketara yen durung dhamang (durung mengerti temenan) cak-cakan unggah-ungguhing basa. Tembung asta, upamane, dening bocah nom-noman mau dianggo tumrap awake dhewe (wong I utawa utama purusa). Kang mang ka, tembung asta kuwi kalebu ewoning tembung krama inggil. Miturut paugeraning unggah-ungguh, tembung krama inggii iku mung keiumrah dianggo ngajeni (ngiuhurake utawa nginggilake) wong kang diajak guneman (wong II utawa madyama purusa) utawa wong kang digunem (wong Ill utawa pratama purusa) kang pantes diurmati. Kajaba panjenengane ratu (kaiebu ratu ing wayang utawa kethoprak), wong guneman (wong I utawa utama purusa) kang migunakake tembung krama inggil tumrap awake dhewe kuwi ora prayoga Ian kena diarani degsura (ora ngerti tata krama). 107
Puspa Rinonce - Wus disumurupi ing akeh manawa tembung asta kuwi mi nangka tembung krama inggil, yaiku krama inggile tembung tangan . Dene tembung tangan iku kalebu golonganing tembung krama ngoko, yaiku golonganing tembung ngoko kang wis bisa dianggo tembung krama tanpa ngowahi utawa nyalini wujud utawa blegering tembung mau. Kanthi mangkono, tembung krama ngoko kuwi miturut pranatan ora ana tembunge krama, mung wae kala-kala ana tembunge krama inggil. Muiane, miturut pranatan uga, yen tembung krama ngoko iku dikramakake, tembung kramane kena diarani krama enggon-enggonan (dhialek). Mesthi wae, tembung krama ngoko iku beda karo tembung ngoko. Jalaran, sa ben tembung ngoko kuwi lumrahe mesthi ana tembunge krama Ian kala-kala uga ana tembunge krama inggil utawa krama andhap. Contone, mangkene. Krama: Ngoko: abrit abang Krama Inggil: Krama Andhap ar~ melu ~mg ~ tumut suka maringi ndherek caos paring nyaosi nyukani Bokmanawa bocah nom-noman kang dicritakake mau ngira yen tembung tangan iku kalebu tembung ngoko Ian darbe panyana yen tembung asta kuwi minangka tembung kramane tangan, sate mah tembung asta banjur dianggo tumrap awake dhewe (wong kang guneman, wong I, utawa utama purusa). Dadi, bocah nom noman kasebut pancen ora nglegewa yen panganggone tembung asta (krama inggil) mau nyebal saka paugeraning tata krama. Beberan cekak iki bisa digawe dudutan, mangkene. 1. Tembung krama ngoko iku golonganing tembung ngoko kang wis bisa dianggo ing guneman tataran krama tanpa ngowahi utawa nyalini wujude tembung kasebut. 108
Puspa Rinonce - 2. Tembung krama ngoko ora ana tembung kramane, mung wae kala-kala ana tembunge krama inggil. 3. Tembung krama ngoko ora perlu dikramakake. Yen dikra makake, tembung kramane kalebu tembung krama enggon enggonan (dhialek) . 4. Tembung krama inggil, kalebu tembung-tembung krama inggile tembu ng krama ngoko, mung kelumrah dianggo ngajeni (nginggilake, ngluhurake) liyan kang pantes diur mati (wong II utawa wong III) . Tembung krama inggil yen dianggo tumrap awake dhewe (wong kang guneman, uta rna purusa, u tawa wong I) kena diarani nyebal saka prana tan, satemah wong kang nganggo tembung mau dianggep degsura (kajaba panjenengane ratu). Tembung-tembung kang kalebu ewoning tembung krama ngoko kuwi akeh cacahe, saperangan ana tembunge krama inggil Ian saperangan gedhe ora ana. Ing ngisor iki conto sawatara tembung krama ngoko kang ana krama inggile. Krama Ngoko: Krama Inggil: ad hi rayi ad us sir am balung to san bangkekan mad ya; pamekak cangkem tutuk dana; kathok; sruwal lancingan dadah; ndadah ginda, n gginda dolan ameng-ameng entut sarip 109
BASA KRAMA INGGIL KANG ORA PENER PANGANGGONE Tulisan iki kababar adhedhasar panaliten bab kanyatan panganggone basa krama dening bocah-bocah saiki. Panaliten mau asesirah "Pemakaian Basa Krama pada Anak-Anak Sekarang: Studi Kasus" (1995). Bab panganggone basa krama iku kaiebu babagan undha usuking basa. Ing wektu iki ana kaanan basa kang rada katon menjila, yaiku panganggone basa krama inggil kang asring di enggo mbasakake awake dhewe (ngramakake awake dhewe). Kaanan mau bisa dipirsani nalika bocah-bocah saiki guneman utawa mangsuli pitakon kang migunakake basa Jawa krama. Ing ngisor iki diaturake tuiadha pethilan tuturan (ukara) minang ka wangsuian kang dituturake dening sawenehing bocah nalika ditakoni nganggo basa Jawa krama dening wong kang Iuwih tuwa. (1) Dalem ajeng sare kaliyan ibu kemawon. (2) Kula badhe dhahar rumuyin. (3) Wah, saweg nanggel sanget, dalem nembe siram. (4) Dalem ajeng ameng-ameng sekedhap. (5) Nuwun sewu, badhe maringaken undhangan menika dhateng Pakdhe. (6) Dalem takkondur rumiyin. Tembung-tembung kasebut (sare, dhahar, siram, ameng-ameng, maringaken, Ian kondur) klebu basa krama inggil utawa krama alus. Basa krama inggil mau dienggo guneman utawa matur karo wong kang Iuwih tuwa Ian diurmati. Nanging, ing kanyatan saiki, gu neme bocah-bocah kaya tuladha (1)-(6) kuwi akeh tinemu ing saben dina. Gegayutan karo bab kasebut, kita bisa mbenerake 110
Puspa Rinonce - panganggone basa krama kang ora pener kuwi kanthi cara ngganti tembung-tembung kaya ing ngisor iki: tembung sare ing ukara (1) diganti tembung tilem; tembung dhahar ing ukara (2) diganti tembung nedha; tembung siram ing ukara (3) diganti tembung adus; tembung am eng-ameng ing ukara (4) diganti tembung mlampah-m lampah; tembung maringaken ing ukara (5) diganti tembung ngaturaken; tembung kondur ing ukara (6) diganti tembung mantuk utawa wangsul; lan tembung dalem ing ukara (1), (3), lan (6) diganti tembung kula. Muga-muga rembug sapala iki ana gunane tumrap para maos. KANYAT A- KABUKTI Tembung kanyata lan kabukti kaya kang kacetha ing dhuwur mau kerep tinemu ing basa Jawa saiki. Tembung-tem bung mau asring tinemu ing kalawarta Jaka Lodhang lan Mekar Sari utawa rinungu saka pawarta basa Jawa Yogya Warta ing Televisi Ngayogyakarta. Tuladha panganggone tembung-tem bung mau kang kapethik saka kala warta Mekarsari kaya kacetha ing ngisor iki. 1) Kabukti sasuwene iki wis ora tau metu pari varietas anyar (MS 16: 13-6- 1997:4) . 2) Trap -trapane JBM ing Tri murti, sing entuk dukungan masyarakat, utamane kalangan pendidik, kanyata entuk pangalembana saka Pemerintah Prop.DIY (MS 15:6-6- 1997:21) . 111
Puspa Rinonce - Ukara-ukara ing dhuwur rnau apa ya ukara kang njawani tenan? Manut pandugaku, ukara rnau dudu ukara Jaw a, nanging ukara basa Indonesia kang ternbung-ternbunge nganggo tern bung Jawa. Lire, ukara-ukara ing dhuwur rnau, polane ukara basa Indonesia, nanging ternbung-ternbunge Jawa. Mula, dadine, turnrap priyayi sepuh utawa priyayi kang pana rnarang basa Jawa, ukara rnau isih krasa banget yen iku ukara basa Indonesia. Mungguh ukara basa lndonesiane, rnanut pandugaku kaya ing ngisor iki. la) Terbukti selama ini sudah tidak pernah keluar padi varietas barn. 2a) Pelaksanaan JBM di Trimurti, yang mendapat dukungan masyarakat, khususnya kalangan pendidik, ternyata men dapat penghargaan dari Pemerintah Prop.DIY. Ternbung kabukti Ian kanyata ing dhuwur rnau rninangka jarwan saka ternbung basa Indonensia terbukti Ian ternyata. Mungguh nalar-nalare kepriye dene ternbung basa Indonesia terbukti Ian temyata dadi ternbung kabukti Ian kanyata iku? Ing basa Indonesia, ater-ater ter- utawa awaian ter- ing basa Indonesiane, duwe teges, an tara liya, 'ora kanthi kasenga ja'. Uparnane tern bung terbawa, terpukul, terinjak ateges 'ora sengaja digawa, ora sengaja diantern, ora sengaja dipidak'. Ater ater ter- ing basa Indonesia rnau kang rnaknane ora kanthi sengaja ing basa Jawa padha karo ater-ater ke- utawa ka- (ka- dudu ater-ater tanggap ing rirnbag tanggap ka-kang ateges di -).Mula, terbukti Ian ternyata rnau dijawakake dadi kabukti Ian kanyata. Kang rnangka, tern bung Jawa bukti, saliyane ateges 'cihna', uga ateges 'pangan'. Muiane, kabukti bisa uga ana kang negesi 'ka pangan'. Mungguh ing ternbung Jawa kang tegese padha karo 112
Puspa Rinonce - terbukti Ian ternyata, yaiku buktine Ian nyatane. Dadi, ukara mau supaya katon Jawane bisa dibenerake kaya ing ngisor iki. lb. Buktine, nganti sawetara wektu iki ora metu maneh pari varietas anyar. 2b. Tumindake JBM mau ing Trimurti, kang en tuk panyeng kuyung dining masyarakat, mligine kalangan pendhidhik, nyatane entuk bebungah saka Pamarentah Prop. DIY . MUJUDAKE 1. Wayang wong Sriweda ri mujudake salah sijine aset kabu dayan Jawa (MS.15: 6-6-1997:36) 2. Wong 25 mujudake guru SO ing desa kepencil lan sing ditugasake ing Slema n wong 1 ... lan Gunung Kidul65 (MS 15: 6-6-1997:31). 3. Wus dis umurupi ing akeh manawa tembung asta kuwi mujudake tembung krama inggil, yaiku krama inggile tern bung tangan. Ing kene cetha yen tembung kinabekten iku mujudake 4. tembung rimbagan warisanane basa ]awa Kuna (basa Kawi). Tembung mujudake ing ukara dhuwur mau, saiiyane tinemu ing kaiawarta basa Jawa uga asring kapireng ing Y ogya Warta, pawarta basa Jawa kang kagiyarake lantaran televisi Yog yakarta. Manut pangrimbage, tembung mujudake asal saka tembung Iingga wujud oieh ater-ater hanuswarta (h)am Ian panarnbang - ake. Rimbage diaran i rimbag tanduk ke-kriya. Mungguh rimbag tan duk ke-kriya tumrap tembung andhahan mujudake mono ngem u teges ' njalari ana wujude' utawa ' ndadekake ana wujude'. Dadi, upama tembung muj udake ing ukara mau ditegesi kaya mangkono, dadine ukara kaya ing ngisor iki. 113
Puspa Rinonce - la. Wayang wong Sriwedari ndadekake/njalari ana wujude salah sijine aset kabudayan Jawa. 2a. Wong 25 ndadekake/njalari ana wujude guru SD ing desa kepencillan sing ditugasake ing Sleman wong 1 ... Ian Gunung Kidul 65. Bareng ditegesi kaya tegese rimbage tembung mau, rak cetha banget yen ukara mau katon ora bener. Lan, ya dudu iku kang dikersakake kang nulis/ nyusun pawarta ing kalawarta uta wa ing pawarta mau. Manut pandugaku, apa sing dikersakake dening kang nulis pawarta mau, sajake, yen basa Indonesiane mono kaya ukara ing ngisor iki. 1. Wayang orang Sriwedari merupakan salah satu aset kebudayaan Jawa. 2. Dua puluh lima orang merupakan guru SD di desa terpencil dan yang ditugaskan di Sleman seorang ... dan di Gunung Kidul 65 orang. Yen sing dikersakake kang nulis utawa ngrakit pawarta kaya mangkono, jarwane ing basa Jawa ora bakal kaya ukara 1) Ian 2). Sajake panganggit ndasanamakake (menyinonimkan) tern bung rupa mau karo tembung wujud, sabab, yen dijarwakake nganggo tembung rupa tembunge andhahan dadi ngrupakake dhumpyuh karo tembung rupak 'sempit' mula banjur didasana makake kanthi tembung wujud (kebeneran tembung wujud ing basa Indonesia Ian Jawa padha). Mungguh jarwan kang trep tumraping tembung wujud ing ukara dhuwur mau, ora liya ya minangka utawa pinangka. Dadi, ukara mau bisa diganti dadi kaya ing ngisor iki. lb. Wayang wong Sriwedari mono minangka/pinangka salah sijine aset kabudayan Jawa. 114
Puspa Rinonce - 2b. Wong 25 mau minangka/pinangka guru SD ing desa kang adoh lor kidul . Lan, sing ditugasake ing Sleman wong siji ... , ing Gunung Kidu l wong 65. 3b. Wus disumurupi ing akeh manawa tembung asta kuwi minangka/pinangka tembung krama inggil, yaiku krama inggile tembung tangan . 4b. Ing kene cetha yen tembung kinabekten iku minangka/ pinangka tembung rimbagan warisanane basa Jawa Kuna (basa Kawi). Dene panganggone tembung mujudake mau kang pas kaya ukara ing ngisor iki. 1. Ka nggo mujudake gegayuhane kang luhur mau, dheweke 2. kudu nglakoni pandadaran kang abot. Pancen ora gampang mujudake gegayuhan kang dianggep aeng dening bebrayan agung. 115
499 I