Kesenian Burok Mekar ... Desi Lisufiana 81 KESENIAN BUROK MEKAR BUDAYA WONTEN ING DHUSUN KUBANGSARI, KECAMATAN TANJUNG, KABUPATEN BREBES THE BUROK ART OF MEKAR BUDAYA IN KUBANGSARI VILLAGE, SARIREJAVILLAGE HEAD, TANJUNG DISTRICT, BREBES REGENCY Dening: Desi Lisufiana, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Sarining Panaliten Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken asal-usul kesenian burok, lampahing kesenian burok, sarta paedahipun kesenian burok tumrap masarakat panyengkuyung. Panaliten menika migunakaken metode panaliten kualitatif. Caranipun ngempalaken data ing salebeting panaliten menika migunakaken pengamatan berperanserta, wawancara mendalam saha dokumentasi Pirantining panaliten inggih menika panaliti piyambak ingkang kabiyantu mawi piranti kamera digital, recorder, saha piranti kangge nyerat. Caranipun nganalisis data ngginakaken metode deskripsi kualitatif. Caranipun ngesahaken data ngginakaken teknik trianggulasi. Asiling panaliten menika nedahaken bilih: (1) Asal-usul kesenian burok. (2) lampahing pentas kesenian Burok kaperang dados tigang tahap, inggih menika (a) pambukaan pasugatan, (b) inti pasugatan, wonten mapinten-pinten inti pasugatan kesenian Burok inggih menika pasugatan kuda lumping, barongsai, Burok ayu, lan arak-arakan, saha (c) panutup pasugatan, wonten pasugatan sulap lan sintren. (3) paedah kesenian Burok tumrap masarakat panyengkuyung inggih menika (a) paedah spiritual, (b) paedah sosial, (c) paedah nglestantunaken tradhisi, (d) paedah hiburan lan (e) paedah ekonomi. Pamijining tembung: Kesenian, kesenian tradhisional, kesenian Burok Abstract This research was aimed to describe the origin of Burok art, Burok art procession and also benefits of Burok art for its supporting community. This was a qualitative research method. Data was gathered by an observation, in- depth interview and documentation. This research subject was researcher herself that was assisted by a digital camera, recorder and a writing device. Data was analyzed using a descriptive qualitative method. Data was validated using a triangulation technique. The research results yielded: (1) the origin of Burok. (2) Burok art performance was divided into three stages include (a) performance opening, (b) performance core. There were several Burok art performance cores include kuda lumping performance, barongsai, Burok ayu and parade, and (c) performance closure shown sulap (trick) and sintren, (3) the benefits of Burok art for the community included (a) spiritual benefit, (b) social benefit, (c) tradition preservation benefit and (d) entertainment benefit. Keywords: art, traditional art, Burok art. PURWAKA satunggaling kesenian Burok ingkang taksih Salah satunggalipun wujud kabudayan ingkang ngrembaka wonten ing Kabupaten Brebes inggih taksih dipuntindakaken dening masarakat inggih menika kesenian Burok saking grup Mekar Budaya menika tradhisi kesenian Burok. Burok menika wonten ing Dhusun Kubangsari, Desa Sarireja, minangka sarana transportasi ingkang Kecamatan Tanjung, Kabupaten Brebes. Kesenian dipunginakaken nalika Isra Mi'raj inggih menika Burok jaman rumiyin dipunpentasaken nalika lampahing Nabi Muhammad SAW saking Masjidil masarakat nyuwun diparingi jawah, supados asil tani Haram dumugi Masjidil Aqsa saha dipunlajengaken masarakat langkung kathah. Ananging sampun ewah dumugi Sidratul Muntaha. Burok ugi gadhah unsur gingsiring jaman kesenian menika dipunpentasaken kaendahan, inggih menika arupi tiyang estri ingkang nalika wonten acara-acara tartamtu, kadosta acara ayu, gadhahi sayap saha ekor. hajatan, perayaan hari kemerdekaan Republik Lajeng Burok dipundadosaken kesenian Indonesia, ulang tahun Kabupaten Brebes, saha tradhisional dening masarakat pasundan inggih merayakan kemenangan kepala desa, sedaya menika menika daerah Cirebon saha Brebes. Salah ancasipun kangge syukuruan amargi sampun
82 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 5, Mei 2018 diparingi rezeki dhumateng Gusti Ingkang Maha Setting Panaliten Agung. Panaliten kesenian Burok dipuntindakaken Adhedhasar underaning prakawis ing nginggil wonten ing Desa Sarireja Kecamatan Tanjung ingkang prelu dipunwatesi supados prakawis ingkang Kabupaten Brebes ing dinten kemis tanggal 23 Juni badhe dipunrembag saged langkung mligi. 2017 wonten ing dalemipun Bapak Casrudin. Watesaning prakawis kaadharaken wonten ing Pasugatan kesenian Burok wonten ing latar saha ngandhap menika. margi sangajengipun Panaliten tradhisi Larung Sesaji 1. Mula bukanipun Kesenian Burok Mekar Budaya dipuntindakaken dalemipun Bapak Casrudin. Nalika wonten ing Dhusun Kubangsari, Desa arak-arakan mubengi Desa Sarireja. Sarireja,Kecamatan Tanjung, Kabupaten Brebes. 2. Lampahing Kesenian Burok Mekar Budaya Data, Pirantining Panaliten, saha Caranipun wonten ing Dhusun Kubangsari, Desa Ngempalaken Data Sarireja,Kecamatan Tanjung, Kabupaten Brebes. Sumbering data wonten ing panaliten inggih 3. Paedahing Kesenian Burok Mekar Budaya menika informan. Informan inggih menika priyantun wonten ing Dhusun Kubangsari, Desa ingkang kagungan seserepan saha pengalaman Sarireja,Kecamatan Tanjung, Kabupaten Brebes. ingkang jangkep ngengingi babagan ingkang nembe Wonten ing panaliten menika naliti bab dipuntliti. Teknik ingkang dipunginakaken kangge kesenian Burok. Miturut Tansidik (2010: 20) nemtokaken informan wonten ing panaliten menika ngandharaken bilih kesenian Burok minangka ngginakaken teknik snow ball sampling. Cara pasugatan kesenian ingkang dipunginakaken kangge ngempalaken data ingkang dipunginakaken wonten tolak bala untuk menyingkirkan halangan atau ing panaliten menika ngginakaken teknik berperan rintangan wonten ing pagesangan (biasanipun serta (observasi berpartisipasi) saha wawancara dipunginakaken nalika musim pagebluk). Kesenian mendalam. Anggenipun pados data babagan kesenian menika ugi dados suluh dakwah islam sarta kangge Burok menika ngginakaken satunggaling piranti ngemutaken masarakat nalika perjuangan Nabi kangge mbiyantu pados data ingkang akurat. Piranti Muhammad. menika dipunsebat instrumen panaliten. CARA PANALITEN Caranipun Nganalisis Data Jinising Panaliten Caranipun nganalisis data ingkang Panaliten kesenian Burok menika dipunginakaken inggih menika metode deskripsi dipuntindhakaken wonten ing Dhusun Kubangsari, kualitatif. Data dipunandharaken kanthi awujud Desa Sarireja, Kecamatan Tanjung, Kabupaten tetembungan saha ukara. Langkah-langkahipun Brebes menika ngginakaken metode panaliten inggih menika: (1) Transkripsi rekaman data; (2) kualitatif. Wonten ing panaliten menika panaliti Klasifikasi data; (3) Penerjemahan data saha (4) nindakaken panaliten langsung wonten ing Deskripsi. Cara ngesahaken data wonten panaliten panggenan supados saged manggihaken data menika ngginakaken teknik triangulasi. Triangulasi deskriptif ingkang saged mangsuli perkawis-perkawis ingkang dipunginakaken inggih menika triangulasi wonten ing panaliten. metode saha triangulasi sumber.
ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN 1. Asal usul Kesenian Burok a. Sejarah Kesenian Burok Mila bikanipun kesenian Burok saking cariyosipun Nabi Muhammad SAW nalika beliau nindhakaken Isra Mi'raj ingkang ngginakaken kendaraan kuda bersayap yang berkepala perempuan cantik ingkang dipunsebat kaliyan Burok. Wonten ugi ingkang ngandharaken saking basa Arab Baburahmah tegesipun pintu keselamatan. Lajeng burok menika dipunginakaken dening Sunan Kalijaga kangge sarana dakwah supados narik kawigatosan masarakat kangge kempal mirengaken dak'wah Agama Islam. Langkung dangu kesenian menika dipunremeni masarakat, boten namung masarakat daerah Cirebon kemawon ananging ugi daerah Brebes. Sahengga Burok menika dipundadosaken kesenian tradhisional dening masarakat Cirebon saha masarakat Brebes, dumugi samenika kathah masarakat ingkang ngginakaken kesenian Burok. b. Kesenian Burok Mekar Budaya wonten ing Dhusun Kubangsari, Kecamatan Tanjung, Kabupaten Brebes Awal mulanipun kesenian Burok Mekar Budaya inggih menika kesepakatan antawisipun Bapak Surip, Bapak Cewod lan Bapak Umang ingkang badhe ndamel kesenian Burok. Bapak Surip, Bapak Cewod, Bapak Umang lajeng nyambut arta wonten ing Bank kangge ndamel kesenian Burok ingkang dipunparingi nami dening Bapak Cewod inggih menika grup kesenian Burok Mekar Budaya ingkang pimpinanipun Bapak Cewod. Kesenian Burok Kesenian Burok Mekar ... Desi Lisufiana 83 nalika pimpinan Bapak Cewod taksih ngandut kesenian ingkang tradhisional, inggih menika dipuntingali saking piranti musikipun kadosta, genjring, dog-dog, bedug saha biduanipun nalika nembang ngangge toak, lagunipun taksih wonten unsur islaminipun kadosta shalawatan. Taun 2010 kesenian Burok Mekar Budaya gentos pimpinan inggih menika Bapak Surip. Kesenian Burok Mekar Budaya samenika sampun kathah ngalami pangrembaka dados kesenian ingkang modern. 2. Lampahing Tradhisi Larung Sesaji a. Andharan Prosesi Kesenian Burok Mekar Budaya Prosesi lampahing kesenian Burok kaperang dados tigang tahap, inggih menika pembukaan, inti saha panutup. Ing pambuka menika wonten pasugatan saking pambeksa. Dipunlajenganken inti pasugatan inggih menika wonten mapinten-pinten pasugatan kadosta pasugatan kuda lumping, barongsai, Burok ayu saha boneka-boneka sanesipun, ingkang pungkasan inggih menika arak-arakan. Prosesi wonten ing panutup inggih menika sulap saha sintren. Kesenian Burok Mekar Budaya dipunwiwiti ba'da dzuhur ananging paraganipun rawuh wonten dalemipun Bapak Casrudin kirang langkung tabuh 11.00 WIB, lajeng nyamektakaken sedaya kapreluan kangge pasugatan kadosta, gantos kostum saha make up, papanipun kangge gantos kostum menika wonten ing dalemipun Ibu Aya. b. Pambukan Pasugatan Prosesi kesenian Burok dipunwiwiti kanthi pambeksa, dipuniringi lagu dangdut, ingkang
84 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 5, Mei 2018 ngiringi menika para pemain musik saha biduan 3) Pasugatan Burok Ayu mapan wonten ing panggung dorong. Pambeksa Paraga Burok Ayu wonten 4 tiyang inggih menika tiyang ingkang njoged mawi ingkang sedaya jaler. Jilbab ingkang dipuniringi musik saha lagu dangdut. Pambeksa dipunginakaken Burok ayu menika gadhah kesenian Burok Mekar Budaya cacahipun 10 makna bilih wonten ing ajaran Islam tiyang tiyang sedaya jaler. muslim kedah ngginakaken kerudung. Posisi c. Inti Pasugatan Burok ayu saderengipun njoged inggih menika Acara inti wonten ing kesenian Burok dipunwiwiti kanthi posisi rukuh. Posisi menika wonten sekawan pasugatan inggih menika: kangge maringi kurmat dhateng tuan hajat saha 1) Pasugatan Kuda Lumping masarakat ingkang mriksani kesenian menika, Sabibaripun para pambeksa medal saking maknanipun bilih wonten ing ajaran Islam, umat papan pasugatan, para pambeksa kuda lumping muslim kedah saling menghormati, menghargai mlebet sinambi mbekta piranti inggih menika sesama manusia. jaranan ingkang samangke badhe Bujang sunat menika kados raja cilik dipunginakaken kangge njoged. Paraga kuda ingkang samangke numpak Burok ayu lajeng lumping cacahipun wonten sekawan paraga diarak saha wonten masarakat sedaya estri. panyengkuyungipun ingkang ndherek ngarak Kostum ingkang dipunginakaken paraga kesenian Burok menika. Saderengipun arak- kuda lumping inggih menika rasukan saha rok arakan Burok ayu menika ngambung bujang mini werni pethak ingkang dipunkombinasi sunat ingkang sampun lenggah sami jejer kaliyan werni biru saha wonten renda-rendanipun werni kancanipun, ancasipun inggih menika maringi kuning. Ngginakaken bando, dasi, kaca mripat selamet kangge bujang sunat ingkang badhe werni cemeng saha rikmanipun panjang kaurai. dipunkhitanan. Kuda gotong, singa gotong, peksi Riasan paraga menika namung ngrias piyambak- gotong, barongsai, upin-ipin nderek njoged piyambak. wonten ing papan pertunjukan. Singa gotong 2) Pasugatan Barongsai wonten ing kesenian Burok Mekar Budaya Barongsai dipunginakaken namung wonten kalih inggih menika werni kuning saha kangge pelengkap pasugatan kesenian kemawon werni pethak totol-totol, ingkang kadamel saking supados masarakat langkung remen kaliyan kayu dipunukir supados sami kaliyan kewan kesenian Burok. Cacahipun paraga barongsai aslinipun, lajeng dipuntempleki bulu-bulu, wonten 4 paraga ingkang sedaya jaler. Paraga wonten hiasan sangsanganipun supados menika anggenipun ngginakaken barongsai langkung menarik kangge bocah-bocah, mlebet wonten ing kerangka barongsai. Paraga perangan ngandhap wonten kayu panjangipun barongsai kedah gadhah kekiatan ingkang kirang langkung 1 m ingkang ginanipun kangge kathah amargi wonten atraksinipun. manggul singa, peksi saha naga gotong menika.
4) Arak-arakan Arak-arakan dipuntindakaken nalika pasugatan sampun dipuntampilaken sedaya. Rute kangge nglampahi arak-arakan inggih menika saking dalemipun Bapak Casrudin ingkang gadhahi acara hajatan lajeng ngulilingi Dhusun Kubangsari, Dhusun Centilan Dhusun Benda dumugi Dhusun Karangmangu. Menawi sampun dugi Dusun Karangmangu lajeng wangsul malih wonten ing dalemipun Bapak Casrudin. Kathah masarakat Desa Sarireja ingkang namung nengge arak-arakan kesenian Burok wonten ing jawi dalemipun piyambak-piyambak, Wontenipun kesenian Burok menika ndadosaken para masarakat ngraos bingah. d. Panutup Pasugatan Sabibaripun arak-arakan wonten acara panutup inggih menika pasugatan sulap lan sintren. Sulap lan sintren wonten ing kesenian Burok Mekar Budaya namung ngginakaken trik. Kadangkala sintren menika ngginakkaen unsur mistik, ananging namung dipunginakaken wonten ing daerah tartamtu kemawon. Menawi ditanggap wonten ing daerah piyambak boten ngginakaken mistik, namun ngangge trik kemawon. e. Paedahing Kesenian Burok 1. Paedah Spiritual Wujud paedahipun inggih menika ingkang gadhahi adicara khitanan menika ngucap raos syukur dhumateng Gusti Ingkang Maha Kuwaos ingkang sampun maringi rejeki kangge nglampahi acara menika, saha supados tansah pinaringan kaslametan dhateng bujang sunat Kesenian Burok Mekar ... Desi Lisufiana 85 ingkang badhe dikhitant supados dados lare ingkang bekti marang tiyang sepuh, kaluwarga, masarakat, saha agama. 2. Paedah Sosial Kesenian Burok boten saged dipunpisah antawisipun paraga saha warga masarakat. Menawi boten wonten masarakat ingkang nyinom, panggung dorong menika boten kalampahan. Amargi ingkang ndorong panggung menika tiyang ingkang saweg nyinom wonten ing acara menika. Paraga lan masarakat sami paring pambiyantu gotong royong kangge kalancaran kesenian menika. 3. Paedah kangge Nglestantunaken Tradhisi Kesenian Burok gadhah paedah minangka sarana kangge nglestantunaken kesenian ingkang sampun wonten wiwit jaman rumiyin. Kesenian Burok ditanggap boten namung wonten ing Desa Sarireja kemawon, kathah ugi saking daerah sanesipun. Ingkang nyengkuyung kesenian menika ugi taksih kathah, wiwit lare alit dumugi ibu-ibu saha bapak-bapak saking tangga desa ugi ndherek mriksani kesenian Burok, menika mratandhani bilih kesenian Burok minangka salahsatunggaling budaya ingkang boten pareng ical kawontenanipun. 4. Paedah Hiburan Kesenian Burok gadhah paedah maringi hiburan. supados masarakat ingkang ningali prosesi kesenian menika saged kahibur amargi wonten ing Desa Sarireja jarang wonten hiburan. Hiburan menika saged paring kabagyan kangge masarakat saking lare alit dumugi tiyang enem. 5. Paedah Ekonomi Paedah ekonomi menika paedah ingkang gayut kaliyan keuangan. Inggih menika kangge
86 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 5, Mei 2018 ningkataken pendapatan paraga Burok. bayaran gotong, saha upin-ipin) dipunlajengaken arak- kangge kesenian Burok menika miturut tebih arakan. Tahap ingkang pungkasan inggih caketipun saben daerah ingkang badhe nanggap menika panutup wonten pasugatan sulap saha kesenian menika. sintren. 3. Paedah kesenian Burok Mekar Budaya PANUTUP wonten ing Dhusun Kubangsari, Desa Dudutan Sarireja, Kecamatan Tanjung, kabupaten 1. Mila bikanipun kesenian Burok saking Brebes inggih menika wonten paedah cariyosipun Nabi Muhammad SAW nalika spiritual, hiburan, ekonomi, sosial, saha beliau nindhakaken Isra Mi'raj ingkang paedah kangge nglestantunaken tradhisi ngginakaken kendaraan kuda bersayap yang kesenian Burok. berkepala perempuan cantik ingkang dipunsebat kaliyan Burok. Wonten ugi Pramayogi ingkang ngandharaken saking basa Arab Kesenian Burok Mekar Budaya wonten ing Baburahmah tegesipun pintu keselamatan. Dhusun Kubangsari, Desa Sarireja, Kecamatan Lajeng burok menika dipunginakaken dening Tanjung, Kabupaten Brebes menika salah Sunan Kalijaga kangge sarana dakwah satunggaling kabudayaan tradhisional ingkang supados narik kawigatosan masarakat kangge dipungadhahi dening masarakat. Awit saking kempal mirengaken dak'wah Agama Islam. menika kedah dipunlestantunaken supados tetep Langkung dangu kesenian menika lesatantun boten ical amargi ewah gingsiripun dipunremeni masarakat, boten namung jaman. Pramila panaliti paring pramayogi bilih masarakat daerah Cirebon kemawon ananging Perlunipun dipundamel buku babagan kesenian ugi daerah Brebes. Sahengga Burok menika Burok ingkang wonten ing daerah Kabupaten dipundadosaken kesenian tradhisional dening Brebes, Saha perlu kawigatosan saking masarakat Cirebon saha masarakat Brebes, pamarintah. dumugi samenika kathah masarakat ingkang ngginakaken kesenian Burok. KAPUSTAKAN 2. Lampahing kesenian Burok wonten tigang tahap inggih menika pambukaan, pasugatan saha panutup pasugatan. Pasugatan inti Bungin, Burhan. (2005). Analisis Data Penelitian Kualitatif Pemahaman Filosofis dan Metodologis ke Arah Penguasaan Model Aplikasi. Jakarta: PT RajaGrafindo Persada. saking kesenian Burok dipunwiwiti kanthi pambeksa. Inti saking pasugatan kesenian Burok wonten mapinten-pinten pasugatan Danandjaja, James. (1994). Foklor Indonesia. Jakarta: Pustaka Utama Grafiti. kadosta tarian kuda lumping, atraksi Danim, Sudarwan. (2002). Menjadi Peneliti Kualitatif. Bandung: CV Pustaka Setia. barongsai, Burok ayu saha boneka-boneka sanesipun (singa gotong, naga gotong, peksi
Endaswara, S. (2006). Metodologi Penelitian Kebudayaan. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. _______. (2006a). Metodologi Penelitian Kebudayaan. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. _______. (2006b). Metodologi Penelitian Kebudayaan. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. _______. (2009). Metode Penelitian Folklor; Konsep, Teori, dan Aplikasi. Yogyakarta: MedPres. _______. (2010). Foklor Jawa. Macam, Bentuk, daan Nilainya. Jakarta: Penaku. Gazalba, Sidi. (1968). Pengantar Kebudayaan sebagai Ilmu. Djakarta: Pustaka Antara. Herdiansyah, Haris. (2013). Wawancara, Observasi, Dan Focus Groups Sebagai Instrumen Penggalian Data Kualitatif. Jakarta: PT RajaGrafindo Persada. Herimanto. (2011). Ilmu Sosial & Budaya Dasar. Jakarta: PT Bumi Aksara Kayam, U. (1981). Seni, Tradisi, Masyarakat. Jakarta: PT Djaya Pirusa. Koentjaraningrat. (1984). Kebudayaan Jawa. Jakarta: Balai Pustaka. _______. (1990). Pengantar Ilmu Antropolgi. Jakarta: PT Rineka Cipta. _______. (1994). Kebudayaan Metalis dan Pembangunan. Jakarta: PT Gramedia. Moleong. (2014). Metode Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya. Purwadi. (2009). Folklor Jawa. Yogyakarta: Pura Pustaka. Suharti, dkk. (2006). Apresiasi Budaya. Diktat Mata Kuliah Apresiasi Budaya pada Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Kesenian Burok Mekar ... Desi Lisufiana 87 Sukardi. Kualitatif- Naturalistiik dalam Pendidikan. Jakarta: Usaha Keluarga. (2006). Penelitian ______. (2014). Metode Penelitian Pendidikan. Kompetensi dan Praktiknya. Jakarta: Bumi Aksara. Sulasman. (2013). Teori-teori Kabudayaan. Bandung: CV Pustaka Setia. Tansidik, Atmo. (2010). Pengkajian Tradisi, Dekumentasi Seni dan Folklorn di Kabupaten Brebes Jawa Tengah. Brebes. Tohirin. (2012). Metode Penelitian Kualitatif Dalam Pendidikan Dan Bimbingan Konseling. Jakarta: PT Raja Grafindo Persada. Widyosiswoyo, Suparno. (2004). Ilmu Budaya Dasar. Jakarta: Ghalia Indonesia.