Serat Lokajaya lan Film Kalijaga (Tintingan Alih Wahana) Serat Lokajaya lan Film Kalijaga (Tintingan Alih Wahana) Indi Larasati Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Dra Sri Sulistiani, M.Pd Dosen Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Serat Lokajaya lan Film Kalijaga yaiku karya sastra kang nyritakake lelakone urip Raden Said kang lagi nggoleki sejatine bebener. Serat Lokajaya salah sawijine serat kang awujud tembang kang diandharake awujud tulisan- tulisan. Film Lokajaya yaiku karya sastra kang awujud adegan-adegan lan fisualisasi. Film Kalijaga disutradarai dening Wiratmaja, lan diproduksi dening Tobali Indah Film, tahun 1984. Struktur carita film saemper karo serat Lokajaya. Paraga utama ing film lan serat uga padha yaiku Raden Said. Kekarone uga nggangkat crita ngenani Sunan Kalijaga minangka salah sawijine wali ing tanah Jawa. Mula saka iku, supaya katon bedane antarane kekarone bakal ditliti kanthi kajian alih wahana. Adhedhasar andharan kasebut, underaneng panliten sajrone panliten iki yaiku (1) Kepriye struktur crita Serat Lokajaya? (2) Kepriye struktur crita film Kalijaga? (3) Kepriye Alih Wahana carita serat menyang film? (4) kepriye nilai-nilai kang ana ing Serat Lokajaya lan Film Kalijaga.Tujuwan panliten yaiku, (1) Ndheskripseake struktur carita Serat Lokajaya. (2) Ndheskripseake struktur crita film Kalijaga. (3) Ndheskripseake Alih Wahana carita Serat Lokajaya menyang Film Kalijaga, (4) Ndheskripseake nilai-nilai nilai kang ana ing Serat Lokajaya lan Film Kalijaga. Paedah panliten sajrone panliten iki yaiku: minangka panliten anyar ngenani tintingan alih wahana yaiku Serat Lokajaya lan film Kalijaga. Tumrap panliten, bisa nambahi wawasan ngenani alih wahana. Tumrap pamaca, bisa menehi kawruh sajrone mahami karya sastra serat lan film kanthi ngunakakke tintingan alih wahana, minangka referensi kanggo penliten sateruse. Tintingan kapustakan kang digunakake ing panliten iki yaiku tintingan alih wahana. Tintingan alih Wahan kang digunakake ing panliten iki nggunakake teori saka Damono yaiku mbedakake rong kesenian kang wujude beda. Kanggo mbedakake antarane rong kesenian iku bakal diandharake kanthi teori struktural. kang munjerake babagan (1) tema, (2) alur, (3) paraga lan pamaragane, (4) setting, (5) nilai. Selaras karo tujuwan panlitene, panliten iki mujudake panliten kualitatif deskriptif. Objek panliten iki ana loro yaiku: (1) struktur serat lokajaya, kanthi sumber tulisan, lan dialog paragane. (2) struktur film Kalijaga kanthi sumber visualisasi obahe awak, dialog, lan kahanan. Teknik kang digunakake kanggo ngumpulake dhata yaiku; (1)Nemtokake perkara kang arep dianalisis.(2) Maca Serat Lokajaya (Anonim) lan ngamati film Kalijaga; (3)Ngidhentifikasi prakara kang kinandhut sajrone serat lan film; lan (4) Nyathet dhata kang wis ditemtokake lan cundhuk karo undering panliten Saka panliten iki bisa didudut telung bab kang slaras karo underaneng panliten. Dudutan kapisan ngenani Struktur crita serat Lokajaya, Struktur crita film Kalijaga , bedane serat Lokajaya lan film Kalijaga. Dudutan kaping pindho yaiku Serat lokajaya nggunakake Alur Maju lan film Kalijaga nggunakake alur Campuran, serat lokajaya ngatonake pamaraga Raden Said kang wis nduweni garwa lan putra, paraga kang dikatonake garwa lan putrane dudu ibu lan adhine. Film kalijaga ngatonake yen Raden Said isih jaka lan durung duwe garwa, paraga kang dikatonake ibune lan adhine dudu garwa lan putrane. Seting kang katon beda yaiku ing serat lokajaya papan kanggo semedi iku ing jrone alas, dene film kalijaga papan kanggo semedi lan ngresiki batin iku dikubur urip-urip. Dudutan kang pungkasan yaiku Serat lokajaya lan film kalijaga minangka Karya sastra kang sejajar, kaloro carita iku karya seni kang nduweni crita kang padha. Nanging, nduweni tujuan kang beda yaiku serat lokajaya luwih ngatonake carita lelakone Raden Said kang nakal sadurunge dadi Wali lan mentingake nilai-nilai kang ana ing serat. Film Kalijaga ngatonake kritik tumrap pemerintahan lumantar paraga Raden Said. Kata Kunci: Alih wahana,serat,film,basa Jawa, PURWAKA Landhesane Panliten Serat Lokajayasalah sawijine asil kabudayan nuswantara kang nduweni corak Jawa ke-Islam-an.Serat Lokajaya uga minangka karya sastra kang lair ing jaman nalika agama Islam mlebu tanah Jawa. Saliyane bisa didadekake panglipur tumrap pamaca, Serat Lokajaya uga nduweninilai-nilai kang luhurkang migunani tumrap bebrayan. Serat Lokajaya salah sawijine serat kang anonim lan nyritakake ngenani pangrembakane agama Islam ing Tanah Jawa mligine ing tlatah Tuban. Pangrembakane agama Islam ing tlatah Tuban dipimpin dening salah sawijine wali, yaiku SunanKalijaga utawa kawentara kanthi jeneng Raden Said. Raden Said salah sawijine wali keturunan saka Adipati Aryo Tejo. Jeneng Kalijaga dudu jeneng asli nanging jeneng kang diwenehi dening Sunan 1
Bonang. Jeneng Kalijaga diwenehake Sunan Bonang marang Raden Said amarga Raden Said kasil nindakake apa kang diprentahake dening Sunan Bonang, yaiku njaga tekene Sunan Bonang ing pinggir kali sasuwene setaun. Serat Lokajaya minangka serat kang awujud tembang, kang dumadi saka tembang Asmarandana, Dandhanggula, Durma, Mijil, Maskumambang, Pucung, lan Sinom. unsur pambangune crita kang kudu didhudhah supaya bisa lan cetha. Unsur dimangerteni kanthi gamblang didhudhah,kayata pambangune crita tema,alur, kang kianandhut ing jerone. Mula saka iku,supaya panliten iki lan gampang bisa ngasilake panliten kang apik dimangerteni bakal diandharake kanthi teori struktural. Serat Lokajayauganduweni kang perlu penokohan,setting, lan amanat Sajrone pangrembakane sastra Jawa, akeh karya sastra kang awujud tulis diubah menyang wujud kang beda, yaiku film, sinetron, kethoprak lan sapanunggalane. Tuladhane sawijine film kang irah-LUDKDQH ‡.DOLMDJD· kang disutradarani dening Wiratmaja, lan diproduksi dening Tobali Indah Film tahun 1984. Strukturcrita film kasebut saemper karo serat Lokajaya. Paraga utama ing film lan serat uga padha yaiku Sunan Kalijaga. Kekarone uga ngangkat crita ngenani Sunan Kalijaga minangka salah sawijine wali ing tanah Jawa. Mula saka iku,supaya katon bedane antarane kekarone bakal ditliti kanthi kajian alih wahana. Panulis nindakake panliten ngenani alih wahana iki amarga bab alih wahana serat menyang film isiharang ditindakake. Panliten ngenani alih wahanaminangka wujud patuladhan kanggo nguri-uri sastra Jawa. Anane karya sastra kang diangkat dadi kethoprak, film, lan sapanunggalane iku minangka upaya supaya sastra Jawa bisa tetep bisa dinikmati dening masyarakat. Lumantar wahana kang beda, sastra Jawa bisa tetep lestari lan ora ilang kagerus jaman. Adhedhasar andharan kasebut, panliten alih wahana kudu tansah ditengenake amrih sastra Jawa mligine serat bisa diandharake marang bebrayan agung kanthi cara kang beda. Saliyane iku, bisa dadi sarana mangerteni karya sastraJawa lan owah-owahan kang dumadi, uga amrih sastra serat ora kalindhes crita manca kang tansah digandrungi dening kawula mudha. Karya tetep dinikmati dening sastra awujud serat bisa masyarakat lumantar wahana kang beda, yaiku film minangka wahana kang disenengi dening kawula mudha. Bab iku uga sesambungan karo owah-owahan pamikire lan masyarakat kang ngrungokake tinimbang maca. Utawa bisa ditegesi minat macane masyarakat tansaya suda. luwih seneng ndeleng visual Alih wahanaSerat Lokajayalanfilm Kalijaga topk kang padha nanging wahana kang nduweni digunakake beda. Alih wahana saka serat menyang film uga mesthi ngalami owah-owahan, mula perlu dibandhingake supaya mangerteni kepriye struktur critane Serat Lokajaya sadurunge dialihwahanakake,lan kepriye struktur critane sawise dialihwahanakake. Bab- bab iku bakal ditintingi kanthi sawenehing teori saka para ahli, mligine teori struktural lan teori alih wahana. Kabeh mau bakal diwujudake arupa laporan panliten kanthi irah- 2 Serat Lokajaya lan Film Kalijaga (Tintingan Alih Wahana) LUDKDQ ‡Serat Lokajaya lan Film Kalijaga· 7LQWLQJDQ Alih Wahana) Adhedhasar landhesan panliten ing ndhuwur underaning panliten kang sesambungankaro Serat Lokajaya lan film Kalijaga, bisa kaperang kaya mangkene: 1) Kepriye struktur critaneSerat Lokajaya? 2) Kepriye struktur critanefilm Kalijaga? 3) Kepriye alih wahanane critaserat lan film? 4) Kepriye nilai-nili kang ana ing serat Lokajaya lan Film Kaliaga? Konsep Struktural Abram 1995:36-35) (sajrone Nurgiyantoro, ngandharake yen struktur crita minangka sesambungan antarane unsur pambangune karya sastra siji lan unsur pambangune karyasastra liyane. Crita bisa dumadi yen ana unsur-unsur pambangune kayata, tema, alur, paraga, setting. Unsur-unsur iku mau kang nyusun crita kanthi utuh, tegesesajrone crita ora bisa sampurna yen salah sawijine ditinggalake. Unsur-unsur pambangune carita yaiku: Tema unsur iku Adhedhasar etimologis tembung tema asline saka basa Latinatmayaiku papan kanggo ndeleh salah sawijine perangkat. Diarani kaya mangkono amarga tema yaiku salah sawijine ide kang dadi dhasare crita saengga nduweni piguna kanggo pathokane pangripta sajrone nggelar karya fiksi kang wis diripta (Aminudin, 2004:91) unsur pambangune karya sastra. Saben karya sastra mesti nduweni yaiku sesambungan antarane makna lan tujuwan ginelare prosa fiksi dening pangriptane. Mula kanggo mangerteni tema, para maos kudu luwih dhisik mangerteni unsur-unsur pambangune crita, njupuk dudutan makna saka crita, sarta bisa nyambungake karo tujuwane pangripta nulis crita iku mau (Aminudin, 2004:91). Saka andharane Aminudin iku mau bisa didudut yen tema minangka maksud sejatine pengarang sajrone karya sastrane. Tema minangka sawijine salah kang tema beda-beda. Tema Tema crita minangka makna kang kinandhut sajrone Nurgiyantoro, 2007:70)ngandharake tema mujudake upayane pengarang crita kangkanthi mligi nggambarake crita kanthi cara prasaja. Dhasarcrita iku mau mujudake sawijining kedadeyan kang dadi titik tolake pangripta kanggo ngrembakakake crita. Saka andharane Staton bisa ditegesi yen salah sawijine kedadeyan kang dumadi bisa dirembakake lan dadi salah sawijine crita kang utuh. Kedadeyan iku bisa didadekake pirembugan kang wigati sajrone crita Inti kang banjur dirembakake dening pangripta sajrone karya sastrane sejatine yaiku tema. Ide dijabarkan dening pangripta. Saben karya sastra mesthi nduweni tema tartamtu. Tema dhewe uga minangka salah sawijine unsur pambangune karya sastra. crita. Staton (sajrone lan dhasarecrita. Adhedhasar etimologis tembung tema asline saka basa Latinatmayaiku papan kanggo ndeleh salah sawijine perangkat. Diarani kaya mangkono amarga tema yaiku
salah sawijine ide kang dadi dhasare crita saengga nduweni piguna kanggo pathokane pangripta sajrone nggelar karya fiksi kang wis diripta (Aminudin, 2004:91) Tema unsur pambangune karya sastra. Saben karya sastra mesti nduweni yaiku sesambungan antarane makna lan tujuwan ginelare prosa fiksi dening pangriptane. Mula kanggo mangerteni tema, para maos kudu luwih dhisik mangerteni unsur-unsur pambangune crita, njupuk dudutan makna saka crita, sarta bisa nyambungake karo tujuwane pangripta nulis crita iku mau (Aminudin, 2004:91). Saka andharane Aminudin iku mau bisa didudut yen tema minangka maksud sejatine pengarang sajrone karya sastrane. Plot/Alur Tema minangka sawijine salah kang tema beda-beda. Tema Alur minangka reroncening kedadeyan kang nduweni sesambungan sebab akibat, saengga mujudake crita kang utuh. Bab iki disengkuyung dening andharane Staton (sajrone Nurgiyantoro, 1995:113), yen alur minangka crita kang isine saka reruntutan kedadeyan, saben kedadeyan banjur disambungake adhedhasar sebab akibat antarane kedadeyan siji karo kedadeyan liyane. Kedadeyan-kedadeyan ing crita digambarake lumantar tumindak, sikap-sikape paraga critaStaton(sajrone Nurgiyantoro, 1995:116). Kedadeyan, solah bawane manungsa kang tumindak utawa dikarepake yaiku kang asipat plot (alur) solah bawa, lan Paraga lan pamaragan Paraga minangka bageyan saka pambangune karya sastra. Paraga kang nduweni peran penting sajrone crita bisa diarani paraga utama, dene paraga kang nduweni peran ora sepira penting diarani paraga pembantu, yaiku paraga kang amung ngewangi paraga utama (Aminudin, 2004:79) Nurgiyantoro (2007:165) ngandharake paraga bisa kaperang dadi paraga utama lan paraga tambahan. Andahran kasebut bisa ditegesiyen paraga utama mujudake paraga kang metune luwih kerep tinimbang paraga-paraga liyane sajrone crita. Paraga tamabahan mujudake paraga kang pamunculane ora kerep kaya paraga utama. sabanjure uga ana paraga protagonis lan antagonis. Paraga protagonis mujudake paraga kang nduweni watak apik, dene paraga antagonis mujudake paraga kang nduweni watak ala. Setting tengene utawa papan dumadine kedadeyan-kedadeyan sajrone karya sastra ing antarane latar panggonan, latar wektu, lan latar sosial (Wahyuningtyas 2011:8). Andharane Wahyuningtyas saemper kaya andharane Aminuddin, (2004:67) kang ngandharake setting yaiku latar kedadeyan sajrone karya fiksi, kang arupa papan, wektu, lan kedadeyan. Wellek latar lan Werren (1995:220-221) ngandharake yen nduweni piguna kanggo ngekspresekake wewatakan lan pepinginan, nduweni sesambungan kang raket karo alam Setting yaiku sakiwa 3 Serat Lokajaya lan Film Kalijaga (Tintingan Alih Wahana) lan manungsa. Kelir bisa ditegesi panggonan, wektu lan sosial kedadeyan crita. Latar nduweni unsur-unsur kang diperang dadi (1) Latar (Nurgiyantoro, 2007:227), yaiku telu. panggonan, (2) Latar wektu, (3) Latar sosial. Nilai Nilai yaiku salah sawijine bab kang wigati tumrap pawongan utawa kelompok manungsa kang didadekake pathokane tumindak lan pathokane uripe manungsa. Nilai dilairake lumantar kabudayan kang dihayati minangka jagade makna lan diwacanakake sajrone jagad simbol (Sutrisno, 2005:67). Andharan iku ora beda karo andharane Bastomi ed (sajrone Supratno 2010:370) kang ngandharake yen nilai budaya uga nduweni fungsi minangka pangarahlan pandhukung nalika tumindak. Mula yen manungsa nindakake pakaryan utawa tumindak, dheweke bakal lega yen wis nindakake kanthi adhedhasar nilai kang wis diyakini bener, apik, lan nduweni paedah tumrap awake dhewe lan wong liya. Miturut Supratno (2010:370) Nilai budhaya iku ing antarane ana (1) nilai pendhidhikan, (2) nilai religus, (3)nilai kepemimpinan, (4) nilai kepahlawanan, (5) nilai keberanian, (6) nilai kesederhanaan, (7) nilai gotong royong, (8) nilai moral,lan (9) nilai berkorbankanggo wong liya Konsep Alih Wahana Alih Wahanayaiku malihe salah sawijine jinis kesenian menyang jinis kesenian liyane. Kaya kang diandharake sadurunge karya sastra ora mung bisa diterjemahake,yaiku dialihake saka basa siji menyang basa liyane, nanging uga bisa dialihwahanakake, yaiku diubah dadi jinis kesenian liyane. Critagancaran bisa diowahi dadi kesenian tari, drama, utawa film; dene guritan bisa owah dadi lagu lan lukisan. (Damono, 2005: 96). Mbandhing-mbandhingake wujud budaya kang dialihwahanakake iku minangka tumindak kang nduweni paedah kanggo mangerteni hakikat sastra luwih jero. Penelitian alih wahana bisa mangun pamikiran yen karya sastra bisa diowah-owahi supaya bisa trep karo wahana kang anyar (Damono, 2005:96) Adhedhasar andharane Damono ngenanialih wahana, bisa didudut yen tintingan alih wahana iku study kang nliti ngenani karya sastra lisan, tulis kang awujud gancaran lan puisi kang didadekake, video clip, lagu, tari, lukisan, drama, kethoprak, sinetron lan film. Kedadeyan suwalike bisa dumadi kaya karya sastra tulis lang dumadi lan tarian kang dumadi saka film, saka sapanunggalane lukisan Lelandhesan Teori Teori kang dianggo ing panliten iki yaiku teori Alih wahana kang diandharake dening Damono. Konsep kang dianggo ing panliten iki yaiku konsep struktural miturut Nurgiyantoro, Konsep nilai kang digunakake yaiku miturut Supratno.
METODE PANLITEN Rancangan Panliten Metode kang digunakake ing panliten iki yaiku metode dheskriptif kang klebu ancangan panliten kualitatif. Ciri saka panliten kualitatif iki, ing antarane nduweni sipat sing alamiah, dadi anggone nindakake panliten iki ora ana sing dimanipulasi. Panliten iki asli, bener-bener panliten saka lapangan sing informane yaiku serat lan film. panliten dheskriptif ora nduweni tujuwan kanggo ngisi hipotesis tartamtu, nanging mung nggambarake anane kedadeyan. Sabanjure dhata bakal diandharake lumantar tembung-tembung utawa ukara kang wis dipantha-pantha miturut jinis tartamtu kanggo ngasilake dudutan. Dhata Lan Sumber Dhata salah sawijineSerat Lokajaya kang katulis ing jaman nalika Islammlebu ing tlatah Tuban kanthi anonim lan film Kalijagakang disutradarani dening Sofyan Sharna, lan diprodhuksi dening Tobali Indah Filming tahun1984. Dene Dhata panliten iki yaiku informasi lan bahan andharan kang arupa reroncening dhata kang awujud ungkapan pitakonan, tetembungan kang tinulis, solah bawane paraga, lan kahanan kang diamati. Sumber dhata panliten iki yaiku Instrumen Panliten Instrumen panliten sajrone panliten sastra iku yaiku panliti dhewe. Panliti minangka instrumen kang utama, amarga panliti kang golek dhata, nganalisis dhata, lan nulis panliten iki. Mula saka iku, panliti dadi instrumenutama sajrone panliten. Panliti uga bisa menehi apresiasi sawijine kahanan lan nduwe kuwasa kanggo nemtokake samubarang. Tatacarane Ngumpulake Dhata Teknik ngumpulake dhata sajrone panliten bisa nggunakake study pustaka. Study pustaka yaiku cara ngumpulake dhata-dhata kang dijupukake saka pustaka lan dhokumen liyane (Ratna, 2010:39). Panliten iki nggunakake study pustaka kanthi nggunakake sistem tandha, yaiku kanthi menehi tandha marang tembung- tembung ukara lan wacana kang ana sesambungane karo panliten iki. Tata cara kang digunakake kanggo ngumpulake dhata yaiku: 1) Nemtokake perkara kang arep dianalisis 2) Maca Serat Lokajaya (Anonim) lan ngamati film Kalijagakang disutradarani dening Sofyan Sharna, VDND‡7REDOL,QGDK)LOP· ing tahun 1984. 3) Ngidhentifikasi prakara kang kinandhut sajrone serat lan film 4) Nyathet dhata kang wis ditemtokake lan cundhuk karo undering panliten. Tata Cara Nganalisis dhata Teknik analisis dhata yaiku cara kang digunakake kanggo nganalisis dhata. Teknik analisisis dhata ing panliten iki nggunakake metode dheskriptif. Metode dheskriptif yaiku analisis kang digunakake kanggo 4 Serat Lokajaya lan Film Kalijaga (Tintingan Alih Wahana) ngandharake dhata kang selaras karo perkara kang ditemokake. Metode analisis dheskriptif digunakake kanthi cara Ndheskripseake karya sastra kang digunakake minangka objek panliten. Tata cara analisis dhata kang ditindakake sajrone analisis dhata, yaiku: 1) Maca maneh dhata kang wis ditemokake. Maca ing kene kanthi tliti lan cetha nganti ngerti lan mudheng isi saka serat lan film. 2) Nglompokake dhata kang ana sesambungane karo underaning panliten, yaiku struktur intrinsik serat lan film kanthi nyathet dhata banjur dijlentrehake. 3) Nintingi bedane serat lan film kang dideleng saka unsur intrinsike, lan adhedhasar wujud panyuguhane, banjur kalorone dibandhingake. 4) Njlentrehake tintingan underaning panliten lan ancasing panliten. panliten adhedhasar 5) Ngandharake asile panliten lan disusun kanthi wujud skripsi 6) Nggawe dudutan lan saran kanthi ngringkes asile panliten kang cundhuk karo underaning panliten. Tata cara Nulis Asile Panliten Tata cara nulis panliten ditindakake sawise ngolah dhata tumrap Serat Lokajaya(anonim) lan film Klaijaga kang disutradarai dening Sofyan Sharna, saka Tobali Indah Film, ing tahun 1984. Asile panliten bakal ditulis per Bab. Analisis wahanane bakal diandharake ing kolom panandhing lan awujud tetembungan kang cekak supaya gampang angagone mangerteni, lan bisa kanggo paugeran dudutan. ANDHARAN ASILE PANLITEN Andharan Dhata Alih wahana serat Lokajaya lan film bakal diandharake kanthi structural nganggo tabel. Crita Serat Lokajaya lan Film Kalijaga bisa dumadi yen ana unsur- unsur pambangune kayata, tema, alur, paraga, setting. Andharan ngenani unsur intrinsik Serat Lokajaya lan Film Kalijaga bakal diandharake ing ngisor iki: Uns ur Intri nsik T e m a Serat Lokajaya Film Kalijaga 1) Mayor (1) Hijrah saka manungsa kang ala dadi manungsa kang luwih becik 2) Minor (1) Lokajaya Bocah kang ndhugal ninggalakae anak lan bojone 1) Mayor (1) Hijrah saka manungsa 1) Mayor (1) Hijrah saka manungsa kang ala dadi manungsa kang luwih becik 2) Minor (1) Lokajaya Bocah kang ndhugal ninggalakae anak lan bojone kang ala dadi manungsa kang luwih becik 2) Minor (1) Raden Said trenyuh marang kahanane masyarakat Tuban kang sengsara (2) Raden Said Tumindak nurut tuwa ora alalan marang wong lorone (3) Raden Said (3) Lokajaya mbegal lan mateni wong (4) Lokajaya tobat ditundhung saka
(5) Lokajaya dadi panutan/ waliyullah Al ur 1) Pambuka Maju (1) Tuban dipimpin dening Adipati Aryo lan nduweni putra jenenge Lokajaya kang nakal banget. 2) Konflik (1) Adipati wirang marang putrane, banjur putrane ditundhung saka kadipaten Tuban. (2) Lokajaya saya kerep anggone botoh, utange saya akeh nganti dauber- uber dening para botoh. (3) Lokajaya mbegal wong kang agemane mencorong amarga wis ora nduwe apa- apa. (4) Lokajaya diuber karo gegamane Sunan Bonang nganti dheweke bingung lan ora ndhuweni daya. 3) Klimaks (1) Lokajaya diutus Sunan Bonang nunggu tekene nganti dheweke bali. (2) Lokajaya dinobatake dadi wali panutup agama Islam. (3) SunanKalijaga Tapa jrone alas amarga pengin ngerti sejatine guru sejati. (4) Putrane SunanKalijaga nggoleki Lokajaya nganti tekan alas. (5) Raden Jaka Sahida dutus ngaji sarak dening Sunan Bonang yen kepingin ketemu kadipaten (4) Raden Said Tobat banjur dadi waliyullah Campuran 1) Pambuka (1) Pembangunan Masjid Demak kang ditekani Sunan Kalijaga (2) Lahire Raden Said 2) Konflik (1) Raden Said ora sarujuk marang penarikan upeti kang ditindakake ramane (2) Raden Said nyolong lan diukum ramane pecutan uga dikurung ing lumbung kadipaten. (3) Raden Said ngrampog Bandar dhadhu. (4) Raden Said difitnah ngrudhapeksa wanita. (5) Raden Said ditundhung saka kadipaten dening rama lan ibune. (6) Raden Said ketemu Sunan Bonang lan diwenehi coba lan amanah. 3) Klimaks (1) Raden dadi waliyullah (2) SunanKalijaga rumangsa durung resik lan eling yen nglarani atine rama lan ibune. (3) SunanKalijaga dikubur urip-urip dening Sunan Bonang. (4) SunanKalijaga bisa nggeterake kadipaten Tuban lan nggeterake atine rama lan ibune. 5 Pa ra ga la n pa m ar ag an e Se tti ng Serat Lokajaya lan Film Kalijaga (Tintingan Alih Wahana) karo ramane. (6) Sunan Bonang menehi wejangan marang SunanKalijaga lan garwane supaya ngikhlasake putrane. 1) Paraga Utama (1) Raden Said - Mbotoh lan ndugal Grusa-grusu - Nurut - Ngugemi janji lan setya Tanggung Jawab - Tekun lan ulet 2) Paraga panjangkep (1) Adipati Aryo - Tegas - Keras (2) Sunan Bonang - Tegas lan wicaksana (3) Garwane Lokajaya - Mandhiri (4) Raden Jaka Sahida Kendel lan nduweni kekarepan gedhe. 1) Paraga utama (1) Raden Said - Lincah - Kendel - Seneng nulung tanpa pilih-pilih 2) Paraga panjangkep (1) Sunan Bonang - Alus atine - wicaksana (2) Adipati Aryo Tejo Tegas - Tega (3) Ibunda Raden Said - Sabar lan tegas (4) Ki Demang Penoto Bondo - Keras lan sewenang-wenang Seneng mitnah wong liya Seneng tumindak asusila/ ngrudhapeksa Seneng ngrampog
Seneng dolanan dhadhu (5) Adhine Raden Said/ Wulan - nurut marang rama lan ibune 1) Latar panggonan (1) Kadipaten Tuban (2) Dhukuh Lestari (3) Kali/ Gampeng Kali (4) Demak 2) Latar Wektu (1) Rina Raden Said begal, dhadhu lan saba alas. (2) Wengi Raden Jaka Sahida ketemu Sunan Bonang ing Alas nalika nggoleki ramane. 1) Latar Panggonan (1) Masjid (2) Pendhapakadipaten Tuban (3) Tuban (4) Kampung (5) Lumbung kadipaten (6) Lapangan (7) Candhi peninggalane kerajaan (8) Bukit (9) Kali 10) Padhepokane Sunan Bonang 2) Latar Wektu (1) Esuk Pambagya Rahayu Rawuhe adipati (2) Awan Raden Said mlaku-
3) Latar Sosial (1) Kadipaten gegerlan ora tentrem (2) Seneng Raden Said dadi wali mlaku menyang kampung tedhak sitene Raden Said Raden Said nyolong ing lumbung kadipaten Kalijaga kumpul amneh karo garwane (3) Sedhih Raden jaka Sahida metu saka kadipaten lan menyang alas kanggo nggoleki ramane. Raden Said nampa prentahe Sunan Bonang kanggo njaga teken. - Raden Said dikukuhake dadi mubalig lan waliyullah - SunanKalijaga dikubur urip-urip. (3) Bengi Raden Said dipecuti karo Adipati aryo tejo amarga tumindak nyolong - Raden Said difitnah ngrudhapeksa Nulungi masyarakat nalika ana kebakaran ing kampung. nggetare kadipaten 3) Latar Sosial (1) Gotong royong (2) Kesenjangan sosial (3) wong kang nduweni kalungguhan luwih dihormati wong liya. (4) Toleransi antar umat A m an at 1) Anak kudu bekti marang wong tuwa 2) Sholat iku wajib diitindakake 3) Murit kudu nurut lan hormat marang gurune beragama. 1) Nurut marang wong Tuwa lan aja nganti nglarani atine wong tuwa 2) Percaya lan nindakake Rukun islam lan Rukun iman 3) Bekti lan nurut marang guru PANUTUP Dudutan Serat lokajaya lan Filn Kalojaya padha- padha karya sastra nyritake lelakune paraga Lokajaya anggone nglakoni uripe, yaiku saka manungsa kang ala dadi manungsa kang luwih becik. Nanging kekarone uga nduweni bab kang beda yaiku: 1) Alur Alur serat lokajaya nggunakake alur maju, yaiku nyritakake Lokajaya wiwit dheweke dadi brandhal nganti Lokajaya dadi waliyullah, nanging 6 Serat Lokajaya lan Film Kalijaga (Tintingan Alih Wahana) Film Kalijaga nggunakake alur campuran amarga, kang dicritakake ing wiwitan iku nalika Raden Said wis jenenge wis SunanKalijaga, banjur critane diterusake nalika Raden Said isih bayi ngantos gedhe, Raden Said nalika gedhe antuk gelar Waliyulla saka Kanjeng Suanan Bonang, banjur diterusake putrane Raden Said kang weruh sejatine ramane saka critane ibune, kedadeyan iku klebu alur mundur, banjur crita iku mau diterusake ptrane ora bisa ketemu ramane, nanging ibune bisa urip tentrem karo ramane, kedadeyan iku klebu alur maju. Saengga kaloro crita kang lakon utamane padha mau alure beda. dadi waliyullah utawa 2) Paraga lan pamaragane Paraga lan pamaragane Serat Lokajaya nduweni babagan kang beda yaiku, ing serat lokajaya Paraga utamane Lokajaya kang uga diarani SunanKalijaga utawa jebeng. Ing Film Kalijaga Paraga utamane yaiku Raden Said kang uga diarani SunanKalijagautawa Jebeng. Watak paraga utama ing serat lokajaya neegesake anane pangrembakane pamikiran saka kemapanane pamikir, yaiku saka wong kang ala banget banjur dadi paraga kang apik. Menawa kang ana ing serat Lokajaya paraga utamane minangka paraga kang dioannggo ngritik pemerintahan , saengga padha-padha ngalami owah- owahan watak , nanging owah-owahane watak iku mau jalaran saka salah sawijining bab. Paraga pambantu antarane Serat lan Film uga beda, Serat lokajaya ngandharake paraga kang luwih sithik tinimbang film Lokajaya. Serat lokajaya ngenalake paraga Adipati Aryo, garwane Raden Said, Raden Jaka Sahida lan Sunan Bonang. Nanging ing Film Kalijaga ngenalake paraga luwih akeh, yaiku Sunan Bonang, Ibune Raden Said, Demang Penoto Bondo, Wulan (adhine Raden Said), Demang desa, Sunan kudus, Sunan Gunung jati. 3) Setting Setting Serat Lokajaya lan Film Kalijaga nduweni bab kang padha lan beda, yaiku ing babakan seting. Papan kang dicritakake ing Serat Lokajaya luwih sithik tinimbang papan kang anaing Film Kalijaga. Setting kang ana sajrone film luwih gampang dimangerteni tinimbang seting kang ana sajrone Serat. 5.1 Saran Panliten iki ora luput saka salah, lan kurang sampurna. Panliten iki diajab bisa menehi piwulangan tumrap pamaca lan panliten iku dhewe.Panliten iki mugia bisa dadi referensi panliten sabanjure, saengga bisa ngasilake panliten kang luwih apik lan sampurna amarga kanggone wong kang nganalisis Alih wahana kudu bisa tliti lan permati anggone jlentrehake karya sastra kang cacahe luwih saka siji, nduweni pamikiran kang jembar saengga bisa ngandharake karya sastra iku kanthi gamblang, uga nduweni basa kang sae saengga bisa ngasilake panliten kang sae.lan kepriye wujude register. Banjur sapa wae sing nggunakake register, ing ngendi lan apa kang dirembug. Register basa jawa sing ana ing
sajrone twitter, digunakake kanggo nyingkat cecaturan sing tegese manut konteks ukara saka panutur lan mitra tutur. Panutur lan mitra tutur uga nduweni latar belakang social kang njalari anane variasi kosakata manut kabutuhan tartamtu lan bidhang tartamtu. KAPUSTAKAN Hutomo, Suripan Sadi. 1993. Merambah Matahari Sastra dalam Perbandingan. Surabaya: Gaya Masa Surabaya Suwarni. 2013. Sastra Jawa Pertengahan. Surabaya: Perwira Media Nusantara Teeuw. 1988. Sastra dan Ilmu Sastra Pengantar Teori Sastra. Jakarta : PT Dunia Pustaka Jaya, PT Griya mukti Pasaka Pradopo, Rahmat Djoko. 2001. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: PT Hanindita Graha Widy. Pradopo, Rahmat Djoko. 1997. Prinsip-prinsip Kritik Sastra. Yokyakarta : Gajah Mada University Press anggota IKPI. Warren, Wallek. 1989. Teori Kesusastraan. Jakarta: PT Gramedia "Teori Kesusastraan. Jakarta: PT Gramedia. Damono, Supardi Djoko. Pegangan Penelitian Sastra Bandingan. Jakarta: Pusat Bahasa Departemen Pendidikan Nasional Ratna, Nyoman Kutha.2004. Penelitian Sastra. Denpasar: Pustaka pelajar. """ Teori, Metode , dan Teknik Penelitian Sastra. Jakarta: Pustaka Pelajar """ Teori, Metode , dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori pengkajian Fiksi. Surabaya: Gajah Mada University Press. Semi., Atar. 1988. Kritik Sastra. Bandung: Angkasa Supratno, Haris. 2010. Sosiologi Seni Wayang Sasak Lakon Dewi Rengganis Dalam Konteks Perubahan Masyarakat Di Lombok. Surabaya: Unesa University press 7 Serat Lokajaya lan Film Kalijaga (Tintingan Alih Wahana)