109 LAMPIRAN 1 ASIL WAWANPANGANDIKAN Narasumber 1 Wektu wawanpangandikan : 22 Februari 2022/ 09:06 - 09:23 Papan wawanpangandikan : Ruang Rapor SMP Kristen 1 Surakarta Ancas wawanpangandikan : Konfirmasi gayutane film cekak Unggah-Ungguh karo pasinaon ing SMP Identitas informan : Ibu Doorkas Sri Sugiyani, S.Pd./ 56/ P/ Guru bahasa Jawa Asil Wawanpangandikan: Panaliti : Ibu sampun dados guru basa Jawa welasan taun nggih Bu? Kados pundi cara panjenengan mucal wonten ing kelas? Informan : Anggone mulang ing kelas yen jaman ndhisik amarga teknologine ya ijik durung apik ya Mbak, ora kaya saiki dadi metode kang digunakake yaiku metodhe tanya jawab. Saliyane kuwi, uga para siswa didhawuhi nyemak berita basa Jawa nalika pasinaone berita. Sandiwara uga nggunakake radhio amarga yen jaman ndhisik rak wong tuwane ijik nduwe radhio yen saiki uwis manut perkembangan jaman, saiki bisa nganggo Youtube utawa ke perpustakaan mengoptimalkan buku bacaan kang ana ing perpustakaan. Kamangka buku-buku bacaan basa Jawa kuwi minim banget, nanging bisa nggunakake buku crita basa Indonesia banjur bocah-bocah mengko didhawuhi mengalihbahasakan dadi basa Jawa supaya luwih gampang. Amarga bocah-bocah jaman saiki angel, basa Jawane angel. Nalika omong wae yen nggunakake basa krama ora mangerteni apa tegese. Panaliti : Ngengingi piwulang mangertosi wosing pacelathon. Menika wonten ing KD. 3.4 ing kelas 8. Miturut Ibu pasinaon ngenani isi pacelathon menika kados pundi? Informan : Pisanan bocah-bocah didhawuhi maca pacelathon dhisik., nanging macane ora mung pisan amarga bocah-bocah kuwi biasane durung paham. Sanajan
110 nggunakake basa kang gampang kadang-kadang ora mangerteni, dadi anggone maca dibaleni ping loro utawa ping telu. Ing kelas diperang dadi kelompok, banjur ing kelompok kuwi ngrembug apa ta isine pacelathon sing diwaca. Sawise bocah-bocah dhiskusi mengko amarga seminggu pelajarane mung rong jam dadi bocah-bocah mempresentasikan apa kang uwis diwaca lan pitutur luhur apa kang ana ing sajrone pacelathon mau. Panaliti : Kagem pasinaon mangertosi isi pacelathon menapa Ibu nggunakaken metodhe utawa medhia utawa modhel khusus? Menapa sami kaliyan pasinaon ingkang sanes? Informan : Amarga iki pacelathon ya, dadi sawise nonton lan dhiskusi bab video mau bisa diperagakake. Sak kelompok kuwi dibagi apa sing punjul bisa mlebu kelompok liyane. Manut karo paraga kang ana ing pacelathon. Panaliti : Menawi ing pasinaon mangerteni isi pacelathon menika menapa wonten kesulitan khusus? Informan : Menawa kesulitan khusus biasane ana ing bagian pelafalan. Yen liyane biasane sak gampang-gampange basa kang digunakake Mbak, kaya basa ngoko apa maneh basa krama bocah-bocah kuwi ijik kangelan. Iki tegese apa ya? Dadi siswa kangelan. Dadi kudu didhiskusekake dhisik banjur diperagakake. Dadine siswa kuwi uwis ngerti, o iki isine, iki amanate. Dadi nalika siswa maju kanggo meragakake kuwi uwis cocog karo paraga apa kang diperagakake. Panaliti : Ing piwulang mangertosi isi pacelathon kala wau Ibu nggunakake materi saking buku/ modul kemawon menapa wonten materi ajar sanes? Informan : Amarga pasinaon basa Jawa ora ana buku paket dadi kula ndamel piyambak Mbak. Kanggo materi pacelathon biasane uga njupuk saka Youtube utawa Google. Dadi ora nggunakake pathokan buku paket kaya Erlangga nanging diganti pacelathone, dijumbuhake karo kahanane para siswa ing kene. Dijumbuhake piye ta latar belakange para siswa akang ana ing kene. Panaliti : Menapa Ibu nate ningali film cekak abasa Jawa ingkang wonten ing Youtube?
111 Informan : Iya nate Mbak. Ndhisik kae apa ya judule? Pokoke sing nyritake bab ibu-ibu kang ana ing desa. Kesupen aku mbak. Panaliti : Saking kathahe film cekak kang wonten ing Youtube niku menapa relevan kaliyan pasinaon? Informan : Miturut kula relevan amarga apa, amarga critane kuwi jumbuh karo apa kang ana ing masarakat. Ora kaya sinetron lo Mbak, yen wong sugih ya sugih banget yen ora duwe ya ora duwe banget. Panaliti : Miturut Ibu saking film cekak kala wau menapa relevan lan saged dipundadosaken materi ajar tambahan kagem pasinaon mengerteni isi pacelathon? Informan : Sangat relevan mbak, lan saged didadosaken materi ajar tambahan. Amarga cetha ya mbak nggambarake urip padinan masarakat kang nyata. Uga jelas ana pitutur luhur, tata krama, nilai karakter kaya tulung tinulung, kepiye carane pamitan, uga ngakoni kesalahan. Panaliti : Menawi ing film cekak Unggah-Ungguh kala wau wonten tindak tutur direktif. Menapa bab menika kedah dimangertosi siswa? Informan : Supaya bocah-bocah mangerteni ya. Sawise nonton film mau bocah-bocah dadi ngerti, o dadi bocah kuwi kudu ngene, kudu ngene. Panaliti : Saking tindak tutur direktif ingkang wonten ing film cekak Unggah-Ungguh menapa saged ngundhakake motivasi lan kreativitas siswa anggone nyinauni pasinaon mangerteni isi pacelathon? Informan : Saged. Paling ora pirang persen, siswa mangerteni satenane apa kang dadi karep tuturan ing video mau.
112 Narasumber 2 Wektu wawanpangandikan : 22 Februari 2022/ 11:36 - 11:55 Papan wawanpangandikan : Ruang Rapor SMP Kristen 1 Surakarta Ancas wawanpangandikan : Konfirmasi gayutan film cekak Unggah-Ungguh karo pasinaon ing SMP Identitas informan : Beatricia Nadine Kirana Ziliwu/ 13/ P/ Siswa kelas 8A Asil wawanpangandikan Panaliti : Miturutmu pasinaon basa Jawa kuwi kepiye? Informan : Miturut kula ngremenaken Bu. Wonten pasinaon ingkang kula remeni kayata Aksara Jawa. Nanging wonten ingkang boten kula remeni amarga kula dereng pati saged basa krama. Panaliti : Nalika nyinauni pasinaon babagan mangerteni isi pacelathon Beatrice ngrasake kesulitan apa ora? Informan : Mboten Bu, susah namung nalika nggarap tugas. Amarga boten saged basa krama. Dados menawi wonten paraga wong tuwa radi susah Bu. Panaliti : Apa sing koktindakake kanggo ngatasi kasusahan mau? Informan : Kula biasane nyuwun pirsa bapak ibu kula, nyuwun pirsa mbah-mbah kula, lan rembugan kaliyan kanca-kanca kang luwih pinter basa krama. Panaliti : Apa Bu Guru uga maringi materi saka sumber saliyane buku utawa modul? Informan : Bu Guru boten namung maringi saking modul, nanging uga nyuguhake video-video. Bu Guru uga nate ndongeng kanthi lesan. Panaliti : Beatrice ngerti ora babagan film cekak abasa Jawa. Apa Beatrice tau nonton? Informan : Nate Bu. Miturut kula sami kaliyan video-video cekak kang biasane wonten ing instagram Bu. Wonten nilai kehidupan, nilai moral. Nanging menawi film cekak abasa Jawa langkung jangkep nggih Bu panggunaan basane. Nggunakake basa Jawa kang alus lan trep kaliyan unggah-ungguh basa Jawa. Panaliti : Miturutmu kepiye yen film cekak digunakake kanggo materi tambahan ing pasinaon basa?
113 Informan : Menawi kula cocog-cocog mawon nggih Bu. Amarga nalika murid-murid namung didhawuhi membaca malah bisa bosen. Menawi ditampilkan video murid-murid lebih remen lan boten bosen. Panaliti : Apa Beatrice tau nonton film cekak kang ana ing Youtube? Informan : Nate Bu. Panaliti : Miturutmu apa film cekak Unggah-Unggah menehi mupangat ing pasinaon mangerteni isi pacelathon? Informan : Nggih. Kala wau ing film e disuguhake kepiye solah bawa ingkang becik. Kepiye perilaku kang becik marang wong tuwa, kedah sopan, dados dijlentrehake bab adat istiadat wong Jawa. Panaliti : Kepiye yen film cekak Unggah-Ungguh didadekake materi ajar tambahan kanggo pasinaon mangerteni isi pacelathon? Informan : Menawi kula sarujuk Bu. Amargi narik kawigatosan lan basa kang digunakake uga komplit. Wonten ngoko lan krama. Ing film wau uga diparingi subtitle dados siswa kang boten mangerteni basa Jawa langkung gampil anggenipun nyemak film.
114 Narasumber 3 Transkrip Wawanpangandikan Ahli Basa Wektu wawanpangandikan : Selasa, 7 Maret 2023/ 14:00 Papan wawanpangandikan : Whatsapp messenger Ancas wawanpangandikan : Konfirmasi gayutan film cekak Unggah-Ungguh karo pasinaon ing SMP Identitas informan : Ibu Dr. Atikah Anindyarini, S.S., M.Hum. Asil wawanpangandikan Panaliti : Menapa Ibu mangertosi babagan film cekak abasa Jawa? Informan : Film abasa Jawa kang cekak. Dawane kurang saka sak jam. Panaliti : Menapa film cekak abasa Jawa saged dipunanalisis saking aspek tindak tutur direktif? Informan : Saged. Panaliti : Menapa film cekak Unggah-Ungguh saged dipundadosaken materi ajar tambahan kangge pasinaon? Informan : Ana pirang-pirang kriteria kang kudu digatekake nalika milih materi ajar. Salah siji kriteria yaiku materi ajar kang becik kudu bisa nyuguhake materi kanthi narik kawigatosan, lan miturut kula film cekak iki bisa dadi materi ajar kang narik kawigatosan. Panaliti: Menapa film cekak Unggah-Ungguh saged dipundadosaken materi ajar tambahan kagem pasinaon basa Jawa ing KD. 3.4 menelaah dan menangkap isi dialog? Informan : Film cekak kang sampun kula pirsani kala wau jumbuh karo ancas pasinaon, akurat, mutakhir, lan narik kawigatosan, lan bisa ngundhakake motivasi siswa kanggo sinau. Saliyane kuwi, film cekak iki uga ora ngandhut unsur kekerasan utawa SARA. Panaliti : Menapa ingkang Ibu mangertosi babagan tindak tutur?
115 Informan : nuturake sawijining bab, panutur uga nindakake sawijining bab. Panaliti : Menapa tindak tutur direktif ingkang wonten ing tuturan film cekak Unggah-Ungguh kedah dimangertosi dening guru lan siswa? Informan : Miturut kula bab mau kedah dimangertosi dening guru lan siswa. Panaliti : Menapa tindak tutur direktif ingkang wonten ing tuturan ing film cekak Unggah-Ungguh saged ngundhakake motivasi siswa ing pasinaon mangerteni wosing dialog? Informan : Panggunaan tindak tutur direktif ing film mau bisa narik kawigatosane siswa lan ndadekake siswa nduweni motivasi kanggo nyinauni wosing dialog abasa Jawa. Tindak tutur yakuwi tuturan kang ing jerone ngandhut tindakan. Kanthi
116 LAMPIRAN 2 TRANSKRIP FILM CEKAK UNGGAH-UNGGUH Reza : Ndra, ayo selak telat. Paundra : O, iya-iya sik. Mak, kula mangkat riyin. Mak e Paundra : Eh sik sik sik. Pamit ki sing sopan. Salim sik. Paundra : Kula mangkat riyin. Mak e Paundra : Iya, ati-ati ya! Paundra : Mak, mangkat riyin. Alfath : Mak, mangkat riyin. Tos sik! Mak e Paundra : Yen pamit karo wong tuwa kuwi sing sopan ora terus tos ngene iki. Alfath : Nggih mpun mak. Mak e Paundra : Cah saiki, kurang sopan santun, dikon salim wae ora gelem. Angga : Ngapa ta za, kok mandheg? Reza lan Paundra : Mangga Pak. Paklik : O, iya le. Arep dha nyang ngendi? Reza : Ayo ditulungi! Alfath : Halah, ora usah. Mengko malah diseneni Pak Handang. Mengko malah telat. Angga : Kowe og ndra ndadak ngaruh-aruhi barang! Reza : Kuwi memang budayane wong Jawa, yen ketemu uwong kudu aruh-aruh. Ora mung meneng wae. Alfath : Tulungana ya! Aku dhisik! Paklik : Matur nuwun ya le. Bocah jaman saiki ijik gelem tinulung. Muga-muga dha dadi wong sukses. Reza lan Paundra : Nggih Pak, amin. Kula riyin. Paklik : O iya, ha a. Padha ngati-ati! Matur nuwun ya. Angga : Nggliyut-nggliyut iki. Ban e gembos! Adhuh! Reza : Ngapa kok isa tiba?
117 Angga : Ban ku gembos. Ujug-ujug tiba. Paundra : Kowe kuwalat kat mau ora sopan karo wong tuwa! Angga : La ngapa lo? Kowe ngece aku? Paundra : La tenan lo. Kowe kat mau ora sopan karo wong tuwa. Angga : La mengko yen selak telat lo! Reza : Uwis, uwis. Aja tukaran! Awakdhewe iki sak tim! Angga : Gek piye ban ku kempes. Mengko yen telat diseneni Pak Handang. Mosok aku nuntun dhewe? Alfath : La aku aja bok tinggal! Paundra : Mulane yen ana wong susah kuwi tulungana. Kowe butuh ditulung ta yoan! Reza : Uwis, uwis. Awake dhewe iki kabeh kanca. Ayo saiki diangkat bareng-bareng. Alfath : Matur nuwun ya Za, uwis dibaturi mlaku. Angga : Gara-gara kowe barang ndadak nulungi uwong. Paundra : Kuwi wajib. Yen mau kowe ora tak tulungi terus piye? Alfath : Ya uwis aku ngaku salah. Aku njaluk ngapura. Reza : Saiki kowe kudu sopan menyang uwong. Yen tindak-tandukmu apik sesuk bakal dihargai wong liya. Sing nandur kuwi bakale ya ngundhuh Alfath : Karepmu Za. Pak Handang : Ayo-ayo rene dhisik! Lungguh kene! Iki lagi dha teka kena ngapa? Uwis telat sak jam. Awake dhewe iki sesuk uwis pentas neng kabupaten. Reza : Anu Pak. Kala wau wonten tiyang jawah kula tulungi rumiyin. Angga : Kala wau sampun kula penging le Pak, selak telat. Alfath : Kala wau Angga uga tiba Pak. Ban e kempes. Reza : Mau uga padha mboten sopan le Pak kaliyan Mak e Paundra. Pak Handang : O ngono ta Za. Awakmu bener! Angga, yen enek sing perlu ditulung neng ngarepe dhewe ya ditulung dhisik!
118 Ora kenek alesan. Awake dhewe iku wong Jawa. Budayane karo tindak tanduke kuwi sing apik. Yen enek wong butuh bantuan ya ditulungi, aja malah ditinggal lunga. Karo wong tuwa kuwi ya sing sopan. Kowe tiba mau bisa dadi merga polahmu dhewe, ora perduli karo wong liya. Iya ora cah? Kabeh Bocah : Inggih Pak. Pak Handang : Yawis, gek dha njajal kaos kana! Ayo latian. Gladhi bersih kanggo sesuk.
dadi panjalukane panutur, yaiku Alfath Paundra minangka bocah, nindakake panjalukane panutur kang paling cetha Panutur ing tuturan iki duweni idin sadurunge lunga. dheweke nyuwun pamit ora kanthi menyang daleme Pak Handhang. salaman nanging kanthi tos. Bab mau diwenehi idin kanggo lunga latihan 119 LAMPIRAN 3 ANALISIS WUJUD LAN FUNGSI TINDAK TUTUR DIREKTIF ING SAJRONING FILM CEKAK UNGGAH-UNGGUH Wujud Tindak Tutur Direktif Fungsi Tindak Tutur Direktif Kode Dhata Tuturan Analisis Alfath : Mak, mangkat riyin. Tos bab kang becik amarga dheweke eling kurang patut ditindakake bocah kekarepan njaluk marang ibune supaya dudu panjalukan kang becik amarga Njaluk FCU/7/00:43 saliman marang Mak e Paundra. Ing tuturan mau ana loro panjalukan Panjalukan (Requestives) Njaluk kanthi tumemen FCU/2/00:29 Paundra : O iya-iya sik. Mak, kula Sanajan duweni rong karep, nanging marang uwong kang luwih tuwa. Becike, Alfath nyuwun pamit karo sik! yaiku kanggo nindakake tos. Apa kang yaiku njaluk pamit lunga latihan lan panjalukan kanggo nindakake tos. mangkat riyin. marang tata krama kanthi cara njaluk
uwis ditindakake sadurunge dudu bab bingung, dheweke ora gelem yen kudu kanggo mlaku. kanca liyane yaiku Reza lan Paundra Alfath njaluk supaya kanca-kancane Dheweke uga wedi yen tekane telat supaya dikancani anggone mlaku lan numpaki pit onthel kang kempes ban e. mlaku lan nuntun pit onthel amarga respon positif amarga kanca-kancane nuntun dhewe? nuntun pit. ngrasa salah lan rumangsa apa kang Ing tuturan mau, panutur ngrasa nuntun pit. Panjalukan mau entuk FCU/37/03:45 mlaku dhewe lan wedi yen bakal Alfath duweni panjalukan supaya mau panutur duweni panjalukan didhasarake pangaken yen dheweke Alfath : Ya uwis aku ngaku salah. Aku njaluk ngapura. kang becik. Dheweke rumangsa yen teka latihan kesenian, mula saka kuwi gelem ngancani panutur kanggo mlaku loro karo Angga, kang padha-padha Paundra. Panjalukane Alfath mau FCU/31/02:55 Alfath : La aku aja bok tinggal! uga ngancani dheweke lan Angga diseneni Pak Handhang amarga telat ban pit onthel kang ditumpaki kempes. Paraga Alfath ora gelem mlaku wong saka kuwi mau dheweke njaluk supaya Angga : Gek piye ban ku kempes. Mengko yen telat diseneni Pak Handang. Mosok aku bakal diseneni Pak Handhang, mula diapura dening kancane yaiku Reza lan ora ninggalake awake kang kudu 120 FCU/30/02:49
apa kang uwis ditindakake, wiwit saka dheweke rumangsa yen apa kang ora sopan nalika pamit marang Mak e Pak Handhang ngajak bocah-bocah kanggo sesuk disebabake polah tingkahe dhewe. Pitakonan (Questions) Nakoni FCU/11/01:09 Pak Handhang: Ayo latihan! Gladhi bersih kanggo nindakake latihan, amarga sesuk bisa nyuguhake kesenian kang dadi wong sukses. Paklik ndonga kanthi cara ngarep-arep marang Gusti supaya kelakon kekarepane supaya Paundra lan Reza dadi wong kang sukses. Anggone Paklik nuturake tuturan mau didhasari tindakan becik kang uwis katindakake dening Reza lan Paundra yaiku ngaruh-aruhi lan ngewangi dheweke nalika tiba saka pit. kedaden marang dheweke kuwi bisa Ndonga FCU/19/01:38 121 Angga pengin ngentukake informasi kena ngapa Reza minggir lan mandheg ing dalan, Pramila miturut dheweke ora ana kang ngedhangi dalan. Anggone Angga nakoni Reza bisa disebabake dheweke kurang nggatekake tata krama, bab mau bisa dimangerteni amarga sanajan dheweke ngerti yen ning ngarepe ana Paklik dheweke ora bocah mau kudu gladhi bersih supaya apik. Ngajak FCU/60/05:41 ora nulungi Paklik nalika jawah. Saiki Paklik : Matur nuwun ya Le. Bocah jaman saiki ijik gelem tinulung. Muga-muga dha sesuk bocah-bocah kudu pentas ana ing kabupaten saengga ing dina iku bocah- Paundra, ora ngaruh-aruhi Paklik, lan Angga : Ngapa ta Za kok mandheg?
lunga. Teges kaping loro yaiku Alfath lan Angga bisa tiba. Reza bab ing ngendi bocah-bocah mau arep ngendi? Paklik kepengin ngentukake informasi FCU/23/02:21 minangka sarana kanggo ngaruh-aruhi. duweni rong teges. Teges sepisan, lan Angga ndhisiki dheweke kang nakoni wong loro mau amarga Alfath Angga : Gek piye ban ku kempes. Mengko yen telat diseneni Anggone Angga nakonake bab mau supaya kanca-kancane ngrasa mesake FCU/11/01:15 anggone Paklik nakoni bocah-bocah Paklik nakoni bocah-bocah bisa Angga menehi informasi yen dheweke ngentukake informasi kena ngapa nyebabake Reza ora mengerteni kepiye FCU/26/02:31 aku? Angga kepengin kanggo mangerteni apa teges satenane saka tuturan kang sadurunge dituturake dening Paundra. Anggona Angga nakonake bab mau dilandhesi rasa ora seneng, dheweke uga ngrasa yen apa kang dikandhakake Paundra marang dheweke iku poyokan marang apa kang uwis kadadeyan tumrap dheweke. Reza : Ngapa kok isa tiba? tiba merga ban e gembos. Angga : La ngapa lo? Kowe ngece bocah mau bisa tiba. Sawise nakoni, 122 ngupaya kanggo ngaruh-ngaruhi. Sifat kurang rumangsa kang diduweni Angga ndadekake dheweke kudu nakoni Reza kena ngapa kok kudu mandheg. Paklik : O iya Le. Arep dha nyang FCU/30/02:49 Reza minangka panutur kepengin
Reza, minangka panutur mrentah Paundra supaya cepet-cepet anggone cepak-cepak lan metu saka omah supaya bisa cepet budhal lan ora telat latihan kesenian ana ing daleme Pak Handhang kowe ora tak tulungi terus Kang pengin dientukake dening Pak Handhang dudu arupa andharan, nanging pasarujukan babagan apa kang dituturake. Anggone Pak Handhang takon uga dadi sarana kanggo nggulawenthah bocah-bocah supaya mangerteni apa kang kudu ditindakake lan ora nalika ngadhepi wong kang luwih tuwa. Pak Pak piye? Handhang: Iya ora cah? Paundra : Kuwi wajib. Yen mau nuntun dhewe? FCU/57/03:41 marang dheweke lan ngancani Angga kanggo mlaku nuntun pit. Handhang: Iki lagi dha teka kena Anggone Paundra takon amarga kepingin ngentukake informasi kepiye yen ora ana kang nulungi lan ngancani Angga nalika tiba lan kudu nuntun pit. FCU/36/03:41 Prentah (Requirements) Mrentah FCU/1/00:27 ngapa? 123 Pak Handhang. Mosok aku Pak Handhang kepengin ngentukake informasi babagan alesane bocah-bocah telat anggone teka latihan nganti sak jam suwene. Bab mau ditakonake Pak Handhang supaya dheweke bisa nentokake tindakan kang kudu ditindakake marang bocah-bocah mau, amarga tindakan kang uwis ditindakake dening bocah-bocah mau kalebu tindakan kang nglanggar sikap disiplin. Reza : Ndra, ayo selak telat! FCU/44/03:41
Mak e Paundra ngarahake Alfath bocah-bocah mau lagi wae tekan ing saliman. supaya lungguh ing joglo omahe. Bab Pak supaya mlebu menyang joglo amarga Alfath kang kurang sopan, yaiku Handhang: Lungguh kene! lagi wae teka. sopan. Ing kene Mak e Paundra luwih sopan yaiku pamitan kanthi cara Ngarahake FCU/3/00:29 mau ditindakake amarga bocah-bocah FCU/42/04:17 Pak Handhang: Ayo-ayo rene dhisik! Alfath : Tulungana ya! Aku dhisik! FCU/43/04:20 Pak Handhang mrentah bocah-bocah Pak Handhang mrentah bocah-bocah Alfath mrentah Paundra lan Reza supaya menehi pitulungan marang Paklik kang jawah amarga dheweke lan Angga arep ndhisiki budhal menyang daleme Pak Handhang. Niate Alfath kanggo ndhisiki mau supaya dheweke ora telat latihan lan ora diseneni dening Pak Handhang. omahe. Mak : Eh sik sik sik. Pamit ki sing sopan. Salim sik! Mak : Iya, ati-ati ya! 124 FCU/5/01:33 ngupaya kanggo ngowahi tindakane supaya pamitan kanthi cara kang FCU/5/00:40 Mak e Paundra minangka panutur ngarahake anake supaya budhal latihan menyang daleme Pak Handhang kanthi ngati-ati. Anggone Mak e Paundra ngarahake anake supaya ngati-ati yaiku supaya anake ora kacilakan lan tekan ing daleme Pak Handhang kanthi selamet lan luput saka bebaya. pamitan kanthi tos dadi tindakan kang
kancane bisa menehi pitulungan Minangka panengah saka kadadeyan marang liyan. FCU/59/05:38 mangerteni yen kancane yaiku Alfath padha nyalahke siji lan liyane. Handhang: Yawis, gek dha njajal kaos FCU/14/01:19 Pak Handhang ngarahake bocah loro FCU/33/03:03 Reza nuturake tuturan mau amarga dheweke meruhi Paklik tiba nalika numpak pit onthel, saka kuwi mau panutur duweni rasa mesake lan ngomando kanca-kancane kanggo melu menehi pitulungan. 125 FCU/21/01:48 mau, Reza kandha supaya kanca- ati! Matur nuwun ya. Kowe butuh ditulung ta yoan! Paundra nuturake bab mau supaya Alfath lan Angga menehi pitulungan marang wong susah yaiku Paklik kang jawah nalika numpak pit amarga nalika kasusahan, mesthi uga butuh Ngarepake FCU/32/02:57 kana! kanggo njajal kaos kang arep Paklik : O iya, ha a. Padha ngati- dheweke ngomando supaya kanca- Reza nuturake tuturan mau amarga digunakake kanggo pentas kesenian kancane ora nyalahke siji lan liyane, lan Angga tiba nalika numpak pit Reza : Ayo ditulungi! mau supaya bisa menyang papan ing kabupaten sesuk. Paklik ngarahake Paundra lan Reza supaya ngati-ati nalika ngepit. Anggone Paklik ngarahake bocah loro mau kanggo ngati-ati supaya ora tiba kaya dheweke. Pak\ diangkat bareng-bareng. Reza : Uwis, uwis. Awake dhewe iki kabeh kanca. Ayo saiki onthel, sawise kuwi kanca-kancane susah kuwi tulungana. Paundra : Mulane yen ana wong
Alfath : Halah, ora usah. Mengko malah diseneni Pak Handang. Mengko malah telat. Alfath nglarang Paundra lan Reza kanggo ngewangi Paklik kang jawah nalika numpak pit. Anggone Alfath nglarang kancane kanggo menehi pitulungan yaiku amarga dheweke wedi yen bakal telat tekan latihan lan diseneni dening Pak Handhang. Nanging apa kang ditindakake dening Alfath sakjane dudu bab kang becik amarga milih ngalahake tindakan becik kanggo nulungi wong liya, lan milih nindakake kepentingane dhewe. menyang uwong. Menehi Idin (Permissives) Ngolehake FCU/5/00:40 FCU/38/03:48 Mak e Paundra ngiyakake idine anake kang arep budhal latihan kesenian karo Reza ngarepake supaya Alfath bisa duweni tata krama marang wong kang luwih tuwa amarga asil saka apa kang ditindakake dening Alfath kuwi ora becik. Alfath nglarang kancane kanggo ninggal dheweke lan kudu ngancani dheweke kang kudu nuntun pit amarga pit kang ditumpaki dheweke lan Angga kempes ban. 126 pitulungan saka wong liya. Kadadeyan kang njalari Paundra nuturake bab mau yaiku amarga nalika Paklik tiba Alfath lan Angga ora menehi pitulungan lan malah ninggalake Paklik, ora suwe bocah loro mau tiba nalika ngepit lan butuh pitulungan saka kanca-kanca liyane. FCU/31/02:55 Larangan (Prohibitives) Nglarang FCU/15/01:22 Reza : Saiki kowe kudu sopan Alfath : La aku aja bok tinggal! Mak : Iya, ati-ati ya.
Alfath duweni sipat kang ora becik kuwi minangka bab kang becik lan dikandhakake dening Reza, amarga kang dikandhakake dening Reza Pak Alfath ora perduli marang apa kang dikandhakake dening Reza sadurunge supaya sopan marang wong liya, amarga nalika bocah duweni tindak tanduk kang becik bakale diajeni dening wong liya. wong kang luwih tuwa. Ngatogake FCU/9/00:48 tuturan mau bisa dimangerteni yen bener! FCU/51/04:53 supaya pamit kanthi sopan yaiku apa kang dijlentrehake dening Reza yaiku ora duweni tata krama marang FCU/37/03:45 Aku njaluk ngapura. Alfath nyarujuki apa kang uwis dikandhakake dening kancane sadurunge. Dheweke sarujuk yen apa kang dikandhakake kancane babagan sikape kang kurang tata krama kuwi bener. Saka apa kang uwis disarujuki dening panutur mau, pannutur njaluk pangapura marang apa kang uwis dadi kaluputane. FCU/41/03:57 kanthi cara salaman, nanging saka Alfath : Ya uwis aku ngaku salah. Pak Handhang sarujuk marang apa patut disarujuki. 127 kanca-kancane numpak pit onthel menyang daleme Pak Handhang. sadurunge. Panutur nyarujuki apa kang Alfath ora perduli lan ngatogake apa Handhang: O ngono ta Za. Awakmu Alfath : Nggih mpun mak. Alfath : Karepmu Za. kang dikandhakake dening Mak yaiku
128 FCU/58/05:35 FCU/29/02:39 FCU/17/01:28 FCU/8/00:44 Bocah-bocah nyarujuki pitakonane Pak Handhang ngenani polah tingkah kang kudu ditindakake bocah marang uwong kang luwih tuwa uga kepiye tindak tanduk kang kudu digatekake bocah saengga bisa diajeni dening liyan. Awakdhewe iki sak tim! Nuturi Mak e Paundra nuturi Alfath bab kepiye anggone pamit kang bener lan sopan. Mak e Paundra nuturi Alfath supaya pamitan marang wong tuwa kanthi cara kang sopan yaiku kanthi salaman ora kaya apa kang ditindakake dening Alfath yaiku njaluk tos. Sanajan Alfath uwis nyuwun pamit Marang Mak e Paundra kanthi tuturan kang sopan nanging solah bawane kurang trep. Pitutur (Advisories) Reza nuturi kanca-kancane kang padha tukaran supaya ora tukaran meneh. Ing kene, Reza uga nuturi kanca-kancane supaya eling yen dheweke kabeh kuwi sak tim kang kudu kerja bebarengan. tos ngene iki. uwong kudu aruh-aruh. Bocah : Inggih Pak. Reza : Uwis, uwis. Aja tukaran! Ora mung meneng wae. Reza nuturi Angga yen ngaruh-aruhi kuwi uwis dadi budayane wong Jawa lan bab mau kudu dikulinake dening bocah supaya dadi kulina ngaruh-aruhi wong liya. Kowe butuh ditulung ta yoan! Paundra nuturi Alfath supaya menehi pitulungan marang wong kang mbutuhake pitulungan amarga yen dheweke susah uuga mbutuhake wong Jawa, yen ketemu Mak : Yen pamit karo wong tuwa FCU/32/02:57 Kabeh Reza : Kuwi memang budayane kuwi sing sopan ora terus susah kuwi tulungana. Paundra : Mulane yen ana wong
uwis ditindakake dheweke marang FCU/40/03:55 Reza : Yen tindak-tandukmu apik sesuk bakal dihargai wong liya. Reza nuturi alfath yen dheweke duweni tindak tanduk kang becik bakale entuk balesan yaiku bakal diajeni wong liya. Anggone Reza nuturi Alfath supaya Alfath gelem ngupaya kanggo duweni tindak tanduk kang becik marang wong liya lan duweni sikap kang luwih sopan marang wong kang luwih tuwa. Reza nuturi Alfath supaya sopan Reza : Saiki kowe kudu sopan menyang uwong FCU/38/03:48 wong liya. Tuturan mau dikandhakake Reza : Sing nandur kuwi bakale ya ngundhuh marang wong liya. FCU/39/03:52 129 pitulungan saka wong liya. Anggone Paundra nuturake bab mau amarga sadurunge, Alfath ora gelem nulungi Paklik nalika jawah saka pit lan milih ndhisiki Paundra lan Reza ngepit menyang daleme Pak Handhang. Amarga ora ati-ati anggone ngepit pit kang ditumpaki dheweke lan Angga kempes ban e lan ndadekake bocah loro mau tiba. Sawise tiba Alfath uga njaluk pitulungan marang kancane kang mau uwis ditinggal. bakal dibales jumbuh karo apa kang Reza nuturi Alfath yen sapa kang marang wong liya amarga nalika dheweke ora sopan bakale ora diajeni nandur bakale ngundhuh, dadi ala lan becike tindakan kang uwis katindakake Reza marang Alfath amarga dheweke
tutur direktif nuturi, dititiki saka dhewe iku wong Jawa. Handhang: Karo wong tuwa kuwi ya sadurunge Angga lan Alfath ora gelem sing sopan. konteks kang njalari tuturan mau. tuturan kang ngandhut fungsi tindak Pak Pak Pak supaya nulungi sapa wae kang 130 uwis nindakake bab kang ora sopan dening Pak Handhang amarga mbutuhake pitulugan, ora malah nalika jawah. Tuturan mau kalebu Handhang: Yen enek wong butuh marang wong kang luwih tuwa. FCU/54/05:13 malah ditinggal lunga. tanduke kuwi sing apik. Pak Handhang nuturi bocah-bocah yen ora ana alesan kanggo ora sopan marang wong liya amarga tindak tanduk iku salah siji wujud kabudayane wong Jawa kang kudu ditindakake. Anggone Pak Handhang nuturake bab kuwi marang bocah-bocah supaya dheweke kabeh padha kulina kanggo nindakake tindak tanduk kang becik marang liyan. bantuan ya ditulungi, aja Handhang: Ora kenek alesan. Awake menehi pitulungan marang Paklik Pak Handhang nuturi bocah-bocah Pak Handhang ngarepake supaya bocah-bocah kuwi duweni sopan santun marang wong kang luwih tuwa. Bab kuwi dituturake dening panutur marang bocah-bocah amarga sadurunge Angga lan Alfath ora nuduhake sikap sopan marang Mak e Paundra lan Paklik. FCU/55/05:21 ditinggal lunga. Bab mau dituturake Budayane karo tindak FCU/53/05:05
Paundra ngelikake Angga kang ora wong kang luwih tuwa. Anggone ora sopan karo wong tuwa. ora sopan karo wong tuwa. Reza ngusulake marang kanca-kancane supaya ngangkat pit kang ditumpaki Angga lan Alfath bebarengan. Kang dadi dhasare Reza nuturake bab mau yaiku tibane Angga lan Alfath nalika ujug-ujug pit onthel kang ditumpaki kempes ban e kang nggawe bocah loro kuwi tiba. ditindakake kat mau ora sopan. Paundra : Kowe kuwalat! Kat mau Ngelikake 131 FCU/25/02:26 ngelike Angga yen apa kang uwis Paundra ngelikake Angga yen dheweke uwis kuwalat marang Paklik. Sadurunge Angga ora gelem ngewangi Paklik kang jawah. Angga nuturake bab mau kanggo Ngusulake FCU/33/03:03 duweni sikap sopan santun marang diangkat bareng-bareng. Reza : Uwis, uwis. Awake dhewe iki kabeh kanca. Ayo saiki Paundra : La tenan lo. Kowe kat mau FCU/27/02:34
132 LAMPIRAN 4 DOKUMENTASI KAGIYATAN WAWANPANGANDIKAN Gambar 1. Wawanpangandikan marang guru Gambar 2. Wawanpangandikan marang siswa Gambar 3. Wawanpangandikan marang ahli basa lumantar whatsapp messenger
133 LAMPIRAN 5 SURAT PERMOHONAN IZIN PENYUSUNAN SKRIPSI
134 LAMPIRAN 6 SURAT KEPUTUSAN DEKAN FKIP MENGENAI IZIN PENYUSUNAN SKRIPSI
135 LAMPIRAN 7 SURAT PERMOHONAN IZIN PENELITIAN KEPADA DEKAN
136 LAMPIRAN 8 SURAT PERMOHONAN IZIN PENELITIAN KEPADA INSTANSI
137 LAMPIRAN 9 SURAT PERNYATAAN TELAH MELAKUKAN WAWANCARA DARI INSTANSI
LAMPIRAN 10 BERITA ACARA WAWANCARA AHLI BAHASA 138
KOMPETENSI DASAR: 3.4 Menelaah dan menangkap isi dialog 139 LAMPIRAN 10 KURIKULUM MATA PELAJARAN BAHASA JAWA SMP JAWA TENGAH KOMPETENSI INTI: Pengetahuan 3. Memahami pengetahuan (faktual, konseptual, dan prosedural) berdasarkan rasa ingin tahunya tentang ilmu pengetahuan, teknologi, Seni, budaya terkait fenomena dan kejadian tampak mata. MATERI Teks dengaran dialog guyon maton/ plesetan/ dhagelan/ gara-gara. LANGKAH-LANGKAH PEMBELAJARAN: • Mengamati Peserta didik mendengarkan wacana dialog. • Menanya Peserta didik mengajukan dan menjawab pertanyaan tentang isi wacana dialog. • Mengumpulkan Informasi Peserta didik berdiskusi membahas tentang isi wacana dialog • Mengasosiasi Peserta didik berlatih menulis isi dialog • Mengomunikasikan Peserta didik menulis isi dialog INDIKATOR • Mendiskusikan dan mengartikan kata-kata yang dianggap sulit dalam dialog. • Mengajukan dan menjawab pertanyaan wacana dialog. • Mendiskusikan isi wacana dialog. • Mengungkapkan isi wacana dialog yang didengarkan secara tulis. Penilaian: Waktu: 2 x pertemuan @ 2 JP Sumber belajar:
140 • Observasi, menilai sikap spiritual dan sosial • Tes, individual secara tertulis/ lisan