Ongka 1 Kamis kaping 20 Rabingulakir Wawu 1817 utawi 5 Januwari 1888 Surakarta Panjenengan dalem Kanjeng tuwan Residhen mentas amikut guru, ingkang mondhok onten ing ggriyanipun sawenehing bandara, guru wau tiyang saking dhusun ing Laroh bawah Pacitan gumyah ing ngakathah ingkang dipun wulangaken elmu sarak sanadyan emu wau pancen patrap lair, nanging anggening amulang tuwin ingkang sami maguru sami lampah dhedhemitan pramila adamel kageting ingkang kawogan rumeksa tata tentrem kalamphan guru kasengker salajengipun kakintunaken dhateng ing tanah wutah rahipun mawi dipun waleri boten kapaengaken angsul mariki malih. Lah dalah , manawi kados makaten kadadosanipun kados pundit, sinten ingkang sami kalingseman pinuju panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen punapa malih sampeyan dalem ingkang sinuhun sami mahambeg paramarta, mongka ragi kathah para bandara punapa malih para abdi dalem sadaya sami sugih sugih ingkang sami maguru, yen botena makaten tumuwuh ing duka dalem sami dipun lo. ....Kados pundit, dipun galih bilih patrap dhedhemitan tamtu tuwuh ipun awon. O inggih ta Allah den mas den bei, punapa panjenengan dereng sami angraosaken lumubering sih para marta dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun pinten pinten jung kagungan dalem siti ingkang dipun mijekaken kadamel mahardikan pinatahan mumulang elmu sarak punika kajawi para abdi dalem para Olama, manawi panjenengan pancen karsa angudi mariku kados inggih manggih ananging boten pramila sarehning lampah panjenengan kenigng awestanana lingsir,kenging dipun ukumi ujaring babasan angudi wahyaning lakuning sarak wekasan mandar amurang sarak, rak inggih ta, nun Katur tanggal kaping 15 wulan Rabingulakir, Candraning sangkala; SArira iku mangesthi gusti. Kyai Tameng. lalampahan Anggigirisi Wonten aabdi dalem anyambut yatra dhateng kancanipun piyambak kathahipun tigang ngatus rupiyah, mawi anyaremi sadasa rupiyah sawulanipun laminipun kirang langkung sasdasa taun sareng dangu dangu apesing atitah ingkang anyambut boten saged ambayar anakan kagugat sambutan dados tikel gangsal gledheg wawaton pranatan wau unje nagari anetepaken sagugat dheg, lo bilih makaaten ingkang kecan snten pramila agumunaken sanget teka nagari dereng karsa manggalih lampah ingkang makaten wau, mongka manawi kula anitik kawontenanipun pranatan wau, kados langkugn saking tigang panduman ingkang mekaten samipranataning kanjeng gupremen kajawekaken dening suwargi tuwan Karel Fredherik Winter wangsul ing tanah gupremenan teka boten wonten lalampahan ingkang makaten rapyantun kaposot margi, sambutan....sambutan dados tikel sareng ing ngriki lampahipun tigang .....yatra, sanalika jleg lajeng dheg nunten bleg, Katur tanggal kaping 15 wulan Rabingulakir raosing sangkala manggala yekti samadyaning praja Pun Ngungun Panungguling inten sabumi katedhak saking tembung Walandi. Inten ingkang jinulukan Barliyan Piktoriyah saking dening ageng saha edinipun ing jaman samangke minongka dados musthikaning retna sabumi, anggenipun miyos saking guwagarbaning tyang pratiwi saweg wonten kawan taun punika, lami dene.....mrika-mriki, ....kala taun Kristen 188.....ked...kitha LOndhon krajaning tanah Enggris saking kathahing aosipun dangu boten pajeng, wasananipun katumbas dening pakempalaning sudagar....wolu regi, 540.000 rupiyah. 1
Kawartos asaling nya Piktoriyah wau saking nagari Oranye prang Iyestat ing tanah Aprikah Kidul pinanggih wonten ing sabin deing tiyang ing dhusun ananging lami tansah kasingidaken saking sumelangipun embok bili cinolong ing tiyang, ing wasana dipun sade dhateng sarawedi pajeng kathah, satengahing pawartos asaling inten wau sakin gmelikan ing Kimberlei, inggih kalebet wawengkoning nagari Oranye Praiyestat dipun dhaku piyambak ing Upsandering pamelikan ngriku, lajeng dipun lotre ing para bakul kaaosan 6000 rupiyah, bakul ingkang menang begja saged ambekta medal inten wau....jawining wawengkon pamelikan lestantuna sade dhateng peken.....pajeng 6000 rupiyah. Para sudagar wowolu ingkang kasebut ing nginggil wau sampon .......gosokaken Nyai Piktoriyah kawangun barliyan.....ken dhateng Amsterdham kaprasahaken dhateng juru ngasah inten....komuk ing kaawiganipun anggosok inten.....kwesmetes wawrating inten wonten 457 ½ ke........mpil ingkang 19 keret gempilan ingkng .....kacaosaken ing panjenenganipun sinuhun .....pajeng 48 000 rupiyah, wiwiting panggrapipun.....kasadhiyaaken pancen naming kaangge ....rupiyyah kemawonb saha mawi kajenengan ing .....pambayaripun marengi wulan.........etang dados barliyan.....39 ½ millimeter, wiyaripun 34 milimeter, kandelipun 23 milimeter, cacahing sekar utawi ingakgn kawastanan gosokanipun wonten 58, dhsaring cahya biru asulak ijem terangipun angungkuli teranging toya ingkang ening, aosipun kamurwat 2.400.000 rupiyah. Sanajan wonten inten ingkang angungkuli agengipun ananging endah ing warni tuwin cahyanipun saestu boten nyandhak kados ta inten ingkang jnulukan Orlo, ingkang tumrap ing makutha kaprabon nagari Rus wawratipun 193 ¾ keret ananging dede gosokan wangun barliyan naming winangun paset limrah kemawon pramila aosipun boten kathah kados barliyan piktoriyah , Kyai Orlo wau ingngajeng pisungsungipun Grap Orlo ingkanjeng ratu nagari Rus,..........Orlo anggenipun tumbas wonten ign Amsterdham regi.....rubel: 796500 rupiyah, sarta ingkang sade kaga...kat nama, wahka paringan Balonja taunan 2000 rubel. .........rupiyah. Kajawi punika taksih wonten kalih malih inten ingkang misuwur, 1....lukan pita utawi regen wawrat 136 ¾ keret.....rumiyin ytumrap ing makutha kaprabon nagari Prangkrik, 2 jinu........kan koinur wawarat 106 1/16 keret, kagem wonten ing kedhaton Enggris, dados ing sapunika naming nyai ageng Barliyan piktoriyah ingkang wenang sinebut musthikaning sosotya sabumi. Baru Klinthing. Kondisi rusak bolong-bolong Sambetipun Panitisasatra Inggal rawating ingkang brick dipun dipun karya apamujan dene lamun ana wangke, wus panyuh nora kopenan lah iku becikana, lurubipun palan ratus away sungsak tinurjana. Sujana sarjawana becik iku dipun nraketana, lah kawruhana waranne, agni linebetan tosan lamun lagi kaentas yekti marngangah kadulu, kadya kan gperksi sarkara. Sanes tosan kang marngangah keksi, yeku saking panasing kang brama, pun tosan ing prangangahe, marma kenging pinalu, keksi tosan karetka gampil sang sujana punika, upamane kayu, candhana kalayun sarpa, mullet ing wit puniku wimbuh karya sri, , kang wonten parewonda. Ingkang wonten gogodhongan peksi, sekaripun kang ngrubung bremara, yen kategor lan pinecel sung kongas gandanya rum tansah muleg ing grana minging, karya ing garing driya, resi budinipun anglangkungi wiyar tansah, ing tyas suci kalamun wonten arsi, tandarbe paramarta. Ing satemah cinacad ing bumi, yen sangratu tan santoseng driya, temah ical jajahane, kapendhet dening ridhu, yen pawestri lenjeh ing kapti, sayekti dadi wisa, temah nyndel thuyul nirnaken endah ing warna, wadon ingkang tandarbe lingseming galih, tan wun anandhang papa. TEmah mantun dados estriluwih marma janma taruna sayogya, anampik wadon solahe, kang nistha nora patut tan weylansan carobeng dhiri, kang 2
swaranipun brabah, awon warninipun panasten sasamenira, pangucape bengis dhumateng ing laki, punggung kirang graita. Yogya sagugn kang para taruni, ngupaya hawanita kang wigya, ingkang kathah kabisane, tur endah warnanipun tedhakira titiyang sugih, ririh lus budinira, nastiti ing kakung, ing semu anteng jatmika, wadon ingkang mangkono luwih utami, pantes tinepa tepa. Nora mucang sung sepening rai, sepening wisma tan wonten putra, sepenign dhusun tan sanes tan apa ngagengipun kang ngluwih ika tri ing nginggil gumolong wonten tiyang, kirang artanipun yen rare ingakgn prayoga, acecegah laan maguru marsudi, yen yuswa kalihdasa. Agugulang ing ngasmarabecik miwah mardi tingkah anggaota, yen tengah tuwuh wayahe, mituhu salwir ngelmu, yen wus sepuh guguru ngelmi, kang maring kasampurnan ing pikantukipun dadana tan rinaosan datan ngenget-enget labet kang prayogi, kangjuweh ing wicara. ASring manggih sungkawaning galih, janma ingkang amem ing wicara, tumpa- tumpa pasemune, wicara ingkang alus sarta manis punika manggih kamulyan ujar andhap kang sor puniku amanggih ing pawong mitra, ujar dora cara punika amanggih, kasusahan satemah. Ujar candhu kamanggih bilahi, labetipun janma nendra enjang, sring manggih papa adate, wanci tengange turu, manggih papa kalamun guling, lingsir kilen kang wayah, ing pambudi antuk tilem wanci serap surya, wong punika asring amanggih sasakit yen nendra sirep janma. Manggih suka tilem tengah latri, pan punika amanggih sungkawa, yen bangun enjang tileme, ing wektu wijilipun sayem prebasang sara manggih, marma paminta kula, kang sampun cinatur, ing serat panitisastra, dipun sami mituhu sarta nglakoni, nenggih ujuring nendra. Dipun emut ujuring wong guling, mujur ngilen yusweanipun panjang, lamun nendra mujur ngaler, sring tuk arta wongiku, yen mangetan ujuring guling, sinengit pawong mitra, yenmujur mangidul yekti celak ponang yuswa, lamun mujur papadon kan gguling, tansah manggih prakara. Malih wonten yogyaning ngaguling, mugn sapisan saratri sadina, ikuluwih utamane, lawan malih yen turu, sorotipun kan gsurya taksih, mandon wontening wetan kang anendra tan wun sring asring anandhang roga, lamun surya wus ana ing kulon becik karya segering ongga. Titi. Kasekaraken dening wadana dhistrik Bagi kabupaten Madiyun Raden ngabei Padmadipura. 3
Ongka 2 Kemis Kliwon kaping 27 Rabingulakir Wawu, 1817, utawi kaping 12 Januwari 1888 Kula ngaturi uninga dhumaten gpara juru manjurung, bilih kula yaktosi ing salebetipun wulan punika, yen anggeign manjurung lulus andaleya, kados ingkang sampun kalampahan boten pindhah-pindhah anggatosaken punika tampining bramartani badhe kula suwak asring wonten ingkang karsa manjurung, katitik ign tembung tuwin ukaranipunbibrah, pawartos tardhang remeh sanget katawis bilih pancen boten kgatosaken. Jurungarang ==========\=============== Surakarta Kanjeng gupremen mentas amocot abdinipun komis ing kantor Batawi, dene kalepatanipun Komis wau, naung sanget anggening ngalonthong dhumateng para kancanipun ngantos kalampahan kathah ingkang karisakan nunten sami kether ing padamelanipun, para pangageng ingkang sami mangereh para prayantun ingkang sami kether wau, sasampunipun terang titipariksanipun ing sadaya lampah lampahipun komis wau, lajeng sami asaos unjuk dhateng sripaduka kanjeng tuwan besar, inggih punika tuwuhipun pun komis kapocot saha pangabdenipun ing mangke tuwin ing tembe katulak wah malih panulakipun au kalampahan nalika pun komis taksih wontening pasamuaning padamelan. Saibata lingsemipun punapa malih sanes-sanesipun sami kapok ing wingking, lo punapa nagari ngriki boten kenging utawi punapa pancen boten saged anindakna panguwasa kados ingkang kagyaraken wau, pancen anggumunaken sanget anangng bilih sami kalimbang limbang, inggih lajeng kapanggih telengipun ait sadaya lampah lampah ing para sambut sinambutan punika kenging dipun jarwani kados ujaring babasan anebusa uyun manawi kethek saranggon ragi wadhag pramila ing ngriki angel pambiratipun lampahing kalonthong. Rembang Dereng watawis lami ing dhusun Pakis satunggaling tiyang WEstara Truna, andarbeni 12 iji maesa dumunung ing kandhang ing sangajenging griyanipun wanci siyang wonten jaah ratruna dhaten gsalebeting griya, wusana miring swaranipun gelap anamber, gludhug dher,. Sareng piyambakipun manguk-manguk ing kori nginguk ing kandhang, Oallah, anyipati maesanipun 12 iji ingkang wonten salebeting kandhang sami ajalemprah, kacaketi sampun sami pinanggih pejah jalaran kaamber gelap ingkang jumedher wau, sanalika bok ratruna sarta kakang ratruna lajeng tatangisan sangsat kapejahan yayah rena, awit wektu punika prelu kangge garap sabinipun wusana sami kabekta kyai gelap dados ratruna kenigng kabasakaken yuyurendheng ilang supite. Pangresulanipun para tiyangingkang samingalmpahaken grobag jalaran wredinan ing pundit- pundi sami balethok para kapal tarikan jalaran saking sayah pethinganipun lajeng mopo, para tiyagn grobagan sami katingal angles jalaran pecutipun sami bunting deres sanget anggening mrawasa pagebaging kapal. Pengreesulanipun para bandara pakcundu, awit dinten punika kenging kabasakaken garing gemrining, jalaran pituna anget pamadenipun angking kathahipun para cina ignkang nandukaken nalar culika, wadecandu peteng kula boten saged matur panjang bab ngrebdanipun tiyang ingang saminandukaken dagang candupeteng wau, saestu sami angatingalaken kasudiranipun saha kapurunanipun boten sanes saking pamanggih kula, keigng kabasakaken sakit sanget kriang jampi tumrapipun dhumateng pakApyun. Para tiyang al;it sami amaos tikgapar, jalaran sih palimarmanipun kanjeng gupremen dhumateng kawulanipun awit dinten punika paos sata eceran sampun kaicalaken prabeyanipun wangsul kados ignkang suwau au, lah punika kula mathuk sanget awit prabeya paos sata eceran boten nguthili, rewelipun boten kantenan sokur, sokur, ing gustiAllah ingkang sipat rahman-rahkim. Kabar saking kitha Bojanagara ingakgn nembe kula tampi, asisten wedana onder dhistrik Majasawit dhistrik Ngumpak kabupaten Bojanagara, sampun kalebetaken kunjara, awit karsanipun kanjeng tuwan asisten residhen jalaran katarik perkawis bab ruruba, anamung 1
prakawis dereng pikantuk pirampungan naming para seksi-seksi ingkang sampu nkapriksa, mila asisten wedana lajen dipun kruwes naggglendheng ing kunjaran o memelas sanget nalar ingkang mekaten wau, nun mas bei asisten mugi galih sabar kimawon sarira sampeyan prayogi katitipaken dhateng gusti Allah, sampeyan enget menawi manungsa ing donya naming dermi nglampahi kimawon Kawula pu Andaka sewaya. ==============\======== Lo, nagari ngriki punapa inggih makaten katingalipun para anampeni ruba, yen tatu tuwuhan teka aledhung-ledhung sanget Juru gubah. ====\========= Pawartos ing Magribi katehdak saking tembung Walandi Sinuhun Sultan ing Maroko ingkang jumeneng sapunika saha ingkang kawartos gerah, ajujuluk Prabu Mulensan Yuswanipun 43 taun wawanganipun limpad ing budi, pasariran ageng, kagungan garwa ngantos 300 kajawi punika ing kadhatonipun taksih wonten estri, 1500 sadaya tilas garwanipun para sultan ingkang sampun suwargi, prabu Mulenasen rewa- rewanipun kados kayuyun ing kawruh, punapa dene bab ngelmi siti, tuwinkarsa adhawah ayasa gambar bumi, ananging panggambaripun nagari Maroko kadamel tigang prasakawanipun ing bumi sadaya, kanjeng sultan agnagem sosong ijem bilih nitih titiyan lapakipun ingggih ijem inggih punika agem agemanipun para panjenenganing Sari ping Mekah, sarta sairib minongka pasemon anggening ngruhuraken panjenenganipun piyambak ing ngatasipun dhateng para utusan nata ing tanah Eropah, samasa wotnen utusan nata ing Eropah, sasampunipun lapur badhe sowan ing kanjeng Sultan lajeng kadhawahan angaso rumiyin supados suciya saking hawa Eropah, manawi sampun angsal tigang dinten sawek katimbalan kanjeng sultan nitih titiyan saha sinongsongan ijem wondening utusan pamarakipun wiwit saking katebihan sampun tanpa kopyah tur lumampah ing benteran saben kanjeng sultan tedhak apaparab, angagemi titiyan kareta paringipun sinuhun prabu Dewi Piktoriyah ing Eggelan ananging pun kusir boten kalilanlinggih ing kusiran jalaran boten kalilan angungkul ing panjenenganipun dados kapeksa dharat lumampahing ngiringaning kareta,menggah bab pangerehing nagari, kanjeng sultan boten anguningani, wondene ingakng kabebahan bangbang alump-alum patih kakalih 1 awasta Benlarbitemai 2 ananking patih lami awasta Benmoseh, akaliyan wakil sultan ingakng jumeneng ign Tengger, inggih ing TEngger ngriku padalemaning para utusa nata ing tanah Eropah, mantra titiga wau tansah sami ambudidaya supados kanjeng sultan sampun ngantos apagepokan kaliyan bongsa Eropah saha sampun sae kapraya nedya anyidhem ing sedanipun kanjeng sultan ing salajengipun anggagahi nagari Baruklinthing. Serat panantang, tinedhak saking tembung Walandi Kocap kala panjenenganipun Sinuhun Sultan Iskandardulkarnen tedhak anglurug dhateng Persi wonten ing margi kapethukaken ing carakanipun prabu Dhariyus retuning tanah Persi, amawi serat Keneker, camethi lan pethi alit satunggal isi emas sadaya katur ing kanjeng Sultan tembunging serat kados ing ngandhap punika: Penget nawalaning sun prabu Dhariyus retuning wong Persi, sanaking para dewa sarta wus jumeneng dewa pribadi, dhawuha ingjenengira Iskandardulkarnen kawulaningsun liring dhawuh ingsun becik sira baliya marang ing wong tuwanira abdining sun bocah tukon angur turuwa ing pangkoning biyungira, ingsun aparing camethi, kene Erlan emas sawatara ing sira, marmane sira ingsu paringi camethi awit sira isih bocah, prelu ngajiya dhisik marmane sun paringi keneker, amarga sira isih pantes dodolanan kambi bocah rewangira dolan dene emas kuwe minongka ganjaranira enggnira bali, yen sira mopo, ingsun bakal utusan anyekel ing sira, lan sabanjure ora ingsun ukum cara bocah ananging bakal sun karsakake di penthang padha uga brandhal. Let tigang dinten sultan Iskandar dhawah adamel wangsulan tembungipun: Panjenenganing sun sultan Iskandardulkarnen aparing tabe marang prabu Dhariyus satemene nistha banget dene sira prabu Dhariyus kadanging dewa, sadhela engkas dadi tatawanign 2
bocah kanga ran Iskandar dulkarnen awit ing saiki uga ingsun budhal ngalurugi ing sira, eh ....ra niyat mungsuh dewa,. Ananging mung bangsanign titah kang ambek kumalungkung, eh teka sekeng temen atinira, dene ngango angiming-imingi, emas adiing panjenenganipun amarga iku bakal wuwuh ing kasudiraing sun anaing paparangan yen unggul ing perangingsun, amasthi bakal misuwur ing asmaning sun amarga bias ngalahake ratu gedhe,dene yen sira kang unggul mung sapele pakolehira, amarga mung bias ngalahake bocah, pisungsunira sun anggep ngalamat becik mungguh ing panjeennganingsun amarga camethi kiye bakal sun agem gigitk munah ing panasaranira, dene keneker anyasmitani yen ingsun bakal winenangake ngelun bumi kabeh. Wangsulan punika kayektosan antawis wulan ibu, garwa tuwin putrinipun prabuDhariyus saminungkul ing sultan Iskandar, dereng nganttos tigang taun engkas prabu Dhariyus kesisan bala, sareng lolos seda kacidra ing wadya dee wadya ingkang anyidra wau inggih kaukum ing sultan Iskandar Baruklinthing. Pamurih angiras panjurung Kula sampun nymerepi panjurungipun raden ngabei Patmadipura, kang pilenggah wadana dhistrik ing Bagi Madiyun, tumrap bramartani ongka 1 pupungkasanipun pangripta, ingihpunika ingkan winastan serat panitisastra, bokmanawi pinuju sarju ingpanggalih, karsoamacak salugonipuningkang dereng rinujit ing sekar moncapat punika kadospunapa kula kapiderengs anget bade sumerep muhung nyuwun lumunturing sih mugi nembadananapaminta kula wau, supados wewaha regenging pustaka warti,lan mulih sageda pikantuk tuladha, menggah pangiketipun ing ukara dhumateng ingkang kirnag karawitan kados pun kula punika, mila dahat ingpangayuna-ayun widadaning kalaksanan Cinitreng ngari REspati, Lekdwidasa, rabingulakir warsa Wawu ongka tinengeran sabdaning sujana ngesthi lewih Kensarwadi ing Mendhang Kawuryan Serat DArwawsita, piwulang sae, pethikan saking tembung Walandi Sinom kinarya mandara, piwulang kinawung gendhing, didimen akarya rena, dadiya pangeling-eling, sakeh para taruni, wajib ngesthiya pitutur, kang ran Darmawasita, wus kathah tinandhing tandhing kang panuju kanggo ing jaman samangkya. Tan kadya darmawasita, pepak lawan makolehi, marma manira akarya, tanpisa nyipta kumasis mung eman wulang becik dene tanpinurweng kidung, bubukaning wasita, ywa susah sabarang dening, balikrah ta elinga kalamun sira. Dadi ingkang panunggalan sineksen bumi lan langit barang tinemu ing wonda, nora nana kang tan kardi, kabecikaning janmi, uriping manusa iku, upama wong kasukan ing wiwitan denya main lamunkasor aja pisan asasambat. Lawan kawetu supata, balik wawaninen kaki, ityas nedya banjur rena, ingkang wus kalakon nguni, aja pisan ko piker, kang bakal linakon iku, becik den waspadakna, lawan samubarnag kardi, aja pisann sira cipta kumawawa. Masthekaken barang karya, wit sakeh pratingkah kaki, sambekalane tan kurang, ingkang during dikawruhi, kaya ta wong mamain tan bias masthekna iku, ing kauntunganira, lan pikeren ingkang dadi,prihatin mu ana ingkang bias sirna. Ana kang tan bias ilang, lamun kasirnakna bangkit lah paran kaprihatinan dene tanora ambudi, pambirating prihatin dene yen tan kena iku, prihatin kasirnaku, dadi tanpa wekas kaki, pakolehe mung muwuh ika susahan. Yen pesthen ginayuhena, ngatse janma tan becik ngarwuhi papasthenira, wit tinulak nora keni, sarehning mengko iki,pesthen ta nkena ginayuh, mong sira yun wruha, prasasat kowe goleki samubarang kang amasthi nora nana. Luput-luput nemu baya, ing samubarang pakawis ingkan gpadha linakonan kalumrahaning ngaurip sarta ing kang wus dadi, bubukaning manuseku, wiwit ing lairira, marma dene estokna kaki,lawan malih iku dipun tutumana. Dene lamun weruh sira, ana wong sempulur kaki, ora katekan cilaka, ing rurubet lan prihatin yektekna sawetawis tembe sira nora wurung, olehing papan duman terkadhangan angluwihi, ing sakehe panggawe lawan pratingkah. Iku nganggo cacadhangan pakewuh miwah bilahi, marmane ajib rumeksa, ing ngaakira pribadi, pangaarep arep becik kanthi santosa ingkalbu, kanga wit samubarng, kalakone during masthi, praptaning kang baya tankena kinira.Wusana tan dadi apa , akeh kan gkatulak dening, taberi yitnaning 3
driya, lan kena dipun singkiri, denign sabar lan lirih, ywa nampik ing wong jejaluk mring sira sawetara, wit ing tembe bok menawi, pan kapeksa sira miminta wong ika. Lah ta prayogane aja, nembung jaluk samukawis kang maune kajalukan sira nora minangkani, away miminta kaki, ingkang bakal nora sinung, mundhak akarya ewa, ing ngawak mu nora becik laan maneh lamun sira arep tompa. Wajib duweya paminta, lamun lumuh nembung dadi pawehe ko anggep utang, nora sira angggep becik wasana iku dadi, kurang ing panarimamu, yen kowe wedi minta, ngemu rasa rong prakais bok menawa nedya jaluk kang tan kaprah. Lupute sira anyipta, yen tan bakal den wenehi, kang murwat lan karyanira, dene lamun kowe isin duwe panembungkaki, iku tondha yen sireku, asor budi utama, dudu benere nampani, aja ngujeg ujeg kalamun miminta. Awit wong duwe paminta, yen banget pangujegneki, adate nora sinungan wit nukulken songggarungggi, utawa nyalawadi, anggawe kukuhe iku, panampike mring sira, kajaba menkono kaki, wong puniku luwih dhangan adadana. Lan duweke rinebuta, awit ciptanireng ngati, ora oleh panarima, lamunkoe arep rabi, netramulekna kaki, kang omba lamun wus antuk eleke ciyutena, aja crah mimitran awit mugn amarga deign anasing wardaya.Lan Aja nglestarekaena, pamtiran kalamun mawi, anaprelunipun sabab sendhu panas barantuwin kanepson bias dadi, tatune sajrongin kalbu dene kalamun cidra, karya sruning tatu kaki, tetelane mengkene upamanira. Lir tembung sereng kalawan tibanipun ponang gitik kalumrahane amarga, dekign kabaranang runtik wong ngiku wektu runtik sok lali yitnanign kalbu, nanging sajroning duka, datan duwe sedya silip amaeka utawa manggawe liyan. Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 3 Kemis Paing kaping 5 Jumadilawal Wawu 1817 utawi kaping19 januwari 1888 Surakarta Kala ing dinten Kemis ingkang kapengker punika, wiyosipun ajad dalem Maesa lawung, inggih punika wilujenganipun ing nagari upami tumrapipun tiyang alit ing dhusun kados ingkang winastan Bresih Desa, mila ulam sarta sekul dhedhaharan punapa ingkang katangletaken cara Jawing ngriku tamtu wonten wondene wedaling ajad wau dhawahing dinten sarta tanggal boten kenging tinamtu, naming saben wulan rabingulakir ingkang dintennipun ageng Senen utawi Kemis kantun sapisan punika wedalipun ajad Maesa Lawung, mila nama maesa lawung,naming katelah dene maesa ignakgn kapragat kangge dhedhaharan wau kedah maesa ignakng wanci tumambirang (Jemak) nanging ingkang dereng nate mambet pasangan ingggalipun ingkang dereng nate kadamelaken inggih punika ingkang nama Maesa Lawung, ing dinten wau wanci enjing kanjeng raden Mas ADipati Mangunkusuma wakiling papatih dalem utawi prayagung wadana Kaliwon panewu mantra Jawi sowan pepak ing pagelaran prayagung wdana lebed sakarereyanipun sami sowan ing bangsal Srimanganti, bilih panataning ajad wonten ing Siti Ingggil sangajenging Bangsal Manguntur Tangkil sampun rampung, kanjeng raden Mas Adipati Dalah prayagung wadana Jawi lebet sakarereeyanipuns adaya sowan dhumateng sitinggil angepang ajad wau, sasampunipun prayagung wadana kaparak andhawuhaken dhawuh ing timbalan dalem andongakaken ajad dalem dhumateng kanjeng raden mas Adipati tumunten kanjeng raden mas adipati dhawuh andongani dhumateng raden ngabei rereniti abdi dalem kaliwon juru, manawi sampun rampung pandonganipun ajad dalem wau tumunten kabage waradin saabdi dalem sadaya, kanejgn raden mas adipati utawi prayagung wadana Jawi lebet sakarereyanipun lajeng sami dhedhaharan kalayan ambengan dhedhaharan sekul ulam sangunipun piyambak piyambak rampunging dhahar wanci jam 12 siyang, sami mundur bibaran (kiriman) Kasangsaran Tiyang nami Kartawi, 2 Kramajaya, 3, Pawira, abdi kapedhakipun raden angabei martaatmaja, Onderegen pulisi salebting praja dalem gagriya sami ing dhusun Malangan dhistrik Kaliyasa Ngampel tiyang 3 wau mantuk saking nagari, mentas andherek bendaranipun sowan tedhak dalem ingloji tan baru, pangkatipun sangking nagari angajengaken seraping surya, mila sadumugining lepen ingkang sisilih lepen cemara, sampun jam 8 dalu, mongka sanget petengipun saha jawah adres dene lepen wau dumunung sakiduling dhusun padununganipun caket. Lepen wau sawek nedheng banjir maberawa, ananging rehnign sampun ceket griyanipun utawi malih sami ngandelaken wegiking panglangi, wekasan ujub riya, tiyang 3 wau lajeng angrusak pangangge, wastra sapanunggilanipun sami kaubetaken ing sirah, amongkatga ingkang kalanting ngasta kemawon. Dui sampun sami angrucat pangangge lajeng samya amburing warih makbayur bauyur-bayur enggek-enggek, kocapa sareng sampun sami badhe prapta tepining muhara kang ler katungka krodhaning wemalih, anglangkungi santeripun mila tiyang 3 wau, temahan kabuncang ing mantengah malih, saben badhe prapteng tepi, inggih lajeng kabuncang malih, amargi kyai warih tansah krodha kemawon pinten kuwawenipun tiyang nglangi, wah sareng dumugi totokaning lepen amenggok mangaler medal sawetaning dhusun ing ngriku wonten olekan ageng, tiyang wau lajeng sami kolek sawatawis rehning indhaking banjir dereng kendhaak- kendhak tiyang wau ugi lajeng kasntor keli mangandhap ananging sampun satengah boten enget sarta sampun pasrah jiwanipun. Boten sawatara dangu pun Kramajaya 2 Prawira angsal pitulunging pangeran kados dipun uncalaken dhawah tepiing muhara, inggih tepining dhusunipun pawira kasangsang ingmandera ingas ananging dhuwung ingkang kacepeng wau sampun uwal, Kramajaya sareng sampun radi lerem napasipun lajeng ambengok tulung-tulung anedha obor, para tiyang ingkang celak ngriku dupi myarsa cereking janma anedha tulung, lajeng inggal sami medal ing wisma sarta sikep obor, amurugi pernahing cerek wau, sareng sampun sami pinanggih, karma lajeng cariyos bilih pun Karta Pawira keli, pratulung inggal anglari mangandhap sawek angsal 5 tindak pariwa kaeksi brangkang-brangkang sangking jurang ngandhap ingas sarwi 1
anuntak-nuntuk nanging pun dhuwung taksih kacepengan bapakipun pariwa dupi sumerep anakipun nandhakng kanin lajeng anjeleh sarosa, tinubruk lajeng kabekta mantuk dene punkartawi sampun pinasthi ajalipun pratutulunging dalu ngriku tansah angubres satepining muhara, ananging rehing adaning dalu, wah peteng utawi margi-margi sawcelaking lepen sami kaleban ing toya, dados padamel boten pisan amigunani, o biyangipun tuwin semahipun kawelas asih sanget sadalu ngriku tansah kalenger kemawon. Sanadyan para waris saha tongga sadhusun injingipun sami kerig angupadosi bagnkenipun ngantos dumugi benawi pisan ananigng meksa boten angsal lari, sarenglet sadalu, jlekethek kunarpa taksih kandhek wonten sacelaking dhusun Sambireja, ingkang tebihipun saking Malangan 1 pal kawenangan tiyang Nyambermina, mila bangke boten saged lajeng keli, amargi rambut kagubet ing sobrah (Oyot gayam) tiyang Nyamber mina inggal cariyos dhateng para warisipun para waris lajeng kemawon andhatengi, sarta lajeng lapur pulisi ingkang prathistha ngriku,, pulisi ugi lajeng apriksa prelunipun sasampun pinariksa, kunarpa lajeng rinukti para waris kinubur. O Panjenenganipun tuwan Juru ngarang: ingkang andadosaken gawok saha ngunguning ngakathah katganipun paria, nalika piyambakipun dereng angsal pitulungipun pangeran katga wau sampun owal saking tangan wusana sareng piyambakipun angsal pitulung kasangsang ing mandera ingas pun Katga wau tansah anatab-natab jajanipun pun Pawira boten pisan- pisan anyana bilih ingkang natab-natab jajanipun wau katganipun kawestanan kajeng sarah kemawon sareng kacepeng sedya kasingkrihaken makcek astaga jebul Katga ingkang sampun owal wau, lo ingkang makaten wau, sapriki kula taksih ngungun kemawon awit panggagas kula murwatipun inggih nun sampun ingkantg warni warongka, bok inggih sak ageng- agenganing galondhong rak inggih keli, punapapunika wuwung ingkang gadhah iyasat slamet, ewadenekula boten maiben kelokaning pangeran. AnJawi punika wau, kula teka getun ngungun malih nun saha lajeng gumujeng gleges antawis let 7 dintennipun Kartawi, teka inggal timen kadamel sinehdnan taledhek tinrap ing ngirama gendhing grompol makaten, kembang uwi kartawi dherek den bei,mulih bengi wis pasthine mati keli, tlenok telenok tlenok asenthiyeng, I I ah ah I ak e la athik bias timen ngathik-athik. Sinerat ing dhukuh Arjasari Lekping 3 Jumadilawal Warsa Wawu sinengkalan Gumuruh ing janma ka murti bilahi Wasi bujaningrum. =======\=========== Panjurung ing nginggil punika teeembunganipun kula lugokaken kemawon supados para maos katuwuhana greget sami saged anandhingaken tembung Jurungarang. Mas Ibnu Rajak panjenengan kula aturi rawuh nunten in gdhepok kula, sawanci wancinipun saha panjeenngan kula aturi amundhut tambangan ing tembe gampil gatos nun. Sakalangkung panuhun saha kula inggih sampun tampi karsa panjenengan pramila panjurung panjenengan inggih boten kula pacak ewadene tutuwahanipun kados panjenengan inggih nunten anyipati, saestu kula angajeng-ajeng rawuh panjenengan nun kalihan malih panjenengan rak inggih sampun kulina ing kula. Jurungarang. Grahana Seratsuluh pengajar ingkang medal ing wulan Oktober 1887, kaca 207 wonten anggitanipun mas Sastra Adirengga, Onderwijzer Sendhingsschorl ing nagari Samarang, amratelakaken saking kapanggihin gpangetangipun awawaton ngelmi palak menggah kawontenanipun grahana ingkang katingal ing pulo Jawi kaliyan Madura ing saleebtipun taun welandi 1888 punika naming satunggal inggih punika grahana rembulan ngantos telas dhawahipun ing dinten Ngaad kaping 29 wulan januwari, bilih ing Samarang wiwit jam 4 langkung 30 menut dalu, dumugi jam 8 langkung 26 menut siyang, makaten ugi enjing taun welandi 1889 ing ngajeng punika badhe wonten grahana rembulan satunggal krowakipun naming 6 ½ /12 (enam setengah per duabelas) katingal ing pulo Jawi kaliyan Madura, dhawahipun ing dinten 2
Malem setu kaping 13 wulan Juli, bilih ing Samarang wiwit jam 3 langkung 6 menut dumugi jam 5 langkung 20 menut. Menggah ingkang kasebut grahana ing taun 1888, ing nginggil wau sampun kula cundhukaken kaliyan serat pananggalan ingkang jeng gupremen tembung welandi, ingakng winastan Regeeringsalmanak. Dhawahipun ing titimangsa inggih sampun anocogi, naming wanci wiwiting grahana kamajengen 38 menut wekasaning grahana kamunduren 1 jam 8 menut katimbang kaliyan pratelan ing nginggil wau, makaten punika samun kula timbang kaotipun wanci ing batawi kaliyan ing Samarang, awit serat panangggalan Gupremen punika paugeraning wanci manut ing batawi, sarening saking Batawi dumugi ing Samarang punika 4 grad dados kaoting wanci kula tamtokaken 16 menut sarehning naming kaot samant3en inggih sampun kenigng kula wastani cocok,naming ingkang dados gumun kula dene serat pananggalan tembung Mlayu ingkang kawade ing tokonipun tuwan Gebr jansze, ing Samarang teka amratelakaken ing salebetiipun taun 1888 punika boten wonten grahana ingkang katingal ing pulo jawi, punika mendhet etangan saking pundi,, ewadene sadaya wau sarehing dereng kalampahan inggih gumantung wonten karsaning Allah, boten langkung sami dipun yektosi kemawon. Anjawi saking punika pamireng kula ing nagari Surakarta wonten satunggaling priyantuningkang komuk kasagedanipun dhateng ngelmi Palak namas JIwanggana aliyas ImamPartawi, mila panyuwun kula dhateng mila panyuwun kula dhateng panjenenganipun masjiwanggana kalayan sanget-sanget mugi sampeyan karsa amedali wonen pabarataning bramartani, aparing seserepan dhumateng kula, kados ingkang kula aturaken ing ngandhap punika. Benjing punapa katingalipun lintang kumukus Komeet saking pulo Jawi tengahan sarta kados pundit menggah katranganing pangetangipun. O, iba badhe sadinten kemawon tursthaning manah kula saha genging panuwun kula bilih sampeyan karsa paring katrangan menggah ingkang kula aturaken ing nginggil wau, wasana taklim kula ingkang sinaroja dening pupuji dhumateng karaharjan katur ing sampeyan Raden Iskak. Wangsulan Lo, lo, dene punika sampeyan nyai mas ingkang cumentheng wonten pambarataning bramatani ongka 49 ngantos angagetaken anggen kula lami kabesturon labeting mitra lami kapanggih malih, teka sakeca temen anggen kula miringaken suwanten sampeyan ingpangraos kasorarasi gambir sawit ingkang binaru ing pasindhen anganyuta-anyut mila gumaregahha kedhawalan anggen kula nilingaken lering pangandika sampeyan wasana lajeng gumujeng anggaleges ciptaning manah: e, la, deladag temenan mitra iki, ana priyayi wadon kathik karem nayuban menggkono, inggih sokur sokur nimas sampeyan saged nyambadani jejering ngagesang, wong urip di goleki apa kajaba mung suka senenging ngati, pae mitra sampeyan pun badan sarira kula, ingkang tansah kulli neng ngardi,kabingahanipun naming ngetang pathetan rarasing ungelipun cenggeret nong ewa makaten ingkang nama takeranipun kabingahan kados kados sampeyan mongsa kasamarana, rak inggih ta. Nahenta nimas mundhut timbangan ing bab solah bawaning para andon bujana nayub punika punapa peranganipun panglantih kaengetan punapa panglantihing kasupen mongka ingakng sarira sampun mastanipunika kalebet peranganipun tiuyag enget angluwari punagining manah pangraos kula inggih kok bote lepat awit para kulita ing karameyan punika tansah enget preluning agesang, kados ujaring paksiwi, urip mu ora lawas wajib kowe bungah bungaha, nanigng ingkang nama kabingahan wau ngadad sok boten tebih kaliyan pun susah, awit saupami sepi kasusahan pun bingah inggih suwung, para tiyagn ingakng tansah enget prelu ugi wonten mangsanipun supe, saupami botena makaten mesakaken sanget. Wangsul solah bawaning para andon bujana nayub saking pamanggih kula melok panuntun dhateng kasupen liripun kala wonten madyaning bujna ingkang miskin ngaken sugih, supe dhateng kamlaratanipun ingkang asoring warni boten rumaos kasor denigningkang pinunjul ing warni, sanajan sumerepa asoripun meksa gadhah cipta makaten iya bener rupaku kapara asor, nanging brengos ku capangkang tansah dadi pangaleman saweneh gadhah cipta bingah awit tansah ginunggung limpading irama, saening jogedipun wewah malih bilih sampun 3
kasumukan dayaning beter kaleresan sampun ponca sura panggah, waskuwatos sampun sirna, kapurunan miwah angalad-alad pradhah ing kasagahan kasupen bilih ing griya kendhelipun angglondhang gumluntung, lah punika nimas kasupenipun nanging supe ingkang makaten wau namong lali sajatine eling, enget bilih sami titisipun ingkang marna pandum sarta enget bilih ing ngagesang boten kabenten-benten atur pangatwur kula samanten wau suwawi sampeyan pahat salebeting panggalih mangke rak pinanggih kanyatahanipun. Pandangu sampeyan ing bab condrasengkala, kula tadhah duka ni mas matur bares boten saged ngaturi katrangan awit kula punika dede bangsanipun pujongga, dados ingkang nama serat serat pakeming kawruh sepen babar psian kala kala kula ngaturi wangsulan ing pandangunipun para sage ding bab ingkang magepokan dhateng kawruh naming wawaton pustakadarya, gethak-gethukipun kagurenda wonten rarasaning pambudi kemawon ewa makaten amrih boten sepen punika kula ngaturi katrangan sawatawis. Watak tiga, latu, cacing lintah ambok bilih kapendhet saking latu, gadhah perangan tiga, kukus urub wongwa, cacang, lintah, perangan tiga, kullit getih, jeroan. Watak sakawan bangsaning toya, toya mili, toya mambeg toyaning tanem tuwuh, toya sangking langit, Watak gangsal danawa ambok manawi gadhah solah bawa gangsal prakawis ingkang kula boten saged ngaturaken dene angina inggih gadhah watak gangsal prakawis kadosta: siliran angina midid lesus angina muleg ulur-ulur. Watak nem ebah kaewokaken bangsaning kewan kewan gadhah rasa nem prakawis pangambu, pamireng, paningal pangecap raos pangraos anggang-anggang gadhah suku, 6. Watak pitu wolu kula boten saged andugi. Watak sanga waton sakin babahan hawa sasanga Atur kula ing nginggil punika naming kinten-kinten kemawon leres lepat kula sumongga. Pandangu sampeyan sabab punapa ra, la, boten kenigng kapepet saking pamanggih kula mila inggih boten wonten sababipun ewadene ing mangke limrah panyeratipun rekasantunan, re, panyeratipun le, kasantunan le, katranganipun makaten. Ing sarehning wus dianakake aksara rekan mulane panulise la, ra, becik di salini ing aksara rekan mau, ewa mangkono yen aksara loro mau dadi pasangan pilihen endikang ringkes panulise sawenang di anggo, kadosta: jaran leksan jaran rega skeet. Amrih dhamangipun babar pisan suwawi ni mas sami nyuwun pitedahipun mitra kramatika, punapa pakajengipun ingkang bawa anggit dene angawontenaken aksara rekan le, re, Dene panggalh sampeyan mastani aksara ga, ya, boten gadhah pasangan punika kados pundita, suwawi sampeyan ungelaken. Pasangan aksara ra, ya, ga, nga, padha bae karo rupane aksarane, mung dhinapur cilik dumunung ana sangisore aksara kang kasigeg. Sampun ni mas kula amit medal pasilan Tejasulaksana. =======\================= Sambetipun Serat Darmawasita, piwulang sae. Sujanma nedya maeka, tuwin amanggawejanmi, kalumrahane manungsa, anganggo pinikir dhisik sarta kudu binudi mungguh tanduk kela kudur, kanthi ngakal utawa, tingkah samudana kaki,minongka aling-alinging pangupaya. Nalika ku panguwasaning angen-angening kapti, , kudu tumandang sadaya, aja kowe anyingkiri, kumpulan sawijining, ingkang wus dadimitramu, kang among dening sabab asring sumengguh ingkapti, lawan iya nganggo pikire pribadya. Angel ing saratinira, wit sru paning wong duweni, cacad dhewe dhewe padha, lamunnora kowengkoni, paran pakolehneki, nadyan ana cacadipun yen becik budinira, yogya maklum mana kaki, lamun sira anduweni ing pangira. Mitra mu mantep ping driya, lan kabisan anduweni, aja kongsi inggal inggal padudon saksrikanati, kan gmarga iku dening, seling surup ping panemu, upama lir gamelan yen during pinatut pasthi,swara blero mengkono mungguh mimitran. Sadurunge tunggal manah, rumakete during pati, ing sih sring- asring sulaya, aja inggal-inggal runtikmaring mitranireki, amarga loincading wuwus cidra dening ubaya, balikan pikiren kaki, pirapira kehe kang dadi papalang. Kang nyababi nora bias, anetepiingngubanggi, samubarnag prajanjiyan,kang tantinekanan kaki, iku 4
tanmratandhani, cidra katemenanipun utawa ing pamtiran mungguh kakareping janmi, anggoleki mitra nyar kanthi rekasa. Ora amarga sangking wus bosen mring mtirane lami, tuwin nora sangking sabab yun ngrasa sukaning ngati, de salin salining mitra, sabab be mung kemba thithik. De mitra lawas tan gumun awit wus wanuh riari, dadi ciptane supaya,digumunana sujanmi, kang during pata uninga, wong kumendur kaywa kongsi. Ko ukumi songol iku, kawelasan tan duweni, awit akeh ingkantg dhangan aweh pratikel kang becik nulungi sabda mring liyan lan sung rena sawatawis. Dadi malatur ametu, getihe tan gelem tebih, lawan dhuwite sagobang, yen kowe weweh sujanmi, kang sayogya kanggo lama, dadiya pangeling-eling. Panarimane wong ngiku, iya marang sira kaki, awit kowe dhewe nora patut yen angeling-eling, pitulung pawewehira, aja keh aja wis-awis. Becik sathithik lumintu, awit wateking sujanmi, yen wus tan angarsa-arsa, bakal anampani malih, sirna kelingane marang, kabecikan kang tinampi. Nadyan pawewehe agung, yen datan tuk mintamalih, sakathahe kabecikan kang wus kalakon dadinir, ywa sring tampi kabecikan bokmanawa nora bangkit. Kowe amales pisungsung, prasasat sira nemahi, anandhang pangerang-erang, awit yen wong nora bangkit amales ing kabecikan iku duwe cipteng galih. Yen kangg gawe becik iku, narka kurang panrimeki, wasana kang kapotangan becik tan enak ing ati, lawas-lawas kurang rena, ing satemah dadi gething. Yen sira ngegungken suguh, akeh kawanuhan masthi, nigng tan temtu oleh mitra, ywa kerep sasanjan maring, wismaning wong kongsi lama, kang nora na preluneki. Lan dudu ing wayahipun wit kowe nora mung kardi, ilang karya mu priyongga, iya uga iku kardi, ilange karyaning janma, mitra mu kang ko sanjani. Yen ngulemi ing ngomahmu, dibecik patraping krami, kang sumeh manising ngulat yen kowe dhangan ngengani, lawang maratamunira,mongka nuli ko inebi.Ing ngulat dadi tan patut nyulayani tatakrami, pangrengkuh mring dhayuhira, yen ana wong tuwa muhi, lakune ing jaman kuna, diarani angungkuli. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 4 Kemis Wage kaping 12 Jumadilawal Wawu 1817 utawikaping 26 Januwari 1888 Surakarta Dhawah timbalan dalem ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan . Tata lenggahipun bupati pulisiing nagariing mangke kagolongaken para bupati anon-anon. =====\=============== Rumentah ing kamirahan Awit saking ingkang serat kakancingan kanjeng raden mas adipati Mangunkusuma ingkang amakili papatih dalem ing Surakarta, anamtokaken dhumateng ngabei Suradigdaya kulilan anggenipun nyuwun lereh saking padamelanipun abdi dalem panewu Liding pradata kabupaten Bayalali, amargis ampun sepuh, sarta awit saking salaminipun ngabei Suradigaya dados abdi dalem panewu lid wau dereng nate kenging prakawis mila salerehnipun saking padamelan panewu Lid kapatedhan kawelasan balonja ing saben satengah taun Rp. 45,-- sarta taksih kalastantunaken sasebutanipun Ngabei, mangkaten malih taksih kalilan mangangge kados sasaminipun abdi dalem inggih punika minongka cihna anggenipun setya tuhu tuwin sampun andamel kadarman tumraping praja dalem. 2 Sastra Sumitra carik ing kantor ASistenan Bayalali, kakulawisudha dados abdi dalem mantra jaksa ing pradata kabupaten bayalali, kaganjar nama Sawebutan Ronggasurasarana Kintunan. ==========\=============== Amargi ageng Slompretan kala wingi wonten tiyang dhadhasar grabadan paben kaliyan tiyang tumtumbas kilap wosing nalaripun kula sumerep sumerep sampun ujar ingngujaran ngantos gumeder, nanging ingkang andadosaken gelining manah kula, dene pun paben wau ingkang dipun ucapaken ngutheg-utheg among anonipun kemawon ngantos tiyang saen-saenan samipating palengos,konca pulisi kok boten wonten. Kula miring pawartos para titiyang ing bawah kabupaten Panumping sapunika sami remen kalangenan jangkrik kilap kaaben utawi kaingah kula kirang terang, ananging pangerikipun jangkrikpunika pancen kados laguning gendhing sekar gadhung, embok manawi inggih pangingahipun wau naming margi saking punika kemawon thok. Pojokan margi prapatan ing Ngadikukusuman ingkang iring kidul wetan wonten sawenehing Cina damel griya ageng majeng mangaler, wangun sarta wontenanipun apik santosa, kalen ingkang kaprenah sakilen sarta lering griya dipun got tembok andadosaken asri tuwin dhahasipun radenan mongka kala rumiyin bilih wonten jawah sakedhik kemawon lajeng kembeng-kembeng, terkadhang baludaging toyakalenmili mangilen nugel radinan ageng, sapunika sampun boten langkung malih brahinipun gagriya wau lengkongan kilenipun dipun tanemi krota anddosaken tambah asrining paningal, boten kados sauruting prapatan Cayudan ingkang sami gagriya semunipun taberi anggenipun angger met dhateng radinan ngantos dumugi nginggiling kalen utawi langkah saking kalen aluwungpundi griya bango ing Jayabaon punika, wit asem sapinggiring margi ngantos wonten salebeting bango, kajeblosaken payon punapa sampun angsal idi ing parentah, kula boten patos ternag, embok manawi angsal rukun lo puniku embok manawilong kayen botena makaten. Radinan ageng salebeting kampong Carikan sakilen Sastrapuran caket ingkang anjog sawingking martapuran jemekipun anggirisaken sampun malih masa rendheng botenaprasasat ngrubyuk dalah masa katiga inggih kerep kakembeng toya dumugi cingklok yen ngemungna toya kemawon boten dados punapa, nanging lungsuranipun tape kambang pating krampul dene ingkang kula gumuni punika tiyang ingkang griya pinggir radinan wau teka wentala temen kintenipun punapa boten kenging dipun saeni sawatawis punika inggih tuwuhing rukun. Nembe punika kula lumampah sasarengan kalayan sawenehing ringgit taledhek namipun S, saking kilen kairing rencangipun jaler estri kathah, ing samargi-margi tansah kula mirengaken wiraosanipun kalebet kathah misilipun anyariyosaken mentas katayub saking griyanipun prayantun salebeting kitha Bayalali, amangalembana patraping prayantun gadhah damel saha panganggenipun para tamu boten sanes kalayan salebeting nagari, amargi saking pranatan rurukunanipun para pangageng ing ngriku, awit saderengipun kapranata panganggenipun saben wonten jagongan para tamu ingkang pangkat prayantun kerep kaget amargi kasor 1
prabawanipun kalayan para sinoman ignkang panganggenipun pating galebyar, karsetipun satebah, mila pancen pranatan mangkaten wau amupangatikathah, sangsaya saupami wontena pranatan wawatesanipun tiyagn gadhah damel saiba mupangatipun ing ngatasipun jaman samangke, amargi para gadhah damel taksih kathah ingkang kalindhih sami jor-joran boten mawi apapangkatan para prayantun kathah ingkang kaungkulan denign para alit amargi patraping sabarang miwah pangganggenipun boten wonten papacuwan waton saged tumbas mila bilih ingkang kekesan manah lajeng anglempereg ingkang nyengka manahipun sok anjebolaken pathok. Wonten malih pangungunipun S, katingal santosanipun panindakiing tata tentrem amargi wanci dalu wau prayantun ingkang gadhah damel mawi kaparingan pulisi anggen kakalih sami anjagi rumeksa tata tentrem jalaran kala puns, katayub wontening dhusun Suyudan wonten patrap ingkang bahe murang tata, inggih punika sawenehing tiyang nem-neman saking nagari aningali, inggih punika remenanipun S,mila sarengs ampun kacetha badhe andadosaken ruhara, badhe kplaksana dening pulisi, pramila ingmangke parentah anggalih sirnanipun patrap kados punika, salajengipun kaparingan panjagi wau, embokmanawiwotnen lalampahan mangkaten malih,mila para taruna ingkang sengsem puns, samongsa pun S, katayub dhateng Bayalali, sampun anggagampil amargi paprentahan ngrikus ampun anguningani lampah punika kedah dipun jagi tentremipun. Wonten pangalembananipun S malih inggih punika kawicaksanan saha trangginasing pulisi, antukipun pun S, saking katayub wau., kaecalan barangipun wonten ing margi kaengetanipun sampun wonten sajawiingkitha, mongka barnag wau kaangge, ananging boten kaengetan wonten ing pundit icalipun mila pun S, lajeng nglari urut margi ananging boten angsal lacak ing samargi-margi wau sampun kathah pulisi ingkangleledhang, sarta lajeng kabiyantonan wasana kinten jam 1 siyang, barng wau sampun saged kapanggih saking pangwasanipun pulisi ageng, ingkang mangkatenpunika sampun kenging kawastanan tata tentrem rahayu, anetepi babasan sanajan wotnen donya sagedong wonten sapinggiring margi ageng, boten wonten tiyang ingkang purun mendhet mongka barnagipun pun S, wau kalebet barnag ageng kathah pengaosipun wasana puns aniteni sanget bilih mangkaten kagunaning pulisi punika amurakapi pinten-pinten layak kaparingan nampil panguwasa samanten. Satelasing wiraosanipun kula lajeng pipisahan anggen kula lumampah, tamat. Pun Kuning. ===========\=========== Ayu peksan Wonten sawenehing juru gambar potret asowan ing pangadilan ing Wulwih, milenggahaken satunggiling prakawis Nonah paerson boten purun ambayar pituwas saking anggenipun mentas kagambar potrek, 1 dhosin dene wicantenipun nonah wau mangkaten mulane aku ora gelembayar, awit panggawening gambar kayonen ora ceples nimbi satemening rupaku. Pangagenging pradata sanalika amancasi prakawis punika,nonah katamtokaken ambayar, awitpanimbangipun para pangulu lakar nonah wau ayu sayektos. Ringas Ing LOndhon wonten satunggilin gnonah numpak kreta latu badhe dhumateng kitha Dholpon sareng kreta wiwit kaangkataken segawonipun nonah mancolot medal dene caranipun ing ngrika punika, ing saben kreta sampun katamtokaken mangkat kondhektur enggal anutup koriing kreta, milanonah boten saged medal nututi segawonipun ingkang dipun kasihi wau, nangng inggih lajeng medal ugi, mancolot sakin gcandhelaning krta, tumunten sagawon kakasihipun kapikut cangkelak wangsul malih kaliyan gampil mongka lampahing kreta sampun sangsaya santer, mila sakathahing tiyagningakng sumerep sami kamitenggengen boten saged wicanten kondhektur sareng sumerep saksana angendelaken lampah ing kreta latu, nanging pun nonah kepanggih sampun wangsul lenggah wonten panggenanipun malih, sarwi wicanten anglangkungi manis tembungipun mangkaten trimakasih tuwan lah mugi sampun kuwatos lakar kula sengaja anyobi patrap punika teka gampil kemawon kula nonah Leodhonahdhare, (satunggiling juru main komidhi tangsul ingkang sanget kaloka.) Tiyang karem ngabotohan 2
Kinanthi. Ing nguni cariyosipun wonten sujanma sasiki, pratisthengjawa tengahan brenggarowa sugih singgih, anigng pakaremanira, akasukan siyang ratri.Gung katungkul main kartu, lima salikuran pinci, tan mawi milih panggonan tan mawang mawang sujanmi, supe awisan nagara, angger tyang ing ngajak main. Malah lalangguk king kidung, jhanme kulamun asakit rongga punapa kewala, anulya den usadani, kartu ing ngekum eng toya, ing ngombe saras kang sakit. Saben saben main kartu, janma ku asring kajodhi, awis-awis unggulira, anging tanedya ngembani, ardaning wardayan dadra, tanedya pisan ngunduri. Wirang kawilang tan cukup kayatnanira kadyeki, sudaka prawiranira, datan kawilang priyayi, puwara janma punika, dadyan dhedhek sothal-sathil. Kandheg denya main kartu, wit kesisan picis gusis nging batine ngong saongsa, tanarima ingpapesthi, wiring kapanggih ing liyan lamun tan kasukan ceki. Sugih singgih epan larut arta bandhanira enting, tambah tambah sugih utang, saben dina wong anagih, jalu estri lunga teka, mangkana ari sawiji. Jalweku angrangkul dhengkul ngekes pitekur amikir, mikiring sariranira, denira kerep kajodhi, kacungah temen wakingwang, teka wis tanduwe dhuwit. Akeri temen tanganku, wus suwe tan nyekel pinci, kaniaya gusti Allah, megat kalangenan mami,mangkana sotaning driya ing ratri arsa nanepi. Aneng pakuburan agung, yata ing ratri lumaris janmeku maring kuburan papteng kuburan pribadi, lajeng denira maminta, maring kang sinare sami. Kadya kipamintanipun, dhuh pra kang sinare ngriki, kawula suwun kangbarkah, ungula nggen ulun main cekilawan salikuran benjing ulun nyekar mriki. Kuneng samadyaning dalu, janmeku kapati arip rem-rem sata denya nendra, wonten suwara kapyarsi, eh thole sira muliya, sedyanta ngong wus kadugi. Age adola omahmu, dhuwite karyanen main pasthi sira bakal menang, garegah anulya tangi, lajeng denirenggggal inggal mulih wus prapta ing panti. Gya wawarta rabinipun sesuk sun dol omah iki dhuwite bakal sun karya, pawitan kasukan ceki, wit ingsun wus antuk tamat mau bengi ingsun nepi. Rabine sarju anurut yata kawuwusa enjing, lajeng amade griyanya, pajenge suwi dak rispis sasomah mondhok ing tongga, gya denya ngulem-ulemi. Ing konca kaajak kartu, tandya wus pepekan sami, lajeng denira kasukan tan pegat ing siyang ratri, sru denya ngestoken tamat nging maksa kerep kajodhi. Lagyan tuk tri ari putus telas artatining panti, janmeka asru sungkawa, ngolang-aling poyang-paying, kadyeki sasambatira, adhuh lae awak mami. Tiwas mondhok dhuwit mamprung, awa ngong salah pamyarsi, wecane dhanyang kuburan becik sun tegese maning, luwung matiya wakingwang, lamun kapegat tan pinci. Yata kawursiteng dalu, janmeka mring kubur malih, sapraptanireng kuburan lajeng denira dremimil anuwun pangestunira, kang sampun sinare sami. Unggula denira kartu, yata samadyaning ratri, anaswara kapiyarsa, eh mas babo putu mami, turuten saujaring wang, anak mu ikrupna picis. Ameka utang den gupuh, elokna Cina welandi, yen wis sira antuk arta, gya karyanen ceki maning, masthi menang bae sira, kagyat janme kagya mulih. Ing enjingira kawuwus sutestri among satunggil sampun ing ngambilen utang, mring kaki babah deaoki, angsal arta slawe rupyah , lajeng denira angemprit. Marang ing kalangan agung, ing enggon kasukan ceki,s arwi cahyanya sumringah, mrangangah praupaneki, janmeka sampun angasta, ing kartu lajeng amain. Mruwet genya ngocok kartu, awerit denir amirit angancar deira mencar, ndhepapang senggak yen banting, yayah warkudara kurda, duk baning patih sengkuni.Datan antara lagya antuk main sadina sawengi, aputus malih janmeka, telas arta sing bahdoki, sakala sun rut neyanya, palasan wundur malih. Sapraptaning pondhok ngadhuh, dhuh lae mati mbok-nyai, anakmu wis neng paCinan olih dhuwit slawe rispis wus ingsun karya kasukan wus putus mene wus enting. Rubiyah priye budimu, rabine aris nauri, dhuh kyai kadi punapa, kdar wus semanten kyai, lakine sugal saurnya, sireku kaya wong baring. Mari-mari ingsun penthung, tan pantes karungweng kuping, , saurira kang kadyeka, dadak jalma tan darbeni, pambudi kang kaya sira, rabine duk amiarsi. Gumeter sariranipun therotholan nyauloni, mirsa semune lakinya, maksih tresna maring pinci, dhuh lae atur kawula, nepiya malih prayogi. Neges ing kuburan agung, kaping telokena kyai, kantenan dhawah ing tita, lakine lejar nauri, lah kok iku iya bias, sira run urun pambudi. Yata liyan malih dalu, janmeka anepi malih, aneng kunburan maminta, ungula denira ceki, madyaning ratri kapyarsa, ana suwara dumeling.Eh mas babo putuningsun welas temen sun ningali, omah mondhok anak ilang, lah kari sapisan iki, turuten saujaring wang, ana dayanira mami. Pasthi untung aku tanggung, tutoring sun wingi-wingi, iku mung nyoba kewala, wus lmrah sagunging janmi, yen arsa tompa nugraha, kudu cinoba kariyin. Kapingungunen gya 3
wungu,nulyeng gal denira mulih, sapraptanira ing wisma, awawrta marang rabi, eh Rubiyah mene bakal unggul gon sun main ceki. Dhanyang kuburan wis tanggung, wanteyan pamyarsa mami, mau bengi mecamringwang,kinon adol mring sireki, marang ing Cina walonda, dhuwit kinon gawe main.Eh kapriye pamikirmu, bakal ingsun laksanani, panjalukku maran gsira, mene lakonana dhingin mengko yen wis ingsun menang, inggal sun tebusi maning. Nadyan nikeli ping telu, nebusi ra pan kadugi, ujar bakal sugih reyal awit menang ku wus pasthi, aja ingkang kaya sira, nadyan gendhuk sun tebusi. Kalawan ika omahmu, iya bakal sun tebusi, nadyan nikeli ping tiga, jer iya sapisan iki, wus pinasthi ingsun menang, ujare dhanyang ing ratri. Rabine dupi angrungu, ing sabdanira kang laki, bebeg putek sumpeg susah, nurug susah mampang ajrih, puwara kayatnanira, lumrah susilaning estri. Lir sarah ing samodra gung, lumembak purbaning laki kapindho ing tembe wuntat pasthi menang den tebusi, lajeng seret saurira, awit sru kabyaktan kingkin. Sumongga karsantakyai, manut ing sapakon dika, nedya susila katengong, jer estri yen alenggana, tan manut reh ing priya, papacintaka pinangguh, lakine suka miarsa. Laya mangkono bok Nyai, iku utameng wanita, nut sapakone lakine, yata kawursiteng enjing, janmeka lan rabinya, dandan umangkat mring kampong, paCinan pan sampunprapta. Lajeng jujug ing pantining, juga juraganing Cina, wus atas pamicarane, yen arsa ngambil ken utang, pabenya karya rencang,babah Cina lalu methuk wus asung ing artanira. Kathahnya suwidak rispis katampi marang lakinya, kang estri nulya mring senthong, pantining juragan Cina, kinarya babu inya tandya lakinya wus mantuk tumulya jumujug marnag. Kalanganing main ceki, lajeng denira kasukan tan ajrih ing totohane, tuwin denira bag-bagan cekine lan jagowan sinerang botohanipun awit ing kayatnanira. Ngestoken lamat duk nepi, wangsite dhanyang kuburan pinasthekaken menange, kapindho pribadinira, wus sawatara dina, tan sarawungan tan kartu, kamantyan ing kangenira. Mangkana denira main angsal sawatara rina, tan pegat siyang ratrine, nging meksa asor kewala, kerep kajeh dhinira, cekinira arang metu, mesum para upanira. Lumrah yen janma kalindhih dhasar tajin dhahar nedra, ulat suntrut awak ngrogok puwara lagya tridina, putus artasing Cina, dadya sira sang janmeku, winedalken singkalangan. Janmeka udra samijil waspanira turut marga, tambuh tambuh ingpolahe, yun mantuk tan dabr wisma, yun katemu rabinya, Cinane asru tan asung, dadya sosoring mandina. Kalangkung kawelas asih, lungguh neng soring mandira, pitekur ngrankul dhengkule, kang kacipta ing wardaya, polahe kna-kuna, dene kasengseming kartu, ngenir ken somah lan omah. Kang ibu kirjro pamikir nora talah kyai dhanyang, kang aneng kuburan kae, gone wawarah maringwang, krungweng wang wawanteyan mangkene ing dadinipun apa sidhanyang kaparat.Eh ya becik mengko bengi, sun temonane si dhanyang, iya rasakena bae, yen tan arsa tuduh nyata, marang onggamanira, tatela yen jaluk pisuh, dhanyangkang mangkono ika. Ykawursiteng ratri, janmeka wus neng kuburan lajeng denira nyalemong, mangundhat angundhamana, eh dhanyang kaniaya, aweh tutur tanpakusur, asung kabar ambelasar.Tuduh na ingkang sayekti, tandya denira man uman nulya ana epek-epek kewala datan patangan tan mawi gembung badan ngerpepeh ing lampahipun aneng ngarsane janmeka. AWas denira ningali, janmeka gya myarsaswara, delinge sang epek-epek eh saiki rasakena, kawruhana denira, nguni sugih singgih ingsun ngungkuli ing pekenira, eh dadi mangkene iki, kari pek-ep[ek kewala, wit iya ing darunane, kasengseming sun kasukan tanana dina gothang, sawusnya mojar kadyeku, sang epek-epek gya musna. Janmeka pating gariming, awake pating pengkarag githoke pating mangkorog lajeng denira lumajar, playune nasar-nasar, awit wanci maksih dalu, meh kacekel janma rondha. PUwara lajeng anyantri, gung manungku ing ngibadah, tobat kapok ing hyang Manon sru denya nuwun aksama tigepar saben dina, pangange nadhah tan ketung, sruing mesu ing sarira. Mangkana ing lami- lami, janmeka pan sampun purna, myang sampun pundhat utange, stestri lawan kang somah, wah sampun darbe wisma, pan sampun sami akumpul yuwana salajengira. Titi sinrat somaari, leking dwi jumadilaal ing warsa Wawu naptune, panuju mongsa kasapta, sangkala kang carita, iku esthinen satuhu, katandhan mas Lintrik Condra. 4
Ongka 5 Kemis Legikaping 19 Jumadilawal Wawu 1817 utawi kaping 2 Pebruwari 1888 Surakarta Salaminipun kula menangi abdi dalem arsitek kula dereng mrangguli kados jaman sapunika, inggih punika panjenenganipun tuwan Mayor karliye, sadaya ingkang dipun yasani apik-apik bakuh, santosa, anggon sarta angrawit anengsemaken kala rumiyin kula asring katuwuhan pagagas ing jaman akhir punika larak sampun kathah tukang batu ingkang wigya, sabab punapa damelanipun bongsa Krawitan teka boten saged anututi damelan kina, ing bab ukir- ukiran ingkang tumrap tembok kados ta kagungan dalem gapura kori srimanganti ler, punika merit saking titimangsa kala kaping 1718 dumugi taun punika ongka 1817 dados sampun 99 taun suprandene krawitanipun dereng ewah, inggih wonten sakedhik-kedhik ingkang kadadosan samantena punika sanes ukir-ukiranipun kasabab sakng bekakas liya-liya ingkang lajeng nrajang pun krawitan tumunten tumut kabenakaken nanging tukang batu ingkang ambenakaken kala smanten tingalipun boten paja paja anyundhul tukang batu kina, wasana panggagas kula wau, sapunika kula rumaos keweleh, sareng ningali adaya yasanipun arsitek dalem tuwan Mayor Karliye, inggih punika ingkang sampun kayektosan damelanipun wonten kagungan dalem kori sara seja, kori gadhu melathi, sarta sitiinggil kidul sapanunggalanipun teka anggenipun awit pakirtyanipun olah ing krawitanipun luwes apik anengsemaken kula ngantos kaweken boten saged milih tembung, ingkang pantes kula damel ngupamekaken endahipun amulemes luwesinglunglunganem ing patamanan punika radi wonten emperipun. Makewedi tiyang langkung. Titiyang ina dagng, soga tingi, gondarukem malam sarta mori sapanunggilanipun ingkang manggen sakidulipun kampun gKentiran tuwin Kampung Palaraban manawi nuju andhatengaken daganganipun anglangkungi kathah, ngantos kawrat pniten-pinten robag dene pandhudhahipun dagangan wau wonten radinan ageng kemawon makewedi tiyang langkung, pakewdipun lampahing kreta bendi sasaminippun sampun boten susah kapitakekaken ngantos mutawatosi sanget witne bilih nuju dinten senen kemis kathah para priyantun mara sowan punika songsongipun kathah ingkang kasanggrok payon grobag kangelan ngupados margi ingkang sela, punapa prikonca jagi peken boten wajib ngemutaken, bilih boten makaten para ingkang kawogan mangereh ngriku kados sampun sami lumpuh, awit kabandhem wawarnen bunder gepak. Memelas Kula asing miring pangresahipun tiyang ingkang nandhang kacingkrangan sareng wonten pawartos yen pethuk ingkang kangge nampeni paos sampun boten kenigng kadhadhapaken minongka panyaur sambutan tiyang alit ignkang kacingkrangan wau sami rumaos kekes boten saged polah, amargi para tuwan tuwan cina bongsa jawi ingkang kagungan yatra, semunipun kenging kabasakaken mambet ilu, tebas boten purun nyambutaken agaran boten purun gantos boten purun sebutipun ajrih yen dipun..........lah dalah tiyang ingkang boten gadhah sangsaya kobik-kobik punapa inggih kalampahan anedha.........larak boten. Nalika dinten saptu tanggal 28 wulan Januwari kapengker punika, wanci enjing jam ½ 6 ing dirgantara mendhungipun sanget saha lajeng jawah riwis-riwis saterangipun jawah ugi ing dirgantara, radi tembing kilen wonten tatingalan kados ujwalaning kyai Kluwung, anging radi celak udakawis kula panjangipun wonten saking 20 meter angantheng mujur mangidul naming radi bengkung mangilen sakedhik saking cariyosipun para wreda, punika ingkang nami teja, mandar kapratelakaken bilih teja wau 4 prakawis kadosta: tejaning nata, tejaning wong ngatapa, tejaning sarpi, tejaning kunarpa, dene wijangipun makaten manawi ngadeg jejeg sarta ageng inggil inggih punika tejaning nata, tegesipun badhe wonten jumenengan nata, 2 tejanign owng atapa ingkang sampun katrimah, tejanipun ugi kados tejaning ratu, naming kaotipun radi andhap saha alit 3 manawi rebah leres ingih punika tejaning kunarpa, tegesipun para punjuling rat badhe wonten salah satunggal ingkang surut 4 yen rebahipun 1
semu bingkong, pnika tejaning srapatapa, badhe katrimah, bokmanawi anedha dados naga, puwara paminta kula dhumateng para mtira, rehning taksih sanget balilu kula, purun angaturaken pratela samanten wau, among nglajengaken cariyosipun para wreda kemawon menggah leres utawi lepat anyumanggakaken. Wsibujaningngrum Samarang Nalika tanggal ping 16 wulan punika, wutan tuwan kakalih, kondhangipun pangadilan Rad Panyustisi, sami kautus tuwan piskal dhateng griyanipun tuwan C.F.Dhongriyot ingkang nguwasani kabudidayan ing Kalikondhang, saha ambekta nawala, marma anyepeng tuwan wau, amargi kadakwa sampun purun-purun nema amejahi rare ingkang pinuju ngarit rumput wonten ing ngriku, sarta bangkening rare lajeng kasirnakaken sarana kabesmi, embokipun rare lajeng kadhelikaken wontening griyanipun mila sadhatengipun tuwan kakalih wau sareng sampun kawaos seratipun tuwan Dhogriyot inggihlajeng andherek kairid ing mangke tuwan wau sampun kadunungaken ing panggenan parimpen. Jepan Pranatanipun nagari Jepan kala dereng kawengku praja Eropah, saupami wonten pasakitan katetepaken ukum pejah, pasakitan wau lajeng kasukanan dadamel golok kapurih ambelek padharanipun piyambak ing sapunika sampun miturut dhateng tatacaranipun praja ERopah, pramila katandhingaken dhateng sanes praja ing jajahaning tanah Asiye, praja Jepaning mangke pancen unggul piyambak. Ing tanah Jawi asring wonten para bupati, ingkang nyuwun ngemping balanjanipun ingkang jeng gupremen kadamel wragad dhahar pistanign anggenipun palakrama, utawi anesipun ingkang kawical gadhah damel sapisan kaping kalih atasing panyuwun wau boten kaparengaken sapunika kula miren gwawartos saking serat kabar Betawi Andhelseblad bilih kanjeng gupremen sampun anamtokaken yen wonten priyantun nyuwun ngemping balanjanipun kadamel wragad dhahar pista sasaminipun puinika boten pantes kaparengaken amargi yen satunggiling priyantun boten gadhah yatra ingakng badhe kadamel angawontenaken dhahar pista, punika boten pisan pisan andadosaken cacadipun pangkat priyantun sarta inggih ugi boten kenigng kacaad ing sadhengah tiyang, saking anggenipun boten saged angawontenaken pasamuwan awit sayektosipun ingkang nama cacad punika sanes prakawis ingkang kados mangkaten wau, dene ingkang nama cacad punika, manawi satunggiling pangkat priyantun angawontenaken karameyan sawatawis dinten mawi nyanyambut (ingkang jeng gupremen) ngantos tembenipun nandhang kacingkrangan sarta susah, awit saking kapeksa nyaur samabutan. Misraning pawartos ing nginggil punika inggihugi dados piwulang sae tumrap tiyang ngriki, ingkang jor-joran anggenipun angawontenaken pasamuwan nalika gadhah damel sakala naming anandukaken bondha kacunggah, anetepi babasan asabuk sindur isin mundur, , teka boten angeman sarira, kados ta ingkang asring kocap wonten bramartani, punika ngiras minongka pepemut yen menggah ing cacad punika sanes tiyagn ingakng boten saged angawontenaken pasamuwan nalika gadhah damel ananging malah tumrap dhaten gtiyang ingakng gadhah damel ingakng dipun bandhani mawi nyambut nyambut dhateng cina, naming kangge sakrepyekan sabibaring damel lajeng dados tangisan dangu-dangu kepones. Jurukabar. Peksi Dara Boten among tiyang ing bawah angina kemaown ignkang sami amendhet pigunanipun peksi dara, dalah ta tiyagn ing ngatas angininggih angalmisranipun peksi dara, peksi dara punika kabekta andon yuda, manawi wonten kabetahanipun lajeng dipun eculaken mawi dipun kanthili serat boten antawis lami amesthi mantuk ambekta pawartos ingkang wonten serat wau. =============\============== Atur panarimah katur mtira Tejasulaksana 2
Kasebut paringipun wangsulan mitra ingkang kapacakingpustaka wartiongka 3 sakalangkung panuwunkula, dene anjalari cumemplonging manah kados pamanggihipun mitra bab kawontenanipun bojana nayub wau, kula sampun dherek anyondhongi, amargi kula sampun sawatawis aniteni, sawenehing para ingkang sawek mengku salebetipun prihatos mongka lajeng sawatawis kabegalan anggampilaken lalangen nayub wah keladuk ken wurunipun adapt lajeng dhateng jog rubedaning manah, nanging sampun manganggep wangsulan wong wis tak tekati, punika sanes tekat wau rak kapanggih kantun para jinurungan tos angggawokaken caremipun bab punika naming derneg dumugi mangsanipun kados ingkang kacariyos jaman purwa, lalampahanipun prabu dasamuka, punika wujudipun kala jinurung. Ananging samanten wau saking pamanggih kula piyambak boten tumrap ingkang kawastanan tiyagn ingkang naming amamanguns uka, liripun anglalantih ardaning nala, kados ta naming mwarsakaken swanteniing pradongga ngrangin panjeritipun manis, nanging dayanign beter katakera namu dumugi tri kawula busana, embok manawi boten kalimput sanget sanget tur panganggenipun naming kedahmongsa kala, naming mangkaten wewahanipun pamanggihkula, wasana sadaya wau kula sampun andherek saha ngleresaken. Dene amanggihipun mira bab kawontenaipun sengkalan saha aksara rarekan kula sampun anyondhongi, amargi tumrapipun ing kula pancen sampun pantog boten kaconggah ambudi malih. Endhang pracimasana. Menggah panataning tembugn jawi punika, angel milih anulanaken saking jejer wasesa tuwin lesan sapanunggilanipun punapa dene ukara ingkang sinawung sekar, sanadyan kenging karimbas denign tembung bali swara, ewadene asring adamel kawekenign manah, andhawahaken dhongdingipun ing pada, mila kathah kemawon tembung ingkang sinawung sekar, kacampuran tembung neki, neku, sanes akaliyan anggitanipun swargi raden Angabei Ronggawarsita, pujangga ageng ing nagari dalemSurakarta,sadaya tembungipun boten kawoworan ignkang adamel kuciwa, mandar sae dhemes luwes sarta sem mila para anem igkagn sami mamardi mardawaning tembung-tembung pami angluhuraken anggitanipun raden angabei wau awit kenign katelat pangraciking ngukara makaten ugi anggitan dalem suwargikanjeng gusti pagneran adipati Arya Mangkunagara kaping IV. Kula punika sampun kaping pinten-pinten kenmawon anggen kula sedya badhe amedharaken tembung ingkang sinawung sekar utawi boten ananging manawi aningali anggitanipun para saged punika lajeng kandheg awit rumaos sanes timbangipun dados tansah kodheng kawedhengan mamardi budi mandarsana para parameng sastra, supados wonten iribipun saking sakedhik wasana sareng aningali anggitanipun Jayasubrata, ingkang sampun kapacak minongka rerengganing serat pananggalan wedalan ing Samarang, manah kula lajeng tumambirang kedah angungasaken kasagedan kula tembung ingkang sinawung sekar, awit rumaos wonten ingkang ngungkuli, badhe goling tembung baleroning tembang, samanten ugi manah kula tansah taksih semang-semang, ambok bilih dipun esemi para sarjana,lo makaten wau sampun temtu, ananging kula boten serik awit ujaring babasan (panacading para pinter iku dadi panggurendaning ati cubluk) mila kula nyuwun pamrayoginipun tuwan jurungarang, pantes utawi botenipun kadamel isen-isening serat kabar, dene ingkang kula aturaken wau ing ngandhap punika. Manis Budhamanggala kang ari, suracandra mawindu kunthara, mangga kala salikur lek monthasiya Be taun duk kalakyan makirtya tulis marmanta nawung gita, de dahad kayungyun mandarsana kawiradya, nging kamantyan sambawa esthining kapti, yawn widadteng kasidyan. Awit ulun kang manawung tulis singlaring reh lwir ing kasusastran angayawara marmane, tarlyan aksamanipun sagunging kang sredhamikani, maring gitanirdeya, mung gagaranipun antuk masitanign kuna, amet saking pakem kagungan sang aji, ginlaring padhalangan. Marma rinancan sarkararis mamrih dadya sudarsanatama, kautamaning pamase, pangreh ingsun silarju, arjeng praja panjrahning janmi, nadyan agami budha, ing sayektinipun keni lamun tinulada, ing sakadarira supadi dumadi, panyandheting driyada.Mamet tamsil salsilah ing ruwi, nguni nagari gung ing Dwaraka, kelangkugn gemah ripahe, dekang umadeg prabu, tarunambeg ngumala maik nitya satyas sungsanta, santa budya nulus tetela malating driya, widagdaring aji jaya wijanti, tetep musthi kaningrat. Nuwarsaring 3
pramudita yaji, apa parap sri bathara Kresna, sripadmanaba maliye, Nayarana linuhung, srikesawa sriarimurti, narendra Danardana, Janadeana Prabu, Wisnumurti Wasudewamapaparap Prabu basudewa Siwi,marmanira paparap. Sri Bathara Kresna ules langking, trus sabalungsungsung rudira, samya cemeng suwarnane, marma paparap prabu, Padmanaba deranarpati, winenangken kagungan kusumalinuhung, Wijaya Mulya aranya, yegu dadya panguriping wong sabumi, de parap Nayarana. Dumiyana ing payudan yekti, marma parap rimurti narendra, bathara Wisnu titise, de danardana prabu, niskaranadanani raji, lwir wedrawaya dresta, deke sawaprabu, wigya triwikrama dadya,kala rupa rudra dahad geigirisi, sor kala metya rupa. Marma parap basudewa siwi, denta putraning sri basudewa, ing Maduraka dhatone, marmanta sang aprabu apanengran sriwisnu murti, wisnu sawantahira mrama para prabu, wasudewa gon titisan apanangran Janardana sribupato, sugih dyana wimala. Taksih wonten sambetipun, Danuja ing Wukir Cakrawala. Sambetipun SErat Darmawasita, piwulang Sae Tata laku lakunipun iya ing jaman saiki, lah iya nana kewala, wit mubarang jaman mangkin ngatase mau wong tuwa, den enggep songaran yekti. Ing kunane dipun sebut wicaksana sukeng galih, sanajan raja barana, tan bangkit obah pribadi, ananging iku kawasa, ngerig sakeh ing sujanmi.Awit kalumrahanipun danisarananing kardi, ngobahake wong sajagad wong berbudi ora pati, ngopeni maring ardana, nging lamun tan duwe dhuwit. Int tembe amasthi butuh, aja panasten utawi, murina marang sujanma, kang padha tinitah sugih, kowe bakal akabotan nyongga pipikulaneki. Ingkang awit kowe lamun ora bias wadal kadi, kang tinitah janma kaya, pangarahe maring sugih, awadal ing kawarasan kasenengan miwah aji. Utawa Wangenanipun larangpanukune dadi, bokmenawa iku karya, kapituna mu pribadi, aja kowe duwe sedya, barang kang nganeh-anehi. Nyenyela gagrag kang uwus, dadi ngadating sujanmi,kang gumunake utawa, angewak-ewakaken ati, wit yen sakeh kang tumiba, ing sisipan nora keni. Linuputna sawiji mung, sanadyan gagrag utawi, ingngadat mau kalintang, denign nyaleneh kapati, yennora ko anggo sira, ingkang katon luwih deing. Nyaleneh pribadi iku, dene tan arsa nglakoni, adating nagaranira, aja sah ngundhakna kawrin kang marga sangking tatanya, mring kukumpula mung kaki. Deyan kowe imbal wuwus ana pajagongan kaki, den angemungna bab ingkang, di sumurupi sujanmi, rowang mu sapa jagongan supaya bias mudhoni. Yen ing pajagongan patut akatona guun tuwin dhemen kang cinatur liyan apese aja kaeksi, kemba miyarsaken warta, lan ywa murih digumuni. Awit kalumrahanipun tan aseneng den ungkuli, lamun ana pajagongan tan bias re rening anggalih, lir rowang sapalungguhan sayogya nuli nglungani. Ywa ngrusak rowang mu lungguh, aja ambolan baleni, ing sawijining prakara, yen wong pajagongan sami, ora gelem ngrungokena, celathu mu kang kawijil. Kareben sakarepipun anggepen kowe kang sisip embuh kaliriyen sabda, buh kang kocatur tan becik tan rujuk karepe rowang, ngrira pajagongan sami. Dene kalamun rowang mu, jajagongan tan mangarti, iya mring calathunira, awakmu gawenen sisip bokmenawa pitembungan nira kang kurang patitis. Utawa nora panuju, ing mangsane kamiyarsi, yen ana ing pajagongan sayogya kowe ngopeni, kang padha dicatur rowang, ywa kongsi sirapribadi. Ingkang nglairake wuwus alumaku piniyarsi, awit botk Manawa ana, kang wicaksana linuwih, anyandhak tembung kang ora, wektune ko prayitnani. Bisa dadekake iku, karubedamu pribadi, kalamun ing pasamuan murih reseping sujanmi, ngatokna manising ngulat sarta anyipta asami. Karo rowang mu alungguh, yen kowe ngungkul-ungkuling, lumuhur ngekehken sabda, jiyat wetuning pamikir, rowang mu sapalungguh, patrap angegungken dhiri. Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 6 Kemis POnkaping 26 Jumadilawal Wawu 1817, utawi kaping 9 Pebruwari 1888 Surakarta Kanjeng PangeranARya Andayakusuma, ing mangkungaran kalawau enjing seda, jalaran gerah panas naming sawatawis dinten laminipun. Boten among deging pasewakan sarta pasamuwaning pangadilan kemawon ingkang mawi anamtokaken dinten dalah deging kambengan sawung inggih mawi anamtokaken dinten sinten ignakng kagungan kambengan mesthi mawi anamtokaken dinten kambenganipun piyambak piyambak manawi wonten ingkang kepengin badhe sumerep pasamuwanipun kambengan ing satunggil-tunggil mundhuta saserepan dhumateng para botoh sawung, saestu angsal katrangan. Sami-sami wit-witan kenging kacangkok kanthil pethak punika amegahaken piyambak cangkokanipun awis-awis tiyang nyangkok kanthil pethak saged lestantun gesang, kula piyambak sampun jengkel anggenkula nyangkok boten pisan-pisan anetepi pangajeng-ajeng kula, wasana enggal punika kula angsal wuruk saking sawenehing mitra kula mangkaten siti ingkang kadamel nyangkok wau kedah amendhet ta siti cemeng, lajeng kauleta kaliyan bonggol pisang jene ingkang sampun bosok sarta kaworana wedhi tuwin bubukan banon sawatawis nunten kaworan sendawa, (Salpeter) epang sasampunipun kaklokop kelikanipun lajeng dipun gosok kaliyan sarem tumuntenkapantek kajeng jati, lajeng katlakup sitiingkang sampun dipun adoni kasebut ingngajeng wau, manawi lamining pambuntelipun sampun kawandasa dinten adeat sampu noyod punika sampun enggal-enggal kaedhunaken rumiyin nanging saben dinten kedah kageges saking sakedhik-kedhik wasaa trekah mangkaten punika kula turut cangkokan kula kanthil pethak sekawan kula edhunaken gesang sadaya. Angker Inggal pnika kula kekesahan dhateng Pajang, wonten ing margikula sarengan abdi dalem prajurit Belambangan ingkang mentas jagi, turut margi raraosan kaliyan kancanipun mangkaten: sabab apa kagungan dalem kreteg ing pemwulang iki ora didandani, ingkang satungggal mangsuli,mulane ora didandani wartane panggonan etreping kretek iku angker, saben saben didandani banjur jebol saemper kang baureksa ora marengake, ingkang satunggil wicanten malih, Manawa dimulyakake ayake migunani banget jalaran wong ing tanah Pajang gampang, krasiyan lan liya-liyane, saben dina panggaotane padha babakulan marang nagara, pancen angliwati kreteg mau, saiki iya ana kreetk kepring, nanging mutawatiri aluwung padha nyabrang, iya yen kaline cilik yen pinuju gedhe kapeksa kudu mubeng metu dalan lor, andadekake kangelan, mengggah ingkang kaginem punika kilap leres lepatipun. Madiyun Para dagang ing Madiyun sami usreg anggenipun amarsudi kawruh anggenipun badhe angedali Eksamen B ingkang wau papriksan katemtokaken ing kangjeng tuwan REsidhen benjing sasampunipun tanggal 15 wulan punika. Wondening magang ingkang kenging lumebet Eksamen B wau inggih punika magang ingkang sampun 3 taun sapangginggil kingkang sampun gadhah pratondha serat sirtipikat kacekapanipun dhateng Eksamen A utawi saking piwulangan sakolah (Cursus). Wau Eksamen panggenanipun badhe wonten pandhapakabupaten madiyu kados dening taun 1886 wondeing ingkang kapatah dados pangagenging papriksan presidhen kanjeng tuwan AsistenREsidhen Ngawi, sekretaris tuwan Kontrolir kihta Madiyun Lid Bupati Magetan Panarga, tuwin Bupati Pacitan. Menggah karsanipun pangageng nagari, ingkang makaten wau kaluhuran sanget awit ignkagn sapisan tumrapipun tiyang ingkang asli alit angsal alam (tegesipun boten pilih anakipun sinten kemawon angger cekap kasagedanipun saestu lajeng angsal kawisudhan) kaping kalih boten angedalaken wragad bilih katimbang kalayan sakolah Bestur ingkang angedalaken wragad kathah( kenging kabasakaken mentas saking badanipun piyambak) kaping tiga, nagari tur masthi badhe angsal tiyang ingkang saged. 1
Makaten ugi, pundit ingkang sampun katrimah Eksamenipun badhe boten kekiwa kalayan magang ingkang saking sakolah Bestur, awit pangaturanipun kanjeng tuwan residhen sanajan lare Bestur manawi dhatengipun ing ngriku sampun kakriyinan wontenipun magang B, saestu dereng kaparingan pandamelan bilih magang B dereng dipun tulung sadaya makaen ugi kosok wangsulipun. Wondening ingkang badhe angedali Eksamen ing waktupunika kajawi saking para magang, wonten malih para guru Bantu dalah ingkang sampun pangkat mantra guru utawi mantri kadhaster wonten ingkang malebet supados sagedipun ngalih dhateng pandamelan Bestur. Pudjarja. Magetan Kaparenging karsa dalem kanjeng gupremen mas Arjasentika wadana dhistrik Keniten sampun kalerehan pangabdinipun awit saking panyuwunipun piyambak. Nembe mangke pulisi Onderdhistrik Tinap angukupi jisiming tiyagn jaler ingkang gumaluntung satengah ing margi ageng, labet sinamber ing gelap tanpa jawah, tiyang wau asli sakng nagari Ngayogya, O allah saibapa nangis ing anak somahipun bilih sampun miring wartos. Ing dhusun bulak Gandhog disrik Keniten nembe mangke awartos wonten sawenehing pawestri ingkang mndhet kajeng dhateng wana, kamongsa dening sima, katitik sakin glabeting rah tuwin cikalanipun jisim naming kantun sirah thok adhuh memelas sanget. Kabar kawat anyariyosaken ing nagari Walandi wonten bancana kareta api tuburkan ngantos anjalari pejahipun tiyang giga, sarta anetoni tiyagn kalih welas iba anggenipun gempruk. Nalika ing dinten Sabtu dalu angrintenaken ing dinten Akat tangal kaping 15 wulan januwari ingkang kapengker tiyang nami P, ing dhusun pare kadhistrikan Maospati, anukup pandung ingkang saweg angakat lisahkacang, gadhahanipun P, ingkang kaselehing ngemper griya ngajeng, durjana sampun prayitneng kewuh, kala pun P marepeki lajeng sinabet ing panguthik kenigng bathukipun mak kalewah bregipun P, lajeng jer babahan dhepani pratala, durjana saged angoncati. Para magang ingkang badhe angedali eksamen B, ing wulan punika, kawartos wontenten maang tigangdasa, dene badhe pambarataning panodhi wonten ing dalem kabupaten Madiyun. Nembe mangke wonten sawenehing tiyang jaler ing dhusun Jungke kadhestrikan Keniten ing wanci sonten jawah riwis-riwis tiyang wau menek uwit kalapa, sareng dumugi ing nginggil lajeng wiwit gnuntir wohipun kapareng karsaning Allah wonten gelap anyamber wit kalapa ingakng celak ing ngriku, jumebreting gelap angagetaken ingkang saweg nguntirkalapa wau, temah anggregeli, tiyangipun dhawah makbleg boten ngaleset sareng katingalan sampun kinebat denign ingkang among tuwuh. Awit saking sompoking pangupajiwa, ing mangke katingalan warni-warni lampahipun tiyang ingkang ngupados yatra, nembe angke kula ningali ringgit taledhek umuripun watatwis saweg 6 taun asli saking Surakarta, tobil sindhenipun sampun ganyik kemawon wewah malih bilih kinanthi sampun kathah tiyang ingkang kenyut ngantos sami kelayu angetutaken mider-mider ing kampong Cina. Para guru ing pamulangan maos pati tanah dados pangalemaning para ageng ingakng sami rawuh mariksa ing pamulangan ngriku, awit saking sagedipun mranata undha-usuking wulangm ing wanci enjing para rare kedah kapredi ing kawruh ingkang ngedalaken budi, kadosta: etang mawi cantenan sasaminipun ing wanci siyang rare boten kenigng kapredi wulangan awrat kedah kapilihaken ingkang gampil-gampilan kadosta: nyerat gambar lelagon sasaminipun. Jakamarsudi. Aneh Serat kabar ing nagariAmerikah wonten cariyos aneh, sarta anggumunaken sanget sawenehing nonah ing Sigago (Chichago), sampun sawatawis lami kraos sakit pulung manahipun tumunten amutahaken penyu alit boten antawis lami nonah wau lajeng atilar dunya. 2
Miturut pamanggihipun tuwan tuwan dhokter, wicantenipun makaten wontenipun penyu punika embok manawi ing ngajeng nonah angunjuk toya katutan tigan penyu alit lami-lami anetes wotnen salebeting padharanipun. Lema Gegedhugipun tiyang estri lema punika boten nyundhul satunggiling nyonyah padri ing Sinmeiran (switserlan) inggiling dedegipun meh sangang kaki, badanipun bakah, mila yen mangangge sruwa pethak saking katebiyan ketingal kados raksasa, para kakung kathah ingkang sami kapincut naming tumuwuh saking panggagasing manah,....lo mendah neh. ==========\================ Salebetipun kula maos seratipun wasi bujaningngrum tumrap ing pawarti ongka 5 kula teka kemutan cariyosipun serat elmi Alam ingkang ngocapaken bab kaluwung sarta teja, ingngandhap punika katranganipun. Wontenipun teja punika kabekta saking sorot srengenge angengingi maujud mawacahya utawi mendhung, lajeng katikel ketingal mangkeluk sunaripun pipiridanipun mangkaten saupami gelas dipun kukusi ngantos teles ukuranipun kaadhepaken ing dilah, inggih awit saking pangukusipun toya ing gelas wau, kadadosanipun dilah kados kaideran deign cahya, mangkaten ugi sorot srengenge yen ing langit anuju wonten printising mendhung ingkang pating prenthel sha ingkang taksih tansah lilimengan wonten ngawang-awang, sunaripun amesthi tikel katingalipun saking bumi, kados sorot srengengeingkang dhumawah ing toya jembangan tikeling sorot dhumawah ing maujud samukawis ketingal sumunar. Langkung malih yen mawas ungkuranipun gelas pojokan kathah mawi kaadhepaken ing dilah, ing ngriku lajeng katingal sunaripun moncawarni, wonten ingkang abrit ijem jene, biru sapanunggilanipun mangkaten ugi kawontenanipun kaluwung, menggah cahya moncawarni wau boten kenging boten kabekta saking sababipun piyambak-piyamabk walauaalam. Balilu =============\================ Pakeweding Dhalang Tembung dhalang wau boten among tumrap dhateng dhalanging wayang, ananging tumrap sadaya igkang kawogan anglampahaken samubarnag, kenging kasebut kyai dhalng, sanajan anggenipun angetrapaken lalampahan sampun boten kirnag wiweka, titi, tatas tarampil ananging meksa anwrat badhe panyangginipun panacat sarta sisikuning liyan tur sampun kedah kanggenan pangemong saha panuju, tumrap ingkang nanggap tumrap ingkang aningali, saha kanggenan rumeksa, tumraping wayang ingakng kalampahaken tumraping wiyaganipun wondening anggenipun anglampahikedah madhep saha jejeg manah, lesan, sarira suku, asta, dadosi lalampahan kedah manut ingkang nanggap amargi ingkang andhatengaken tuwin ingkang anguwasani, ewadene wonten gangsuling nalika anglampahaken pinten-pinten ingkang andadosaken caatipun saking para aningali, amargi para aningali kathah wau boten rujuk kasenenganipun bilih panacatipun para ningali saged anjalari sisiku, saha pakewed kaleksananipun ingkang ambukani pamanggih kula mangkaten wau, sawenehing dinten wonten tiyang saraseyan wonten samadya ning pakempalan mangkaten, A pitaken murih sakecaning lalampahan punika kedah anglamapahi kados punapa, B mangsuli, iya kudu nglakoni, 4 prakara, kendel, temen, mentep nglakoni, iku mesthi salamet ora ana apa-apa, a lo kendel wau kados pundit, B kendel rumeksa ing ngisor dhuwure, sarta rumeksa sakabehe, tegese kendel aja nganti wedi ing samubarnag kang andadekake tata tenrtrem salameting ngakeh, A temen punika kados pundit, B samubarnag kang kalakokake satemene, amarga temen iku bubundhelaning karaharjan cidra bubundhelaning kasangsaran a mantep kados pundit, B sabarang kang lumaku saka temen kudu diantepi, aja sumelang bakal katanduka apa apa A nglakoni kados pundit, B angnadhengna samubarnag panggawe becik. Sampun kula cekak samanten kemawon awet amongipun ingkang kathah kathah tanpa guna kaiketing manah. Kyai mjurungartang, menggah wiraosan ing nginggil punika, punapa sampun tamtu, dados papathokanelampahan murih sakecanipun. Kyai Ajar Nabdulgapur. ==========\============ 3
Ing pamanggih kula inggih sampun anyekapi, kadamela sangu ing pasuwitan ewadene ing mangke lampahing pasuwitan kedah mawi kaleresan bilih boten makaten sanadyan tepos bokongipun anggening magang, inggih naming kendel sinawang kemawon pramila ange lampahi ngagesang, ingkang angsring kaleresan punika, tiyang ignakng angen wanci. Jurungarang. =====\==================== Sarinah Cucublikan cariyos Perang Acih. Anuju satunggil dinten ing wanci enjing langitipun padhang sumilak hawaning nagari Acih langkung misra ing badan angina midid ingkang angirid hawa srep tumempuh ing kakajengan saestha angurud bun ingkang kumandhil pucuking taru-taru pating karelap kapratban wimbaning basonta yayahg barleyan nembe sinarawedi, pambubaring sekar-sekar kongas gandanipun amrik awangi, peksi peksi mawurahan kados nyasmitani dhumaten gpara kesed ingakng lembon ing tilem wijah wijah ing peksi saesthangluhuraken asmanign gusti Allah ingkang ambirat pepeteng maring nging padhanging raina, para titiyang ingakngsami bingah ing manah, kala samanten ing pangraos kados saweg nembe tinitahaken ing donya. Margi ageng ing kutharaja ingkang anjog dhateng Beteng L angalngkungi sabin sabin tuwin kebon kalapa, ing wanci tabuh pitu enjing wonten sawenehing pawestri bongsa jawi nami Sarinah taksih anem sarta endah ing warni langkung ing margi wau, para titiyang ingkang dereng sumerep tebihing panginten-inenipun bilih wijiling jawi Sala utawi Ngayogya, awit pakulitanipun pethak cithakaning wadana lungid alindri-lindri, maripatipun sumunar kados lintang ingkang mancorong ing mongsa panglonging sitaresmi, langkung malih bilih angangge rasukan kurung ingkang warni nyiru mawi kancing perak ing ngajeng, sarta salendhangan sinjang sulam ingkang saes pandamelipun kagelung kondhe sinalimut ing sekar melathi, yen sinawang kados makaten punika wujudipun widadari. Lampahing Sarinah sampun celak ing beteng L katangi bingah ing manah mulat bandera walandi munggul kumelap kelap angraras raosing manah anggenipun badhe kapanggih ingkang jaler nami wirajaya, ingkang dados sersan jawi,s arinah angenggalaken lampahipun dereng tebih aningali tiyang singidan ing garumbulan ingkang celak amargi wau, lampahipun Sarinah kandheg anjejer awit sangking kageting manah, dereng saged andugi kayektosanipun punapa konca punapa mengsah, dangu-dangu kengetan bilih sampun celak beteng kumpeni, dupara wonten na mengsah, ingakng purun munasikara, mila icalnaratabing manah, malah pangintenipun ingkang singidan punika prikonca suldhadhu ingkang sami rundha. Begja lara pati datan kena suminggah, makaten pocapaning kathah, temenipun inggih saestu dhumawah ing begja cilaka boten pilih marginipun ubang ubeng dilalah teka kedah angleresi kados Sarinah, dumadakan medal saking laladaning karaton mongka ta sampun kapacuhan para titiyang kukubaning karaton boten kenging medal saking laladan bilih boten kairing denign suldhahu ingkang sumekta ing dadamel kados pun Sarinah dereng sumerep awoning mengsah angungkuli sima galak boten kogug mesi asat tuwin mejahi sadhengah tiyagn sanajan pawestri tuwin rareya. Sarinah nglajengaken lampahipun saweg tigang tindak kaget sampun kakepang denign tiyagn Aih kathahipun kalih welas sajakipun pating bdhigas anggigirisi, dadamelipun warni kalewang sampun cumepak badhe kaangge mejahi pun Sarinah, boten dangu Sarinah miring wicantenipun benggoling mengsah nanging boten sumerep tegesipun amargi anggenipun wicanten tembung Aceh, naming sged andugi kados kados pangageng wau parentah dhateng karertehanipun mengsah ingkang sadhiya badhe mejahi Sarinah sampun mapanaken kalewangipun pangageng wau dangu-dangu amandeng dhateng Sarinah, lajeng pitaken kalayan tembung malajeng makaten: kowe sapa, lan sumedya menyang ngendi, Sarinah boten saged amangsuli, amargi manahipun taksih naratab kapeteking ajrih, tansah anjejer kados reca tanpa subawa, benggoling mengsah ingkang tansah amandeng kenyut aningali endahing warni (luluh ing waja, tosan saking latu, luluhing budi angkara bilih kasabet sedheting liring) lajeng wicanten eh wong ayu, prak timu agawe kenyuting atiku, yen kowe gelem melu aku amasthi ora dak munasikara, sarnah amangsuli gulagepan aku ora sudi melu ing kowe, aluwung kowe padha sumingkira lastarekna lakuku, saweg samanten wicantenipun Sarinah, gapruk sampun kadhawahan kalewang kethul leresing sirahipun sakala Sarinah lajeng jerbabah andhepani pratala. 4
Antawis gangsal menit wonten sagolongan sardhadhu rundha dhateng panggenan wau manggih salendhang satunggil dhuwung satunggil sawenehing suldhadhu jawi ingkang tumut ing golonga wau wicanten ing kene kaya tilase wong padu, ananging kaupadosan boten wonten tiyang ingkang katingal utawi labeting rah ingkang kecer. Nahenta, pun Sarinah sareng sampu nenget ing wanteyan kala smaanten sampun dalu, boten saged andugi, kadadosaning badanipun ing mangke kapanggih sampun tileman ing ngamben ingkang dumunung saebeting griya delng alit sarinh dereng pisan sumereping panggenan wau, sirahipun karaos sakit labeting dadamel tatunipun dipun gryangi, sumengkrang kraos sakitipun lajeng anjelih,Sarinah sangsaya katangi naratabing manah sarehning boten katintgal tiyagn satunggal-tunggila, srinah tangi lonlonan badhe sumerep idering griya ingkang dipun anggeni punika, saking lomponganing gedheg saged aningali latu mumbulad-mulad ingkang boten tebih sakin ggriya wau katingalan kathah tiyang Acih jaler estri dalah rare sami arubung-rubung cel;akinglatu wau kados lampahing tiyang kondangan gumerah suwntenipun ingantawisipun tiyagn kathah wau aktingal wonten suldhadhu walandi satunggil kapiyungyung sarta tanganipun kapenthang wotnen ing wit waringin ageng maripatipun mandelik rinubung deing tiyang kathah, boten dangu Sarinah miring panjeriting suldhadhu wlandi wau, amargi sinabeting kalewang, tuwin sinosoging tumbak denign para tiyagn Acih ingkang neneman emperipun kados ngiras kadamel sinau molahaken dadamel irukuping tuwin sukunipun suldhadhu wau kakethok saben dhawah ing kalewang tuwin tumamaning tumbak para tiyang Acih sami ambengok Allah ilollah mukamadrasullullah. Sarinah sanget girising manah aningali lalampahan makaten punika ajrihipun sangsaya sanget enggal grayah-grayah madosi korining griya, sumedya angoncati babaya ingkng dinugi ingkang dhumawahing badanipun kadados pamesi asatipun dhteng suldhadhu wau, dangu anggenipun anggrayahi koriutawi lompongan nanging boten saged pinanggih, awit gedheging griya wau rapet sanget giyuh ing manah sirna pangajeng-ajengipun saged oncat sakng bilahi, enggal badhe anganyut tuwuh, tujunipun gusti Allah dereng mrengi dumdakipun Sarinah tumenga anignali lompongan leres paceking gedheg ingkang nginggil boten saronta enggal dipun inggahi, kala samanten panuju sepen para titiyang Acih kebut sami aningali panyiksanipun suldhadhu wau, Sarinah enggal tumurun lajen gumpetan ing ngandhapipun kajeng pelem manahipun tansah pakewed dangu ambudidaya dhateng pundi anggenipun badhe angungsi, sadangunipun lingak-linguk aningali wana ketel ingkang boten tebih saking panggenanipun Sarinah enggal rumangkang dhteng wana wau, ingang peteng deign keteling kakajengan tuwin alang-alang, sakedhap-sakedhap miring kareseking sawer nusup nanging Sarinah boten ajrih dhateng sawer., ingkang sanget dipun girisi naming tiyang Aceh, wedalnig napasipun angen iriban supados tatela ha ing pamireng, ananging boten wonten subawa sanesipun juguging sagawon ajag. Antawis kalih jam dangunipun Sarinah miring subawaning tiyang Aceh sami pating barengok ciptanipun Sarinah baya wong Acrh wus sumurup yen aku oncat sasampunipun nyipta makaten enggal lumajeng dhateng panggenan sanes boten dangu dumugiing ara-ara saking ngriku lentera kumpeni munggul katingal akencar-kencar bingahipun boten kenigng winiraos ing batos langkugn sukur ing gusti Allah, awit lantera wau kados anyasmitani bilih sampun celak lini (wates jajahan kumpeni) sanajan kala smaneten pun Sarinah sanget rapuh sukunipunkalih, ewadene kapeksa lumampah asenteyongan bingahing manahipun sangsaya sanget sareng aningali pagering lini, Sarinah meh ambengok nedha tulung dhateng suldhadhu jagi, nanging derneg ngantos menga kaselak akdhawahan sanjataning suldhadhu jagi mak dhur. Enjing suldhadhu jagi lapur dhateng pangagengipun bilih ing wau dalu anyanjata tiyagningakng kininten mengsah angintip-intip upsir ingkang tampi palapuran enggal mariksa ingpanggenan wau, yektos amanggih tiyagn gumluntung rainipun majeng dhateng beteng, nanging dereng saged angyektosi wujuding tiyang, jalaran rainipun balutheh rah tuwin endhut sirah lajeng kajunjung katingal rambutipun panjang, ingngriku saweg kasumerepan bilih pawestri, wicantenipun suldhadhu ignkang anjunjung dene iki duduwong lanang, rupane kaya wong waon jawa, katara saka panganggone dudu panganggone bongsa Aceh, Sarinah lajeng katandhu kabekta dhateng griya pamulasar, rereaiingkgn regedipun raupi, katiti labetipun boten mutawatosi, wicantening tuwan dhokter wong wdon iki ora mati, mung kalenger bae. 5
Sarinah kapulasara ing dhokter boten lami sakitipun saras wiwit saged angandharaken lalampahanipun. Dumugi sapunika Sarinah taksih gesang sarta rukun anggenipunjejodhoan kaliyan ingakng jaler nami Wirajaya wauy, pun Sarinah dipun parabi ing para suldhadhu prameswari Acih. Katedhak deign Jaka Marsudi. 6
Ongka 7 Kemis Kliwon kaping 3 Jumadilakir wau, 1817, utawi kaping 16 Pebruwari 1888 Surakarta Sampun tatela kawontenanipun bab awisan ing karaton dalem ngrikiingkang tumrap ingsalebeting baluwarti sarta ing ngalun-alun ler, saya lami saya ngemprah kaampangaken deign para kawula dalem ingkang boten kawenangaken utawi ignakng dipun pacaki, inggih punika katarik talendhor tuwin sembrana kirang titipariksanipun ingkang kagadhuhan wawenang angawisi, sakawitipun ingkang minihi para tiyang alit sugih ingakgn dede abdi dalem anyobi sapisan kaping kalih ngnagge tudhung utawi songsongan motha wonten ing ngalun-alun boten dipun awisi, awit ingkang rumeksa ngriku anginten bilih tiyang wau aluranipun Santana dalem dene prabotipun mompyor, mila lulus boten dipun awisi, boten sumerep bilih pancen kajarag dangu-dangu tiyang alit sanesipun ingkang mangaangge marwat lajeng purun kemawon anjarag kados ing nginggil dene tukang ngawisi inggih kalajeng anggenipun boten pisan angengeti kawajibanipun kajawi manawi wonten tiyang alit ing dhusun-dhusun punika medal kapurunanipun malah kerep lajeng misesa nedha tebusanign awisan gregutipun kdos sima amongsa daging, anggero-gero anggigirisi, yen ola kaloteng olakang, lah memper sing keknagih malah, malah sampun kapara dangu wonten sawetawis priyantun abdi dalem purun apayungan motha lumampah ing ngalun-alun mongka busana marasowan ingkang majibin awisan inggih teka dalelem kemawon lo punika kados pundit, sabab monkal bilih boten a sumerep pranatan larak tatela among sumedya murang tata, pabenipun dupeh boten dipun awisi. Wasana manawi ingkang makaten wau boten tumunten kapranata kencengipun sampun saestu sakedhap engkas wonten abdi dalem tuwin sanesipun ingkang nekat numpak kareta wonten ing ngalun-alun. Kintunan. ==\================ Risakipun tata, punapa malih camahipun pangdilan punika sadaya tumuwuh saking rukun ngantos para abdi dalem pating galethak inggih amargi rukun kadosta: tiyang tudhungan ing ngalun-alun yen dipu dhupak kana kdos kina, tmttu lajeng boten wotnen tiyang angangget tudhung ngambahing ngalun-alun ananging boten ingkang pancen angawisi, tarimah dipun uncali yatra patumbasaing cemohe, para kalonthong anggugat sambutan sampun sami adi pun wengani ingkang pancen pantes mineb kalayan maliyh pancen kenigng dipun ineb utawi dipun paringana margi sanes impesing sambutan ignkang dipun gugataken kados tangeh para abdi dalem kathah ingkang anggalethak ananging boten sikalonthong lajeng angemuli ingkang nglampahaken gugatipun tarimah anampeni sapalih ing yatra, lahpunika rukunipun nun Juru ngarang Para maos embok manawi taksih kagugnan kaengetan pawarti ongka 4 angwartosaken yen radinan ing kampong Carikan wonten ingkang jemek sarta asring kakembeng toya, sapunika sampun kadandosan anglangkungi sae, sapa ngidul mawi kaurug sela, agengipun satigan tigan kambangandipun tata atharik-tharik sanalika mulya sampurna, andadosaken kasenenganipun titiyang ingkang sami angambahngriku, punapa dene andadosaken asrining paningal saweg kathethek kemawon sampun wangu, lah punika pantes kaalembana. Kala dinten Ngaat kapengker punika para tiyang ingkang kekesahan dhumateng Pacinan tuwin dhateng Cayudan amesthi sami miring swara : dhung,dhung, bring, dhung, dhung, bring, boten dangu sumerep wawrnen agengipun sak liman sirahipun nyarupeni sima, inggih punika ingkang kawastan barongan Cina, sarta mawiwonten pangiritipun tiyang kakalih, ingkang rainipun mawi kaclorengan pulas abrit cemeng tuwin pethak dhapuripun nyarupeni setanan samben baronganpunika dumugi wonten sangajenging griya Cina, lajeng molah kados kurdha, pun pangirit ignkagn kaddos setanan wau anggoragodha, nanging ingkang 1
ambosenipunika, salilihing kurdhanipun trimah dipun arem-aremi yatra seteng utawi pitung dhuwit utawi inggih sakoluripun kemawon, maka bilanglah ija trimakasih. Nalika ing dinten wau boten kirang babarangan ignkang ambeber, nanging awit saking yatra angel pangupadosipun embok manawi angsal angsalanipun tukang ambarnag boten kados ingkang sampun-sampun. Tumuwuh ing kaparenging karsanipun kanjeng gupremen ing mangke, ing salebeting kitha ngriki badhe dipun dekeki polisi sengkaut satunggil kaparingan balonja ing dalem sawulanipun 150 rupiyah slaka, yatra pasewan griya ing dalems awulanipun 50 rupiyah slaka. Dinten ignkang adamel kewatos Tuwan dhokter Reodhelef Paleb sampunametang sarta angeyktosaken ingkang badhe kadadosan salebeting taun 1888, wonten kawandinten ingkang adamel kewatos ignakng sapisan benjing tanggal kaping 27 Maret kaping kalih tangal kaping 26 April kaping tiga tanggal kaping 5 Oktober sarta kapign sakawanipun tanggal kaping 4 NOpember. Kala alebetipun taun 1887 ingkang kapengker punika tuwan dhokter wau inggih ugi sampun metang saha angeyktosaken dinten ingkang adamel kewatos tigang dinten wonten tanggalkaping 12, 13, tuwin tangal kaping 14, dhesember, kadadosanipun inggih temenkala tanggalkaping 13 dhesember ing tanah Aprikah sisih ler wonten lindhu ageng, ngantos angrisakaken griya wolung dasa, titiyang ingkang pejah kathahipun 39, (lah ngantos-atos lo). Redi Dereng antawis lami wonten sawenehing tiyang, ingkang kekesahan saking Priyangan dhumateng Cilacap alampah dharat saking Cilacap lajeng dhumateng Samarang numpak sepur, piyambakipun cariyos yen gunung Salak sarta gunung ageng sampun tigang dinten kurdha mawi angwedalaken kukus deneswara ingkang kapireng pating glger rumiyin punika kinten-kinten embok manawi inggih swaranipun redi kakalih wau. Serat telegram saking Batawi inggih amartosaken yen swara ingkang kapireng pating glegerpunika aslinipun saking redi ageng, ingkang pucakipun kalimputan kukus kandel lilimengan. Rosa Ing jaman sapunika tiyang inakng misuwur karosanipun boten wonten malih kajawi satunggiling bongsa Itali nama ARgelo Kardiliyah, agriya ing kitha Napadha, ngumur 38 taun inggiling dedegipun 5 kaki 10 dim, wawratipun 27 pon balung ing pengkeran sarta otot ototipun tikelan agengipun tinimbang kalayan sasamining tiyang, piyambakipun kewawi anjunjung tiyang sanes ingkang wawrat 390 pon kaliyan drijinipun panunggul tingalipun entheng kemawon dene trekahing panjunjungipun wau mangakten: tiyang ignkang badhe kajunjung kedah angkat tiyang sanes kakalih, lajeng gemantung antawisipun saking siti sakaki, Angelo lajeng amasang drijinipun panunggul wonten telapakanipun tiyang ingkang badhe kajunjung, lajeng dipun angkat kaliyan gampil inggilipun saking siti watawis 4 kaki, kaselehaken wonten sanginggiling meja taksih ngadeg tanpa rekaos. Caranipun anyarekaken layon Manawi wonten satunggiling susuhunan ing Ostenrik seda, layon badhe kasarekaken sasampunipun dipun urmati punapa adatipun wonten salebeting greja komisinekluster, tabela ingkang badhe kakuburpunika kabekta medal margi ingkang celak piyambak kaliyan griya gedhong ing cungkupipun sadumuginipun ing ngriku tumunten juru anglarapaken athothok- thothok konten lajeng wonten ingkang nyauri saking nglebet sapa kuwi, juru anglarapaken wau sumaur, ingkang sinuhun kanjeng susuhunan ing Ostenrik maharaja Onggari, ingkang wonten ing nglebet lajeng sumaur, iku aku ora wanuh, juru anglarapaken athothok konten rambah kaping kalih, tumunten ingkang wonten ing nglebet pitaken malih sapa kulwi, juru anglarapaken sumaur ingkang sunuun kanjeng susuhunan ing Ostenrik, lajeng kasauran 2
malih, iku aku ora wanuh, juru anglarapaken athothok-thothok konten rambah kaping tiga, lajeng wonten swara pitaken malih sapa kuwi, juru anglarapaken tumunten nyauri mangkaten iki sadulur ku si Prinse, sanalika kawenganan kori, lajeng kasarekaken menggah pranse punika asmanipun para sinuhun ing tanah Ostenreik dene lalampahan makaten wau sampun kina makina, inggih punika naming kadamel anyatakaken bilih ratu tuwin kawula punika anunggil ajal kamulanipun, pramila sareng ingkang wonten ing jawi amangsuli asmaning ratu ingkang wantah, layon lajeng katampen. Panyuwun Pungkasan Pasakitan kairingaken ing para pandhita tuwin sanesipun dhumateng satunggilig panggenan ingkang badhe kadamel anglaksanani tumintaking paukuman pejah arena kakethok jangganipun sadumuginipun pangggenan sang pandhita pitaken dhumateng pasakitan mangkaten apa kowe isih darbe wewekas utawa panjaluk sejene engger, mungguh atur panyuwun kang pungkasan iki jrenih sarta bakal tak pituruti, pun pasakitan umatur, inggih, kula kepengin kenginga ajar temung Inggris. Sakolahan ing madiyun pangkat satunggal tuwin pangkat kalih, sapunika liburipun saben dinten jumungah mantun dinten Akat kados ingkang sampun kalampahan kalih dene para murid pundit ingkang badhe dhumateng masjid kadhawahan anglestantunaken pendhak dinten jumungah mesthi jumungahan punapa malih murid pangkat satunggil ing perangan C tuwin B saben wanci pukul 11 siyang katamtokaken sami mantuk dene murid pangkat satunggil ing bagiyan A tuwin pangkat kalih sarta tiga, punika taksih kalestantunaken mantukipun kados ngadat. Borneyo Agaminipun tiyang Dhayak Bongsa Dahayak ing sisih kilen punika boten gadhah masjid nanging boten kenging kaewokaken tiyang kapir, titiyangipun ing ngriku sami ngabekti sarta angaji-aji samukawis ingkang dumados saking kodrat Allah, ingkang sakinten migunani dhumateng manungsa, cariyosipun sampun saking parentahing jin ingkang ambeg kasudarman ing tembung Dhayak dipun wastani Jewati, nanging bongsa Dhayak inggih pitados yen wotnen sawenehing jin ingkang gadhah ambeg candhala, inggih punika ingkang sok angawontenaken sasakit sarta ambilaeni ing manungsa. Dhukuning bongsa Dhayak boten mangretos sakedhik-kedhika dhumateng nalar-nalaring panyakit sakathahing sasakit lajeng kagreba saking pandamelipun setan mila setan punika kedah kapurih kesahipun. Manawi wonten tiyang kaparag ing sasakit akrabipun lajeng nabuh tamburan ingkng sakit tumunten kagosok sela denign dhukun dene sela wau cariyosipun paringan saking jin. Bongsa Dhayak sanget pitadosipun dhumateng babaganing sasmita tuwin impen boten anglampahi pandamel punapa punapa, bilih dereng pikantuk sasmita utawi impen sae. Tiyang Dhayak inggih pitados dhumateng peksi, langkung malih dhateng peksi Lang, ingkang warninipun sarupi alap-alap mila manawi bongsa Dhayak badhe mangsah yuda, punapa dene badhe angethok sirah ing mengsahipun ingkang kaprelokaken rumiyin anggenipun ngawasaken ibering peksi, manawi ibering peksi angancus dhuameng panggenaning mengsah, punika sasmita sae, nanging manawi ibering peksi mondar-mandir ing ngawang-awang, punika sasmita awon kajawi punika swaraning peksi inggih ugi angggadhahi kajeng, manawi wontenipun swara kapireng saking sisih tengen utawi saking kiwa, punika dados ngalamat badhe manggih kabengjan nanging manawi wontenipun swara kapireng kaking ngajeng utawi wingking, punika dados ngalamat badhe manggih sangsara,. Bongsa Dhayak sangetpitadosipun dhumaten gsawenehing panggenan angker, inggih punika satunggiling panggenan ingkang boten kenging kaambah sawatawis dinten deign tiyang neneka, wonten ugi samukawis ingkang boten kenging kapendhet saking panggenan ngriku, bilih dereng dumugi wangenanipun nanging panggenan angker punika inggih saged tumunten tawar, bilih mawi isarat mragat ayam utawi babi. 3
Manawi wonten sasakit ambah-ambah, kados ta pageblug cacar sapanunggilanipun sasamit ingkang nunten sumrambah, sakathahgn tiyang sami ajrih medal tansah memepen wonten salebeting griyanipun kemawon. Sasampuning mentas nyebar wiji sarta tanem pantun ing dalem kawandinten boten purun tuwin boten kenigng lumampah akiwa tengening sabin awit ing sabin wau ugi kaewokaken panggenan angker. Bongsa Dhayak ing tanah Burneyo pitados yen wonten satunggiling swarga, ingkang kawontenanipun kacariyosaken nyarupeni kados ing ngalamdunya ngriki, wonten redinipun lepen patamanan saha wana-wana, wonten salebeting swarga ngriku benjing badhe saged papanggiyan kaliyan sanes salajengipun tetep gesang kaliyan sakathahing kasenengan ageng, amargi ing swarga wau tutuwuhanipun angemohi sarta babinipun loema-lema. Mangsuli cariyosipu nJin kawontenanipun jin punika saged wicanten kados manungsa, nanging sadaya tetembunganipun bali swara, manawi angucapaken pait tegesipun legi, manawi angucapaken legi tegesipun pait menggah umuring jin punika langkung panjang katimbang kaliyan manungsa ing dalem ngalam dunya ngriki, tundonipun ingggih mawi pejah, manawi pejah jiwanipun aliyan dhuamteng jamur utawi wowohan dene yenjamur utawi wowohan punika katedha ing manungsa lajeng dados rare, mangkaten punika gamanipun tiyang Dhayak. =========\================ Mas Ibnu Rajak kula tan esah cecengklungen anganti-anti rawuh panjenengan sampun rikuh, kula sumanggen manawi ngantosa kawiyak, eman mas Juru ngarang. ==========\========== Dhandhang. Rasikaning sarkara pinurih, neka warna wedharing pawarta, ing satemah wuryaning reh, menget warta ginelung, rinancana ring sekar manis sriteng jaman rebawa, panjenengan prabu, sribasuketu sang nata, kalanira manamur kula lan patih, wasita tri sang arya. Manungkara samana marengi, aneng tepis iringing pradesan ing Katripala arane, panggyeng janma lelaku,l sinambrama ring tembugn manis lah sakeh inglumampah, paran marmanipun wimba sakingpakarangan rereyongan pindha janma ngalihpanti, sumaur keh lumampah.Dhuh pukulun andadosna uning, wau sakeh janma kiang lumampah, malebeng kitha sedyane, wit ngriki saben dalu, kadhatengan denign memedi, entut berut mangaran ya ta kang manamur, gumujeng sarwi ngandika, kayaparan de sir wigyamastani, entut berut lir apa. Kang dinangu umatur wotsari, dhuh pukulun pan wus ragilambat wau memedi dhatenge, sabening wanci surup kongsi prapta pngkasing wengi, giris sakehing janma, temah ting bilulung, bola-bali met sasana, ngalor ngidul memedi manglantun laris pan sarwi mawa swara. Wiwit surup prapteng bangun enjing, wonten swara migon datan pegat mila gung janma sakehe, saben ing wanci surup surya samaya dulur ingngili, enjing boyong reyognan awing sul mring dhusun makaten ing slaminya, sonten ngili enjing mantuk gunning janmi, lir ngenes prihing driya. Srinarendra kang manamurlaris asru denya mingunguing driya, nulya arsa ayektotekake,lumebet maring dhusun katripala lawan kyapatih, datan antara myarsa, swarareng entut bret-brut amawa gonad tan enak langkung bacin nulya arya manungkara glis kinen mangintip prenah. Wus pastawa pamyarseng pangintip dunungireng swara lawan sangkan nira dyan manungkarge, mendhet wasiyatipun kang tinilar wisma pinetri, wasta oyot bayura, dyan umarek dunung, ngireng swara wus tetela, gya sinabet ing ngoyot bayuranguni, nuluya wonten katingal. Sujanmestri sawiji yu luwih, nanging tansah angentut kewala, gya dinangu lonature, putrining peri ulun abibisik sang dewi mwami, nanging sakehing janma, mastani sang ayu, sundel bolong dobol marga, sugih entut gandanya salin-sumalin gonad bacin witira. Nulya banger tan antara amis dangu-dangu arus pesing pengar, dyan sangit leteng gandane, nunten apek apenguk tan antara salin aledhis langu wengur tumanggap tan antara dangu, asengir lengis salinya, sigra seger asedhep arumnya prapti, wangi saya angambar. Menggah ta kang dadya jalaraning, sugih entut gandane tan enak awit saking prabawane,lisah ingkang dumunung, aneng dalem rah samartani, sinung wadhah dahendah, sangakdhahipun wit satunggal namanira, lisah gaceng gandanya kalangkung bacin wewadhah akik reta. Kalih lisah sawa kang gonad mis akik biru kang kinarya wadhah tri lisah kowangan rane, winadhah akik dadu, gandanira kalangkung pesing, caturnya sinungaran nenggih lisah 4
nyamu, gonad sangit sinung wdhah, akik jenar tinon sakalangkugn peni, ponca lisah gadarwa. Gonda apek winadhahan akik cemeng kadya musthi kang bantala, satira winarna mangke, wasta lisah sigunggu, gonad langu wewadhah akik kapuronta ngujala, lir candhi cumunthuk ngantoreng caladuk wayah, bangun enjing sadereng nya semu abrit rumandangan tariksa. Pitu lisah srengan gonad sengir, akik wungu kangkinarya wadhah, astha kang winarna mangke, lisah treniranipun gonad sedhep dumuneng ngakik ijem pindha musthika, tinjomaya nguwung, lir ijoning jaman kiyam byata tit a jangkep nyana wawinarni, lisah sariranira. Kang gonad rum sumrik amratani, dumununging wadhah akik seta, dhuh marmamamba saben sore, mari kiwit angluru, sujanma kang sarjoneng budi, kang wigya anyirnakna, jiwaraga ulun kang supadya amulyaha, nunggil unung lan sagung para surastri, sampun ta pijer dadya. Peri anggung makaten puniki, mangke saking pangesthiing manah, yen wontena upamine, sujanma ingkang purun mejang dhateng sampurneng jisim lanjiwa yektinira,lisah sanga wau ambalilaken sadaya, dhateng janma kita sungka mulyan tuwin lisah amba punika.Langkung ageng prabawanya yekti, kalamun ta amanggih babaya, saged medal na mayane, durgandana tumanduk mari mengsah prasamya giris tyasira gya sang arya, manungkara dangu, lah kang iku ta upama, aku ingkang mulyakna apa darbeni kabeh mau lenganta. Nanging ingsun pasthi banjur sugih, entut brat-brut pindha kaya sira, apa karya susah dadine, dewi swami lon matur,lah ta inggih lamun tan mungging, sasoneng dalem rahsa, mangsi lajeng brat-brut sugih entut mapindhamba, menggah penetipun dumununga mungging, unggyanireng warastra. Lamun wonten pakewet kang prapti, pupucking warastra ing ngusap dening lisah sesenenge, upaminya tumanduk maring mengsah tyasira giris wit saking prabawanya, lisah kang dudunung, pucuking sarardatama, byatati tangsrinata ang namur larisalon denya ngandika. Maring arya manungkara pnrih, amejanga dewi Wami inggal, sami ing sadalu mangke, dyan manungkara gupuh, tumandang mring anggyeng narpati, dewi Wami winejang, mring sang Arya wau, sampurnaning jiwaraga, anampeni lajeng muksa dewiWami,nunggil suraduita.Wau lisah sangang wadhah aglis sinaos ken mring srinamurkula, sang nata langkugn sukane, gya para tiyang dhusun katripala kang samya ngili, kinen samya wangsula, winartan kalamun entut berut nyuwus sirna, yata wau sagung tiyang duk umyarsi, langkung sukaning driya. Samya suka sokuring hyang widi, wau sakehing janma ruhara, muji narendra arjane, gumerah swaranipun wusnya mantuk wis meng pribadi, tentrem tan kara-kara, anulwa sang prabu, kundur mring jorpraja lawan para wasdya kangngring wimba nyanguni, saking jroning reng kitha. Pirapurna pinenget nujari, respatiping nem likur candrama, jumadilakir wasane, wawu sangkala ketung, muja yekti sarireng ngaji, dhuh mangkya pamintamba, sauypaminipun susilaning sastra tuna, rasikage den sikara mamrih sidi, sedya tansalah cipta. Titi Katandhan Siswasambawa. 5
Ongka 8 Kemis Paing kaping 10 Jumadilakir wawu 1817 utawi kaping 23 Pebruwari 1888 Surakarta Kulawisudhan Wiyosipun dhawuh ing timbalan dalem gusti kanjeng Sang aprabu amarengi ign dinten kemis tanggal kaping 10 wulan Jumadilakir Wawu angkaning warsa 1817 salowongipun abdi dalem bupati pulisi ing Kartasura ingkang kakarsakaken anggentosi abdi dalem kaliwon pulisiing Bayalali raden ANgabei Citradirja ingkang sampun kakarsakaken amakili padamelanipun bupati wau sarta slaminipun kaganjar nama sasebutan Raden Tumenggung Citradirja. Kasinggihan sanget karsaing praentah, liuranipun kantor kapatiyan sapunika kaelih wonten ing dinten Jumungah, amargi prayantun jaksa tuwin para garap sanesipun yen nalisir panggaraping prakawis ing dinten liburan wau saged marlokaken sembhyang ing masjid ageng nyuwun tobat ing Gusti Allah anggenipun mentas ngingser pandoman ingkang leres jalaran papacak dalem ingkang sinuhun jaksa kadhawuhan gadhah manah ingkang temen- temen amargi ingkang mungel ing kitab manawi tiyang adamel leeleresan ingkang boten saleresipun punika badhe anyandhang kukum siksanign Allah, katikel kaliyan dosaning ngumat ingkang kageleng mukiring Allah, nanging manawi leres anggenipun netesaken leleresan punika katrimahipun denign Allah kasami kaliyan tiyang suciingkang salat kajat (kintunan). Kula amurina sanget dhumaeng sesembahan kula sang prabu, dene ing mangke karaton dalem saking panyawang kula meh ical ijinipun kadosta: nalika kunanipun tiyang lumampah wonten palataranipun karaton dalem punika kedah medal urut pinggir, saha boten kalilan lembeyan ing mangke bibrah, lampahing para tiyang sakajeng kajeng, waton cucul racukan ing salebeting baluwarti, nalika kunanipun ingkang kalilian numpak kareta naming para putra Santana dalem sanadyan Santana bilih kaparingan pangkat abdi dalem inggih boten kalilan numpak kareta wotnen salebeting baluwarti, mongka ing mangke sanadyan tiyang alit inggih nekat purun numpak wonten salebeting baluwarti, punapa dene abdi dalem ing mangke gadhah ngakal ambalithuk kukum botennumpak ananging ngusiri, punika punapa pantes kaliyan naming dharat satlenceng mawon teka keset dipun labuhi boten angajeni dhumateng karaton dalem tuwin ing mangke saweneh tiyangnumpak kapal wonten saleebting baluwarti kenging kimawon boten dipun awisi, ingkang makaten wau punapa pantes, kagungan dalem alun-alun kidul ingmangke dipun saba kewan babi, saha patrolan sawetan kiduling siti inggil dipun angge sadsadeyan denign Cina, patrap kados dene dhasaran peken pacinan (*) ingkang makaten wau saking pamanah kula saru sanget dipun tingali,s aha lajeng kacihna bilih pulisi sapanunggilanipun ingkang sami ambawahaken ing ngriku kriang angaji-aji dhumateng sesembahan kula sang prabu, saha karaton dalem sampun mokal bilih tiyang cina wau anggenipun manggen ing ngriku boten kalayan angsal lilah,bilihingkang ambawahaken anglilani anggepipun punapa,bilih boten anglilani punapaha, teka boten tumunten kaberat kalayan kapatrapan paukuman samurwatipun. Saha ing mangke sawenehing tiyang alit ignkang saget tumbas prabot kados dene agemipun para bandara putra Santana dalem ugi lajeng purun ngangge wonten salebetipun baluwarti, kadosta: klambi pulkahkalung cal plangi sasaminipun ngangge katheklek apes ngangge cripu, lampahipun langak-langak nanging picak kapethuk para priyantunlajeng anunjang kemawon tamtunipunbilih saweg saklebatan inggih kakinten para bandara, wasana sareng dipun wspaosaken jebul arta kate, boten pajeng sigar, langkung malih ing jawi baluwarti ignakng makaten wau bilih kalajeng gendhilanipun para alit wau boten prayogi sanget mila saking panyuwun kula mugi sesembahan kula sahakangjeng parntah ageng, angawisana dhumateng patrapipun ing ngalit ingkang purun purun acalunthangan saha karsaha anggesangaken pranatanlami, kados ta patrap lumampah wonten palataranipun karaton dalem saha ngalun- alun ler sapanunggilanipun pancen kula cacadhang sanget wiyosipun pranatan lami wau ARjalagsana. (*) waton rukun nun inggih punika ingkang asring anyirnakaken sadaya tata tuwin sanesipun. Jurungarang. 1
Ing salebetipun taun punika para bakul sasaminipuningkang sadeyan manggenkukulakakn tuwin ider, sami rumaos telas manahipunamargikirang ingkang numbasi, ingkang kaping kalih pndi sadeyan ignkang saweg pajeng lajegn kumruyuk sami tumut-tumut mila para anggaota kenigng kabasakaken telas gendhingipun tondha yekti remeh-remehan kala dereng kathah kareta andhogn ing lusmenipun para tuwan tuwin cina kathah untungipun sapunika sareng dipun esuk ing ngandhong inggih kathah sudanipun kosok wangsulipun pun andhong kala saweg sakedhik dereng kthah tunggilipun inggih untung, sareng samangke ing ngrika ngriki bongsa jawi purun angedegaken pasewan kareta, ngantos tumindakipun andhogn kadhasaraken sarta ider kados sate gulekambing, sampun saestu kemawon boten cucuk, inggih punika anggumunaken sanget anggeing lajeng angasoraken pangupajiwa, kagaliha tiyang kere antukipun angemis inggih anumpak andhong. Sasa punika wedalipun wowohan andemenakaken satelasipun pelem tuwin jambu kajegan kathahipun slak manggis duren nanas dhuku, pijetan rambutan kuwweni pakel jeram keprok pacitan kuwik tuwin kapundhung, punapa dene pisan gmane kawarni, ing peken ageng, slompretan sarta wande sajawining kori brajanala kidul saben dinten dhadhasaranipun katingal angundhung-undhung, andadosaken sereng sarining peken, menggah reginipun sadaya wau mirah sanget para gadhah damel mantu sapanunggilanipun kapasang yogya, awit kasambadan anggenipun badhe anyugayta tamu, wowohan isen-isen meja saged semua anengsemaken (kintunan) Panaraga Sapunika ing ngriki katawis reja, awit dene kathah ewahing nagari katimbagn kala rumiyin kdosta: Ing ngalun-alun sapuniak pundit butulan mawi kaparingan gapura asri tiningalan pager bataning ngalun-alun ingkang tembing ler kakethok sapalih, lajeng pinalengkung, regoling kabupaten ugi kasirnakaken makaten ugi salebetipun kabupaten ing ngajenan kaangge kebon sekar, sakembaran wetan margi saha kilenmargi, kathah ing ngepot boten kenging kawical kuciwanipuning nagari punika samangke, kasenenganipun para priyantun golonganipun kirang, malah boten wonten katimbang kala rumiyin bilih rumiyin nalika kula taksih dados juru serat dhistrik wah teka rame guyub kalayan pirukun boten kantun (kawontenanipun inggih wilujeng) punapa malih panjenenganipun bupati taksih raden adipati Cakranegara, punika etraping pangereh dhumateng para prayantun sakalangkugn kenceng, sarta kereng, ananging boten kriang patitis mila sedaya sami sumujud pamuhi kula ing gusti Allah putra ignakng gumantosa mangke inggih makatena anyeplesana ingkang rama. Prasman Kacariyos ing kitha Paris wotnen satungiling sudagarignkng sanget misuwur ing kasugiyanipun satunggil dinten lenggah nyerat wonten ing kantor panyeratanipun, boten uninga yen putranipun jaler ingkang saweg ngumur nem taun tanpa sebawa amlebet ing lemari wadhah yatra, nalika tuwan sudagar kesahsaking kantor tanpa titipariksa,lemari waukasesa lajeng kaunci kemawon, upn rare kantun wonten salebeting lemari boten kasumerepan deign bapakipun menggah rare punika kapadosan dhumateng pundit-pundi boten kapanggih, enjingipun sareng ambikak lemari wadhah yatra, rare kepanggih wonten ngrikun sampun pejah. Serat pawarti Indiya Welandi wotnen ingkang amartosaken, sapunika saya lami saya tambah tiyanging jawi kilen ignkang purun mangangge cara kaji ingkang sanes leresipun pandamel punika pantes kaawisan denign parentah, sapisan amargi nerak prnatan mangangge sanes anggen-anggenipun, kaping kalih manawi sambarang tiyang kenging mangangge surban punika prasasat angesoraken pangkat kaji ingkang sampun dumugi Mekah. Tuwuhing Kawigyan 2
Enggal punika kula maos ADpertensi ing serat pawarti pambrita Betawi, tokonipun Tan Ulo mentas tampi masin ingkang saged anyerat, manawi sampun gadhah masin punika yen badhe kintun serat gampil sanget. ADamel Giris Kala malemipun dinten Akad tanggal kaping 6 JUmadilakir punika wanci jam satengah sawelas kyai Bleng dheg tumedhakingkampung Kratonan tujonipun boten angengingi tiyang sarta griya sapanunggilanipun ananging nyamber uwit piang tigang iji, sasampunipun sanajan boten damel susah ewadene sareng dipun gagas tiyang ignkang celak ngriku sanalika sami kekes manahipun wasananipun sadaya ami sokuring Allah, dene sampun wilujeng boten damel rekaos sarehipun kula katemben utawipancen dereng sumerep mengggah kawontenanipun bledheg punika saking dayanipun punapa, manawi saking hawa, dene kula nate sumerep gambar kapethara saksama wielar, cariyosipun tiyang mastani gambar bledheg sarta asring wotnen tiyang ingkang ngangge supe kados bangsanipun akik pethak masir cariyosipun untuning bledhek punapa malih ila-ilanipun tiyang sepuh manawi kiyai ageng sela punika saged nyepeng bledheg mila katelahdumugi samangke sasmasa wonten kilat utawi claret para tiyang mungel anyebut tedhakipun ki ageng SEla supados sampun ngantos kasamber ing beldheg mengggah ila-ila waupunapa salugunipun punapa tembung keras manawilugu, dados tatela bilih bledheg wau wujud dene ingkang saged nyepengpunika sampun pantes kemawon ing ngatasipun jaman para wali, manawi keras kados pundit abaripun mila babpunika kula pacaki ing serat bramartani, mugi wontena para sarjana ignkang kaparengparing saserepan saiba bingahipun manah kula. Cinitra ing Bumipalan kaping 9 Jumadilakir wau sinengkalan atur Kula, angesthi kawruh. Katandhan Raramintarsih. =========\============== Kula sampun maos panjurungipun ignkang sisilih nama pun KUning, ingkang kapacakiing pustaka Bramartani ongka 4 ingkang mratelakaken saupami wotnen pranatan wawatesanipun tiyang gadhah damel saiba mupangatipun ing ngatasipun jaman samangke, ananging kula kalilana matur reraosan sami estri inggih nun sarta kula sampun kgalih bilih manceni ing kresa, menggah bab punika saupami kalampahan kapranata, inggih tamtu langkung prayogi, anamung srehign watakipun tiyang wau boten tamtu sami, wotnen ingkang moncer, wonten ingkang mlepes manahipun dados saupami sampun kapathok ing pranatan ingkang moncer sanajan manahipun taksih wua ananging sampun saged netepi prantan wanggsul ingkang mlepes manahipun sarta badhe netepi pranatan kemawon boten saged badhe budidaya sampun rekaos larak badhe ka......mila kajengipun tiyang ingkang sampun sami kalampahan punika manawi kula sampun boten saged manceni, ingkang moncer inggihleres jalaran anggenipun badhe angangge kalimrahan punapa malih sadya manungsa pnika tamtu gadhah pagnancas ingkang kedah kagunggung, sarta anggenipun ngatingalaken barkah dalem ing gusti, utawi boten angicalaken ing kasugihaning Allah dene ingkang mlepes inggih leres awit saking ajrih bilih katemahana.....makaten wau manawi dipun sengkakaken badhe antetepi tatembungan angger uwas bakal tiwas mila ingkang kasebuting nginggil wau kajawi kaparengipun para maos menggah ingkang kula ing ngatasipun ngagesang, punapa malih priyantun manawi taksih gadhah raos pangraos tebasanipn bilih kajiwit taksih sakit kapetik taksih kaget kados dereng pantes ambacal kalimrahan ananging sampun ngantos tilar ing sapangkadipun utawi katimbanga ing sawawratipun ewdene manawi saestu pancen boten saged angange kalimrahan ngupadosa sasab kemawon ingkang brukut kaados to ingkang parlu mantu manawi dipun manah cuwa btoen pantes sawawratipun aluwung kasaosaken dhateng ingkang kasebut bapa biyung, inggih punika lurah bekelipun manawi boten wonten satunggal punapa kados kathah kaparengipun awit sampun wajib anglamari panekar ingkang kusud sarta ing ngatasipun dipun aubi dening panekaripun sanajan naming karingkes boten mawi punapa- punapa sampun pantes kemawon dados among saengga triman tur ignkagn tampi sakelangkugn ing pamundhinipun. Cinitra ing bumipalan kaping 8 Jumadilakir wawu tinengeran 13 Katandhan Raramintarsih. 3
========\===================== Teja utawi Kukuwung Kula sampun maos panjurungipun mitra Wasibujaingrum ingkang ginelar ing bramartani ongka 5 anyariyosaken bab katingalipun teja kala tanggalkaping 28 wulan Januwari ignkagn nembe kapengker punika, cocok kaliyan paningal kula saking wukir andong cinawi, ing sarehning salami kulasaweg punika sumerep ignkagn nama Teja, dados tuwuh cipta kula makaten laku werak iya tunggale kukuwung kae, bedane mug nana kulon la nana wetan manut adheping srengenge. Kyai Wasi., jengandika sampun kaduk ing panggalih bela penampi, boten pisan-pisan kula maibena pangandelingpara kina ing bab wahananing teja wau, naming ing ngriki kula badhe angandharkaen kadadosanipun amurih mewah ana seserepanipun para maos ingkang dereng sumerep. Dadosipun teja utawi kukuwung awit saking jawah awun-awun ingkang kasorotan deing surya, srehign soroting srurya btoen saged bablas jalaran narajang pedhuting jawah awun- awun mila sorot lajeng pencar maujud moncawarni, dhapuripun ngaluweng manut kubenging paningal bilih surya wanci bedhug mongsa wontena tiyang saged ningali kukuwung, punika tondha mathok Andongcinawi kaping 8 Pebruwari 1888 Puythutan Pamangkok. ==========\=============== Punika sambetipun cariyos ringgit purwa lampahan Endrakumala. Data tita kangpinurweng kawi, nujuing ngari raditya kresna, siniwita snagpamase, wonten ing sitiluhur, pratikstha ing amparan ruksmi, sinukarteng sosotya, sru angkaramurub ing ngayap para parekan prabiyada manggung katanggung mangampil kaprabon sribthara. Pepak sagung kang sumiwi sang sri, ingkang putra dyan para garudha, caket lan nata lungguhe, myang sagung raja sunu, sadaya nya sumiwi sami, miwah dyan wresni wira, ugi aneng ngayun yeku kadang naking sanak wimbya pinet ipe dera sribupati, putra sri ugrasena. Gareaji nglesanpuranagri, dene ingkang nangkil panangkilan kyapatih sapanekare, para pyamantri anung, sang udawa pratonmong jurit kasup kaonang onang, ing janalokanung, surasekti ing ngayuda, wigya mengku prapratiwadya sakalir, ing nganggep kula warga. Abrabusanani para dasih, pindha kang sekar sata man mekar, kakondha myang daludage, aglar ing ngalun-alun linut deing maruta milir tinon saking mandrawa, lumunda gumulung, kongas gandaning narendra, marbuk arum sinerang samirana ris prapta ing pgelaran. Tumanduk ring parsana nampeki, maweh en tyarsanig npra sumiwa, rerep sirep sadayane, sagunging kang wadyagng, mung kukila jalak kang muing, prtisthengluhur tratag miwah wadya prabu, kang samya manakbut karya, gendhing pandhe kemasan sadaya sami, liye kunir sabawa, Binarunging pradongga mimbuhi, asri senene ing pasewakan yata wau sang pamase, sing mandrawa kadulu, nir warnaning manungsa jati, pindha bathara soman siniweng swargagung, ing ngayap prasidya gana, wau aruma nabda srinarapati,mring putra den Somba. Kulup paran pawartanign jawi, sagung kawulaning sun dwaraka, narpa putra lo nature, pukulun sang aprabu, mengggah pawartanign nagari, arja sakehing janma, tentremanahipun detamurah sandhang boga, janma tani samya suka-suka penting, barang tinandur dadya. Gumrah sagung wadya sanagari, samya suka derantuk upaya, bang pangupajiwane, gampangpangulahipun data nana angsayeng karti, wus nirsagung duringrat winise seng kukum wimbuh wimbaning prajajar, kathah janma lyan praja kang samyaprapti, temtrem wis med waraka. Anglur selur wadya kang gagarami, iyang ratri satatalumampah, dewus sirna kuwatire, kariten trem rahayu, sing pangestu sri narapati, sang natal on ngandika, sukur kulup lamun tentrem tyasing wadya bala, nindi tarja prajanta ing dwarawati, parmaning hyagn wisesa. Kulup ingsun atatanya malih, paran wartaning praja ngamarta, narpa putra lo nature, dhuh pukulun sangprabu, patik aji ngrengen pawarti, praja sinawakapura, kataman babendu,ning sang hyang sukasmakawekas kaparag pageblukan larang bukti, kathah dhusun kang Sonya. Sore sakit enjing angemasi, enjing sakit sore denya pejah, naendra sapamyarsane,langkugn sungkaweng kalbu, ketang tresnanira ing rayi, narpati darma putra, marma sangaprabu anggung anenggak kang waspa, putra maturing rama manuhara ris yayah met maduretna. Dhuh pukulun jeng srinarapati, ulun sampun amiji punggawa, kirimboja busana keh, dhumatengpaman prabu, 4
ingngamarta mamrihkinardi, dana andina-dina, supadi wadya gung datan rekasa denira, angupaya sandhang atanapi bukti, srinata duk miyarsa. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 9 Kemis Wage kaping 17 Jumadilakir Wawu 1817 utawi kaping 1 Maret 1888 Surakarta Wisudhan Tumuwuh saking kaparengipun kanjeng gupremen mas Tirta Atmaja, juru serat kantor paresidhenan Surakarta, kaangkat dados Ajung Jaksa Polisi Rol ing ngriki. =========\============== Awit saking karsanipun kanjegn parentah ageng ingkang sampun kacondongan panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen wiwit wulan Jumadilakir punika sadaya para tiyanginakng nindakaken garobag kangge angupajiwa sami japundhutan paos warni karikil kathahipun ing saben wulan garobag satunggal nem keler pethi janewer, lumadosipun paos wau saben tanggal sapisan wulan jawi, anjujug panggenan sapamrayoginipunpriyantun ignakng kapatah anampeni, inggih punika buypati pulisi nagari kanthi kaliwon mantra anomjawi lebet lajeng badhe gangge anyaeni margi-margi salebetipun nagari ingkang sanget risak. Sasampunipun kaprantapamundhutipun paos ing mangke nagari maringi dhumateng para tiyang garobagan tetenger sastra walandi sarta ongka tumraping bleg miturut kabupatenipun pulisi ingkang ambawahaken upami pulisi kapatiyan tetengeripun Sastra P.K.No,makaten sasaminipun salajengipun tetenger wau kadhawuhanmatrapaken tumrap iringing garobag ingkang sisih tengen. Menggah dhumawuhing pranta ingkang makaten wau boten among ing salebetipunnagari kemawon ananging sajan kabupaten sajawi nagari ugi tumunten kadhawuhaken. Sarehignsampun tetela wonten ing garobag kapindhutan paos amargi anjalari risaking waradinan sanajana kareta inggih saged anambahi karisakaning margi, mila punapa boten prayogi bilih bongsa jawi ignkang anyewakaken kareta tumunten sami kapundhutan paos kadospun grobag, punapa malih pamomotipun garobg dipun wtesi, kados ing tanah bawahipun kajeng gupremen punika sakalangkugn prayogi awit bilih awrat ambelesi pun rodha inggih sanget dene nagari mugi karsaha andhawahaken prantan ing kawontenanipun karta ignakgn sami dipun sewakaken dipun titipariksaha kados ta ingkang pating kedhaglek sarempal reyag-reyog cekakipun ingkang saged anuwuhaken cekleking gulu, lapunika boten kenging dipun seakaken rakitanipun ingkang sakiten ingkang kantun lunglit wah ababak punika inggih boten kenging manawi dipun lampahna. (kintunan). Pudyapi Gusti Ayu Rontek laladosan ign kabupaten sapanunggilanipun ingkang kagem pakurmata wiyos dalem manawi gustikula ignkang sinuhun karsa tedhak ing Ngloji taun Baru, sarta taun Raja sasamenipun punika sanajan sampun rambah kadhawuhaken boten kapareng bibar,manawi sampeyan dalem dereng kondur, ewdene nalika tedhak dalem ing ngloji kapengker punika sareng sampeyan dalem sampun miyos saweg rawuhing ngloji sadaya rontek sampun gusis ingkang taksih jangkep kajawi namugn rontek kasentanan sarta ingkang kabupaten gedhong kiwa, awit saking rontek ing gedhong kiwa wau sadaya kapundhut sumimpen ing kabupaten dados boten saged ngangge kajengipun piyambak ananging kedah sareng kaliyan gongsa, milapanjang celakipun landheyan sami sarta wujudipun komplitboten anguciwani, wah ing samangke dilahignakng tumraping ngeting panggongan kaya sakaken modhel inggal inggih punika bron padhangipun tikel katimbagn sanes-sanesipun tur wonten angina boten kuwawos bilih pejah, makaten wau saestu andadosaken asriining pasamuan. Kasangsaran Nalika dinten Jumuwahkaping 24 Pebruwari taun punika, wanci jam 9 enjing tiyangnami Wongsasetika umur 45 taun griyakampung PUspakusuman Surakarta, sampun dumugi pesthi ajalipun jalaran dhawah anggenipun menek kalapa, watawis inggilipun 10 elo, sedyaniupun wongsasetika wau badhe pados kajeng, saweg ngrentahaken mancung satunggal papah ingkang dipu nlinggihi lajeng pepes menggah dhawahipun wongsasetika tanpa mawi saged 1
sabawa, ewadene kagetipun para tongga ingkagn radi celak ing ngriku dipun kinten kalapa sajanjnag ingkang rentah, sareng dipun tuweni wongsasetika sampun gumuling ing bantala. Menggah gugupipun para waris sarta pangupakaranipunboten susah kula pratelakaken ananging boten saged migunani. (kintunan). Yogyakarta Kanjeng PangeranArya Mangkubumi ing Ngayogyakarta,Ajidan dalem kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral badhe kapatedhan yatra pituwas ing dalem sawulanipun 200 rupiyah, kados dene ignakng dhumateng kanejgn gusti pagneranARyaPrabu Wijaya ingSurakarta, Ajidan dalem kanjeng tuwaningakng wicaksana guprenur jendral. Samarang Toko pangecapanipun tuwan Gebrudheresyan ing Samarang, sapuniak angedalaken serat pawartosmalayu ngalamt tambur melayu igakng dados redhakturipun babah Si Hyang Ling. Kedhiri Embok Kramameja ingdhusun Jethis laladan reh kadhestrikan jethis kala kaping 2 wulan Punika gadhah anak estri, nanging baunipun tengen celak among sasikut sarta boten gadhah epek-epek sarta driji, baunipun ingkang kiwa radi panjang sawatawis inggih ugi tanpa epek- epek nanging wonten drijinipun satunggil suku sarta pupu boten wonten babar pisan nanging dumugi sapunika taksih seger kasarasan. Ing dhukuh puhreja Onderdhestrik Palu (Papar) wonten wit pisang montong paningalipun tiyang menggah ing pisang wau boten sami, saweneh manoni 20 ontong, saweneh wonten 30 utawi 40 ontong, sarta ontong-ontongan punika anggogonda arum andadosaken gumunan. Cina Propinsi aopak (Opak) paresidhenan ing Buciyangu, pangagengipun ing ngriku angwedalaken serat pelekat suraos paring sumerep ing titiyang alit ingkang manggen ing bawahipun katranganipun ing ngandhap punika. Sarehning para tiyang ingkang sami manggen salebeting kitha ngriku warni-warni, wonten ingkang sugih wonten ingkangmiskin manawi tiyang sugih sampun masthi kemawon seneng, wangsultiyang ingkang miskin pangupadosipun isarating gesangipun saestu anglangkungi rekaos sanget awit menggah ing tiyang ngriku punika kaliiyanipun anggaota lampah dagang, boten wonten pakaryan sanesipun ingkang mupangati ing ngatasing pangupajiwa ingakgn kenging katamtokaken amurugaken kaekapan mila tumrapipun dhtengtiyang miskin sangsaya amesakaken sanget inggih saking pundit sagedipun angsal dagangan amargi boten rimat yatra ingkang kadamel pawitan mongka meh keningg katamtokaken manawi tiyang boten lampah among dagang, masthi rekaos sanget angsalipun pagesangan dangu dangu angawontenaken mamanahanipun ingkang awon salajengipun dados durjana sarta angggampilaken pranataning praja, ingkang saupami boten katrapan paukuman punika badhe kiran gadil tumraptiyangingkang kalolongan ingkang punika parentah ing kalih prelu angedegaken satunggiling kantor ngalamat Inlikiyok kadamel mitulungi paratiyang ingkang miskin utawi ingkang boten gadhah yatra badhe kangge pawitan lampah dagang, supados para tiyang ingkang sumedya anglampahi dagang alit-alitan saged ngupados sawenehingtiyang ingkang purun tanggel ing piyambakipun lajeng kabekta asowan ing kantor wau, saestu saged pikantuk nyambut yatra kathahipun 3000 sen tanpa ambayar renten nanging saben gangsal dinten sapisan katamtokaken nicil sambutan sarta mawi dipun wangeni ing dalem satus dinten masthi saged amundhuti sapinten sambutanipun wau, wondene prajangjiyanipun ingkang boten kawenangaken nyambut ing kantorpunika. 1. Tiyang ingkang madat 2. Owesiyu (Padri) jaler utawi estri 3. Tiyang ingkang ngabotohan 4. Ingkang gagriya ing baita 5. Ingkang boten gadhah balegriya 6. Saradhadhu 2
7. Boten wotnen ingkang tanggel 8. Juru cukur Kawontenanipun pamanggih sarta pranatan ingkang kasebut nginggil punika tetela ing nagari Cina wigya anandukaken pangreh, angowel sara mamalad kawilujenganipun titiyang alit ingkang nandhang kacingkrangan. ============\============== Panyuwun kula mugi panjenenganipun kiyai Juru Mangarang karsa amacak wawarah kula ing ngandhap punika. Sakalangkung ing pangungun kula leledhang ing pabaratanipun kiyai Bramartani, teka wonten ingkang nyaruwe risaking tataning karaton pangungun kula wau makaten sareng kula tetesaken panyaruwe wau teka anyeplesi sadaya, tegesipun boten kirang boten langkung, dados inggih leres risakipun tata wau. Dhuh Kyai Bramartani, embok inggih panjenengan budi sirnanipun lampahan ingkang panjenengan giyarake punika, punapa malih sesebutan kanjeng, ing mangke inggih sampun camah, punapa ta tegesipun sesebutan punika, suwawi bilih kula boten lepat tegesipun makaten kang wantah ipun tembung ingkang, dene jeng, punika suku, wetahipun ing teges dados sing sikil ananging punika ingpamanggihipun tiyang ingkang badhe kados pun kula, teges wau tekasih nalisir, embok manawi leresipun: kanjeng punika wancahipun tembung ingkang jeneng utawi igkang jumeneng . Sumongga ta sami kagalih apiyambak sinten ignkang pancen kaleres angsal sesebutan wau, rak naming sang ratu kalihan ingkang pancen ewoning bongsa Ruhur, ingakgn ginusti-gusti, dados sanadyan ruhura ananging karuhuranipun tumuwuh saking jinunjung, sinengkakaken utawi sakng kawisudha, la punika pancen boten kenging angangge utawi angsal sesebutan kanjeng. Kadosta: sembah wonten ing lebetipun capuri kadhaton inggih sampun bibrah, punapa malih tembung kadhaton sansaya punika sampun sirna babar pindhah, yen ta punika sami dipun udi beberipun kados para alit inggih lajeng sami karaos utawi pancen lajeng rumaos alitipun sampun boten kemawon kok badhe wonten ingkang anggung kumalungkung. Rak inggih ta, la wong boten wonten ingkang karsa angudi, la kados pundit anggening para ruhur boten sami camah, la wong wartosipun saweneh wonten ignakng karsa anyewakaken kareta, ign argi mijorjinoran kalihan para andhong, pramila buneking manah kula, lajeng sumungku ing hyang widhi anyebut walahuallam amin. Cinitra ing ARgapalimengan tanggal kaping 16 wulan Jumadilakir ing taun Wawu, pasemoning sangkala SAbdaning kawula mangwesthi gusti Kyai Ajar Kabesturon. ========\==================== Amedharaken Pamireng Babaratan 1. Yen titiyang kang manut agami Ngisa, kedah angesndelaken pandamel ingkang mirungga, inggih punika yen pinuju dinten akad. 2. Manawi titiyangkang manut agami Musa, kedah angendelaken ugi, samukawis pandamelan yen pinuju ing dinten Saptu. 3. Bilih titiyngkang mnaut agami Mukamad ugi angendelaken pandamelan, yen pinuju ing dinten Jumungah. Kang kasebut ingngajeng wau sadaya kakumpulaken dening para babotoh boten wonten dinten ingkang dipun singgahi, punapa ingkang mangkatenpunika, sampun kagalong pupuntoing Ihtikt ksantosan, titi Pun Lengeng. Kirang Candhakan. SAweneh ing kaji tongga kula sedhih angraosaken bojonipun dene meh saben taun gdhah anak saking kapeteking sedhih kaji lajeng kesah ngupados sartsupados semahipun sampun wawrat wawrat malih, anjujug ingngarsanipun sawenehing ngulama ing Samarang, 3
sasampuning mrasajakaken sedyanipun kaji kaweling ing kyai ngulama, benjing malih manawi acampuh ing ngayuda kaupamekna kados tiyang numpak kapal kapurih mancut ing tengen medhun ing kiwa, sasampuning tampi warah punika kaji bingah-bingah mantuk. Let sataun semahing kaji wau katawis warat malih, kaji lajeng wangsul dhateng Samarang, sareng pinanggih kaliyan kyai ngulama, boten saronta lajeng kala ir ing pangrasulanipun kados pundit kyai, dhawah sampeyan rumiyin inggih sampun kula estokaken ananging wasananipuntiyang estri inggih meksa wawrat malih, kandheg samanten kaselan pitakenipun kyai ngulama, lah weling kula rumiyin kados pundit, wangsulaning kaji, lah inggih mancat ing tengen medhun ing kiwa, kyai ngulama gumujeng kekel wicantenipun lah layake dika ngangge mampir ing teleng, empun ta niki gampangan mawon nek sampeyan bias anglakoni, tamtu bote wawrat malih rayine si kaji pitaken la kadospndi, saniki nek sampeyan neng jroning tilam sampeyan upamakake kaya neks ampeyan ngadegi Jumuwahan sampun ngantos angentosi kotbah, banjur metu neng jaba mawon, kaji miring warah pnika lajeng jengek sarwi wicanten iyah kok ana bae kyaine, wong lagi angrasakake saotone, teka........dereng ngantos dumugi wicantenipun nunten dipun candhak pun ngulama, mulane nek bias anglakoni semah dika boten botene wawrat. Baruklinthing. ===============\============= Jiwa ing kubur Cina Miturut pamanggihipun bongsa Cina, ing nalika tiyang pejahpunika jiwanipun tiga, satunggal jiwa ingkang dados rowang wonten ing kubur, kalih jiwa ingkang manggen wonten kalentheng tunggil luluhuripun tuwin tunggil para akrab kaliyan papan kaki buyut angemot namanipun ingkang pejah, tiga jiwa ingakgn dhumateng ngalaming roh, ignkang punika milanipun para bongsa Cina punika kaprelokaken sanget ing dalem staun taunipun tuwii dhumateng kuburan (nyadran) neneka lamasanipun ing panyadran wau wektu cebeng, tegesipun amemetri jiwaning luluhur, dalah para kompeni manawi wedal mangkaten punika inggih masthi sami angsal lilah mantuk dhumateng dhusun utawi kithanipun supados anindakaken sarta amranata pakaryan damel sae para luluhuripun kala kaping 25 Oktober, 1886 satunggiling pangageng ingkang misuwur gagah kapurunanipun nama Li Yung Yung Pu, pangagengipun bandera cemeng, inggih angsal pralilah, 3 wulan adamel sae kuburing luluhuripun. 4
Ongka 10, Kemis Legi kaping 24 Jumadilakir Wawu, 1817 utawikaping 8 maret 1888 Surakarta Ing dinten Senen tanggal kaping 14 wulan Jumadilakir punika, kula amartuwi sadherek dhumateng nagari ing Surakarta,. Kula dipun sukani kabar, bilih ing dinten salasa tanggal kaping 15 Sampeyan dalem ingkang sinuhunh karsa tedhak dhumateng ing Jurug amirsani gebyagipun anggitan tata gelaripun para militer ananggulangi dhatengipun mengsah saking tanah wetan sampeyan dalem ingkang sinuhun mangrasuk busana cara Walandi, agem- agemanipun jendral mayor, enjingipun ing dinten Salasa wau kula lajeng malebet dhateng salebeting baluwarti, dumugi sangajenging kagungan dalem kori ing Talang Paten sampeyan dalem sampun miyos saking karaton anitih titiyan wulu abrit inggilipun watawis 4 kaki, 4 dim awit saking kascaryaning manah kula aningali titih andalem wau, amila kula lajeng pitaken dhateng abdi dalem ing Surakarta menggah aslinipun titihan dalem punika, wangsulanipun ladosan saking tuwan Gastongdhesence, wondene wiyos dalem wau ingkang sami dherek putra Santana dalem tuwin abdi dalem sasaminipun sakalangkugn dening kathah, pupapa dene kula nyumerepi satunggalng kareta dhapur landhower, rakitan palumpung, 4 wuruk Walandi kula ugi lajeng pitaken cariyosipun punika titiyan dalem ananging naming kaagem ampilan kemawon anggen kula aningali tedhak dalem wausaking kagungan dalem kori Talang Paten ngantos dumugi ing Jurug ing samargi-margi ingkang kula sawang naming titihan dalem sanadyan sampeyan dalem wau boten kawatang ageng inggil ewadene nitih kapal ingkang samanten ageng inggilipun teka ceples kemawon sawangipun anggenipun nitih titiyan kados tumemplek sarta titihan dalem wau lambe manahipun dhasar prayogi, punapa dene trang jangipun kenging kaanggep sae sanget sukunipun katingal entheng, tuwin nalika wonten ing jurug miring suwaraing drel maryem sha surakipun para prajurit usar ingkagn kakapalan sasaminipun titihan alem wau boten katingal bilih ewah manahipun mangkaten malih angambah panggenan ignakng rumpil rumpil manahipun inggih boten kewran wondene kondur dalem anyaengi bibaraning tata gelar wau wanci jam ½ 10 sasarengan kaliyan kanjeng tuwan Rumswengkel wonten sangajenganing pra pratiwa, sareng tindak dalem dumugi sangajenganing lojinipun tuwan Sengsis lajeng karsa kendel amariksa lampahipun para prajurit Walandi ingkang sami malebet ing Biting, sasampunipun para prajurit wau malebet ing Biting sadaya, sampeyan dalem lajegn kondur, kanjeng tuwan jendral rumeswengkel tuwin tuwan Owreste, punapa dene pramayor upsir Walandi sami andherekaken kondur dalem wau saengga dumugi maderata ing kamandhungan wonten ing ngriku sampeyan dalem saha kanjeng tuwanjendral tumedhak saking titiyan punapa dene tuwan Owreste mayor upsir sapanunggilanipun ugi tumurun saking kapal sami tatabeyan kaliyan sampeyan dalem sasampunipun tatabeyan kanjegn tuwan jendral lajeng kondur dhumateng loji, kadherekaken dening para tuwan tuwan wau sadaya, sapengkeripun kanjeng tuwan jendral sampeyan dalem ingkang sinuhun ugi lajeng kondur ngadhaton miyos kagungan dalem kori talang paten malih, wasana kula lajeng mantuk dhateng griya pamndhokan kula ing PUrwadadi. Ing Sela tanggal kaping 16 wulan Jumadilakir ing warsa Wawu ongka 1817 Katandhan jayengwardaya =====\==================== Sarehning saking paningal saha pamireng kula ing jamaningkang kasunaran trontonging diwangkara ing bageyan indhiya sisih wetan dereng wonten masjid ingkang ageg sarta bagusipun anyameni kaliyan kagugnan dalem masjid ageng ing Surakarta, kajawi rinengga ing bekakas ingkang kathah pangaosipun palataraning masjid wau rinengga ing bangsal bangsal tuwin tutuwuhan ingkang sampun ageng-ageng, kadosta sawo, tanjung,s emak katingal asri angayomi, sumawana miring ngaken swara kumaricik ilining toya ing jagang balumbang, ewadene, wonten kuciwanipun sakedhik dene ing mangke sangandhaping wit- witan ingkang ayom wau, ing saben dinten dipun nggenitiyang estri ingkang sampun karisakan tuwin kere ingkang sampun boten karawatan katingal wonten ingkang lemah-lemah tapihipun kantun sajuwing, saweneh pepetan tuwin nedha angemil-emil mengggah patrapipun sampun tanpa rikuh, katingal bilih pancen sampun kulina manggen ing ngriku, katitik saking solah bawa sarta bebektanipun wadhah sekul lan sandhangan tansah wonten sangandhaping 1
semak sawingking bagnsal sakaten ingkang ler, saupami manggenipun wonten ing ngriku wau kabencana ing jawah, bokbilih lajeng purun minggah dhateng ing bangsal mila kala kula sumereptiyang ingkang kados makaten wujudipun teka manggen wonten ngriku wau tansah anggen teyong ing sanubari kula, kados pundit marginipun anggen kula nyingkiraken jalaran sanget kumedah kla ngowel saha rumeksa kagunganing gusti, nanging kapalang boten gadhah kawajibaning masjid yen ta kula lajeng anranggbaya ngaru-biru tiyang punika, estu bace boten dipun paelu, mila naming tansah anggen kula pitkur, sarta muhi mugi ingkang sami kawogan rumeksa katuwuhana kresdyating tiyas suci, ingggal ambirata kawontenan wau, saha amalerana supados ing palataran kagungan dalem masjid sampun ngantos depun enggeni tiawon malih. (kintunan). Inggih punika rukun nun sadaya punika risakipun tumuwuh saking among ing among, sadhngah prakawis lajeng dipun puwung, boten mawi anolih kadadosanipun ing tembe wingkingipun. Jurungarang. =========\============== Engggelan Serat pawarti Dhelinyus angawartosaken bab piawonipuntiyang madat in gLondhon saya lami saya mindhak kathah, sacelakipun lepen ingkang winastan Temse, ing ngriku wonten ignkang angedegaken griya bambon pipitu, salebeting griya wau saben dinten kathahtiyang ingkang dhateng, among bahe anyeret dene ingkang dhategn ingngriku punika boten ngemingaken bongsa Cina kemawon dalah bongsa Inggris jaler estri inggih kathah ingkang dhateng, mila pangajeng-ajengipun tiyang kathah, mugi parentah nagari karsa mambengi karenan mangkaten wau, kala rumiyin bongsa Inggris Septa angunjuk konyak dene ingkang mangakten punika kenging kawastann gagrag enggal. Siyam sarta Jepang Raja Siyam angaturaken pisungsung warni gajah pethak sapasang katur sang nariswara ing jepang, liman punika badhe lajeng kabekta dhumateng nagari Tokiyo. Cina Satunggiling nonah Inggris nami Mis Inggal ingkang sampun tama ting sinaunipun ing kawruh dhukun (dhokter) ing ngajeng sinau wonten ing nagari Londhon sapunika manggen wonten ing Hongkong anindakaken pakaryan dados dhukun. Jepang Satunggiling upsir wadya tontra Dhitse, kalengggahanipun Mayor, sampun jinunjung sarta kadadosaken guru ing sakolahan paprangan nagari Jepang, ing pamulanganipun sang prabu pribadi. Indhiya Prasman Ingkang mangereh parentah awawartos sawatawis dinten malih badhe damel lelang borongan adamel margi kareta api kakalih, Hanoi, Langsun sarta Hanoi Laokai, terus dumugi wates nagari Cina, mangakten ugi Inggris inggih badhe adamel terusan kareta api saking Birmah dumugi ing Cina. Lemari Tosan Para sudagar sampu nmratah, rumiyin mila manawi rimat yatra sarta serat serat ingkang pangaos mesthi kawadhahan ing lemari tosan ingkang ing tembung welandi kawastanan Branas ananging manawi kula miturut pawarti saking Eropah, lemari tosan wau boten wotneningkang amurugaken kasenenganing manah, jalaran manawi wonten sawenehing pandhe ingkang gya saha gadhah pirantos sae, ing saben saben kenging kabikak ugi. Para tuwan tuwan pabrikan ing nagari dhitslan sampun anacak bikak lemarinipun tosan gatosipun among sumedya anyobi punapa inggih temen saged kabikak. 2
Lemari tosan saking prabrikipun tuwan Andhe, ingkang misuwur ing nagari Berlin sampu nkacacak denig npandhe kakalih saking pabrikipun tuwan Pabiyan ing ngajeng inggih rekaos ngantos antawis 29 menit boten saged menga-menga, nanging wasananipun inggih saged menga ugi. Inggah-inggahan who dhuwet Kala jaman rumiyin para rare sami dipun larangi deig ntiyagn sepuhipun boten suka nedha who dhuwet punapa malih bongsa Welandi sami amastani yen who dhuwet wau bote sae, saged amurugaken sasakit ing pulung manah, tundonipun damel susah kabebelen, o sapunika pun dhuwet saged minggahpangkat wontening pasamuwan amargi sampun kayektosaken dening dhokter ingkang saged bilih dhuwet punika saestu dados panulaking sasakit sene manis (Suikerziekte). SAkedhap engkas kemawon sumongga dhek lajeng wonten ingkang angwedalaken setrup utawi madu dhuwet nanging namanipun masthi dipun lintuingkang dakik. Paklempakan ingkang winastan bondhadriyah mungging ruhuring hyang Widhi Kathah para maos ingkang mitakekakenpikajengipun paklempakan ingkang kasebut ing nginggil wau, murih kasumerepana ing gunanipun mila ngandhap punika kula terangaken riringkesanipun kemawon. Ingkang kagungan pamanggih angedegaken wontenipun paklempakan punika kanjeng nyonyah A.Dhewit ingkang garwa kanjeng tuwan residhen ing Kedhiri, gunanipun karsa ambiyantoni dhateng para tiyang miskin dalah saanakipun pisan supados wonten ingkang kajagekaken anguluri sandhang tedhanipun tiyang miskin ing sadinten-dintenipun punapa malih ingkang tumrap dhumateng para wekanipuntiyang miskin sami kaangkah sagedipun ajeg ajar dhateng ing pamulangan mangangge ingkang sakinten pantes ing sasaminipun. Menggah karsanipun kanjeng nyonyah residhen ingkang mangkaten punika, lakarpinuji sanget dening titiyang kathah, awit minongka prtondha kamirahaning galih, karsa paring sanjata pitulung ingngagesang, ingkang saweg kagebeng salebetipun kasusahaning kamlaratan mila sampun pinten-pinten kemawon kathahipun bongsa ingkang biyantu manjurung menggah ing paklempakan wau, saweneh wonten ingkang manjurung wwarni yatra, saweneh wonten ingkang manjurung warni bongsa suwek sinjang sapanunggilanipun sandhang pangangge, sarta wonten ingkang manjurung sandhangan ingkang pantes kangge malebet ing greja. Wondene kawontenanipun panjurung ingkang katampenan dening paklempakan wau, teka boten ngengingaken saking bongsa kulit pethak kemawon dalah prayantun jawi tuwin bongsa cina inggih kathahigakng karsa manjurung, wonten ingkang panjurungipun warni yatra, wonten ingkang warni sinjang pethak tuwin sembagi, sawarninipun panjurung sadaya wau katampen kaliyan suka pirenaning galih deign kanjeng nyonyah, A. Dhewit. Para mitra ingkagn amaos katrangan punika sampun saestu seneng ing panggalih, boten sanede sami kapilayu tumut manjurung kaliyan saha sinten lamtonipun ingkang badhe anampeni panjurungipun punika kula angaturi tuladha ngalamat kados ing ngandhap punika. Dengan hormat Kapada Hoofd-directrice, dari perhimpoenan, Liefdefonds ter Eere Gods Kandjeng Njonja A. De Wit di Kediri (B.I). Assalamalekum Warahmatullahwabarakatu: Duh Kyai Ajar kabesturon nek boten lepat pethek kula, mungguh lereging kajeng sampeyaniku, onten lejemero prakara, sapian sampeyan duwe pamuhi, mugi ontena ingkang karsamulyakaken risaking tata, niku kula enggih biyantu pupuji, yen kasembadan saiba bingahipun manah kula, kapindho kang dadi menjelute atikula, dene sampeyan semune kok banjur agreba amah ing tata bab sembah tuwin sasebutan kanjeng , dadi liding dongeng, sampeyan jebul ajeng nutuh thothok teng wong sing andhedhepe, sarta kang ngangge tembung luwih saking kad o dika sing boten anglakoni meketen layen dadi ya wong mardika kabeh, pati gunem balik bot-bota wong winengku prentah lan ing lulurah gekeprahpun lah sampeyan piker pyambak la wong rumongsa balung peking, wah pananduking urmat muni la 3
the yottheblung boten dilarangi, mandar andadekake rahayu, mesthine mawon lajeng tumanem la gek wruha ing kinane pianika, enggih nuli katut ombaking ngekeh, padune la wong manut jaman dhasar wong onten ngisorniku patut andhap-asor, mulane saderenge onten pranatan yen ta nganggo wa gagrak kaya liding pangarah dika niku, ayake malah di ewani ngekeh, banjur diewokake wong ambancoleng, begja begjane di uneni, melu melu wasing,.....larak kojur. Lo, kan gmengoten niku sampeyan sampun gumun puluh-puluh empun dadi watekantune wong jawa cilik balik tumrampe awak dhewek niki gek prehpun nek bodho ora kanggo, wah diguguyu jalara saking kabodhowane, nek rada pinter sathithik di ewani, diarani kewan diarani nyanik-nyanik lah mongga ta kang mekoten niku punapa tinemu ing budi, amesthi boten anging pun kagelenglumrah adapt jawa cilik nek boten nama nut ombaking ngekeh, adho saya di elokake kumawikawi, angemohi jamane, luput luput di songga runggeni, disengiti, dangu-dangu boten di gape, la wong dimekotenake mati mati, sing jengkelan sok lajeng mupus mongsa bodhowa, mila sakelangkung kredyating manah kula sareng maos seratipun Arjalagsana, Wiraosing sanubari kula, lah iki jago patowan Dhuh kyai Kabesturon wiraos sampeyan ing Bramartani wau pamuhi kula mugi tekabula, lajeng wonten ingkang karsa angudi, bilih mawi katumrapaken prantan saiba bingahipun manah kula, rumaos prasasat manggih alam enggal tur temene mungmu rungonake tata kina mawon. Kula ambaleni ginem sampeyan bab bener luputing sasebutan sapanunggilanipun najan kula boten sumerep kados pundit leres lepatipun pitembungan wau, nanging sampeyan meksa kula trimah, embok manawi pamanggih sampeyan dados wiwinihing pangupaya, lo lo mongkog sampun ta rumiyin samanten estu tanpa pedah dadak sampeyan purunta,miwiti ngangge jejeging patrap kina, bilih purun kula bandhani ta sampun kula kadugi iring iring ngampil epok kula among badhe sumerep mawon puji sapeyan punapa, yen boten diguguyuwaingkathah, mesthi diarani wong nyaleneh, banjur di singkang-singkang, abenaben onten sing jawab mekoten pamandhoblang.....kados pundit rekane wong.......gadhung.. Mekoten malih gunem sampeyan bab ing sembah onten slebete kadhaton liring sedya sampeyan larak amngku katranganta, ingkang pancen boten angsal sembah teka sinembah, niku menggah ingkula engggih boten maido,nanging sampeyan piker dhisik kuwating ngelmu ngalam manawi sampeyankula criyossanagoteking tiyang kina, iba anggen sampeyan sangsaya jengkel mekoten wartane, empun malih yen onten sajroning kadhaton tumrape abdi dalem yen angsala sembah dhek lagi onten pasowan jawi mawon kayata ing pagelaran utawiing bangsal sripanganti lan liyane, yen pun jeennging mara sowan ing sang nata, masthi empun boten onten sing wenang di sembah liyane Gusti sang Aorabu kanjeng gusti punapa dene para ratu, nanging saniki sampeyan deleng, ing ngatase sembah wau sampun ngeprah, mekotena nika tumrape wong kang lagi ngepek-epek ati, yen disaruwiya enggih tansah onten mawon padune, mesthi sampeyan kalah, yen boten tumuta ing kalumrahan prehpun mila dangu-dangu tansah leres ing pamurinanipun arjalagsana wau, dene Kabul utawi boten punika Wallahuallam. Abusabar. =========\============= Nggih niku arane wong lamis padha ne cecrekan nek dijejeli cangkeme banjur mingkem rak enggih tam as saniki pancenpn boten wonten menus bares mulane kula milu ngayobagya kyai ajar kabeturon karsa medali, kanjeng nge padha karasa igane ditalusur nganggo gepol tamtue ta boten wontenkarangane wong minta sining padha elingane kaprajaniku onten sing mengku Jurungarang. 4
Ongka 11, Kemis Pon kaping 2 Rejep Wawu, 1817 utawi kaping 15 maret 1888 Serat kawat saking Eropah Sinuhun ing Dheitsilan Willem Kapican seda, ayuswa 92, taun ing mangke ingkang jumeneng putra pambajeng ajujuluk Fedrik III (kaping tiga). =======\=============== Surakarta Kala ing dinten Senen enjing panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen tedhak ing dalem Mangkunagaran badhe anjenengi dhumawahipun pranatan enggal dhumateng para putra Santana tuwin para abdi ing mangkunagaran tedhak dalem wau kadherekaken panjenenganipun tuwan asisten ing kitha tuwin panjenenganipun tuwan asisten ing Wanagiri, punapa malih tuwan Kontrolir Rosemeyer, ingkang piniji wonten ing nagari ngriki saha para tuwan tuwan ignakng sami amaosi siti bawah ing Mangkunagaran, para putra Santana, para prajurit tuwin titindhihipun punapa malih para abdi dalem narapraja tuwin yogiswara sami samapta sadaya, sasampunipun para prajurit anandukaken pahargyanipun rawuh dalem kanjeng tuwan titindhihipun para nara praja tuwin para yogiswara sami majeng, asumaos wontening pandhapa, atata lenggah sawatawis dangunipun nuntenpanjenengan dalem kanjeng tuwan sasarengan panjenengan dalem kanjeng gustipangertan adipati Arya Prabu Prang Waana sami jumeneng, panjenengan dalem kanjeng tuwan amangandika ing tembung malayu, teteh, titis saha awijang, amedharaken gatosipun rawuh dalem wau, menggah pepethinganipun ing pangandika makaten dhumawahipun karibedan dhumateng ing titahpunika, muhng sinamar wontening pangeran ingkang murbeng pasthi, dene manuswa tinitah winengaken arumeksa dhateng awakipun ingkang jumeneng nata boten naming dhateng sarira pribadi, ananigng ugi dhateng tentreming praja sumarambahipun ing kawula, boten anguciwani karsa dalem suwargi kanjeng gusti pagneran Adipati ARya Mangkunagara ingkang kaping sakawan sarengmindhak-mindhak pamedal dalem wibawanign kamangkunagaran karuhuraken mongka tanah jawi ing mangke prassasat kadhawahan bebenduning ingkang murbeng pasthi, kawontenanipun ama ingkang anarajang tataneman uwit kopi, punapa malih sudanipun argining gendhis punika tansah anuwuhaken karibedaninpun sdhengah tiyang, tumrapipun dhumateng para ruhuringkang ambakoni praja ansaya tikel matikel pramila saestu boten anguciwani ugi bilih ana ta ha praja, kalanipun wonten ribedanipun, panjenengan dalem kanjeng tuwan sanget suka bingahipun punapa malih sakalangkung amangayobagya ing karsa dalem kanjen ggusti, ing mangke sampu anamtokaken prantan enggal kadosta: para putra Santana ingkang wau kang patedhan balonja, kapirid saking pamedalipu nsapunika ing mangke kapatedhan lenggah, para abdi ingkang padamelanipun kenging kaeberaken dhateng sanesipun sami dipun suwak kawedananing Baturetna kasuwak kagolongaken dhateng Wanagiri, ing karanganyar kagolongaken dhateng ing nagari, panjenengan dalem kanjeng gusti, supados anindakna pranatan ingkang timbang kalihan kawontenanipun sapunika, ananging makaten wau boten saged kalampahan awit raden tumengugng Jayasarosa, papatih ing Mangkunagaran mongka sesepuh ingngriku, tangeh yen anetepana kawoganipun boten pindhah-pindhah arsa rumeksa ing gustinipun pramila ing mangke kaundur saking pangkat kalenggahanipun dene raden mas Arya Subrata, wadana Gunung ing Kitha, kinawulawisudha dados patih kaparingan sesebutan raden mas Tumenggung ARya Subrata, gunugn ing baturtna kinawula wisudha dados wadana ning gunung, sesebutan tuwin nami kalulusaken raden Ngabei Citrapradata anggentosi pangkat kalenggahanipun kaliwon jaksa ing pradata mangkunagaran, panjenengan dalem kanjeng tuwan andhaahaken pangandika, dhumateng ingkang nembe kinawula wisudha dados patih, ing ngandikakaken rumeksa aha tresna dhateng gustinipun sampun pindhah pindhah supea dhateng kawoganipun punapa malih angiloha dhateng kawekasanipun ingkang dipun gentosi punika wawarah ageng tumrap dhateng para abdi saaya makate ugi para abdi saaya kemawon sami angajenana pangkat kalenggahanipun sami sumerepa bilih ing mangke panjenengan dalem kanjeng gusti boten samara dhateng satunggal tunggalipun pramila sadaya sami trisna saha arumeksaha dhateng gustinipun, nunten panjenengan dalem kanjeng tuwan asuka wilujeng ingpanjenengan dalem kanjeng gusti ing amngke pranatan ing kang kawedharaken ingngajeng wau sampun dhumawwuh, sanadyan makatena saestu wibawaning 1
kamangkunagaran boten ewahg saha boten kucem, sareng sampun nawala pratisara dhumateng ingkang sami kinawula wisudha ingngandikakaken maos sasampunipun atatalenggah malih, sugata wedang ytuwin eses sumaos lumengseripun sugatya panjenenganipun tuwan asisten kakalih, kadherekakenpara tuwan tuwan sami pamitan angrumiyini kondur, panjenengan dalem kanjeng tuwan tuwin tuwan kontrolir taksih kantun andumugekaken rampungipun dhumawah ing pranatan dhumateng putra Santana. Panaraga Andadosaken duh kitaning manah kula, jalaran mitra kula inggih punika raden mas Cakradipura papatih ing Panaraga sasampunipun kendel sawatawis lajeng dumados patih kadunungaken ing nagari Gresik pamuhi kula ing gusti allah mugi kanjeng gupremen tumunten anggaliha mindhakipun pangkat ing ngatasipun mitra kula wau, sukur manawi saged wangsul ing tanah jawi tengah malih klayan minggah pangkat amin-amin. Enggal mangke mas Adisentika wedana dhistrik PUlung, prikancanipuntiyang alit ing bawah dhistrik ngriku, saged amikut sawer sawa agengngipun watawis wonten sapucang, sapunika katur ing nagari, kapiyara wonten kabupaten uwahtiyang ingkang ningali sakalangkugn kathah, jaler estri anem sepuh. Ing nagari ngriki, sapunika kathahtiyang ingkang anyedhiyakaken masinis panjaitan anyanyadhang para priyantun ignkang karsa maaaasinisaken rasukan utawi sanesipun. Sampun watawis 6 dinten punika nagari ngriki boten katurunan kakijawah dene para tani sampun rampung pananemipun pantun ing sabin. Katandhan pun Semsel NIhar Surabaya Kawartos polisi ing Surabaya taberi amikut sarta amlaksana tiaygningkang sade bubukahwa ingkang mawi kaworworan punapa pulisi ing ngriki botenkarsa anelad patrap punika, manawitiyang sade bubuk wau mawi kapriksa tulen utawi botenipun kados kados kathah tiyang sade bubuk ingkang kajodheran manawi pamriksanipun wonten angelipun sawatawis punapa boten prayogi mawi katandukakan ing kawruh pamisah utawi katedahaken ing apoteker. ===========\=========== Areng Sela Ing jaman sapunika angeram-eramaken kathahipun panggenan ingkang kepanggih wonten arengipun sela, kados ing Asiyah Wetan Cina, Siyam Malah, Birmah, Afganistan Burneyo, langkung malin ing Indhiya Inggris enggal punika kula maos bilih nagari kasmir ugi kepanggih wonten arengipun sela ingkang anglangkungi sae, gupremen Inggris sampun paring dhawah dhumateng stungiling Insiyur ingkang sanget paham aniti priksa kawontenanipun areng sela wau. =====\======================== Dhuh Kytai Jurungarang, pangandika panjenengan punika pancen saleresipun kemawon amargi ujaring babasan sanajanprtingkah sarta panabda manis inggih badhekirang pened bilih kalintu ing patrapipun nanging tumrapipun juru mintasih, Ibnulamis arujak sentul ngaler kaliyan ngidul saestu tebih sungsatipun sakathahing panaruwe mong sadipun gapeya boten mindhak anddosaken cacading badan pyambak dipun wastani ngacengmong, katuwan tangguh, dados lalampahan ingkang mangkaten sampun boten kenging kabudimalih agedipun tiyang apes sak kula yen tumut tahan ruwe, mangke dipun wastani, dados prelunipun anggen kula gesang among gegering manah boten marem tampi kasenengan samatra. Sanajan gesang kula ingkang mangkaten kados gesangipun kutu-kutu walang ngataga, nadhah minum tilem lajeng pralaya, ewa samanteninggih taksih kula temah ugi,lah saking pundit anggen kula sumedya oncat saking babasan wau, aluwung nyelehaken kalam anyandhak pacul kadamel ngarem-aremi manah sawatawis Andum wilujeng konca lamis Abu Sabar. ==========\================= 2
Sakalangkung suka ing manah kula, sampeyan sampun tan lenggana, dhuh mas Ibnu Sbar sumerepa sampeyanmanawitiyang lamis punika awon-awoning manungsa, embokbilih tinandhingaken kalihan weri taksih onjo pun weri, trur sami mangangkahipun ananging weri naming tarimah dhateng kalimpenipun ing pakampungan sembet-sembet amoh, cowek gompel dipun openi, sareng para lamis boten pangangkahipun ageng sarta sarana ambibrahaken tata, boten arumeksa dhateng wibawaning praja, bilih sampun kadugen pangangkahipun lajeng anadukaken watek langguk lengguk lengguk langak-langak prasasat anguntal alu boten tumolihingg kiwa tengenipun dene kala waunipun manawi angadhep para ageng, tumundhuk angler pendah endhasipun dipun kerok polonipun dipun eco ring timah, dados anggumendhelprasasat boten saged tumenga, tangeh bilih para makaten wau arsa labet dhateng praja, mandar tansah anganti-anti, anginte-inte lenaning para ageng ingkang dipun minta sihi, la punapa sampeyan sampun meningi yoganing nagari, ingkang wonten sesebutan panjenengan dalem bandara ngabei, larak saweg nembe sapunika kemawon sareng para sastra kinca angrebda bibrah nun toblas boten kawawi angampah suleging manah kula, sumongga ta katitika, sampun sami dipun galih remeh ta, iyah teka besa...... Jurungarang. =========\============== Wangsulan Kula sampun maos karanganipun miytra kula ingkang sisilih PUthutan Pamangkok gumerlar ing pabaratanipun pustaka wartiongka 8, aparing barkah dhumateng Ongga kula, bab kawontenanipun teja, ingkang kula gelaraken tumrap ing pustakawarti ongka 5 Kauningana ki puthtut sampeyan sampun saged amastani kawontenanipun kukuwung tuwin teja wau bokmanawi anempil saking kasagedanipun para bongsa Eropah, bilih kajujud saking nalar inggihleres kadadosanipun kukuwung tuwin teja wau toya jawah awun-awun ingkang kasorotan surya, katondha kula nyumerepi ing grojogan semarang, punika jurang sakalangkugn inggil kadadosanipun warih anyemprot sumembur angawun-awun bilih wanci jam 8 dumugi ½ 10 enjing, pinten-pintenkukuwung ingkang nyarupeni teja, kula ugi sampun saged anggagaskadadosanipun kukuwung tuwin teja, sabab bilih jam 8 enjing asring kemutoya kula semburaken kadamel neles sata kataman soroting surya, ugi katingal cahya ingkang nyarupeni kukuwung, ananging sarehning bongsa kula tiyang jawi wau sanadyan sampun kaanjingan agami Islam tuwin kasereyan piwulang bongsa Eropah, ewadenten dereng waged anirnakaken gugon tuhon sadaya, sabab kawontenanipun piwulang bongsa jawi kina asring marojol saking nalar, suwawi kagaliya, kados ta bagnsanipun donga ingkang tanpa tapa waged anulak dayaning latu (andilat wesi abrit) gogodhongan ingang waged amejahi unen- unen bangsanipun gamelan kausapan godhongan lajegn budheg gogodhognan ingkang saged angempukaken barang inking atos gogodhongan ingkang angampangaken gebak tuwin angalisaken lalandhep talutuh ingkang saged anulakaken bentering timah ingkang saweg kaejer amongah-mongah.. Sumongga kula aturi mamah beling sarana godhogn keji bokbilih kados angganten sedhah,punapa dene manawi wonten kinjeng tengis kula aturi besmi sedhah wonten ing dalem kimawon saestu kinjeng ingkang nyuwara nyalering lajegn kendel. Sampun nun sumanten kemawon bilih kalajengaken cariyos ipun kina babagan kasiyatanipun gogodhonga saestu badhe anuwhaken kirang prayogi. E, e, meh kasupen isenipun jarak Cina punika ugi ageng paedahipun bilih wontentiyang kataton katingal rekaos tuwin sampun asring sumaput punika who ingjarak Cinaingkang garing utawiingkang remucoh dipun bucal kulitipun sarta cangkok ugi kabucala lajeng kalolohaken ingkang nandhang tatu wau, sanadyan sampun tinakdir ajalipun ananging bilih saged kalebt saking 5 las saestu sanalika saged enget saha being paningalipun langkugn malih manawi wonten rare ignakgn kasambet jalaran anggenipun tetak punika migunani sanget cobi ki puthtut anyatakna, walauallam. Cinitra ing Dhukuh Arja Sarilek 14 Jumadilakir warsa Wawu, tinengeran ucaping wong ngesthi kaanan. Pujarjaning mitra ingjengandika Wsi bujaninggrum. 3
Ingpustakawarti ongka 4wonten panjurngipun mitra kula rarakuning, suraosipun rarakuning mumuji, mugi wontenakaparenging parentah angawontenaken pranatan wawatesan menggah kawontenaning tiyang gadhah damel ananing ing pustakawartiongka 8 angemot panjurungipun mitra kula raramintarsih, suraosipun rara mintarsih boten anjurngi dhateng pangajeng-ajengipun Rarakuning, amargi saupami parentah kalampahan angawontenaken prantan wawatesan mengggah kawontenaning tiyang gadhah damel rara mintarsih gadhah panginten ambok manawiing temnbe badhe welas dhtengtiyang ingkang sawsek malepes awit pun malepes wau badhe anetepi sarasanig pranatan boten saged bilih boten anetepi ajrih, yen ta angaya-aya anggenipun amudi daya sampun rakaos temahan larak bdhe ka....amilara raraintarsih sampunboten saged amanceni kekencenganin tiyangingkang sampun sami linampahan wau. Kajawi punika Rara Mintarsih mawi amedharaken pamanggihipun kados ing ngandhap punika . Manawi satunggiling tiyan gpancen sampun boten saged saestu agangge kalimrahan aluwung ngupadosa sasap kemawon ingkang barukut menggah wujuding sasap wau upaminipun kadosta: sawenehing punggawa sedya angemah-emahaken anakipun estri, ananging piyambakipun sampun rumaos badhe boten saged ambawahi ingakng pantes sawawarating kalenggahanipun aluwung anakipun estri wau kacaosna dhateng ingkang kasebut bapabiyung kemawon inggih punika lurah bekelipun lurah bekel wau naming supados lajeng amaringaken saengga triman tur ingakng anampeni inggih badhe saakalangkung king pamundhinipun. Ingkang punika manawi saking pamanggihipun tiyang cubluk ingkang kados kula, saha ing sasaged-saged rekanipun mawi pipiridan ing babasan mangkaten ngatasing ngaurip kudu anggayuh karaharjan amila ing babpangajeng-ajengipun rara kuning kula kalilana tumutur anenadhang sanget sagedipun kalampahan ananging kedah mawi kaseselan ing dhawuh bilih satunggaling punggawa ingkang kalenggahanipun samanten mongka gadhah damel anggenipun ambawahi kedah naming samanten utawi kirang. Ingkang makaten wau manawi pamanggih ing manah kula kados sampun sami sakecanipun dipun lampahi, wujudipun kadosta: ingkang saweg pinuju saged angontenaken waragad kathah, inggih sampun abdhe boten parlu angntenaken amargi sampu kandheg pinambegnan denign dayaning pranatan langkugn malih ingakng sawek pinuju malepes inggih badhe boten wiring anglampahi kirang, awit rumaos malah sampun anetepi punapa sadhawuhing pranatan. Wondene pamrayogi ing bab sasap barukut au pamanggih kula kirang parlu, amargi tiyang emah-emah punika rosipun ningkah, ing saestunipun bilih sampun pragad ing paningkah inggih sampun cekap mangkaten sasaminipun kadosta: ettak sunat bilih sampun ris inggih sampun cekap ugi, amila sanadyan pangajeng-ajengipun mitra kula rara kuning wau sampun temtu badhe boten saged kalaksanan ewadene saking kadarpaning manah kula kedah gadhah panyuwun dhateng para mtira kula sasamining alit manawi badhe angemah-emahaken anetakaken anyunataken ingakng parlu kapendhata rosipun kemawon miturut pipiridan ing nginggil amargi agenging pasamuhan punika sampun katondha yekti biilih naming dados wisaning karaharjan amila ing sasaged-saged sami angundur-undurrana sakig sakedhik mengah lampahipun ingkang badhe anuntun dhateng susuhing kiasusahan wau, ewadene sarehning kula punika pawestri, dados bote pisan nate sasrawungan kaliyan para ingkang ngidag dhateng tindak pangrehing kautameh amila anggen kula cumanthaka medhar pamanggih ingkang samanten mangkaten wau manawi kagalih degsura tilar tata, labetan sinaruwe teka sumela angaturaken pamanggih, inggih layake kemawon bote langkung manawi kula kagalih lepat kalepatan kula wau mugi mugi tumunten a kaberat sarana kawasesa deing lumembaking pangapunten wasana taklim kula sinarojeng pamuji ingkang dhumateng karaharjan katur mitra kula sakaliyan Saking Mitranto Majangwulan Ing madyapraja =========\============= Kados pamurih sampeyan ing nginggil punika inggih boten saged kalampahan awit ingkang sampun sampun saben tiyang gadhah damel tindakipun naming anyeplesi babasan sabuk 4
sindur isin mundur, pramila saben saben para tiyang gadhah damel endemipun lebaring damel liripun ambikak pethi kaelik sumbangan naming sakedhik boten anyekapi, mongka siklontong sampun anginguk konten pejah nun Jurungarang. 5
Ongka 12, Kemis Kliwon kaping 9 Rejep Wawu 1817, utawi kaping 22 Maret 1888 Ngawi Nalika dinten Malem Rebo tanggal kaping 14 wulan punika, ing dhusun P.K. wonten satunggal Tiyang wasta bok B.D adus dhumateng ign benawi,boten antawis dangu, bok B.D. jelih-jelih tulung-tulung, para tiyang ingkang celak ing ngriku ami dhateng, saha sareng dumugi panggenanipun anggenipun jelih-jelih pun bok B.D. sampu munsna ical boten kantenan. Boten antawis dangu tiyang ingkang sami dhateng wahu badhe wangsul mantuk pun bok B.D. katingal wonten sabrang wetan kabekta baya, para tiyang ingkang dhateng wau sareng priksa pun bok B.D. kabekta baya, ing sanalika sami bekta baita dhateng sabrang wetan bujeng pun bok B.D. wau. Wektu para Tiyang tandang sampun sami dhateng sabrang weta pun Baya lajeng silem pun bok B.D. ugi kabekta silem boten antawis dangu katingal malih wonten sabrang kilen sareng katingal wonten sabrang kilen pun Baya lajeng sidipun senjata sakng sabrang wetan ugi kenging,ssanalika pun bangke lajeng waged uwal sareng pun bok B.D. dipun culaken tiyang ingakng wonten sabrang wetans ami dhateng sabrang kilen saha lajegn nyandhak bangke wau sareng dipun tingali, ingakng tatu, kleres sukonipun ingkang tengen tugel. Anamung ingakng dados eramipun tiaygn ignakng sami tandang wau, icalipun sukonipun bangke lelabetipun siyung baya wau, kok kados dipun kethok gaman anggenipun muges punika ingkang dipun erami para tiyang wau. (kintunan). Magetan Nalika malemipun tangggal kaping 4 wulan Maret jajaka wasta pun Kowor, griya ing dhusun Kincang, tumut kadhistrikan ing Maospati, nyandhang sakit kasrepen saeng tengah dalu sakitipun sangsaya ngranuhi ngantos kasupen pun kowor nyandhak dedamel lading, kadamel gorok biyungipun ingang saweg tilem kapatos awit saking pangogeling tangan pamerangipun tuna dungkap lepat jongga kenging salang ingakng kiwa, pun biyung kaget ambengok nedha tulung, boten dangu tongga tepalihsami dhateng angalayat pun kowor kapikut lajeng kaladosaken ing ngarsanipun parentah. Panodhi kasagedanipun para magang ing paresidhenan Madiyun sampun kalampahan kala tanggal kaping 27-28 Maret wonten ign dalem kabupaten Madiyun ingkang ondo kasagedanipun naming magang 13 lajeng sami kapacak ing urut-urutan badhe pamilihipun ing tembe menawi wotnen kapriyantunan ingkang lowong. Salowongipun pandamelan wadana ing dhistrik Kaniten ngantos sapriki dereng wonten ingang gumantos para asisten wadana ongka SEtunggal ingkang sampun lami, saiba samipangajeng-ajengipun waton celak nun. Dhitselan Kabar kawat amartosaken sedanipun sinuhun Wilhellem ing nagari Dhitselan para ratu-ratu boten wonten ingakng nimbangi sepuhing yuswanipuningkang saweg surud punika, kala panjenenganipun prabu Napoliyon Bonaparte ing nagari Pras ambedhahpraja Dhitselan Prabu Wilhellem sampun dados prajurit pangampingipun ingakng rama, dene sedanipun punika boten anuwuhaken pangungunging ngakathah, awit yuswanipun sampun meh 92, taun. Ingkang badhe gumantos kaprabon ing nagari Dhitselan putranipun pembajeng ingkang sampun jumeneng pangeran dipati, ananging saderengipun ingkang rama gerah, kanjeng pangeran wau sampun nyandhang gerah salebeting jongga, ngantos kalampahan kabedhel dening para dhokter, amargi usada ingkang katamakaken saking jawi madal boten saged tumama, kadadosan pambedhelipun kaleresan sarta katawis gerah ing sang pangengeran kathah senggangipun ananging antawis dinten angot malih malah langkung sanget ngantos para dhokter mastani bilih sang pangeran gerahipun boten ngukup. Garwanipun san gpgneran punika putrid saking Inggris putranipun sri Prabu Kenya Viktoriyah ing nagari Inggris sampu npatutan kakung ingkang pambajeng jujuluk pangeran WElhellem samangke sampun yuswa 30, taun bilih ingkang rama kanjeng pangeran adipati boten lastantun jumenengipun nata, awit saking gerahipun wau, amesthi pangeran Wilhellem ingakng kagungan waris karaton sarta badhe rinatu ing nagari Dhitselan bilih kalamaphan makaten pandugining ngakathah, toten lami ing tanah Eropah badhe wonten perang, ananging mengawit taksih lulus panjenenganipun kanjeng pangeran Bismark papatih ageng ing nagari Dhitselan ignakng sampun kasusra ing jagad pundi-pundi, kados boten badhe kalampahana perang Eropah wau. Karonce saking kabar kawar denig Jaka Marsudi. =========\==================== Kula saklangkung mangayubagya, menggah krsanipun kanjeng parentah ageng ign samangke kabupaten pulisi salebting praja ingkang sampu nkalampahan salebeting tricondra punika, 1
kawenangaken angrampungi prakawis para paben tegesipun para para paben kadosta: potang kamipotang, sambutsinambut barang, kawates amugn prakawis ingakng 50 rupiyah mangandhap wonten ing pakempalaning rat kabupaten. Dene ingkang kadamel angrampungi wau, anetepaken ungelanipun bab kaping 13 sangking instruksi ongka 1 sok tiyanga ingkang kadhawuhan ing pangadilan Rat Kabupaten kawon inggih lajeng kateksa ngujudaken ing ngarsa Rat kemawon bilih prakawisipun kirang trang ingggih lajeng katulak. Kinging ugi para kawon prakawis ubanggi, nanging naming kawangkit, 8 dinten bilih salebeting 8 dinten boten saget angujudaken punapa ingkang sampun dados dhawuh karampunganing rat kabupaten parentah lajeng anyiwer punapa barnag darbekipun ugi kasrentekaken 8dinten malih, mongka tiga mesaboten saet ngujudaken inggih lajeng kalelang sak pajeng-pajengipun lajeng katampekaken kang gugat manawi tirah arta inggih kaparingaken wangsul bilih kirang boten cekap kadamel amangsulaken punapa kang kasebut gugat padngadilan taksih anindakaken malih. Pakempalan rat kabpaten wau, sampun katamtokaken saben amarengi dinten Rebo utawi Saptu dados 8 dinten kaping 2. Gumun kula bilih amarengi dinten Rat kabupaten o aeng sanget bongsa kula jawi gadhah gigayt jangkep 3, 2 kakelun denign kakek tenglang, kedhik-kedhikipun sadintetn rat ngriku wonten 15 10, mendah ole padha mumpluk kucire sikakek sing kek saya mempeng olebrindhili wong jawa, lah si paman si bibi kang padha kataman gugat teeka anglinas anyakukruk suwe-suwe bagnsa ku dhewe dhing kudu kena paparibasan wong jawa dhuwit ole ngrenteni ngaya aya, teka mung ginawe ariyaya dina-dina bondha mu muspro omah sirna awakmuda, uh, kono patine si yuyu kangkang. O, getun kula bab pamundhuting arta pausur ngkang pangadilan pambagining dhumateng para konca garap sadaya, ingkang pangageng teka boten anggalih, naming kapitadosaken dhumateng prayantun ingakng tinanggenah anampekaken cihnaning gugat saha ingkang pinethil dados liding rat sarta gripiring rat kabupaten kemawon inggih punika, 1 Mas rong, loniku 2 Mas Rong niku neh wo, wegig sanget prayagung, 2 punika bilih ambagipausur, amargi namugn dipun anggit kemawon iki sidhadhap semene, si waru semene, si suta semene ya mene, na si anu mene, anu mene, amak, blebengleb ya mung pyayi 2 kuwi, mongka pamundhuting pausur, ing dalem prakawis 10 rupiyah 50 sen lah sapinten kemawon kempalipun iyah mendah aneoletuku sate kambing, prayagung, 2 kuwi, wehdus siji dika roni bae,ngantik klimis lambene,hem ya ben lemu-lemu. Puapa dene malih prakawis para paben ingkang minggah rol salajengipun rampung ing jagsa, pambagining pausur, kathik enggih samama won kalih pambagiing rising prawira wegig 2 wau. Nahenta panuwun kula dhumaeng pangagenging rat kabupaten mugi mugi karsoha anguningani kawontenanipun pausur, sarta mranata pambaginipun supados dadosa suka bingahipun para garap sumawana para magangan sadaya, bokbilih ing tembe ambabeka dhateng kasregepanipun para garap sarta tuwe wekelipun para magangan sadaya, sampun kok dipun empleb-empleb prayagugn kalih punika mawon iyah, mar, kula nek kemlekeren kemase 2 niku wau iyah rak inggih mesakaken canenunun. Titi cinitra ing dhukuh Arja SEkarlek 12 Jumadilawal tinengran ucaping magang, angesthi sih. Wasi Bujaningrum. Atur katrangan dhumateng ingkang asisilih nama Rara Mintarsih. Kan gembok kula mugi kalilana urun katrangan saking pandangu sampeyaninggih, ananging sampun kagungan pangggalih bilih kula bagdhe saged anajalentrehaken ingakng tetela, o taksihi nyamut- nyamut nun baresipun kula punika namugn sahamberi, naming sok sageda ambadharaken piyandel ingkang anglengkara, kalih dening malih ing mangke rak inggih kathahpara sarjana ingkang karsa paring pitedah. Menggah maujuding gelap punika lakar sampun te tetela, awit punika dat tur asipat ananging dhapuripun boten masthi saha tanpanyawa, boten kok kados dene pangandika sampeyan asisiyung kadya rasaksa makaten para saged bongsa Eropah mentas kemawon anggenipun kapanujon saed anggambar gelap asarana potokrapi (gambar sorot) wondene gelap ingkang kagambar wau kawartosa nedha kakajengan igakgn daud saepang-epangipun kajawi punika dhapuring gelap terkadhang anestha mimis bilih makaten kawastanan gelap mimis. Gelap makaten latu Elektris wondene kodrat iradating Allah tangala ingakng kawastanan elektris wau wonten kalih warni, positip akaliyan nekatip sarta dunungipun wonten sadhengah ingakng maujud naming ingkang makaten wau boten katawis amargi wawrating elektris kakalihipun tansah atimbang,s ampun dades watakipun bilih elektris kalih sanes bongsa (positip akalkyan nekatip) samasa cacelakan lajeng gendeng ginendeng wangsul ingagn anunggil bonngsa sami babenthikan manawi wonten wujud kakali hsami cacelakan wawratanipun elektris boten sami sabongsa, punika kalihipun lajeng gendeng ginendeng aja laran panariking elektris samasa salah satunggiling wujud wawratanipun elektris boten timbangkaliyans atunggalipun saha wujud kakalihipun sami kekah boten saged majeng amasthi elektris 2
ingakng awrat wau lajeng mesat saking wujud ingkang dipun teploki awarni latu amurugi wujud satunggilipun. Gelap punika latu eletris sing mendhung, manawi brumbungan lampu kagebeg kaliyan sangkelat ingkagn ngantos sanget wonten ing senthong, dangu-dangu bilih dipun celaki ing dariji (sampun kadumuk) amesthi medal latunipun punika inggih latu elektris samu ugi kaliyan gelap naming kaget alit alit tan kaliyan ageng-agengan. Elektris dumunugn ing saenggen-enggening sumubing toya (water damp) inggih kanggenan elektris manawi sumubing toya kempalan akathah lajegn asrep temahan kendel dados mendhung ing salajengipun dados jawah, lah ing ngriku prntising toya inking lembat maewu-ewu ngempal dados saprintis ageng wontene prenah dumunung ing elektris punika naming wonten ing rarai ning wujud (op de oppervlakte der lichamen) printisan toya ingkang waunipun maewu-ewu sareng ngempal dados satunggal amasthi rarainipun dados ciyud sanget sarehning wujud kaciyuten temah elektrisipun kirang enggen dados wujud wau kawratan wawratanipun elektris amargi punika mendhung ingkang kandel boten timbang wawratanipun elektris kaliyan mendhung ingakng tipis satemah elektrisipun mesat awarni latu amurugi mendhung ingkang tipis. Boten ngemungaken mendhung kemawon ingakgn wonten gelapipun dalasan bumiinggih asring ngedalaken gelap naming ingkang kathah medal saking mendhung awit mendhung wawratanipun elektris angungkuli bumi, sababipun kadosingakng kula aturaken ing nginggil wau, kempaling printisan toya maewu-ewu andadosaken ciyuting rartainipun ing mongka elektrisipun boten ewah wetah kados ing waunipun dados sakalangkung netel kiran genggen temahan wewah kathah karosanipun. Limrahipun tiyagn jawi ingkang kula aturaken gelap ing nginggil wau kawastanan caleret utawi kilat wondene swaraning gelap ingakng jumebret punika kakatranganipun makaten: Sarehning caleret sakalangkung benteripun dados hawa ingakng kamergen sanalika melar, ananging sapengkering calert sanalika wnagsul mimpes malih, wangsul hawa wau sarehine tumbukan tepang ing saenggen saha sakng sangeting banteripun angwontenaken swara ingakng anggigirisi, manawi kapireng saking katbihan kawastanan galudhug kabekta sakng swaranipun ambal-ambalan ananging kauningana swara sambetan ingakng kathah-kathah punika saestunipun kumandhangipun kemawon cloroting kilat kaliyan dhawahing s\wara saking sami rikatipun meh tanpa elet keigg kaewokaken sareng sami sanalika, pramila bilih kang embok uninga wonten calert dipun mantep ing panggalih sampun sumelang embok manawi badhe tininjo ing hyang wrahaspati, boten susah angucap tedhakipun kyageng sela, amargi sampun kapengker, ing nalika tiyang sumerep caleret baledheg sampun sareng anyamber. Lo mangke kang embok kagungan cipta makaten: ah rak mokal ana tumbukin gawa bae nganti anyara mengkono, kambi goroh yen kilat lan swara bareng anane, tandhane so kana agelap anyamber nganggo di bukani aleret dhisik wah trekadhang suwe elete. Ingkang punika kauningana, pecut bilih kapecutaken amesthi nyuwara, sumongga kagaliha, punika kabekta saking punapa, bumipunika tansah kalimputan ing hawa, sumiyuting pecut mawi anerak hawa, hawa ingakng katerak sanalika lajegn nitih, ing tapaking pecut temah tanpa hawa, ananging meh sami sanalika kejogan sakng kiwa tengenipun tumbuking haa saking santeripun dados anyuwara. Menggah danguning eletipun caleret kaliyan jebreding gelap wau, kabekta sakng tebihing panggenan sarehning caleret punika bongsa papadhang, dados sanalika saged katingal saking tebih, jalaran lampahing papadhang saking rikatipun meh boten mawi angetang mangsa, wangsul swara punika sagedipun kapireng mawi rambuutan nurut hawa,lampahipun rindhik sanget katimbang kaliyan papadhang, punapa malih menawi nuju jawah utawi wonten pedhut kados sampeyan sampun nate anyipati piyambak menawi sanjata utawi mriyem kaungelaken amasthi katingalipun saking katebihan lkeluning kukus mawi elet kaliyan dhawah ing swara, ignkagn rumiyin tiyang sumerep keluning kukus lajeng miren gswaranipun ing mongka sayaktosipun keluning kukus kaliyan dhawah ing swara wau sareng sami sangkala, amila sampun tetela bilih lampahing papadhang tikel kapin gpinten-pinten rikatingpun angungkuli swara, dadosing nalika tiyagn sumerep caleret baledheg sampun sareng kumupak namugn dumugining swara ing kupinging tiyagn wau karumiyinan denign papadhanging caleret ignakgn tumanduk ing mripatipun. Ing wasana kang embok atur kulaingngigil wau sadaya boten kedah badhe kula gagahi, amargi sumerep kula ingkang samanten wau, naming anggen kula nempil ngugermi pitedahing serat kemawon ananging manawi kamanah manah kados lajeng pinanggihing nalar, ewamakaten sarehning titnitah islam kedah angucapaken lapel Wallahuallam bisawab Cinitra ing patirtan pening kaping 14 Jumadilakir sangkala tinengeran Atur yakti pangesthi kula Jaka Baruklinthing =====\====================== Cariyos Tanah Jawi 3
Kawontenanipun tanah jawi saerengipun kadhatengan tiyang Hindhu. Kala samanten titiyangingkng wontening tanah jawi, boten amanggen padununganipun sarta menggahing pagesanganipun sawarni kaliyan bongsa ingakng dereng pikantuk piwulang, inggih punika kados bongsa ingakng samangke punika manggen pulo Burni, pulo papuwa tuwin sanesipun. Caraning tiyang gagriya kala samanten griya satunggil dipun enggeni sakulawarganipun salebeting griya punika kaguthek guthek mawi senthong pinten-pinten satunggil tunggiling senthong dipun enggeni tiyang dalah sahaank bojonipun ingkang kangge griya punika saking deling, panjatos atep saha gogodhongan dhapuring griya panggung, wondene pangangge ignkang kasandahng ing para tiyagn wau tenunan sakng klika kasar, gagodhongan sarta serating gade\bog tiyagipun jaler cawetan kemawon tiyagnipun estri panganggenipun sandhangan punika kados sinjang ciyut wates bangkekan dumugiing dhengkul dereng sumerep caranipun nganggge rasukan iket-iketan punapa dene kathokan. Ingkang minongka pasrenipun inggih punika kadamel saking untu, wulu, karang, wulu sato, babalung sarta sanesiipun kaetrap wotnen ing irung, ing kuping, kaundhukakening rambut tuwin kadamel angrengga ugel-ugel suku, kuliting badan ing dhadha, ing geger ing tangan utawi ing suku mawi rina wit gambar warni-warni, panggesanganipun ambuburu, misaya mina saha ngupados who-wohan gagodhongan utawi dhangkel dhangkel salebeting wana, ta tedhanipun kethek sawer sarta sato sanes- sanesipun ingkang karam kajawi punika ingakng ktedha denng tiyang wau oyod-oyodan gagodhognan saha wowohan igkagn pinanggih salebeting wana ageng, dereng wonten caranipun mulasara pasiten pirantos saha gagamnipun warninipun anglangkungi kasar, kadamel saking sela, kajeng, deling, balugning sato tuwin balugn mina, awit piyambakipun derneg nate ngupadamel tosan utawi sanesipun ignakgn minongka gagamanipun tulupan utawi waos deling, sajegipun tansah congkrah utawi kerengan kaliyan kuylawarga saha sanes-sanesipun amargi boten wonten tiyagn satunggil tunggila ignakng kawasa angendhakaken reresah, langkung mali asring wonten prakawis kilap ageng kilap alit ignkagn saged angawontnaken perangan wau, menggahipun ingkang dipun pejahi, utek sarta dagingipun dipun mongsa dening mengsahipun sarta sirahing mengsah dipun kukusi, supados kenging dipun rimati dados pasren griya, saha pangreksa isen-isening griya wau, menggah tiyang punika tiyagn brahala, ingakng dipun puji dipun urmati tuwin dipun sajeni utawi ingkang dipun kauli, inggih punika kajim ingkang ae utawi awon ing pundit-pundiya panggenan kados ta ing siti, ing redi, ing guwa, ing telaga, lepen utawi ing saganten saleebting griya tuwin ing kuburan sadayapunika pamanggihipun masthi wotnen jimipun ingkang sae sarta awon manawi wonten stungiling tiyagn kenging sangsara utawi kenging sasakit pamanggihipun boten alitya medals aking pakartining jm ingkang awon boten saged angsal kabegjan utawi saras sakitipun aliya saking pitulungipun jim ingakng sae wau, mila supados tiyagn punika boten kenging piawon jim kedah mawijimat warni-warni. Supados tiyagn sumerep ngalamating wilujeng utawi boten kedah nyumertepi ungel utawipatrap ibering paksi sarta sanesipun inggih punika kados caranign Alhluwil nujum menggahpamanggihipun tiyagn wau, sanajan badanipun pejah, nyawanipun ugi taksih gesang. Miturut cariyosing dongeng, sarta badan tiyagn jawi katimbang kaliyanseratan ingakng wonten ing candhi-candhi,menggah dhatengipun tiyang indhu wau kenging dipun kinten-kinten sareng ign wedal wau kathah patilasan pandamelipun tiyang Hindu, inggih punika cnadhi Reca, gapura ingkang angalngkungi endah panamelipun sanajan kathah ugi saseratan warni-warni, wonten ing sela, wontening papan tembagi, wonten ing kropak menggah cariyos ing bab pagesangn sarta kawontenanipun tiyang jawi kala samanten taksi kirang tetela, amargi cariyos punika awor sakathahing prakawis ingakng anupara saha mokal Taksih wontensambetipun. 4
Ongka 13 Kemis Paing Kaping 16 Rejep Wawu, 1817 utawi kaping 29 Maret 1888 Anggigirisi saha angedab-edabaken Bilih wonten ingkang amaos pawartos ing ngandhap punika, mongka pancen boten mahambeg gugon tuhon punika tamtu lajeng kodheng pamanggihipun embok manawilajeng kelu dhateng para ambeg gugoh tuon lo....lo......kok mengkorog githoku, ana wewe gombel elo,kadosta: Ingkampung Bangilan bawah Pasuruan wonten kaji kalih, kawentatar sami sugih, amarengi tanggal kaping 2 angrintenaken tanggal kaping 3 wulan punika kaji ingang satunggal griyanipun dipun lebeti pandung, barang darbekipun ngantos argi gangsalatus rupiyah, punapa malih ingang warni yatra kathahipun kalihatus rupiyah, samikabekta ing pandugn, punika kenging kaewokaken dhateng lalampahan ingkang limrah, ananging pun pandung saemper dereng narimah, taksih arsa angatingalaken ing adigunanipun sanadyan pangusunging barnag darbekipun pun kaji ngantos gusis kala punika pun kaji anggening guling kalihan semahipun tansah angalepus semahipun ingggih makatenugi, kalih pisan embok manawi katamanan sirep pramila rainipun sami dipun usari angus, sareng enjing sami tangi, kagetipun sanget amanggih griya sampun kothong, ewadene sami kekel gumujengipun dene kadamel edan-edanan dhateng pun pandung, pun kaji lajeng dhateng griyanipun karuhipun ingkang manggen anunggil kampong ngriku, arsa badhe nedha rembak karuhipun wau inggih kaji, sareng dumugiing griyanipun karuh, kaji semu kaget awit karuhipun tanpa gembala, karuhipun anyandhak ing wiraos sampun kaget ta kula tanpa brengos kula mentas kapandungan telas telasan wah kasangeten si pandung anggening angina dhateng kula, teka brengos kula kacukur ingkang sisih pun kaji amangsuli: ellah wonten timbangane wak kula, kula inggih mantas kapandungan nunggil dinten enggone sampeyan kapandungan inggih telas telasan wah kula sasemah kula mawi dipun usar ing ngagus rai kula, wekasanipun kaji kakalih wau sasarengan sami anyebut angudu bilahimenasetanrajimi, pawartos punika sayektos. Tuban Kacariyos wonten satunggliipun Cina, karemipun sanget dhateng minuman awisan manawi sadinten kemawon boten minum sayektos katagihan awit saking kulinanipun sanget makaten ugi yen minum menawi dereng mendem dereng marem Anuju ing satunggalipun dinten ing wulan Juli taun ingkang kapengker, cina wau lumebet ing took, ing ngriku lajeng minum anelasaken sapikajenganipun ngantos mendem sasampunipun nunten medal saking toko, ngalam bongsa piakjenganipun piyambak boten kantenan ingkang kasedya, samargi margi tansah agumeder, wewah-wewah sareng kasumerepan para rare lajeng sami kagugujeng, saha kagogodha, ing sapurugipun tansah kaetuting wingking,s arta kasurakan ngantos katingal kados tiyagn bento, ing wasana pun cina bingung pamangihipun lajeng lumebet ing griyaning walandi tuwan Watersetat tanpa dudugi kalayan agembar- gembor, mumungel ingkang boten kantenan ing nalika punika tuwan ingkang gadhah griya, pinuju tilem sareng miring swara gumeder lajegn kaget tangi, sumerep wonten cina lumebet ing griyanipun kalayan adamel polah ingkang boten pantes sakala jajabang mawi ngawi ngaku medut pardoning lathi, inggal angundang jongosipun kapurih nyepeng cina wau, kacariyos pun Jongos tampi parintah ing tuwanipun agahan anandangi kalayan cukat cina inggal kacepeng kaaturaken ing parentah, enjingipun kalajengaken ing pangadilan pulisi rol terang lepatipun kaparingan ukuman krakal 13 dinten. Ingkang kaping kalihipun anuju ing satunggilipun dinten ing wulan Pebruwari taun punika, wanci siyang cina wau medal ing radinan ageng kalayan sampun mendem agembar-gembor saurut margi, saben wonten tiyang lumampah dipun bujeng, adamel girisipun para titiyang ingakng dereng sumerep adadipun ing sarehing sampun misuwur, yen punika Cina mendeman dados wewah dipun godha kineplokan para rare, yen ambujeng lajeng katilar lumajeng, kula gagas angemperi cariyosipun jaman purwa, nalika sang kumbakarna amangsah perng ing ara- ara danalwaga mengsah lan para wre, manawi kumbakartna ambujeng para wre sami angendhani angering-erang pating pancolot ing wit witan sareng pulisi sumerep yen pun cina 1
mendem lajeng kacepeng, kaladosakening parentah tumunten kalajengaken in gpangadilan rol terang lepatipun pun cinakaparingan ukuman dhendha yatra f16. Lah sapunika pun Cina sampun kaping kalih anggenipun kaukum margi anggening remen mendem ewa samanten dereng kapok. Sareng anuju satunggilipun dinten ing wulan Maret punika, cina wau anyobi anglampahaken padamelanipun malih, pangraos kula, saking pangintenipun boten kacepeng pulisi kahapunten kemawon awit sampun kakulinakaken suprandene sareng pulisi sumerep yen pun babah mendem kados dening ingkang sampun sampun inggal lajegn kacepeng malih kaladosaken ing pangadilan ternag ing kalepatanipun ugi kapatrapan ukuman dhendha yatra f20 dados sampun kaping 3 punika cina wau kaukum mergi saking karemipun mendem mila saking pamanggih kula, awisan punika manawi kulina kaaken sanget-sanget temahan boten prayogi, adamel sangsaraning badan kados dening lalampahanipun cinaingkang kula aturaken ing nginggil ingkang minongka dados pangenget-engetipun para saudara, tamat. Kamertan tanggal ping 5 maret 1888. Katandhan Jakasungkana Yogyakarta Cariyosing cina mendem ing Tuban punika telakipun ing mendem andrawasi, ananging endeming cina ingkang kacariyos ing ngandhap punika amigunani, wonten saweneh cina ugi karem menem wah cina wau gadhah cacad tengeng, sarening pancen cekap pramila asring amanggihi para dhokter, angresaya dipun upakaraha, supados tengengipun sageda sirna, para dhokter boten wonten ingakng sagah, sawenehing dinten pun cina jagong sasampunipun kambetan aer kata-kata, wah gambira sanget amundhut gendhingan pacul gowang, maleter jogedipun kuciwa dhawah ing gong tanpa cakgulu, nunten mantuk sangkoyongan urup margi, inggih punika amarengi karsanipun pangeran ingkang maha agung, sareng pun cina badhe mancink dhateng ing griya dhawah, teka pun gulu tengeng katanggor lir ngiring undhak- undhakan saking sakitipun pun cina saras wah jongga katingal lenceng tengengipun sirna dadakan. Semarang Kacelik wonten sawenehing jajaka sanget anggening kedanan dhateng satunggaling Kenya, pun jaka wau sakalnagkung anggening ambudidaya,s agedipun kapanggih gathuk kalihan pun Kenya, ananging tansah boten saged akdugen ing sedyanipun kalampahan sawenehing dinten pun Jajaka wau, tumuwuh ing limenging tyas angintei-anti kapangihipun dhateng rencangipun pun Kenya, badhe dipun titipi wiraosing manah bronta, tumanduk dhumaeng pun Kenya wau, aleledhang wonten ing tepining margi samun dumadakan kapangih saestu kalihan pun renang, lajeng dipun andheg saha dipun bage ika lutheking wardaya, pun rencang sagah amatur dhateng pun Kenya, saha sumanggem dhateng sadaya lampah-lampah, ingkang mongka lantaranipun kapanggih ing Kenya kalayan pun jaka, saibata lega bingahing manahipun pun jaka, sanalika sok gumalindhing saking kanthongipun pun jaka, sadasa rupiyah, pun rencang nuntenpamitan andumugekaken lampahipun sonten wanci tabuh pitu pun renang wangsul awawarah dhateng pun jaka bilih pun Kenya arsa amanggihi wonten ing konten butulan wanci tabuh sanga, sanget gambiranipun pun jaka sasampunipun mangrasuk busana endah, sap asta dipun kewpoh lapenderambra lajeng mangkat amapan wonten ing pipikon ken butulan wau, sareng andungkap wanci athethek-thethek inggih saestu wonten wanodya amedali, tan saronta lajeng dipun rangkul dening pun jaka, dipun aras... jebul salah tun tiyang estri wau sanesipun Kenya, rencang estri ingkang badhe medaljajan cerek cerek anedha tulung, dhuh amesakaken sanget para tandang kathah ingkang dhateng sadaya sami amala dhateng pun jaka. ===============\============= Panjurung minongka pataken Nalika malem Jumungah ingakng kapengker punika dados angrintenaken tanggal kaping 10 ing wulan Rajap punika, kula miringaken suwara ingkagn lantik-lantik ngantos andadosaken 2
girising manah kula dene wonten suwara anganyut-anyut lir pendah tangising Kenya ingkang konca tan priyanipun boten dangu lajeng wonten sawenehing mitra kula ingkang wicanten biilih punika suwaranign biyung tulung, kula lajeng pitaken biyung tulung makaten wujut punapa, mitra kula mangsuli, tegesipun biyung tulung punika tiyang pejah ingkang boten kaleresan pejahipun amila kasiksa ing gusti allah anyuwara makaten punika saking ciptanipun nyuwun tobat sageda nirmala aluya jati, mila ing ngagesang ingkang tinitahaken wonten ing donya ngriki wanajibaken amarsudiya kawruh kasunyatan supados sampun ngnatos kablinger kados pun biyung tulung punika, kendel samanten pangandharipun mitra kula wau. Kula anaru sabda malih dhuh sumitra kados pundit dene tiyagn sampun pejah teka taksih saged wicanten punapa boten kenigng dipun wastani longka utawi mokal nanging ing sarehning kula piyambak dereng gadug prakawispunika amila mugi mtira kaparenga kula suwunaken katrangan dhateng nyai endhang pracima sana supados sageda angsal pitedah kdos pundit salugunipun. Cinitra ing sendhagn kumala kaping 10 Rajab sangkala tinengran swaraning lelebut angesthi manungsa Rara Suyati. ===========\=============== Tanggaping panganggep Ing mangke pabarataning pustaka warti katingal kukuwungipun sareng kyai ajar kabesturon ingkang tigas kawruyan kerep laledhang, klejemipun badhe anarik mamanis resepipun para sarjana, amargi kathah sabdanipun kyai kabesturon igakng badhe mupangati ing wahananipun kadosta panaruwenipun dhateng pun pekir, ingkang ngocapaken para ngulama Nemaha anglampahaken artarentenan o, pun pekir wau rak naming nadhakaken saben panyambutipun arta boten kapitados kimawon mila panjeluting manah naming dados pangerang-erang, cobi ta, pun pekir sareng sampun kasaruwe sapisan rak lajeng kekes boten macungul malih, amargi lajeng kacihna pekir meskinipun wangsul pangulek-ulek ing pranatan dalem siyam Je tamtu badhe tumerah wasananipun. Ananging kyai kabesturon punapa boten kalangkib tangkeping kukubanipun amargi tatelanipun kawontenanipun pranatan dalem wau kados kados sampun kaluhuran saha leres sanget sabab kula anitik kawontenaning wiwinihipun tiyang nyambut arta, wiwiting rembag tiyagn ingakng nyambut tembungipun anedha pitulungan aha amemelas ana longsa sanget amargi kapepeting sabab ingakng sampun boten kenging katahanaken mongka lampah ing kasaenan punika ingkang rila lantaraning pitulungan sakuwasanipun menggah wontenipun arta mawi renten kados sampun mesthinipun amargi arta wau jangji lumampah tamtu mindhak pramila kalampahan dados ing sambut sinambut prajangji ondhong ing kalih- kalihipun pamurih sudaning kalingseman saha kapitunanipun ingkang nyambut boten kauningakaken ing parentah, lajeng kaangkah isining pethuk kirang saking satus lah sumongga ta kagaliya, tiyagn ingakng nyambutaken rak sampun mitulungi kaping kalih, sapisan kacekap betahipun mawi kareksa lingsem saha kapitunanipun kaping kalih kapiturutan saha kapitadosa ginemipun sarta saprasetyanipun. Wasana sareng dumugi ubangi, ingakng nyambut ciidra kasupen babar pisan ginemipun sakawit lah dalah, kados pundita, punapa wonten tiyang nyambut badhe boten nyaur. Menggah jumenengipun pangadilan punika sampun leres saha ngadil sanget kados ta pun suta, anggugat pun Waru, nyambut arta 99 rupiyah, rambah ping 4 titimangsa sanes dinten gungungg 99 rupiyah, dalah renten ping 4 pun Waru ngaken sagugat punapa kang kasebut seratipun pretondha, saha ngaken sampun cidra, kados pundit ta, anggenipun angrampungi kalayan ngadil. Ungelipun prantan dalem siyam je bab kaping 18 sadaya prajangji lan ingkang boten kauningan parentah, ingkang isi arta kirang saking satus rupiyah, inggih badhe karampungan sapa kang salipun panimbanging pangadilan kados pundit ta, kagaliya, punapa pangadilan botn animbang kawontenanipun prakawis mila kagaliya ingkang panjang kesat kesuting tembung, majeng munduripun kajawi ta bilih panggalihipun kyai kabesturon makaten saupami anetepaken ungelipun pratondha jangji, kedah karampungan salah satunggal rumiyin amargi panyambutipun sanes dinten kasebut bab kaping 18 wau, sagede yen anetepaken 3
nyambut arta, 99 rupiyah, boten kaangsalaken renten awit yen mawi renten langkung 100 rupiyah, punika kedah karampungan bayar kropyokl kalayan sareng-sareng,bilih katetepaken maha nerak prantan dalem kemawon ingakng nyambut kalayan ignakgn nyambutaken sami ugi luwung ingkang nyambut kengng kaewokaken anggalenggem saha maha nyirnakaken barang inakng sampun kalebet saha lugu nerak pranatan dalem dhok wangsul ingakgn nyambutaken rak boten pisan-pisan dhuh titah ingkang kadunungan musthikaning temen engeta nalika bingung, panthenging tyas mrih pitulung, melas asih duk anembung, tenedya nyrimpung myang kudhung, dumadakan dadya cidra, pepet pepeting ubaya, supe jangji myang pratondha, risaking sanggemanira, upam ngengeti rukun lir jaman kina karuhun atimbang pangandelipun tentrem basuki sakayun . Mila menggah kawontenanipun prantan dalem wau sampun leres sanget menggah ing pangadilan ugi sampun anglangkungi adil wasana pangaksananipun kyai kabesturon. Cinitra lekira ping sadasa, wulan rajab sinenggkalan lengggah ing kawula angesthi gusti Endhang pracimasana. ========\========== Mendah sikalonthong, kados inggih lajeng sami ambeber sruwalipun kombor, prasaksat endhas gundhul dipu nkepeti, suraosipun panjurung punika tumrapipun dhumatentg para kalonthong, saiba bramantiyanipun kiayi ajar kabesturon Jurungarang ==============\= Kyai Danuja ing wukir Cakrawala ingngturan engggal aleledhanga, punapa malih mas Ibnurajak ngantos cecengklungen anggen kula angentosi rawuhpanjenengan lelejeming karsa panjenengan rak inggih arsa saeka kapti kalayan kula, amurih ruhuring tatanipun praja, saibabadhe bingahipun kyai kabesturon manawi saged kapanggih ing panjenengan sanget welingipun dhateng kula bilih panjenengan rawuh kinen angaturi Jurungarang. Sambtipun serat Darmawasita, piwulang sae. Pratingkah ambeg kumingsun mama ing domamadoni, anyulayani wicara, ngewani ujaring janmi, amasthi padha tanpana, wong ngakeh samya ngruntiki. Sarta winalesireku, pangagem mangkono ugi, dene yen kowe bramatya, angewani ulat runtik brahakbrahok kang sarana, nandukake tembung serik. Kalawan kang basaru, asupata iku masthi, sakehing wong becik ora, gelem kumpulan sireki, awit kowe pinadhakna, sato kewaning wanadri. Ing ngujar ingakng satuhu, nging ywa saben saben angling, nora nganggo kekeliran kajaba yen sira kaki, nuju duweni prakara,minta pratikel kang becik. Supaya pratikel iku, bisaha ingkang patitis ing driyanipun santosa, ing kawekelan utawi, katemenan kautaman wit dadi kajening dhiri. Lan makolehake iku, pakaryan utawa singgih, iku nuntun mring kabegjan wong goroh iku amasthi, nerak pranataning kathah, kalamun wus den cireni. Tan ing andel ujaripun sanadyan temena kangling, iya nora pinitaya, tembung gorohiku masthi, anggawe ingkawirangan nadyan akeh kang nglakoni. Gelem dora ing pitutur, arangkang bala kayekti, balik ing sabisa- bisa, murih aja anduweni, satru awit kang piala, satru siji karya kingkin. Pialane satru siji, ngungkuli becik keemitra, sapuluh iku yektine, aja inggal inggal sira,netepake pamitran Manawa na sababipun kang karya gleaning manah. Ing wekasan iku dadi, saru liruning kang mitra, dene ta kalamun kowe, sumedya angasorena, mring para satrunira, kang tanmarga sangking rengu, bedhungen lawan panggodha. Ewanana sawetawis purihen riwuting driya, dimen akarya nepsune, nging ywatinggal kautaman pangrengkuhkang mangkana, luwih dadekake iku, pegelipun kang wardaya. Yekti iku angungkuli, lawan kotan tang pedhangan wis pistulan lawan liyane, dene kan gujar sakecap datan kikira-kira, wetune yen sasar susur, agawek liruning tompa. Miwah panggrayangan juti, pratingkah nora prayoga, tuwin tanpa tut liringe, bias adekake ewa, wekasan anukulna, ing gething terkadhagn iku salami tan ilang-ilang. REgeting wardaya kongsi, tumekeng ari delahan wus ing mati isih bae, dadi pocapaning janma, yen sira dinaksuran ing ngerang-eanging kalbu iku sira den prayitna. Sabisa-bisa tumuli, purien sirna sakin gtyas nanging murih prayogane, kalawan ign karaharjan kang aksuraning miwah, ngerang-erang ku mau,lah apuranen kewala. Gampang iku den lakoni, kowe wenang angaksama, sakingpanerang-perange, ora amingket sacengkang, dene 4
yen kowe ngumbar, anjurungi kanepson mu, pakewuhe pira-pira. Durung bias lilih-lilih, sing sapa apa kumpulan karo wong ngala mesthine, inggal wruh panggawe ala anyingkirana tukar, supadya aja kasangkut seksi utawa prakara. Yen wong maring sira gething, nging manis ing pitembungan lahiku walesen bae, ing tembung manis ing aja, kongsi sira pracaya, padha nyingkirana padu, iku geni kang upama. Yen prakara wus andadi, sirepe angel kalintang, aja ngongsi ongsa tyase, sarta kanthi melang-melang, wit butuh ing manungsa mung sathithik nora dangu, bakal bubutuhe sirna. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 14 Kemis Wage kaping 23 Rejep Wawu 1817 utawi kaping 5 April 1888 Surakarta Nalika ing dinten Kemis tanggal kaping 2 wulan Rejeb taun Wawu punika, Kanjeng Pangeran Ariya Kusumabrata kagugnan damel mantu, amikramakaken putrinipun kakalih, ingkang sepuh saking garwa paminggir dhaup akaliyan ngabei Talikepuh abdi dalem mantriGamel putrid ingkang nem patutan saking garwa Padmi putrid dalem kadhaupaken kaliyanraden Angabei PUrwadarsana abdi dalem kaliwon anggandhek tengen, ing dinten dhaup ing panganten panjenengan dalem kanjeng gusti srinarendra putra akaliyan raka dalem kanjeng gusti pangeran ariya Prabu Wijaya sami anedhaki, punapa dene para kanjeng pangeran putra tuwin Santana sarta para bupati salebeting nagari inggih kathah, menggah tatarakiting pasamuwan saha pakurmatan boten anguciwani, wondene lalangenipun sabibaring tamu para luhur lajeng mataya, kala samanten kaumipun retna candhani raras, tumunten dalunipun malih malem setu andumugekaken jagongan tamunipun para prayagung mayor kaptin saha para upsisiring abdi dalem prajurit jawi lebet punapa malih para prayagyng wadana kaliwon jawi lebet lalangenipun kang kasadhiayakaken nayuban nyainipun mangu-mangunsih, malemipun akat taksih andumugekaen jagongan malih inggih punika pungkasanipun pasamuan tamunipun para panji waya buyut punapa dene Santana kawula warga,lalangenipun inggih nayuban ringgitipun pun manimanana manis o punika para igkagn kawogan nyanggi damel pangraos sirna sayah lungkrahipun medal berag gambiraning manah, dhasar ingkang sedheng tumambirang anggenipun ngombe dipun kayang temah ngantos supe ing purwawasana, inggih punika kagendeng dayanipun kusumararamanis wau, amargi punika ingkang ing mangke saweg kondhang kidunging para taruna. (kintunan) Nalika ing dinten Senen tanggal kaping 6 wulanREjeb taun punika, wanci jam satengah gangsal sonten salebeting kitha ngriki karaos ebah dening lindhu, saking kidul kilen oyagipun among sawatawis saha among sakedhap kinten0-kinten tigang prapat menut, dintenipun salasa wonten tiyang ing kkLathen dhaten gnagari, cAriyosan bilih ing ngriku ugi karaos wonten lindhu, wanci dangunipun saha ebahipun nunggil kadosingkang kasebut nginggil. Sampun sawatawis dangu ing saler kareteg lepen Larangan Kidul Secayudan boten wonten gagandan ingkang anggigirisi saking mubalipun timbrah bosokaning ulam balur, ingkang makaten wau bokmanawi tumuwuh saking tumamaning dayanipun kyai Bramartani anggenipun kerep abebel nyerepaken kawajibaning mas pulisi supados anaruwe prakawis balur wau, temah ing mangke para tiyang lumampah ing waradinan ngriku rumaos angsal pitulung, dene lampahipun boten katandukaken denign bathang balur ingkang sampun bosok ngantos tataunan among sasirnanipun cina sade balur ngriku wau ing amngke kados wonten cukulan kacang cina malih manggen wonten ing kilen Puspa kusuman sawetan margi ingkang anjog Gemblegan ign ngriku ugi dados pakumpulaning balur pinten pinten dhacin gandanipun sakalangkung nyamleng, sinten ingagn nuju langkung ngriku sanadyan dalu wancinipunbalur sumimpen sampun saestu agebres-gebres angungkuli gandanipun bathang sagawon awit pun balur mawi kereas sumgrag tuntung asin bacin mila para lumampahing kang boten kulina amesthi dumugi ngriku malengos semu ewa atutup grana. Ingkang punika mas pulisipunapa dereng uninga, bilih sampun punapa ateka kaemong kemawon punapa boten kalebet parlu puulisi angudi srinanipun prakawis punika, awit bilihkalajeng kaemong, boten wande ing ngriku sapanganler sapangidul badhe dados pabrik balur, hyeh kathik kagebag wato rukunen pejah (kintunan). Kasangsaran Nalika ing dinten Kemis tanggal kaping 23, wulan Maret taun punika, ing dhusun... bawah dhistrik Kutha SRagen wanci enjing jam pitu sedhengipun jawah riwis-riwis rare estri nama... .kinten umur sangang taun anakipun tiyang inga dhusun wau, saweg angen maesa wonten ing ara-ara kasamber hyang wrahaspati inggih kyageng 1
Bledheg pejahkapisanan sanalika kunarpa kinukup para waris katur kauingan pulisi, o sakalangkugn memelas sambating biyungipun. Samarang Anehsalebetipun wulan Jumadilakiringkang sampun kapengker punika, ing dhusun Brumbung dhistrik Singen ler, wonten tiyagn anglairaken rare medal jaler, ingkang andadosaken gumuing ngakathah, dene rare wau juburipun buntet kabekta ing dalemipun tuwan dhokter dipun belek pambelekipun boten saged lebet dados dereng saged angedalakens asukeripun rare naming umur 6 dinten lajeng pejah,o mesakaken sanget para tiyang kathah amestani, inggih punika wawalat utawi pamelehipun igkang maha agung, awit nalika rare taksih kawetengaken bapakipun asring-asring anyumpeli lengipun kombang. (kintunan). Cariyos tanah jawi 2. Patilasan Damelanipun tiagn Hindhu ing tanah Jawi. Miturut cariyosing dongeng sarta babad jawi kacundhukaken kaliyan saseratan ignkang manggen wonten ingcandhi-candhi, menggah dhatengipun tiyagn Hindu ing tanah jawi punika kenging kakinten kinten narengi kala swarginipun kanjeng nabi Ngisa, sanajan wedal sapunika taksih kathah patilasan damelanipun titiyang HIndhu, kados ta ignkang warni candhi, reca tuwin gapura ingkang endahpandamelipun saha taksih wonten saseratan warni warni ingkang wonten isng sela, ing papan tembagi, sarta ing kropak nanging menggah ing ariyos bab pagesangan tuwin kawontenanipun titiyang jawi kala samanten taksi dereng patos kaserepan amargi atasing cariyos wau awor kaliyan sakathahing prakawis ignkang elok-elok. Salugunipun menggah dhateng ipun tiyang HIndhu ing tanah Jawingriki amurugaken kasaenan ageng tumrapipun tiyagn Jawi, amargi atasing padatanipun saya lami saya alus saya lami saya saged angutamekaken adatipun dene piwulangipun tiyagn Hindhu ingkang dhateng tiyang jawi, kadosta: bab amongtani, ananem pantun jagugn, pisang, damel wangan ign sabin adamel sarta angangge sandhangan ingkang langkung sae tinimbang kaliyaningkang sampun angyupakara tosan jene, tuwin slaka, adamel griya ignkang langkugn sae, wah malih adamel gapuraning kitha, sarta candhi ingkang langkugn endah warninipun ngantos dumugi jaman sapunika taksih kathah patilasan candhi-candhi wau, kadosta: ingkang wonten ing paresidhenan bagelen Kehdu, Ngayogyakarta, Surakarta, tuwin Semarang, ing tanah Jawi sisih kilen boten wonten patilasan candhi, nanging wonten recanipun punapa dene wonten sela selaingangk isi saseratan utawi tilas tapak tiyagn, ingkang dumugi sapunika taksih kamulyakaken dipun urmati sartadipun sajeni dening tiyang kathah. Ing paresidhenan Pakalongan Tegal Banyumas japara, Rembang, madiyun punapa dene ing paitan Sepen boten wonten patilasan candhi. Ing tanah Jawi wiwih wetan kathah patilasanipun candhi-candhi, kados tta ignkang wontening paresidhenan Surabaya, Kedhiri, Pasuruan tuwin Prabalingga, nanging ing Besuki tuwin ing Madura Sepen dene sakathahign candhi-candhi wau, ingkagn misuwur piyambak inggih punika ingkagn wonten ing redi diyeng (Dieng) mengggah patilasan candhi ign redi punika manggen wonten ing pasiten wiyar, inggilipun 6500 kaki, panangipun 5400 kaki, wiyaripun 2000kaki, ing ngriku ngantos dumugi sapunika taksih wontenpatilasanipun cnadhi-candhi, kadosta, candhi Dwarawati, candhi Parikesit candhi Sencaki, candhi Somba, candhi Gathutkaca, candhi nakula Sadewa, cnadhi Bima, candhi Semar, candhi Srikandhi, candhi PUntadewa, cnadhi SEmbadra, kajawi punika wonten malih patilasan awarni sendhang pirantos siram. Ing Kuthaarja inggih wonten patilasan dadamelanipun tiyagn Hindhu, ignkang wonten salebeting guwa, kados ta ing redi lawang, redi tebasan redi sela laang, sarta redi marden. Ing paresidhenan Kedhu kaprenah sacelakipun redi Sudnara, candhi Perot sarta candhi Pring apus ing sacelakipun redi Sumbing wonten candhi malih, nama candhi Selagriya, kajawi punika ing paresidhenan Kehu wau wonten patilasan dadamelanipun titiyang HIndhu igkang langkung misuwur sanget kadosta: candhi Barabudhur, candhi Pawon tuwin candhi Mendut. Ing Paresidhenan Samarang inggih wonten candhinipun nagging boten patos kathah, dene candhi ingkang wonten ing redi Ungaran nama candhi Banyukuning, sarta candhi Dhuku. 2
Ing paresidhenan ing Ngayogyakarta kaprenah wontening sukunipn REdi Mrapi, nama Candhi Prambanan punika lakar angalngkungi endah pandamelipun sarta wonten candhi malih nama candhisari, candhi Kalasan cnadhi Larajonggrang, candhi sewu punapa dene candhi lumbung. Menggah candhi-candhi ign prambanan ingkang sanget kaloka piyambak candhi sEwu, dene papan panggenanipun candhi sewu punika wiyaripun 2400 rupasagi, ing ngriku kathah candhi candhinipun gunggung, 2 54 ingkang sisih kidul boten tebih sakng candhi prambanan wonten papan pasitening wiyar ignkang kinubeng deign jagang wiyar, dene jagang wau lajengkinubeng deing baluwarti mawi gapura munggul sacelakipun ngriku ugi wonten malih ingkang sarupi sendhagn pasiraman dipun pasangi ondha sela pirantos marginipun bilih dhateng pasiraman wau wonndene saking cariyosing dongengipun tiyang jawi, ing ngriku punika tilas kratonipun raja raksasa ingkang jujuluk ratu Baka, sawetanipun kraton wau celak lepen Opak wonten pasiten wiyar panjangipun 10 pal wiyaripun 6 pal ing ngriku ugi kathah patilasanipun candhi, dene candhi ingkang misuwur piyambak inggih punika Candhi Krapyak Nagasari, Abang, Singa tuwin Tinjon. Ing sukunipun redi Lawu kaprenah ler kilen wonten patilasan candhi Sukuh, sarta candhi Cetha, candhi punika saking kinten kinten damelanipun tiaygn Majapait dene candhi-candhi ignkang kasebut ngajeng wau saking kinten-kinten damelanipun tiyang Mendhangkamulan. Ing paresidhenan Madiyun ing amrgi Nguteran dhateng Panaraga celak dhusun GEbang, ingngriku wonten patilasan kadhaton embok manawi tilas kadhatonipun Ratu Daha. Ing paresidhenan Kedhiri ing redi Wilis inggilipun kinten-kinten 3000 kaki, wonten tilas panggenan sembhyang, dipun wastani denign tiyagn jawi, panampikan ing sukunipun redi Wilis wonten candhi malih nama guwa Selamangleng, ing gunung wajak celak Tulungagung wonten andhi kathahipun 4 kaliyan wonten guwanipun kakalih. Wondene candhi salebeting paresidhenan Kedhiri ingkang sanget misuwur nama CandhiPanataran laladan ing kadhesrikan Srengat bote ntebih saking kitha Blitar, kajawi punika ing paresidhenan Prabalinggainggih wonten candhinipn kalih, nama candhiSurawina ign kadhistrikan Sukareja, candhi Budhang wonten laladan bawah kadhestrikan papar Pethikan saking Suluh Pangajar Taksih wonten sambetipun. =============\============== Sambetipun serat Darmawasita piwulang sae. Lah away kaseron kaki, lamun sira sasembranan wit yen beneri yektine, gawe tatunign wardaya, lamunduwe kawigyan tularna ing liyanipun durjana tan kanthi begja. Iku upamane kadi, dedagangan ignakng ala, wus dadi kalumrahane, rupakbudi ing wekasan lilih nepsuning driya, yen sadina muput nepsu,ingkang datan pakarana. De esuke maneh becik iya datan pakarana, manusa ingkang saweneh, dheme angraati ujar, kang remeh diwartakna, mring janma pangayomipun amurih sukaning driya. Kagunan mengkono kaki, lakuning kadang kokona,mungngarah panganan bae, kaya wataking jinada, yen kowe kabeneran mring janma aminta maklum inggal nuli lakonana. Supaya kowe ywa kongsi, kasebut wangkoting driya,nyingkirana prayogane,ing pratingkah sosongaranlir owah tan pa guna, yen nora kocenggah iku, anamugningngalam donya, Tanana prelune maning, mung urip ing sahantara, lan magnanendra angombe, dolanlara lan palastra, wonganggung nular-nular, ing basa rengkuh en niku, satrune ignpasamoan. Pakumpulane wong becik iku wong tanpa ajiya, tanduwe katemenane, utawa ignakawelasan patut dipu nsingkirna, ing pasamuan sadarum sapa nyatur cacading lyan. Winartakenmring sireki, amasthi nedya carita, cacad mu marign liyane, aja dakwa maring janma, kang panuju tanana, during masthi alanipun witan bias sung wangsulan. Kang mangkono iku kaki, lalabuhane wong ala,tuwin jijirih ciptane, yen ngadhep pi wong kasukan ywa mamaoni mulang, lamun mangkono sireku, diarani pradulenan. Lan agawe muring-muring, maring janma ingkang kalah, wadimu simpenen dhewe, ywa kapracayakna liyan prye yen duwe karsa, supaya wadimu iku, kineker ingjanma liyan. Wit nora milu duweni, lamun sira nora bias, sasimpen wadi mu dhewe, sapa wajip ngrawatana, ajamurih uninga, wadining liya kang prelu, wit wadi iku upama. Pikulan abot kang luwih, ngatase janma kang nora, milu duweni sababe, angeker yenkowe arsa, diajeni wong kathah, aja pisan sira ayun murih martakna kabisan. Balik kabisanmu kaki, aja ko gawe pameran lan 3
purihen sakathahe, janma aja kongsi bias, anjajagi tyasira, awit sanadyan wong iku, anduwenanakabisan. Lamun kowe during pati, wanuh pambatng mu ngadat sok kalojok nbora ceceg anyulayani ing tanggah, nadyan pangarsa-arsa, sring balenjani puniku, nging anaprayoganira. Yen kowe lulungan tebih, pangarepmu atut wuntat anggawemayar lakune, lan bungah wardayanira, tutug don kang sinedya, di bisamerang sireku, kurmat cancingananira. Tutulung marang sujanmi, witan angewaken manah, lir tatakrama prelune, tanpa anggah ungguhira, iku upama tingkah, in sundel kang nora patut weh ulat manis sadhengah. Amarga duweni pamrih, aja madoni utawa, mamaoni sabarang reh, kang kowe during waspada, ing gale wetunira, ing pangala-ala iku, kaya wiji upamanya. Thukul nuli dadi uwit samonga uwis kawedal tankeni kasirnakake,kaya ta uwit uwitan yektine nora bias, manjing mring wijine wangsul aja mamerake sira. PIkir kang nyaleneh maring, wong kang tanpa tutmyarsakna, mundhak tanda dibecike, lank owe duwe pangarsa, arsa tan pinitaya, terkadhang metokake dur, tumiba mring ngawakiwa. PIkir nyaleneh nging sidi, kan gluput pamatrapira, tuwin sembrana wetune, datan mawi angon mongsa, sring nukulaken baya, dititi temen sireku, maring sabarang prakara. Dadiya kang remeh kaki, kaya ta nemoni mitra,miwahngulih-ulihake, sakehe barang silihan awit yenkowe nora, titi kang remeh sawastu, tanmanis ing wurinira. Bisa dadi kaki ora titi, rpakara kang preluing wekasan kena ingpanggrayangane, pratikel kang tanpa tut tan ing ngandel janma salami, yen kowe datan rena, ing sajuganipun janma simpenen jroning tyas, aja kongsi kalair Manawa dadi, ora becik ing badan. Awit ora ana ignakng luwih, angesakaen ati kayajanma disawiyah-wiyah trape, lahiku tetepipun ngasor- asorake sujanmi, dianggep tanpa jiya, pineksa akumpul nunggal pamikiring liyan ing sawiji- wijining janma duweni, kajen sapangkat pangkat. Bobote tawon kang liwat cilik yektingantup yen dimunasika, tn abisa dhanganake, ingjanma karepipun wit budining janma pinasthi, marem-marem tan bias, pikire tan tulus kemba marang ingakng ana, karem ingkagn dadi ing pangarsa-arsi, wong athik-athik bias. Angalakake maring sireki,lamunnora kopraduli iya, lahkaki upamakake, ing ngamun-amun iku, sayektine tan dadi kardi, kalamun kowe nedya, males sabda mau, mung sarana ewanana, bokmenawa ko budi supaya mari, mundhak sangsaya dadra. Lamunkowe nedya gawe runtik wongkang nyautr maring alanira, lah ta eanana bae, iku prassatipun sira peksa nguntal wiseki, yen resik awakira, ywa susah atimu,tinarkaing kaluputan upamakna sira bagas nora sakit dene ingngaran lara Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 15 Kemis Legi kaping 30 Rejep Wawu, 1817, utawi kaping 12 April 1888 Surakarta SAwek kalih dinten anggenipun boten wonten jawah, ewaene kala malem Salasa ingkang kapengker punika sampun wonten griya kabesemen ing kampong Bratadipuran kaparak Kiwa, griyanipun Ki Wiranggeni, cacah wuwung telas 4 iji. Kerta Prawira, ing dhusun Ngleses Sukaarja, sampun gadhah putu tiga sawek balaka dhateng anak putunipun bilih dereng tetak salebetipun wulan Rejep punika, pun Kertaprawira kateksa dening anak putunipun kedah dipun urih tetak kalampahan binayang kari kasowanaken ing Kyai Bong, dumugi nipun ing REsaniten wanci enjing anak putunipun Kertaprawira sami matur dhateng kyai bong kalayan tembung rendhah nyuwun si pitulungan supados kakekipun dipun Islamna, kyai bong angleksanani dhateng pamurih wau, sareng sanalika kertaprawira lajeng kalihggihaken ing dhingklik kapangku ing anakipun rinompa para putu, sareng palananganipun Kertaprawira, dipun waspadakaken dhateng kyai bong temen bilih dereng sunat ananging pancen wonten sengkalanipun jalaran lomponganing ikut sanget ciyutipun bokbilih ing ngajeng palanangan wau kenging mala pathek pramila kalajeng boten tetak kala alit awit kadereng ajrih sarta lingsem wasana ing wedal pnika kalampahan kenging kaupakaa dipun sunati dhateng kyai bong, wilujeng boten kirang satunggal punapa, dumugining griya mamangun suka ringgitan cucal sadinten sadalu (kintunan) Sapunika sareng margi ageng kathah ingkagn sami kataneman johar, para tiyang langkung sami ayem ewadene wiwit tambag sagaran salong dereng wonten ingkang dipun tanemi uwit johar, upami saged kalampahan netepi pagnajeng-ajengipun para tiyang langkung ingkang sambat kasorotan srengenge, ibabadhe bingahipun bilihlajeng kataneman kakajengan ingkang saged angayomi dhateng radinan. Ingmangke manawi ing wanci siyang panas sarta sumukipun anggigirisi sanget boten akaliyan masa kasadasa ingangk sampu nkalamaphan tumandukipun dhateng badan prasasat dipun garang, sasampunipun lajeng karaos leash. Antawis sapeken punika wonten parentah saking pulisi tumindak reresik bale pagriyan ingkang makaten apakantuk sanget awit rereged punika saged angyedalaken hawa awon hawa awon punika gampil anjalari tuwuhipun ing sasakit. Pandung adamel tatu Nalika dinten malem Jumungahpaing kapengker punika wanci jam ½ 2 griyanipun tiyang nami Kerta Semita ing kampugn Kaprabon Mangkunagaran sampun kalebetan ing durjana pandung,s arena ambikak gedheg pojokaning griya, bok Kerta Semita dupi nglilir sangking anendra, dilah sampun pejah lajeng gugah ingkang jaler, pak ne pak ne: samang tangi ta, diyane niki kathik mati, napa onten maling, ingkang jaler: ya embuh ayake entek lengane, kang estri: ta samang tiliki barang-barange samang metu dhisik nggih samang golek latu teng tongga ngriku, kang jaler, Ah sungkan adhem-adhem wong kon grumut-grumut ingkang estri lajegn medal sarwi nguman-uman ingkang jaler, kocapa sareng sampun ngengakaken konten mak lereg bok Kerta Semita wau wonten ngajenging konten dadak kendel toyan pun juti taksih wonten salebeting griya,mila semu karepotan temahan lajeng nungka wedalipun bok Kertasemita wau, bok Kerta dupi sumerep brabatipun tiyang priya medal saking griya sata ambekta buntelan pethak pethak muyug-muyug inggih punika wade, bok Kerta tan saronta lajeng anjeleh, tulung-tulung maling gawa wade ku tulung,s arta lajeng ngrebat wade ingkang kabekta ing juti wau. Raden Mas Panji Cakra Sewaya amondhok griyanipun Kerta Semita wau, pinuju nendra ing madyaning palataran akaliyan ingkang.............kaget jelehipun bok Kerta wau,s arta sampun waspada bilih bok Kera ujeg-ujegan kaliyan Juti, lajeng guregah nyata ngadeg tumandang, saarehning R,M,P, cakra sewaya boten bekta dadamel punapa punapa, dados dursila naming katempiling kemawon manceplos gloyor-gloyor,sareng badhe dipun kaping kalih pun dhustha lajeng lumajeng, nanging bok Kerta Semita sampun nandhang tatu, ing gigiripun dhak tuwin bau sami mowak-mowak labet pinerang ing sanjata selok warni bendho alit saingga adus rudira, nanging sanalika ngirku bok Kertaboten kaaos bilih nandhang tatu, o 1
mesakaken sanget, sanadyan pun dhustha anggenipun lumajeng saingga balapaning turongga, nanging sareng jumedhul ing waradinan ageng, sarta saking kebat cukatipun pambujengipun R,M,P, Cakra Sewaya ugi saged kapikut awit lajeng kapitulungan denign raden angabei marta Atmaja, Onderegen pulisi ing salebeting praja ngriki, ananging R,M,P, Cakrasewaya, ugi nandhang tatu ugel-ugelipun ingkang tengen kenging binacok dadameling durjana, amargi tongga tepalih ipun boten wonten ingkang inggal tulung,s ampun na lajeng katungka rawuhipun R,Ng. Marta Atmaja bok manawi pun dhustha inggih gagal. Gumun kula priyantun pulisi ingkang pratisthapakampungan ngriku kathik boten karsa rawuh tumadang, sarta amriksa kawontenanipun andek gek enggih boten kaget onten suwaranign nguwong gumuruh niku, iyah rak mokal nun bok manawamung saka ole:........lo: rak inggih ta: mandar: R.Ng. Marta ATmaja, nimbalikepalanipun kampong kemawon mesa pinanggihpinuju sakit e e tobuil pramila pun durjana lajeng kabekta kondur R.Ng, martaatmaja, salajengipun inggih kalebetakening kunjara sami sadalu ngriku kemawon Pancen sampun rambah-rambah kemawon R.Ng. Marta Atmaja asrig amikut durjana ingkang asring ngraboseng salebeting kampong kaprabon inggih awit saking alokipun tiyang ingkang kalebetan samanten prayantun pulisi ingkang prathisthapakampungan ngriku, sapisan kemawon kula dereng tumon kok lajegn tumandang, sarta mriksa kawontenanipun o inggih sokur sokur dene R.Ng. Marta Atmaja, katuwuhan pangggalih makaten sanadyan pakampugnan iki duduga geleng ngaku, ananging rehning wong durjana iku gawe rurusuh ing praja, iya ora ana bedane. Dhuh pamuhi kula dhumateng R.Ng. Marta Atmaja, mugi mugi gusti Allah angganjara dirganign yuswa, kasembadana sakarsanipun winantuwa ing karaharjan widada saweka wayahipun sokur sakethi lajeng katiban wahyu idayatamindhaka luhuranipun amin-amin. Cinitra ing dhukuh arja sarilek 1 rejeb WArsa Wawu semnoning sangkala, sabda muji sarira bandara. Wasibujaningngrum. ==============\============== Tetembunganipun panjurung nginggil pnika, kathah ingkang panen boten pantes ewadene ingggih kula lulusaken awit kula angkah tumadukipun dhumateng para jeger, supados karaosa, prasaat sato para tiyang ing gesangipun naming angangkahmakaten punika, ewa dene sato punika ing lampahing papesthen mawi anuju masakala. Jurungarang. Wonten rare anama pun Dollah, griya ing Amongsudiran kampong Danukusuman enggal punika sukunipun ingkang tengen tugel bet wates ing dhengkul dene pun dollah dumugiing mangke taksih wilujeng. Menggah sakawitipun rare wau sakit pawestri, (bengang) awit karem sanget among karesmen kaliyan tiyang estri awon ingkang ing saben dalu ider aside badanipun cekaking cariyos pun dollah anandhang sakit pawestri, auju saweneh dinten pn Dollah nguyuh, katingal rekaos wedaling toya, ngantos badanipun andharedheg uyuh nyiprat ing dhengkul sanalika dhengkulipun karaos gatel tansah kakukur kemawon lami-lami dados gudhig lajeng ngoreng, mubeng dhengkul temu gelang. Kacariyos satunggiling dinten wanci dalu, dhengkul ingkang ngoreng wau dipun kumbah, dening embokipun pun Dollah, wasana lajeng tugel betan pajalaran pun dollah sumerep bilih dhengkulipun tugel sakala kalenger. Menggahlalampahan ingkang mangkaten au, saking pamanah kula pancen leres cariyosipun tuwan dhokter P, sinten ingkang remen acumbana tanpa dugi, punika badanipun badhe alum sarta kera, dene ingkang dados saksi cariyosipun tuwan dhokter P, wau, kewan ingkang dipun bincih, badanipun saras saha lema. Tuwan dhokter P,acariyos sasakit punika ingkang awon piyambakingkang tumuwuh saking nalikanipun karem acumbana wau, amila tiyang sakit estri sanadyan dipun jampeni kalayan memet ananging ugi boten saged mantun blas sarta badanipun badhe risak saking sakedhik- skedhik tanpa mawi angraos. Tiyang cumbana punika angwedalaken mani kathah, inggih punika sarining rah, ingkang adamel kakuwatan sarta kasarasaning badan. 2
Para nem ingkang ing saben dintenipun kapaksa linggih dangu awit sakin gpadamelanipun sampunngantos angombepuhan kathah-kathah, utawi anedha tigan madon langkugn malih manawi wanci dalu, awit anangekaken kasengsemipun acumbana, bilih tiyang nem angumbar pakaremanigakng mangkaten wau, badhe sirna kakuwatanipun temahan enggal sepuh, wekdal dadosipun sepuh badhe anandhang sasakit warni-warni, kadosta:lamur, budheg lumpuh, utawi maujud tatu ing badanipun tanpa sumerep ingkang dados sababipun. Katandhan Kenya Kedhiri Panaraga Nalika dinten Septu tanggal 31 wulan Maret ingkang nembe kapengker panjenenganipun bupati ing Panaraga, karsa kagungan damel anyupitaken putranipun sarta andhaupaken rayinipun putrid, anggsal raden mas Jaya a Dikusuma, adana dhistrik Jebeng, ing waktu punika kapara tamu ingkang sami rawuh, panjenenganipun bupati Madiyun Mgetan tuwin panjenenganipun bupati Pacitan makaten ugi para tamu priyantun sanes-sanesipun ugi saklangkung kathah, wondening menggah tanduking mangun suka tuwin rerengganing wiwahan saestu boten anguciwani malah mandar pantes katuladhaha ing sanes bupatos ingkang awit sadaya tinanggenah ing rerenggan sarwa samuwatur bares. Miturut kabar papekenan ing salowongipun pandamelan wadana ing keniten ingakgn badhe gumantos ing ngriku, wadana ing SEpreh (ngawi) dene ingkang badhe gumantos dados wadana ing sepreh, raden Bei Dirja Kesuma, asisten wadana kalas I ing kitha madiyun bilih kabar wau yaktos sanget sokur kula, ingkang awit raden bei dirjakesuma wau, pancen priyantun cekap ing kasagedan tuwin pangereh ing damel tur sage ding tembung walandi, saha sampun nate dhateng nagari Walandi, nalika dherek tuwan B (kasebut serat cariyos nagari Walanci, amin Pujarja. Pasuruwan Raden Panji Sudiradirja, Asisten Wadana Klas I ONder dhsitrik Klangrong dhistrik Wanareja (Bangil) ingkang kaliyan beslitipun kanjeng gupremen katitimasa, Bitensorreh kaping 27 Maret 1888 No 13 kawula wisudha dados wadana ing dhistrik Jati (Pasuruwan) punika putranipun Raden Panji Jayasudirja, saking Surakarta ingkang tilar dunyaing Pasuruwan (kintunan) Sambetipun Serat Darmawasita piwulang sae. Ywa kalimput mring sukaning galih, bubungah an aneng ngalamdonya, awit kaki pangarahe, mring kabungahaniku, yekti kanthi susah lan sedhih, mung seng kanthi sumelang, lan wedi ingkalbu, kalamun wus katutugan pan kaduwung wekasane adi kanji, aja guneman miwah. Babantahan lan liyane janmi, kang wus kasebut wong wicaksana, awit bias bathi kowe, sarta mundhak kawruhmu, dene lamun guneman tuwin babantah karo janma, kang bodho balilu, tanapanrimane marang, wuwulang mu malah kabeh den akoni, duwekira pribadya. Akeh janma kang lepasing budi, sarta datan duweni kabisan nging tanbisa panggone, ingkang mengkono iku, kadi ejam kang tanpa tuding, iya bias lumampah,nging tan bias tuduh, anelakake ing wayah,manuseku akeh ingkang padha isi, kurang ing kautaman. Luwih maneh kasabaran budi, rehning janma tan luput cilaka, tan sepi kaapesane, ing saupama iku, tan binetahake acanthi, nyandhang papa kalawan kaepesan mau, kaya wong ngombe lan mangan masthi tansah nemu susah liniruning, ing suka kasenengan. Di sabar mring kukurangan tuwin cacating lyan awit kowe uga, keh kurangan lan cacate, kang sinebarken iku, mring wong liya yen sira kaki, datan duwe aksama, kapriye olehmu, anyipta makluming liyan dipun ngati-ati lan wiwekeng galih ywa kongsi tuna dungkap. Kasaliyo tuna ing pambudi, apa dene ngandela kewigya, sampurna lepas kawruhe, manungsakabeh iku, gampang kena pinaranteni, tan beda sato kewan iwak manuk manuk nalika kalimputing tyas, ing pangongsa ongsa anemu bilahi, sangsaraning manungsa. Marga sangking sulayane sami, kehe kang dadi pangan lan karsa, lah ta iki tetelane, nadyan wus duwe agung, iya isih wuwuhe murih, rong prakara kang dadya, amane jad meku, ing karsa kaprihatinan kakarepan gumeleng ing samukawis kang during 3
linampahan. Prihatinan ngeling ken kang uwis linakonan dadi kalih pisan nglimputi kasenengane, sarehning manuseku, kapanjingan iman lan budi, luwih lan sato kewan nanging budi iku, uga ingkang dadi sabab bisanipun kambah rurubed priatin sato kewan tan bias. NGrasakake kabegjan lir janmi, marmanipun tan bias murina, mring kabegjane padhane, mung manusa puniku, ingkang bias mulane mesthi, rumasa lamun kurang, ing kabegjanipun sring karya susah pribadya, marga dening animbang-nimbang begjaning, liyan tur tanpa guna. Tyasing janma tan urut sakapti, awitan kena pinurih tisna, utawa pinrigethinge, wong sumangkeyan arus jinabaken samuan awit sumanggkeyane mrenahake awakipun ana sadhuwuring janma, lan anggawe ewane para priyayi, akeh para taruna. Nome nganggo solah bawa dadi, kasusahan tumekane tuwa, dene ta kalumrahane, kang dirani mitreku, upamane wayangan kaki, yen srengengene padhang, pashti atut pungkur, mring kang duwe wawayangan suruping kang srengnge wayanganeki, sayekti tan katingal. Dadi kadang kokonang anami, wongkang nedya makolehken karsa, aja pisan ngempakake, tembung keh- akeh iku, upamane kang tukang jeni, yen natrapken sosotya, thithik perakipun kawruh aksimpen upama, geni mawa kapendhem awu tan keksi, sirna tanpa paedah. Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 16 Kemis Pon Kaping 7 Ruwah Wawu 1817 utawi kaping 19 April 1888 Surakarta Panjurung minongka pengetan Nalika ing dinten Jumungah Paing tangggal sapian wulan saban punika, ing wanci siyang jam 12 pupundhen kla sampeyan dalem ingkang sinuhun karsa miyos jumungahan dhaeng kagungan dalem nmasjid ageng, ananging boten sakaliayng arwa dalem gusti kanjeng ratu Pakubuwana, menggah patrp lampah-lampahipuninkang sami andherek boten siwah kados adad wiyos dalem Jumungahan wondene nalika wau para kawula dalem ingkang sami Jumungahan bokmanawi boten kirang saking tigang ewu, amila ing masjid ngantos kebak temahan lumeber dhateng sarambi, ing wanci sabakdaning jumeneng dalem sembahyang Sukril nunten jawah sakalangkugn deresipun jam 1 saweg terang, kinten jam ½ 2 sampeyan dalem ingkang sinuhun lajeng kondur angadhaton patrap lampah-lampahipun ingkang sami dherek inggih kados nalika tedhak dalemw au kemawon wasana panyuwun kawula ing gusti Allah mugi angganjara lastantuning kasugengan dalem ingkang sinuhun sagarwa putra Santana, tuwin kawula dalem sadaya, sumawana sumarambah anambahi tentrem raharjaning praja saisinipun Katandhan Sarengat Cicalengka Tiyang ingkang sakalangkung saged anumpak utawi angajar kapal ingggih punika pun Amat ing kitha Cicalengka boten wonen ingkang amapaki, sanadyan kapal awon utawi bandhol sok keninga kagepok dening pun Amat saestu lajeng dados sae. P,B,B, Prayangan Aneh, salebetipun wulan punika kula panuju aleledhang ing kampong muhara Ciujung, kapanggih mitra kula, cariyos mentas aningali maenad manak ingkang cempenipun adamel eraming manah, mangkaten kojahipun. Kula aningali maenad estri gembel gadhahanipun juragan mentas anganakaken cempe, medal, 2 sami jaler,menggah warnining cempe, ingkang satunggal sirah sarta buntutipun kados celeng, naming tanpa wulu, tuwin tracakipun ing nginggil malengkung panjangipun kinten 1 ½ dim cempe ingkang satunggalipun sirahipun sarupi manusa, sangandhap sarta sanginggiling cangkem mawi tambahan ing nginggil noncong, cempe punika tanpa mripat. Rangkasbetung Katedha ing sima, dereng lami upasipun wadana dhistrik Cibaliyung sawenehing dinten pinuju kautus angukur tegeil sacelaking wana, kaliyan bakta konca kathah, sadhatengipun ing wana, cikat anindakaken padamelanipun wau, watawis jam 2 siyang, mas upas karaos ngelak lajeng kesah angupados toya, ananging boten angsal dados mendet timun ing pategilan salebeting wana wau, o, dereng telas panedhanipun kaselak ical nyawanipun ananging boten sakng anggenipun nedha timun, saweg eca panedhanipun timunlajeng katubruk ing sima, kabegta dhateng wana, sanaksadherekipun ingkang sami sumerep wonten tiyang 25 ugi sami ambakta dadamel warni-warni, ananging boten wonten igakgn atutulung, naming tansah andongong kamitenggengen mas upas sampun lajeng telaskamongsa ing sima. Pawartos saking Eropah Sang prabu anoming nagari Inggris Prinseweles emeh anandhang babaya ageng, pinuju kakaring wonten satepining saganten anitih baita sekoner, boten dangu wonten baita setum dhateng saking Amerikan sumedya badhe adamel resah, sareng baita perang saking Ingris sumerp lajeng anyelaki ananggulangi, ananging baita Amirikan sareng sumerep yen baita peang ing Inggris angungelaken mariyem baita amerikan lajeng terus kesah, dipun tututi boten kapanggih. 1
Ing kitha Paris nagari Prasman dereng lami mentas mikut satunggaling tiyang ngemis ingkang sakalangkung kasugiyanipun menggah ingkang kacepeng wau tiyang estri, gagriya sacelaking komidhen awit saking anggenipun ngemis wau kapanggih artanipun kinten-kinten 10000 rupiyah. Ing Itali, sampun kalampahan ingkang sami nandhang kasangsaran sakalangkugn ageng, sabageyanipun kitha wau sampun kaurugan awuning redi, tiyang ingkang pejah 30 sakathahing tiyang dhusun wawengkonipun ing ngriku, sami dhateng sumedya tandang tulung, ananging sadaya para tandang boten saged atutulung tumunten. Sasampunipun para tandang sami anandangi, ngantos antawis angu saweg saged amanggih tiyang, 11 ingkang tatu, ingkang sampun pejah, tuwin tiyang 7, ingkang tatu, ananging taksih gesang, antawis dangu malih kapanggih tiyang 13 ingkang sampu pejah, sara 10 tiyang ingkang taksih gesang, para tandang taksih kemawon pangupadosipun dhateng para kasangsaran wau, ing pundit ta panggenan sami kakintun arta, utawi sanes-sanesipun pitulunganipun awit sadaya arta busana sami lebur, punapa dene griya-griyakathah risak tuwin rebah, sarta kewan kewanipun sami pejah. B.H. Sumela Ni Mas Rarasuyati, pandangu jengandika dhumaeng Ni Endhang Pracimasana, tumrap ing pustakawarti ongka 13 andangu bab salugonipun suwanten ingkang anganyut-anyut inggih punika biyung tulung ingkang punika mugi kalilanana kula matur sumelang ing ngarsa sampeyan mas supados dados saha rem-reming panggalih sampeyan. Menggah salugonipun suwanten biyung tulung punika, kawuingana ni mas pancen inggih saestu bongsa kemokalan tuwin longka sanget manungsa pejah ingkang siniksa dgusti Allah sambatipun kapireng saking jaman parameyan ngriki, o atidaya ni mas sak kula sampeyan saged miring sambatipun tiyangkang siniksa ing kubur, kawuningana ni mas tiyang pejah kelampahan siniksa ing kuur punika, sanadyan punika siksa, rak pitulung, nanging pitulungipun dhateng manungsa durhaka kados pun kula sasamenipun sok wontena tiyang kukum ing tembe inggih angsal ampun mongka pun iblis laknat tansah angrengrihu sarta anyanyegat ing sakaratilmautadho manawi sakkula sampeyan kemawon bokmanawiinggih lajeng kelu dhateng pangebang-ebangipun iblis laknat temahanlajeng tutwuri manjing dhateng parameyanipun para iblis laknat dados lajeng kalimpang ing marganipun kangsayekti, dene rohingkang sampun kelu dhateng pambujukipun iblis laknat tembe benjing, paniksanipu gusti allah inggih kasami, sarta sasarengan kalayan pun iblis sumongga ta kagaliya, kula aturi mahatsalebeting galih, o ni mas pramila angel manungsa punika, bilih kaparsudi sajatosipun anamung, ngagesang ingkang tinitah ing alamdonya punika, ingkang luhur piyambak naming 1 manungsa, sak gadug-gaduf inggihlangkung prayogi sarta wajib amarsudi kawruh kasunyatan jati jatining manungsa sasampun ngantos kalimputan tyas arda sanget sanget ewa samanten badan kula pribadi ugi dereng gepoki nalr punika, ewadene ing ngandhap unika kula ngturi katrangan bab kawonenanipun suwanten biyung tulung sasaminipun. Tiyang pejahingkang dipun kaniaya, punika pejah rak pejah kedadak dados pancen dereng ukuripun pejah sampun kasengkaing kaniaya, oncating roh saking jasat kagetipun sanget prasaksat tiyang urip-uripan biniset kulitipun adhuh saiba sakitipun dene roh wau, saupami jaman ngriki tiyang anuju tilem dipun bucal dhaeng madyaing wana ingkang gung liwang- liwung, nglilir gregah boten sumerep ing ler kidul tuwin wetan kilen atambuh purugipun temahan lajegn kasasar-sasar lampahipun badhe wangsul dunungipun manungsa boten sumerep merginipun sru kamantyan sumpeking nala, tansah asesambat ngaruara, kosok wangsulipun tiyang tilem kagum utawi tindhihen kadosta: ngimpi dipun buru sima, dipun pisakit ing sasamining tiyang saking sru sangeting sakit sambatipun ngantos tumuwus ing jasad kapyarsa tiyang ingkang melek lo bokmanawi tiyang pejahingkang kinaniaya punika inggih makaten pramila tiyang pejah kaniaya wau kapirengipun nyuwanten angaruara bilih taksih nembe pejahipun dene lami-lami inggih sampun boten nyuwanten angaruara, 2
bokmanawi lajeng angsal palimarmaning gusti allah sarta binujuk dening pun keparat eblislaknat walauallam. Kajawi saking punika, wonten kaol malih, bilih sadaya suwanten ingkang nyaleneh tuwin rarupen ingkang pancen sanes rarupen ing jaman padhang ngriki, warnenipun anggigilani, wedalipun sami wanci dalu dumunung ing panggenan kang ngasepi, inggih punika godha, cobiing pangeran dhumateng kawulaingkang sawek andonga dhaeng kang maha suci ingkang sarana nenepi, kadostaL wonten ing pasareyanipun para luluhur, wonten ing patilasan pratapaning para wali, punika bili badhe Kabul donganipun marang pangeran tamtu mawi karumiyinan cobi, mongka pun kawula tetep mantebn tetek sarta boten ewah pamanthengipun tuwin boten pisan yen ta kengguh amaelu pun godha wau, punapa sakarsanipun dados saksedyanipun kadugen dene manawi tiyang tilem wonteningpagriyankemawon mongsa miringa suwanten sarta sumerep rarupen punapa-punapa, kajawi namugn rarupan tikus utawi suwantening tekek munya, ewa samanten sarehning kula wau sanget muha punggung, menggah atur pagnandhar kula ingnginggil punika, nyumanggakaken panggalihipun eyangjuru ngarang, tanapi panimbanging para mtira sang prawira moncer sadaya, lah sampun ni mas mugi kalinana kula madal pasilan sarta lajegn badhe anetepi babasan samangke, o lo a ka e nek........... Cinitra ingpadhukuhan Arjari kaping 29Rajab warsa Wawu pasemoning sangkala sabdaning mat mangesthi sajati. Wasibujaningrum. Sambetipun cariyos tanah jawi 2. patilasan dadamelanipu tiyang Hindhu ing tanah jawi. Ing paresidhenan Pasuruwan inggih kathahpatilasanipun candhi, kadhaton punapa dene pasiraman ingkang anglangkungi endah-endah, kadosta: candhi Singasari (Cungkup) ingkang kadamel saking sela, nanging baturipun saemper kadamel saking banon oten tebih saking candhipunika wonten malih candhi sakawan nanging sampu n sami rebah. Sawetanipun kihta Malang tempuranipun lepen Banga kaliyan lepen Brantes wonten patilasan kitha Bedhah, ingkang banonipun kapendhetan dening tiyang ing Malang kadamel baturing griyanipun ing wawengkon kitha batu sarta ngantang ugi wonten patilasan warni-warni damelanipun tiyang Hindhu, ingkang saweg misuwur piyambak inggih punika pasiraman ing Ngaglik candhi saha sumber Singariti, ing sakidul wetanipun kitha Malang wonten candhinipun satunggil ingkang langkung endah pandamelipun kawastan candhi Kidhal nangng daya candh-candhhi ing mMalang wau igkang kalebet kaloka nama candhi Yumpang (Candhi Jaha) prenahipun celak dhusun tumpang kadhisrikan pakis la karwujudipun candhi punika meh barupeni kaliyan kawontenanipun candhi Panataran. Kalebet wawengkon Bangil sacelakipun Kasri wonten patilasan candhi, Putri Jawi. Ing paresidhenan Prabalingga boten patos a wotnen patilasan damelanipun tiyang HIndhu, ambok manawi pancenipun inggih wontensaking dereng kasumerepan kemawon salebeting wawengkon ing LUmajang celak padhekahan Pananggal wonten candhinpun kawastanan Candhi Adipura, nanging atasing candhi ingkagn misuwur salebeting paresidhenan wau, inggih punika; Cnadhi Jabung, tingalipun ingkang kadamel saking banon sahantawisipun tanah pareden Yang, tuwin Lamongan kaprenah celak tapelwatesipun paresidhen Prabaloingga kaliyan Besuki, boten tebih sakng dhusun Andongsari, ing ngriku wonte candhinipun kawastanan candhi Kadhaton kajawi punika sacelakipun Argapura wau ugi wonten patilasan dadamelanipu tiyang HIndhu. Salebeting wawengkon tanah Bondawasa sarta ing Macan Putih celak Banyuwangi, inggih wonten patilasan dadamelanipun tiyang Hindhu . Sapunika kula dereng nyariyosaken patilasan dadamelanipun tiyang Hindhu ingkang wonten ing Surabaya, amargi ingngriku punika Lakar tilasan kadhaton ageng, inggih punika nagari Jenggala tuwin majapait sampun layak kemawon yen ing ngriku kathaha patilasan ingkang anglangkungi endah-endah. Ingkang kula cariyosaken sapunika lajeng kadhestrikan Rawapula II, boten tebihsakin gPorong, celak krembung ing dhusun andhipare, punika wonten candhinipun titiga, 3
mawikinubeng dening tembok sela, celak ing ngriku ugi wonten patilasan candhi candhi ingkang sampun sami rebah. Salebeting kadhistrikan Lengkir bawah Lamongan celak dhusun ing Mlathi, wonten patilasan beteng kawastan Kitha Rosan. Boten tebih saking Trawas kaprenah sukunipun redi pananggungan ingkang sisih kilen wonten satunggiling panggenan ingkang langkugn enah kawastanan Jeluktundha, saking pawartosipun tiyang panggenan punika pasareyanipun para raja raja ing Jenggala. Kajawipunika menggah ing sukunipun redi pananggungan wau, wonten patilasanipun malih, kasebut Pasiramanipun Kyai Belahan tuwin candhi Jedhung celak bangsri, saelakipun Bangkal wonten candhi sarta boten tebih titiyang wonten guwa kaliyan sela ingkang mawi seseratan sahantawisipun majasari saha trawas acelakipun dhusun Palu wonten candhinipun malih kawastanan candhi ngrimbi. Salebeting Wawengkon majakerta (saderengipun Kaping 12 September 1838 anama Japan) punika langkugn kathah patilsan damelanipun tiyang Hindhu, kadosta: tilas kraton majapait prenahipun celak Maja Agung (Wirasaba). Manawi tiyang lalampah saking Maja Agugn terus angaler ngetan turut radinan ageng, bilih sampun radi tebih sawatawis saestu lajeng sumerep yen ing sisih kiwanipun wonten wawarnen munggul menggahingkang katingal punika sayektosipun gapura, ingang kawastanan deing tiyang jawi, gapura Wringin Lawang, utawi candhi Wringin wondene ssasilih ing tengenipun radinan wau inggih katingal wonten gapuranipun malih ingkang sampun radi risak sawatawis punika kawastanan Bajanratu, sakng dongeng cariyosipun tiyang jawi, kala rumiyin palamanipun sang prabu ing Majapait karsa angyasakaken kraton putranipun ingkang ginadhang gumantyeng nata, nanging dereng ngantos rampung, kraton majapait selak risak ingkang punika sang prabu ing Majapat para ipat-ipat sinten ingkang malebet ing gapura punika, amasthi manggih cilaka, mila ngantos dumugi sapunika tiyan gjawi ajrih malebet ing gapura wau. Sakilenipun Bajang ratu tebihipun kinten-kinten kalih tengah pal utawi kalihpal ing ngriku wonten tilas yayasan kadamel saking sela kawastan Sanggar Pamelengan sapunika karandening tiyangjawi Menak JIngga, amargi sanginggilingpatilasan wau wonten recanipun kakalih, ingkang satunggal ageng, satunggalipun alit dene ingkang ageng punika menak JIngga, cariyosipun tiyangjawi ratu ing Belambangan ingkang anglamar putrid Majapait nanging dipun tampik awit warnenipun anglangkungi kuciwa, dene reca ingkang alit punika embokmanawi putri wau. Pethikan saking Suluh Pangajar Taksih wonten sambetipun. =============\============= Mugi kauingana para maos pungkasanipun cariyos tanah jawi ingkang kapacak kapengker punika nyariyosaken bilih candhi surawina tuwin candhi Budhang panggenanipun wonten salebeting paresidhenan prabalingga, punika lepa leresipun wonten bawah paresidhenan Kedhiri. ==============\\\\\\\\\ Sambetipun serat DArmawasita wulang sae. Yen wong gemblung weruh ing wawadi, pesthi banjur winartaken kathah, amarga sangking bodhone, durjana lamun weruh, ing wawadi nedya wawarti, mung yen nganggo paedah, maring awakipun mungguh kang asring anular, nularake wadiiku wong taruni, awit ingkang pangarah. Ngunggulake awake wit deing, ana ingkang ngluwihi pracaya, wong ingkang kasebut kabeh, aja ko andel iku, lawan aja kawetu angling mring sawijining janma, kang karya susahmu, lan aja pracaya marang, sawijining janma kang sumuci-suci, aja pracaya marang. Woing kang mesem-mesem ing pamuhi, awit iku tengering durjana, kowe wus sring myarsakake, lan krepmaca kang semu, yen uriping manusa iki, kalintang apes sarta, pasthi manggih lampus marma away lali sira, saben dina kowe sangsaya marpeki, marang puputing yuswa. Pati iku apa nora tebih,lawan sira yen tekeng wateesan, anaha ngendi tekane, dumrojog tanpa tutur,mung manungsa kang tuk peparing, ing pangawasa bias, suka lan gumuyu, marmane iya mugnjanma, ingkang layak kena ginaguyu sami, wong kang datan paharta. Tanpa kawruh prasasat kambahing, bilahi geng wit salah sajuga, tan bias nyukup 4
kurange, pekir kanenpsonipun kadi tawon ingakgn upami, angantup pamrihira, tanpa guna iku, malah-malah bias karya, bilahine pribadilah dipun uing, ing saru subasita. Nging ywa pisan angasorken dhiri, awit subasita iku karya, kajening awak yektine, ngasorken badanipun iku gawe ewaning ati, ing sarehing manusa anglakoni purun ing samubarang pratingkah, marma prelu dipun pituturi becik yeku yen bungah-bungah. Aja kongsi karya pitunaning, wong ngaliya wit ana wong susah, amarga sing liyan bungahe, sawijining wong iku, wenang karya benjaning dhiri, yen sarana sing bondha, duweke sadarum samubarang kabungahan ingkang nora milalati iku wajib tan pakolih ing wuntat. Tanpa gawe winaonan awit nora ngeret panggawe juti, janma banget tisnanipun maring ing wandanira, mugn anggere bias urip ciptanipun deing uriping medusa, upamalir banyu mili. Tan bias balimring wuntat kaananing pati baeng lan lair, saben ri pasasat lampus, awit ing saben dina, suda suda pangetanging uripipun urip kang wus kalampahan mene wus tanana maning. Sasuwene maca laying, aprasasat itungan lawan pati, eh ta manusa ing besuk mesthi tumekeng mongsa, janma padha angucap yen kowe lampus lir pangucap mu maring lyan akeh bakalnyatur becik. Miwah ingkang nyatur ala, mawa mawa kalakuhanamu dhingin tuwinkakarepanipun sawiji wiji janma, nanging kowe aja susahingkang during, kalakon yen kowe pejah, wus nora milu amikir. Samubarang ing prakara, ingkang kari kaya nalika nguni, sadurunge kowe metu, dene kang saupama, ngalamdonya ora nana janma lampus kang nyirnakake sangsara, kowe tan pegat amasthi. Papasthen ko undhamana, dene kowe linuputake pati, uriping manusa iku, tanliyan kanthi bungah, lawan susah genti-genti praptanipun apa dene lalilawan nir elinge sawatawis. Yeku kang ing ngaran nendra, marmanipun urip ingkang acanthi, bugnah akeh sarta tulus thithik ing kasusahan di arni iya begja banget iku, kosokbaline ing ngaran cilaka iyeku urip. Taksih wonten sambetipun 5
Ongka 18, Kemis Paing kaping 21 Ruwah Wawu 1817, utawi kaping 3 Mei 1888 Surakarta Sampun kerep kemawon serat serat kabar anyariyosaken bab awonipun para sayid utawi tiyagn Arab ingkang angajawi, sinten ingkang dipun celaki sampun masthi keningan barang darbekipun dene sarananipun anggenipun anggalebus inggih kathah kemawon mila kula punika samasa dipun celaki bongsa Arab sanajan sakedhap-sakedhap anebut asmaning pangeran sarta asmanipun rasulullah ingkang anelakaken kemursidanipun rekane inggih boten sah kula sujanani , anggen kula iket iketan lajeng kula kencengaken makset o Allah yen coplok eman tiyagn namugn satunggal ingkang kula sumelangin inggih yen naming keninggan iket kemawon mangke gek kablondrong ing tekad ingkang andadosaken jalaran ngalih griya dhateng banyuwangi, hara rak kojur, awit badhe mantu nyawang jogetipun cacegan kula bok manis dhongklak mongka gendhingipun gambir sawit pinuju ngambah kenong bang, mak nong, tobat mati aku, sasat ngendralloka wutuh, derenglami panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen inggih mentas angintunaken dhateng Batawi, lampahipun kairid konca pulisi, tiyagn arab anama Sayid Salimbinaluwi atas pancen amatosi yen ta dipun eculna, awit ing cariyosipun ing ngakathah sanget kasektenipun kadosta: amejet tembok medal toyanipun gurungipun dipun pejet madala wewenang, kaulur-ulur ngantos pinten- pinten dhepa panjangipun lah punika ingkang sami sujud inggih sampun kathah, mandarnga nyemongipun ing ngakathah sayit wau anggening anggsal-angsalan inggih kathah, tur saweg pinten dinten anggening wonten ingnriki, boten para alit kemawon para ruhur inggih wonten ingkang angaji-aji dhateng pun Sayid wau, sanget anggening pitados dadlemipun andikakaken angresiki sirnanipun para jin kapir, ingkang sami manggen ing ngriku. Iyah teka gugon tuhon temeneh, o kauingana nun ing mangke ing nmahipun bumi punika pancen boten wonten bagnsaing kasekten tuwin kamayan punika, dora nun rak naming jarene ingkang wonten sareng tembugn mukjijat tuwin istijrat punika rak tembungipun ing kitab lepat ginem nun titimbanganipun punika, kasekten kados ingkang kacariyosaken ing lampahan ringgit, sayid niku rak inggih jarene, temen boten sinten ingkang ngukumi,lanek mung sulap kemawon kadospundi,lapaling kitab patrap makaten wau Sakirunkaldap tegesipun sulap iku apus iyah mugi sami emuta dhaten gpurwadeksinanun punika ingkang tamtu wonten sampu cok angaji-aji sasamining maklum sanesipun ingkang jumeneng nata tuwin igkang pancen genah ginusti-gusti. Pun Bunglon Saweneh ing dinten tuwan Opsihtersepur, anumpak lori badhe dhateng Surakarta, sareng dumugi antawising stasiyun Sragen kalayan Grompol wonten satungggal sawe ageng, saking tegil lajegn tumut anumpak kori, embok manawi ugi badhe dhateng Surakarta, babar pisan lampahipun nunut ing lori, tanpa bayaran tuwan Opsihter sakalangkung kaget lajegn mancolot saking lori sukunipun kasliyo, mila sadumugining nagari tuwan wau, lajegn kajmpenan dhokter. Magelang Tiyang nama Sipan jongosipun tuwan Obrus darbe peksi kutut saweg sakit pileren sawenehing dinten peksi wau kawedalaken badhe dipun jampeni dening semahipun Sipan wasana sareng peksi medal saking kurungan lajeng malaih warni dados sawer koros agengipun sadriji suku, panjangipun 1 ½ elo, sanalika semahipun Sipan anjelih nedha tulung, amargi ajrih ningali sawer wau, lajegn katulungan dening tongga tapalihipun. Samarang Tiyang anama Suta, arembagan kalayan pun Drana, sinten ingkang sagah ngunjuk cao 15 gelas telas sanalika,mawi totohan arta saringgit. Pun Suta melik sanget dhateng wujuding arta saringgit wau, lajeng gadhah kasagahan sanalika ngunjuk cao telas 15 gelas nanging padharanipun ugi mlembung, sasampunipun arta saringgit kabaryar, sarehingpun Suta sanget sanget malembunging padharan lajeng kadhukunaken mawi bayar arta saringgit wau, pun Suta lajeng sakit . S.M. 1
Magetan Nalika tanggal kaping 20 wulanApril wonten sawenehing tiyang estri, griya ing dhusun PIngkuk kadhistrikan ing Maorpati, ing wanci sonten mantuk saking derep sareng dumugi ing lepen Dajar, kabetheng banjir, saking kumedah tumunten a dumugiing griya, bok estri wau nekad anyabrang, saking santering toya, kapareng dhumawah ing tekdir, tiyang estri wau lajeng kentir, kala smanten pinuju jawah deres kados kaperes mila boten wonten tiyang ingkang sumerep kentiripun bok.....wau, sareng enjing kaengangan ing tiyagn sampun wujud kunarpa, papesthen makaten punika memelas sanget inggih begjanipun ingkang pinandum anglampahi. Rawuhipun kajeng tuan dhirektur Binenlansebestir, ing Madiyun kala tangal kaping 4 april punika, kathah tiyang ingang sami andugi, bilih wonten padamelan ingkang gati, ananging dumugi sapriki dereng wonten pawartos punapa-punapa o, inggih sokur bilih naming leledhang kemawon. Nalika tanggal kaping 18 ing wulan April wonten sadherek jaler kekalih, ggriya ing dhusun Nglakar kadhistrikan Maospati, ingkang sepuh watawis umur 6 taun dene sadherek enem saweg ngumur 4 taun ing wanci enjing bapa biyungipun sami dhateng sabin sadherek ingkang sepuh ngajak adhinipun dhateng lepen wantunipun lare taksih kirang dudugi, wonten ing lepen lajeng sami lulumban lare ingkang nem katiwasan sirna salebeting toya, kakang \ipun lajegn anjelih nedha tulung, para titiyang ingkang miring enggal sami dhateng lajegn tumut ngupadosi lare ingkang keli wau, pinanggihipun sampun tebih saking panggenanipun lulumban sarta pun lare sampun pejah. Salebetipun wulan punika,bilih wanci dalu wiwit jam 2 dumugi byar ing radinan ageng gumerah suwantenipun tiyag ningkang sami bidhal derep kenging kawastanan maewu-ewu, tiyagn semanten kathahipun punika, ageng alit sami ambekta ting, mila bilih katingalan pating paluncat kados rahinten sambatipun tiyagn ingkang sami derep wau makaten o, allah kok kaningaya temen kang gawe pangaturan lating samene kehe iki sawengi wengine rak entek lenga bobot sadhacin luwih. Amerikan Ing kitha Monpernan pinten-pinten dinten jawahipun boten kendel-kendel mawi angina lesus sakalangkung agengipun ing dirgantara peteng dhedhet angendhanu, mawi swara kados dening lampahing rodha ewon sarta wonten swara kados suyuting jemparing lumepas wasana saicaling swara saha pepeteng wau, ing kitha ngriku sampun risak griya-griya, greja- greja, gudhang, sami rebah, tiyang atusan ingkang pejah karebahan tembok wanina kitha wau kados mentas katrajang lindhu ageng, wah tiyang kathah ingkang nandhang kaangsaran kabesmen saking pecahing dilah nunten abesmi, para tiyang sanesing kitha sami amitulungi, enjingipun amejahi latu miwah amendheti bangke. Paris Sawenehing tuwan Sudagar ageng anama P. saking kekesahan anagih sambutan angsal arta 5000 prang, antukipun dumugi ing margi, sumerep wonten sawenehing nonah busananipun sarwa pantes lengggahing presban dumunng sapinggiring margi ageng, sareng sumerep dhateng tuwan P, nonah wau lajeng amasang ulatipun sarwi nyangking tembung arum sumeh ing cahya, waspanira lir Andres mijil kagetipun tuwan P lajeng pitaken kalayan manising tembung. Eh rengenta rara, sinten sinteambatin gwngi, dene melas arsa wonten ngriki. NOnah mangsuli sarwi senggruk-senggruk adhuh priyantun kang ambeg santa, waleh-waleh punapa, kula punika tiyagn saking sajawining kitha, temenipun kula punika sampun sampurna ing ngatasipun dados guru sekolah, dhateng kula ing ngriki badhe ngupados pandamelan dene anggen kula kumembeng waspa kula punika, sareng sumerep sampeyan karaos raos anggen kula boiten nedha ampun 2 dinten sangu kula sampun telas. 2
Tuwan P saklangkung rena, nonah wau lajeng kaajak dhateng losemen kapurih nedha satuwukipun saha bilih sarju badhe kaampiraken ing ngriku sasampuning nedha nonah tatabeyan kenceng mantuk sasampunipun nonah mentar, tuwan P aningali artanipun ingkang wonten kantong 5000 prang wau ical dados tetela nonah wau pancen druhaka S.M. Suwab Suwab punika boten angemungaken arta, utawi maujud ingkang tumuwuhipunsaking dayaning arta kemawon sanajan ambeg lamis inggih dados suwab ugi, amila pamanggihing manah kula, ing ngatasipun para ingkang tinanggenah among praja punika kedah boten kelu kayungyun dhateng gumelaring patrap lamis amargi saupami pamongmong praja mongka asupeket kaliyan patrap ingkang mangkaten sajaosipun badhe anjalari kirnag jejeg anggenipun anindakaken paparentahan nagari, wujud upaminipun kadosta: wonten sawenehing reh-rehan ingkang kasagedanipun anyekapi dhateng sawarnining padamelan sarta wekel anetepi ing kawoganipun ananging boten amengku ambeg lamis punika manawi pangagengipun bingah katandukaan patrap ingkang mangkaten wau, saestu badhe lajeng kalindhih deing prikonca ingkang pangupajiwanipun boten liya muhung anggelaraken patrap lamis kemawon mangkaten sasaminpun bilih amancasi parakawis tiyagn ingkang prakawisipun kaleresmenang inggih badhe kawont kaliyan tiyagn ingkang teteping leres prakawisipun kedah kawon amargi ugi katarik saking anggenipun ingkang among praja ingkagn serenan ambeg mangkaten wau boten pisan kaagem denig panggenging nagari kajawi ingkang sampun kagalih kaliyan sampurnaning pamanggih, wasana panuwun kula dhateg sanggyaning para parameng budi ingkang asring apakempalan wonten amadyanipun samuaning pustakawarti, mugi sami karsa abiyantu angawontenaken pamuhi, supados para ingkang tinanggenah among praja punika sampun ngantos selak sakin gpepethinigan ngatasipun punggawaning nata, boten langkugn sarehne sampun kawedal sadaya paruntusing cipta kula ingkang kedah tumunten kawedhar, amila kula lajegn kalilanana amadal pasilan lumengser saking pabaratanipun kyai Bramartani. Wasananipun ni Endhang Pracimasana, kauingana kula saweg kemawo anggen kula mantuk ing Dhepok pramila kula dereng saged anglimbang tumusing kalampanurat ing jengandika, ing kawontenanipun pamancasing prakawis tiyagn sami sambut sinambut, dhuh ni Endhang ijengandika teka murca ing ngayunanipun guru ijengandika, ing mangke anyulani ing sedya, adhuh adhuh sawek kula tamakaken suraosing kitab kemawo tumrapipun dhateng tiyagn ingkang amanjing agami Islam anglampahaken yatra mawi anakanpunika sampun sanet kacegah mandar nagari anetepaken pananggihipun sambutan ingkang tikel matikel lo sumongga ta kagaliha, pramila angel nun. Ig jengandika angsring leledhagn dhateng wewengkoning kanjeng gupremen punapa ing ngriku lampahing pamancasipun prakawis sambuta sinambut ingigh makaten sarengngriki rak naming manut ngacemongipun para cecrekan lajeng ing nganggep. Ing Ngargapalimengan amarenginis pung saban pasemoning warsa Wiku nunggal sarira kawula. Kyai Ajar Kabesturon. =========\================ Sambetipun cariyos tanah Jawi 2.patilasan dadamelanipun tiyang HIndhu ing tanah Jawi Sakilenipun reca Menakjingga caket wonten balumbang wiyar ingkang misuwur, inggih punika sagaran Majapait menggah panjangipun balumbang punika kinten-kinten 1200 kaki, wiyaripun 600 kaki, windoipun kadamel saking banon lebetipun dumugi ing dhasar kinten- kinten 12 kaki, krepusipun ingakgn nginggil mawi dipun lis poncot ingkang kidul wetan wonten patilasanipun celangap ingkang kadamel margi toya, minongka sidhatan kadamel ngilekaken utawi ngejogi toya, kados dene got utawi urung-urung. Nalika kula nyumerpi balumbang wau, pinuju ing masa katiga,ing balumbagn taksih wonten isenipun toya sapalih, kala samanten sarengi kathah tiyang ingkang ngupados ulam sami anyemplung salebeting balumbang, lebeting toyanipun among wates dhadha, malah ingkang sisih kidul sampun sat dhasaripun ngantos katingal jalaran wallet denig endhut dene jobinipun 3
ing bagiyan balumbang punika katutupan siti uruh-uruh ingkang saking urung-urung wau, wegtu kula woten ingngriku ( wulan Agustus 1885) poncot ingkang ler kilen ugi wontentiyang ingkang nyambut damel anggarap wot ing pangenan ingkang kadamel margi angilekaken toya. Sakidulipun balumbang ageng wonten balumbang alit kawastanan tamanan dene sakilenipun balumbang kakalih punika wonten malih papan mawi palataran wiyar, nanging sampun wonten salebeting wana, embok manawi punika tilas balemondhakiyanipun sang ratu ing Majapait ing ngriku wonten selanipun tigang dasa, jejer-jejer dados tigang sap antawisipun kalih welas kaki, ingkang punika embokmanawi tilas umpakipunbalemondhakiya wau, satengahing cariyos agwertosaken yen saka-sakanipun balemondhakiya punika kabegta dhateng Demak kadamel dandosan masjid ingkagn ing ngiyasan dening para wali. Sacelaking sagaran ingkang sisih ler wetan wonten pasareyanipun kawatos pasareyanipun ratu putrid Cempa 2 embanipun kajawi punika tksih kathah mali hpatilasan damelanipun tiyagn Majapait kadosta: Candhi Prau, Botok Palung, utawi sanes-sanesipun. 3. Karaton Hindhu ing tanah Jawi. 1. Medhangkoripan Kamulan Cariyosing Sahibul hikayat wonte prameswari nama Bramaniwati, punika puputra nama Tritrustha, saeng tritrustha sampun diwasa, lajeng lampah lalayaran dhumateng tanah Keling, utawi dhateng tanah Koromandhel wontening ngrika Tritrustha antuk piwulang agama Buda, sarta sasampunipun sampurna anggenipun angsal kawruh agama budha, laejgn wangsul malih dhumateng tanah jawi tengah, jujuluk Ajisaka, lampahipun Ajisaka dhumateng tanah jawi wau kathah tiyang HIndhu ingkang andherekaken nunten sabiyantu ngedegaken karaton kawastan Mendhangkamulan ingkang ing saunika namakitha Blora, mengggah ngajawinipun ajisaka narengi wulan maret taun 78 (satengahing cariyos angocapaken ngjawiipun ajisaka wonten wulan Oktober taun 125) saya lami saya kathah tiyagn Hindhu ingkang tumut dhumateng tanah Jawi, dene ajisaka wau,lakarmisuwur sanet menggah ing kadibyanipun ahli budi, sugih kawruh miwah anglangkungi adil aji aka adamel undhang-undhang tumrap tiyagn jawi, sarta miwulangaken elmi bab anyerat aksara jawi, punapa dene adamel etang wiwitanipun taun ingkang kawastan condrasangkala. Ajisaka kagentosan ingakgn putra, trah tumerah jumeneng ratu ing Mendhang kamulan inggih punika Parikna-pariknan trima apunggung, prabu Manumanongsa, Begawan sAkutrem, Begawan SAkri, saha Begawan Palasara. Nalika taun Ngisa 500 kraton mendhagn kamulan katilar deig Begawan Palasara, lajeng angedegaken kraton malih ing Gajahoya, utawi ing Ngastina, Prenahipun wonten ing redi Diyeng (Dieng). Boten antawis lami Begawan Palsarapuput igakng yuswa, atilar putra kakung taksih timur nama Abiyasa, dene atasing panguwasanipun Begawan Palasara nunten karebat dening BIsma,Bisma punika sutanig Pandhita Talkondha, inggih punika ingkagn angalap ibunipun Abiyasa wau. SAeng abiyasa sampun diwasa, lajegn angrebat karatonipun ingkang ramakuwalon Bisma kawon, kacariyos Abiyaalajeng jumeneg ratu ing Ngastina, sareng Abiyasa sampun ayoswa sepuh, seleh kaprabonipun dhumateng ingkang putra panenggak nama Pandhudewanata, mila mangkaten jalaran putranipun ingkang pambajeng gerah calaina, nanging awit saking pandhudewanata kapetek sih piwelasipun dhumateng ingkang raka Dhusthaata, lajeng masrahaken karatonipun dhateng ingkang raka wau mawiprajangjian manawi sampun dumugi masanipun karaton punika kedah kapasrahaken malih dhumateng Pandhudewanata. Pethikan saking Suluh Pangajar Taksiih wonten sambetipun. 4
Ongka 19 Kemis paing kaping 28 Ruwah Wawu 1817 utawikaping 10 Mei 1888 Kabar kawat Kanjeng TuwanJonghir Panderweik REsidhenign Surabaya, kakulawisudha dados Lid Ing RAd Pan Indhiye, ingkagn kakulawisudha dados Sekretaris ign Surkarta tuwan Pandhisel. =====\========= Surakarta Salebeting wulan Rejep kapengker punika, kasupen dinten tanggalipun kula pinuju libur boten anyangggi damel wanci sonten kula mrelekaken tuwi mitra kula ingkang lamiboten kapanggih, dhateng ing kampong M.K. wawengkon kabupaen kaparak Tengen sadangonipun lalenggahan sahangumbe wedang, kula miring suwraning kalenengan saha sindhening taledhek ingkag agalik-galik kula lajegn pitangled dahteng mtira kula wau, menggah waangsulaipun makaten: manawi ignkang kalenengan punika griyanipun Kiyai....Inggih punika ingkang minongka lurahing kampungngriku, kula pitanglet punapa ingakgn dados prelunipun wangsulanipun boten angandhahi prelu pnapa-punapa,namugn saking kajengipun ki....piyambak tur pnika pinuju sakit sangeting sakitipun manawi badhe tangi utawi ambubucal manawi boten dipun lawanign deign anak putunipun boten saged anjawi saking punika saderengipun sakit sampu namiwiti yasa kaleengan tosan wasana katungka lajegn sakit dados dereng rampugn panggarapipun salebetipun nandhang sakit tansah kaengetan anggenipun iyasa kalenengan sakathahipun putra wayah lajegn anyelakaken panggarapipu boten watawis dinten dados sarehning samun dandosi.....andhawahi dhateng para putra wayah kapurih ngungelaken kalenenganipun saha mawi taledhek para putra waya tuwin sanak sadherek ajrih manwi mambengana,kentheling rembag botkmanawi andadosaken waluyaning roganipun mila lajeng dipun pituruti,sakala ngriku lajegn nger adheleg-dheleg saha anebut asmanig npangeran dene sakit sanget kamundhuta kalenenegan saking kumedahing manah kla dados kula amrelokaken aningali, sadumugi kula ing panggenan ngriku, inggih sayektos kados cariysoipun mtra kula wau, menggah wujudipun ki.....manawi dipun tingali saking katebihan uuripun sampun langkung 70 taun saregn ingkang dipun suruhi sampu pepak lajegn sami kasugata wedang panganan sakawontenanipun utawi beteran boten antawis dangu kalenenganlajegn kapurih ngungelaken gendhing gambir sawit saha kagorong dening para taruna, taledhekipun anjoget ing ngriku ki......dipun tingali saking sajawiing griya katingal amathentheng bregas boten memper bilih sakit sanget ananging anggenipun linggih wonten salebeting krobongan sartakacawisan punapa pirantosipun tiyang sakit utawi panganan igakgn dipun senengi, saha angadhepi dilah kencar-kencar, angemperi kados dene tapekong iyeging para taruna boten siwah kados andon bojana nayup sareng sampun sawatawis dalu kula lajeng mantuk sanes dinten kula kapanggih dhatengmitra kula malih, kula dereng ngantos pitanglet sakitipun ki......wau, dipun cariyosi manawi sampun saras kula amangsuli sukur alkamdulilah. Pitenah Bongsongsong sun apyun punika, manawi boten angsal angledhah salebetipun 3 wulan utawi 2 wulan punapa dene sawulan ignakng tamtu lajegn kaundur saking paamelanipun amila nalika ing dinten rebo kaping 20 kapengker punika, wonten sawijenipun Congsun amatrapaken pitenah, kados ingngandhap punika, Wanci jam 4 sonten wonten sawijenipun abdi dalem tenggan grobag pinuju anggrobag talethong saking magangan sumedya kabucal dhateng ngalun-alun pengkeran sarta tenggan wau mawi kairitkabayanipun satunggal wasana saeng dumugi satengahing kagugnan dalemkori brajanala, tiyang tenggan anggrobag wau lajeng kaandheg deing Congsun welandi kanthi Congsun jawi sakawan tengganlajegn kagledhah sarana karudapaksa, anangig sepen rehne pun tenggan wau pancen bbebeting ing ngasudra, dados kathah ajrihipun kanthi dharedheg sumedya badhe uncatssareng tiyang tenggan wau katingal bilih sampunboten ambekta awisanign nagari, boten saronta tuwanipun Congsun lajegn anyotho githoking tenggan man dhug kocapa pun kabayan wau, saeng uinga manawi kalerehanipun kasotho walandi, tan saronta anambung saba, e tuwan jangan main -main itu saya ponya orang temen 1
Walandi amangsuli, ah tidhak preduli sarta lajegn ageag teken dhateng pu kabayan kabayan kenging gegeripun mak bug kabayan salebetipunkagebag sumerep Congsun satunggal nama pun Culek purun alampah cidra, tiyang tenggan ingkang mentas kagledhah wau, kanthonganing rasukan dipun seseli apyun, dening pun Culek ananging lepat marucut dhawahing siti, pun Culek lajeng alok rahi ku di guwak kabayanlajeng mancereng andudingi dhateng pun Culek e kaparat arepmitenah uwong iku apyun mu dhewe, kapriye kowe teka mangkono e bagnsat sartapun Culek wau badhe kacepeng dhateng kabayan ananging pun Culek lajegn anggendring malajeng boten kasandhak kocapa Congsun sanget amuring- muring, awit kadengangan pratingkahipun wasana pun kabayanlajegn kakrubut denign Congsun sakawan ananging pun kabayan teteg sarta boten pisan angungkuraken pangroyoking Congsun. Sareng denira narajang, congsun papat tandange lir raseksi, sengsek sareng denya nubruk bangasan kalihira, sang kabayan endhanganan ngering napuk tinepak congsun walonda, galasar dhawah ing siti.Congsun jawi Sru narajang, nedya ngruket celak gya tinampiling, laumah tiba jepupung, kang kalih sareng mara, sedya ngantep apngrukete arsa mikut kbayan sanget bramantya, netrandik anggigit lathi. Sinasiwo kering kanan tanpa taha congsun walonda gitik kabayan sangsaya bendu, marangancari asta, eh ko mati kaparat congsundirawuk rowak rawik turun bagnsat gya sinotho sangking wingking. Kabayan noleh sru krodha, congsun mawa kacandhak tinampiling, ingkang tiga sareng ambuyk ngrubut marang kabayan sarwi alok lah konca cekelen gupuh, payo bandaranenden enggal kabayan sumaur wengis. E kodh dhik sira gempang, grusa-grusu sira arsa naleni, iya lawan jenenging sun kaya ta nora bias, lamun during sirah ingsun gumalundhung, kasaru ing praptanira, babau pulisen prapti. E mangko mangko ta padha, lah rucaten wikramanira sami, datan prayoga dinulu, uluniki dinuta, mas ngabehi Wiryapranata kang ngutus kinen nimbali ring sira, prakara arsa tiniti. Cep meneng kang poncakara, lir sinapih sepi budine juti, tan lenggana samya mmanut korit maring ki duta, gumarubyug bayan grobak lawan congsun samya minta pangadilan sowan ngarsaning pulisi. Sareng sami sowan kilap kadadosanipun jalaran kula lajeng mantuk lo punika kados pundit, dene wonten patrap ingkang kados makaten tujok napuk kabayan wau semerab anggenipun neseli, sampun na sumerep rak badhe kosus amila saking panuwun kula, kanjeng parentah mugi anggaliya dhaeng patrap pitenah ingkang kados makaten wau. Katandhan pun Drema, Juru Pangerok. ===========\================= Patrap inakng kasebut ing nginggil punika, bilih pancen leres makaten mongka mas pulisi, ingkang kawogan pancen mathentheng, tamtu wonten sapundhendhanipun ewa dene kula pancen wegah, punika ingkang ambibrahaken ongka............iyah toh cengkuweh, gendhis batu........iyah ecann Jurungarang. Kendhal Ingkampung Paundhen wonten tiyang wasta pak Sulyah, ing nalika dinten ping 11 wulan taun punika, yoganipun pak Suliyah, estri kakalih, ingkangpambajeng umur 5 taun panggulunipun umur 2 taun mentas punika wanci jam ½ 7 sonten rare kakalih wau kaleresan sami tilem dene tiyang sepuhipun boten ngatos-atos dilah solok kadekeken ing amben celak kaliyan anakipun tilem wau, embokipun rare punika sawek kelon angeloni pasusonipun dene bapakipun ugi boten sumerep dumadakan rare ingkang pambajeng wu nglilir, sart taganipun nyempluk dhateng dilah ingkang kasandhing tilem punika, dilah lajeng numplak rehning tutuping dilah dahat ing lecekipun andhawahi endhasipun rare ingkang pambajeng wau, murun ingkang sisih tengen kaangge ngusapi, ananging boten saget pejah, malah tanganipun katularan murub waket ugel-ugel ciprating lisah awor urubing dahana, anular adhinipun ingkang taksih tilem ugi kenging endhasipun ingkang sisih kiwa, astanipun kiwa waket ugel-ugel katularan ananging boten sanget kados rere ingkang pambajeng, saking dahat sakitipun panjelihing rare ingkang pambajeng wau, embokipun kaget jalaran katileman tangi gregah aningali anakipun ingkang pambajeng sumerap sampun murup akaliyan mlajar-mlajar, lajeng gembor minta tulung, boten dangu tongga tepalihipun sami prapta atandang, ananging dahana sampun 2
katututan ngantos samangke rare punika siyang ratri prasasat boten kenging pisah-pisah kaliyan yayahipun siyang ratri tansah karuna angrintih, bawinipun rare alit datan kiyat sakign panasipun. O, O. dhasar inggih yen dilah lisah gas punika dahat anguwatosi, katuju punika waged katulungan yen sampun na katulungan bok manawi dlasan wismanipun kabukti dhateng Sanghyang Bathara Brama. Surabaya Nalika kaping 5 wulan April punika, wonten sawenehing rara kinten umur 5 taun wonten margi ageng, sanalika punika wonten satunggaling glindhing, ingkang boten dipun tumpaki tiyang, kendel sapinggiring margi ageng, pun rara wau lajeng gagancangan anumpak minggah ing ngriku, sareng badhe lenggah boten anglagewa sangandhapipun wonten paku agengpanjangipun sami kalayan dariji,s aking esreging nalika lenggah, sanalika paku tumancaping.....pun rara, boten susah ngupados margi malih,s aksana pun rara anjerit karuna, katulungan tiyang kathah lajeng kajunjung kalayan rosa, ananging pun rara sakedhap- sakedhap kalenger, tukagn glindhing ugi sakalangkugn pangungunipun sanajan mesthi nipun katlusuben kok sanes bangsanipun dados anjalari cingaking tiyang kathah. Banten Wonten sawenehing Cina anama Uwipolong, aliyas Bopong, sakalangkung malaratipun saking sepen pangupajiwa, amargi saking telasig pambudinipun lajeng anandukaken pratikel mangkaten. Uwikolong wau dhateng griyanipun pangulu ing Kalimiring, mrasajakaken bilih pyambakipun badhe malebet agami Islam ananging sakalangkung mlarat sanalika pangulu saklangkung pirena, dipun tampeni kalayan eklasing manah suci, lajeng rembagan sakancanipun urunan sidhekah arta sakuwawinipun dhateng ingkang badhe dados islam amargi kasebut ing kitab badhe tikel pinten-pinten tiyang sidhekahdhateng mualap ngalempaking sidhekah angsal arta gangsal welas rupiyah, lajeng katampekaken saha kapurih anumbasaken sandhangan sarta lajegn kaelih nami Ngabdul Bakar. Sasampunipun kasaitan dening para wajib Ngabdul Bakar anampeni arta sidhekah wau, lajeng nyuwun pamit mantuk sengadi badhe tumbas pangangge, wsana dumugi griya angles arta naming telas kaangge nedha punapa punika anetepi babasan kyai pangulu kalebtan cina gundhulan embok manawi kyai pangulu sabangsanipun wau sampun kekathahen anggenipun andheseg pranatan srakah, dados punika sauranipun. (B.I.). Dhitslan Sasedanipun Sang Prabu Welhellem para wadya bala sakalangkung turidanipun malah ing mange darbe raos kirang tentreming manahipun margi pangeran Bismareg ingkang kasusra saha dados kontanipun praja Dhitslan nyuwun kendel saking pandamelanipun amargi boten anyondhongi, anggenipun putra dalem ing Dhitslan badhe kadhaupaken kalayan pangeran aleksander, tilas raja ing Bugari, mongka pangeran bismareg wau ingkang sampun kanyatahan kawicaksanan saha waskithanipun anjalari tata tentreming praja Dhitslan bilih ngantosa kalajeng sasat tampah ical wengkonipun. Wondening sababipun sanget boten anyondongi,pangeran aleksander wau sampun kacetha mengsahipun sri narendra ing Ruslan mila saupami saestu kadhaupaken kalayan putrid ing Dhitslan embok manawi badhe dados mamengsahan prang ageng kalayan praja Ruslan Turki Pawartos saking Istambul angocapaken kawontenanipun paukuman raja pejah, sawenehing tiyang anama Andhipaha, ingkang sampun pejah ingkang jalaran saking pandamel sareng katlesihaken papriksanipun angsal katrangan bilih pejahipun wau kapandamel dening seliripun pyambak ingkang saweg sedheng manahipun kalayan sawenehing tiyang jaler, awit amdnipaha wau kagolong sugih. Mila kaarapunganipun tiyangipun jaler kalebetakening kunjara, dene pun estri kaukumpejah. Patraping paukuman pejah tiyang estri wau kalebetaken ing bagor, taksih gesang, lajegn dipun dondomi rapet saha lajeng kalarung ing saganten. 3
Cina Ing nagari Peking tampi pilapuran sakng kitha Yunan yen ing ngrika wotne lindhu ageng, ngantos damel sangsaranipun tiyang 4000 ingkang pejah saha ingkang sakit. Kala wulaningkang kapengker, ign kitha prapensi, Peking, sawenehing dinten jawah deres kandha angina sadalu muput ananging wujuding toya jawah wau abrit kados erah, sareng eningipun ternag, ing lepen lepen toyanipun banjir ugikados dene erah, para cina boten saged angsal pamanggih, toya punapa sababipun mungkaten wau, kalebet elok. 4
Ongka 20 Kemis Wage kaping 6 Ramelan Wawu, 1817 utawi kaping 17 Mei 1888 Surakarta Kabar kawat tuwan H.K.H.Wilkes kangkat dados jurubasa tembung jawi. =======\========== nalika ing dinten Jumungah tanggal kaping 22 wulan Ruwah kapengker punika gusti kula panjenengan dalem kanjeng gusti pangeran adipati Anom tedhak dhumateng Klathen kawontenanipun ingkang kula sumerepi, kados ing ngandhap punika. Dinten Kasebut nginggil wau enjing wancijam ½ 6 ingkang sami andherek sampun sami pepak sadaya, sareng panjenengan dalem kanjeng gusti sampun rampung anggenipun busana, wanci jam ½ 7 bidhal saking kadhaton nitih kareta dhumaten ging SEtatsiyun balapan sampeyan dalem ingkang sinuhun kanejng susuhunan saha kanjeng prameswari, ugi anitih kareta,nguntapaken teedhakipun putra dalem kanjeng gusti wau, sarawh dalem wonten ign setasiyun sampeyan dalem tuwwin panjenengan dalem kanjeng gusti lenggah saatawis lajeng para andherek sami paman minggah ing kareta sepur, tumunten panjenengan dalem kanjeng gusti mundur saking ngarsa dalem minggah anitih kareta, wanci jam 7, 2 menut kaeta mangakt lumampah, sampeyan dalem ingkang sinuhun saha kanjeng prameswari wonten ing setasiyun kaadhep ing mantu dalem kakalih, wadana bupati kaparak tengen raden mas tumenggugn PUrwadiningrat 2 adana bupati gedhong kiwa, raden mas ARyakartapura, abdi dalem mayor jawi, raden mas ARya Purbawinata, kaliwon jaksa, raden ngabei mangun pradata, boten watawis dangu sampeyan dalem ingkang sinuhun kondur angadhaton. Mangsuli cariyos ingkang anitih kareta sepur, ingkang anunggil sakamar kaliyan panjenengandalem kanejng gusti, raka dalem kangjeng gustipangeran ARya Prabu Wijaya, tuwin kanjeng pangeran Arya Prabuningrat kanjegn pangeran ARya Cakranignrat Bandara pangeran ARya kusumayuda, saha bandara pangeran ARyadipakusuma. Tumunten sakamar malih, bandara Pangeran ARyakusumabrata, Bandara Pangeran Panji PUspakusuma, bupati ing kadipatn Raden Mas Aryasujanapura, mayor Trunasura, raden Mas Arya ARjawinata, bandara RAden Mas Wiyadi (PUtra dalem) abdi dalem Santana Panji 9 priyantun mangangge kembang, ngampil-ampil lopak-lopak kecowan saben suduk kangjeng kyai Panji, pethen kepet beri wadhah ses abdi dalem urdenas 6 priyantun ngrukti saha rumeksa pangageman dalem ingkang kabekta sangu, abdi dalem panewu mantra, embank tuwin maos kenceng dalasan lurah bekel jajar sagolongan ngampil-ampil upacara dalem kanjeng gusti, punakawan den mas san tuwin abdi tiyang alit sawatawis abdi dalem mantra gamel abekel jajaripun mantra prajurit baki, sapanekaripun 12 kajawiingkang ngampil songsong jene tuwin carak sami rumeksa titiyan dalem kapal ingkang kabekta cawisan kathahipun titiga 1 kyai Jayenglaga, 2 Kyai Pamularsih, 3 Kyai PUspamadya. Wanci jam 8, 24 menit rawuhign setasiyun Klathen ingkang sampun rinenggga ironron tuwin sekar buntal gongsa salendro pelog carabalen musikan walandi, tumedhak dalem saking kareta sepur kapethukaken dening panjenenganipun tuwan Asisten residhen ing Klatehen wakil bupati pulisi raden ngabeiWiryakusuma, kaliwon pulisi raden ngabei Mangunwadana, apanekaripun bupati maosan raden tumenggung Martanagara, kliwon galadhag raden ngabei Jayasudirja, sapanekaripun sadaya wau sami methuk rawuh dalem wonten ing setasiyun mangangge prajuritan:sarawuh dalem lenggah sawatawis sarta bage-binage kaliyan panjenenganipun kanjeng tuwan Asisten REsidhen boten watawis dangu lajeng bidhal saking setatsiyun sami anitih kareta pethukan dalasan para andherek sadaya,naming titiyan dalem kapal ingkang kareksa mantra gamel tuwin prajurit baki, smi lumampah dharat karengga umyunging musik lumampah ingngajeng psian ing wingking gongsa carabelen panjeengan dalem kanjeng gusti tuwin ingkang sami andherek anjujug ing dalem ngasistenan sasampuning tataalenggah, lajegn sinugata wedang minuman tuwin ses srutu, dhaharan remikan garwanipun kanjeng tuwan Asisten ugi manggihi. Sareng wanci jam1/2 9 lajegn tedhak dhumateng beteng, papangiyan kaliyan tuwan militer kumendhaning Klathen (Kaptin) punapa dene para upsir, dhokter beteng, lenggah sawatawis sinugata kados dene wonten ing dalem ngasistenan lajeng tedhak amirsani panggenan soldhadhu, kamar panggenan pirantos perang, gedhong sendawa, kamar aputiker, rumah sakit angubengi satepining beteng, sareng tedhak dalem wau dumugi sanginggiling palengkung, 1
kori ingkang kilen panjenengan dalem kanjeng gusti mundhut pirsa patrappratingkahipun saupami wonten damel ingkang tanpa antara mongsa, tumunten tuwna militer kumendhan aniimbali walandi satunggal tukang panylompret dhinawuhaken kinen tengara samapta ing karya, yatra prajurit salebeting beteng sareng miring tengara wigatining karsa, saksana sanalika sampun sami samapta, kados ta ingkagn kawajiban anutup konten kretkep tumangkep ingkang pancen nyandhak sanjata, ceg, lajegn winawas ingang rumeksa mariyem sampet sapirantosipun sarta inginger kaeneraken dhumateng panggenaning mengsah, karoncenen bilih kacariyosna sadaya, naming ingkang dados pangunguning manah, anggenipun saged bresa nalika samapta, saking ngungeling salomped dumugi samaptanipun watawis kula namugn samenut ingmongka ingkang wonten ngandhap mingggah, ingkang wonten nginggil mandhap punapa dene ingang saweg pinuju wonten jawi beteng, punika boten mawi antara dalngu ngalempakipun manawi dangu dangu kagagas inggih ical pangungunipun awit kajawi pancen sampun mateng pangajaranipun mawi pirantos pirantos kapapanaken pangggenan ingkang masthi, sareng sampun sawatawis dangunipun lajeng salompret tengara bibar, panjenengan dalem kanjeng gustiwangsul tatalenggah malih, tumuntenpapamitan tuwin tabeyan badhe lajeng tedhak dhumateng kabupaten pulisi, bidhal anitih kareta sasedherekan Santana abdi dalem sadaha Taksih wonten sambetipun. Kala ing dinten senen geder pawartosipun bilih ing kampugn Pasar Kaliwon wonten tiyang estri arencang rare, medaljaler mawi sirah kalih, wanci sonten kula anggatosaken genahipun pawartos wau, mandar lampah kula mawi anganthi tuwan dhokter Sarluwi, supados sageda amratelakakening kawontenanipun jabangbayi, sareng dumugi ing panggenan kula anembung dhateng bapakipun rare, ingkang lajegn amengakaken kontenign griya, kula, tuwan dhokter tuwin tuwan satunggal mali sami malebet, rare kapriksa tuwan dhokter, o mesakaken sanget katawis bilih pancen anandhagn sakit inggih leres sirahipun rarre katingal sungsun ananging ingkang satunggal pancen mala, sanjangipun dhokter wau erah kenthel kabuntel ing kulit dados kadosa sakit uci-ucir, kasirnakaken inggih kenging, ananging tanpa damel awit pun jabang bayi sampun ambekta sakit mandar boten andungkab enjingipun malih, saestu rare wau enjingipun sampun pejah. Dhukun Angalap Kasil Ing dhusun Ng. dhistrik P kabupaten K, ingngriku wonten tiyang kaaran PakIskak piyambakipun ngaken dados dhukun bilih wonten tiyang amanggih susah, kapandungan utawi sanesipun enggal piyambakipun andhatengi ing griyanipun tiaygn ingkang kasusahan wau, saha wicanten sagah anyampurnakaken barng ingkang susah,kocapa sampun antawis wulan dangunipun wonten satunggil lurayh ing dhusun K, miring bilih pak Iskak punika dados dhukun dahat istijap kelampahan lurah wau srusu utipun dhateng pak Iskak dupi angleresi ing sawenehing dhusun K, wonten tiyang awasta pak D, mentas kalebetan dhustha, pak Iskak sagah metangi menggah dununging ingkang kanggenan barang, saha angaturi katrangan dhateng lurah kang kasbut ing nginggil punika, tembungipun mangkaten: yen kalebetan dhustha ing ari Sept upon nikudika gledhah sekawan pangggenan ingkang sapisan griyanipun anak kebayan ing dhusun K,O, kalih griyanipun kaji, L tiga mtira tepalihing kaji, L niku, ing dhusun K, ping sekawan pak S niku amasthi kepanggih barange, ugi ing satunggil dinten kaleksanan dipun gledhahkados umukipun dhukun wau,ing wekasanipun among amanggih sepen kemawon boten wonten titikanipun nalika saderengipun angledhah pun dhukun sampun ubaya nyuwun pakebul inggih punika tumbasan candu bobot kaanwangsegobang, ngidul minta kukus ngetan minta kutug ngilenminta kebul ngaler nyuwun asep anging datan wonten kenyatahanipun o dene kathik wonten rarupan ingkang kados mekaten ta nun gek ggih tiyang wasis niku diketarak-tarakake, rakinggih sassat dhuwit dibuwang teng kalen amin..amin. Dayanipun telegrap 2
Menggah cariyos kula ing ngandhap punika samu tamtu boten pisan bdhe andadosaken gawokipun para sujanaingkang mongcer ing budi, malah-malah sami angunandika:terkadhang kawiyos eh wong jawa lamono ora dhengeran ewadene sarehning kula katemben sarta anggen kula pitados sanget dhateng kagunanipun kajeg gupremen ingngatasipun babpunika,mila kula kamipurun sumengka atur pawarta, saking sakalangkugnbingahing manahkula, dados boten wigih yen ta kaesemana para maoseng enggih naming kaanggep patrimah lowung supados regenging pabaratan pustakawarti, wondene anggen kula bingah sarta apitados dhateng kagunanipun kanjeng gupremen wau makaten kala ing dinten jumungah tanggal kaping 22 ruwah kapengker punika kula kakesahan dhategn dhusun anumpak kareta api, sareng dumugi setasiyunDelanggu kula mudhun lajeng lumampah badhe dumugekaken ing lampah kula, lampah kula sampun sawatawis tebih kreta api tumunten pangkat wasana rencang kula amratelakaken manawi ampilanipun slepakan tun wonten salebeting kreta api, mongka isinipun kathahingkang pancen kanggge, kadosta: sorog-sorog pethen sorog erloji, serat serat radi kathah, mila kula acengkelak wangsul cariyos dhateng tuwan Sep Delanggu, mratelakaken manawi kula gadhah barang kantun wonten ing kreta api sarta nedha pitulung sagedipun kapanggih, sasampunipun kula lajeng pamitan andumugekaken lampah, sontenipun kula mantuk anumpak kareta api malih,sarta miterangaken dhateng Sep Delanggu bab barang kula kasebut ingngginggil salepa sampun kapanggih cumawis lajeng kasukakaken dhteng kula, isinipun taksih wetah sadaya, menggah bingah sarta pangunguning manahkula sampun boten kadosa, angraosaken kertanign sepur, dene barang boten dados tatanggunganipun sep utawikondhketur kemawon samanten kareksanipun Pun niti mandasih. 3
Ongka 21 Kemis Pon kaping 13 Ramelan Wawu 1817 utawi kaping 24 Mei 1888 Surakarta Sambetipun tedhak dalem panjenengan dalem Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Anom dhumateng Klathen. Sarawuh dalem wonten kabupaten lajeng tatalenggah, sugata asumaos boten watawis dangu lajeng tedhak dhateng kabupaten Maosan....sugata asumaos punapa malih atatalenggah sawatawis dangunipun panjenengan dalem kanjeng gusti nunten tedhak wangsul dhumateng kabupaten pulisi malih, sarawuh dalem lenggah sawatawis wancijam ½ 12 tmunten kanjeng tuwan aissten pamid kondur, sapengkeripun wau panjenengan dalem kanjeng ugsti tuwin para sadherek sarta para bandara pangeran sami lenggah dhahar wonten in gparinggitan aliya saking punika ingkang karsakaken dherek dhahar, raden mas Arya Sujanapura, raden Mas Arya ARjawinata, sarampunging dhahar lajeng sami lerem panjenengan dalem kanjeng gusti wonten kamar dalem ingkang kilen kanjeng gusti pangeran ARya Prabu wijaya, wonten kamar ingkang wetan sawungunipun saking sare, anci jam 3 siyang,kanejgntusti prabu Wijaya amanggihi walandi urdenas utusan dalem kanjeng sang prabu, maringakken serat dhumateng panjenengan dalem kanjeng gusti, ingkang suraos kados ing ngandhap punika. Tapak asta dalem sang prabu Salamingsun ramanta srimulki, tumeko akulup kang leledhang, neng Klathen lan sagotrane, ing mengko karsaning sun ulih ira mring praja ari, dite esuk supaya, ingang samya ayun sungkur madmethuk mring sira, samya anggartyasira tan antuk riris lastariprapteng praja. Tumunten panjenengan dalemkanjeng gusti angandika dhumaeng ingkagn raka kanjeng gustiprabu Wijaya kaaturan mangsuli, sanalika dados kados ing ngandhap punika. Kaatur sembah kawula, putranta pangrandipati,miwahpar kadang warga, sadaya atur basuki, kawula sampun mundhi, nawalanta jeng sang prabu, suraosing kang serat sampun kula sumerepi, ari dite Klilan mantuk dhateng praja. Tapak asta dalem Kanjeng Gusti, Adipati Anom Serat wangsulan wau lajeng kaparingaken utusan dalem lajeng kalilan mantuk dhateng nagari, wanci jam 4 sonten amirsani capuri salebeting kabupaten pulisi, saha lajeng tedhak dhateng griyanipun ngabei Jayawilaga, boten watawis dangu lajeng kondur, wanci jam 7 sotnen panjenengan dalem kanjeng gusti sampun miyos lengggah samdyaning pandhapi,sarta kaadhep para sadherek tuwin Santana abdi dalem sadaya, tumuntenkanjeng tuwan Asisten rawuh, sinugata wedang minuman ses srutu, rawuhipun wau angaturi wilujeng rawuh dalem kanjeng gusti, saha dalu punika kaaturan tedhak dhumateng asistenan sarta para adherek tumunten kanjeng tuwan angrumiyini kondur, sareng ngajengaken jam ½ 9 kanjeng sang narpadmaja, tuwin para sadherek tedhak dhateng aisstenan ingngriku sampun wonten tamu tuwan tuwan tuwin nyonyah, sarawuh dalem kanejgn gusti lajeng tataeyan kaliyin nyonyah aissten tuwin para tamu wau, tatalenggah sinugata wedang minuman lajeng lenggah dhahar, laladosanipun sakalangkugn semuwa, wanci jam ½ 11 bibar saking dhahar, wangsul tatalenggah malihsaha lajeng kasukan wis kinurmatan ungeling pradongga salendro pelog tuwin musikan sareng wanci jam ½ 12 papamitan kondur dhateng kabupaten wonten ing ngriku lajeng lenggah ing pandhapi, ha miringaken ungeling pradongga, ingkang binarung ing langen swara, saselngan kaliyan sindhening taledhek masajeng candhaniraras 2 raras runi, wani jam 1 dalu, bibaran sami lerem sareng enjing ipun ing dinten saptu, para abdi dalem sampun sami samapta, panjenengan dalem kanjeng gusti saha sasedherek dalem sampun sami busana, lajeng lenggah ing pandhapi,boten watawis dangu kanjeng tuwan Asisten rawuh tumunten titiyan dalem kareta majeng, wanci jam 7 bidhalk tdhak dhumateng ing dhusun wedhi, sahabdhi dalem sadaya ugi numpak kareta sareng tedhak dalem dumugiing merbung menggok mangetan ing ngriku mawi kaurmatan gongsa, salendro pelog sabalen punapa dene wiwit bekel dhusun angurung-urung begta waos ngantos dumugi dalemipuntuwan JOnghir H.L. Panderweik ing WEdhibirit ing mongka tebihipun 7 pal bekel ingkang ngurung urung wau, boten mawi pegad utur satepiing margi, saben tigang pal mawi gongsa, dados kawan panggenan sareng dumugiing WEdhi, kaleresan saweg pinuju pekenan amila sakalangkung 1
kathah tiyang aningali, rawuh dalem wonten ing loji Wedhibirit wanci jam ½ 9 tuwin militer kumendhan ing Klathen tuwan SEpan ing SRagu,sampun wonten ing ngriku, tuwan JOnghir H.L. Panderweik sanyonyahipun lajeng angancarani lenggah ing panjenengan dalem kanjegn gusti,s artapara sadherek tuwin Santana, tumunten kasugata wedang minuman ses srutu, tuwin dhahar sekul dhahar dhaharan lumados lariyan lajeng tedhak amirsani slebet tuwin sajawining loji birit panjenengan alem kanjeng gusti dhawuh dhumateng abdi, andikakaken nyebar arta dhumaeng panggenaning tiyangingkang sami ningali rawuh dalem wau, sasampunipun lajeng tatalenggah malih, anci jam ½ 10 bidhal saking birit tehak dhumateng ing Gondhang, rawuh dalem wonten ing dalemipun tuwan G.F.E.R.Arnold, ing Gondhang, wancijam ½ 11 wonten ing ngrikukasugata wedang minuman ses srutu dhaharan remikan ugi lajeng amirsan-mirsani ing lohi Gondhang, wanci jam ½ 12 kondur dhumateng ing kabupaten Klathen rawuh wanci jam 12 kanjeng tuan Asisten lajegn pamitan kondur, panjenengan dalem kanejng gusti saha para sadherek nunten sami lerem mangsuli cariyos kawontenanipun para bekel ingkang ngurung-urung, tuwin gongsa gongsa ingkang urut margi, saking atur pakurmatanipun para tuwan ingkang sami dipun tedhaki. Taksih ing dinten Saptu wancijam 5 sonten panjenengan dalem kanjeng gusti tedhak tegar, anitih turongga kyai Jayenglaga, pangageman dalem sakalangkung dening endah, abdi dalem sadaya ugi sami andherek numpak kapal kalebet abdi dalem ing Klathen watawis wonten 100 priyantun tiyang tiyang ing kitha Klathen tuplakblak jaler estri ageng alit sami aningali tedhak dalem wau,lampah dalems aking kabupaten terus mangidul dumugi Asistenan menggok mangetan lajegn tedhak ing dalemipun tuwan Sepan ing SRagu, kanjeng tuwan Asisten sampu nangrumyini methukaken rawuh dalem wonten ing ngriku kasugata wedang minuman ses srutu, dhaharan remikan wanci jam 7 kondur dhateng ing kabupaten Taksih wonten sambetipun Nalika ing dinten Rebo tanggal kaping 15 wulan REjep kapengker punika, ing kampugn Kramat bawah Kertayudan abdi dalem JImad ing ngastana dalem Nglawiyan wonten rare estri taksih Kenya wasta Rara Ngajiyah sakalangkung endah ing warni, menggah ing tanah Nglawiyan ngriku sampun kawentar boten wonten ingkang nyameni, ngantos kondhanging kakidung tuwin rerepining gendhing, sandhung jekluk Rara Ngajiyah sanadyan para ajar wawasi sami mangalembana dhateng citranipun Rara Ngajiyah yen sampunna ta enget kaya buwang-buwang nganggolok kalawan Kopyah ngajiyah kinaryadikir, ing dinten wau wanci jam 7 sonten ngleresi rencang anggenipun gadhah damel bokipun alit andadosi dilah satroli dhudhuk tanganipun kasalatan ing latu dilah lajeng dipun usapi nyampluk dilah satroli temahan ambruk latu mubal tumama nganganipun rara wau, malosoh katmaning latu, ing wekasan let 5 dinten rara Ngajiyah tumekeng lalis ngantos andadosaken oreging para taruna ingkang sami anandhangkungrimang tumingal dhateng rara Ngajiyah o yata lah kula inggih sakalangkugn eman sanget aningali pun rara wau temahan andadosaken tuwuhing panggagas saha pangungun kula, saiba getunipun ingkang gadhahi anak o, tur kula punika namugn saweg nami miringan mawon suprandosipun ngnatos sapeken anggenkula tansah karasa rasa, kirang kedhik mawon meh boten doyan nedha, ananging lajeng kula pupus inggih bokmanawi btoen kalintu kados saking karsanipuningkang kuwasa, sarehing ingkang kawstanan kuwasa wau kula boten sumerep naming amborongaken panggalihipun para sarjana Wasidahat. =========\================= Wedalipun serat bramartani, ongka 14 wonten mitra ingkang nyaruwe prakawis gandanipun balur bosok ingkang kasade Cina ingkang dumunung kampong PUspakusuman sawetan margi ingkang anjog Gemblegan jalaran gandanipun angungkuli bathang sagawon menggah katraganipun sanes balur, ananging tralos dene gandanipun malah angungkuli balur kok lok wau, saking nimbrahing gonad sanajan traos pinuju elag gandanipun sasampun boten wonten sudanipun amargi traos punika angemu toya dados lajegn manjing dhateng siti utawi ing blabag mila ingkang kula gumuni punika naming priyantun pulisi ingkang kawogan ngriku, dene boten maelu ing bab punika, mongka sumebaripun ariyos boten naming tumrap ing pustaka kabar kemawon sanajan saben tiyang ingkang sami langkung ing ngriku tamtu sumerep ingkang makaten wau manawi ngantos lami lami badhe anjalari hawa ingkang 2
kirang sakeca, utawi anuwuhaken sasakit tumrap dhateng tiyang ingkang celak ngriku o mesakaken tangganipun.(kintunan). ===========\================= Andekpuna kathah para kampong ingkang sami rebatan anggening arsa amapanaken para cin ing papan pamaanipun rak inggih ta mas.......iyah waton rukun nun grana dipun sumpeli teh, cangkuweh, gendhis batu rak inggih boten mambet.....pancen parigel mas para Cina niku sansaya nyonyahipun teka kaya dhayoh jengandika mas. Juru ngarang. =============\============= CAriyosipun sima gadhungan ingkang anggujengaken. Kinanthi winedhar ngayun ing nalika taun Walandi, sewu astha tusan lawan sadasa catur winarni, kocap prajeng Prabalingga, wonten janma Cina siki. Babah NIng Han kang jajuluk nenggih pakaryanireki, dados mripat-mripatira, Cinaingkang angepaki, wacucal dewi smanira, pratistha ing dhistrik gendhing. Saking kitha tebihipun saptu palwa taraneki, marmanira babah NI Han awisma wonten ing Gendhing, daruna ing ngriku kathah, janmka ingkang lampah juti. Ingkang asring mandung lembu, lembu pandungan manawi, sampun kapragat anulya, wacucal tan linebet mring, babah kan gangepak cucal nging sinade mring len janmi. Ing ngari sajuga nuju, bah NIng Han antuk pawarti, manawi janma ing desa, ing anu amragat sapi, punika lembu pandungan lan malih wacucalneki. Panci sinade puniku, dhumateng ing desa Printi, dhusun Printi punika, pratistha wetaning gendhing, wonten sapos wetaranya, bah Ning Han .....galih. Angggawa welulang iku, ing mengko iku amasthi, padha metu aneneg ngalas......sawaniya mangkin mlaku dalan gedhe padha, angitan dadi punapi. Padha metu wsireku, sigenthong aneng wanadri, ing sun uwis mrin marganta, lah ta saiki apasthi, sun cegat sireku padha, risampun nira amanggih. Praceka kadya puniku, babah NIng Han wau nuli, angrasuk pponang busana, dupi sampu smekteki, anulya mentar ambega, saha ya Cina stunggil. SApraptanira wanagung, babah Nihan Lampahneki, mangulon ingkang sinedya, dewa urowngireki, mangidul ing purugira, marma pisahan kadyeki. Awit marginira pandung, wacucal wonten kakalih, dupi genira pisahan saprapat ejam matawis dangunipun babah Ning Han rereh ngandhaping kusambi. Anging dupi wau sampun pantara danguning linggih, wah kirang sakecanira, sasananira puniki,s arwi ngadeg babah NIng Han ngulati panggenan malih. Apan sarwi nginguk-inguk kinarya wau dhedhepi, janma ingang arsa liwt ing ngriku dupi umeksi, amingak-minguk mangkana, bah NIng Han nulya Ningali. Ekukuninging mong puniku, bah NIng Han kagyat ing galih, daruna datan anyakra, yen ing ngriku asring-asring, nenggih wonten simanira ananging sakedhap malih.Nir larut sumelangipun bekukung gya cinelaki, inggih dhateng babah Ing Han sarwi den iling-ilingi, dangu ing antaranira, anulya dipun lebeti. Dupi babah NIng Han sampun wonten ing lebetireki, bekukung ciptaning nala, anenggih kadyapuniki,iki panggonan kang enak sasat aneng wismamami,Mong mongsa anaha iku, kang prapta ing siyang iki, lawan meneh data nana, ing kene panganeki, dadi ngong datan sumelang, jroning nala nandhang gendhis. Usiking tyas ah NIng Han kadyeki, mengko lamun gentho-gentho prapta, iya aliwat ing kene,saiba kedyatipun yen ngong getak saka ing ngriki, dupi au genira, dhedhepipuniku, wataranira saejam dereng wonten janma langkugn anulya glis babah NIng Han angrasa. Ngantuk awit kasiliring angina rehing wana dahat samunira, asepi mamring marmane,nulya tileman wau, dupi ngulat ngulet ananigng, astanira anyampar, tangsuling bekukung, koridyan anjlog sakala, saking kagyetipun babah NIng Han nenggih, ngatya aguragapan. Bathukira kajegluglanmalih, ngantos netranya amijil konang, dupi sakitipun rade, suda ing sotanipun nulya wau ajelih-jelih, minta tulugn karsanya, nging pamintanipun wau apan tanpa karya, ing nalika samana punika wanci, angajengaken asar. Genira minta tulung puniki, den kendeli ing sakeedhap-kedhap nulya amiaysaake, punapa ownten wau, swaranira janma nauri dene ngantos saserab ing panelihipun pan inggih da tanpaguna, dupi sampun jam gangsal sonten watawis wonten ponca sujanma. Saking kilen pan ing ngriku prapti, kang lumampah ing ngayunan lurah dhusun ingkang dados done, janma kang asring mandung lembu miwahsampun udani, inggih teng babah Ning Han babah dupya andulu, dhateng janma gangsal nulya, sambat sambat jelih jelih dhuh petinggi, tulungana wakingwang. Iya ingong datan wikan mijil saka ing jroning bekukung ika, anging lurah dhusun reke, nulya sigr 3
amuwus I,lah dene entuk saiki, gon sun mau amasang, piranti bekukung, di ngatiyati ya konca, la yaiki yen sira arsa, udani, warnane mong gadhungan. Babah Ning Han mau amiyarsi, wicaranya petinggi punika, saka mantyan ing kagete, babah Ning Han agupuh, wuwusira dudu petinggi, pan ingsun dudu macan gadhugnan puniku, aku iki babah Ning Han iya aku kang awis madesa gednhing, mata-mata welulang. Lawan meneh kowe rak ya uwis wrin maring watulungana lurah, de wau ing sayektine, petinggi inggih sampun uning dhateng babah puniki, rehning Cina punika, ugi satrunipun marmanipun datan arsa, anulungi sarwi amuwus kadyeki, yawn ngandel wicaranya. Iya iku konca mrahtandhani, iya macan gadhugnan sanyata, mengko yen ko eculake,pesthi amalih iku, dadi macan nuli ngamuki, antara dangunira, denya among wuwus mangkana sujanma gangsal ngrubung aneng ing bekukung wau sami,ngupaya ing rembatan. ARsa ngusung bekukungireki, babah NIng Han aris wuwusira, angasih-asih sambate, kagagas jroning kalbu, karunan dres waspanya mijil pan mangkana lingira, dhuh ulun puniku,inggih sanes mong gadhungan sayektine babah Ing Han ngong puniki,lah ta sumongga lurah. Kucir kula jandika pirsani, teka lurah kamantyan teng kula, mugi lurah eculake, dene ta awakingsun lamuntanpa duka tulungi, ing sun mangke pan arsa, rinampogan wau, sujanma ing wuwusira, lurah dhusun ayo konca dipun aglis away dangu rereasan. Lah ta payo pikulen den aglis ya winawa menyang kawedanan bekukung pinikul age, dupi prapta ing ngriku, ka wedanan ing gendhing prapti, prajanma ingkang samya, atusan andulu selur jalu myang wanita, tan antara babah Ing Han den dhawuhi, kinen angeculena. Darunanya wadana ing gendhing, ugi sampu wrin ing priyangannya, mangkana dalentarane, para janma sadhusun gendhing samya Tanya kreng galih,alamun babah Ning Han wau yektosipun sima gadhugnankang nyata, sigeg wau palasta ari, neki, deka tandhan kintunan Rinipta tanggal ping 9 Ruwah angkaning warsa 1817. . 4
Ongka 22 Kemis Kliwon kaping 20 Ramelan Wawu 1817 utawi kaping 31 Mei 1888 Surakarta Sambetipun tedhak dalem panjenengan dalem kanjeng gustipangeran ADipati Anom dhumaeng Klathen.. Wanci jam 8 panjenengan dalem kanejng gusti miyos lenggahingpandhapi, kaadhep para sadherek tuwin Santana, saabdi dalem sadaya, gongsa salendropelog dalasanpara langenswara tuwi taledhek sampun sami mungel boten atawis dangu rawuhipun kanejng tuwan asisten sarimbit tuan militer kumendham sarimbit tuwan dhokter beteng sarimbit tuwan sepan tuwan Arnol Litnan ing beteng, sasampunipun sami tatalenggah kasugata wedang ses srutu, tuwin minuman tumunten kalangenan dalem wiring, prahastha, nila, ginebyagaken wanci jam 9 lenggah dhahar, ingakg sami andherek kajawi para tamu, tuwin sdherek para bandara pangeran Santana, raden mas ARya Sujanapura, raden Mas Arya ARjawinata, raden tumenggung Martanagara, raden ngabei Jayasudirja, raden Ngabei Mangunwadana, laladosanipun sakalangkung semuwa,salebeting dhahar kinurmatan ungeling gongsa saha taledhek jogged ngajengaken jam ½ 11 bibar saknig dhahar, wngsul tata lenggah, lajeng lalangenan wirengan malih, gathudkaca tandhingkaliyan ontasena, sarampungipun para tamu tuwan tuwan tuwin nyonyah sami papamitan kondur, panjenengan dalem kanejng gusti taksih lenggah, kalangenan dalem wiring medal malih, Setyaki tandhing kaliyan Burisrawa wanci jam 1 panjenengan dalem kangjeng gusti sakaliyaningkang raka kang jeng gustipabru Wijaya, tuwin sadaya ingkang sumewa, sami kalilan bibaran angleremaken salira. Enjingipun ing dinten Akad wancijam 7 gongsa ing kabupaten sampun mungel arta para abdi dalem sampun sami busana samapta punapa dene titiyn dalem kareta, wancijam ½ 8 panjenengan dalem kanjeng gusti tuwin para sadherek Santana dalem sampun sami rampung anggenipun busana, lajeng lenggah satata wonten ing pandhapi, boten wtawis dangu kanjeng tuwan asisten rawuh, sasampunipun sami anandukaken etraping parikrama, lajeng ingngancaran lengggah, sinugata wedang tuwin ses srutu, sawatawis dangunipun lajeng bidhal saking kabupatenpulisi, anitih kareta tedhak dhateng pakendelaning kareta api ing Klathen tedhak dhateng pakendelaning kareta api ing Klathen tedhak dalem saking kabupatenwau dumugi radinan ageng menggok mangaler, mampir amirsani pacinansalering beteng, lajegn wangsul madidul terus dhumateng pakendelaning kareta api, sarawuh dalem kaurmatan ing gongsa salendro pelog tuwin carabalen panjenengan dalem kanjeng gusti lajegn alenggggah, tuwa militer kumendham ing Klathen ugi sampun wonten ing ngriku boten watawis dangu kareta ingakgn saking Surakarta tuwin ing Ngayogyakarta dhateng, tumunten panjenengan dalem kanjeng gusti tatabeyan kaliyan kanjeng tuwan asisten tuwin tuwan militer kumendhampapamitan tondur dhumateng ing Surakarta, sarta paring pupuji kawilujenganipun ingkang sami kantun makaten malih para sadherek tuwin Santana. Ingkang sami dipun pamiti, angosok wangsul nyaosi pupuji wilujeng wonten ing margi dumugiing dalem. Sasampunipun makaten tumunten teedhak ing kamaring kareta sepur, miwah saabdi alem sadaya, tata palenggahanipun boten ewah kados dene nalika tedhak wewah raden tumenggugn Martanagara, raden Ngabei Wriyakusuma, raden ngabei Jayasudirja, sami andherekaken dumugi setasiyun Balapan. Kareta lajeng lumampah, wiwit ing alte Klathen Ceper, Dlanggu, Gawok purwdadi, tiyang aningali athah sanget, Sarawuh dalem wonten ing setasiyun Balapan kapethuk denign para kanjengpangeran putra, Bandara Pangeran Kolonel ARya PUrbanagara, tuwin para bandara pangeran Santana, punapa malih panjenenganipun raden mas Adipati, para bupati jawi lebet mayor upsir jawi lebet mawi karengga pahargyanign abdi alem musig panjenengan dalem kanjeng gusti lajeng anitih kareta pethukan saabdi dalem sadaya mangkat sakignsetasiyun raden mas adipati sarta para wadana kaliwon boten lajeng andherekaken dhumateng ing kadhaton igkagn terus namugn para kang jeng pangeran tuwin mayor upsir wanci jam ½ 11 rawuhing kadhatonlajeng sowan ign ngarsa dalem kanjegn sang prabu lenggagah ing paradya, rising lagya rawuh tuwin para 1
kanjengpangeran sumiwi wonten ing paningrat ingkang ler imbal wacana sawatawislajeng sami kalilan bibaran mundur sakng ngarsa dalem panjeengan dalem kanjeng gusti kondur dhumateng dalem sasana adi. Mangsuli cariyos kareta sepur ingkang dipun titihi tedhak tuwin kondur dalem kanjeng guti wau, sahaingkgn sami andherek sadaya botenmawi prabeya, namugn saking aturpahargyanipun pakumpulan Matskapei, ingkang lumantar sakig panjeengan dalem kanejng tuwan A.Y. SEdpan Ridering Ordhe Nederlan SEnleyo, residhen ing Surakarta. I (kintunan). Kala malem SEtu kapengker punika, ing TEgalarja sawingking dalem kapatiyan wonten kaelokan jalaran ing dalu wau wonten rare wanci ngumur 5 taun ingkang sawek sakeca tile tekka nglilir nangis girap-girap sarengdipun celaki dening bokipun sarta dipu npadhangi ing dilah, rare wau katingal bilih pupunipun dipun cokot sawer, agengipun among sajempolaning suku, ules cemeng lorek abrit mila inggal inggal rarepunika dipun junjung bokipun ewadene sawer boten purun wal panyokotipun taksih kakanthil kalampahan sawer wau dipun bethot kabucal malesat tebih,nanging pun rare lajeng pejah (kintunan). ==========\============== Embok bilih inggih punika ingkang dipun wastani ula dhiwel gawene coknael Jurugubah ===========\============== Nalika malem dinten Jumungah wage kapng 25 wulan Mei punika, wancijam 2 griyanipun tiyang nami Wongsatenaya ing kampong Dipatrunan bawah pulisi panumping salebeting nagari, kalebetan durjana kecu,s arta anatoni dhteng wongsatenaya wau, mirah utawi pilingan kapenthung ngantos medal rahipun sanalika wongsatenaha boten engetdene barang ingkang kenging kabekta ing kecu naming emeh kemawon gunggng sadaya pengaos 80 rupiyah. Pranatan dalem gusti sang ngaprabu, ignakng tumrab ing buk biru, anamtokaken dhumateng anakipun wadana kaliwon panewu mantra ing nagari, sarta anakipun abdi alem wadana kaliwon panewumantri majegan ing dhusun sapangandhap manawi bapakipun pralena: ingkang boten dosa nagari, anakipun amasthi kakersakaken anggentosi, boten ketenag anak sepuh enem tuwin mantu, pundit ingkang nyekapi pantes warninipun sarta anglampahi magang salahs atunggal katemtokaken anggentosipunapa salengggahipun bapakipun sanadyan derengprapteng lena, ananging sampun sepuh, sarta sampun rumaos rekaos sanget bilih kadamel marasowan ugi kenging seleh kalenggahanipun dhateng anakipun salah satunggal ananging pacuwan pacuwan boten kenging para abdi dalem adade kalenggahanipun smangke sampun kathah ingkang kelampahan kados pranatan dalem wau, anamung kala sapunika para abdi dalem panewu mantra sapangandhap sami wigya temen angeras bicara, anyrekal pranatan dalem kadosta: sawijining prayantun boten gadhah anak jaler anakipun esrti sadaya, punika lajeng angadegaken sayembara,s inten ingkang kadugi sukapisungsung mustaka raja tunggul kumpeni, sak murwatipun amasthi kaambil mantu,s arta lajeng kaselehan kalenggahanipun boten ketang ketung tyas pedak pedarakan jangji saged suka pisungsung mustaka raja tunggul kumpeni, ugi katampen kelaya nrenaning galih,sarta lajegn kaaturaken ingkang jeng parentah ageng, kapratelakaken bilih punika anakipun mantu. Lah dalah punika rak inggih tembugn kerasan salugu kemawon sampun genah bilih ngapusi nagari thok ora adolpalungguhan golek mantu bakal dak selehi palungguhan ananging tak jaluk ki pisungsung dhuwit sak murwate, minongka petukone kawibawan titimbanganipun tiyang ngestrenaken arta, ora ngestrenake dhuwit iki dhuwit ku salaka 100 rupiyah tukunen dhuwit tembaga 150 rupiyah kropyok lo rak inggih makaten punapa malih sok asring mawi prajangjiyan makaten kakiman tusak lebetipun dados semahipun anakipun estri boten kenigng megat manawi ngantos purun purun megat amasthi kalengggahan wangsul dhateng ingkang estri, sarta boten keigng nedha wangsulipun arta pisungsung, utawi malih, sanadyan ingkang jaler boten niyat megat ananging ingkang estri sampun boten remen dhateng piyambakipun sarta kadugi mangsulaken pasungsungipun darbe atur dhateng nagari, ignang jaler boten kenging ngekahi, amasthi miturut sarta kinen angesrahaken kalenggahanipun dhateng ingkang estri malih, dumugiing parentah agengugi mak jebling kemawon pun estri lajeng sayembara malih, sinten ingkang kadugi sukapisungsung anglangkungi kadosingkang 2
sampun kelampahan amasthi kalaki, sarta kapasrahikalenggahan sanadyan taksih sak lebetipun laki, manawi wonten priya ignkang ngejori pisungsung, inggih kenging ugi, dumugiing parentah ageng, ugi teka jebling-jebling kemawon, lo lo punika kados pundit ta: katik pranatan dalem kadamel mainan makaten biilih boten lepat cipta kula, bokmanawi prayantun ingkang patrap makaten wau selak kasabed pun kalonthong, magnsuli konca cekap e mugi sami emuta nun bilih anggayuh kanugrahan sampun ngantos kalantaran makaten punika, adapt lupiya ngajegn sok boten lastantun amargi sawek eca eca lenggah kursi goyang ses srutu, sarta kaedhep para bekelipun ing dhusun boten sawatawis dangu lajeng kadhatengan ripu, sarta ambekta pisungsung, lajegn ceg anjengkangaken mak glundhung adhuh biyung, sir pados kawibawan ananging wekasan badhe manggih kawirangan pramila bilih pancen kasemabdan aluwung kadamela sangu, magang sak angsal-angsalipun kanugrahan sanadyan pangkat paneket panalawe, nanging mligi gnjaran nagari, o sakeca nun dhateng manah lo punika pabenipun tiyang musapir kados pun kula, lah sampunnunkula badhe anglajengaken manungku wonten ing padhepokan kula arjasari Wasibujaningrum. O, mas Wasi, andhawahaken pranatanpunika gampil pangarangipun ingkang angel awit mawi kaangkah ingkang sami kapacuwan sampunngnatos saged analusub, ananign mas wasi gumun kula dhateng sampeyankaya dhayoh neh,w aton rukun nun punapa malih ing mangke kathah cecrekan aneba, lahpunika ingkang amewahi bibrahipun ing tata, padamelan gatos sami ngalendhar, prakawis ruwed lamis muwed, kumenthus boten pecus.....guragaban tanduknistha manawi wonten rembag....em anggalenggem rak ingggih tamas wasi. Jurungarang. Bahrawa Sanajan ing sapunika sampun nedhengipun masa mas sadhasar taramera mening tiyang panen ewadene jawah ign panggenan kula ngriki kados taksih rendheng anggajibra, rinten dalu angreceh boten wonten kendhatipun amila toyaning lepen lepen punapa dene ing rawit sah agung, amargi punika tikus ra wilujeng e wonten tas dhateng sabin mamongsa pantun ingkang saweg samilekas jene, temahan dadoaken pangrasulanipun para tiyang sakiwatenging rawi. Santri awasta sanawi sampun antawis lami ngaos dhaeng pondhok candran ing Salatiga, wasana ing saweneh dinten salebting wulan Siyam punika pinanggih wonten madyaning Rawipening kasangsang wonten ing Prumpungan sampun meh ical sipating manungsa, awit sampun wuda ambalejed wah rambutipun gimbal akreyaban mamedosi singa tumingal ing sakawit kadengangan denign jajaka mendhet ulam sarana ambaita, sareng sumerep ing ki bagus santri kanyana mamedi, cangkelak lajegn wangsul asanjang dhateng kancanipun ingkang sampun ragi sepuh, kipadnaya enggal anggaekaken piyambak dhateng prumpungan ingag kaancer-anceran dening jajaka wau,s adhatengipun ngriku kipandaya inggih semu riris sareng uninga ingkang rumangkang rambatan ing uyyunan ing Prunpung, lajegn kasapa saking katebihan kowe kuwe apa, gu antri seret amangsuli kula enggih tiyang. Omahmu negndi, ngrika dhusun Baran, la kok dadi ana ing kono, wikana niki, kowe gelem mentas apa ora, enggih ta dika tulungi. Ki Pandaya lajegn anyelak sareng katamataken sampun asawang kunarpa, awakipun sakojurpating dalewe medal erah labet tatu denign kamongsa ing lintah, ki Pandaya lajeng mendhet lumbu kadamel nasabi uratipun gus antri asarana tinangsulan kaliyan iratanign lingi, sasampunipun makaten lajegn kabekta minggahing baitanipun kabekta mantuking dhusun Jalen kaladosaken dhateng griyaning lurah, kapriksa inglurah ngaken mentas ngaos dhatengpondhok Candran Salatiga, nedya mantuk dhateng griyanipuning dhusun Baran inggih bawah kadhistrikan Bahrawa, sami ugi kaliyan dhusun Jalen wonten ing margi rumaos kaadhanging begal sanga, mila lajegn lumajeng singidan ing rawi,laminipun gangsal dinten. Sasampunipun kaanggenan srual sarta kasukanan nedha lajeng kaladosaken dhateng kadhistrikan sarehning sanawi wau katawis bilih gadhah sakit ewah, dados lajegn kapasrahaken kemawon dhateng lurah ing dhusun baran (kintunan) =====\============== 3
Sambetipun serat DArmaasita piwulang sae. Ingkang tansah kasusahan arang-arang kaselan sukeng ati, nanging nglengkara yen among, angrasakake bungah, samubarang panggaweyan ingkang prelu, sadurungekalampahan lah pikiren ingkang becik. Aja kukumpulan lawan saliyane kang wus kasebut becik dene lamun kowe asung, keh adi kaya ngapa, aja dadekake mongkoging atimu, aja madoni mubarang, sabda lan pikiring janmi. Yen piker mu winaonan aja dadi srenging atimu kaki, lamun kowe tuk pitutur, winulang titenana, aja cacaturan ingkang sira during, sumurup terang lan aja, pisan anganti kalair. Kasaguha mu sabarang, lan ora nedya sira tetepi, lah di dhagnan atutulung, di sareh ing pratingkah, dipun taklim lan dimanis ing pamuwus lamun sira nora bias, nglakoni panggawe becik. Mung bias saanyingkirana, ing pagawe ala kang nora yukti, dibecik manis pangrengkuh, mring sasameng tumitah, nyingkirana pratingkah nistha lan saru, murih resepe wong kathah, ing samubarnag prakawis. Yen during ko piker aja, kowe gawe rampugn kalawan gampil di asih mring papadhamu, ywa kanthi pamrih miwah, angapura ing samubarang laku dur, nging ywa ko angalembana,lah kaki ditaklim maring. Wong gedhe lulungguhira, kangngungkuli iya maring sireki, nging aja jerih ing kalbu, karo denemuriha, oleh mitra aja ta kon kang tanpa tut kagepok awaking liyan ign salawasira urip. Tinitah mring ngalamdonya, aja ambeg sumakeyan tan becik lan aja mukir awakmu diwelas mring wong papa,maklum mana cacading liyan puniku, lan dimantepa wong witra, sirnakna sagung prihatin.Wit iku angrusak awak lawan budi yen kon nyrenggeni janmi, becik anandukna tembung, sareh manis ing ngulat lamun kowe amuji maring liyanipun ywa nganggo pangonggrong miwah, angajenana sujanmi. Ing sapangkat-pangkatira, amuriya oleh tranging pangarti, aja amaoni wuwus amrih ngluhurken awak lamun kowe duweni potang kang patut kabecikan mring sujanma, aja ngundhat-undhat kaki. Balik wadi nenkewala, dipun lomanging aja ngebreh kaki, pamura-muring lan nepsu, sadurunge kawedhar, lah sirnakna aja watak anyanyatur, alanign wong kang tan ana, lan aja murina maring. Kabegjanira sesame, mubarang kang dipraacayakna maring, kowe wadinen kang brukut won temen amamalad kautaman katresnan mula saeku, kautaman kasuciyan iku kautaman ugi. Taksih wontensambetipun. 4
Ongka 24 Kemis Wage kaping 4 Sawal Wawu 1817 utawi kaping 14 Juni 1888 Sarehning para konca kula juru gubah taksih wonten ingkang sami arirayan pramila ragi kether ng bau, tumuwuhipun dados kiranging iseni-isen menggah ing punika kula acumadhong pangapuntenipun para maos. =============\========= Kabar Kawat Kanjeng tuwan Paote, Asisten REsidhen ing Sragen kaparingan Pensiyun tumuwuh ing panyuwunipun Kanjeng tuwan Andryas kakulawisudha dados Asisten REsidhen ing SRagen Tuwan pandhisel Sekretaris ing Surakarta, kakulawisudha dados Asisten REsidhen ing Panaraga. Tuwan Rosemeyer, KOntrolir PIniji wontening Surakarta, kakulawisudha dados sekretaris ing Surakarta. =======\========== Surakarta Kula ngaturipikabaran nalika malem 27 wulan Siyam punika kula mlampah-mlampah, dumugiing kampong Baron kapethuk tiyang anumpak kareta cacahipun nem kaeta isi tiyang kebak-kebak sami angumbar suwanten urut margipating brengok saha amlajengaken karetanipun ebat najeng, angebaki margi,kula sakelangkung kageting mana kula, dilalah sareng kula mlampah mangaler dumugiing margi geng kampong purwasari kula kapethuk tiyang lumampah magnet caacahipun wonten tiyang gangsal welas iji, sami amangangge rasukan pulkah pethak ambekta teken ingkang langkung inggil tinimbang dedeeging awakipun angora rikma, saweneh mangangge clana cara walandi, ugi sami angumbar suwanten pating brengok nembang sindhen sapanunggilanipun kula gawok angraosaken para tiyang ingkang gadhah pratingkah makaten wau, awit sareng kula tingali sanes bangsanipun para bandara, madnar para tiyang alit kimawon punapa boten sami sumerep ing leres ananging makaten ugi para pulisi dene inggih, sami kendel kimawon boten karsa nyepeng, pramila para royal lajeng sami umbar-umbaran boten sami gadhah ajrih andadosaken bibrah tata, dalah lare alit ing kampugn kimawon sapunika manawi samilumampah dalu anamtokaken pating brengok saking panginten kula manawi para pulisi boten manggalih bokmanawi lajeng badhe andadosaken kasusahan kula miren gkabar kala wonten kecu ing Tipes punika para tiyang boten sami tandang , amargi nalika ingkang gadhah griya tulung-tulung para tiyang boten sami manginten bilih punika aloking durjana, kakinten para umbar-umbaran kimawon awit sampun kulina saben dalu, lah dalah manawi makaten punika andadosaken susah, awit saking para tiyang ingkang umbar- umbaran wau, pramila para patrol pulisi kula anyumanggakaken cekipun para ngumbar suwanten wau, ananging nun kedah ingkang ngatos-atos manawi kalintu para gusti kula, badhe cekmandhak mangke dipu nmek lah punika angelipun Kula tiyang ing Kauman pun Kardiutama Kendhal Ing nalika wulaningkang sapun kapengker punika ing pabrik pabrik gendhis pasir Agdheling ngriki sampun sami awit giling, kadosta: pabrik capering, gemuh, puguh, tuwin pabrik kaliwungu, dene menggah titingalanipun datan patos sarame, kados taun ingkang sampun kelampahan namung cekap nanggap ringgit wacucaal sadalu, tuwin ringgit teledhek sedalu, marmanipun panjenenganing tuwan tuwan juragan kasa kados makaten embok manawi wedalipungendhis sanes kaliyan taun ingkang sampun kapengker. 1
Ing kampong P, wonten sawenehing tiyang wasta Pak Sr. ananging punika tiyang gadhah sakit mripat (Calaina) awit bayimila, mripatipun kalih pisan sampun calaina makaten wondening menggah panggaotnipun Pak Sr. wau, bilih wonten tiyang ingkang aken menek kalapa, pinten iji utawi langkung, lajeng piyambakipun tata- tata,menggah berahanipun satunggil uwit utawi kalih iji, saupami punika tiyang dipun apusi kapurih menek kalapa ingkang pancen dereng wonten ingkang sepuh pak Sr. punika inggih lajeng gadhahpratondha, witing kalapa ingkang badhe kapenek wau lajeng dipun thothok awit piyambakipun sampun mualim dhateng panothoking uwit kalapa sadaya, bilih pancen wonten ingkang sepuh inggih wartos wonten utawi kalapa punika yen taksih nem sadaya inggih waged mratelakaken menawi dereng wonten ingkang sepuh, saha malih pak Sr. punika anggadhahi kabudayan sanesing punika, ingkang saupami tongga tepalih utawi tiyang sanes badhe wade gadhahanipun dhuwung, mongka badhe katur dhateng para priyantun inggih lajeng manggihi dhateng pak Sr. wau, awit piyambakipun ugi sampun mualim dhateng sadaya pamor wanguning dedamel ingkang awon utawi saae, ingkang sarana kacapeng tanganipun yen pancen dhasar sae inggih kaleksanan purun bekta ing dalemipu npara priyantun ingkang karsa ngarsakaken, marma ingkang sami aningali anggadhahi manah eram yen lumampah dalu senadyan peteng utawi padhang sampun tan mawi rowang utawi eting, inggih kalulusaken dhateng paa rundha, dene yen kapoyokan e wong picek kathik teka ngrasakake dolan kaya wong awas piyambakipun mangsuli kados ingngandhap punika. \\Dhandhanggula\\ Eh ta umat ywa sira moyoi, mring wakingsun dene rak ya padha, karo kang gedhe pangkate, senadyan angganing sun wus pinasthi takdirring widi, kang bagus lankang ala, apa meneh iku, kang picek lawankang awas kang ngagedhe kelawan ingkang ngacilik wus jinais mring suksma.Mamanira wong urip puniki, sekabehe ywa ngandelken awas weruh a kangnitahake,nora beda puniku, sekathahe umating nabi, kinarya titimbangan karsane hyang agung, kang sugih meskin punika, rasakenaing rarepening sun iki, yen bener lakonana (kintunan) ==========\================== jaman Sampun meh maratah kula amiengaken tiyang ingkang angucapaken jaman inggih punika tumraping sadhengahingkang kapepet mesguling manah ingkang sampun boten lumampah sarananing pambudi kadospunapa, leregipun namung dhateng ucap- ucapan mangakten ah, wong jaman wis tuwa, utawi ah wong jaman saiki,leh menggah ingakgn kawastanan jaman wau yen ta maujuda utawi endhanipun punapa, punapa leres sadaya lalampahan manut dayaing panggendeng jaman. Ing saben saben kula amanoni pakempalan kerep kula amirengaken wiraosing tiyang udur pamanggih, warni-warni kados makaten. Sawenehing ing anggelaraken pamanggih, sokur sanget samangke, kamirahanipun Hyangkang purbengpasthi, katondhamirahipun sandhang miwah tedha, ingpundipundi kenging kawsatanan lohjinawi,kananipun pajagongan amangsuli, leres kamirahanipun Hyagn kang murbeng pasthi, ananging boten kenging namung katampen sokuring pangucapan amargi elidiipun mirah wau timbanganipun awis cihnanipun yen ta sami rumaos tampi kamirahan tamtu kathah mupangatipun tumrap sadhengah tumitah, tentreming manah, panarimah miwah panyuaning angkara, embok manawi punika wujudipun wasana kosok wangsul ing mangke ingkang kalihmrah ingkang tumrap cetheking manahipun namung angrasula, pantoging rembag namung angucap awising arta, lo kados pundit, bilih katimbang kalayan jaman kina, tikel pinten kalayan kathahing arta jaman sapunika, ewadene para ing kinakathah ingkang sami tentrem 2
rahayu,punapaha sababipu mongka ing sapunika kamirahanipun hyang kang murbeng pasthi, anggelaraken kanyatahan saserapan ingkang ngantos linangkung langkung, boten mrojol saking tatimbangan sakecaning sadaya lalampahan bilih sampun sami timbangipun barnag ingkang boten saged timbang tamtu anjomplang, punika kathah ingkang kalintu etrapipun. Wondening tumrapparaingakgn kasinugnan kathah akalipun lajeng anandukaken pratikel ingkagn alus sanget cihnanipun ingjaman sapunika, sabarang inakng katingal kathah ingkang kasebut dagangan kados ta dagangan maujud barang, saha maujud wiraosan maujud tiyang,lajeng kakathahen igakng netepi babasan melik melok gendonglali, mila boten saged panjang malah cuthel angsaya tambah gumuing manah kula bilih amirengaken wiraosanig para telik mongka sami sami tmitah para abdi dalem ingkagn kapatah daos pulisi punika sampun kanyathakan sawenehing tiyangigakng berbudi, anglalantih kasujanan saha kawicaksanan ewa samanten ing sapunika kalindhih saking kawicakananipun para druhaka, ingkang anandukaken pangrodangecu, amargi para telik lugu,kathah ingkang kalimdhih saking telik dagangan kados ta pakempalaing para durhaka, saderengipun aleksanani ngecu,, sampun karembag badhe pambingkas saha sarananing patrap sasampunipun boten sumelang sadaya pratingkah, saweg sagedkaleksanan sasampunipun kaleksanan angecu, sawenehing druhaka lajegn darbe kasagahan dados telik anampeni saking telik ing pulisi melikipun kajawi angsal pasangon mawi amelik ganjaran ugi saged lajegn nelakaken barang tandhaning prakaiwis dumuung wonten sawenehing tiyang ingkang sampu nkaangkah boten sagedmulur rembagipun mila lelampahan punika sampun kalebet kawigyanipun druhaka,dados maratah tiyang kakecon bilih boten saged kacepeng sanalika kathah ingkagn sampun dados dagnangans aged ugi angsal katrangan cihananing barang nyameleng, ananging sasat boten saged mikud durjananipun kajawi namung tiyang ingkang kanggenan barang wau,saha ingkang sampun boten mulur ginemipun dados boten saneskalayan patrapipun tiyang sade apyun peteng, ingkang sampun kasebut dagang ageng, patrap sarananipun angungkuli pulisi saha ngungkuli Bandar, ngantos andadosaken kawekening lampah, sarehning pasemonipun padhang sampu nkaaemot ing papeteng, dados lajegn anjalari samara, dayaningpadhang kagendeng ing papeteng,mila ampun tatela punika boten kalebet panarimahing kamirahan wau. Wontenmalih risaking agami,ing mangke para alit kathah, ingkang sampunkanyatahan imah-imah jodho kajengipun pyambak boten sarana netepi ningkah ing miturut agami Islam saha kathah tiyang ingkang imah-imah sampun kaningkahaken dhateng naib alit dados batal amargi paa naib wawatonipu naming kitab melik melok wau, dados paningkahipun sampun maha peteng, ugi kathah tiyang estri gadhah anak ingkang boten gadhah bapa, punika sampun tamtu anjalari risaking agami, pancenipun sinten ingkang darbe wawenang mangkaten wau, ing bawawh gupremenan prakawis agami kalebet sampun tatat, sapisan para naib kapilih tiyang ingkang sampun sampurna saserepanipun kaping kalih sampun kamangkeenaken wah mawikapetangaken pulisi, dados para pulisi ugi tumut animbagn saha kawogan bab wau, mila para naib boten saged sasilipan sangsaya gampil malihsareng karsanipun kanejgn gupremen kapanata adegipun rad agami, ingkang minongka pangagengipun pangulu landratkapbupaten igkagn dados elidipun para naib dhsitrik parapangageng dhusun miwah para pulisi dhusun ugi kajibahaken angawat-awati murih wilujeng lampahing agami wau. Ing sapunika angocapaken lalampahan angkara, kala rumiyin ingkang misuhur angedab-edabaken kathahipun para estri ingkang nandukaken durhaka sade badanipun naming ing prapatan Cayudan wane pelempeken Legi, misuhur sasat sulung kathahipun kula ugi asring manoni piyambak kasebut tehto ideran sami anggendhong 3
gelaran kalayan bantal ing sapunika dhusun dhusun sampun kathah lelampahan mangkaten wau, jangji dhusun agengsampun tamtu kaideran suda-sudanipun sareng sami dhateng dheli, sareng patrap ideranw au sampun sumrambah dhateng dhusun para thetho prapatan secayudan adamel gagrag inggal bilih mlampah mlampah wanci dalu, wonten ingkang mangangge cara nyonyah walandi, rasukan pethak rendha- rendha, setrikan tapih sarung, gelung kondhe remong cal mawi kasut saweneh wonten ingkang numpak kareta banthong, wonten ingkang mangangge cara nyonyah Cina,mila ingkang kirang premana kathah ingkang kalintu, kaanggep kabegjanmirah- mirahan amirit telakipun klawer wasana bikakanipun ngenem dhuwitan kala rumiyin. Punika punapa kenging kaanggep kamirahanipun hyang murebng pasthi. Ing mangke sampun kacetha, para tumitah ing saben taun mindhak saserepan miwah jangkahipun mindhak swara miwah gelaripun sarehning tembugnmendhak wau badhe timbanganipun suda, punapa ingkang badhe kasuda, punika ingkang dereng kasumerepan wajibipun among nalongsa dhateng hyang kang murbeng bawana, kaparingana enget purwa, madya, wasananipun. Para mitra juru pawartos sumongga samikarembag ab punika,murih regenging pabaratan pustaka warti, samanten wau manawi kyai jurungarang anyondhongi, kedah nyuwun dhawuh papantesipun Kyai Ajar Windusana. CAriyosipun sawer akaliyan kodhok kapethik saha kasekaraken dening Mulya Wsita, rare ing dhusun Kebon Dalem. Rara saking kang bronta kingkin kumawigya methik gita, kumlungkung painter dhewe, ananging ta datn wikan pindha kang prasarjana, lir janma kang sampun putus datan wrin dadya paguyan. Marmanya paminta mami, dhumateng sanggyaning mitra, paraparo,ong budne, ingkang asring pakempalan wonten ing samadyanya, nenggih pasamuwanipun ing jroing pustakawartya.Mugi karsa angaksami, ing mitra kang kawlasarsa, sampun kirang pamengkune, mugi katur ing paduka, jeng tuwan jurungarang, yen Wonten sarjuning kalbu, paduka karsa anompa. PInacak neng nalawarti, lumayan karya dongenan isen-isen mrih arsine, kang supadya samirena, sagunging kang nupiksa, nenggih wau kang winuwus wonten narendra sajuga. T an sinebut kang negari,myang julukira sangnata, among kocapa ing pangkate, de wau sri naranata, darbe kalih atmaja, jalu pekik warninipun kocapa dangwantaranya. Sang nata wau nemasi, ginantyan atmajanira, de putra kang spuh dewe, kang jumeneng nata mudha, kocapa sampun lama, nggenira amadeg ratu, sagung wdya suka wirya. Sang prabu Garjiteng galih, yen manira isih darbya, ari pangguluta reke,going sun amadeg nata, mongsa wikan langgenga, becik iku ingsun bunuh, supadi sun darbe rena. Sang ratu sampuning ggalh, anuju ari sajuga, animbali punggawane, pepek mantriprabu patya, ngandika srinarendra, eh sagung punggawaning sun yen ngong arsa nelasana. Maring kadang sun taruni, lamuniku isih gesang, nora wande gempur kraton kolu mring patimanira, ngrayah isiing praja, nulya sedya madeg ratu, mamrmanira sirapadha.Aywa bribing-bribin mangki wis padhak klilan mundura, dupi sampun mundur kabeh, sowing-sowang mring wismanya, kocapa sabdeng nata, kapyarsa sedayanipun denya arsa nelasana.Nenggih dhateng ingkang rayi, kacarita arinira, anggraita jroning tyase, pan sarwi wau angucap mring sagung punggawanya, mantra bupati tumenggung, menawi ulunpunika. Tan kangge ngabdi sang aji,t an pakarya wonten praja, langkugns ae ulun reke, amentar saking ing praja, ing paran sedyaing tyas riwusing pamintan wau, dhateng sagung wadya bala. Anging tan kapyarseng aji,a nulya angambil emas sawtawis katikehe, ri sampun nira samekta, ing ratri 4
wancinira, nuju padhang ponang antun nulya lumaris priyongga.Asambat sajroning ati, kaningaya aakingwang, dene teka kaya ngene, melu mring sadulur tuwa, datan dadi dandanan malah iku arsa nglampus mring janma kang tanpa dosa. Adhuh rama lawan umi, ingkang sampun asuwargya, mugi dulunen putrane, kang mentar kalunta- lunta, tan liyanpamintengwang, ing gusti kang sipat kayun mugi ngreksa amring amba. Wus lepas denya lumaris kocapa antaradina, sang tarunainglampahe, kacundhuk janma sajuga, sepuh ing madyeng marga, pan sarwi menari wau, sang taruna nulya ngucap. Taksih wonten sambetipun. Puh Artati. Jam sadasa enjing ari Kemis Legi rajap tanggal ping nembelas nuju masa kawolune, warsa Ehe puniku, sapta naga pandhteng siwi, sengkala duk manurat agya mamanurun mangun langening carita, kakarangan saking jeng Imam Nawawi, kinari lan deing hyang. Purwaning reh wsita ginupit caritane serat poncadriya, saking kitap pinangkane, lapale kang rinacut sinalinan ing basa jawi, mangsude lapel murat dadya kang ing ngapus sinawugn kalawan tembang, witing raras sjagadsamya amui, ing kanugrahaning hyang. Puh Asmaradana Kang sedya lelurinabi, ngawruhi saliring alam panjeenganira katong, kang kaumuk ingngakasa, nagara poncadriya, ajujuluk raja napsu, tuhu ratu binathara. Saluhure kang pratiwi, sangandhape ing ngakasa, tanana madha sangkatong, kasasra ing nungsontara , sadaya kumawula, dhumateng sira sangprabu, raja napsu tan pasama. Ingkang kinarya papatih, ing nagari poncadriya, Arya budiyah juluke jatine sanbdi upaya, tanana kang uninga, sakawaniyakanipun sami prajurit sadaya. Ngabei luamah sekti, sarira bagn lir tembaga, pan atikedadehane, lair medal saking netra, pan kelangenanira, sisimpen rerasanipun ing dalupantareng siyang. Lan iyakanipun malih, jujulk demang Amarah, lir minangsi sarirane, rempelu kedadyanira, medals aking talingan dene kelangenanipun, ngadu adu kekerengan. Mamateni siyagn ratri, sadina dina aduka, lawan malih niyakane, jujuluk Rongga Supiyah, jene kang pasariran kadadehane pupusuh,lair medal sakng grana. Siyang ratripan kuwattir, maras gumeter tan pegat nanging akathah atine, lan malih niyakanira, keng wani namanira, sarirane ijo iku, selimpa kadadyanira. Saking dubur genya lair, dene kalangenanira, anggugn dhahar lawan sare, kang gep pangawulanira, mila nagara reja,inggih saking mawanipun keng wani dhahar anendra. Yen tan dhahar rasa ari, dadya reng kaning nagara, grahanalindhu temahe, sasalat agring prahara, nagara Poncadriya, permila gemah kalangkung, kewani tutug sakarsa. LUrah kaji neman sekti, wus tate bedhah nagara, sumurup ing ngajur ajer, pun makruhing ngaranira, kocapa srinarendra, tinangkil wadyane penuh, ing ngarsanira snag nata. SAtriya punggaa mantra, lulurah manggung pepekan andher sore tarub gedhe, wus pinarak srinarendra, sitinggil padmasana, pinatik ing retna murub tinon lir giri kusuma. Ngandika srinarapati, bapa patih kaya ngapa, ing kuna kalawan mangke, ing nagara Poncadriya, gemahe kang nagara, ki ptih nembah umatur, pukulun atur kawula. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 25 Kemis Legi kaping 11 Sawal Wawu 1817 utawi kaping 21 Juni 1888 Siratulrahmi, wakalalbikalal. Manising srat saha ingkang taklim ingkang mijil saking manah sucya, sing mitran ta ingkang nembe, srwungan mitra sagung, kang sring kempal pustakawarti, mugi katur mitrengwang, sagung prapanjurung, panjruung pustakawarta, bramartani ingkagn mihil ing prajadi, surakarta diningrat. Wiyosipun srat ulun puniki, winantu ingkang datan punapa, rehing dinten riyadine, ping juga sawalipun taun wawu angkaning warsi, sasra dhomas telawan sapta wlas puniku, mitra datan saged sowan ing paduka sabraja silatullarahmi, muhung srat punika. Minongka dadosa sumewaning, jasat amba mabukuh ing ngarsa, paduka mitreng ngong kabeh, mahyaken sarusiku, galat gangsul kelawan malih, pangoman-oman jroing tyas myagn pangamun-amun lair bato miwah ingkang, samara-samar mtrianta minta aksami, mita panjurung samya. Myang makaten ugi sing pamuji,ning panuwun kula mring hyang suksma,mugi-mugi mitraning ngong, ginanjar panjang ngumur lawan sugeng raharjeweng galih, saha malih kang tansah, winantu wasagung, karaharjan ing kamulyan miwah pinerep pasagung suka sugih, sandar tinebihna. Pringa baya miwah suker sakit punapa kang dados esthining tyas kinabulnainghyang manon tanapi barkahipun kanjeng nabi ingkang silir lan malih den wontena, pakaryanpanjurung, mrih renangamening warsa, pabaratan pustakadibramartani, pangcapan Dhusun Kebon dalem ping 7 Sawal angkaning warsa 1817. Katandhan Panjurung =======\========== Ingkang sinuhun dhitselan ingkang nembe jumeneng seda, menggah gerahipun sampun dangu, ananging para mestra ingkang angupakara, sami anginten bilih gerahipun wau, sanadyan badhe dangu senggganggipun boten ngantos anjalari sedanipun ingkang sinuhun, o makaten wau naming tumuwuh ing gaduging kawruh, susumbaring manungsa prasasat aselak bilih pejah gesang punika muhung gumantung wonten ingkang amurbeng pasthi. Surakarta. Bok bilih sangking awising arta, amewahi kajuliganing durjana, kados ingkang kasebut ing ngandhap punika. Kala kaping 3 ing wulan Mei ingkang kapengker punika, raden mas Panji Partassaputra ingkampugn Kajen manggih rare jaler kinten wanci ngumur 10 taun lenguk-lenguk wonten sapinggiring wradinan panganggenipun awon anaming jangkep sarehning sampun dangu anggenipun katingal pitekur wonten ing wradinan wau, dipun tangleti ngaken rare sangking dhusun soka, boten gadhah sanak saderek bapa biyung saweg inggl anggenipun pejah, rare wau lajegn dipun pupu kapendhet rencang dhateng raden mas Panji Parta Saputra, sadangunipun wonten parta saputran rare punika tansah ngatingalaken ing kawekelan sarta taberinipun temahan kaandel lumebet saha tilem ing rgiya, enthenganing bau tuwin cucutipun angeramaken saben dalu dongeng utawi crita ngantos pukul kalih, wasana sareng sampun angsal kalih dasa dinten dalemipun raden mas panji Partasaputra ing wanci dalu kalebetan durjana pandung medal ing konten bedhat benet tuwin ngusung pethiingkang isi pangangge, naming pun pandugn saderengipun medal saking pager capuri sampun kawenangan lajeng dipun bujeng sarta dipun lokakenkalampahan pethi utawi barang ingkang dipun bekta sami dipun selehaken wondene plajengipun durjana mangidul katingal runtung- 1
runtung kaliyan rare panggiyan wau, bablas ngantos sariki dereng pinanggih. (kintunan). Wisudhan ing Yogyakarta Awit saking karsa dalem ingkang sinuhun kanjeng sultan raden tumenggung Jayawinata, bupati pulisiing Bantul kinawulawisudha dados niyaka jawi kiwa numbak anyar, gentos sira den tumenggung PUrwadiningrat 2, ingkang kaakarsakaken dados pulisi wontening Bantul bupati lan Ireh Kapatiyan nama Raden tumenggung Mangunyuda. (kintunan). Batawi Wonten rare esri ingkang saweg nedheng wancenipun angangu kacegur ing sumur, sareng anggening animbang angsal kalih senggotan gnter lanraning timba pedhot punapa prawan katut anjalari kaceguripun wau. Boten antawis dangu wonten jajaka, inggih dhateng sumur badhe adus sumerep bilih lanataraning senggot pedhot dipun candhak badhe kaentasmawi nginguk ing sumur, sumerep ing sumur wonten tiyangipun tumuwuh guguping manah arsa anulungi pun Kenya, pun Kenya inggih asasambat memelas asih, anembungmuga dipun luwaranaing babaya, pun jaka lajeng angethungaken lantaran sareng sampun kacandhak dhateng ingkang amemelas arsa,lantaran kaurut minggah ananging kawratan pramila dumugi ing tengah anggening anyangengi lantaran marucut Kenya kacegur malih, tumuwuh boten timbang ing awrat pun jaka inggih anututi kacegur, O, sinten ta ingkang boten amesakaken dhateng kakalih wau, sami athili-thili, wah dereng kinanten bilih lajeng saged oncat, antawis dangunipun wonten jakaka malih dhateng ing sumur, sareng anandhak lantaran pedhot sarwi anganguk ing sumur, kagetipun asanget temahan anjenger, dipun kinten bilih kakalih wau abedhangan tumuwuh ing tresnanipun mongka boten kadugen ing karsa, sami anjegur ing sumur arsa anganyut tuwuh, sareng ingkang sami wonten ing sumur sumerep wonten tiyang, nunten asasambat anedha tulung, priya ingkang wonten ingnginggil kagetipun sanget sahalajeng katuwuhan manah amelas arsa, sengkut anggening anyandhak lantaran kacandhak dhateng punprawan inggih makaten sareng lantaran kaurut minggah kawraten ical timbangipun pun priya ugi anutui kacegur, rahayu tiga pisan boten wonten ingkang anandhagn sakit boten wonten satunggal kemawon ingkang babak punapa malih kaceguripun ingkang kantun punika kamireng tiyang pakampungan ingkang celak ing nriku, lajeng anuweni saha angatag konca, punika titiga wau saweg saged amentas saking babaya, lalampah punika, sanadyan agumujengaken ananging pancen amemels arsa saha ....ponang elok ing mangke ugi anuwuhaken prakawis awit pun prawan dhasar sawegnedhengin gwanci wah warni endah, dene prakawisipun makaten jajaka kakalih wau sami arebat leres santen ingkang badhe andarbeni pun Kenya, pratelanipun makaten jaka ingkang kacegur rumiyin sareng kula kacegur mongka ngantos dangu boten katulungan punika pun prawn aprasaja dhateng kula, o mas sampeyan kula sami wonten ing babaya manawi sami saged angoncati ing babaya inggih sampeyan pancen jodho kula, teka sarengan anandhang sakit ingkang kacegur kantun mangkaten o, sampuna kula badhe anulungi puna prawan tamtu kula boten kacegur, dados kula inggih labet dhateng pun prawan pantes bilih kula dipun jodhuknakalihan pun prawan. Sarehning punika temahanipun jajaka badhe aponcakara, sinten ingkang unggul juritipun ingkang badhe angsal pun prawan pramila lajeng sami kasapeh para sepuh, udur karembag ing prayoginipun ingkang ngantos sami anarimahipun, para moncer ing budi mugi karsoa angudhoni rembag. 2
===========\=============== Carios bongsa Punisi kala jaman kina Bongsa Punisi punika manggen ing tanah Yahudi ingkang sisih ler, celak pasisiripun saanten tengah, sartakaliyan nagari-nagari ing tanah Asiyah, kapisah dening redi Libanon tiyang bongsa Punisi wau akloka anggenipun kendel ngambahsaganten alampah dadagangan sarta langkugn taberi anggaota ktimbang kaliyan tiyang nagari ing Asiyah, sanesipun. Tiyang Punisi asring anjajah dhateng tanah-tanah saurutipun pasisir sganten tengah, sarana numpak baita amot dadangan mangkaten malih ing dharatan ugi anglampahaken dadagangan sarawungan kaliyan bongsa ingkang sisih wetan patrpmangakten wau anjalari nagarinipun dados reja, dene kitha-kitha ingkang misuwur, inggih punika kitha Tirus utawi Sur, kaliyan Sidhon utawi Said. Kakendelanipun bongsa Punisi angambahs aganten wau, aliya anjajah ng tanah-tanah saurutipun saganten tengah, ugi kantos amelantrah lelayaran dhumateng tanah Inggris sarta ruslan angambah ing saganten wetan. Ing jaman sapunika paralampah dadagangan angambah saganten boten pakewet awit sampun wonten baita igkagn kalampahaken dening kukus para tiyang kakesahan dhumateng tanah sanes sakalangkugn gampil wah enggal dumugi ingpundi ingkang dipun sedya, tur sakedhik mutawatosipun anangingkala bongsa Punisi saweg mempeng lelayaranboten gadhah baita makaten baitanipun namug kalampahaken dening layer sarta dhayung, punapa malih dereng Wonten gambar enthanipun bumi sarta pandoman. Menggah anggenipun lelayaran bongsa Punisi dhumateng tanah-tanah ingkang sisih kilen sami amendhet dagangan kadosta: ambegta jene saking tanah Yunani, tembagi saking tanah Itali, slaka saking tanah Sepanyol timah saking tanah Inggris sata sela ambarer saking saurutipun pasisir saganten wetan ing tanah Ruslan dagangan wau lajeng kasade malih dhumateng tiyang Mesir, sam sarta Babilon sasamenipun. Dene asalipun dagangan punika, sarana lalintonan kaliyan barang dadamelan saking nagarenipun awarni beri kadamel saking suwasa, sinjang songsongketan sarta sasotya ingkang endah-endah, wonten malih ingkang anadosaken misuwuripun tiyang Punisi, inggih punika ingkang sakawit manggih akal saged andamel gelas kadamel wangun abrag bala pecah rupi-rupi, utawi ingkang wiwit saged andamel bagnsanipun eet ingakgn wungu meles warnenipun. Ing saurutipun pasisir sganten tengah meh sami dipun enggenidening sudagar bongsa Punisi, sarta wonten satunggilipun panggenan ingkang lami-lami dados nagari, sakalangkugn gemah aripah, inggihpunika kitha kartago. Kitha Kartago wau kaedegaken dening panjenenganipun nata putrid ing kitha Tirus kala ing taun 814 Nabi Ngisa dereng miyos ing saleebtipun taun 146 N.I. dereng miyos kitha Kartago risak dene kitha kitha ingkang dpun degaken dening sang nata putrid, sarta punika taksih lastantun kitha Sepila sarta Kadhik sami dumunung ing tanah Sepanyol. Ait saking kataberen sarta kasugihanipun tiyang Punisi, anuwuhaken kamelikanipun tiyang bongsa Sam badhe anelukaken tiyang Punisi, kalampahan bongsa kakalih wau sami paperangan ggarebuh, kantos pinten-pinten taun ananging wekasanipun tiyang Punisi kaseser, amargi karobanmengsah, sarta laejgn teluk dhumateng raja Sam sareng sampun sawatawis taun karebat dening bongsa Babilon tiyang pnisi ugi kabawah dhumateng raja Babilon. Sang Prabu Nabu kaderesar ugi anempuh sarta dhawuh ngepung ing kitha Tirus sarta tiyang Punisi ing sasaged angantep ngayuna, murih sagedipun luwar saking raraibed 3
sanajan tiyang Punisi kantos 13 taun anggenipun anyantosani pangepungipun wdyabala Nabu kadresar, ewa samanten sareng kawawas ing nata Nabu Kadresar boten montra-montra angunduri, temahan bongsa Punisi asrah bongkokan dhumaeng prabu Nabu Kadresar. Wasana tiyang pnisi karebat malih dening Nata Ajam (Persi) ingkang jujuluk Tirus tiyang Punisi ugi kapentah dhumaeng raja Persi, ananging saking kumedahipun murih sagedipun uwal kabawah ing raja sanes inggih lajegn balela dhumateng raja Persi, mangkatena tanpa damel amargi krobaning mengsah, malah kitha Kidhon ing salebetipun taun 450 N.I. dereng miyos karisak sadaya. Kacariyos tiyang Makdhuniya, ingkang dipun manggalani dening sang nata IskandarDulkarnain anglurug dhumateng tanah Persi sarta Punisi, tiyangingkitha Tirus anadhahi yudanipun wadyabala Makdhuniya kantos 7 wulan ananging maksa katemper, ing salebetipun taun 333: N.I, dereng miyos tanah Punisi dados laladanipun Karajan Makdhuniya. Menggah tiyang Pnisi anggenipun tansah paperangan andadosaken sakalangkung kamlaratan sarta sangsaranipun tanah ingkang kala jaman kina gemah raharja, kantos dados karangabang, ing salebetipunpaperangan boten sged anindakaken dadagangan para sudagar ing monca nagari boten purun angintunaken dagangan dhumateng tanah Punisi kados kala rumiyin amargi kuwatos yenkabajag ing mengsah. AWit saking punika para sudagar wau sami ngupados panggenan sanes ugi dhumaeng pasisiripun kilen tanah Asiyah. Sareng pabeyan Iskandariya ing tanah Mesir sampun pinanggih, kitha Tirus sarta Siwon boten dipun dhatengi deig npara sudagar malih, mila sangsaya karisakanipun kitha-kitha ing tanah Punisi kitha ageng ageng kantun tilasanipun kemawon baita baita ingkang sakalangkugn kathah, sirna babar pisan tiyang Punisi sami pating salebar ngalih dhumateng tanah sanes dene ingkagn taksih kantun namugn sakedhik sami ngedegaken griya alit-alit ing tilas karaton ingkang kala kina boten Wonten ingkang nyameni endahipun Katedhak saking S.P. dening Kyai Kedhung LUmbu ================\============= Panjurung kanthi pangastawa: katur mitra kula Rara Suyati. Kula maos serat kabar Bamartani ongka 13 wonten panjurungipun mitra kula ingkang sisilih nama RAra Suyati, suraosipun anyarasehaken bab suwanten igkagn dipun wastani biyung tulung, saking panginten kula para sarjananing bramartani, kados sami btoen kakilapan anggenipun boten karsa paring katrangan wau, saking dawek aras- arasen nyerat kimawon sarehning sampun sawatawis dinten boten karsa giyaraken dados saking adrenging manahkula, celak sumalonong anempuh byat ngaturaken pamanggih kula, mongka pun kula wau temenipun bodho sanget dereng paja-paja sarta taksih nyamut-nyamut yen gayuha ingkang punika, ananging nalika samanten wancijam tiga dalu kula badhe tilem angering-aring pambudiing wasana kula supena katingal dipun panggih ii tiyangkaki-kaki, wicantenipun makaten thole mungguh patakone rara suyati bab suwarane biyung tulung, kang iku mangkene sababe, kaya ta wong mati di kaniyaya kena gagaman sapanunggalane kang padha mati kadadak, Manawa wujude wis mati ananging sumurupa rohe during bias sampurna, sarta pakumpulane ngurip ijeh ana kang keri, mulane dadi ana suwara saengga wong sambat kang lumrah diarani biyung tulung,lan maneh aku wis kerep bae nyipati dhewe, kaya ta buburon kang ana ajronig banyu, iwak kutuk lele sapanungalane, Manawa wis di kethok-kethok arep diratengi iya injeh padha bias polah,kayata buburon kang padha gumremet ceek klabang, orong-orong sapanunggalane, iku wis 4
dikethok-kethok iya padha isih bias polah obah, dadi saka panemu ku wis tetela Manawa pakumpulane ngurip ijeh ana kang keri during bias sampurna kabeh, sarehning sato mau cilik tinimbangkaro manunga gedhe manungsa, ddi kukuwtane rosa manungsa kang padha mati kadadak mau, tandhane ana saben ana suwara kang diarani biyung tulung, iya manggon ana prenahe wong mati kang padha kinaniyaya, sareng sampun wicanten makaten wau tiyang kaki-kaki lajegn ical musna, ing wusana kula kaget agaregah ngalilir, sarta terataban tansah jegreg jetung pungun-pungun sareng sampun radi lerehkula taksih kariyip-riyip kula lajegn lumebet kamar panyeratan punapa sapitedahipun tiyang sepuh ingkang katingal wonten supenan wau lajeng kula serati, sarehning panyerat kula mentas tangi tilem tembungipun kithal sarta kinag langkugn wah pating badhagol kados dene tembungipun raden Panji Jayasubrata, ingkang sampun mashur Koran Bramartani, rampungipun panyerat kula sampun kendel pukul sakawan dalu, mongka mripat sanget baliyut ugi nyelehaken pen lajeng tilem malih. Rinipta ing. Ngudyanapura tanggal kaping 7 Aruwah, sangkala tinengran caturing janma angesthi tuduh Katandhan pun Ajar nayadi. ===========\================= Sambetipun cariyos tanahnah Jawi. 2:Mendhangkamulan Koripan Sasampunipun Dhestharata angregem kawirajan boten karsa anetepi prajangjiyanipun inggihpunika amangsulaken karatonipun malih dhumateng Pandhu Dewanata, malah gadhah pangangkah sagedipun lestantun ngasta kaprabon dumugi salaminipun saha sumedya anumpes ing Pandhu Dewanata, lami-lami dhustharata kaliyan Pandhu dewanata tansah cecengilan ngantos kalampahan dados perang lamenipun kawandasa dinten dereng rampung, nanging dhustharata sakulawarganipun sami nandhagn karisakan sawatawis sarta sabakdanipun dhustharata ngasta kaprabon ngastina lestantun taksih kagentosan dening putranipun Dhustarata ingkang pambajeng nama Suyudana, kocapa sasampunipun Suyudana karaton Ngastina wau turun tumurun dhumateng darah ing pandhu dewanata kemawon inggih punika PUntadewa, parikesit utdahana, Gendrayana, jayadarma, Jaya amijaya tuwin Jayabaya. Nalika palamanipun para ratu ingkag kasebut nginggil punika, kathah sanget tiyang Hindhu ingkang dhateng ing tanah Jawi, dene nalaripun makaten ing tanah Hindhu saweng wonten rerenteng kathah perang prakawis agama, inggih punika tiyang buda memengsahan kaliyan Bramana, menggah ing tanah jawipraja Ngastina inggih nandhang sangsara, saya lami saya risak awit saking lindhu sarta pambaledhosipun redi Diyeng. Kala ing taun Ngisa 800 prabu Jayabayakarsa jengkar saking karatonipun pindhah dhumateng Daha (Kedhiri) ingkang sasalajengipun karaton wau kasebut karaton Daha. Panjenenganipun Prabu Jayabayapunika sanget misuwur satunggiling ratu ahli Budi sarta anglangkungi kawasa, saha anglangkungi ageng ingkang karaton punapa dene sanget kuncaranipun telukan utawi jajahanipun anglangkungi wiyar, wiwit tanah jawi tengah ngantos dumugi tanah Malang sarta Singasari. Sasedanipun PrabuJayabaya, warising karaton terah tumerah kagentosan dening para putra sarta tedhakipun kados ta Anglingdriya,, Citrasuma, POncadriya, Kusumawicitra punapa dene Srimapunggung. 5
Panjenenganipun Prabu Srimapunggungpunika karsa jengkar saking karatonipun pindho dhumateng nagari PUrwacarita, kaprenah wonten satepining lepen Srayu ing paresidhenan Banyumas. Kala ing taun Ngisa 950 karaton ing PUrwacarita ugi anglangkungi ageng telukan utawi jajahanipun wiwit saking redi TEngger ngantos dumugi redi Slamet dene perang-peranganipun mangkaten Singasari, Daha, Japara, Pengging, Prambanan pnapa dene Bagelen sarta kala samanten kathah sanget tiyag ingkang adamel candhi tuwin kadhaton ngantos dumugi sapunika inggih taksih wonten patilasanipun kados dene ingkang sampun kocap bab kaping kalih sasebut ngajeng. Srimapunggung kagentosan denig ratu Kandhiawan ingkang tumuntenkagentosan malih dening putranipun pambajeng nama REsi GAthayu, resi GAthayu karsa amarisaken karatonipun dhumateng ingkang para sadherek gangsal menggah pameranging panggenan dalah namanipun ingkang jumeneng ratu ing ngandhap punika katrananipun. 1. Perangan sisih wetan inggih punika ing tanah Singasari, Daha sarta KOripan karesidhenan Pasuruwan Surabaya,Kedhiri, Madiyun ingkang sisih ler tuwin rembang sisihkidul kalebet wawengkon bawah parenetahipun Resi Gathayu (Wresi Gathayu). 2. Perangan sisih ler, inggihpunika japara dalah sauruting pasisir ingkang sisih wetan saha sisih kilen(paresidhenan REmbang ingkang sisih lor, japara, Samarang perangan ler tuwin Pakalongan kapasrahaken dhumateng Sandhanggarba. 3. Perangan ingkang kidul kilen inggih punika Bagelen ddos wawengkon bawah parentahipun Panuhun (Manuhun). 4. Perangan ingkang sisih kidul inggih punika mataram redi Kidul sarta Pacitan dados wawengkonipun ratu karangnala (Baka) ingkang karatonipun wonten Prambanan. 5. Perangan ingkang ing tengah, inggih punika tanah Sokawati, Pajang, sarta Kedhu, kalebet wawengkon bawah parentahipun ratu Tunggulmetu, (Sumendhimetu) ingkang karatonipun wonten Pengging, wasana satunggil tunggiling perangan punika lajeng jumeneng angratu piyambak- piyambak.Pethikan saking Sulu Pangaja .taksih wonten sambetipun. =====\========= 6
Ongka 26 Kemis Pon Kaping 18 Sawal Wawu 1817 utawi kaping 28 Juni 888 Surakarta: Kulawisudhan ing Legyun Kamangkunagaran Infanteri Kainggahaken dados kapitan Rahaden Mas Panji Prawirakusuma Kainggahaken dados IRstelitnan Rahaden Mas panji Parta Udaya Kainggahaken dados tuwi dhelitnan Mas Prawira Suwarna Kapaleri Kainggahaken dados tuwi Dhelitnan Rahaden Mas Panji Brata Atmaja. Nalika ing dinten Kemis ingkang kapengker punika, ing dalem mangkunagaran wonten pasamuan ageng, inggih punika angrengga tingalanipun jumeneng dalem kanjeng gutipangeran adipati Arya Prabu Prangwadana, menggah pasamuan wau siwah kalihan ingkang sampun kalampahan. Enjing wancijam sadasa panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen tedhak dhteng Mangkunagaran kairingaken panjenenganipun tuwan militer KOmandhan para panjenenganipun tuwan Asinten residhen saha kadherekaken para tuwan tuwan sanesipun sasanmpunipun atatalenggah boten dangu lajeng psugata wedang tuwin eses sumaos nunten ajad dalem kaijabaken punapa malih para uptopsir tuwin para Opisiring legyun sampu sami minggah ing pandhapa, lajeng sunggata inuman sumaos panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen jumeneng, angancarani ngunjuk kasugenganipun jumeneng dalem kanjeng gusti, nahenta sakedhap gentos panjenengan dalem kanjeng gusti angancarani ngunjuk wilujeng dalem kanejgntwuan residhen kaping tiganipun panjenengan dalemkanjeng tuwan residhen angancarani ngunjuk malih lwilujeng dalem kanjeng gusti, sgarwa putra Santana sadaya,boten dangu nunten kondur, enjing punika boten mawi bujana,awit sonten pasamuan dhahar dhine tuwin hansah, sonten wancijam ptiu awit dhatengipun para tamu, ajm wolu panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen rawuh, jam sanga lenggah dhahar saha mawikarengga sumeringing lalangen musik tuwi umyunging pradongga, dhaharan tuwin inuman boten anguciwani, amracihnani eberipun ingkang kgungan damel jam sawelas bibar dhahar nunten amirsani gebyartng kembang api punika inggih sakalangkung sar, menggah ingkang sanet angresepaken paningal inggih punika endhaning pracihna pasemoning praja Nederlan mawi kaapit-apit daludag triwarna, ingkang sunaring latu awarni abrit pethak tuwin biru, sisihipun punika wonten gapura, sareng kasuled ebyar katingal cetha mungel asma dalem kanjeng gusti, bibaripun lalangen kembang api, nunten awit dhansah, ingkang ngantos dumugi jam gngsal enjing saweg bibar. Gatos Ee la kados kemawon bilihing mangke kathah para abdi dalem panewu mantra sami anggulasah angemperi babatan Pacing, sampun boten amaiben awit kula mentas anyipati piyambak patrap ingkang admel sureming praja dalem ingkang temahanipun tuwuh ing surem kajibah dhateng piyambakinggih punika prayantun mantra nama Mas Bei Wiraanu, anuju ing dinten Salasaingkang angrintenaken dinten Rebo kaping 10 Sawal punika, ing dirgantarakatingal padhang sumeblak pajaring wulan angilak- ilak boten kaalingan ing ngima, asrining ron-ronan katingal ariyem-riyem sarta sangandhaping wit katingal ngayom silir-siliring maruta angirit gandaning kusuma mekar anyasmitani para berag ingkang saweg mempen wonten ing dunungipun esthane tumuntena akakaring, gentos kacariyos prayantun ingkang kasebut 1
ingnginggil wau, anetesipangajeng-ajenging sasmita, botentegaanialr sumehing wulan tumusipun boten tega cecengklungen aningali pating talenoking para surapsari (rekane) temene mugn amugn trusthan temahan boten jenak wonten ing griya, lajeng akekedhar mameraken wiragane, ukel kondhe cundhuk jungkat kapara dhawah wingking (Jeplak) rasukan wangun sangking panganggene tiyang Cina (kacinco) dhasar prayantun balancert sedheng ngumur 27 taun tandang tandukipun boten wigihan lajeng maklup dhateng griya ringgit boten dangu medal angundang sobatipun thing kaajak malebet ing griya, jligut-jligut bleng. Adhuh, jagadewa bathara, boten kadosa, ingkang kula erami naming dene prayantun abi dalem sipat songsong teka karsa dolan dhateng ringgitan tur tanpa udheng, pun ingkang makaten punika boten anyulayani ingkang kasebut pepethinganing punggawa,saupami saweg gamuruging dhteng griyaning ringgit ing kalayan mangangge, ewadene rumaosing manah kula sampun angucemaken ujwalaning praja dalem iyah dingatos-atos mas bei, yen di sabet sikucir sampeyan tanpa tngkis balung sampeyan peking, wah kajawi gubeting kucir mawi tangsul prantan taun Je,ingkang sampun kekah sanget suwawi kyai ajar kabesturon sampeyan tukang nalar, patrap mangkaten gek badhe kdospundi wasananipun kulanyuwun urun tumunten sampeyan medali, amungu para lembon punika sampun mongsa, sumonggakula rumiyii medal dhateng pasamuan. ARjalaksana kauingana engger, eyang panjenengan kiyai Ajar kabesturon sapunika saweg anggentur anggening manengku manekung wonten ing dhepokipun ing ngarga palimengan aneges karsaning hyang widi ing kawontenanipun ing mangke tumrap ing tindak tanduking tatakrami,lumebering dhateng patrap susila dhaten gpraja, o mesakakensanget engger Jurungarang. Yogyakarta Nalika tanggal kaping 22 Juni 88 ing kampong Ngarjawinatan wonen rara kalih wsta pun Kasiyem 2 kasikem sami adus dhateng kali, sareng dumugi griya sami ewah, kang dipun ucapaken rara kalihw au endruwo raja Bali. Ugi ing Pakualam kampong Natasegandan wonten sawijinipun tiyang wsta Poncakarta, punika waged birataken susahipun tiyang kecalan darbe primbon angsal saking pasisir kidul para mtira kula bilih sungkawaning panggalihmugi sami tumanduka. (kintunan). Kendhal Ing salebeting wulan punika meh saben tiyang sami ambegta ronwowo, malah ing peken inggih kathah ingkang sami sade, salengker panjang arginipun kalih utawi tiga dhuwit mengggah gatosipun sami kadamel ngndhiti ing lumbungipun supados sampun wonten ama bubuk ingkang wantun nyaket, jalaran wonten sawenehing tiyang ing dhusun B minggah dhateng lumbung sedya mendhet pantun badhe kagentang, wasana sareng sampun kaleksanan mendhet sagedheng, gedhenganipun kajunjung entheng, boten anggrahita yen katedha bubuk inggih teksih kalajengaken anggenipun badhe gentang, sareng kagentang wosipun pantun sagedheng punika naming kantun sawatawis beruk sarta sadaya dados galepung, inggih punika lajeng pantun ingknag teksih kantun wonten ing lumbung sawatawis amet kapendhet sadaya, o pancen inggih kados dene ingkang mentas kagentang punika, marma ingkang gadhah tansah anggenipun ambrebes mili, pramila lajeng kapirengan dhateng tongga 2
tepalihipun utawi tiyang sanes dhusun ugi sami wonten ingkang anemahi makaten prassasat meh saben dinten kemawon para tiyang ingkang sami simpen pantun ing lumbung, mendhet tumbalipun hawa wau inggih punika ronwowo, supados sampun wonten ama ing nyaket dene ingkang dereng kalajeng inggih naming stunggal kalih gedheng ingkang saweg katedha bubuka wonten malih sawenehing tiyang angangge tumbal jampi panulaking ama punika, ron wowo kasabukaken ing lumbung, jong rahap mrica bolong wlirang gunung kawor lajeng katunu wonten ngandhaping lumbung, engggal kula wedharaken ing bramartani, supados marataha, awit tumbal kakalih wau ing ngriki katingal amigunani.(kintunan). Bihdalipun panjenenganing kangjeng tuwan Witenrut REsidhen ing Krawang, saking Kendhal. //i// Anglir madu tabuh sapta enjing, tangal kaping nawa leking sawal nujoni kasa mangsane, sengkalane cinatur, wiku rupa esthining bumi, sagung pangiring samya, pralangsir sedarum wus samekta neng paseban sowing-sowang angering para priyayi, tanapi para lurah. Abramurub busanane reki, wit wadana mengandhap jurusrat desikepan rasukane, miwh celananipun wastra cekak senuring pasmin miturut ing pangkatnya, de pralurah dhusun clana myang rasukanira, mawi slempang de pasmen ingkang kinardi, kang kapatah neng ngarsa. Lurah catur apan sarwi nyangking, bandera lit anumpank turongga, wus tinata ngloro-ngloro, dekang arsa neng pungkur, ugi sampun tinata radin yen tinon sing mandrawa, kadi arsa nglurug budhal aneneg pabarisan keksi andher neng ngalun-alun menuhi, tan pisah sing wahana. Dene baris prajurit sumaji,neng plataran dalem kabupatyan wus tinata ing koprale, miwah sareyanipun apan jejer ing kanan kering, sadaya asanjata, lawan malihipun gongsa pelog neng pandhapa, lawan munggang pratisthaneng seban jawi, lun-alun pojok wetan. Tan kawarna rengganing pangiring, gentya kocapa dalen kabupatyan nenggih jeng tuwan residhen ing ngadhep para sagung, sobat sobatira welandi, adaya atabeyan tur wilujengipun kanjeng tuwan residhen ingkang, arsa bidhal aneng Krawang residhensi, sampuning tatabeyan. Nulya arsa budhal angleresi, nenggih satengah sanga seprapat nulya nitih rata age, baris prajurit gupuh, atengara tambur nya muni, sung sasmita yawn arsa, budhalan puniku, abarung pradongga munya, lawan munggang tan antara den sauri, mariyem balambalan. Kawarnaha sagunging pangiring, kang samekta neng lun-alun samya, dupi myarsa sasmitage, anulya nyandhak gupuh, apusira turongga aglis dyan sigra tinitiyan nenggih kadya kang wus ing ngatur duk purwanira, tana ingkang supe pengaturan ngarsi, budhal kebut sedaya. Dyan sigegen gentya kang winarni para janma ingkang samya mulat neneg ngalun- alun tepine, andher lir baris tepung, jalu estri samya umeksi, weneh ana kang ngemban dhateng yoganipun myang janmestriingkang arsa, mentar aneng pasar mandheg aningali, anma kang lagi dhasar.Samya tilar ing dhasarireki, gati arsa ndulu budhalira, nengggih jeng tuwan residhen sdaya yawn cinatur, kirang papan langkugnkang tulis prajanma ingkang mulat karoncenen wuwus sinigeg ingkang pawarta, pamintanya dhateng para maos sami, den agugn ing aksama (kintunan) =====\=========== Kumedah urun wudhu, kawontenanipun pakabaran ingkang sangking Batawi, dene kagolongaken radi elok bab tiyang 3 iji, ingkang sami kalebet ing sumur, makaten punika bilih katimbang ing saleresipun anteping priya kang sumedya angentas saking bebaya, dhumateng pawestri Kenya punika, awrat ingkang sumursul lumebeting sumur rumiyin katimbang lan ingkang kantun sanadyan boten tumuntena 3
kadengangan ing ngakathah ananging lugunipun sasat sampun prasetya angestu pada pun Kenya wau, nalika wonten salebeting guskara, saupami warganipun wanita punika amuwung dhumateng priya ingkang tutulung kantun punika nalisir kirang urus panimbangipun lan malih pun Kenya yen kalampahan badhe kasebut estri cacatan pasusila, punggel kaselak cipta sanes ananging sajatosipun ingkang asring nguwuraken panimbang, ing saleresipun punika awit katarik saking seneng parenging panggalih, sanes lan kosok wangsulipun manawi lepat kaleresaken awon katingal sae, yen pancen bodho kapuwung welas angresalebeting panggalih, ingkang makatn punika sinten ingkang saget nimbang, anguwalaken seneng pareng wau, o bok inggih sanadyan pilenggaha jaksa, inggahipun kang kawasa kasampiran pangadilan amancasi prakawising praja mandhala, manawi pinuju kasandhung ing seneng pareng, kados inggih dados bubur, asring-asring muhung kantun sasebutan kimawon taksih wonten ing pangadilan. Panjurung sumongga sami karaosna, para limpat ing kalepasan. Sambetipun cariyos tanah jawi 3. Mendhangkamulan Kuripan Japara, tegesipun Jongpara utwi Ujungpara, kala kianipun salebeting kitha punika anglangkungi rame daganganipun malah ingkang kocap salebeting saibul hikayat saantawisipun tan Ngisa 900, kaliyan 1000 sampun kathah bongsa cina ingkang alampah daganga wonten ing ngriku, nanging saderengipun kadhatengan tiyang Cina, sampun kadhatengan tiyang Bugis ingkang ugi lampah among dagang,mila ngantos lami ingngriku anggenipun gemah ripah saking kathahipun para among dgang, nanging menggah ing nama Darah, sata pandael utawi lalampahanipun ingkang jumeneng ratu boten kasumerepan. Bagelen tegesipun kapegelan utawi prihatin dene ingkang jumeneng ratu kala smanten inggih boten kasumerepan naming pasiten punika sampun wiwit rumiyin mila anggenipun sanget misuwur, awit saking tata arja sarta panggenanipun titiyang ingkang saged mangolah siti. Prambanan tegesipun punika kabekta saking igkng cakal bakal kacariyos ing ngriku punika panggenanipun pandhe ingkang anglangkungi wigya, nama Empu Romba, rumiyinipun pancen wana rungkut dene ingkang jumeneng ratu jujuluk Karangkala utawi Baka, misuwur sanget kasagedanipun ambabedhag inggih ratu Baka punika ingkang karsa angadani candhi candhi sarta kadhaton ing Prambanan nanging awit sakingputrinipun ingkang kakasihRara JOnggrang utawi ratu rara Jonggrang amurugaken wonten perang ratu Prambanan mengsah kaliyan ratu Pengging, wasana ratu Prambanan kaseser saha lajeng risak karatonipun. Pengging, ingkang kacariyos tnah punika panggenanipun tiyang anderes damel arak legen laminipun ngantos gangsal panjenengan ipun kawengku dening putra wayahipun ratu Sumendhimetung. Ratu Sumendhimetung punika apuputra kalih, ingkang satunggal gumantos ingkang rama mengku kawirajan satunggalipunnama DAmarmaya boten gadhah panguwasa, nanging putranipun damarmaya lajeng saged jumeneng ratu ing Pengging jujuluk Prabu madukusuma, inggih prabu madukusuma punika ingkang campuh prangkaliyan ratu Baka, wasana karaton Prambanan sirna, boten antawis lami Prabu Madukusuma kagentosan ingkang putra juuluk Prabu Birawa, inggih punika ingakgn yasa candhi ing Kalibening tuwin Salatiga, kala manteen kinten-kinten nyarengi ing taun 1300 sarta 1400. 4
Kuripan embok manawi punika panic kuripan ing Brebeg perangan ingkang kageleng ing wawengkonipun resi Gathayu, resi athayu kagentosan dening ratu Kalasurya, ingkang lajeng pindhah karatonipun dhumaeng jenggala, ingkang ing sapunika nama Sidakare (Sidaarja). Kacariyos ingkang gumantos angasta karatonipun ratu Kalasurya ajujuluk Ratu Kudusprada, paparab dewakusumainggih bathara EndraKusuma, sang ratu punika ingkang misuwur sanget ing dalem bab jawi, malah kasudibyanipun sang prabu angemperi kaliyan kawicaksananipun Ajisaka, jayabaya, punapa dene srimahapulung, kala prabu dewakusuma angrenggani karaton kuripan wonten saantawisipun taun Ngisa 1100 tuwin 1200 ingngriku anglangkungi gemah aripah, awit saking kathahipun para among dagang, tuwin santosanipun para narapraja, wondene pasiten ingkang sapunika dados kadhestrikan jenggala afdheling Sidaarja, punika kala rumiyin taksih warni lautan ingkang lajeng angawontenaken teluk ingggih satepining teluk punika prenahipun karaton Jenggala. Kala samanten sang prabu Kaguangan pangggalih supados ingkang putra amengku kawicaksanan ahli budi sarta amupuni pangawikan lajeng kadhawahan dhumateng tanah HIndhu, sinau saha ngabsahaken agaminipun tiyang Hindhu menggah ing tatakrami tuwin kasagedan dene karsanipun sangprabu mangakten punika inggih kalampahan ingkang putra pambajeng jujuluk Lembu Amiluhur, kadhawahan mangkat dhateng tanah Hindhu, wonten ing tanah HIndhu kalajeng karma dhaup kaliyan puranipun raja Keling, tumunten wangsul dhatng tanah jawi malih anitih baita tiga, mawi kadherekaken sakathahing tiyang saged sarta wadya punggawa, mawi ambekta angsal-angal ulahing pakarti, kawruh, tuwin raja peni ingkang endah-endah. Taksih wonten sambetipun. Sambetipun Poncadriya Yektose gemah ingmangkin tinandhing ing kuna-kuna, tan kari gemah ing mangke, murah kang sarwa tinumbas wong cilik kathah suka, metu kang sarwa tinandur, manggut mesem srinarendra. Kawula ngaturi uning, dhateng paduka bathara, kula miring pawartose, wonten satriya utama, tuhu trahe kusuma, tan arsa nungkul mring prabu, sanubari padhekahan. Lali ma sami respati, akekasih raden Iman anom ing kawayahane, bagus seta nana madha, estri ingkang satunggal warnane ayu pinunjul akekasih Mutmainah. Kang jalu apekik pekik raden Tokid namanira, Raden Makripat wastane, kalawan rahaden Aslam sami lir hyang ngasmara, sarta wonten embanipun kekasih Nataagama. Duk miyarsa sribupati, ing ngaturepatihira, yata ngandika ang katong, dhteng lurah kajineman makruh sira sunduta, anggawa alayanging sun katampiya raden Iman. Sinung tinampanan aglis duta pamit awotsekar, sang nata bibar ngadhaton ginarebeg ing wanodya, luwr wadya aseba, kawarnahakang lumaku, amundhi-mundhi nawala. Dtan kawrna ing margi,ings anubari wusprapta, derojog duta lampahe, yata sigra jajar lenggah, kaget rahaden Iman praptaneki lurah makruyh, kapanggih sami nonoman. \\Sinom\\Ngandika rahaden Imaning pundit ngayun kang wingking, upnapa ingkang sinedya, lan sinten sinambat wangi, kang tinakon nauri, aran kawula pun Makruh, titiyang poncadriya, ddera nerpati, amaringken laying ngesrinaranata. Dhumateng andika uga, sigra ing ngelungaken nuli, tinampan sigra winasa, sinukma sajroning galih, tan katara inglathi, winaca ingpurwanipun prapteng titiwekasan aksara sampun atiti, pan mangkana ungeling sajroing laying. Penget layinge sang nata, poncadriya sribupati, rajanapsu dhumatenga, rden Iman Sanuabri, mangkana linging tulis yen tan seba ing sun gempur, sira rahaden Iman malekat amalikbumi, lah antinen sandhangen 5
gurda kaningwang. Kang laying sinebit sigra,pun makruh medal tan pamit datan kawarnaing marga, ingponcadriya wusprapti,ngarsane sribupati, sasolahe sampu katur, rajanapsu bramatya, tebah jaja netra andika pangumeterkumejut pardoning lesan. Wedana bangwinga-winga, talingan kadya sinebit ngandika srinaranata, dhumawah dhateng kipatih, eh undhangana sami, sarupane wadyaningsun sigra wusing ngundhangan sadaya sampun miranti, sasikepe ngayuda sampun samekta.Lir pendah sasapu wedhar, wadya bala angajrihi, panganggo abang asinang, pan sampun misuwur sami, wadya bala miarsi, yen sang nata arsa gempur, dhumateng raden Iman kang dhadhekah sanubari, sigra budhal wadya balatan petungan.Sang nata nitih dipongga, pan ujub wstane esthi, palana pinasang riya, angkuse cegah ngabekti, wus angembanan giri, busananira sang prabu, arasukan sumengah, akampuh langggeng tan muhi, lancingane kuma-kumakang den asar. Amakutha kang ra mutlak paningsetira jinail adhuwung dhapur kiyanat pan kemat ingkang jemparing gendhewanipun kirib keparat wastane busur, kakenthengnya pitenah, giyunengumpeting janmi, wadya bala lir pendah agara bena. Taksih wonten sambetipun. 6
Ongka 27 Kemis Kliwon kaping 25 Sawal Wawu 1817 utawi kaping 5 Juli 1888 Surakarta Kula mentas dhateng losemen Sekoltenan nonton daganganipun tuwan Panarken pancen kathah saha est leres anggening anggyaraken para tuwan wau, bilih daganganipun edi, punapa malih panggarapipun peni, sanadyan argiing barng swatawis kathah, ananging timbangkalihan warnining barang, kadosta: gelas karaf wadhah ses tuwin sanesipun ingkang kadamel saking Kristal saha karengga ing salaka, punika inggih makaten peni, peni punapa malih edi, dene erloji kathah sanget warninipun argi sakedhik ngantos inking argi kathah, damelanipun santosa punapa malih pancen jumbuh kalihan arginipun, beniks alaka gosokan barliyan punika agumunaken sanget gebyaring gosokan boten kawon kalihan barliyan. Batawi Sri paduka kanjeng tuwan Besar, Mister C.Peinaker Ordheik bidhalipun saking tanah Nederlan benjing ing wulan Agustus ing wulan September tampen tinampening selehipun paparentah pangerehipun tah talatah ing tanah Hndhuya Nederlan ing wulan Oktober bidhalipun sri paduka kanjeng Tuwan Besar, O, Panris. Wonten tuwan kalihan bojonipun wanci dalu, mentas Sonja mantuk ing griyanipun angajegaken bangun enjing pun bojo tangi, katingal bilih ing kamaripun wonten tiyang, anjelih tuwn kaget ingakng lajeng tangi, ugi lajeng anyipati dhateng tiyang wau, tan saronta tiyang lajeng katubruk ananging pun tiyang sampun aweweka, pun tuwan dipun tadhah ing ing golok ngantos kataton tigang panggenan ingkang sadaya sami anjalari pejahipun pun tiyang saged oncat sanalika boten kacepeng, tumuwuh ing sangkeping pandamelan pulisi, lurah kampong ing Kwitang sampun saged anyepeng durhaka wau, sanadyan derenga amuda leh ananging sampun karoban saksi, punapa malih cihna begti awarni iket ingkang kapangggih wonten kamaripun tuwan wau, ugi sampun kaaken para seksi, bilih pancen gadhahanipun pun durhaka. ====\========== Surabaya Paresidhenan punika ing mangke katerajang sasakit kolerah, kathah para tiyang ingkang pejah, jalaran katerajang ing sasakit wau, wonten cina kaliyan tiyang jawi sami malampah wontening lurung ageng sami dhawah wonten ing radinan wau, kabekta dhateng rumah sakit kapusara ngantos sadalu, inggih kalajeng sami pejah, inggih sami katarajang ing kolerah. ======\============== Ostenreik Pangupayaning panggesangan punika ing mangke gumelaripun boten pindhah- pindhah yen timbanga kalayan pangupayaning sirnanipuningngagesang, kadosta: ing mangke mubalipun gagraging dadamel awarni-warni, punika kagelarna ingngayuda, tumandukipun dhateng ing mengsah inggih babarji. Mariyem ingkang mungel sapindhah saged anyirnakaken prajurit sabragada, ing mangke sampun kaungkulan pamanggih enggal sanjata ingkang tarampil parigelpangolahipun mungel kaping pinten-pinten saamenut ing mangke inggih sampun kaungkulan ing pamanggih enggal. Sinuhun ing Ostenreik mentas anganjar ing sawenehing empu, ingkang nembe gadhahpamanggih adamel sanjata, ingkang saged jungle kaping enematus rambahan samenut. Sumongga ta sami kagaliha, lalampahan makaten wau kawekasanipun kadeh pundit. ==========\=========== 1
Pangastuti ing karaharjan Kahanan punika sampun kacetha pangawasanipun Hyang kang murbeng pasthi,s anajans ampun katimbangan awrat enthengipun ananging panampiningpara tumitah dereng saged tarampil mila ing ngagesang punika kawajiban istiyar sarwi nglalantih lampah sabar tawekal rila narima tekat supados boten kasamaran badhe panglobaning hyangkang misesa, para santri asring nyothe tembung arab ingkang kasebut Mantalabasanwalwajidawajidahu, kula pitakenkaken kalayan kaji Yusup artosipun mangkaten: sing sapa temen-temen kalayan sawiji, uga bakal katemenan dening allah, menggah raosipun lajeng kamemetaken srehing geang ing dalem donya punika tamtu kadunungan panggayuh ing kautamen murih tentrem wilujeng angsalkamirahan ing donya, kinasih ingjaman kawasanan samanten wau bilih boten kadhaasaran dening sabar ta weakling manah tamtu badhe jugar, ingkang andaosaken panggrendaning manah,oreging pawartos ingakng tumbal tumimbal ginemipun para bongsa Cina ing slaebetipun gegelengan Bayalali, rumaos kaecalan pupundhenipun ingkang ambeg martotama santabudya maharjengrat inggih punika babah litenan Ko Ti Ynag Hananggenipun nyuwun kendel saking palenggahanipun sampun kaparengaken dening kanjeng gupremen kalayan urmat mongka wawengkonipun bongsa Cina sadaya sami rumaos boten aged animbangi kamirahaning manahipun mila para karereyanipun wau alebetipun kawengku, kumandeling manah sasat kajangkung ing sudarmanipun kanyatahanipun sami sumukem ajrih asih, dadosipun tentrem rahayu ananging wau punika sampun kagerba kados kang kocap ing nginggil ing samangke anjalari para tilas karereyanipun wau, pangandel ing pangawasanipun hyang kang wisesa, dumadosing kaanan unika manut saking wiwinihing dhedheran boten wonten wiji pantun punika tumuwuhipun dados jagung, wiining kasaenan boten tumuwuh dados piawon naming wonten kaanan ingkang kosokwangsul kalayan wiwinihipun inggih punika dhedheraning kamirahan tumuwuhipun dados sih siniyan dhedheraning sih tumuwuh ipun dados kamirahan amargi sampun katimbang piyambak dening ingkang misesa, ingkang kagungan pawasan dadosaken sabarang kaelokan tandhanipun dahkitanipun para bongsa cina wau sampun lajeng karuwat ing pamarem rumaos begya kamayangan dene ingkang katamtokaken dening kanjeng gupremen gegentosipun dados litenan Cina ing Bayalali, babah Kwik Ba Ji, wek mester ing ngriku ugi ingkang sampu n kawelan trah pangimpuning ambeg wirotameng dasih, sampat sampeting wiweka, tatas-titising solah bawa, amamardi palamarta, siniyan para wandawa, inggih punika kawicaksananipun kanjeng gupremen pramila anambahi pangandelipun para bongsa cina dhumateng ingkang maewisesa, pangruwating duh kita lajeng kanyatahan pupulihipun ngantos sami andadosaken pamaremipun wasana pamuhining para karereyanipun sakalinaipun sami kalanggengan ing tentrem basuki supados ingggal tumuwuh tetabaring wasananipun amin. Cinitra lekira ping 20 Sawal Warsa Wawu sangkala tinengeran lenggah ing Cipta angesthi eling Owi, Swipyan. =============\================ Guritan Sekar patrap lalita, lampah 8 pengetan kangge para taruna. 1. Dhuh konca-konca taruna, away sira apepeka, ing warah wuruk sadaya, ing yayah myang guruni. 2. Mungmurih raharjanira, marang yogayoganira,kang supaya dadi mulya, linimputan ing nugraha. 3. Mumpung sira isih bocah panganira a kecacah besuyk sore aneng ngomah lunga teka lumah-lumah. 2
4. Aja nurut aluamah yeku pakarti tan genah dadi pamurunging lampah, atigenah ngadi bocah. 5. Aja sira mangan turu dumeh iku data tuku ora kangelan aluru , nging yen sira karem turu. 6. Ulat sabuk kulu-kulu, mata bitit lambe biru ngluwihi wong mangan candu, cahya kucem akulawu. 7. Dene yen kapengin padha, wong anom amanggih wirya, kaya kang wis kocap ika, lan wedi manggih neraka. 8. Lah padha anglakonana, budi bener becik ika, ala luput singkirana, iku den aling-elinga. 9. SAgunging taruna padha, aja angumbar awanya, yekti ala kang pinanggya lah becik padha manuta. 10. PIwulang kang amrih arja, dedalane ing ngairya, akeh dedalaning mulya pamulangan pira-pira. 11. Apa kang den kapapaena pigunan kang amrih wirya amugn aja gulang ala, sangsara ingkang pinanggya 12. dadi isening neraka gulang ngelmu dhsthijaya ing mengko tan kanggweng karya krosan sekti tanpa guna. 13. Mundhak binuwang mring sabrang nora dadi ing dandanan ingkang padha dadi wriya, kang becik wasis ing sastra. 14. Lan alus rahahyweng budi,limpat marang wiwekeki, ing gawe geminaastiti, idhep wajibe ing kardi. 15. Nglakoni barang prentahnya wedimantep sungkemira temen temen karyanira,lah iku den eling padha. 16. Ing mongsa mangke sayekti yen bodho tan kanggweng kardi sanadyan trahing bupati yen alatanwruh ing ngreti. 17. Kalawan tulisanira, londa jawanora bias, yeku datan kanggweng karya, nadyan anake bupatya. 18. Yen jugul panora dadi, mangkono jamanireki, nadyan turning wong cilik , barang sastra inter becik. 19. pasthi iku ingkang dadi, marma agulanga iki, kabangkitan sastra sarwi anemen marsudineki 20. Aja daleya ingkapti, nen nganti bias utami, kang mantep temening ngati, utamane sastra iki 21. Nulis londa jawa lawan bangsa kang wus nora kewran sakehing astra tur wikan pandho tetep kasusastran. 22. Tri tembunge dhemes manis tulus alus tembung titis basa ngoko karma wasis ing tatakrama patitis. 23. Asor luhuring wicara, duduga lawan prayoga, senadyan wasis saika, sarwa bangkit marang sastra. 24. Nanging ala budiira, sepi duga prayoganya dadi cacadaning praja, tan kanggo ngawuleng nata. 25. Yaiku wong tanpa kusur adoh wahyune kacatur, basa wahyu tegesira, iku budi yektinira. 26. basa budi kelakuan klakuankang becik lawan yen wong ala budnira pasthi amanggih duraka. 27. Duraka iku tgesnya tan jamak samaning janma, tinampik magang ngawula. 28. Kang alus rahayweng budi rereh ririh ngatiyati temen mantep sungkemneki, wedi asih marang gusti. 3
29. Eling kalamun kawula andhap asor tembungira, sayekti manggih suwarga, suwarga iku tegesnya 30. Amulya ing badanira, sugih singgih luwih sarta iku suwarga kang nyata wedi asih sakeh janma Taksih wonten sambetipun. ==========\================ Sambetipun cariyos tanah jawi 3. Mendhangkamulan Kuripan Kala samanten nyarengi tiyang melayu ambangun karatonipun saha angedegaken kitha Singapura. Ratu dewakusuma ugi amandumaken warising karaton dhumateng para putranipun sakawan ing ngandhap punika katranganipun. 1. Ingkang pambajeng nama Lembu Amiluhur, angsal warisan ing sisih ler inggih punika Jenggala, ingkang ing sapunika nama Sidaarja, Surabaya sarta ing antara, (menggahantara wau sapunika nama Madura, kala samanten dereng misah kaliyan pulo Jawi). 2. Lembu Pangarang (Lembu Mengarang) angsal warisan ing sisih kileninggihpunika Ngurawan utawi bauwerna, ingakng ing sapunika kasebut Bojanagara 3. Lembu Peteng (Lembu Marpadu) angsal warisan ing sisihkidul inggih punika ing Daha (Kedhiri tuwin Majakarta). 4. Putri Pregiwosa (Dewi KIlisuci utawi Wirarasujana) angsal warisan ing sisih wetan inggihpunika Singasari (Malang) dewi Pregiwongsapunika dhaup kalian Lembu Amijaya. Wondene cariysoipun bauwerna tuwin DAha kala samanten boten kasumerepan Lembu amijaya angrenggani karaton saha candhi Singasari, ingkagn patilasanipun gnantos dumugi sapunika taksih kawistara wonten sakiwatengenipun kitha Malang,s asampunipun kawanatus taun karaton Daha tuwin Singasari sirna, lajeng kabawah dening panjenenganipun ratuPajang Mataram. Prabu Lembu Amiluhur punika inggih sanget kaloka, samiugi kados dene ingkang rama, kathah tatelukanipun ratu moncapraja, ngantos anglanjak dumugi tanah Asiyah (Keling). Ingkang kacariyos ing saibl hikayat awit saking woten lindhu ageng, saha pambaledhosipun redi ingkang angwedalaken latu ingkang anggigirisi sanget inggih pnika ingkang dados jalaranipun angawontenaken supitan sundha (1208) supitan madura (1254) supitan Bali (1293) kajawi punika wonten cariyos malih, kala samanten wonten perang ageng, prabu Klanajaya ing antara mengsah kaliayn ratu lembu Amiluhur, salebeting ondayuda prabu ing antara kalindhih, wasana praja ing antara kabawah dening ratu ing Jenggala, nanging putranipun lembu amiluhur ingkang kakasih panji inakarta patikepupu ing Ngadilaga, wonten sahantawisipun jemur kaliyan Kedhung sakidulipun kitha Surabaya. Kala samanten nyarengi kathah tiyang jawi lampah among dagang dhategn ing Singapura, sareng manoni arjaning kitha saya lami saya andados sahantukipun wonten tanah jawi wawartosmenggah ing wiwitipun arjaning kitha Singapura, kocapa dupi pawartos punika kang uinga dening ratu ing Jenggala, sanalika saged andadosaken renguing galih dhumateng raja Melayu, langkung malih sareng kayektosan bilih nagari jawi sudaramenipun punika kagalih saestu jalaran saking ramenipun kitha sigapura wau, awit saking punika ratu ing Jenggala (ingkang sinebut dening tiyang 4
Melayu Bathara ing Majapait) lajeng anggagabah bala andikakaken agnlurug dhumateng Singapura, cekakipun inggih nunten kaleksanan kala taun 1249 ing teluk sida karis sampun kathah baita pranggunggungg tigangatus sarta angemot madya anglangkungi kathah ingkang dipun manggalaning niyaka satunggil nama Demang Wiraya, lajeng bedhol jangkar bidhal layer dhumateng Singapura sareng sampun dumugi, kitha ing Singapura nunten dipun kepung wakul ngntos tigang taun laminipun ewadene sampun na tiyang ngriku piyambak ingkang kadunungan manah cidra saestu boten saged bedhah nalika tiyang singapura kalindhih prangipun saha karisak dening tiyang jawi nyarengi kala taun 1252. Raja Melayu ingkang jujuluk sri Iskandarsah Keplajeng mangaler, nunten yasa kitha sanesipun malih wonten Melakah, kajawi ing kitha singapura wau dalah ing pasisiripun pulo Sumatra ingkang sisih wetan inggih teluk dhateng tiyang jawi. Taksih wonten sambetipun. =======\===================== Sambetipun cariyos sawer akaliyan KOdhok Dhuh bapa kula punapi, jandika menawi teka, neng ngriki tan arowange, kang tinanyaris aturnya, wondening awak kula, nyupena ing wau dalu, wonten juga putra nata. Inggih atedhak mariki, nulya wau raja putra, angrogoh sing kanthongane, pan arsa angambil emas sedyarsa pinaringna, wtawis katikehipun daruna sing renanira. Pan sarwi sabdaniraris dhuh bapa sampun jandika, menawi wonten ing kene, lah ta mongga niki emas ngong atur ken jandika, janma sepuh wuwusipun insya allah utangala. Paduka dados narpati, sampunira awawarta, sang pekik andugekake, denira wau lumampah, kocapa duk semana, ingngriku nulya kacundhuk sajuga janma wanita. Pirsa sampun atut wuri, nulya wau raja putra, atanya aris delinge, dhuh dhuh eh rengentarara, dene amelas arsa, neng ngriki sarwi tut pungkur, paran kang sinedya ing tyas,. Sinten sinambating wangi, janma wanita aturnya, pun tapsil ulun wastane, sedyarsa atuting wuntat ing sakarsa paduka, ing pundit ulun tut pungkur, sang taruna ris sabdanya. Luwih becik ta sireki, yen arsa tutwuriingwwang,iya ngong mrayogakake,nulya ang taruna tedhak kelawan rowangira, pun tapsil tansah tutpungkur,kocap pada untaranya. Nenggih denira lumaris raja putra manggih juga, kulah kagn teksih isiwe, sang taruna nulya nyelak kalawan sahayanya, pansedya asiram wau, dupi raja putra mulat. Wonten degas kasasa siki, antuk candhu kagung juga, sedya binukti karsane, dene candhu kapunika, wus kathah labetira, kat gatanira puniku, sarwi agupak rudira. Anging tan kena binukti, daruna uwal sing sarpa, wit candhu kadahat gedhe, candhu kaangrasapayah sotaning awakira, dupi candhu kaandulu, dhumateng sang raja putra. ATur e amelas asih, cuh apduka janma mudha, ulun nuwun tulung eke, supadi paduka karsa, nyirnakaken ing babaya, dhumateng sarpa puniku, kang arsa bukti patikbra. Moongka Patikbra puniki, ngularaken rejekinya, anak bojo sedayane, ing mangke arsa minongsa, dhateng arpa punika, adhuh gusti nyuwun tulung, nuyingkiraken ing babaya. Raja putra dhupi myarsi, ature punang candhuka, kapanujon jroning tyase, sedyarsa anulungana, dhateng kanangcandhuka, anulya kinoneng pungkur,punang sarpa wuwusira. Dhuh paran janma taruna, de tuwan karsa nulungi, dhateng candhuka punika, wus karsa nirahyang widi, dados memangsan mami,mugi paring na puniku, dhumateng awak amba, pan arsa sun bekta mulih, ulun karya tetedhan mring anak kula. Myang pun abdi estri amba, menawi paduka mangkin karsa wau ngeculana, dhateng papesthening widi, saking panuwun mami, dhateng paduka pukulun yen pareng sarjuing tyas ulun nyuwun lintu mangkin supadi wikan mongsa nak rayat amba. Kenginga ing ri punika, karpa buktining nak rabi, raja putra sabdanira, apa kang sira 5
karepi, iya ingsun tutruti, kalamun sireku ayun aminta mring daging ingwang, iya sira sun turuti, iya iku minongka ing lirunira. Kodhok kang sirarmongsa, wit ngong dtan andarbeni, barang len kang sun lirokna, iya marang sira mangkin marma daging sun iki, tampanana karya liru, sarparis aturira, pasiyan paduka inggih pan kapundhi paring paduka punika. Wangwang sang taruna sigra, daging pupu kang den iris pinaringken dhteng sarpa, ri sampunira kadyeki, candhuka den culken mring, luwar sing babaya agung, nulya sarpa punika,nyuwun pamit arsa mulih, prapteng ele panggih anak rabinira. Daging nulya den sungena nenggih dhteng ingkang estri, dupi daging dipunmongsa, angrasa eca kapati, kang esri Tanya aris lah wong lanang Tanya ingsun pinangkaning daging ika, iya sira saking ngendi, selawase ingsun tumuwuh neng dunya. Durung tau rasan pisan daging kang kadya puniki, dhasar nikkmat rasanira, sarpa jalu anauri, pan sarwi cariteki, sadaya bab lampahipun yeki caritaning wang, ana putra raja siki, iya iku kang sung daging pupunira. Karya linruning candhuka, ingkang arsa ingsun bukti, marmaning sun pinaringan candhuka kinon ngluwari, kang estri dupi myarsi, ing critanira kangjalu, eh desira wong lanang, sireku tan animbangi, ing yektineputra raja ingkang setya, Kalawan darbe welasan dene teka sira mangkin ninggal tan arsa malesa, lan maneh lamun sireki, dtan antuting wuri, lah away sireku kumpul iya marang wakingwang,s arpa jalu mentar aglis sedyaing tyas tut wuri sang raja putra. Taksih wonten sambetipun 6
[Bramartani 12 July 1888, ongka 28] Pawartos Kawat Ing Cilegon bawah karesidhenan Banten wonten reresah, menggah jalaranipun dereng genah, asisten residhening ngriku anak bojoipun dipun pejahi dening para durhaka, para pangageng bongsa jawi inggih sami dipun pejahi para durhaka, menggah kathahipun para durhaka kakinten wonten tiyang enematus prajurit walandi tigangdasa titandhih sged ambuyaraken pun durhaka, pawartosipun reresah wau sadaya boten ceceg saha dereng wonten ingkang gumathok. ========\================= Surakarta Kulawisudhan Lumantar ing panyuwunipun piyambak babah LItnan Tan Ti Yan Li kapareng lumengser saking pangkat kalenggahanipun saha kapreng angangge sasebutan Tituler. Babah Bek Wat Kun kaangkat dados Kapitan Babah Cowatayongli, kaangkat dados LItnan Bawahipun mas Ngabei Wognsapranata, ing kampug SAngkrah wonten tiyang pejah gantugn wonten ing papelem ingkang kadamel nyindhet sinjangipun karangkepan setagen tiyangingkang anganyut tuwuh wau watawis umur 60 taun menggah konanganipun enjing wanci jam ½ nem punika wau, salajengipun kapriksa pulisi,ing pangintening ngakthah jalaranipun angnyut tuwuh wau, kados namugn saking kemlaratan kimawon, Inggih taallah teka boten sumelehing pepesthen punapa takawekasanipun para gesang punika. Kula gumunt tekaing sapunika baribik-baribik meh kathahlalampahan ingkang kenging dipun basakaken anyuda tata tumeraping praja, eram sanget makten wau kok boten wonten ingkang anyaruwe. Inggih punika panganggenipun para priyantun mantra sapangandhap bilih caos wonteningkang purun mawi rasukan sembagi, nanging inggih sembagi singsis tureen, kampuhan cincinganipun ing wingking ngantos dumugi cingklok pupunipun katingal ...nanging inggih kathokipun muselim memplak rekane ingkang makaten wau punapa boten kenging dipun wastani tiyang anyudakaken aji luhuring karaton amargiing ngatasipun manganggge abdi dalem sampun kadhawuhaken ing srat prantan kalimrah ingkathah, sanadyan prayagung bupati, kampuhan kalilanipun cincingan sangandhaping dhengkul rasukan sikepan ageng utawi cekek kedah laken botenipun laken ingkang dhasar cemeng, lo mongka gek mantra sapangandhap tekapurun mawi rasukan beskatur sembagi, punapa kalintuning pamanggihipun kakosok wangsul sarehing pralagu bupati kaliyanipun kampuh acincingan sangandhaping dhengkul dados pun mantra sapangandhap kenging mawi cancangan sanginggiling pupu, wsana ingkang manri spangandhap purun-purun mawi rasukan sembagi, kampuhan cincingan ingnginggil wau pamanggih kula panen mantra ingkang pagrahitanipun taksih gopok ananging balih pun mrepak boten tumunten dipun paelu, ing wingking badhe anulari dhateng ing sanes lajeng maratah (kintunan). =======\===== Pamila kula sakalangkugn amangayobagya dhateng embah Kyai Ajar Bakesturon anggening asring anyaruwe dhateng lampah-lampah, ingkang boten sae tumandukipun dhateng tataning praja, ananging kawekasanipun punapa rakinggih tam as , iyah waton rukun mas Jurungarang. 1
========\================= Sawatawis dinten kula lumampah urutipun margi pratigan Baron lajeng mangaler sareng dumugi sakidul gerdhu kabupaten Bumi kula ngaso, ing ngriku wonten tiyang damel pasewan kareta andhong, ingkang dipun degi gray wau ewonipun empering margi, boten pantes temen dipun dekeki griya makaten manawi saurutipun mangidul dipun degi bango inggih katingal asri, srehning saweg satunggal punika inggih taksih katingal moncol malah kula pitaken kacariyos ingkang damel pasewan kareta wa taksih sanakipun pulisi, ugi sanakipun panggneg ing ngriku, mila dipun santosani, sampun ngnatos kawon kaliyan pasewan kareta ingpundi-pundi panggenan sareng kula dipun cariyosi makten kula ajrih lajeng kendel cep saha lajeng kesah angels, Katandhan Dreman. ---------=- Larak inggih tam as rukun niku sing bibrahake tata, pramila boten gumun boten eram kula, sadaya kemawon lajeng anglenthera. Jurungarang. Ing ngriki sampun sawatawis lami anggenipun bote wonten jawah, amanwi siyang benteripun anglangkungi sanget lebu kasera angina mangampak-ampak gogodhognaning tataneman tuwin sanginggiling payon katingal belawu jalaran kenging baledug kajeng blabag saha inepi kori sami angulet mantun gerot delancang ing parimatan sami ngrapak pating klingking, ingkangpunika minongka sasmita ning lalampah ingkang sampun mugi para titah sami angatos-atos saprakawis latu, amargi sakathahing maujud wau gampil besmenipun, nahen ta gentos ingkang kocap manawi wanci dalu atisipun sewwonten wanci pukul 5 enjing sampuna kapetek ing prelu wektu subuh, amesthi taksih mujung, malah ambenakaken kemul ljeng anjingrung nanging awit saking kekahipun manah angestokaken rurukun aras-arasen wau dados sirna, lajegn dikir sarta angluhuraken asmanipun Hyang Widhi sukur. Ing masa terangan punika narengi wit asem pinggir radinan sami who manawi kaserang angina sing dhawah pating talethok para rare sapinggir radinan sami kabingahan rebatan gnupados who asem ingkang dhawah wau, amargi wonten gunanipun kajawi kenging kadamel bumbu ingkang kadamel amranekaken isarating gesang ing sadinten-dintenipun inggih kenging kasade minongka tambel betah cacagaking gesang. Kawontenanipun who asem turut radinan ageng salebeting kitha punika saupami parentah karsa amborongaken utawi anebasaken dhumateng sinten ingkang ajeng, punapa boten mewahi asiling nagari. Kintunan ==========\================ Inggih sampun angledhek sima dhedhe, nek disaud para cecrekan rak wurung warok. Jurungarang. ====\=========== Pandam gagrag enggal Salebeting karaton Glasenpalis ing LOndhon enggal-engalan punika mentas wonten tiyang ingkang kawengan ing pamanggih damel pandam gagrag enggal ingkang padhangipun angungkuli dilah gas saha dilah elektriktiet menggah pandam gagrag engal punika kawastan Lisigen manawi pandam wau sampun kasumet tebihipun antawis 150 tindak tiyang saged maos serat saking sulaking pandam punika anglangkungi padhangipun. Kasupen dinten wulan sarta nomeripun ing serat pawartos anu wonten ingkang angocapaken bilih pabrik gendhis ing anu, ing dalem sabau kagebag rampak tuwan 2
pabrikan ing sagendhis 150 pikul manawi kapetang ing dalem sapikul pajeng 7 ½ rupiyah dados ing dalem sataunipun angsal 100 x 7 ½ = 1125 rupiyah. Sapunika kula amendhet tuladha, pak B tiyang sikep ing dhusun O ingkang sabenipun sabawu, nalika mare rendhengan dipun tanemi pantun angsal 15 pikul sapikul pantun pajeng 2 rupiyah, dados ing dalem sabau nipun angsal 15 x 2= f 30 ing masangsanipun katiga dipun tanemi dhele angsal 6 pikul kasade pajeng 3 rupiyah, dados 6 x 3,50= 21, rupiyah, dados pak B wau angsal 30 x 21= f 51, cobi sapunika kula pandhingipun f 1125=f51 x 22, lah dalah: dados tiyang tani bongsa kulit pethak punika tinimbang kaliyan tiyang tani bongsa jawi tikel kaping kalih likur, punapanipun. Kasagedanipun padamelanipun kasregepanipun kauntunganipun o, Allah, o, gusti, mugi anumrahaken kamirahan tuwan dhumaeng pun tani jawi, kajengipun aged angsal 1/5 utawi 1/6 perangan sakin gkauntunganipun bongsa tani welandi, manawi saged kayektosan makten saestu bongsajawi sarta pulo jawi sanes warni saking kawontenanipun sapunika (B, I,). Tuwan Insinyur kakalih ingkang anglangkungi moncol kasagedanipun 1 nama tuwan Grehsot 2 nama tuwan ERsen sapunika sumedya adamel kreteg wonten ing selat Inggris supados tiyang saged madal saking nagari Enggelan dhumateng nagari Prasman menggah inggilipun kreteg punika 50 meter wonten sanginggiling laut dene sakathahing kapal api sarta kapal layer, sanajan sapintena agengipun saged medal ugi babals wonten sangandhaping kreteg wau, panjangipun kreteg punika 30 kilometer, saben let 500 meter dipun dekeki pilar satunggil minongka kacagakipuning kreteg sanginggiling kreteg badhe dipun dekeki margi kreta latu kathahipun 5 margi kreta pengirit kapal satunggal tuwin margi kadamel langkugn tiyang satunggal dene contoning kreteg wau badhe kauningakaken rumayin dhumateng satunggiling komisi ingkang pinujul ingkang wigyanipun wragad pandameling kreteg ingkang anglangkungi ageng punika saking tapsiranipun 384.000.000, rupiyah slaka. Pulo Palmerston Pulo punika wonten ing Ostraliyah ing lautan teang, kaprenah salerkilenipun pulo Harpe, salamenipun pulo punika dipun kinten pulo suwung, surat pawarti Tesuostraliyan regester angocapaken mangkaten: bark kuenisislan kapitan REit ingkang lalampah saking Safranpratisto dumugining Yukaste, suka pawartos bilih nalika pyambakipun langkung sacelaking pulo Pamerston ingkang kakinten pulo suwung, lajeng kapanggih prau satunggal dipun tumpaki tiyang wolu, pangagengipun pulo wau inggihpunika Wiliyan Marston suka cariyos bilih sampun 25 taun anggeniun saking pulo Tahiti,pyambakipun palajengan saking Bark Inggris nama Rimleman lajeng manggen wonten Tahiti kalih utawi tigang taun sasampunipun punika nunten ngalih dhateng pulo Palmerston wonten griku nanem kalapa, sapunika pulo wau isi tiyang 32, marseton rabi kaliyan Nonah Pranakan Eropah, sampun gadhah anak 15, estri 4 jaler 11, sadaya tiyang Palmerston anglangkungi saged cara Enggris Marston sakulawarganipun wau tingalipun anglangkungi seneng manggen ing pulo punika. Tuwan REit angsung barng sarta tetedhan warni warni dhumateng tiyangpulo wau, punapa dene piyambakipun dipun sukani klapa, saking cariyosipun Marston piyambakipun gadhah kauntungan saking anggenipun dagang klapa, ingkang dipun motakeningbaita alit. ==========\================ 3
Sambetipun guritan Sekar Patra lalita, lampah 8 pengetan kangge para taruna. 31. marma den becika prasami lan pintera barang kardi, ingkang aladen singkiri ngagungna panarimaneki. 32. Dene ling wekasanira, yen eling manggih suwarga tundha pitu swarga ika saundhak tur tundha-tundha. 33. Nyatane ingkang suwarga, aja kaliru ing tompa, basa wong munggah suwarga, aku kang antuk nugraha. 34. Undha-usuk iku yekti, wahyu nugrahaning janmi, datan kena yen sinami, mangkono jamanineki. 35. Ana gedhe ana cilik troing kuli dadi mantra, iku wis kinarinicik wong antuk wahyuning widi. 36. mangkono saurutira mandhuwur tekeng bupatya, samektane sugih dunya kapitelune tur nyata. 37. Akeh alah surup ika, kang denarani suwarga, kapindho kang aranaka, akeh kaliru ing tompa. 38. Kasengguhake rat benjing ngugemi santri ujaring yen wis salat dat iki, jakat pwasa munggah kaji. 39. Benjang ngakerat yanlaya yekti munggah ing suwarga, tankena marang ing siksa, rabi sakeh waranggana. 40. Tanwruh keneng cindhung ika dhinawus eblis teka, luwih pakewuh patrapnya ngulati wekasing raga. 41 Yen bodho pasthi duraka, tan melas ing badanira, pan ana kawruh sajuga, denira arsa ngupaya. 42. Wahyu wiryaning sarira, nanging kaliru ing marga, pesane nuli antuka, datan anolih duraka. 43. Daya-daya sedyanira, nulya singgih sugihika, nanging luput marganira, ddadi anemu cilaka. 44. Nerak ingkang pinanggya, marga saking lali ika, iku katon wujudnyata, rupane jaman samangkya. 45. Akeh wong klebu neraka, pyayi kaya kuli padha, kang kuli dadi maesa, den kalungi wesi samya. 46. Lamun kaetung upama, sakeh teka bongsa jawa, kang padha lumakweng karya, aneng pulo-pulo samya. 47. Lawan kang aneneg neraka, tikel satus luwih janma neraka kang wujud ika, para bot panadha. 48. Kain babu wastanira, kathok rasukan panadha iket wulu kasar samya saru congokbusananya. 49. Kelengan sarugn wujudnya, telung condra salin lagya sarwa langking prabotara, tan kena nganggo liyanya. 50. Siyang ratri kinandhangan lamun metu giniringan enjing gya giniring metu pan anggili estri jalu. 51. karo lis ing mandhorira, pinatah patah ing karya, biinagi bagi warata, mring sagung tangsikantornya. 52. Saweneh marang samodra, ngedhuk waleding narmada, salulup sajroning tirta, mring tangsi buwangi padha. 53. Susuker najis prasamya saweneh ngresiki ika, sagunging got uru-nguru, saenehing marga agung. 54. Ana mring rumah sakitan anggulawenthah prantehan, tan kena nyleweng guyonan tengange leren amangan. 4
55. Sega cadhong aneng cethi, lawuh ane gereh garing lalape lombok wis aking, klombyarran jangane bening. 56. Aneng cwak den kokohi, asengkut pambuktineki, saking luwene kepati, lantan ana liyaneki. 57. Bubar magnan karya malih suprendene datan sedhih satengah lima giniring, bali marang kandhamaning. 58. sawusnya ngumpul karo lis lineboken kandha aglis kori kinunci sing jawi, tana sinungan pandam ratri. 59. Iku wong duraka yekti, wujude neng nraka iki, aku maga saking lali, budi ala den turuti. =======\======== //Sarkara// Sampun tamat gen ulun anulis guguritan ingnginggil punika, nuju wari soma tanggale ping pat lek ruwahipun sengkalane ing nusajawi, pandhita janma naga, bumi saking ulun panjurung wus ta kawarta Bramartani mijil Surakarta nagri, pratistheng praja nendhal. 5
Ongka 29 Kemis Wage kaping 10 Dulkangidah Wawu, 1817, utawi kaping 19 Juli 1888 Surakarta Samangke ing Surabaya kathah tiyang kaparak sasakit nuntak wawrtan ingkang usadanipun ing tembung walandi winastan anti Kolerine, mila kanjeng parentah ngriki engggal andhawuhaken wradin para tiyang sami ing ngawisan anedha tetedhan pedhes sarta kekecut sapanunggilanipun kapambengan anandho uwuh utawi toya ingkang angawontenaken durgonda, inggih punika ingkang badhe anjalari tuwuh ing sasakit warni-warni, kula nuwun dados kula kamipurun matur sakedhik mumpung parentah anggalih resiking kampong murih sirnaning durgonda wau kauningana sacelak kula ing kampong Samakan ngriku, wradinan WAru miring mengaler ing saben teranganmakten wanci siyang sonten dipun sirami toya ingkang mentas kanggge angekum wucal warnining toya pethak kanthi pating kliwer, menggah bangering gandanipun boten mawi kula aturaken cekak namung tiyang ingkang lumampah ngriku kathah ingkang lajeng ngedalaken isining padharan (kintunan). ========\========== Kapalaning kampong punapa inggih boten amambet.......iyah rukun mas Jurungarang. Panjurung kabar Nalika ing dinten anggara kasih, kapengker punika, wanci sonten kula sumedya angenggar-enggar dhateng ing Lawiyan lampah kula dumugi Kabangan wonten ing nrgiku kula saklangkung cingak aningali kathahing tiyang tuwin kareta andhong sami kendel ing radinan ageng, kula anegesneges pitaken dhateng tiyang ngriku, kateranganipun makaten mila kathah tiyang awit sakiduling margi pinggiring lepen Jenes wonten pasiten ingkang anggumuk pinundhi-pundhi awit makten saben wotnen lembu tuwin maenad kaengen anglangkahi telenging gumuk wau analika lajeng pejah, dangu-dangu lajeng marimpeni dhateng tiyang ngriku kapurih adamel sae, saha winedharan gumuk punika patilasan pasalatanipun sunan Kalijaga, ingkang mrimpeni wau dhanyang ingkang rumeksa kyai dhampar gampang nyai dhampar gapang, salajengipun gumuk dipun pepetri, dipun waradin saha dipun urug pasir, dipun palangi deling mubeng tuwin dipun tanemi pethetan kumuning sarta waringin anurut pinggir marginipun minggah dhateng gumuk medal ler wetan mawi undhak- undhakan saklangkung gawok anggen kula ningali dene patilasan papetren wau wiyaripun namugn satmpah, ngantos angundhung-undhung sekar tuwin boreh, kukusing dupa kumelun tansah rebat dhucung par bokmas sudagar tuwin pangobeng ing Lawiyan sami nyuwun barkah, para priyantun ugi wonten makaten malih tiyang jaler estri ingkang nepi inggih kathah, cekakipun lampah kula boten saestu dumugi lawiyan temahan kasandhung wonten ing ngriku kemawon tuwuh ing panggagas kula makten wau tatela ingkang medal nrematipun bekel sarta ingkang gadhah wawenang dhateng siti wau, sabab saben bok mase sudagar jaler estri sapanunggalanipun dhateng tamtu anyukani tumbasan sata, kapurih nekseni kajatipun sarta anyebut dhateng kyai dhanyang jaler estri wau. (kintunan) Kendhal Para titiyang ignkagn sami angucal sabinipun sadhuan awartos bilih satunggil kalih meh sami martah winihipun pantun ingkang mentas medal roipun utawi gabah, sami katedha ing ama berit menggah medalipun tikus saking lengipun sasarengan boten 1
ngemungaken satunggil kalih malah dhatengipun bilih badhe nedha punika tanpa wilangan wah kawartos anggigirisi, o bilih sami karaosaken ingkang makaten punika andadosaken melasing para ingkang sami sadhuh, pramila dalu siyang anggenipun sami anenenggani sabin sarta tansah angggenipun nenuwun dhateng gusti ingkang murbeng tuwuh, kang supados angabulna ing sapanuwunipun sagedipun sirna ama punika. Ing ngriki sadaya kampugn-kamung sampun maratah sami tampi prntah saking panginggilan bab prekawis griya-griya masthi cawis kopoh, timba, ganthol ondha, miwah sanggan wadhah toya. (kintunan) REresah ing Banten Ing dinten Senen para pangageng ing Serang atampi katerangan bilih ing Ciligon katuwuhan reresah kados ingkang sampun kawedharaken ing Bramartani kapengker punika, polahipun para tiyang ing Serang lir gabah den interi, kathah ingkang sami angungsi dhateng ing beteng, sareng dipun antawisaken dumugi jam 12 siyang, boten wonten kateranganipunmalih kanjeng twuan residhen amatah prajurit militer kathahipun 28 tiyang, titindhih opisir, saha dhokter beteng ugi tumut kinen mangkat dhateng Ciligon anyakaken ing kawontenanipun ngriku, bupati ing SErang tuwin Kontrolir tuwan Panrinsum sami atumut lampahipun prajurit wau, sareng prajurit dumugi ing dhusun Kramat Watu kapethuk para durhaka anggelengaken kinten kathahipun kirang langkung 200 tiyang, ingakgn katingal dadamelipun maratah namung kalowang, kaendhag ing bupati saha kinen anyelehaken dadamelipun boten amangsuli madnar sajak aponcasura panggah tan keguh ing bondawala pati, dipun ancarani sapindhah, kaping kalih kaping tiga, meksa boten purun amiturut punapa malih wonten satunggalipun durhaka ingkang angungelaken sanjata, tumuwuhipun para prajurit lajeng boten kenging kapekak gambir angler pendah rota danawa amrangguli mamangsan gedrug anggeget waja, pratingkah samapta asumerang ing mengsah, cep dhawah ing aba sanjata mungel asareng, punika prajurit lampahipun lajeng angesuk temahan durhaka buyar malajeng angisis sanalika punika durhaka ingkang pejah tiyang sanga, ingkang kataton sanget sami dipun larak kancanipun prajurit saged dumugi ing Ciligon amakuwon wonten ing panjara, ingkang kontenipun sampun kapanggih jebol kadamel angluwari pasakitan dening pun durhaka, menggah wangkenipun para tuwan saha para pangageng bongsa jawi, ingkang sami dipun pejahi para durhaka, sami kapanggih boten amanggen saenggen katawis bilih sami amalajeng angungsi, wonten ing margikatututan lajeng dipun pejahi, wangkenipun tuwan baset punika sanget ing nganiaya, kakinten ing ngakathah tuwan wau sanget ing kapurunanipun ananggulangi lampahipun durhaka, kacihna wangkenipun durhaka ingkang saengggen kalihan tuan wau wonten sadasa, adaya ami labet piser sanjata, dene sanjata tugel dados kalih tuwan tatunipun awis karanjang. Wonten nyuonyah dhi mas punika bojonipun inggih pejah, piyambakipun dipun lameng pndhakipun boten pejah, anakipun adhisapihan inggih kataton ananging boten pejah, aakipun tuwan baset prawan punika onct, nyonyah kakalih punika saged anedahaken punapa malih anitik para durhaka pramila ing mangke sampunkathah ingkang sami kacepeng, sadaya mawi cihna dados boten kirang terang, para durhaka ingkang kathah sadaya kaji, griya-griya ing Ciligon sami karisak dene kapal-kapal inggih inggih sami kapejahan bilih tiyang aningali warnining tanah ciligo estu kamitenggengen tumuwuh anggening amemelas arsa. Dalunipun tentrem kendel anjejep boten wonten sabawaning wlang salisik enjingipun naung katigal tiyang satunggal kalih ing 2
katebihan, sareng siyangipun ing dinten Salasa kintunan prajurit militer saking Batawi dhateng, kathahipun sapalihing bataliyon titindhih mayor, punika lampah laut ingkang lampah dharat prajurit kapaleri namugn sakumpeni, dhatengipun untab-untaban kemawon, sadhatengipun prajurit punika para tiyang tiyang sansaya tentremipun sampun kathah ingkang sami wangsul dhateng ing kampungipun piyambak-piyambak anyandhak padamelanipun padintenan. Geenging rembag kangjeng tuwan residhen anglampahaken prajurit kalihh kompeni, kinen angepang pakampungan ingkang sami dipun dunungi para durhaka, lampahipun prajurit wau mawi ambekta para awon ingkang sampun dipun titi pariksa saha sagah andedahaken kancanipun o la punika anggumunaken sanget ssarengkampugn kampong wau dipun kepang, teka boten wonten satunggal kemawon tiyang inkang purun ananggulangi, cuwat-cuwet sami dipun cepengi, maratah sadaya kaji namugn satunggal kalih abritan kaji Muhammad griyanipun dipun gledhah, sandhanganipun para walandi tuwin jawi, ingkang sami dipun pejahi sadaya kapanggih wonten ing ngriku, kaji Muhammad Iskak Nuradim Alwiyan Osman punika pangajeng sampun sami kacepeng sadaya, menggah tentreming nagari kenging winasntan sampun wangsul saestu, awit peken- sampun sami wangsul tumawon malih. Ingkang dados jalaranipun reresah wau dereng genah punapa, kathah temen pethekanipun pramila ura. Sambetipun cariyos tanah jawi 3: Mendhangkamulan Kuripan. Ing ulo-pulo Moloko ugi kathah tiyangipun jawi, wiwitanipun sami mlampah among agang, lami-lami salong wonten ingkang anjrak kajawi tiyang jawi ing ngriku wau ugi kathah tiyangipun cina sami lampah among dagang, nanging awit saking wonten satunggiling prakawis bab among dagang,kalampahan tiyang jawi campuh prang kaliyan tiyang Cina. Kala taun 1292 raja Cina ngantos murina saha anglampahaken baris ageng, sumedya anelukaken tanah jawi, salebting lalayaran sawidak wolu dinten lamenipun saweg sagedngancik tanah jawi, lajeng campuh prang kaliyan tiyangjawi, nanging para wadya cina kalindhih nunten kapaksa tulak wangsul dhumateng nagarinipun salong wonten ingkang kaplajeng dumugi pulo pulo Moloko. Kinten-kinten kala taun 1200 dumugi taun 1500 agami Hindu Brama tuwin buda saya rumambat tular tumular ngantos amradini satanahjawi, kaliyan malih kala smanten kathah sanget tiyang Hindhu ingkang atilar nagarinipun sami ngalih dhumateng tanah jawi, sata kathah yayasanipun ingkang winangun kadosta, ingkang wonten ing Pasuruwan ing Kadhiri saha ing Surabaya, wonten ingkang warni kadhaton malige tuwin candhi-candhi. Awit saking panji Inakartapati, inggih punika putranipun lembu Amiluhur sampun seda mila ingkang dipun jumenengaken mengku karaton kaleres putra titularanipun Panji Inakartapati nama Kudalaleyan nanging kala gumantos ratu taksih timur, dados panindaking pangreh praja kawakilan dening brajanata kaliyan kyana patih Baka, kacariyos boten watawis lami patih baka teka balela ing ratunipun sumedya mirong kampuh jingga, sarta ambubujuk dhateng bogsa Cina tuwin tiyang jawi sami dipun ajak anempuh prang, kalampahan ing jawi tengah wonten perang ageng. Kocapa Kudalaleyan sareng sampun diwasa, lajeng karsa angrebat pangwasanipun prang mengsah kaliyan tiyang Cina sarta tiyang jawiingkang balela wau, wekasan patih Baka sawsdyanipun kaseser, dene salebetipun Kudalaleyan ambirat reresah punika ingkang nyepeng pangwasa ing jenggala taksih Brajanata, kacariyos boten 3
antawis lami kasaru ing redi Kelut ambaledhos ingkang amurugaken banjir bandhang anglangkungi ageng sanget andadosaken karisakanipun karaton Jenggala, teluk sida kari dados pupundhung ingkang lajeng angawontenaken afdheling Sidaarja, ingkang sapunikanipun kaprenah wonten saantawisipun lepen Porong kaliyan lepen Mas kajawi punika mawi binarung ing sasakit ingkang tumuwuh saking labet mentas wonten banjir sartalindhu wau, mila sakantunipun tiyang lajeng sami giris temahan sami pados pangungsen dhumateng panggenan ingkang sae, saweneh wonten ingkang dhumateng tanah jawi tengah utawi jawi kilen saweneh wonten ingkang dhumateng tanah Mekasar, dene ingkang angungsi dhumateng tanah Mekasar wau ingkang dados pangagengipun kaleres sadherekipun Kudalaleyan ingkang nama Citraagungbaya (Cemano utawi SAwiragedhang) inggih punika ingkang salajengipun dados ratu Mekasar ingkang kawitan wondene ingkang dados pangangengipun angungsi dhateng tanah Kilen wau among Kudalaleyan piyambak kamulanipun dudunung wontening Mendhang (Blora) nanging awit saking taksih tansah dipun riridhu denign patih Baka, mila saya mangilen malih palajengipun dumadakan lajeng kacundhuk kaliyan prabu Catur, ingkang salajengipun amimitran sae, sarta kadugi badhe suka sanjata pitulung dhateng Kudalaleyan amrih icalipun pattih Baka,Kudalaleyan inggih sanget angrujuki wsana sabiyantu methukaken mengsah wekasan Baka kalindhih. Kacariyos menggah tedhak turunipun Baka sarta pangagenging reresah ingkang nama Bandung Prakosa, inggih punika ingkang karan tiyang Kalang, ingkang sapunika taksih sami manggen wonten ing dhusun ing ngadhusun bawah paresidhenan Surakarta, Ngayogyakarta tuwin Bagelen. Ingkang kasebut ing serat cirayon jawi, panjenenganipun nata ingkang amangun karaton Mendhangkamulan kawitanipun pancen wonten ing tanah jawi sisih kilen nanging awit saking hawa tuwin pasitenipun kirang sae, dados lajeng aliyan dhumateng tanah sanesipun. Sasampunipun atusan taun ratu jenggala pidhah saking nagarinipun amargi ing Jenggala risak jalaran saking perang, utawi pageblug utawi lindhu, utawi banjir, utawi malih saking pambaledhosipun redi ingkang mawa latu, menggah karatonipun wau tumunten kaedegaken ing Giliingwesi (Ciyanjur, sukapura) dene ingang angregani karaton ingkang wiwitan punika sribrawijaya maesa tan dreman ingggihpunika ingkang angsung piwulang dhumateng tiyang sundha ing Balenem pantun saha ingkang anututaken sarta ingkang kawengan inggalih amendhet pigunanipun maesa. Sri Brawijaya puputra kalih, ingkangpambajeng tindak lalayaran wau, nalikanipun ngambara wonten tanah Hindhu kapanggih kaliyan satunggiling tiyang Arab ingkang lajeng amretek piwulang prakawis agama Islam sareng sampun wangsul ing tanah jawi anama Ajipurwa, dene ajipurwa kaliyan pitulunganipun tiyang Arab satunggil ingkang minongka rowangipun punika sumedya angislamaken ingkang sadherek prab Mundhingsari, nanging boten saged kalampahan malah amurugaken wawan sabda sarta andadosaken ruharaning praja. Prabu MUndhingsari paring dhawah dikakaken angelih karatonipun dhumateng Bogor, ajipurwa lengser dhumateng salebeting wana ing tanah Cirebon. Ingkang kacariyos ing Saibuyl HIkayat jawi angocapaken malih, ingkang gumantos Prabu Mundhingsari ajujuluk Prabu Mudhing wangi, punika kagugnan putra kakung satungggil patutan saking sawenehing selir, sarehing wasisipun par juru nujum tundonipun badhe angrisak ingkang rama, mila prabu Mundhingwangi laejgn paring dhawah dhumateng wadya, ingkang putra wau dikakaken ambucal cekakipun inggih kaleksanan nanging tumunten kapanggih denign juru misayamina ingkang salajengipun dipun pendhet anak angkat sarta dipun gulawenthah,sareng sampun 4
diwasa lajeng dipun suwitaakaken dhumateng prabu Mundhing wangi ing Pajajaran sarehning kawistara budi wicaksana sarta kawigyanipun mila lajeng kaparingan ganjaran pangkat mantra minongka kalulurahipun sakathahing abdi dalem pandhe. Taksih wotnen sambetipun. 5
Ongka 30, Kemis Legi kaping 17 Dulkangidah Wawu, 1817, utawi kaping 26 Juni 1888 Surakarta Wisudhan Madya tuwin ingseran. Awit saking ingkang serat kakancingan kanjeng raden adiapti mangunkusuma ingkang amakili papatih ingkaraton dalem Surakarta, anamtokaken dhumateng Ngabei Sura udaka abdi dalem Panewu dhistrik ing Banydana kabupaten Bayalali, kaingser dados pulisi gagolongan kabuapten pulisi salebetipun nagari, pangkat sasebutan tuwi songsong lastantun namanipun kaparingan santun ngabei Darpapranata, dene sababipun kaingser wau, jalaran anggenipun anindakaken paprentahan dhistrik kadakwa resah utawi rusiya, tuwmusipun angawontenaken kirnaging ngatentrem (*). Salowongipun panewu dhistrik ing Banyudana, ingkang kakarsakaken anggentosi ngabei Mangunpustaka, mantra Jaksa ing Pradadta kabuapten Kalathen kganjar nama Ngabei Surasuwarsa. Salowongipun abdi dalem mantra jaksa ing pradata kabuapten kalathen ingkang kakarsakaken anggentosi Ronggacondra pranata, mantra pulisi gagolongan kabupaten pulisi salebeting nagari, kaganjar nama NgabeiMangun Jaksana. ====\= (*) elo kok aneh, nek kalintu boten mas anggumunaken sanget Juru gubah Nalika ing dinten malem Kemis ingkang saweg kapengker punika, kinten wanci jam tiga, ing dhusun Jethis bawahpulisi kabupaten Siti Ageng, wonten griya kabesmen kaleres griyanipu ntiaygn nama Wanadrana inggih pak Kemis pikantuking papriksan pulisi jalranipun kabesmen wau makaten kinten wanci jam kalih bok kemis adag gempol ingkang eningipun badhe kasade,jams agengah tiga mateng tumunten karukti, bo Kemis awangsul mawan tilem malih, latu kingkang mentas kange adang kasupen boten dipun pejahi, awit kasesa selak arip asrep awit sanadyan latu punika inggih anjalari sumuk ananging beda sanget kalihan sumukipun si laki, temah weya melik melok angendhogn lali, sareng watawis jam tiga latu inkagn kangge adang wau anyalat gedheg maraman ing ngempyak wantunipun ing masa punika anginipun angidit sakedheping paningal latu sampun anelasaken saempyak emper,ing ngriku pak Kemis saweg tangi acerik-cerik nedha tulung, dhatengipun para tandang ampun boyten saged ananggulangi mubaling dahana, kalampahan griya satunggal telas dados among satunggal dhil griyanipun pak Kemis wau kemawon (kintunan), Kacariyos dinten Salasa kala winginipun enjing watawis jam sadasa, ing ngajeng dalem paresidhenan kaleresa celaking karetek pungkas kidul wetan wotnen tiyang estri kakalih kasangsaran amargi katrajang kreta ingkang lampahipun ambandhang, awit saking kapalipun rakitan keras saha gadhah meda, ingkang satunggil pun estri wau ngantos rakaos jalaran badan kaplondhes ing rodha, satunggilipun sanadyan sakit ananging taksih saget lumampah, sanalika lajeng dipun tulungi dening kareta rereyanipun sakaut ingkang nuju jagi, kauningakaken ingparentah pulisi, ingngriku parentah enggal anarik kusir sarta kenek ingkang anglampahaken kareta wau, boten dangu dhateng lajeng kapriksa, wasana kilap kadadosanipun (kintunan). Kalathen Wonten saweneh ing tiyang dhusun wanci sotnen anampingi galenganing sabin boten dangu piyambakipun kaget aningali kogeling sawer dumung,s areng dipun purugi badhe dipun gebag ing doran katingal bilih sirahipun sawer wau sampun ical kapacul dipun upadosi boten kapanggih, tapaking sawer saestu dipun pejahi, sareng andungkap seraping srengenge, pun tiyang lajeng mantuk. Wani jam pitu pun tiyang sagotra gombolan sami anedha, saweg anedhenging madhangan pun tiyang miring swara, jethot wonten wingkinging piyambakipun swara kagagasgagas dangu-dangu boten jenjem anggening sami anedha, dipun coloki lajeng sami aningali sirah sawer dumugn anyokot panteking kajang, dipun cuthik kekah 1
panggegetipun boten saged uwal, punapa punika sirahipun sawer ingkang kapacul wau, badhe anandukaken pamales dhateng ingkang anugel gesangipun punapa inggih punika ingkang dipun wastani sawer Dhiwel punika. Yogyakarta. Ing dinten Senen tanggal kaping 24 wulan Juli punika, wanci jam 3 ½ sonten kula ningal wonten pacinan ler peken anggenipun kakikingke, dhaupaken anakipun jaler wasta Babah Landhung, dipun angsalaken anakipun estri, anggenipun mupu awit alit para tamu kula waraganipun sarta kreta,punapa malih gongsa ingkagn badhe kangge pakurmating pagnarak wau, sampun sumekta, panganggenipun temanten jaler naming kathok sembagi, rasukan pethak dene estrinpun inggih mangangge car caranipun panganten wawanakakikinke amangatagmanggihaken tuwin ungeling pradongga, mercon rame suwaranira, nahenta panganten jaler, lir pendah Sanghyang Bathara Kala, netrandik amaagni, anggigit wajanira, angancarani dhaeng panganten estri mawi asta dhumawah ing pstaka, mak pleg-pleg-pleg sukunira katendhagnaken keplug rame swaraning pamisah kabarung ungelingpradongga tuwin mercon puteking panggalih sang mendha bathara Kala berset lumajear, panganten estri kacakup lumebet ing pangke, makaten wau para anon sami cingak kula lajeng pitaken dhateng pasobatan kula cina wangsulanipun pangantenipun jaler wau awit alit sampun gah sakit......Mila pnika dipun angsalakenkaliyan anakipun upon payambak suwuking pradongga, bibaring para tamu,kula lajeng lumampah mangilen sumerep ingkang mendha sanghyang Kala wau, sampun lenggah wontenngandhapipun emper pacinan sinawang badan lungkrah wadana mangah-mangah, kados angemah-emah abocah, makaten punika bilih kalajengaken pamanggih punika punapa boten amutawatos owel samendha rtih wau. Kaping 25 Juli 1888 Pun THohun. BetawiPak Karim angudnang tonggatapalihipun jajagongan ing griyanipun wonten dilah ignakgn urupipun mundar-mundir, punika dipun cuthik kalihan wilah, ingkang kasaladan latu lajeng murub wilah murub dipun kipataken tumanduk dhateng prawan igakng celak ing piyambakipun o, mesakaken sanget sanalika ta pihipun prawan kasaladanlatu murub tujonipun para tiyang ingkang sami wotnen ing ngriku, cancut tulungipun sinjang kasendhal ebyar, .......huwa......kulitanipunprawan pancen kuning anemugiring, ......hem.....wah nedhenging wanci, pun prawan inggih katulungan ananging ingggihpunika wau kajodheren. Ing jaman kina wonten sudagar sugih nama KiSuhul sakalangkung bodho remen minihi prakawis gadhah kanuhan tilas juragan wsta Kajun griya celak ing wana satunggaling dinten kajun dhateng griyanipun ki Suhul boten amaelu, kapanggihan ing pandhapi, ku Suhul sarwi angadhepa patehan sarta wedang mangkreng ing ngangglo, kajun kasegah wedang sacangkir kapendhetaken saking teko ingkagn sampun kawilang sae, sareng kajun angunjuk wedang kecap-kecap sarwi ngalembana, kyai nembe punika anggen sampeyan paring wedang kok eca temen ki Suhul amangsuli, enggih dhi niki teko anyar wetone Bing Sing, bok cobi kyai kula nyuwun serep lajeng kaulungaken dhateng kajun tur teko dereng kawilang sae sananging pangalemipun kajun memet dumadak kacepeng maruwut pecah, kajun sakalangkung kumepyur sanget sapanduratan saged awicanten kiSuhul angrubagi nekaken manawi teko wau anggenipun tumbas 25 dinar, ananging sampun nate dipun awis tiyang 250 dinar, kajun sagah anglintoni teko ingkang ngungkuli saenipun ananging kiSuhul meksa boten ajeng, kedah boten kapurih anglintoni, 250 dinar, yen boten purun anglintoni kapurihmulhaken kados wau wau, saking rumaos sampun katiwasan kajun anyagahi, sarehning boten gadhah lajeng kadunungaken sambut 250 dinar, saben dinten tansah katagih neter, yen boten saget nyaur tumunten badhe kaaturaken ing parentah, kajun saklangkugn prihatin sabab sampun boten gadhah sanet saben dinten tansah dheleg-dheleg meh dungkab ubaya badhe pabaur, kajun gadhahpamitra ingkang sampun satu budiwastadulmuntir, duk miring mitranipun nandhang sungkawa sumedya martuwi, sadumuginipun ing wismanipun ki kajun nuju lenguk-lenguk dupi miyat mitranipun dhateng angancarani lumebet ing panti, sareng sampun sami satata 2
lenggahing salukidulmutir pitaken dhikula miring pawartos manawi sampeyan nandhang susah,mila kula parlu tuwi, kajun anutur mula bukanipun kasusahanipun wau, sareng miring dulmuntir age dhg-dheg ela yen onten nalar mengkoteniku gampang masalahe kang bias birat susahe si adhi, kajun anesek pitaken lo gampil kados pundit kiraka, e gih ta anggere dika nurut akal kula, o, saklangkugn kira kakedah kula dherek ta, dhi kula dika gole kawula pitik kalih pulut kang ngakeh, kok mawi wulu pitik kangge napa kiraka, e gih ta, dika goleke, kajun lajeng pados angsal kthah, cilalah dika gaweke kurungan kang gedhe ampun kukuh- kukuh dika krodhongi jarik kang brukut kaapasanga onten pandhapa,mengke kula tuturi pratingkah kula, dulmuntir badanipun sakojur kausar pulut sareng sampun rata gulung wulu pitik sarta mawi cucuk kados dene pak sisa tuhu, la niku prehi pun kiraka, dulmuntir abibisik pratikahipun wau, kajun amanthuk-manthuk dulmuntir saksana lumebeng kurungan saklangkung peteng sangking barukut dumugi ing ngubaya kiSuhul dhateng griyanipun kejun dumugi palataran kajun gita agnancarani linggihing salupandhapi, saeng sawatawis ki Suhul lajeng nandukaken parlonipun kajun angu anggenipun mangsuli apiseret o, kyai saklangkung iktiyar kula kyai nanging meksa boten angsal tetela saweg apes sanalika ki Suhul muring muring canten kathah-kathah, kapripun karep dika sakiniki, inggih ta kyai sapisan punika kula sumaods awit kula nedha pitulung dhateng sadherek ingkang mantuk saking dagang, kabektanan peksi saking tanah Arap kapurih nyade, kathahpara priyantun agung sami remen ananging kapalang badhe kapundhut sang ratu, kula badhekaparingan arta 300 dinar, ananging kajeng kula manawi kirang saking 600 dirnar luwung kapundhuta mawon kula sampu lega bok bilih ing wingking badhe tampi ganjaran ingkang agung, jalaran manawi sampun dados paksipunika kenging dipun tumpaki ngambah awing-awang, ki Suhul saklangkugn gawok dene wonten paksi aneh tuwin rosa, bok cobi kyai kula badhe sumerep kajun amangsuli, o, kyai kesit sanget boten kenign kacelakan tiyang, ki Suhul meksa kedah badhe sumerep sarehning langkung kapencut anembe miyat paksi ingkang ageng tuwin kacrios rosa,kajun mituruti, kyai kang alon mawon ki Suhul ngadek dhateng pernahing kurungan lajeng anginjet sarehning kurungan langkung peteng kiSuhul anggenipun miyak radi kawiyaran obah ing geber sang pindha paksi saksana garonjal katgada anjebol kurungan ngindhar ngegaraken panjawat lumebet ing Wanapringga, kajun apialok gita, la la la,ki Suhul amalongo ulat cemeng dalancang, kajun angunadika, dilalahlagi bejane awakku, dalah manuk dikarsakake ratu bae ucul saiba dukane, kados pundit kyai makaten punika, ki Suhul mangsuli nalongsa, o, kyai kajun kula ingkang sanget lepat boten langkugn kula inggih nyumanggakaken ing sampeyan sapinten leresipun anggen sampeyan mundhut tempah kajun mangsuli, o, boten saged kula kyia nepsir regenipun Suhul suka tempah ngetlopaken sambutanipun mawi tambuh 100 dinar, kajun dereng trimah, among badhe kaaturaken ing sang ratu, ki Suhul dupi mireng wicantenipun kajun andherodhog sanget anggenipun nalonggsa, wasana angasih-asih dhuh kyai mugi sampun ngantos sampeyan unjukaken sang prabu, sakathah-kathahipun kajawis ambutan sampeyan sahkula mawi tambah, 350 dinar, dados sampun tetep regi 600 dinar, kados cariyos sampeyan wu, kajun apimenggah-menggah panggereng palenggongan adamel ulat ing batos calegukan pupusanipun kajun inggih lajeng tampi sajak asonggarugi, o, inggih sampun ta ki Suhul kula pabena nalar sampun tiwas mindhak tanpa damel katimbang ilang luwung tampi salah satunggal ingkang lepat ki Suhul polong lengga manahipun lajeng bayar sanalika, 350 dinar, sampun katampen pamitan mantuk wonten ing margi kapethuk sang pindha paksi ananging sampun resik anggenipun ngicali wulu, ki Suhul angunadika sora, tobat sujune apa ndak tempuhi dhuwit bue, yen kalakon diaturake gek piye neh-neh, iki, dulmuntir dupi miring gumujeng anyokot ilat lajeng kapanggih kaliyan kajun suka parisuka, sarta sumungkem dhateng dulmuntir arta kasukakaen ingkang 200 dinar, dulmuntir suka tan sipi, sanalika lajeng mulya,menggah lidipun ing nalar nginggil wau kula nyumanggakaken para sarjana Pun Dulsajak ing kabupaen bumi. Sambetipun cariyos tanahjawi 3: Pajajaran 3
Ingkang kasebut ing cariyos jawi, sadaya mantra pandhe punika saged anyepeng wesi bang kaliyan asta kemawon kacariyos damel gedhong tosan sagekalngkugn endah damelanipun sareng gedhong tosan sampun dados dipun priksa denign sang prabu mundhing wangi malah lajeng dipun lebeti, dupi sangprabu sampun wonten ing lebet korining gedhog tosan dipun inepaken denign mantra pandhe wau, sawenehing cariyos angocapaken bilih prabu mundhing wangi lajeng akobong wonten salebeting gedhong tosan sawenehing cariyos wotnen ingkang angocapaken malih, bilih prabu Mundhing wangi lajeng kalabuh dhumateng saganten dalah sagedhongipun tosan pisan. Mantri pandhe tosan angrebat karatonipun prabu Mundhing wangi lajeng jumeneng nata jujuluk Brawijaya Siyungwanara, dene ingkang sadherek kakalih, 1 Raden Tanduran (ignkang kacalon gumantos nata) 2 ARya bangah (Bupati Galuh) lajeng dipun tundhung, kala amanen inggih lajeng ados perang, nanging para mengsahipun ciyungwanara teka kalindhih sadaya, malah raden tanduran ngantos kapalajeng dumugi tanah jawi sisih wetan dumadakaken lajeng kapanggih kaliyan satunggiling tiyagn tapa, ingkang suka wangsit bilihing tembe piyambakipun inggih badhe kagungan pangawasa, tumuntenkapurih tindak mangetan angupados wit maja ingakng wohipun pait,. Sadaya wangsitipun tiyang tapa punika kaestokaken denign raden Tanduran satunggiling wektu kala raden tanduran saweg kendel wonten salebeting wana, lajeng amrangguli wit maja wohipun kapethik satunggil badhekadhahar, nanging kang geg jalaran raosipun angalngkungi pait sanget sanalika kwengan ing galh bab wangsitipun tiyagn tapa wau, tumunten paring dhaah dhumaeng ingkang wadya, dikakaken adamel wawangunan karaton wonten ing nrgiku, kadadosanipun wawangunan punika inggih kamulanipun karaton majapait ingkang pawingkingipun anglangkungi misuwur sanget 1386 (mangkaten punika wonteninanipun ingakng kocap ing cariyos Ja wi, ananging tiyagn ingjaman sapunika sampun amanggih seseratan tumraping sela, tilas damelanipun tiyang kina ingkang mratelakaen bilih kala taun 814 nagari Majapait ing tanah jawi sisih wetan sampun wonteningkang jumeneng nata, ingkang kagungan karsa amaringaken pasiten dhumateng sawenehing pangagengipun (1300, J?). Satengah ing cariyos jawi ugi angocapaken bilih Prabu Mundhingwangi kagugnan putra malih putrid kakalih, ingkang satunggil kakulitanipun pethak sarta nandhang gerah bisu, kakasih Rara Bisu, punika bucal dhumateng pulo ing sgantenjawiingkang kawasta pulo PUtri, sareng sampun manggon wonten ing ngriku pinten-pinten taun ing pulo punika kadhatengan para tiyagn dagang, rarabisu dipun palajengaken dene putra ingkang satunggilipun wau kagugnan gerah budhug tumunten angendhat dhumateng salebeting lautan kidul karan Nyai Gedhe Lara Kidul. Ingkang kocap ing cariyos sanesipun malih, sasampunipun pabu Ciyungwanara angregem atasing pangawasa ing Pajajaran ignkagn rama prabu Mundhing wangi wau dipun luwari sarta dipun wangsulaken karajanipun ananging prabu Mundhing wangi boten karsa, wasana malah karsa tapa wonten ing rdi salak kaliyan paparab nama Guruputra, ngantos dumugi sapunika tilas pratapanipun Prabu Mundhing wangi wau taksih wonten. Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 31 Kemis POn Kaping 24 Dulkangidah Wawu, 1817 utawikaping 2 Agustus 1888 Surakarta Ing pangecapan ngriki mentas ambabar pangecapipun serat anyariyosakenlalampahanipun prabu Baktiyar, cariyos wau ingkang rumiyin sampun kapacak wontening Bramartani, ananging lajeng kajugag awit cariyosipun pancen peni, saha kathah wuwulang ingkang kalangkung utami, mongka ingkang angarang pancen sami wasis ing tembung, luwes ing tembang, menggah argi katimbagnkalayan isining serat punapa malih kalayan ukeling ukara, sampun pantes sanget. Awit saking hdawuh dalem kanejng tuwan residhen ingkang asoca bthara, polisi sampun anyepeng sawenehing kaji anama mukamad Ngumar, pinangkanipun saking BOjanagara, ingkang kadakwa badhe anggempal tat tentremipun nagari, mawi kacihna tosan waja abon- abonipun amejang elmu sarana pakempalan salajengipun tuwan kaji dalasan ajidan mangun wasita ingkang kanggenan sampun sami aminggah sawarga awit boten apados siti payah kados sanesing ngagesang. (kintunan) Kala kaping 20 Juli punika kreta api angkatannomer 3 ingkang bidhal saking surakarta dhateng Samarang, sareng lampahipun andungkap dumugi pal 190 anrajang tiyang esri, dene masinis inggih sampun angungelaken setumpluwit ingkang sakelangkugn melingi ungelipu minongka tengara bilih treat api badhelangkung, supados tiyang langkugn sumingkira, ewadene tiyang esri wau taksih ngeca-eca langkugn wonten tosan ril temahan katrajang lajeng kapalindhes ngantos andadosaken pejahipun saking cariyosing kathah pejahipun wau kados dipun temaha, awit sampun wiwit enjing anggening wira-wiri wotnen ing ril dipun elikaken inggih meksa kemawon.(H.O.) Tumuwuh ing papasthen. Tiyang nami Arja Pawira A Ruslan ing dhusun Padhangan dhistrik Bendha (Kartasura) pejah kaperjaya dening durhaka, menggah darunanipun makaten . Nalika malem dinten Kemis Legi tanggal kaping 16 wulan Juli 88 wanci jam 7 sotnen Arja pawira estri angatak ingkang jaler,kaajak tinjo marasepuhipun nami Ngabei Wiryapraja, ing dhusun Ngreden inggihpunika tiyang sepuhipun Arja Pawira jaler, cake ting dhusun Padhangan ananging let-letan waradinan utawi lepen alit pun Arja pawira jaler ugi miuturuti ingkang estri, sarta lajeng prasaben dhumateng adhinipun jaler nami DArman thole: aku areb tinjo kyaine lan bok ayu mu marang ngreden sadela, marga kyai ne rade ora kapenak sarirane, dene kowe tungguwa ngomah bae. Kalampahan Arja Pawira sakaliya mare king sudarmanipun ingkang sawek nandhang cintaka (antawis 40 menit dangunipun bok ARja Pawira wau, aneter dhategn ingkang jaler kaajak mantuk kaandhek ing maa sepuh ngantos wali-wali boten pisan amaelu, wasana ingkang jaler mituruti dene pun Arja Pawira wau lampahipun wonten ing margi boten sah akakanthen asta, sarta sinambirepen sekar sarkara, lagu kentaran la kar eluksanga, agalik-galik prasasat duk jeng sultan agung angarih-arih dhumateng kanjegn nyai rara kidul ) rekane. Kacariyos dupi lampahing rising karongron prapta ing margi aengkapiyarsa wonten sebwaning sing sotmak senthit walika ping catur, ananging boten kawuryan menggahingkang nandukaken singsot wau, puwara bok Arja Pawira, tumuwuh runtikipun sarwi wicanten bengis ora koyo asidikeprun apa aku ki ye di kira anuneh,pun Arja Pawira sarehnign ambeg santa budiman palamarta sasameng tumitah, boten pisan runtik tyasira, kepara angujari semahipun kapurih kendel kemawon. Dupi lampahipun prapta sangandhaping garojoganing toya lepen ingang tumempel ing dhusunipun bok Arjapawira pamit ingkang jaler,bilih badhe toyan ingkang jaler angentosi kalayan lumampah, watawis 10 menit dangonipun katolihbok Arja Pawira dereng ktingal anutui, wasana lajeng kabeluk bok Arja Pawira sumaur semu sugal eh sampeyan niku mas wong nguyuh teka di susokake rak nggih sak penake, ingkang jaler tan akeca tyasipun gupuh kawangsulan ananging saweg 5 tindak lajeng kapethukaken dening durhaka sarwi angliga curiga, tan pa sabawa lajeng mak gecrots gecros gecros kaping tiga, pun durhaka inggal lumajeng, pun Arjapawira abat sapindhah lajeng jer babah dhepani siti bantala, bok ARja Pawira dupi myarsa ceprut ling dadamel sarta sambatipun ingkang jaler, lajeng anjelih sarosa 1
aminta tulung, patiyang sadhusun ngriku sareng myarsa jelih ing wanudya inggal sami tumandang, sarta asikep obor amurugi pernahing cerek wau, wasana lurahipun ing dhusun ngrikupiyambak pramila inggal atur priksa tiyang sepuhipuning Ngreden sarta lapur dhumateng kadhistrikan dene igkagn nandhang kanin sanget lajeng kabopong mantuk sudarmanipun sareng tampi cariyosipun rencang, lajeng galebag datan enget rembagipun para sadherek saehningpun bapa tansah kalenger, pramila sang lagya kanin kabekta dhumateng wismaning bapa ing dhusun NGreden. Nahanta, panggenging dhistrik dupi tampi palapuran sanalika umangkat dhumaeng dhusun Ngreden ananging saprptaning dhusun ngriku, ingkang nandhagn kanin sampun pesat jiwanipun awit namugn gesang 2 jam pulisi lajeng amriksa,para griya tiyang kalih dhusun kagledhah adaya, ananging boten angsal titik tumuwuh andadosaken kabarananging riang prawira dhistrik bok Arja Pawira lajeng pinusa. Ing dintennipun Kemis enjing jam 7 ½ kaliwon pulisiing Kartasura rawuh ing dhusun ngriku, sahalajeng mriksa bok Arja Pawira, bilih piyambakipun saget ngaturi katrangan badhe angsal pagnaksama, wasana bok Arja Pawira ngakenbilih ingkang mrajaya semahipun wau adhinipun pribadi nama pun Marman pramila saknalika R.Ng. kaliwon tumedhak dhateng dhusun Padhangan amriksa riyanipun Arja Pawira ignkang sampun prapteng lena, wasana pinanggih katga ligan sarta wontenlabeting rudira, kasingit daken wonten saklebeting lemari, punapa malih pun Darman sinjangipun ugi tabet erah, pramila lajeng makciyet kacepeng,binakta dhumateng kabupaten sarta lajeng makuwoningpanti kunjara, kapriksa malih pun DArman ngakeni, dhuh parentah pramila kula kolu anyidra kadang kawula wreda, awit saking pangojokipun bok ayu ipe,manawi pun kakang sampunkalampahan pejahipun bok ayu sumedya angladosi kula (barang ngulu)parentahlajeng amriksa tongga tepalihipun ignkang sawawis celak ing griyanipun Arja Pawira wau, andangu tulenipun wsana lajeng samimatur prasaja, pancen sampun sawatawis lami bok ARja Pawira wau, anggenipun remen kalayan adhinipun ipe wasta pun DArman, Adhuh jagatdewabathara, punapa ta wasananipun ngangesang punika, suwawi para mitra sami karembak piyambak kan wonten pabarataning kyai Bramartani ngriki, kados pundit anggenipun kumelitipun prakawis punika, oya Allah saiba tiyangsepuhipun kadosa punapa raosing manahipun. Cinitra ing dhukuh Ngarjapuspitelek 21 Sela warsa wawu sangkala winijrah, tangising bapa tenaganing siwi Wasi bujaningrum Banten Ingngriki sampun kathah tentremipun prajurit ingkang kakintunaken mariki sampunbadhe kaangsulaken ingkang kakantunaken naming kalih kompeni, punapa malih Agus Leim suradikarya, ignakng amandhegani para durhaka, saha lajeng jumeneng sultan punika sampun kenging kacepeng pejah, makaten ugi kaji kakalih ingkang kaangkat dados senapati tuwin adipati, inggih sampun sami kacepeng pejah, ingkang anggumunaken lalampahanipun para durhaka wau inggih wonten sadaya walandi ageng alit jaler estri, para adana inggih saha nak bojonipun lurah kampong, punika bawahingcilegon sami dipun pejahi, ugi wonten ingkang dipun aaniyaya, sareng para cina pak apyun teka naming dipun bukungi kemawon barang darbekipun boten mawi dipun jarah-rayah. Tuwan Sirprankimontepoore,punika satunggiling bongsa luhuringkang anglangkungi moncol kasugiyanipun kinten-kinten wonten 8.000.000 rupiyah, enggal punika badhe karma angsal satunggiling nonah nem ingang ayu, kaleres putranipun bongsa luhur ugi ingkang mariderpongutman ingkang sugih tambang saha kathah asilipun, tuwan MOntapiore sawaunipun boten karsa dhaup kaliyannonah wau, ananging sedyanipun badhe ngupados nonah sanesipun kemawon tuwan montepiore lajeng tindak dhumateng kitha wenen sareng sampun dumugi ngrika, dumadakan ingkang kacundhuk rumiyin teka nonah Gutman sanalika lajer darbe imen mongka ing nembenipun nonah inggih kagugnan yatra kawin kathahipun 2.000.000 rupiyah, manawi yatra punika sampuna angelmpak dados satunggil kathahipun 2
gunggung 10.000.000 rupiyah ignakng awit saking punika saestu boten sumelang ing bab ingkang dipun dhahar. Jampi KOlerah Ketumbar kathahipun tigang sendhok alit mungsi kalih sendhok alit bawang pethak ignkang kapara ageng sapalih, laos sasirahing sawung, punika tumunten kapipisa, dipun toyani wedang pethakingkang taksih benter sacangkir, lajeng kaperes samawi saringan sinjang ingkang resik lajeng kaombekaken dhumateng tiyang ingkang kenging sasakit kolerah, ampasipun kagosokaken sarta katapelaken padharanipun,dene toya ingkang minongka unjuk- unjukanipun inggih kedah dipun pirantosi pyambak angupaosa ktumbar, mungsi, beras abrit lajeng dipun dekek salebeting ceret saha dipun toyani lajeng dipun angkrengaken ing anglo, samasa kraos ngelak kaunjukana jampi punika, sampun ngantos kasukanan ngunjuk sanesipun insa allah saras. =======\=========== Luwung kangge ubarampe Nembe mangke kula tampi seratipun sadherek kula ingkang gigriya ing tanah Pacitan anyariyosaken kados ing ngandhap punika. Tanggal kaping 16 dumugi20 wulan Siyamkapengker punika, kula dherek tuwan kontelir, mubeng-mubeng ing dhistrik Punung, aningali barang ingkanganeh. Lampah kula ing salebetipun 5 dinten wau, kirang langkung sakedhik 170 pal anjajah wana trebis pasisir, redi tuwin dhusun-dhusun. Kasayan kula urup kalihyan kabigahan kula, saking pitulungipun tuwa kontelir, kula saged aningali, bab kathah ingkang aneh -aneh, menggah wijang-wijangipun boten kula serat naming kula pendhet ingkang parlu. Wawatekanipun tiyang ing saurutin gpasisir kidul taksih cara buda, sanajan agaminipun Islam. Pawestri ing ngriku warninipun kathah ingkang endah, angungkuli ing pacitan saking padugi kulapunika pranakaniun priyantun utawi Walandi,nalaripun makaten wiwit kala ing jaman kina , ngantos sapriki, yen wonten priyantun utawi walandi,mondhok ing dhusun tiyang ing ngriku sami angajeng-ajeng supados anak utawi semahipun kang agema, sedyanipun ngupados bibitan toya iingkang wening, tiyang estri ing ngriku 1000 ingkang boten anglamahi ngiwa angel pados satunggal yen wonten tiyang dhusun ingkang gadhah anak ayu, kukudanganipun boten lintang naming dados tandhak bab punika waradin dumugi bawah Surakarta, mila meh sadaya tandhak ing Surakarta ingkang endah ingkanglimrah tuwin ingkang awon sadaya wedalan saking tanah sembuyan sagelenganipun. Dhusun ingkang kula jajah wau saben dhusun wonten tandhakipun 3 dumugi 8 oblotan pawicalan. Ing dhusun Ndanaraja, wiwit ing jaman kina ngantos sapriki misuwur wedalanipun pawstri endah nanging dereng wonten ingkng boten lampah awon sadaya tiyang ing ngriku satus satungggal ingkang laki sapian ignkag limrah ping 4, 5,6,7,8, kula piyambak eram ningali dene tiyang ing satengahing redi gadhah warni sarta pacak kados makaten supami kausung dhateng praja, lajeng boten anglengkara kasebut retnaning puri, em cacadipun dene teka doyan temen katela. Ing dhistrikPUnung punika pareden babar pisan mila inggih dipun wastani tanah gunung sewu, sitinipun awon lepenipun alit-alit tur namugn kedhik ing lowah-lowh ing redi kathah ingkang dados talagaalit punka ngkang kangge padusan utawi ngombe sawarniipun makluk ingkang prelu ngangge toya, ing mongsa katiga talaga wau kathah ingkang sami asat mila ing waktu makaten punika tiyang ing ngriku kedah ngangsu 5 pal dumugi 7 pal sanajan siti awon toya saedhik ewadene pamedaling siti anyekapi, awit tiyangipun sakedhik sanget. Ing satengahipun dhusun PUnung, wonten sendhagn satunggal ingkang katiga rendheng toyanipun anyekapi, nama sendhagn Pangilon toyanipun sakalangkugn bening sarta resik awit sumberipun medal saking sela, ing mongsa katiga sendhang wau dados pangongsonipun tiyang 5 pal mubeng. 3
Yen dinten Jmungah legi kathah tandhak utawi pawestri saking Sala,ngayugya tuwin sanesipun nagari, ingkang sami nyadran ing nrgiku,sarta adus sakingcariyosing kathah pawestri ingkang adus ing sendhang pangilon wau, sanajan ingkang suwau awon lajeng malih dados ayu sarta laris. Kula gadhah pandugi, ayunipun tiyag ing ngriku lintang saking pranakan priyantun utawi Walandi bokmanawi saking pambektanign toya sendhang wau. Para priyatun kathah ingkang boten purun ngungak ing sendhang pangilon kacariyos sinten ingkang ngungak lajeng amanggih bilahi, sarehning bab punika kula boten pitajengmila kula inggih aningali, dene wawangunipun kados sumur sela, tanggah kula sumur wau damelanipun tiyang ing jaman kina, lebetipun watawis 12 kaki, kubengipun sasumur limrah, lebeting toya waktu punika 4 kaki, dados kandelipun toya ingkang 8 kaki, pamendheting toya asarana timba, yen mongsa rendheng toyanipun andaludag. Ing dhusun Kalak 9 pal saking kawedanan Punung (21 pal saking Pacitan) kaleres sapinggir kidul ingngriku wonten. 1. GUwa kalak 2. Pasareyanipun gusti Kalak putra Majapait wekasan 3. Kedhaton Ngretati, labet kadhatonipun gusti Kalak. Tigang bab wau kacepeng ing juru kunci satunggal griya ing dhusu Kalak. Kula, tuwan KOntelir, wdana, A,w adana, kairing bekel kathah, ambekta obor malebet ing guwa wau koriing guwa wonten lambunging redi, ingkang sisih ler,papaning guwa sela lintang, ing ngriku kathah tondha namaning tiyang ignakng sampun dhateng ing ngriku, jawi, cina, arab,walandi, cacahing teken ewon. Sansaya lebet sansaya peteng, mila parlu bakta obor, jalaran saking kadadosanipun toya sikara, ing guwa wau kathah wawangunan awarni-arni, wonten ingkang kados gajah, patileman kulah, kakajengan tuwin sanesipun iingkang anggumunaken sarta wotnen papan ingkang labetipun kangge pratapan tiyang ing jaman kina, ing sawenehing toya sikara wau dipun wastani sakaguru sakingnginggil dumugi ngandhap inggilipun wonten kalih klapa,esthanipun kados wit waringin ingkang kathah suluripun cregehing sulur memper kewan sarta wwangunan warni-warni. Urunging guwa wau mangetan mangaler, sarta mangdiul ingkang magnetan tuwin mangaler boten panjang, ingkang mangidul lajeng anjog ing lepen ageng ingkang mili mangidul urung ingkang mangetan wonten belikipun isi toya bening sarta resik ingkang dipun wastani saka guru wau cariyosipun dados pratondha, yen tiyang andhepani wekasan saged plek punika sakalangkung saking sae, ye crupet awon yen langkung inggih sae nanging se ingkang plek. Kula andhepani, ingkang matesi tuwan Kenterlir, ingkang kumisi wadana, tuwin A wadana, kubengipun saka guru 7 pitung dhepa langkung saugel-ugel dene ingkang kula jangjekaken yen aku bisa nyelir 4 gon ku andhepani bisaha plek, mila sareng langkung lajeng dipun suraki dening para ingkang jenengi. Juru kunci saged agancaraken dados ngenganpun guwa kalak aaning kathah ingkang anglengkara, saking pandugi kula, ing jamanipun awal guwa wau labet kawah margi lahar, sasampunipun boten medal latunipun malih dados guwa, yen kula animbangkathah tuwin agengipun drupsteen guwa punika anggenipun dados guwa sampun ewon taun. Kula sipeng ing dhusun Kalak sadalu, sarta sajarahing pasareyanipun gusti Kalak pasareyan wau cungkup payo sirap pager gebyog sami pager jatos nanging sampu sanget risakipun saking cariyosig juru kunci yen ingkang sumare boten karsa dipun sowani gembok boten kenging, kasorog kori tansah kemancing, kutug latunipun tansah pejah dene nalika kula sajarah ing ngriku kori sampun menga, sarta kutug latunipun murub punika tondha prayogi. Ing salebetipun cungkup sareyanipun kalih, jejer sami mujur magnaler. Kala sugengipun gusti Kalak wau, nama RAden Prawira Yua, angratoni tanah Maja, ngedhaton ing Ngretati. Ing dhusun ngrik u wonten tiyang wasta kasupen watawis umur 70 tau punika turunipun gusti Kalak pancer jaler turun ping 9 pyambakipun kanggenan jimatipu gusti Kalak paringan saking Majapait jimatipun wau kawadhahan kepek alit isi: 1. nama, Pending anting-anting 4
2. Nama, Badhong 3. Nama KUluk 4. Nama SErat karopak. Nanging saprika sapirki boten nate kabikak naming pendhak anggara kasih kkaukup ing menyan kula kaliyan tuwan Kontelir aningali, wadana sapanekaripun ajrih ambikak utawi celak pangagepipun tiyang ngriku sadaya sami kados panganggepipun tiyang Islam dhateng pasareyaniun Nabi MUkamat mila sareng kula purun ambikak sadaya katingal malenggogong sarta sanget ing gumunipun naming tuwan KOntelir ingkang boten gumun. Ingkang dipun wastani Pending anting anting wau, kenteljawikalinting kados centhingan isijimat buda, panganggenipun inggih kasabukaken. Ingkang nama Badhong wau inggih kentel jawi, isi jimat buda, panganggenipun kaslempangaken. Kuluk esthanipun kados kethu mranem dhasaripun ugi kentel Kripakipun ingkang taksih wetah tigang lembar, kaserat ing sastra jawi, ungelipun. PUnika penget serat manira, dhumateng pekenira, putra wayah ingsun aja sira padha, kapati magang, besuk yen wis tumeka ing mongsa, kendhali, camethi, jaran sapirantine teka dhewe. Saking cariyosing tiyang wau ing tembe yen sampun dumugi ing mongsa, benjing punapa ??? Ja tida taoe! Turun gusti Kalak wonten ingkang saged dados ageng, jinmat wau badhe kapundut tumbas tuwan kontelir ingkang gadhah boten suka, jimat wau sadaya taksih wetah nanging katingal sampun sepuh sanget taksiripun tuwan kontelir barang wau sampun umur 450 taun dene pandugi kula inggih makaten. Enjingipun kula ningali labet kadhaton Ngretati, prenahipun boten tebih saking pasareyan Kalak dumunung ing pasisir, papanipun sanget ciyut sarta miring, patilasanipun boten wonten ingkang peni, saking cariyos teleng labeting kadhaton ingkang samangke taksih kapindhi ing tiyang ngriku sanget angkeripun boten kenging kasawiyah-wiyah, suprandosipun kula inggih ningali jalimet panimbang kula kula boten saged amastani yen punika labet karaton. Saking Ngretati kula dhateng Luweng Omba, tebihipun saking Kalak 5 pal ...pal saking Pacitan wiyar luweng ingkang nginggil sami akaliyan alun-alun Magetan lebetipun 760 kaki, dene ingkang ngandhap anjalegodhah wiyar mangaler mangidul mangetan mangilenipun pal- palan ingkang mangidul watawis 2 pal lajeng kapanggih wonten lepenipun ageng toya tawa, saking wetan mangilen lampahing toya sakalangkugn santer, agenging lepen sami akaliyan lepen madiyun yen pinuju mongsa rendheng ingkang boten banjir. Saking luweng omba lajeng dhateng pasareyan ign Maja, lah punika dongengipun ngalewer, sarehing cariyos kla ingngajeng sampun radi kathah, yen ta omongkosong maja kula serat saestu kenging katembugnaken omong ageng lo manawi bosen maos mila lajeng kula sigeg amanten. Saking Maja lajeng mantuk akaliyan manah seneng Lalampah kula wau akaliyan kabingahan ageng jalaran saking pangaji-aji, awit sapurug urug kula kapiturutan dhateng tuwan KOntelir ingkang sanget tresna dhateng kula, wadana, A Wadana tansah wonten pasugatan. Jaka Marsudi ========\========== Menggah toya sikara punika ing tembugn walandi dipun wstanai druipsteen tegesipun sela tumetes ananging boten awit ing saestonipun tetesing toya acamboran gamping, pramila dangu-dangu saged angawontenaken wawarnen Jurungarang. 5
Ongka 32 Kemis KLiwon kaping 1 Besar Wawu, 1817 utawikaping 9AGustus 1888 Surakarta Ing mangke nagari sampun amlaksana tiyang ingkang sami ngaken dados guru angubalaken ngelmu karnag sarta badhe jumeneng ratu adil kathah para den tuwin mas ingkang guguru dhateng kasantikan tuwin jaya kawijayan amurih tiyasa. Awit ki guru kacariyos ingkang kagiyaraken bongsa elok ingkang angeram-eramaken mila kalampahan kaplaksana ing nagari kalebetaken ing kunjara, dene boten sapintena anggenipun kacariyos saget anjebol bumi, dhawahipun saeng kacepeng kok jebul mak cuwitan angapaha, kula kinten sarehning elok saget anggulung jagat wekasan limrah kados kla kimawon saget anggulng ledredhog anjebolaken tumpeng satampah barang punika yen pancen boten nyata bok inggih sampun sok sugih akal mila kula angsung pangenget-enget saagung para taruna ingkagn kirang kumendel dhateng tekat bok inggih sampun sok gugon tuhon sokur saget sumendhe dhateng takdiring sarira,murih santosa kasambi angupaboga tuwin ngupados kagunan ingkang nambahi panggesanganipun dhaageng anak rabi, tur punika utami,s ampun sok anganggep karang wekasan anandhang wiring, karangannora gumarang tan wurung sinurang berang neng sabrang akarya rimang, langkugn prayogi angguguruha dhateng pak cukul ngelmunipun karang warek punika nyata, lampahipun macul lemah pendhak enjing sonten sampun kathah kathah angsala skeet cekal pasagi dipun ungkat ingkang madhuk nunten katancepan kasepe, selanipun katanem pisang kapok lan niku karangkang temen bilih sampun awoh lajeng kabenem inglatu blubukan manawi sampun malempuh lajeng kalebetaken ing guwagarba, watekipun warek rosa nyambut damel punika karang kang peng-pengan tur boten dipun sujanani ing nagari mandar angarjakaken ing padhukuhan. Pak LInjik mitranipun Pak Kimpul jagi gredhu kabupaten Bumi. Betawi Wonten tuwan tuwan saking nagari Surakarta adus ing lepen Ciliwung, si tuwan kapleser dhawah ing panggenan ingkang lebet mongka boten saged anglangi, boten tebih saking panggenan anggening adus tuwan wau, wonten prawan amamasuh kagetipun sanget sareng katolih situwan boten katingal ingkang tebihan katingal jumbul jumbul tan saronta siprawan lajeng anggbyur, anglangi nututi jumbul-jumbul wau, rahayu sanget saget katututan kacandhak inggih punika endhasipun tuwan kagendeng dhateng pinggir, inggih katulungan ananging inggih sampun satengah pejah, kaupakara antawis dangunipun tuwan saras byar tuwan sinandhing pun Kenya, mandar pancen polatan punapa malih ing warni, amengku sasmitaning sang dewi ratih, enut.....kenyut....anuwuhaken lenglenging tyas asmara kingkin pramila sanesing dinten tuwan wau ingkang pancen taksih legan anarutus ing pakampugnan angupadosi griyanipun prawan wau, sasampuning kapangggih lajeng amanggihi bapa biyungipun nunten anandukaken tetembugnan wedharing panrimahipun saha sampun katanggelan pu prawan katembung dados sajodhonipun pindhah. Pirantos anedhak serat ingkang winastan Hectograaf. Kula ments aningali pirantos anedhak serat ingkang winastan Hektograf mengggah warnining pirantos wau angemperi gudir dipun wadhahi ing ngebleg ingkang wiyaripun kinten 18 dim panjangipun 25 dim inggiling bleg 4 dim lebeting gudir 2 dim pirantos wau mawikanthi 1 gegebyastuintah biru, wondene patrapipun anedhak makaten. Pun kakang anyerat in dalancang ngantos saraining dalancang ageng, kalayan tintah kasebut ing nginggil, sasampunipun garing lajeng dipun templekaken pirantos ingkang kados gudir wau (Hektograf) kasipat kenceng, sarta kaelus sampun ngantos pating jangkerut kakendelaken ing dalem 3 utawi 4 menut dalancang kabikak rekatak punika seseratan sampun na bet wonten ing gudir sastranipun katingal kuwalik gudir wau lajeng katemplekan ing dalancang kothong, kaelus ing tangan sareng sampun waradin dlancang kabikak sampun isi seseratan salajengipun lajeng katemplekan dalancang kothong malih, patrapipun kados kasebut ing nginggil wau, dene panedhakipun ngantos angsal 100 iji, boten gnantos satengahjam dangunipun. Sasampunipun kangge anedhak seseratan ingkang nabet wonten ing gudir enggal dipun icali, patrapipun kados ing ngandhap punika, 1
Pun kakang amendhet wedang pethak ingkang taksih benter sabokor,, toya tawa sabokor, sepon saekem lajeng kacelupaken ing wedang kausapaken ing gudir wau kalayan alon-alon sasampunipun sawatawis dangunipun sepon kagirah ing toya jawi ingkang sampun kacawisaken ing okor, lajeng kaperes nuntenkacelupaken ing wedang, malih lajeng kausapaken ing gudir, patrap mangakten wau ngantos dumugi icaling sastra, ingkang nabet ing gudir, watawis 15 utawi 20 menut dangunipun sastra ingkang wontening gudir sampun sirna, pirantos ingkang winastan hektograf wau, lajeng kasimpen wonten ing kamar, kamanggenaken ing mlesteran supados anyep. Menggah wontenipun pirantos kasebut ing nginggil wau dados lajeng anukulaken panggagaspanjanging budi, sanadyan pirantos wau sampun kacobi kalayan tintahjawi mangsi boten kenging, ananging bilih tintah wedalan ing took kadosta: wungu, biru, ijem sok ugya kathah teresipun lajeng kenging katedhak ingngriku ugi, amila ingkang mangkaten punika ambok manawi adamel samaring manah, amargi tiyang ingkang mingis panggraitanipun badhe saged adamel jantung ingkang supados kenging kadamel nedhak seseratan saweneh tintah tumusipun tiyang ingkang ambeg julig rumaos angsal gugunungan anggenipun badhe anedhak tekenipun para prayantun agengipun ambudi sagedipun kenging kadamel nedhak seseratan gincu, ewadene saupamikalampahan mangkaten ciptaning manah kula naming kedah kumambang karsaning nagari, ingkang wenang anatasi susuker Arjalaksana Cangkrimanipun peksi Prekutut kaliyan peksi Gagak Bidho, tuwin peksi Alap-Alap: \\Sinom\\ Anuju ari sajuga, terang sumilak kang rawi, sangka gagak aneba, neng ngara-ara tepining, narmada sedyaneki, ngulati ing buktinipun antara nulya prapta, sang bidho saking wiyati, pan aniyup cumalorot praptanira. De sami anungggil karsa, kalawan sang gagak peksi, tan tara dangu anulya, wonten ingkang prapta malih, sang alap-alap peksi, ugi nunggil kaptinipun nulya gagak atanya, lah sanak sanak ngong mami, sangking paran dene lawan tan pinanggya.Lah apa padha slametan praptanira aneng ngriki, kang tinanya alon ngucap pan dongan ta sanak mami, iyaslamet pra sami, berkahe gusti kanga gung, gagak alkamdulilah, lah ta payo sanak mami, padha leren soring wreksa kusambika.padha andum cinarita, rehning sami ing ngaurip kaga tiga wus lumampah, prapta soring wit kusambi, katiga anyondhongi, pan samya ambabar kawruh, sadaya wus andungkap apal kitab kitab sami, lawan malih dalil kur,an wus sampurna. Tiga pisan samya donga, amuji pating caruwit tansah anebut asmanya, Allah ingkang sipat rakim apan sarwi adhikir, kagatripating carekluk kocapa ingkagn prapta, peksi prekutut puniki, sigra njujuk neng unggwanya peksi tiga. Kagatri samya tumingal yen mitranira aprapti, wus tinanya polahira, ing ngawal praptanign ngakir, kaga prekutut angling, pandongane mitraningsun katelu ing sun trima, salamet praptengong ngriki, sampun kempal dadya naka ga sekawan. Gagak bidho alap-alap katiga samya amuhi, tansah dhikir bal- ambalan anebut asmaning gusti, prekutut rising peksi, cengeng genira andulu, polahe peksi tiga, nggenira ssamya amuhi, dene teka amuji tumengeng tawang. Peksi tiga samya ngucap teng mitra kang lagi prapti, eh sanak desira teka, andulu maring wong dhikir, tan sedya nut sireki, amuji marang hyang agung, desira dinadekna, manusa maring hyang widi, lamun datan arsa muji sira kopar. Peksi prekutut angucap dhumaten grisang ka gatri, eh sanak desira wikan ngarani yen ingsun kapir, ya banget trima mami, ananging ta sedyaningsun paminteng wangka tiga, batangen cangkriman mami, lamun wikan sira sun guroni padha. WEdharing cangkrimaningwang, lah ta banget mitra katri, ki dhalang kelawanwayang, miwah bl;encong tuwin endi, badhenen salah siji, endi ingkang luwih sepuh, peksi gagak angucap kelir kang tuwa pribadi, krana iku sadurunge ana wayang. Kelirira pan wus ana, rising bidho muwus aris dene pambadhemanira, dhalang kang tuwa pribadi, krana sadaya sami, kabeh obah osikipun saking dhalang kang murba, nyaritakna ala becik asor unggul tan liyan sing dhalnagira. Gedhe cilik kesi darma, omba ciyute si kelir, ki dhalang ingkang akarya, marmanya sepuh pribadi, alap-alap nauri, gagak bidho sira iku, pambatang mu asalah, yen mungguh pambatnag mami, ingkang tuwa tan liyan mung wayangira. Upama wong nanggap wyang, isih kurang telung sasi, dhalange pandungungana, panggonane durum gdadi, wus ngucap nanggap ringgit tutur marang mitra karuh, sun arsa nanggap wayang, nora ngucap 2
nanggap kelir, nora ngucapnanggap wayang lawan dhalang. Wus mupakat ning wong kathah, kang tinanggap iku ringgit during montra-montra ana, jenenge wus muni dhingin mila sepuh si ringgit lon ngucap eksi prekutut gagak bidho lap-alap mitraning sun peksi sami, telu pisan pambatang mu iku salah. Yen mungguh pambatangingwang, blenconge sepuh pribadi, senadyan kelir pinasang, gamelane wus miranti, dhalang sila alinggih, yen meksih peteng nggonipun sayekti datan wikan sagung wayang nandhing milih, nyritakake sawiji-wijining wayang. Kang nonton tan ana wikan marang sawijining ringgit amarga ing jro petengan nora kena den tingali, yen dammar sampun urip kantar-kantar urubipun kelire katingalan ing ngandhap kalawan nginggil kanan kering pendhawa lawan Kurawa. Ki Dhalang neng ngisor dammar, bias nampik lawan milih, maring sawijining wayang, tinampik lawan tinandhing, wateke wujud ringgit pinantes pangucapipun marga pituduhira, blencong ingkang aneng nginggil pramilane balencong ingkang atuwa. Kawruh lawan kinawruhan yekti tuwa kang ningali, kalawan kang tiniingalan dhalang wayang lawan kelir, sapa ingkang ngawruhi, sadurunge dammar murub weruh kelamun ana, saking belncong kang madhangi, iku tondha balenconge ingkang tuwa. Lah dene gamelan munya, wayang ingkang den gamely, dhalang kang darmangucapna, sidhalang kang duwe angling, niyaga gedhe cilik manut marng dhalangipun sinigeg ponang gongsa, ki dhalang kang misesani, nanging darma ngucap nyolahaken wayang. Awit prentahe kang nanggap ingkang ngaran Kyai Sepi, bongsa sepi tanpa ana, anane ginelar yekti, langgeng tan owah gingsir, tanpa kurang tanpa wuwuh, tanpa arah tan panggonan iku ingkang masesani, ing solahe wayang pangucaping dhalang. Ingkang masthi linampahan ingkang ngalalan kang becik iku ta mung kang ananggap ingkang ngaran Kyai Urip yen damare wus lalis iku kabeh dadi suwung, tan ana apa-apa, liripun duk during lair, tetep suwung nora weruh siji apa. Bongsa kelir iku raga, wayange sukma sejati, dhalange rasul Mukamad blenconge wahyuing urip iku wujuding widi, cahyane urip puniku, nyrambahi jasadira, jaba jero ngandhap nginggil wujudira iku wujuding pangeran. Yen wayang mari tinanggap wayange kelawan kelir, sinimpen neng jroning kothak blencong pisah lawan kelir, dhalang pisah lan ringgit marang ngendi paranipun sirnane blencong dhalng, upayanen den pinangggggih, yen tan weruh sira urip kaya reca. Benjing sira yen wus pejah, uripira baneng ngendi, saiki sira anyesang, patinira aneng ngendi, urip duk kanthipati, pati kanthi uripipun neng ngendi kuburira, sira gawa riwa-riwi, genahena ing dununge kuburira. Kaga tiga duk miyarsa, anyeyuntak sarwi macicil prekutut ing rembagira, iku nora kaprah janmi, sang prekutut nauri, dhasar sun karepna iku, aja lumrah wong kathah punjula samaning urip nora arsa kaprah kaga kadisira. Kaga ingkang ambeg lintah, nora darbe mata kuping, angger amis gandanira, cinucup kongsi mathinthing, tanwruh puniku getih amis bacin sarta arus dikira madumongsa, yen wus wareg den nyambuti, nuli mlengker sataun tan nedya mongsa. Wusana praptaning mongsa, tan wruh yen durakani, manut kitab tab-untaban manut dalil tanpa asil sadaya tan pakardi, tan pakasil rasanipun sira keliru tompa, tiwas kungkum anjedhindhil tanpa asil tan kasil ing rasanira. \\kinanthi\\ Lamun sira during weruh, ing ngilmu ingkang sejati, angurua mumpung gesang, mongsa wandeya nemasi, pira lawase neng dunya, aja katungkul amuhi. Endi puji kang linuhung, dudu donga dudu dhikir, mapan iku tatakrama, marga siniyan hyang widi, lamun ingkang during ngawas tan wurung dadi biulahi. Akeh puji kang kalurung, yen mati awor lan eblis amangeran laknatollah, dene puji kang sejati, sampurnane puji ika,nora muna nora muni. Datan mirsa datan dulu, nora monyah nora mosik matis ajronie ngagesang, gesange anuting nabi, rasullolah kang minulya, mukamad kang maha sukci. Asalamualaikum poma poma sira katri, eling eling dipun nawas kang ahlul mui hyang widi, lampahe anuting iman kang ngiman lir sarah keli. Gitane sandi winuwus ing mangke ingsun puniki, apeksa akumawikan melu lampahe wong singgih, eh mitra den wruhing basa, melu peksa prapteng widi. Yen sun dulu polahingsun sngsaya jareming ati, kaya amora kalangan katon rarase kang ati, pan agung karya kasmaran katon rasane kang jati. Kang sampun tumekeng luhung, ewuh gone angrasani, yen angraasaha kawula, mesthi wujude kakalih, yen angrasaha pangeran buka, langgeng sipat maha sukci, tan kena di nugeng karsa, tankena cinakreng budi. Ing luputipun puniku, yen ana wujud kakalih, yekti allah lalawanan kawula kelawan gusti, iku kieliwat ing sasat, dunung na sasalh sawiji. Kelamun sira wus putus telu pisan sun guroni, dekeh akeh sira crita, tan liya mung kopar kapir, tanwruh kapire pribadya, lah dunung na salah siji. Jeneng sun 3
manuk prekutut pikire lir banyu mili, siyang dalu datan pegat barang kang cinipta dadi, wusanane awakingwang, wedhus domba pamaneki. Bodhone kelangkung langkung, tanwruh sampurnaning urip angaji slat sembayang, jakat pitrah mungggah kaji, kinarya luru pasilan dununge tan den kawruhi. Dadi brahala ing besuk angobong sariraneki, gagebugan polahira ngolang-aling sambat mati, suprandene di gugulang, bathuk benjut kongsi langking. Tanpa gawe sembahipun yen tan weruh isbatnapi, tan katrima sembahira, dadi mungsuh satru sekti, bakal nutupi dadalan sratil maote ing bening. Yen sira nembahhyang agung, awasena kang nastiti, o saline kawruhana, sujud rukuk date iki, iku makam Kenya tahan wite ana saking gusti. Lamun sira wus dumunung, kang ngaran sembah sejati, nora adoh nora perak lawan jiwa raganeki, nanging nora gegepokan den awas mitrengong katri. DAdi rena sembahipun wruh maring suruping pati, nanging sira nora bakal suwarga nraka pinasthi, gedhe cilice nugraha, tundha tundha drajatneki. Suwarga iku ing besuk ana gedhe ana cilik mapan iku nor apadha, nitik kelakon saiki, ndi kang luhur tapanira, ginadhang suwarga luwih. Mulane sira den emut aja angkuh aja dhiri, wong dhiri panggawe ala, nutupi pakaryan becik begal lan ikuranira, amarah kang anduweni. Rafal maknane ginugung, angaku pinter pribadi, sejatine boya ana, tan weruh jenenge alip angur aja angajiya, karya peteng jaganeki. Kendhal jeram awakingsun kamidereng nimbok dewi, rukiyah putrid kang mulya, jaewana jasat mami, kang ngati poyang-payingan kapriye gon sun nyangkani. Jalak pita ula dumung, rarupa amoncawarni, melang-melang atiningwang, tinggal bedhang during mesthi, kunir pita dhuh mas mirah gawe tulak tomba branti. Kemangi gagange wulung, apes temen awak mami, menyan seta tanpa gonad, sun awas ne gusti mami, ingkang asung kanugrahan ing jiwaraga wak mami. Sesulung kang miyos esuk bisaha akekaron sih, lawan bok dewi Rukiyah, putrid adi ing rokani, kang bisa amuter jagad putri punjul ing sebumi. Kemul mega kukus gunuung, kapakena nimas gusti, galepung pilis wedana, sun lipure jiwa mami, kajang ta wang gustiningwang, anglangut rasaning ati. Dhuh mirah kusumaningrum, kang bisa akarya brangti, sun rewangi tarak bronta, bisa annuli pinanggih, gegandhengan lawan ingwang, iku kaga kang linuwih. Lamun sira wis dumunung, ibarat peksi galathik diwewulang saben dina, kaundha teka sathithik lawas lawas nuli bisa, wruh mring pangundhanireki. Nuli matura mandhuwur, lamat-lamat tingal neki, didhehet taliwus kena, cengkelak nuli abali, luru mring pangundhanira, mencok ing pangundhan malih. Mengkono kaga kang putus nora nembah nora muji, yen nembaha kaya ngapa, bakal katur maring gusti, dene teka sumantana, mapam wis kagugnaneki. Lah padha luruwa kubur, lalima kathahireki, kubur iku rupa-rupa ana ala ana becik kang becik den enggonana, iku makamkang sayekti. Anging angel jenengipun yen katemu kubur iki, nora kena ginampang, kud walus praptaning budi, rewangana patiraga, cegahen dhahar lan guling, Sabar lan tuwekalipun iku kudu den lakoni, batal kang ramb kawruhana, pan iku laku utami, ywa jabur panemunira, karya simpang kawruhneki. Dhuh sadaya mitra ulun kang sampun akarya kapir, kagatri mring awakingwang, sampun pinanjang ing warti, pun dasih angestupada, dunungna salah sawiji. Kagatri dereng amuwus wekasan aminta pamit wit tan dungkap bantahira, jroning tyas asemu isin sigra matur peksi tiga, neng wiyat wor mega putih //i// kintunan. Sambetipun cariyos tanah Jawi. 4 Majapait Sanajan sasebutan asmanipun Ciyungwanara inggih Brawijaya, ananging raden tanduran ugi boten karsa katitih ing kaluhuranipun mila pangastanipun atasing pangawasa Majapait taksih anglururi mawingagem sasebutan Brawijaya Boten antawis lami jajahan Majapait anglngkungi wirya, jalaran saking kathahipun titiyang ingkang kapilayu tumut aliyan dhumatneg Majapait kados ta titiyang saking tanah Tuban Pajajaran saha sanes-sanesipun nagari, mangkaten ugi arya bangah sasampunipun katundhung dening Ciyungwanara saking tanah pangawasanipun ing Galuh, inggih tumunten angempal kaliyan ingkang sadherek raden Tanduran, Arya Bangah lajeng kawisudha denign Raden Tanduran dados adipati ign tanah Gresik Lamongan sarta Bojanagara, miwah kaparingan sesebutan asma ARya Panular. 4
Awit saking sanget kathahipun para tiyang Pajajaran ignakng sami ngalih dhumateng Majapaitmila saya lami Majapait saya gemah aripah saha anglangkungi misuwur, punika sanget andadosaken benduning panggalihipun Ciyungwanara dhateng ingkang sadherek boten antawis lami lajeng anglurug dhumateng Majapait kocapa raden Tanduran inggih sapa pun miring pawartos bilih badhe kadhatengan mengsah, saksana samapta angirid wadya bala kathahipun tiyang tigangewu, ingkang badhe tinanggenah amethukaken mengsah, cekakipun cariyos baris kakalih wau sampun tempuk wonten tanah jawi tengah, sigra campuh prang rog bondawala pati, ananging boten wonten salah satunggilipun ingkang menang utawi kawon wasana sakaliyan lajegn angawonenaken pirukun tanah jawi tumunten dipun pandum sadherek kakalih, dene paman umipun mangkaten sadaya pasiten sawetan tugu, (kapranah sakilenipun kitha Samarang tebihipun watawis 6 pal) punika kaleres kabawah ing Majapait dene pasiten sakilenipun wates tugu kaleres kabawah ing pajajaran menggah prangjangjiyan punika dipun tetepaken kaliyan pikekahing tugu nalika taun 1388 utawi 1389. Dereng antawis lami kaliyan wontenipun prajangjiyan punika, sacelakipun wates ing tugu Pajajaran tuwin Majapait wau, ing tanah jawi tengah wonten karaton kawastan karaton Pengging, ingkang kabawah ing Pajajaran nanging nalaripun boten kasumerepan menggah anggenipun kabawah punika punapa sarana dipun kawonaken ing perang, punapa sarana pirukun mawi prajangjiyan kinten-kinten kala taun 1450 tanah Pengging lajeng kairup denign sang nata Majapait. Sanajan kala samanten kawontenanipun karaton Japara tuwin Bagelen boten kasumerepan cariyosipun ewadene kenging katandukakan kinten-kinten bilih wonten karatonipun ugi, ingkang boten kabawah Majapait utawi Pajajaran. Sasurudipun srinarapati Majharaja Brawijaya, (Raden Tanduran) ingkang putra prabu anom gumantos jumeneng nata, sasebutan asmanipun inggih ugi Brawijaya. Ing sajumenengipun Ciyungwanara boten kendhat adamel reresah kemawon dhumteng Raja Majapait malah kerep dados perang, ananging saben saben boten saged miyatani, wasana lajeng kadamel prajangjiyan malih kaliyan raja Majapait lepen pemali minongka tapel watesipun pajajaran saha Majapait. Para panjenengan nata ing Majapat punika trah tumerah putra wayahipun mawi sasebutan Brawijaya sadaya,ngantos dumugi ginem utawi pitung dpanjenengan, ingkang kacariyos sri Brawijaya prabu anom sedanipun kacidra dening ingkang wadya pyambak mila mangkaten amargi ingkang jumeneng nata supados karsa anindakaken ingkang kawajiban sarta supados boten anindakaken rotaning galih. Nalika prabu Brawijaya ingkang kaping tiga, sasebutan asmanipun adanign kung karsa anguwiyaraken jajahan majapait tanah Daha, singasari tuwin Banger, inggih punika kedhiri, Malangm Bangil Pasuruwan sarta prabalingga sami katelukaken dhumateng Majapait. Brawijayaingkang kaping sakawan sasebutan asmanipun Ayamwana, utawi Kartawijaya anelukaken karaton ing Blambangan dene kala prabu Brawijaya ingkang kaping gangsal pasebutan asmanipun amisani, jumeneng nata ing Majapait raja ing Blambangan sedyanipun badhe nguwalaken saking panguwasa majapait ananging boen kalampahan malah wadya balanipun sami kaseser wonten sacelakipun kitha Prabalingga, karaton ing Blambangan lajegn teluk malih. Ingkang punika atasing panguwasa Majapait saya lami saya ageng, saurutipun tanah jawi, wiwit sawetanipun redi slamet ing TEgal sarta pulo Madura sampun kabawah Majapait sadaya, kajawi punika kathah pasisiripun pulo Insulindha ingkang kadunungan tiyang jawi, wiwitan anggenipun wonten ing ngriku punika lampah dagang, sareng kawontenanipun pasiten pancen sae, utawi sabab sampun angrabeni tiyang ngriku, utawi malih saking kathah bathenipun anggenipun among dagang, dados lajeng ketrem boten purun mantuk dhumateng nagarinipun malih, milanipun kathah tiyang nagari ing tepi laut pulo Sumatra, Burni, Celebes sarta sanes-sanesipun ingkang kamulanipun tiyang jawi ugi. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 33, Kemis Paing kaping 8 Besar Wawu 1817, utawi kaping 16 AGustus 1888 Surakarta Pendhak dinten punika panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen tedhak dhateng Mamadiyun tedhak dalem wau kaemper namugn kados tedhakpapara, dumuginipun ing Madiyun lajeng amrasajakaken gatosipun rawuh dalem wau, panjenengan dalem kanjeng tuan residhen ing Kadhiri ugi dipun aturi rawuh, sasampunipun sami rerembagan wedharipun ing gatos inggih punika bili bawahing Tulungagung wonten pakumpulanipun para tiyagn ing amonca, ingkang sampun sami dudunung ing ngriku, pangangkahipun badhe angriribedi lampahing paparentahing nagari, panjenengan dalem kangjeng tuwan residhen ing Kadhiri dupi mayarsa, inggih lajegn gita ing tindak tandukipun nunten anduta tuwan asisten sabupatinipun ing tulungagung, sami ing ngandikakaken bidhal dhateng ing dhusun dudunungipun para tiyang wau, tindakipun rahayu sanget awit sanalika saged anyepeng ingkang mandhegani pakumpulan wau, punapa malih inggih kathah para titiyang sami kacepeng, ingkang sami sayut sae kakapti anerang baya, punapa malih saged ambeskup cihna bektinipun para duryasa, daludag satunggal tuwin sandhangan sadaya mawi seseratan sastra Arab ing salajengipun tuwan Asisten andumugekaken tindakipun sansaya kabaya tara lampahan wau, dene bawah ing SRagen kacariyosaken bilih ugi wonten pakumpulaning para awon punapa malih anunggil kalihan pakumpulan ing tulungagung, pnika boten caacariyosan wau anetepi lalampahan ingkang dipun salokani, angayahwara, ng saestonipun tuwan asisten tuwin bupati ing SRagen sami anglampahaken utusan dhateng ing wana-wana bawah ngriku, amargi anampeni pratela bilih aatatawis kathah tiyagn sami dudunung ing wana, kalaksanan kacepeng kriang langkung tiyang kalih dasa, tetelaning titipariksa para tiyagn wau palajengan saking Yogyakarta, ing sadangunipun panjenengan dalem kanejng tuwan residhen ign Yogyakarta andhawahaken parentah kencneg, amurih sirnaning lampahipun durjana kecu, sadaya para braung, para uladara, punapa malih para ingakng awon alunipun punika ing ngandikakaken anyepeng, dados ingkang lepat boten kacepeng palajengipun dhateng bawah ing Surakarta, sami amanggen ing wana-wana, ing mangke tuwan asisten ign SRagen taksih sengkut anggening angosak-asik wana, amangsuli pawartos ing tulungagung wau, angajengaken rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan Besar ing nagari ngriki, punika panjenengan dalem kanejng tuwan residhen anampeni pratela, bilih bawahing Klathen wonten guru ingkagn sakalangkung nyaleneh lampahipun manawi kukumpulan tamtu wotnen ing dinten Senen Kemis kaemper kados lalampahanipun karaton sareng kayaktosaken saestu lampahipun guru wau, pancen anyumelangi tumerapipun ing tata tentrem mandar asisilih jujuluk panembahan muridipun wonten ingkang badhe dipun jumenengaken sultan Herucakra, Mangkunagara, Mangkubumi, patih Sasradiningrat namugn pangulu ingkang dereng wonten cekakipun panjenengan dalem kanjegn tuwan nutnen anglampahaken prayantun nagari, wotnen ing Klathen ing ngandikakaken anyuwun Bantu, kalampahan tiyang kalih welas ignakng kacepeng, griya kagledhahkapanggih cap-cap punapa malih serat serat dhapur nawala, katitipariksa wonten ing nagari, terang sadaya, mandar wontenprayantun ing Yogya ingkang tumut kumpul boten lumados ingngriki awit amarengi sakit kagledhah griyanipun kapanggih kathah serat serat saking Tulungagung, saking guru ing tanah wau, kaweksanipun anglangkara sanget prakawis kaparingaken ing Klathen ing cacariyosanign ngakathah, titiyagn wau sadaya luwar, rak inggih aneh ta, pramila ing mangke anuwuhaken panggraita, bilih prakawis wau kaulura papariksanipun sampun dipun rampungi makaten punapa duryasa ng tanah Tulungagung saged angrebda, boten sampun sirep kala samanten kemawon awit warninipun pakumpulan tanah Tulungagung wau, anunggil kajeng pakumpulan ing Klathen Wallahualam. Sakit panas ing nagaringriki radi ambabayani, awit ingkang katrajang kathah ingkang kalajeng pejah. Yogyakarta Kula ngaturi uninga, bilih kagalih prayogi, priyayi ignkang ngasta pulisi, sami angestokna dhawuhing nagari, yen bawahipun wonten tiyagn tumbas raja kaya kewan sak bakdanipun 1
sangking peken lajeng dikakna sowan ing pulisi, ambekta kewan punapa ingkang katumbas tuwin serat lulusan saking pulisi kewan ingkang kasade,punapa dene cap pratandhanipun pulisi peken supados tiyang ingkang badhe nandukaken murang lampah pulisi boten saged kaleksanan awit salebetipun wulan Juliingkang kapengker punika, kula sumerep ing peken nagari, wonten kaji wasta Dul Salam griya dhusun Srayu, dhistrik SEwon kabupaten Bantul sade kuda jaler ules napas madu, katumbas tiyang wasta Kertadrana, dhusun Kr4eadenan dhistrik Magiri, bageyan Surakarta, sareng rembak pangawisipun sampun cocok pasoking yatra tampinin gkuda, boten kaseksekaken pulisi kang jagi peken osiking cipta sirnaning duga prayoga, sanajan boten kaseksekaken pangangggepipun Kertadrana pasipun kuda sampun trang, kuda lajeng kabekta mantuk antawis 5 dinten sarehning sap[unika ingkang jagi peken tumemen ing kuwajibaning pulisi, siliping lampah kajidul salam tuin Kertadrana kacipta tumunten pulisi peken nyorog serat dhateng pulisenipun tiyang kalih wau, wasana sami kakintunaken tiyang kuda sarta asipun sareng kapriksa tiyang kalih trus ngakeni ing kalepatannipun kados dene ingkang kula pratelakaken ing nginggil wau, dene wujudipun pas panumbas taksih kothong angalowong, selajengipun prakawis lumados ing parentah, kilap kadosanipun. Sarehning mongsa pekenan ing dinten Setu paing tanggal ping 11 wulan punika, kula pinuju dhateng peken sareng dumugi antaraning margi ingkang dhateng katandhan sumerep rare jaler kadugi ngumur 5 taun nangis angupadosi bokipun tumraping kang jagi peken rare kapriksa tansah gariyeng kimawon inggaling katalurah lajeng dhawuh dhaeng sadaya ingkang jagi, ngubengi peken ngabaraken yen wonten kadang karuhipun ingkang ngaken boten antawis dangu okipun rare wau amonca udra sakuntrang-kantringan ngaler-ngidul sarta ngilen ngetan tumunt3en kapetik dhateng kanng jagi peken lajeng lumajar sowa nyuwun anakipun jaler wasta sumpena, dhateng lurah. Wasana tiyagn wau kapriksa ngaturaken nami bok wongsasentana, griya kampong Ngledhok ratmakan awit saking uwal lampahipun jalaran rare wau badhe tumut embahipun estri naming boten saged kapanggih, salajengipun sapunika rare sampun kabekta mantuk. Kaping 21 AGustus 18888 pun Mardiwara.. =====\========= Nalika tanggal kaping wolu likur wulan Juli ingkang nembe kapengker punika, kula mentas angenggar-enggar sungkawaning manah dolan dhumateng nagari Surakarta, pangkat kula saking nagari Ngayogyakarta sarana numpak kareta latu trein satunggal sareng lampahing kareta, sampun dungkap ing sakilenipun halte, gawok kula manglung saking candhelaning kareta, ing nriku kula sumerep wonten wujud sela, istha kados dene lumping tuwin alu, dumunung wonten sakidulipun ngeril in gpapan pasabinan kapara pinggir eler, kula lajegn pitaken dhumateng satunggaling mitra kula ingkang tunggil sakreta menggah ing asal kamulanipun mitra kula mangsuli: bilih punika patilasan nalikanipun jaman kabudan ananging kula meksa dereng narimah, pramila kula purun anggegerlaraken wonten ing pabarataning bramartani, ingkang supados kabyawara kawuningan ing para sarjana ing sanes- sanesipun sarta lajeng sami karsa paring katrangan bab aluraning cariyos ing tilasan wau. Kridhasara. Emohi Awit saking kawontenanipun hawa amolah-malih asrep gek tumunten panas menggah bagaskasarasanipun tiyang ing nagari punika temah anasikaaradening kolerah, sarta kathah ingkang lajegn pejah. Peking Sajawinipun kitha punika mentas katrajang ing prahara ageng andadosaken risakipun tanem tuwuh ing sabin tuwin sanesipun. =====\====================== Kendhal Wedharipun pawartos sinawung kidung, pucung kang pinurwa, kawontenanira nagri, ngriki mangkya wonten pengaturan inggal. Dhawuhipun paretnahira kang mengku, praja kanjeng tuwan Asisten REsidhen nenggih, ingkang mentas rawuh sing prajeng Magetan. Nuding 2
sampun wadana dhistrik priyantun kinen dhawuhen, mring sagunging janma alit miwah sagung priyayi sosoranira. Wus misuwur, kaleksanan dhawuhipun saking kadhistrikan sigra denira anuding, konca lurah kampong kalawan ing desa. Samekteku, wus maratah dhawuhipun kebayan mung palang, kilebetan sah tutwuri, arsa prentah malbeng kampong mbiyarakna. Prapteng sampun jroning kampong sigra gupuh, prentah mring prajanma, eh ta konca sadayeki, myarsakakena sun mundhi dhawuhing nara. Wadaneku, iya kabeh konca kampong, kinen acawis salodhong dwi kaisen warih, lamun data nana lodhong kalengkena. Nadyan reku, darbeya jembangan satus iku tan katrima, lamun data nana iki, lodhong utawa kaleng datan pakarya. Myang puniku, cawis timba kopohipun ondha gandholira, myang pajagan pesthi awis lodhong loro utawa kalenge ika. Iya iku, tan kena keri sajuru, lawan maneh iya, ana prentah saking hdistrik paran janma kampong myang priyayinira. Kang darbeku, karan ngong kang marga agung, yeku dhawuhira, kinen anyiram pribadi, delun-alun kang nyiram janma pranteyan. Nahan wau, prentahe kebayan rampung, janma lit sadaya, gati samya angulati, lodhong kaleng marma janma ingkang samya. Wade iku, kaleng juga aosipun kalih wau tawa, dumugi salikur dhuwit lodhong juga wolung dhuwit arginira. Mratah sampun dhawuh kang kasebut dhuwur, tanakang lenggana, sadaya sampun acawis pan sinigeg ulun kang darma mangripta. Rinipta ping 27 Sela, WARsa Ongka 1817. =======\=============== Sambetipun cariyos tanah jawi 4. Majapait. Kala samanten tiyagn jawit ansah lalayaran dhumateng sagenepipun nagari ing pulo-pulo wau ngantos melantrah dumugi tanah Keling, Melakah, saha Moloko prelunipun ngupados kabegyan sarana urup purup pan barang dagangan ingkang kadhatengaken utawi ingaing kapendhet ingkang awit saking punika namanipun tiyang Majapait wau anglangkungi misuwur, kala samtenen kitha Japara sarta kitha Tuban punapa dene kitha Gresik inggih anglangkungi reja, awit saking kathahipun baita dagang ingakng dhateng utawi bidhal kalih dene peken ageng tuwin warung-warungipun kathah sanget. Saantawisipun tiyang monca praja ingkang among dagang dhumateng tanah jawi,w onten tiyangipun Arab ingkang ugi dhateng ing pulojawi, menggah tiyang Arab punika ing pundit pangggenan angkadipun ambah, boten yen anglirwakaken cara padatan sarta agaminipun among tansah anindakaken sapreluning badanipun kemawon malah lajeng purun amulangaken atasing agamanipun dhumatentg para pitepangan utawi ingkang kacundhuk ing piyambakipun kacariyos nalika saweg reja-rejanipun karaton Majapait ing GResik inggih ugi sampun kadhatengan tiyagn Arab ingkang miwiti mulangaken agama Islam dhumateng tiyagn siti, kala smanten saweg narengi titiyang Hindhu ing tanah jawi tengah adamel candhi sarta uwil utawi aikal (masjid utawi pamujan) amiturut pranataning agama buda tuwin agama Brama, wondene ratu ingkang sanget kaloka piyambak ing karaton Majapait inggih punika Brawijaya ingkang pungkasan sasebutan asmanipun alit utawi angkawijaya utawi malih nupu, kala jumenengipun ngasta kaprabon majapait kinten-kinten taun 1430. Ingkang kacariyos menggah pangawasanipun Angkawijaya kala smanten anglangkungi ageng, tanah jawi sawetanipun redi Slamet pulo Madura, pulo Precah ignkagn sisih wetan pulo Burni ing pasisiripun ingkang kidul saha ingkang kilen punika sampun kabawah sadaya dhategn Majapait sarta baitanipun tansah lalayaran lautan ing saubengipun pulo-pulo wau, angemot wadya kuswapunapa dene isi barang dagangan utawi utusan palabuwan ing nagarinipun anglangkungi rame, saking kathahipun baita monca praja ingkang labuh, miwah angemot utusan saking nagari-nagari wau mawi ambekta pisungsungipun sang raja, utawi malih ambekta barang dagangan warni-warni ingkang aslinipun saking nagari Keling, nagari Cina, nagari Melakah, saha nagari <oloko, dene atasing wawangunan ingakng saweg dipun yasani kados ta warni kadhaton candhi, uwil utawi aikal (pamujan) ingkang endah-endah anglangkungi kathah sanget mangkaten ugi pencaring para garwa putranipun ing awit saking punika asmanipun Prabu Brawijaya Majapait sanget anggenipun misuwur. Putranipun prabu BRawijaya ingang pambajeng patutan saking garwa paminggir, kaparingan nama Arya Damar, kala saweg yoswa kalihdasa taun dipun dhawahi dening ingkang rama dados adipati Palembang, anggetnosi sang adipati ingkang sampun seda, kala smanten kinten- 3
kinten narengi taun 1446 dene kabawahipun palembang dhumateng Majapait kala tun 1438 amaregi katelukaken denign Senpatining prang Majapait nama Andayaningrat. Kocapa angkatipun Arya Damar dhumateng Palembang, punika mawi kaparingan tiyang estri cina satunggil tilas garwa paminggiripun ingkang rama, ingkang sampun kabucal jalaran boten sarujuk kaliyan ingkang prameswari nama putrid DArawati, estri Cina wau andikakaken ambekta dhumateng nagari Palembang, ananging kala smanten pancen sampun anggarbini, sareng sampun dumugi ing palembang jabang bayi lair medal kakung, inggih punika ingkang pawingkingipun badhe sanget misuwur kaliyan nama Raden Patah, kacariyos prameswawinipun angkawijaya ingkang nama putrid Darawati, punika putranipun raja Cempa ratu ing PUlo Precah, sawaunipun adipatiGajahmada ingkang kautus anglamar dhumateng Raja Cempa, dene putranipun Raja Cempa punika putrinipun tiga, ingkang satunggal putrid Darawati dhaub kaliyan Angkawijaya kasebut ngajeng, satunggilipun dhaub kaliyan tiyang Arab nama soibraim asmara, satunggilipun malih dhub kaliyan tiyagn Arab nama She Mustakim kalamaphan punika kinten-kinten taun 1430. Arya Damart kagungan putra jaler satunggal ingkang patutan saking estri Cina wau, kaparingan nama Raden Usen (Husen). Seh Ibrahim Asmara kgungan putra jaler kakalih ingkang patutan saking ingkang sadherek putrid Darawati, kaparingan nama Raden Santri, satunggilipun kaparingan nama Raden Rahmat sareng raden santri kaliyan raden Rahmat sampun diwasa, tumunten saeka kapti kaliyan radenBurereh putranipun Raja Cempa, ingkang abrakan ing ngumur kinten-kinten kalihdasa taun lajeng kesah lalayaran sumedya mulangaken agamanipun dhumateng tiyang jawi, mawi mampir ing palembang lamenipun tigang wulan lajeng lalayaran malih, dumadakaken kathah sambikalanipun dumugi gresik tumunten sami mangkat dhumateng Majapait. Anggenipun wonten Majapait lamenipun satengah taun saben dinten tansah kabrongot ing manah nymerepi panembahanipun tiyagn HIndhu ing Majapait mila tansah ngupados panggenan ingkang kangge amardi ngelmi saha agamanipun sanajan angkawijaya boten karsa ambucal cara padatan tuwin agaminipun ewadene jalaran saking panggubelipun ingkang garwa putrid Darawati, sang nata lajeng anglilakaken satunggiling pulo ing muwara lepen mas kawastan pulo Ngampeldenta, isi griya cacah wuwung tigang ewu, kaparingaken dhumateng raden rahmat dene raden SAntri kaparingan kawas agama Islam ing GResik sarta kaparingan sasebutan raja Pandhita, boten antawis lami Raden Burereh seda wonten ing GResik (Raden Burereh punika sadherekipun putrid Darawati, RAden Sanrti kaliyan Raden Rahmat punika, putranipun inking sadherek esri putrid Darawati). Raden Patah (putranipunAngkawijaya) kaliyan Raden Usen (putranipun ARya Damar dados wayahipun Angkawijaya) nalika sakaliyans ampun wanci rumaja putra, inggih kesah lalayaran dhumateng tanah Jawi, dumuginipun ngampel kinten-kinten kala taun 1466 kala samanten yoswanipun Raden Patah sawek kalihdasa taun yoswanipun raden usen sawek sangalas taun. Sigek sapunika kula badhe nyariyosaken rumiyin anggenipun tiyang Arab ambabaraken agama Islam wonten ing pulo Jawi, sasampunipun punika kula lajeng badhe andumugekaken cariyosipun Majapait tuwin Pajajaran. Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 34, Kemis Wage kaping 15 Besar Wawu, 1817, utawikaping 23 Agustus 1888 Surakarta Sri Paduka Kanjeng Tuwan Besar Painaker HOrdheik sampun bidhal saking tanah Nederlan amengkeraken wulan AGustus lampahipun baita, ingkang dipun titihi katamtokaken dumugi ing Batawi, punapa malih tampining selehipun paparentahaning tanah ndhiya Nederlan katamtokaken wotnen ing wulan September ngajeng punika, ing sasampunipun sri paduka kanjeng tuwan besar Panris inggih nunten bidhal kondur ing tanah Nederlan. Sampun antawis angu gusti raden ayu adipatiARya Prabu Prangwadana gerah,s areng gerah dalem wau wonten senggangipun angagem atur pamrayogiipun abdi dalem Mestir, karsa tirah dhateng ing kagungan dalem pasanggrahan ing Srikaton awit ing nriku awaning siti asrep saha resik ingkang sampun kalampahan angsring asring tiyang sakit katiraaken dhateng panggenan ingkang awanipun asrep kaythah ingkang waluya. Punika inggih makaten awit sakondur dalem gusti raden ayu adipati arya Prabu Prangwadana katingal kathah senggangipun saiba tabi bingahipun para sagotra, para asih tuwin para dasih, pnapa malih para ingkang sami kalunturan kamirahan dalem pancen sampun kawentar bvilih gusti raden ayu adipati arya prabu Prangwadana, mahambeg asih para Martotama, boten pindhah-pindhah karsa angruhuraken sarira dalem tindak dalem andhap asor dhateng sasami, rumengkuh asih dhumateng para alit parigel tarampil ing silakrama dhumateng para ruhur tuwin para sepuh, suju sumungkem dhumateng ingkang amengku sadaya tindak tanduk dalem lakar mracihnani sanget bilih gusti raden ayu pancen trahing ngaruhur, sampun pantes kemawon manawi ginusti-gustiha, pramila pujinipun ing ngakathah gusti raden ayu pinarengna lulus waluya, spados aweta dados pupundhen gogondhelanipun para dasih ing Mangkunagaran, ananging sintening tumitah ingkang pinaringan angampil saged ambuka gegebenganipun pangeran inkang maha agung, sointening tumitah ingkang pinaringan angampil saged nambadani oncat ing pisesaning sang hyagn murbeng pasthi, antawis dinten sumyah ing pawartos bilih gusti raden ayu adipati arya PrabuPrangwadana gerahipn wonten santeripun malih, nalika salasa siyang wanci jam sawelas saestu seda, tidhem sureming praja kamangkunagaran mrasajakaken bilih kaoncatan papethinganing kusuma, Dhuh ingkang samikacuwan ing tangguh, suwawi sami analongsoha bilih titah punika, namugn kedah sumelamuhung acumadhong wisesaning kang maha ruhur, sampun tulus angradatos aluhung sungkema ing pamuhi, mugi mugi gusti raden ayu jinembarna ing nugrahaning kalanggengan, mugi-mugi ingkang tinilar seda, pinareng na amanggihjodho anyeplesi, ingkang nembe seda, lalampahan pnika teka anecegi sanget ujaring babasan tiyang anegor deling tamtu amilih ingkang lenceng. Kala wingi siyang bidhaling layon saking dalem Mangkunagaran panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen panjenengan dalem kanjeng gusti pangeran adipati anompanjenenganipun tuwan militer rekomandhan para gustiputra dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan tuwin para ruhur sanesipun punapa malih Opisir sahakathah para tuwan-tuwan ingkang sami angalayat, menggah rerenggan pahargyanipun layon boten siwah kadoslayon dalem suwargi kanjeng gusti pangeran adipati arya Mangkunagara ingkang kaping sakawan kaotipun naming wadya legiyun ingkang andherekaken tuwin ingkang anjajari naming sapalih, kalihan titiyan kareta ingkang kaagem upacaraning layon punika pancen pantisawa, badhe kaagem ing lampahipun layon bilih sampun langkah lepen bangawan. Yogyakarta Nembe punika kula tampi pratelaning mitra kula, nalika tanggalkaping 11 wulan Agustus punika, mitranipun tiyang wasta ranadikrama, kuli dhusun Tegalsari, dhisrik Klegung kabupaten Suleman, kesah sakin gbalegriyanipun tanpa pamit kaupadosan dumugi sapunika dereng kapanggih, dene cirining tiyang wau, dedeg sedheng, pakulitan cemeng, raibunder sartaburik tilas cacar, rambut brintik cekak mripat limrah, kadugi ngumur 35 taun naming boten gadhah parakawis. Mil;a punika kul;a giyaraken ing serat kabar Bramartani, supados ingkang kanggenan tumunten saged suka katrangan dhateng pulisi tuwin warisipun ranadikrama wau, awit sangking waktu sapnika para kadang karuhipun taksih sami manggeng sungkawa. 1
Kaping 19 Agustus 18888 Mardiwara Kendhal Ing nalika dinten Kemis Paing tanggal ping 8 wulan taun punika, kebonrosan ing dhusun Karanggeneng sampun karawuhan Sanghyang Bathara Brama, wanci jam 2 siyang, menggah kathahipun ingkang kadhahar kinten-kinten wonten tiga bau, menggah ingkang dados jalaran wonten sawenehing tiyang mendhet bibit pinuju ses mawi korek dupi sampun lajeng kabucal boten sumerep yen teksih murub wasana mermen ing rapak rehning ing mongsa benter samukawis sami kemripik jer katiyup ing Samirana, sakala mulat mulat sigeging gita tiyang punika, kairit dhateng dhistrik. (kintunan). Guru mulang ngaos kalapuraken Ing kampong A, wonten sawenehing tiyang wasta pak amat piyambakipun dados guru mulang ngaos dhateng rare-rare, ing wusana kapriksa dhateng modin ing kampong A, ngriku, kaji Kasan pak Amat kaleksanan kalapuraken dhateng dhistrik praptaning don kapriksa ing pangadilan aturipun pak Amat estu bilih piambakipun mulang, nanging mulang rare ingkang umur 7 taun sapengandhap kawulang ngaos Kur,an kadaman utawi turutan, dupi kapriksa terang, pulisi andhawuhaken punika perkawis boten dados sabab awit datan wotnen awisanipun rare ngaos mila lajeng sami mantuk saantukipun ing kampong kaji kasan wau, wicanten dhateng pak amat makaten mat sapa kang aweh prentah kok dadi kowe wani ngedegake pamulangan ngaji, wangsulanipun pak amat makaten lo la, kowe sapa sing ngaweh prentah, teka endhas mu kok cukur dadi gundhul gek biyen tak deleng rambut mu teka dawa nganggo iket sak iki endhasmu gundhul dhiki ubet ubeting bengkunge bojomu, iku sing akon sapa. Kaji kasan dupi myarsa wangsulanipun pak amat punika, enggal maklimdhung kesah, asemu isin. (kintunan). =============\================ \\i\\ Sumarjwaring raja swala, manelat para makawi, mamrih mardaweng wardaya, denya dinarpa dibyakti, tanwruh yen keh ngesemi, nempuh byat labeting punggung, tarlkyan minta aksama, samaning sadyana sudi, manungkara away dumasah dumela. Saranane mrih widada, atur panjurng sakedhik pethikan srat pedhang kalam ngamot wasita dimurti, dhuh dhuh tuwan redhaksi, nambadanana sakayun mrih sumrambah ing kathah, pinacakna bramartani, wuryaning kang wiyata ngandhap punika. Tyas mudha gung kasangsaya, ingkang angiket kintaki nistha cinacat ing jagad kapinastanan tuk budi, marang sasami-sami, wirangrong lagya winasuh, sruning wardaya gita, gupita tompa rudatin ngayunayun pangaksamaning hyagn suksma. Ngumuring tyas pasangyoga, manggya lepyaning paraji, kang luwih luwih ing kuna, denya makili hyang widhi, nata tata lingurip sawawengkon wengkonipun mangkya sinawung tembung, ing sinom mamrih binudi, kulina a ing surasa away kemba. Yen sira arsa utama, wruhhana adeging prajadi, tan pae adeging jagad. Ing jagad agalan alit yen wus wruh adeging tri sajuga batinanipun kang kalih nunggil lampah, nora kena benjang kapti, yen benjanga dadilaelaning kondha. Angegungaken kalingseman siya-siya maring jisim angumbar kabar kanisthan marang liyaning nagari, ngantepana kakalih mateng kalampedhangipun yekti doh lan kanisthan kautaman mepeki ing bijaksana marga saking kalam pedhang. Ya tegese bongsa kalam kang natrap ken kukum madil ingkang trus jemak lan kiyas linimbang dalil lan kadis mantep rumekseng nagri, sabarang kang ngamrih putus tulus kawulaning hyang, miwah ingkang anueni, netepaken barang surasaning kitab. Angestreni prangulama, barang pangandikeng nabi, winorna lawan kasujanan sinaringing ahli budi, ngulama sujanadi, loro kalairaknipun batine mugn sajuga, sorot to tarik tinarik yen siringi nora angadhangi praja. Yen bunder dadya sajuga, lair batin dadi siji, wus pindha mimis kancana, terus pamawam setitis tanana kang batali, sabarang ing tindak tanduk ningeraken nagara, yen sulaya nora dadi, siya-siya nora ngadegaken praja. Lan ingkang karya rurupan ing praja kang ngadi-adi, kang dhihin praboting bala, sabekakasing ngajurit lan mulut para resi, pamujane para wiku, karahayoning praja, lan rumeksa para dasih, mamanise pinrih utamaning janma. Miwah 2
rengganing kadhatyan masesotya nawaretnadi, gapura myang kalangenan tamane sang prameswari, lan ingkang kaywa bukti, mongsa prajadi kawengku, lwakongsi kukurangan saundhak sabilik bilik makat pangkat mungguh kawulaning suksma., Aywa kongsi tutunjangan satata tataning wiji ywa kongsi putu tyasira, kng padha suwiteng ngaji, lan rundha saben ratri, anjagani lurung-lurung, praja miwah padesan rumeksa wadya kang grami, nora pekir karya kuncaranign praja. Gunggung marang bongsa pedhang, rinaket kinulit daging, pasrah jiwaraganira, ing sapolah biyantoni, menuhi manis manis andalani tindak- tanduk kang marang kautaman ing praja pinrih basuki, angluluri hyang endra miwah hyang condra. Iku upamane kalam lwir kalamolah swargadi, dudu suwasoka watya, cilik brebek kadi biting, kinaret nora keni, binuwang dadi talusup karya tangising bocah, sinandhung nrusaken sikil mung gunane dadi baranging durjana. Taksih wonten sambetipun katandhan rara kumenya. Sambetipun serat darmawasita, piwulang sae. Iku sayektine aran wasis nanging mungguh ingong, dhemen meneng lawan patitise, tanduking kang wicara upami, salaka kang wasis kang meneng masipun. Lamunkowe arep mamanceni, mring sawijiing wong, sarta lawan pangatiya-atine, dhedhewenan aja na wong uning, yen ana ko puji, sanadyan mitramu. Tuwin janma monca away wigih, lairna darapon sakeh janma pawruhana kabeh, samubarang pratingkah utawi, panggawe den becik pinikir karuwun. Sarta linakonan tumuli, wong panas ten batos yen andeleng kabegjaning sanes tyas anggeges entek kang sapalih, upama duweni, ingkang netra catur. Pesthi sirna papat pisan enting, kasenengan batos mursid iku ngamal pepethinge, jroing ngalam donya ngundhaken wrin iku bubuhaning, tuwan nom sadarum. Nanging wedi mring hyang maha suci, kalamun kabendon iku tuking kawicaksanane, tanykupi ngemungken marsudi, kawruh jro palupi, wicaksana iku. Ko aji kasebut ing tulis tancep ken ing batos sapa arsa luwih ing sugihe, sinauwa iya nyenyelengi, nadyan keh kang bathi, yen nora kinumpul. Cinelengan yekti ajeg miskin eh ta mitraning ngong, raja brana kang andadekake, bungahira wenang sira purih, wuwuhe kanga wit nyelengi kinumpul. Saben dina ananging pangrukti, sakathahing prabot aja kongsi jejel panatane, Manawa na wicaksana angling, prabote ing panti, kongsi sungsun timbun. Meh tanana going kautamin keh wong mati ewon kang jalaran saking pamangane, ing nalika kapailan butkti, wong kethen basuki, marmane puniku. YOgya lapa iya kaping kalih, lan luba sawiyos lamun asami kul sadurunge, ayonana ingpundhak mu kaki, kelaripun tuwin orane sumurup. SArta ing samubarang prakawis sadurung linakon lah pikiren kang mamrih becike, awit pakarepaning sujanmi, kang tinggal majatsring, dadekna kaduwung. Yen wong edan bias meneng dadi, den rani magnartos marma lamun sira iku duwe, kapinteran ilat lambe sami, candheten tumuli, prayoga kaduwung. Dening meneng kalawan acanthi, nganaken padudon dening akeh celathu wetune, lamun kowe paparentah kaki, tepanen lan dhiri, kang nglakoni iku. Lamun kowe ngaterake janmi, den wedi den watos bokmanawa kasasar lakune, dipun asih maring liya kadi, mring wakmu pribadi, apa sababipun. Angel banget anggolek wong wasis wicaksaneng batos angger ingkang anggoleki kuwe, kadunungan wicaksana masthi, inggal den nya manggih,sing sapa lumaku. Banget rindhik yekti doh ing laris sing palungan don gagancangan akeh darunane, keneng tiba yen cedhak kang margi, nganggo nasak ing ri, utawa garumbul. Ora masthi saben ceedhak aglis banyu membeg mono, upamane janma ngangur bae, wesi lamun dinengake kaki, telung bab sayekti, nora becik iku. Aja angalem awak pribadi, balikan suapdos tuka aleming janma liyane, bodhokena pangucaping janmi, amasthi tumuli rikat ing pangggunggung. Awit tembugn pangaleming janmi, ingkang datan ngonggrong, nora gelem ingngoyak yektine, wong tetelu kang saekakapti, karosane sami, wong nenem papitu. De wong nenem kang samya pradondi, iku banget rempo, angluwihi dayanipun rare, yen konedya waras kongsi lami, ywa kalimput kaki, ing luba sarwa gung. Awit wongkang doyan ngombe warih, kereb luba babo, iku tuwa kadadak adade, sarta nuli katekan ng pati, yen salaki rabi, lestari sihipun. ATut rukun tan akang ngungkuli, begjane tanpedhot nadyan janma kamantyan miskine, in apa padatan kanggo kardi, ywa sira cireni, menawa ing besuk. Bisa antuk kamulyan linuwih, wit uler kang repotbisa dada sutra angwasane, sapa arep kawarasan dhiri, nywane basuki, sarate pinucung.\\i\\ Taksih wonten sambetipun. 3
Ongka 35 Kemis Legi kaping 22 Besar Wawu 1817 utawi kaping 30 AGustus 1888 Surakarta Kulawisudhan Awit saking inkang serat kakancingan kanjeng raden mas adipati Mangunkusuma, ignkang amakili papatih ing karaton dalem Surakarta, anamtokaken dhumateng ronggadarma suwirya abdi dalem mantra Lid ing Pradata kabupaten Kartasura, kaundur saking kalenggahanipun kalayan urmat amargi sampun sepuh kerep sakit taksih kalilan angangge sasebutan sarta panganggenipun lami, makaten malih kapatedhan kawelasan balonja ing saben satengah taun 20 rupiyah, minongka cihna anggenipun sampun adamel kasaenan salaminipun dados abdi dalem boten nate kalepatan. 2. Salowongipun abdi dalem mantra Lid ing rpadata kabupaten Kartasura, inking kakarsakaken anggentosi ronggamangunwigena, abdi dalem mantra dhistrik GEsikan kabupaten ing Klathen kapatedhan nama Rongga Kardha Suwirya. 3. Salowongipun abdi dalem mantra dhistrik GEsikan ingkang kakarsakaken anggentosi pun Mangkuwirya arik kabupaten Kartasura, kaganjar nama Rongga Mangun Bisama . (kintunan). Raden Lobaningrat pocotan bupati anem ing Yogyakarta kasengker ing nagari, awit wonten pratelaning pulisi, bilih piyambakipun pancen sakuthu, kalihan para duryasa ing tulungagung tuwin ing Balitar, kagaledhah griyanipun kapanggih kthah jimat-jimating ngawon punapa malih angumpetaken kaos satunggal kaerongaken sangandhaping dhasaripun griya, angadhep dilah kalihan Kur,an, mongka kaos wau pancen dipun upadosi nagari, nalika nagari anyepeng tiyang ing kalathen ingkang ajujuluk Panembahan lajeng dipun luwari prakawisipun boten kadadosaken raden Lobaningrat inggih sampun kembat, lo bilih duk kala smanten prakawis punika gatosna, punapa inggih para duryasa ingkang sami kacepeng sapunika, angrebda sami angombra-ombra, ngantos anuwuhaken getiring ngakathah, geger guguring para parentah, sanadyan kenging katamtokaken para ruhur boten kikilapan ing kawontenanipun lampahan makaten wau, ananging inggih boten badhe anggalih, pramila leres para awon andadraha. Yogyakarta Nalika Jumungah sonten tanggal kaping 24 wulan Agustus punika, kanjeng tuwan asisten residhen amtenar sarta tuwan tuwan sanesipun kanjeng tuwan litnan colonel militer komandhan sarta para upisiripun bendara pangeran angabei, tuwin para gusti pangeran sadaya, sarta parapangeran ing Pakualaman punapa malih para bupati nayaka sapangandhap dumugi riya bupati anom, panji jam 8 sampun sami rawuh ing dalem kapatiyan sami anambrama saha amaiyakaken cihnanipun rumaketing ing pawong mitran dhumateng kanjeng rahaden adipati Danureja, saha para tamu katampen akaliyan suka pirena, ait ing dinten wau, dinten tingalan panjenengan teteping anggenipun jumeneng patih , sareng para tamu sampun satata lenggah, nunten medal sunggata wedang tuwin kuwih-kuwih, lording wedang lan kuwih kuwih, sawentawis lajeng minuman tumunten angedalaken lelangen semuwan besan 5 rambahan kadosta: Pangkat sapisan kalih kembaran dipati Umarmaya prang akaliyan Barat Katiga, inggihpunika patih ing nungsatara, merit nalika dipati umarmaya, kautus sang prabu ing Kuparman angupadosi ingkang putra RAden Iman Suwongsa. Pangkat kaping kalih sakembaran panji Asamarabangun prang akaliyan sang prabu Klanasewandana ing nagari maguwa, merit nalika sang Klanaswandana nglamar dhateng sang retna Kumudaningrat putra ing Ngurawa. Pangkat kaping tiga, kalih kembaran rewonda Subali Sugriwa, merit nalika nututi cupu mani astagina, prang wonten telaga Madirda. Pangkat kaping sakawan sakembaran dipati Sindura prang akaliyan sang prabu Uru Bisma, merit nalika menak Alas ngaman dhateng nagari Majapait. 1
Pangkat kaping gangsal kalih kembaran Bugis prang merit andeling prajurit baduwi, salebetipun lalangen wau beksa sunggata, tan palenggah pista namugn dhahar ideran menggah wonenipun pasugatan sapanunggilanipun tuwin cukate terampiling tondhak tandukipun Wirama, punapa malih sandhang panganggenipun kelangenan besan wau, sampun boten anguciwani, ing wasana sareng dumugi wanci jam 1 dalu, para tamu lajeng sami pamit kundur asowang-sowang. Mardiwara. Banyumas Bawah ing PUrwakarta saben dalu para pangageng sadaya, para pulisi alit lurah-lurah kampong mawi asikep dadamel tamtu anganglang urut margi ageng, punapa malih anjalimet anggening sami anapis ing pakampungan punika sakalangkung amikantuki dhateng tantreming tiyang alit ingkang tamtu sami ciyut ing pambudi, punapa malih cethek ing pamanggihipun kaping kalihipun prayogining makatenw au, manawi wonten tiyang ingkang boten mulus manahipun punika lajeng kadengangan saha lajeng saged angrempungi, kadosta: pun kaji wasid tuwin Semail ing Cilegon ngantos saged angretdaha wonipun punika rak inggih saking weyanipun pangagenging ngriku, sukur lah, alkamdulilah lajeng katumpes dening bala kumpeni, pramila sarehning manut pocapaning ngakathah punapa malih para duryasa, ingkang muhung arsa anandukaken awonipun angsring angungasaken bilih ing mangke dipun wastani sampun jaman sepuh, prayogi sanget parentahe menani ingkang makaten wau, arumeksa tenrteming ngakathah, supados lulusaing pangupajiwanipun ingkang saestu angindhakaken raharjaning tanah-tanah. Kedhu Wiwit tanggal kaping 15 wulan ingkang lumarispunika, wedalipun kukus saking ardi Marapi katingal gumeleng saha anggenggeng sanget elet kalih dalu malih wanci dalu, ing pucakipun katingal pangangahin glatu, sareng tanggal kaping 20 wiwit angwutahaken ladhu, sela tuwin pasir ingkang murub sawatawis dinten malih bibiring kawah ingkang sisih kilen ajugrug jurang ingkang wonten ing ngriku kebek gempalaning wadhas. Pangangahing latu punapa malih wutahing ladhu, utawi gumlundhunging sela ingkang murub punika sakalangkung angresepaken paningal sadangunipun ardi Marapi katingal makaten ngantos sapriki boten wonten tiyang, ingkang sami mangen celak utawi ing gampengipun amieng sabawa gumaludhug utawi karaos geteripun ing bantala, pramila ugi boten wonten ingkang angili, awit pratelanipun salangkung taun kapengker, ardi marapi inggih murub anyeplesi kawontenanipun sapunika, inggih boten mawi anjeblos pramila para tiyang wau sami ayem- ayem kemawon. =========\================== Sambetipun cariyos tanah jawi 6. Agama Islam A. Ing tanah Jawi Wetan Kacariyos tiyang Arab ingkang dhateng rumiyin pyambak dagang wonten ing tanah jawi wetan sarta ingkang miwiti amulangaken agama Islam inggih punika Maolana Magsur utawi Malik Ibrahim Sayitmukamad saha Sayid Rakidin dumuginipun wonten ing GResik kinten- kinten kala ing taun 1382 tumunten sami manggen wonten ing ngriku, nalika taun 1399 wonten malih titiyang Arab ingkang dhumateng ing pulo Jawi, kaliyan satunggiling raja ing pulo sacelaking pasisir sawetanipun pulo Sumatra ajujuluk raja Crème, ambekta ingkang putra putrid satunggil nama Dewi Sari, boten antawis lami anggenipun wonten ing ngriku sumedya anacak tangis lamaken prabuBrawijaya ing Majapait Sarana angaturaken pararn putranipun wau, ananging boten kalampahan raja Crème tumunten samapta badhe wangsul dhumateng nagarinipun kasaru ingkang putra dewi Sari tilar dunya, lajeng dipun sarekaken wonten dhusun Laren celak Gresik sacelaking pasareyan punika tumunten kaedegan masjid dipun tiyang Islam dening Malik Ibrahim inggih punika kawitanipun tanah jawi wonten masjid sapisan kala smanten jangkep wicalan taun 1409 wondene anggenipun malik IBrahim 2
angIslamaken tiyangjawi sampun kathah sanget sarta sampun pikantuk pangawas agami Islam wonten ing Gresik punapa padene malik Ibrahim anglangkungi kajuwara satungiling tiyang saleh, saha tiyang ajrih ing gusti Allah, sirnanipun nalika ing taun 1419 tumunten kagentosan ing raden santri ingkang kasebut ngajeng, raden santri inggih ugi ambabaraken agaminipun sirnanipun ngnatos dumugi ing taun 1463. Raden Rahmat ing Ngampeldenta ajujuluk Sunan agih angIslamaken dhumateng titiyang jawi ing ngriku, saha angedegaken masjid sedanipunnalika taun 1472 ugi kasarekaken wonten ing Ngampel ingkang ing sapunika dados katelengipun kitha ing Surabaya. Raden Patah tuwin RAden Usen anggenipun sami kapretek piwulang bab agami dening Sunan ngampel sataun laminipun raden Usen tumunten gadhah pamurih dhumateng ingkang sadherek sami dipun ajak sowan ing ngarsanipun sang prabu Majapait nanging raden Patah sanget anggenipun lenggana, amargipyambakipun rumaos tiyang Islam teka badhe sowan satungiling ratu ingkang nyembah brahala, raden patah boten purun tunggilan kaliyan ratu ingkang makaten wau, tumunten manggen wonten ing ngriku kemawon kocapa raden Patah lajeng karma angsal putrid wayahipun sunan Ngampel sartaboten pegat anggenipun mrasudi ngelmi tuwin agaminipun sunan Ngampel paring piwulang dhumaeng raden Patah pangandikanipun mangkaten:engger, kowe luwih becik maranga tanah kulon ngupayawa panggonan kang akeh tuwuhane glagah arum kowe banjur dhudhukuha ing kono, raden Patah angestokaken sadhawahipun sunan Ngampel lajeng bidhal dhumateng tanah kilen gagriya satungggiling panggenan ingkang kawastan Bintara, inggih panggenanpunika ingkang salajengipun dados kitha Demak (1468). Nalika taun 1460 dumugi taun 1480 dumugi taun 1480 saya lami saya kathah titiyangjawi ingkang malebet agama Islam sarta kathah ingkang jumeneng dados panguluning agama Islam putranipun sunan Ngampel kakalih saha ingkang paman nama Jaka Sayid (putranipun Arya TEja Pangulu ageng ing Tuban) kaleres sadherekipun ingkang ibu, inggih ambabaraken agama Islam dhumateng tanah kilen dene putranipun sunan Ngampel ingkang satunggil amanggen wonten tanah sidayu ados sunan DRajad satunggilipun dhumateng tanah Rembang dados sunan Bonang,de Taksih wonten sambetipun. Sambetipun serat Darmawasita, piwulang sae \\i\\ kang maujud barang pinanjingken tutuk tuwin ingkang medal saking cangkeme sujanmi, lah ta iku pikiren ingkang prayoga. WEsi iku, atose angungkuli kayu, nging adi salaka, yen tinimbang karo wesi isih adi emas kalawan salaka. Nanging iku, adi kautamanipun tinimbang lan emas yen banyu dipun wadhahi, aneng ngetong satus taun nora owah. Mongsa aku banyu bangkit dadi anggur, samubarang lampah, ingkang padha nora becik salawase iya tan dadi prayoga. SAtus taun kalakona during patutr iya isih aran nora bener lan tan becik saupama sarupane kang manungsa. Asor unggul datan nganggo undha-usuk sarta kasugiyan sapa ingkang dadi dasih, lawan sapa kang ngladekake panganan. Sih ingkalbu, jroning suka duka iku, bungaha keing tyas kang luwih awet pribadi, iya iku asih marang kautaman. Luwih patut wong kang sugih-sugih iku, pan luwih prayoga, turning wong wekel nanging becik dhewe kang duwe budi musthika. Yen sireku, andhedher panggawe ayu, lah den pracayaha, salawse sajagad isih, lamun nora kowe dhewe ingkang tompa. Ingkang ngundhuh, yekti janma liyanipun yen kowe dadana, tulisana aneng siti, yen sinungan tulisen aneng wardaya. Wetunipun nadyan mung sakecap tembung, rikatirakadya, lakunipun ponang mimis luput luput natoni karya palastra. Sakehipun wawadi ala lan patut salawase ana, kowe isih dadi abdi, yen pandadi bendaranira. Yen sireku,nglakoni sabarang kayun tan nanggokokira, papadhane kaya janmi, alulungan tan pa sangulan ardana. Kang kadulu, sabarang ingkang maujud yen lagi sapisan sasat during den tingali, yen dinileng pin gpindho during tetela. Katonipun tetela yen kaping telu, budi miwah ngakal puniku ing ngaran adi, nanging remeh yennora kanthi katresnan. Nadyan punjul wang salaka emas iku, yen aneng simpenan padhane lan tatal kadi, sapa sapa kawasa sungka becikan. MOngka iku, tan nglakoni wajibiun anyukupi ora, papadhane kaya uwit ingkang datan awoh ing salaminira. Sapar sagung. Lkaruya lanecolamoli. Uem muarejlem larsa. Sasatmgadeg [omggor la;o. amgemtemo amdjege o;omomg torta. Ingkang sarju, marang pakarti laku dur, iku inggal 3
lawas dadi mitra tuwin kanthi, lah sing sapa ngambah marga kautaman. Nadyan sirung, banget rumpilmarganipun yen nedya banjurna, ywa kongsi mandheg ing margi, anglakoni wajib ingkang luwih awrat. Tembe iku, yekti karem jroning kalbu, anggere denira, nglakoni suka ing galih, sartakukuh ingkarep acanthi bungah. Kang sinebut prawira punjul punku, mungkang saben bias, nelukna ati pribadi, dipun banget nutuh luputmu pribadya.Lamun utuh, luputing oiyan kang alus lamun kowe ngarah, kanggonan ati kang resik aja pegat pegat eling kapotangan. Maring sagung, janma saben dinanipun murih anyatura, ninicil ing sawetawis apa ingkang luwih becik wong nalongsa. Tyas kaduwung, uwis anglakoni luput eh ta wruhanira, kaduwung during nglakoni, sinauwa bias barang linakonan. Sisinau. Gelem nglakoni sireku, kadadi bubuwan ananging gelem akardi, kudu becik tyas kawarasaning janma. IYa iku, tankatekem ngastanipun awit nora bias, mesthekake sesuk runtik tuwin nora mengkono uga tan bias. Karya temtu, bakal laralan rahayu, panduming manusa, ing papesthen norasami, ana akeh ana thithik marmanira. Jroning kalbu anamurina ing pandum nging tambane ilang, pamurina tan amalih, mung ngawruhi lalabetaning priyongga. Ing pangrengkuh, sabarang kang sira tan yun tumiba ing badan aja ko tandukna janmi,lamun kowe duwe sedya apa-apa. Kangkaremu, aja najan ma kang weruh, prayogane aja, iku nuli kolakoni, luwe iku ora ngapenaki badan. Marma lamun arep mangan ingkang tuwuk lah ta sinauwa, sira maring luwe dhingin manuk oleh pagnan lahanan kewala. Tan maluku, lawan nora nyebar pantun tan derep ing sawah, nanging yen tan mibur inggil iya masthi ora olehpapanganan. Sapa kumpul ngraketi mitra nyar iku, ngedohi kang lawas iku sasat angurupi, ing wowohan den lirokaken ing kembang.Keh-kehipun manusa ngalamdonyaku, kaperang rong ngebab saprakara kang sujanmi, angupaya nging nora bias katekan.kadwinipun manusa ingkang nenemu, tan dhenger karyanya kanepson sanadyan sidi, tibanipun marang wong kang kaluputan.anipun ing parentah nora patut kudu angestokna, aya parentah ing budi, wit samongsa sapisaneluken nyawa. Kabeh laku, luput dianggep tan luput tekane manusa, ana ing ngalam donya ki, kanthi tangis uripe luwih prayoga. Karyapatut supaya yen inggal besuk kanthi sukarena, durunge tumandang kardi, lah pikiren dhisik kang luwih prayoga. Supayeku, pakaryan inggala rampung, sarta kabeneran karya suka sukeng ati, ora susah mindho ming teloni karya. Wong nganyambut gawe kongsi kaping telu, ngadat saking kurang, pamikir kurang patitis lamun kowe tinitah dadi pratiwa. Ywa lumaku, nganggo egrang nora patut Manawa tinunjang ing wong cilik bae kaki, dadi tiba amimirang ing sarira. Lah dene emut darmawasita ing ruhur, titining panitra, aneng kawedanan Bagi, dene raden Ngabei Padmadipura \\i\\ titi. 4
Ongka 36 Kemis Pon Kapng 29 Besar Wawu 1817, utawi kaping 6 September 1888 Surakarta Kiyating budi gugon tuhon Kala tanggal kaping 11 wulan Besar punika, gusti kula kanjeng pangeran Arya Mataram animbali kyai Gondhang Jajar Nyutra kaparak Kiwa, inggih punika abdi dalem ingkang gadhah kawajiban adamel gandhewa sajemparingipun kaparenging karsa dalem gusti kanjeng pangeran Arya Mataram Kyai Gondhang wau kadhawuhan damel gandhewa ingkang pantes kagem panjenengan dalem gusti, wondene kajeng ingkang badhe kangge wisesa, gusti kanjeng pangeran Arya Mataram kagungan landheyan waos kina, kabar tilaran ing Kusumadilagan swargi, winastan kajeng Nagasari, punika ingkang kadhawuhan angethok panggarapipun kyai Gondhang kalayan dipun jenengi panjenengan dalem gusti piyambak tansah kinutug ing ratus gondawangi wangi, rampunging pangethokipun boten antawis dangu naming sami sanalika kyai gondhang lajeng edan wicanten tuwin solah bawanipun boten pisan kaengetan wonten ngarsaning gusti, kalampahan kyai gondhang kaparingaken ing parawarisipun kalayan katumpakaken kreta, dumugining griyanipun tansah ngatingalaken sangeting kasupenipun pramila inggal kaladosaken ing nagari, tinahan wonten ing kunjara (kintunan). Kala ing dinten Salasa ingkang kapengker punika, kula anglayat ajalipun presaakan kula ngabei Jayawikrama, abdi dalem mantra embank kadipaten anom ingkang agigriya salebeting balowarti dalem pangkating layon wanci jam 11 siyang, medal ing ngalun-alun pengkeran dumuginipun salering wringin kurung caket wonten maenad jaler sakawan iji sami aeng- ageng, lumajeng saking kilen labedipun oyak sagawon dumadakan palajenging wedhus wau nerak uyel-uyelaning bagnsat ingkang ngrebut sawur, tiningalan langkugn rame guleting wedhusw kaliyan bangsat tinimbang sima tutul kaaben lan wedhus sarta boten dangu kula saget aningali bangsat inkang jepapang pejah kadhodhos ing wedhus wau, kilap bilih pun bangsat saged gesang malih, jalaran kula mrelokaken tut wingking lampahing layon dados boten terang ing salajengipun nanging kalakula manonipun bangsat karompabajingan badanipun sampun katingalaken.(kintunan). Ardi Marapi Sampun salebetipun sawulan punika, ardi Marapi kacetha ageng urubipun malah kabaripun lepen-lepen ingakng mili dhateng sakilening ardi sampun angemot Lumpur kathah, ananging ingkang ageng urubipun ardi thukulan inggal ingkang manglung mangilen dhateng sirahing jurang blungkeng, mila saking sawetaning ardi boten patos kacetha. Pamujining kathah kyai marapi sampun ngantos kalajeng-lajengakendukanipun namungkendela smanen kemawon. Tuwan Insinyir sampun rambah kaping 2 anggenipun kapatah anyidikaken wujudipun (kintunan). Gadhungan Jaman kina ingkang manggen Gadhungan punika naming sima, inggih punika sima gadhungan ingkang kawelantrah anggigirisi, jaman sapunika manggen kathah anetepi gadhungan kadosta: para ombyokan pratingkahipun yen lalangen wanci dalu, amimba para ruhur, citanyakethip amimba citaseng sisan thethooprokan amimba nyonyah-nyonyah walandi, ingkang mangkaten wau naming angupados indhaking regi, mila kedah anjalari waspadaning manah, naming sok wonten minuman gadhungan inggih punika janewe kacamboran toya klapa kaperesana isi jambe,punika kok boten anggigirisi piyambak namugn dayanipun bilih ngunjuk kalih gelas kemawon sampun kliyeng-kliyeng, punika andarawasi piyambak bokmanawi anjalari kanjining para tamu, kapuwung angangge pranatan carakina angunjuk badhen mila para gadhah damel kedah anebihaken sasegah minuman gadhungan sasatipun kacubung (kintunan). 1
Kabrastha Sok tiyanga sami andarbeni pepenginan pepenginan wau tumraping panggayuh kawiryan punika asring anjalari pangeyuman sanajan among kasamadan ugi saged anuntumaken tentreming manah, para tumitayh asring kalimput wahananipun amargi ingkang kagatekaken boten sanes naming panggayuhing karuhuran anyunyupeka tamaning kasusahan mila menggah ing papasthen ingkang sampun kacehta dening kang murbeng pasthi, ingkang kedah badhe kalampahan kadosta, gesang lan pejah, susah lan bingah,s angsara lan mulya, kacuwan lan marem dados manawi mangkaten sakeca naming andadlelah, tegesipun kumandel ing pangawasaning hyangkang murbeng pasthi, naming sarananipun anglalantih putusing manah rahayu, supados anget winih ing manah manungku, karuwating kamirahan kempaling pamuji asring saged anjalari kamulyan mila mangkaten ing nembe punika wonen telak anjalari panggagas salebetipun wulan besar punika, ing dhusun wunut pendhekan kabawah Bayalali, mentas kabesmen griya telas cacah wuwuh 93 iji, wah kala taun 1884 ugi sampun kabesmen cacah wuwung 100 iji, dados tatela griya ingkang kabesmen sapunika wau ingggal sadaya, saking wiraosipun tiyang ing ngriku mangkaten ing dhusun ngriku wonten tiyang nami Ki Sanadi, pandamelanipun dados kaum ananging sampun kaloka sugih bandhanipun ewon ngantos anglanjak pakaremanipun anyambut nyambut aken arta, wah saged angrangkep nebas siti sakiwatengenipun mila kathah para tiyang ingakng sami tumut griya wonten ing dhusun ngriku, amargi nembpil barkahipun ki Sanadi, pinten bangi saged katularaken sugih, sanajan kadadosanipun naming sugih sambutan angamungna dhaeng ki sanadi.(+) Pawartosipun ing dhusun ngriku wau sampun kaping tiga punika anggenipun kabesmen telas- telasan ananging pancen kalebet sampun dados isarat kasugiyanipunki sanadi wau kedah kabesmen griyanipun rambah ping pitu. Lo punika sami sami katempilan barkah, kok boten sakeca piyambak yen tiyang ingkang sugih lajeng kabesmen punika cariyosipun kadhangir, wangsul ingkang kmlaratan punapa boen naming tambah kasrakat dados tatela ingkang sakalangkugn gampil nulari pun wau namugn bangsaning kasangsaran ananging karuhuran boten gampil tumularipun sanajan punika swara gugon tuhon titikanipun tiyang ing ngriku sami tambleg. Para pulisi punapa boten wajib ki Sanadi, kedah kapeksa damel griya gendheng, katimbagn artanipun kasambutaken (kintunan) (+) punapa inggih kalepetan watak kalonthong, nek boten ingih sokur Jurugubah Yogyakarta Serat sarta ingkang tabe akathah-kathah sayogi katur ing panjenenganipun tuwan ingkang angarang serat bramartani ing nagari Surakarta Adiningrat. Wiyosipun, kula nyaosi pirsa, ing salebetipun kula tampi paring panjenengan serat kabar Bramartani, ingkang kakintunaken medal ing pos dumugi Ngayogya jam 9 ½ siyang, panampi kula sangking upas pos wau tamtu langkung sangking jam 2 utawi 3 siyang, mongka sak dhatengipun wau serat tamtu lajeng kabage tuwin kawradinaken dhateng sinten ingkang wajib tampi, punapa malih griya kula celak sanget sarta kamargen mengggah ingkang dados bageyanipun mradinaken serat iber wau, katimbang dhateng kiwa panengennipun kampong Tugu, sakpara sakawan bageyan celak panggenan kula, sanajan kahawahna kantun sak wangsulipun pambage jam 11 siyang pancen kula sampun saged tampi, awit sadaya upa pos nyodhong malih serat ingkang dhateng setatsepur jam 11 ½ wasanaa ngantos katungka dhatengipun serat malih kula meksa dereng saged tampi, punika eyang Bramartani wau karsa pinarak dhateng pundi. Ingkang punika kula nuwun pirsa mengggah sababipun, utawi malih mugi wontenna karsanipun tuwan Jurungarang nindakaken ing sak mupakatipun tampi kula sangking upas pos wau, mila punika kula sumalonong mengkaten ugeripun kreta api dhateng jam 2 ½ boten antawis jam 3 utawi 3 ½ sonten upas pos saweg dumugi panggenan kula, yen mengkaten panjenenganipun iyang Bramartani wau sangking Surakarta nitih kreta api ingkang dumugi 2
Ngayugya jam 2 ½ siyang, saking raosing manah kok longka sanget wangsul sadaya wau kulanuwun sumongga panjenenganipun tuwan juru ngarang. Mardiwara ===========\================ Boten panjenengan sampeyanpiyambak mas ingkang anggugat lampah punika, tiyang pancen asring dipun sewakaken witne nagari kula ngriki dipun sebrot wonten margi, ingkang anyebaraken serat wau pancen tarimah lowung, urut margi pancen kathah sasadeyan wedhus kalihan eisetrup, la gek kados pundit anggening kula anjageni Jurungarang. =========\=============== Sambetipun cariyos tanah jawi 6 Agama Islam A. ing tanah Jawi WEtan Dene Jaka Sayid ing wau kala kuwanipun oten sae, salajengipun amratobat sarta angestokaken sapiwulangipun sunan Bonang, tumunten kesah mangilen anjujug tanah Ja wi Tengah, amratapa wonten sapinggiring lepen wasana anglangkungi misuwur kaliyan asmanipun sunan Kalijaga utawi sunan Lepen. Kajawi para guru agami ingkang sampun kasebut ing ngajeng punika, wonten malih sawenehing tiyangingkang sanget kajuwara ing bab wau, namanipun Seh Maolana Iskak utawi Walilanang, kawartos punika kingkang rayi SehIbrahim Asmara ing Cempa, dene Seh Maolana Iskak wau kamulanipun alayar dhumateng tanah Blambangan lajeng amratapa wotnen ing ngriku, ingkang kacariyos satunggiling dinten putrinipun raja Blambangan anandhang gerah sampun madal jampi, sarapsipun amargi saking pitulunganipun Seh Maolana Iskak saking bingahipun raja ing Blambangan Semaolana Iskak wau tumunten kapendhet mantu dening raja Blambangan kocapa Seh Maolana Iskak gadhah atur, ingkang rama raja ing Blambangan dipun aturi malebet agama Islam ananging sang raja boten karsa, malah aglangkungi duka sanget dhumateng ingkang putra mantu, lajeng katundhung saking nagari Blambangan Seh Maolaa Iskak tumunten kesah, garwanipun putrid ing Blambangan ingakng saweg anggarbini katilar kemawon sareng sampun dumugi masanipun ambabar miyos kakung, sarehning sang raja ing Blambangan taksih amangku duka, mila jabang bayi andikakaken ambucal dhumateng selat Bali, ananging dilalah karsanipun ingkang maha kawasa, jabang bayi wau dipun panggih sarta dipun entas saking salebeting saganten dening juragan satunggil tumunten kabekta dipun saosaken ing lurahipun dene lurahipun juragan punika satunggiling rondha sugih ing Gresik namanipun Nyai GEdhe Penate. Nyai Gedhe Penate punika randhanipun Kyai Samboja tilas mantra aeng wadyanipun raja ing Blambangan ingkang salajengipun ngawula sribrawijaya Majapait nunten dados sudagar ingkang anglangkungi kasugiyanipun nanging kyai Samboja sampun tilar dunya boten tilar anak dados nyai ageng Penate punika kaleres randhaning tiyang saleh, ingkang sanget ajrih ing gusti Allah, saha sampun agama Islam malah kala taun 1470, nyai GEdhe jumeneng pangulunipun tiyang Islam ing GResik inggih punika ingkang amendhet anak angkat dhateng anakipun Seh Maolana Iskak wau, kocapa sareng rare sampun ngumur wolung taun kapasrahaken dhumateng Sunan Ngampel kapurih mulang ngaos wonten ing ngriku dip[un parabi santri Giri, dupi sampun diwasa lajeng minggah kaji, ananging lampahipun saweg dumugi Melakah kacundhuk ingkang rama, ingkang lajeng suka wawarah sanrti Giri kapurih wangsul kemawon dhumaeng tanah jawi malih, mawi sinungan nama Prabu Satmata, santri Giri inggih angestokaken ingkang kacariyos sadumuginipun ngampel kapanggih kaliyan sawenehing tiyang Arab nama Rakidin ingkang ugi sampun pikantuk wulangipun sunan Ngampel kalih pisan lajeng bidhal mangilen amulangaken agama Islam ugi dhumateng titiyang Brahala, rakidin manggen wonten tanah Pamalang lajeng tilar dunya wonten ing ngriku, dene santri giri aliyas Prabu SAtmata manggen wonten sakilenipun kitha GResik tebihipun antawis gangsal pal ajujuluk sunan Giri, nalika taun 1480 nyai GEdhe Penate tilar duna, Sunan Giri Gumantos jumeneng pangulu agama ing GResik. Kajawi ingkang sampun kasebut ing nginggil punika, ing pulo Madura inggih wonten sawenehing tiyang Arab nama SEhKalipah Kusen ingkang ambabaraken agama Islam tiyang 3
jawi nama Kyai GEdhe Tarup ing Ngudung sakidulipun redi Murya ingkang misuwur nama Susuhunan Ngudung, tuwin putranipun Susuhunan Kudus ananging saantawising wali wali punika ingkang sanget misuwur pyambak susuhunan ngampel ing tanah jawi wetan raden Patah ing tanah jawi kilen saha susuhunan gunungjati ingkang badhe kocap ing wingking. 6. Agama Islam B. Ing tanah Jawi Kilen Nalika taun 1337 wonten satunggiling janma nama Ajipurwa, putranipun kudalaleyan sampun miwiti angislamaken tiyang jawi ing tanah kilen ananging boten kalampahan kala taun 1398 raja Malayu nama Maksur dhumateng ing tanah jawi pajajaran mawi kadherekaken punggawa kathah dalah sasaput pirantosipun ingkang kaluhuran sedyanipun badhe anyuwun putrinipun Ciyungwanara ing Pajajaran lajeng kaganjar tanah Indragiri ing pulo Sumatra dening ratu Pajajaran kacariyos awit saking para tiyang ingkang sami andherekaken Raja Malayu agama Islam sadaya, embok manawi inggih wonten ugi kala samanten tiyang tanah jawi kilen ingkang kasengsem badhe umanjing dados tiyang Islam amargi saking manoni kamulyanipun raja malayu wau. Saweneh ing ytiyang Arab nama Sehe Ibnumaolana, utawi Ibnu Israil punika ingkang dhateng angrumiyini pyambak wonten tanahjawi kilen sumedya amulangaken agama Islam dhateng tiyang ngriku, ingang kawartos Seh Ibnu Maolana wau sadherek utawi naksadherekipun Seh Ibrahim Asmara, inggih ugi tiyang mradagang kados sakathahing tiyang Arab ingkang sami dhateng ing tanah jawi,sarta piyambakipun punika sampun melantrah anjajah nagari pinten- pinten kados ta nagari Johor, Melakah, ACih, pasir sarta sanes-sanesipun mila piyambakipun anglangkungi wigya amemendhet manah, murih tepang sae kaliyan tiyang sanes bongsa. Seh Ibnu Maolana wau manggen wonten redi GunungJati, celak kitha carebon ingkang ing sapunika, wonten ing ngriku angangge ambegbraluman saleh saha mulangaken agamanipun punapa dene angislamaken titiyang kathah, kacariyos dhatengipun ing tanah Jawi nalika taun 1450 kagungan putra jaler satunggil sarta kairingaken tiyang kathah, kala samanten ngumuripun Seh Ibnu Maolana sampun wiwit sepuh, boten antawis lami agama Islam nyelot rumabat amrambat dumugi salebeting ytanah Galuh, limabngan tuwin Sukapura, inggih punika kageleng ing laladan Pajajaran ingkang sisih wetan mindhak taun sawatawis malih sangking anglanjak dumugi tanah Cirebon Brebes Kuingan Majalengka, Bandhung, Sumedhang, sara Indramayu, punika sampun sami amanjing agama Islam sadaya, wondene teka gumrewel utawi gampil witurutipun wau, saestu boten anggumunaken jalaran para pangangeng tuwin para sugih utawi sanesipun ing nagari nagari punka pancen dhangan dipun islamaken ingkang awit saking punika asmanipun Seh Ibnumaolana sanget anggenipun kaloka, langkung malih piyamakipun sampun jumeneng pangulu ageng dhumateng ing sakathahing tiyang Islam ing tanah tanah ingkang kasebut wau, kalih dee amengku pangawasa ageng bab pangrehing praja menggah sasebutanipun sunan ing Gunungjati. Putranipun Seh Ibnu Maolana wau nama Asanodin (Hasanudin) dipun purih mangilen ugi ambabaraken agama Islam lajeng amratapa wonten ing Banten Girang, sakidulipun caket kitha Banten ing ngriku piyambakipun mulangaken agama Islam ananging kadadosaning pamulangipun boten angemperi pisan-pisan kaliyan pamulangipun ingkang rama. Ingkang kacariyos satunggiling dinten /Seh Ibnu Maolana, kaliyan ingkang putra (Hasanudin) mentar atilar padununganipun saking cariyosipun badhe minggah kaji, nanging sayektosipun among kadamel samudana kemawon temenipun tuwi para raja ing pulo Sumatra tuwin Malakah supados sangsaya kajuwra asmanipun sarta amurih saraya anggenipun badhe ngawonaken karaton Pajajaran ingkang saya lami saya ringkih, menggah pangawasanipun Seh Ibnu Maolana, tuwin Hasanodin saya lami saya ageng, ananging sedyanipun wau boten kalampahan asana angsul dhateng padununganipun piyambak-piyambak malih. Embok manawi pancen sampun tinakdir ingkang maha kawasa, kalihuranipun majapait sarta Pajajaran wau teka boten antawis lami malih lajeng sirna, dalah stanipun nagari kakalih ingkang kala rumiyinipun anglangkungi misuwur sanget wekasanipun prasasat ical babar pisan dene sababipun kacariyosaken ngandhap punika. Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 37, Kemis Kliwon kaping 7 Sura Jimakir, 1818, utawi kaping 13 September 1888 Yogyakarta Awit saking anggen kula kumacelu, reraosaning para bakul anggenipun angalembana, menggah pranatanipun lurah peken wetan sapunika, bango alit-alit sami karimbak kasantunan bango ageng-ageng bebanjengan saingga los sareng ing dinten senen paing tangal kaping 10, wulan September punika, sarehning pinuju pekenan kula merlokakaen ngiras pados pundit ingkang dados senenging manah, lampah kula dumugi kidul Krekop sumerep bango ageng banjeng awit gerdhu wetan dumugi ingkang pungkasaning KRekop ingkang kilen panjang celakipun kadugi 400 kaki, kula mangilen sawetanipun margi ingkang dhteng katandhan ing ngriku wonten bango ageng-ageng bebanjengan 4 mentas dados satunggaling bango wiyar 1 engkal panjang 5 cengkal saselanipun ango wau dipun tratag gedheg kula mangilen malih ing tengah peken kula sumerep bango ageng mentas dados 4, panjangipun kadugi satunggal bango 3 ½ cengkal saselanipun ugi sami dipun tratag gehdek kajawi punika sadaya bango alit- alit sarta los ageng ugi kapilis dening tragag gedheg dados wontenipun para tumbas yen wonten salebetipun peken sampun boten kewran menggah kasorotan deing sanghyang pradonggapati, lo bok bakul mas sajeng mas nganten mas rara, bok rara, bok nganten sampun kalenan teka ngantuk kimawon awit aubing bango kasiliring maruta, sanaja ingkang kuwajiban peken tumemen pambirating para duryasa ngutil naming kedah anjagiyapakewed waktu sapunika kathah para wadon amomor sambu, samudananipun dhateng peken tetumbas wasana lajeng ngutil awit ngatasing ing ngagesang punika, gumlewanging budi tumuwuh ingkang melikan datan antara mongsa. Ladalah: lajeng kimawon pitadosipun lurah peken nyepeng tiyang ngutil pelem 2 iji, kapriksa ngaken nami Bok Truna semita, aliyas bok Bribil sarta ngaturaken boten gadhah griya, katranganipun wau tiyang BRaung, lampah kula tumunten kendel wonten ngandhap asem sakidul peken ngiris ningali ayam gabice wulu pethak sadaya, kirang langkung 30 iji, sami sabapa tegalan kados dene kontul amemongsa, boten antawis dangu kendel kulawau, lajeng wonten rare estri gendhong tenggokmlajar saking wetan sarta dipun lokaken nayap lajeng kemawon dipun cepeng dhateng carikipun peken makceg gemeg rare kapriksa ngaken nama Ginem griya dhusun kepanasan, bawah kabupaten redi kidul, nayap sinjang lasem gadhahanipun bok jadi Krama kampong peken, salajengipun prakawis sami kaaturaken ing parintah kilap kadadosanipun. Kula ugi anayogyani sanget menggah pranta tuwin tumemenipun lurah peken naming sakedhik kok boten karsa anyaruwe, tiyang mangangge kadede mescinipun kados ta ringgit ingkang mangangge cara estri asisilih nama pun Jebles punika lugunipun tiyangjaler, ing monga sampun kasebut ing buku regelmen pulisi bab kaping 2 kaca 9, adeg-adeg 6 sampun yebutaken yen wonten tiyang mangangge dede mesthinipun kedah dipun saruwe, lumados ingparintah, mengkaten wau kula sumongga Mardisara Bagelen Ing salebetipun wulan Dulangidah ingkang kapengker punika wanci dalu jam 9 lurah ing dhusun Bowok bawah kadhistrikan Jenar, kaping tatanggal anggening tilem jalaran ginugah winartosan bilih ing jawi wonten priyantun ageng nembe rawuh, temah gugup amengakaken konten sumerep ing latar wonten priyantun kkung mangagem kaprajuritan asepaton abeloran atateken ingayap para tiyang jagi gerdhu, lurah andhodhok matur pitaken sinten sinambating wangi tuwin punapa ingkang dados gatosing rawuhipun rising lagya rawuh ngandika semu rengu, eh wong desa, endak kowe during tau weruh marnag panjenengan kuw wruhana mu aku kiye gustimu, kanjegn pagneran Ariya Prawira Adikusuma ing Ngayogya, tindak ku saka ing nagara karsa papriksa marang tanah ngamonca, lurah yelani atur: bilih panjenengan dalem gusti pangeran punapa aboten mawi kadherekaken ing upacara, sang pagneran sengol mangsuli pangandika: kowe isih during ngerti, tindak ku wong nyalamur, ananging yen ana karsaku embok tuwan residhen kae angger dak timbale ora suwe masthi tekaning kene, kaerak 1
iya abdiku, aku dak ngaso ing omahmu, bawaning tiyang ing dhusun wontenipun namugn saajrih, kanjeng pangeran kaaturan malebet ing griya, sreg lenggahing salu, lajeng mundhut sugata tigan ayam mentah kaliyan kalobot tuwin sata, sasampuning dhahar tigan ngandika karsa sare, saha mundhut estri, tembugnipun karsa anurunaken wiji, amilamun dhut ingkang taksih Kenya, pamurihipun suciya saking wijining ngasane dumadakan lurah teka inggih lajeng anyaosi. Sangkaditrahing witaradya tindak malebet ing senthong sakarongron kaliyan ni mbok rara, watawis saged dhateng ing sakayun, kocapa pun lurah, sarehning rumaos gadhah rareksan tamu priyantun ageng, lajeng lapur dhateng asisten wdana ingkang angerehaken, kauwuwa malih sang mamba trahning ngaruhur, risedhenging suka suka among rarasing karasikan kasaru gendering jawi, alok bendara setenrawuh temah gugup wudhar nggening misik nidungik brabat medal saking senthong, kadhepek andhodhok sangajenging asisten wadana, waleh ing nama pun jagatika, asli saking kadhestrikan SEpuran bawah kabupaten Ledhok ananging sampun lami gagriya wonten ing dhusun Rawapucung, bawah kadhistrikan Kalireja (Banyumas) lah dalah saweg pun lurah anglagewa bilih kalebetan Cina gundhulan, pun Jagatika anut pinikut kaladosaken dhateng nagari, kapriksa ngakeni ing dosanipun milanipun purun anandukaken lekas ingkang mangkaten wau namugn supados sageda angsal tedha ing samargi-margi, sarehning lalampah tebih, mongka tanpa sasangon sedyanipun martuwi sadherek dhateng Pakualaman ing Ngayogya, sarehing sampun kathah anggening ngapus apusi wonten ing bawah Karnganyar, sarampunging papriksan ing ngriki kaintunaken babandan dhateng Karanganyar, kapasrahaken dhateng ingkang kawogan ngulur prakawisipun. Pulisi ing Jenar ments anganggrak tiyang lalampah kathahipun 6 ingkang sami asikep luwuk cundrik saha dhuwung, punapa malih sami anyunggi keba ageng, katitik ing wanda tuwin solah baa, katawis bilih tiyang tebih, sugenipun kabikak sami isi dadamel warni cundrik waos saha dhuwung alit alit wonten kalih warni, sarwani kawstanan dhuwung Majaintan ingakng sawarni dhapur golekan cacah ing dadamel gungggung sadaya langkugn saking 3000 iji menggah wujuding dhuwung ingkang dhapur golekan wau wontenipuning ngriki saestu anyaleneh jejeran ing rs inggih tosan kapetha golek dados namaning dhuwung wau mired dhateng wanguing jejejran kadanguaken tiyang ing GResik nedya sade gagramenipun dhateng siti pasudhan sarehning lampahing kang makaten punika adamel samaring pulisi punapa malih adanipun ing samangke, titiyang wau lajeng sami kawangsulaken dhateng nagarinipun (kintunan) Kendhal Ing salebeting wulan Warsa punika, ing kitha kula ngriki sampun maratah para tiyang dusun utawikampung sami anggadhahi damel mantu utawi anetakaken anakipun, dene menggah saking omongipun para ingkang sampun waskitha ing kawruh, bilih aningkah ing wulan Besar punika ngalamat amanggih suka wilujeng: jarene. \\i// Wijilipun parata sing nagri, Kendhal kacariyos duk ing kala ri tumpak kang nembe, mentas kapengker ulun umeksi, tatingalan munggweng, pacinan gyanipun. Depunnika nuju amarengi, sembayang tepikong, warni-warni de pangatureane, meja dawa mawi taplak putih, dhaharan nglangkungi, tanata apatut. Sadaya pan maksih wetah sami, semur panggang opor, dipun sungging rinenggad laancange, desa daya tan ana kang kari, bududan myang kenthi, lawan cupakipun. Wus samekta sadaya sumaji, aneng meja abyor, kawarnaha ingkang para singkek lawan cina pranakan prasami, kepung kanan keri, sadhiya yun nrebut. Enggyanira sembayangan wuri, ginelaran abyor, klasa pasir sinungan babute, dewurinya taledhek kang lagi, angibing kaeksi, pradongga ngerangkung, Tan antar dangu samekteki, ing ngundhangan ngroyok kang rinebut among ganderane, delenira tan antuk ing ngambil ing ngusungan sami, dhateng wismanipun. Kawarnaha sayembara neki, ngarseng wisma kang don wreksa pucang kang sampun binlonyoh, dening gajih sing ngandhap mangingggil rengganya winarni ingakng aneruhur. Sapu tangan lan salendhang plangi, aneng pucak abyor, candu aneng cepuk myang artane, tinalenan kukuh lawan rami, yen tinon respati, rengganing kang ruhur. Sampun kepung sadaya sujanma kang arsi,kang samya neng ngisor, arsa menek ing sayembarane, 2
warni-warni sujanmi, sinrimpung kang sikil sigra menek gupuh.anging tanakawitkan ngrampungi, menek menek mlotro, prapteng madya pucang mlorot age warna-warna raywa ing kaang sami, menek nyemplung kali, guling wedha sampun. Nulya menek anging tan ngrampungi, gentya kacariyos ing kampong tempuran wonten rare, pun sujana wau kang wewangi, pakaryanireki, yen wontenpuniku. Sayembara ing pacinan yekti, sing wisma mentar lon anjujug mring don sayembarane, dupi wau prapteng ngriku nuli, acancut tan gipih,menek myang srimpung duk. Tan winarna wus prapta ing nginggil pucak amethongkrong pan sadaya wus ing ngambil kabeh, tana ingkang akarisasiki, nulya mlorot aglis sedyarsa yun mendhun. Pradangganya tinitir amuni, gumuruh swarteng wong, gya gubaran nulya cara balen sigeging gita ayun mintarsi, aksamaning dasih, den agung pamengku. (kintunan) ==========\============== mamanising ngurip away lali, alanganggur ambudi kawigyan manawantuk darajate, ingjagad temah punjul pinunjulan samaning ngruip uripe mung apisan ywa kapiran kurup kuwata dadi lanjaran reh ing dunya gatine kawan prakawis kadi ngandhap punika. Dhingin urip amenar ken wiji, kapindho met pangupajiwangga, kangngutama dadalane, ping trimet kawigyangung, jangkeping pat engeting widhi, marma kudu pinuju, wit akaya wujud degatimet kawidagdan yen antuk sih pinuji sasami-sami, ing donya prapteng tilas. De pasthi met sandhang lawan bukti, yeku mongka acagaking gesang, kuwat sampurna uripe, deta mencarken tuwuh, lamun antuk ganjaran luwih, sinung darajat nyat, punujweng jagad gung, gumlaring catur prakara, yen rinacut mung dadikalih prakawis iki lah piyarsakna. Dhingin urip kapindhone mati, yen ing gesang pasthi manggih pejah, mrma narina wengine, yen rina tansah ngruruh, angupaya wajebing urip deg jejeg jagatira, kalamun ing dalu, mempen sumujud ing suksma(*) lamun bias mangkana tetep linuwih, sampurneng kene kana. i. (*) sampun dhikir H mawon nek nalisir, sasar, susur, kabawur sapandhuwur, kojur kabanjur, tan ngestokake piturur, endeming ggelagelo anglondur, ngacemong besur, den anggep genturing katrima. Jurugubah. ===========\=========== Dongenging tiyang kethaha Wonten satunggil tiyang, angajak mantunipun dhateng wana, sumedya ngupados uwi, sareng sampun dumugiing wana mantunipun manggih uwit uwi satunggil lajegn wicanten dhateng marasepuhipun bapak kula angsal uwit uwi satunggil, mara sepuhipun mangsuli: kuwe rak dhewek aku dhek wingenane kae, mantunipun lajeng ngupados malih, sareng sampun angsal inggih lajeng dipun aken malih dhateng mara sepuhipun wangsulanipun kuweya dhedhekaku dhek mingenane kawe, mantunipun lajeng ngupaods malih, sareng makaten angsal uwit uwit ngantos sekawan wit kathahipun inggih wicanten dhateng mara sepuipun kados ing ngajeng wau, wangsulaning mara sepuhipun kuwerak hedhekaku dhek isih bocah, sasampuning mkaten mantunipun lajeng mantuk dene marasepuhipun adhudhuk uwi piyambak kemawon. Sareng sampun angsal wolung uwit lajeng mantuk sarta ngrembat uwi, naningg mantunipun saren gsumerep yen marasepuhipun sampun dhateng, lajeng wicanten dhateng ingkang estri, wicantenipun mekaten jaluka uwi bapakmu ya, mau oleh uwi sapikul, ingkang estri wau lajeng dhateng ing griyaning bapakipuns arta wicanten pak kula dikengken anak dika nedha uwi, bapakipun amangsuli: aka. Wong di jak golek uwi banjur mulih, kok ngemanemani temen uwi diwenehna bojomu, sareng datan angsal lajeng mantuk sarta wicanten dhateng rayatipun boten angsal kang, angsal kula nedha uwi teng bapak, ingkang jaler wicanten malih ya uwis ta, jaluka kulite bae, warhen takgawe karmas, ananging bab kulit punika kok estu kadamel gramas boya, mugn kadamel bujuk dhateng mara sepuhipun, sareng makaten ingih lestantun mangsuli dhateng griyaning bapakipun sarta nyuwun kulitipun uwi, wicantenipun yenboten angsal wine, gih kenedha kulite mawon di damel karmas tureen, wangsulaning bapakipun aja, takgawe karmas dhewe, sareng boten angsal lajeng mantuk. Sareng ingkang jaler sumerep kang dados wangsulaning bapakipun lajegn wicanten dhek oleh iya uwis, lestantun kulitipun uwi punika lajeng dipun amel karmas dhateng marasepuhipun sareng ampun kadamel karmas sirahipun kegatelen lajegn wicanten dhatenr rayatipun bokne, uwine 3
apa wis ko adang apa during, ingkang estri amangsuli: empun kyai, ingkang jaler wicanten malih wehna mantumu kabeh wis uwine maneh nek anak kadi pangan kulite dig awe karmas teka anggateli endhas sareng makaten estu dipun sukakaken dhateng mantunipun sadaya, sarehning mantunipun sumerep yen uwi punika mentahipun gatel matengipun boten gatel lajegn wicanten dhateng ingkang estri: uwine aspiring wenehena bapkmu, warahen yen uwis tak japani, saeng mkaten inggih kaleksanan dipun sukakaken dhateng bapakipun wicantenipun makaten bapak kula dikengken anak dika ngaturake uwi, bapakipun amangsuli apa ora gatel dhuk wicantenipun boten wau empun dijapani teng anak dika, inggih lajegn jipunicipi, sareng dipun raosaken eca, lajegn wicanten yen aku oleh uwi maneh, tak kon japani bojo mu bae yen mengkono, anakipun lajeng mantu sarta amratelakaken dhateng rayatipun punapa ingkang dados pirembagipun bapa, ingkang jaler wicanten iya, iku kayektenane piwulanging kyai Ku biyen celathune, yen wong iku nriman sbarangkang di karepake, yen becik iya bakal tinurutan. (kintunan). Sambetipun cariyos tanah jawi 7.: risakipun Majapait padununganipun raden Patah ing Bintara saya lami saya wiyar miwah anglangkungi raharja, amargi saking kathahipun para tiyang ingkang dipun islamaken denig nraden Patah, nagarinipun wau kasebut dalamakan tegesipun tanah rawa, lami-lami kalantur dados nama Demak. Ingkang kacariyos prabu Brawijaya ing Majapait inggih ugi sampun miring pawartos ing bab kamulyan sarta kaluhuranipun raden path wonten nagari Demak sang nata teka kagugnan sumelang, manawiing tembe nagari Demak dados karajanipun tiyang Islam igkang anglangkungi, ageng pagnawasanipun aben-aben badhe purun amengsah dhateng ing Majapait igkang awit saking punika sang nata enggal utusan adipati TErung nama Pecatondha (Raden Usen) dikakaen dhumaten gnagari Demak angendhakaken ingkang dados panggalih wau, kala smanten adipati Prcatondha sanget anggenipun kacipuwan jalaran boten saged angenep raos ing manahipun wasana matur prasaja menggah ingkangamulanipun raden Patah kocapa sareng sribrawijaya mien gaturipun adipati Pecatondha igkagn amratelakaken bilih raden patah punika ingkang putra piyambak patutan saking putrid Cina, sang nata lajeng kanggeg ing galih, saha lilih dukanipun adipati Pecatondha tumunten kautus animbali raden Patah kinen angarek ing ngarsanipun cekaking cariyos inggih sampun kalampahan ananingg sadangunipun raden patah sowan wau tnasah mindel kemawon amargi semu merang ing galih. Kala samanten yoswanipun sang nata pancen sampun sepuh, sareng miyat raden Patah sampun sowan ing ngarsanipun punika sakelangkugn enkyarsaning galih, langkung malih sareng manoni lungiding netyanipun ingkang putra dahat marek kati sarta sikeping sarira anglangkungi sigid tambah tambah sareng kayektosaken wonten paesan pasikoning wadana jibles ingkang pasuryan sanalika sang nata kagugnan sih tresna, raden Patah tumunten kapundhut putra, sarta kaparingan piwulang kathah0-kathah, punapa dene kaparingan ganjaran warni liman kapal tandhu tuwin kareta, saha lajeng kawisudha dados adipati BIntara, saben sataun sapisan kadhawuhan sowan dhumateng Majapait kalih dene sang nata paring dhawuh weca, bilih nagari Bintara ing benjing badhe dados karajanipun tiyang Islam ingkang anglangkungi misuwur, sasampunipun praden Patah pamit mantuk inggih sampun kalilan ananging lajeng kemawon lampahipun asowan dhumateng ingkang sinuhun nganmpel prelu anyuwun pirembag sedyanipun badhe angrisak Majapait amargi sadaya tiyang Majapait dalah sang nata pisan sami agama Brahala. Kacariyos ingkagn sinuhun ngampel boten angrujuki pisa-pisan dhateng rembagipun raden patah wau, jalaran susuhunan ngampel taksih gadhah kaengetan menggah kasaenan sarta paparing atasing ganjaranipun sang prabu pinten-pinten ingkang dhumateng raden Patah, mongka sang prabu pancen boten pisan-pisan angarubiru utawi makewed utawi mali angendhakaken tiyang Islam bab anggenipun mangolah, anetepaken utawi ambabaraken agama Islam malah sinuhun Ngampel pyambak inggih sampun kaganjar pasiten tanah ngampeldenta, dene pangandikanipun susuhunan ngampel mangkaten Majapait during tekan 4
mangsaning rusak karo maneh sri angkawijaya iku pancen angluwihi becik marang sapapadhaku,mulane sajegku urip aku bakal ora lega ora lila yen ana weneh ing wong Islam kanga rep angalani utawi anempuh marnag Majapait, kala samanten sareng taun 1470 kathah para pangulu agama Islam (Wali) ingkang kalempakan wonten ngampeldenta, dilalah karsanipun ingkang mahakawasa, salebeting lepenngampel ngriku wonten ulam kapikut dening baya, pun ulam ing sasaged saged lumawan kocapa sareng prakawis punika kauingan denig susuhunan ngampel tarunging baya kaliyan ulam punika dipun upamekaken pangulu agama Islamkaliyanmuridipun liripun mangkaten baya punika ngibarat tiyang Islam ingkang purun amengsah (sura) ratu Majapait (Baya) ingkang boten kenging dipun gagampil kajawi kaliyan babaya kathah, (ngokonipun baya, kramanipun sringga) mila wiwit kala samanten bangsaning ulam punika wastan ulam sura, sarta ing ngampeldenta ngokoni pun kawastan Surabaya, kramanipun Surapringga. Pethikan saking suluh pangajar Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 38 Kemis Paing kaping 15 Sura JImakir,1818 utawi kaping 20 September 1888 Surakarta Amargi gerah Kanjeng Tuwan Kolar, AsistenREsidhen ing Bayalali,kapaeng pamit tirah dhateng tanah Walandi, ingkang kakarsakaken agentosi, panjenenganipun tuan Bos ingmangke kontrolir pangkat satunggal wonten ing Surabaya. Dhumawah ing kintunan jawah ingkang kapengker punika, sakalangkung amigunani dhumateng ing cucukulan punapa malihdhumateng para tumitah, gleaning manahkula namung ing kampung-kampung griyaning tiyang wonten ingkang baturipun dipun ewahi sanak kadosinggih gregeten sumerep empuking siti, tujunipun katanggelan wedaling wulan meh ngrintenaken dados pun paman tukang angewahi batur boten saget lumebet ing griya awit kirang rikat panggaraping babahan (kintunan) Yogyakarta Tuwan Siarini, ingkang mandhegani kumidhi, nembe punika wonten nagari dalem yogyakarta,s areng ing dinten Jumungah tanggalkaping 14 angrinakaken tanggal kaping 15 wulan September punika, para muridipun kagiyaraken wonten kagungan dalem ngalun-alun ler ingkang sisih wetan wontening kasagedanipun para murid tuwin kewan ingkang kagiyaraken wau, pante kaalembana,s areng ing ditnenipun malem Ngaat ratu kawula sampeyan dalem inakng sinuhun kanjeng sultan karsa tedhak amirsani, kadherekaken para putra garwa dalem sapanunggilanipun, punapa malih, para tuwan tuwin nyonyah sarta bongsa jawi sasaminipun ugi saklangkung kathah, kados boten kuciwamenggah panampi ning yatra tuwan Siarini wau, wasana sareng ing dintenipun enen injing ugi wulan September punika, tuwan Siarini wau sakpara rumuridipun lajeng bidhal dhateng sanes nagari. Sapunika ing dirgantara, sampun katingal mendhung lelimengan dhawahing toya naming grimis sangking pamuhiing ngakathah, jawah wau sageda lestantun deres supados sampun ngantos andadosaken kirdhaning kiaygeng ADi marapi. (Mardiwara). Kula sampun angudaneni saha maos trang penjurungipun mitra kula bab anggenipun anglembana saening bango peken ing Yogya mila wedalsapunika sareng lurah peken upas tambur ingkang gumantya sedaya tiayng ingkang sami mandeka tingal regeng jalaran sedaya bango bango wetah sarta sekeca menggah wonten bencana sampun boten sumelang, among kula tesih nacat sekedhik dhumateng maslurah wakil ingkang pendhak dinten wage paing silam lemes wonten nandhap kenari kula sareng anggenipun menggalih wulu wedaling peken utawi sapon kok sanget anggenipunmeksi blirik tengran pandung, mongga ta kapresanana bilih pinuju dinten Wage tuwin paing mas lurah peken wakil tesih repet-repet rak sampun mlepes anggenipun lenggah wonten nandhap wit kenari bilih kula sawang manawi sawek siniwaka kasowan para kethik lan toblas anggenipun candhas kalungtingmemanonipun ingkang ginalih amusuda wewahing sapon ingkang mongka mas lurah kramadongsa rumiyin sedaya tiyang mande ingkang pancen adegan boten keningg sapon among pundit inakng mande pokok mawi bangon punika kenging sapon sareng sak punika dipun tapis sedaya pundit tiyang sesadeyan tamtu kenging sapon naming kok sampun mesthi pundit ingkang dados lurah peken sampun tamtu ses candu tur ageng. Katandhan pun Derma, kampugn Beji Magetan Saben dalu para titiyang sami alok aningali lintang kumukus ing wanci jam 3 dalu, kula piyambak dereng anyipati,mila leres lepatipun kula boten saged angugemi. Kala tanggal kaping 13 September, wanci jam 11, siyang, para rare sami alok srengenge kalangan pun gugon tuhon mastani badhe wonten wahananipun para sarjana kula aturi narbuka sababing surya katingal kalangan wau. Nembe mangke kula aningali pamanguing sendhang pasiraman ingkang kawastanan sendhang Kamal dumunung ing dhistrik Maspati, sendhagn kamal wau kala rumiyin yasanipun swargikanjeng pangeran Prawiradiningrat ing Madiyun pandamelipun kala ing taun walandi 1
1818 dados sapriki sampun 60 taun sasedanipun kanjegn pangeran madiyun pasiraman wau lajeng boten kaupakara malih, mila gedhong-gedhong kula tuwin reca-recanipun sami risak sadaya, bilih tiyang aningali kawujudanipun saestu lajeng tuwu panggagasipun eman dene langen ingkang endah makaten boten kaopenan angantos risak babar pisan. Anggen kula aningali pasiraman sendhang Kamal ingkang wekasan punika,sangetkageting manah kula, dene langen wau sampun malih dados sae, malah para angungkuli kawujudanipun ingkang rumiyin namungkaot singeripun kemawon ingkang boten saged pulih,amargi reca-recanipun sampunboten wonten saking cariyosipun juru knci, kala panjeengan dalemkanjeng tuwan Nursig juemenng residhen ing Madiyun reca-reca ing sendhang Kalam sami kausung dhateng karesidhenan samangke naming kantun sela wangun gada jajar tiga, kula iling ilingi kados wonten labeting seratan ananging sampunboten patos katawis awit saking rereged kinten-kinten sela punika tia saprajangjeyan wates siti dhusun kala ing jaman kina. Kula lajegn lumebet dhateng pasiraman igkang siged dening pager banon mubeng, lampah kula lumebet ing gedong ageng mawi emper mubeng, sanginggilipun kori korining gedhong mawi iri seseratan sastra walandi tembugn walandi, wonten ingkang tembung malajeng, sastranipun kajeng tinatah, pandamelipun sakalangkugn peni, gedhogn punika wangun cara wlaandi, ing ngajeng wonten kamaripun kalih, kala rumiyin kamar punika pasarehanipun kanjegn pangeran tuwin para garwa ingakgn sami andherek bilih kanejng pangeran lalangen ing nrgiku, empering gedhong ingkang ler tundha kalih, ingkang nginggil mawi karengga pancake suji, undhak-undhakanipun sawatawis inggil lajegn anjog emper ingkang ngandhap kiwa tengen mawikamar pasentan pating clakuthik angemperi griya cina, salering gedhogn lajegn palataran ingkang jinerambah ing plester, ingngriku rinengga pepethetanmoncawarni, tengahing palataran wonten umbulipun binatur mubeng wangun bunder, ing tengah mawi torong tosan bumbungan ingkng angudalaken toya mancur mancur angremenaken kala kula ningali umbuling toya watawis sakawan kaki. Saking cariyosipun galidhig inkagn nyambut damel umbul punika tukipun wonten sngandhaping gedhong leres mawi urung-urung sekap kalebetan tiyang kakalih, kalangupadosi tukpunika lebeting tiyang mawi kalung ting, saking pratelanipun inglebt kenging kawastanan kedhatoning ulam. Toya umbul wau lajeng katadhan urung-urung ing kulahingkang wonten salebeting griya gebyog mawilangse monten pethak kula lebeti wiyaring kulah wonten 12 meter pasagi, lebeting toya bilih kabuntu urung-urungipun pambucalan saged angalebi tiyang, salebeting kulah ugi wonten umbulipun kakalih, ingkang mawi bumbungan tosan kulanyobi adus toyanipun srep tur sakeca peninging toya ngantos kados kaca,mila saupami kaanggee lulumbankaliyaningkang dados lamlaming tingal wah genah sanget barang ingkang wonten lebet bilih katingalan prasasat gambar sinamut kaca sangsaya mindhak cetha, tur inggih mindhak manisipun. Kula wau mawi urung-urung kalih kangge pambucalan to, anjoging balumbang wiyar kados sagantenan babumbung punika katandhesakening siti padhas mila weninging toya inggih boten kaot malahing ngriku keningg kadamel langen sarta langen baitan toyaning balumbangkatadhahan ing jejagang wiyarmawikori tutupan toya, yen kori wau kaineb toya ing kolah tuwin balumbang saged baludag angelebi, sarta umbulipun saged mancur mancur ngantos kalih meter inggilipun. Saking cariyosipun jurukunci toya wutah-wutah aning sendhang kamal punika saged anoyani sabin sakawan dhusun. Kulapitaken sinten ingkang mangun sendhang kamal enggalaken malih punika, wangsulaniipun juru kunci, ingkang dadosi panjenenganipun tuwan W.C.E.C,E.Baak Kuntrelir tuwin Mas Angabei Mangun ATmaja Wadana ing Maospati, ragadipun medal saking urunan nanging yatra urunan naming wonten 200 rupiyah, mongka waragadipun dandsoi sampun telas 800 rupiyah, dados ingkang nem atus rupiyah medals aking kakiaytanipunprayantunkakalih wau, dene pambikakipun benjing tanggal kaping 25 wulan September punika, mawi karameyan sadinten sadalu, inking waragadipun boten kirang saking 200 rupiyah 2
Wasana kula amugn dherek mumuji mugi mugi panjenenganipun priyantun kakalih ing nginggil tampi wawales ing berbudinipun Jakamarsudi. Ananggapi cariyosipun Pak Linjik ingkang kapacak ing Bramartani ongka 23: Dhuh pak Linjik mitraningwang, saestu lamun sayekti, warahira mring taruna, linakyan tan malarati, yen sedyarsa angaji, marang nelmune ki cukul sayekti manggih arja, apese warek binukti, nguning ing sun ngrungu wirayat sanyata. Kocap ing nguni carita, pandhita karem teteki, darbe putra jalu juga, saklangkugn bodho tan sipi, kathah wulang sang resi, wekanyatan wrining kayun sang resi langkung menggah, wasana narimeng widhi, nanging wus waskitha mring semune putra. Larape karem mring dunya, ing lama sang maha ening, wus andung tap tekeng lena, sang tapa atilar weling, sasmita marang sipi, babo kaki suteng ngulun benjang yen sun wus lina, sukur sira bias kaki, anglebura tapak tilase pun bapa. Kalamun sira tan bias,mung ingsun angsung panuding, nguni ingsun mendhem emas paparingira hyang widi, ana ing ngalas iki, sagendhaga kathahipun nging sun lupa kang prenah, awit dene sampun lami, poma kaki upayanen den kapanggya. Aywanikel tuduh ingwang, sang wiku tandya ngemasi, sirna sakuwandanira, pinulung ing dewa luwih, kocapa kang kantun nuli, ajrih anikela tuduh, saksana sigra mintar, bekta pacul ku dhi linggis marang wana siyang dalu babat wreksa. Anggogoli siti wana, meh kemput datan kapanggih, sayah kendel langkung susah, anyawang gogolaneki, tinon madhuk tur radin pangunadikaning kalbu, si rama apa cidra, pituduhe mring wak mami, kaya nora lamun les ubayanira. Mangkya kemputan kapanggya, mangkna osiking ati, lir binuka mring hyang suksma, sun umiyat lemah iki, reman tan den tanduri, krowodan sakaliripun kang kathah misilira, sigra denya ngambil wiji, pisang raja kimpul benak telakkasap. Otek canthel miwah gaga, jagugn ing ngulur maripit sgung ing pala kasimpar, ing lama san saya dadi, wohira angemohi, tankendhat janma tetuku, miwah anguyang gaga, sawatara nuli sugih, saking dene tumemen reh ing sudarma. Sigra tumbas raja kaya, mring pasar amanggul picis lama-lama saya ngrebda, sagung janma kanan kering, mila dhudhukuh sami, mituhu sapa ngrehipun enget welinging rama, goira sasmita nguni, wus tatela baya ikipinanggihnya. Pitung kasee sang pandhita, emase sampun pinanggih, aneng uwite kang pisang, miwah daya kebo sapi, ing dhukuh langkugn asrih, nulya ngadeg pasar agung, saking barkah sang tapa, pantes lamun den memuji, paewara taruna ing jaman mangkya. Tan mituhu reh sudarma, pangrasane wus winasis keh ngerti mring tembugn cina, aja kang mungguh ing jawi, nora susah angaji winulanging ramanipun katungkul ngraras raga, miling miling ken jekining, nora pisan atiru para sujana. Kaya paraning wusana sidaning para taruna dinadya karepe tuna kamantyan malat busana Bungah yen den alem bias panganggepe tan rumasa tenatene gugn angongsa busah basih tan karasa.. Mila lungu gung sarira, umyat wadon misih rara murwaning medi sarira sasemune tanpa kira lamat-lamat karya brata wekane nora grahita tabete ngarah wanita untung kinira sanyata maha temahan sungkawa gang gam ngrasa ati suwa kataman datan kawawa pajar merang nyegah hawa. Tiru ruwa wulang sang wiku yan ta mengkono ing laku Manawa kena sisiku aja ngrasa wus amengku lamun during wruh ing semu upayanen den katemu poma terus na atimu Manawa dadi untung mus sasmitane sang mamuja yen linakon manggih arja gangsare ngupaya boja Manawa sinandhing beja. Mamanise sasmita sang resi, linagu sekar palwa gaseta, adhuh anak putuningong, sira go asatuhu, mrih utama gonta dumadi, mung iku wekasing wang palestaning kidung, purwa kanthi sinung tebang, raras slisir panglipuring tyas prihatin tarlyan minta aksama 3
Siswa ing pangasilan. Sambetipun ariyos tanah jawi 7: risakipun Majapait. Raden Patah anggenipun dados adipati BIntara laminipun sampun tigang taun nanging sapisan kemawon dereng nate sowan ingkang rama, sangprabu Majapait inggih sampun andangu dhateng adipati Pecattondha, menggah kalakuwan saha watekipun raden Patah salajengipun Pecatondha kautus angirihi utawi animbali raden Patah, supados enggala sowan dhumateng ingkang jumeneng nata, adipati Pecatondha tumunten bidhal angestokaken dhawuhing gustinipun dipun dherekaken dening panekaripun kathah sareng dumugi ing Bintara kapanggih kaliyan raden Patah, dhawuh timbalanipun sang nata sampun kadhawuhaken sadaya dhuateng raden Patah, wangsulanipun raden Patah,s arehing pyambakipun punika tiyang Islam boten prelu sowan raja tiyang Hindhu kajawipunika sang ratu angkawijaya rumiyin raksampun paring weca, bilih pyambakipun badhe jumeneng ratu ageng. Kocapa sareng adipati Pecatondha myarsa wangsulanipun raden Patah punika lajeng anyandhak liding kajengipun ingkang sadherek sanalika sanget karoronta inggalih ananging sarehning pyambakipun boten pisan-pisan sumedya adamel para cidra ratunipun punapa malih boten purun adamel awonipun ingkang sadherek utawi sampun gnantos kawastan kirang setya ing agamanipun mila lajeng wangsul dhumateng Majapait sumedya ambobolehi ing ratunipun mawi aturan nyarehaken rumiyin wasana atasing pirembagipun inggih koal sang nata karsa andhahar aturipun adipati pecatondha wau. Kala taun 1472 raden rahmat seda,s kathahing wali sami kalempakan wonten nganmpeldenta, angurmati sumarening layon sasampunipun layon sumare, para wali lajeng sami kalempakan sarta nyamantakaken rembag bab anggenipun badhe angrisak majapait rampunging rembag kekenthelanipun prakawis punika kedah dipun atengi rumiyin kaliyan prajangkiyan saranakalempakan wonten Bintara. Boten antawis lami para susuhunan wali sarta mukmin sami kalempakan malih wonten kitha Bintara, guyubing rembag raden Patah ingkang kaanggep pangulunipun sadaya wali, kalih dene badhe yasa masjid ageng. Kadamel pratondha pikekahing prajangjiyan tuwin minongka paneteg anggenipun angrungkepi agami, wondene kadadosanipun pandameling masjid wau nalika taun 1473 para wali sami amandum damel utawi ebah-bebahan marnekaken bondha, boten antawis lami masjid ambabar, saking cariyosing tiyang, sakanipun guru wolu ngantos dumugi sapunika taksih lestantun dados cagak payon masjid Demak wau. Sakathahng pandamel saha niyatipun para wali, sampun kauningan sadaya denig Angkawijaya, yen nagari Majapait badhe kadhatengan parangmuka, sangprabu lajeng dhadhawuh dikakaken samapta yuda, manggalanipun ulubalang titiga, 1 raden gugur, 2 manindya mantra nama Gajahmada, 3, adipati TErung nama Pecatondha, kocapa baris islam sampun bidhall ingkang dados senapatining prang susuhunan ngudung nama kyai Gedhe Tarub ingkang rama kawalon raden Bondhan Kajawan putranipun Brawijaya ingkang patutan sakng garwa paminggir bongsa papuwa, cekaking cariyos sampun tempuh yuda wonten sacelaking Gresik sanajan prangipun wadya bala Islam sayuk gagh kapurunanipun ewadene katitih yuda, susuhunan ngudung ingkang dados senapatiing jurit kapupu ig ngadilaga, sarta para wadyanipun kathah ingkang pejah, ananging wadyabala Islam taksih saged angukup layonipun ingkang senapati, lajeng dipun sarekaken wonten sacelaking masjid Demakkaliyan pakurmatan ageng, inggih punika kala taun 1478 sareng wadya bala Islam sampun sami kaseser, wadya bala Majapait tumunten angelut badhe angrisak sarta ambalengkrah kuburanipun tiyang Islam ing Gresik sarta Giri, kathah para tiyang isining nagari Gesikingkang angungsi dhumateng Giri, saweneh inggih wonten ingkang lumawan prang, nanging samikawon ingkang kacariyos kala smanten susuhunan Giri lajeng manekung wonten salebeting dalem sembahyang kaliyan nyunyuwun ing gusti Allah mugi lepat saking babaya, dilalah karsanipun ingkag maha kawasa, teka titiyang majapait sami kapalajeng sadaya mawut buyar boten kantenan jalaran saking snget ajrih saha girising manahipun katempuh tawon kathahipun maewu-ewu, sami anyamberi piyambakipun amargi talanipun ingkagn wonten kuburan wau karisak dening tiyang Majapait kocapa srehning wadya bala Majapait 4
sampun kapalajeng, dados atasing pangwasanipun Brawijaya ing Majapait sapunika kathah sudanipun mongka atasing panguwasa sarta kapurunanipun tiyang Islam saya tambah tambah, amargi saking pangraosipun titiyang Islam antuk pitulunging Allah. Kala sprabu Brawijaya boten enggal lajeng utusan anempuh prang malih dhumaeng Bintara, mila titiyang Islamprasasat antuk omber saged mentar minta sraya dhumateng sadaya tiyang Islam ing tanah jawi, ing pulo Madura, ing pulo Sumatra, wektu pnika ingkang dipun kawasani Brawijaya dados kantun jajahan Singasari, Daha, sarta ing Balambangan ingkang sapalih amargi para mantra ulubalangipun kathah ingkang sampun malik tingal ingkang taksih satya ing sang nata among raden gugur, Pecantondha sarta Gajahmada. Ingkang awit saking titiyang Islam boten kendhat utus ingngutusan dhumateng sageneping tanah -tanah, wasana titiyang Islam dados saged amanggih guyuban anggenipun abdhe angrisak Majapait dene ingkang tumut sabiyantu ing rembag wau katranganipun ing ngandhap punika 1 Raden Patah, pangulu ageng sakathahing titiyang Islam kaliyan sakathahing wadyanipun Bintara Pethikan saking Suluh Pangajar Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 39 Kemis Wage kaping 21 Sura Jimakir, 1818 utawi kaping 27 Sept 1888 Surakarta Nalika ing malem Jumuwah tanggal kaping 15 wulanMukaram punika wanci jam wolu sonten bandara rahaden ayu Wiryadiningrat seda, jalaran gerah sampun sawatawis lami, badnara rahaden ayu Wiryadiingrat punika, pautra dalem putrid pambajeng inking sinuhun kanjeng susuhunan sapunika, ing dintenipun sabtu wancijam sanga enjing, layon dipun bidhalaken dhateng Setatsiyun ing Balapan lajeng dipun tumpangaken ing kate asep mirunggan ingakgn angangkat layon saha para ingkang sami andherek dumugi ing Ygoyakarta, layon dipun sarekaken ing astana Imagiri. Nalika dinten bidhalipun layon sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan amiyosi dhateng dalem Wiryadiningratan kadherekaken panjenengan dalemkanjegn gusti pangeran adipati anom para kanjeng pangeran putr adalem tuwin para badnara pangeran Santana. Panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen kalian panjenenganipun tuwan militer rekomandhan kadherekaken para tuwan tuwan sawatawis kathahipun punapa malih panjenengan dalem kanjeng gusti pangeran adipati Arya PrabuPrangwadana, kadherekaken rayi rayi dalem inggih sami anedhaki. Panjenengan dalem kanejgn gusti pagneran adipati anom kadherekaken para kanjeng pangeran putra tuwin bandara pangeran Santana salajengipun anguntabaken tindakipun layon dene para kanjeng tuwin para bandara pangeran ingkang sami boten andherek nguntabaken punapa malih para tuwan tuwan makaten ugi panjenenganipun raden mas adipati, para bupati, para kaliwon para ulama, dalasan panekaripun punika naming sami amethukaken rawuhipun layon wontening setasiyon Balapan. Bidhalipun layon saking setasiyon wancijam sawelas menggah uparengganipun tindaking layon punapa malih tataning lampahipun jajaran boten anguciwani. Anunggil dinten wau bandara rahaden ayu Jayakusuma ugi seda, jalaran gerah sepuh, dene bandara rahaden ayu Jayakusuma punika, putra dalem putrid suwargi kanjeng gusti pagneran adipati Arya mangkungara ingkagn kaping kalih, ing dintenipun sabtu wanci jam gangsal sonten layon dipun bidhalaken saking dalem Mangkunagaran dipun sasaekaken wonten ing astana ARdi Adeg panjeenngan dalem kanjeng gusti pangeran dipati ARya Prabu Prangwadana anguntabaken tinakipun layon kadherekaken para raka para rayi dalem tuwin para Santana mangkunagaran dene para abdi dalem mangkunagaran sami anjajari, menggah uparengganipun jajaran tuwin tindakipun layon boten anguciwani. Tumuwuh ing kasangsaran. Nalika ing dinten Akat kaliwon tangal kaping 17 wulan Sura punika, ing griyanipun ms Bei Ajung Jaksa ing kampong Pasar Klino pinuju jagongan angleresi pitung lapaning anakipunsarta mawi angakuri para nyonya cina sawatawis sami alalangen ceki, sarengw anci jam 7 sonten wonten satunggiling nyonyah cina nami.....medal badhe dhateng ing pakiwan pun nyonyah wau boten sumerep bilih ing ngriku wonten sumur ingkang sampun dipun prayitnani kaliyan ingkang gadhah, sanginggiling sumur sampun katutupan ing gedheg sanginggiling gedheg katumpangan sawarnining grabah, suprandosipun pun nyonyah wau meksa bote sumerep manawi sampun dhumawahing takdiripun nyonyah wau, jalaran wedalipun saking ing griya ngobog angidag gedheg sasabing sumur wa, temahan pun gedheg angoncati, pun nyonyah kacegur ing sumur ngriku. Saking guguping masbei ajung Jaksa lajegn acerek cerek anedha tulung, para tonga tepalih ingakng sami miring cerek wau, sanalika sami dhaeng sarta sampun mirantos wonten ingakng begta odnha, saweno ambegta dhadhung, tumuwuh cikat cancuting para tandang, pun nyonyah sanalika sampun kaentas saking salebeting sumur, tumunten karompa-rompa dening tiyangkathah, lajegn kabegta dhumateng ing griya kalingggihakening kursi, ananging pun nyonyah taksih kalemper pramila para tandang sami pating jalerit. Saking prayitnanipun mas Bei Ajung Jaksa, sadangunipun nyonyah wonten salebeting sumur, sampun kengkenan ngaturi tuwan dhokter, tuwin suka sumerep dhumateng bojonipun nyonyah, amila dhaengipun tuwan dhokter asaarengan kaliyan mentas ingnyonyah saking ing sumur, tuwan dhokter tumunten anitipariksa dhumateng nyonyah, naming rai ingkang 1
iringkiwa bundhas laet kabentus baturing sumur, tuwin bau ugi ingknag kiwa kasliyo, katawis bilih boten kenging kadamel galawat. Nahenta dereng antawis dangu kaliyan konduripun tuwan dhokter, bojonipun nyonyah dhateng, saweg dumugi sangajenging griya lajeng kapethukaken satunggiling nyonyah Cina kancanipun kowah nyonyah wau, sarta wicantenmangakten gilo bojo mu kacegur ing sumur, pun babah ing kang nembe dhateng amangsuli, binbarnya, ya itu yang saya arep padha tuwan Allah, biyar mampus sekali, adhaorang sudhah tuwa temasuk sumur, sapreti anak kecil lo, punika kas pundit, tiyagn gadhah semah kados mangkaten wujudipun teka dadak kasukuraken. PUnika saking panggagas kula, mila pun babah au katuwuhan manah sareng manawi saking gregeten aningali nyonyahipun jalaran kasangeten anggening kasengsem dhumateng mas agus sangabang, ingkang saweg karonsih akaliyan bok rara kenci. (kintunan) Anyaran Pancenipun lenggahing tembung lamipunika aking inggal, ananging inggal wau ugi saking lami, dados tatelanipun amubarang inggalan punika naming andhadhani maujuding kaanan ananging samubarnag ingkang lami punika ingkang badhe saged boten ewa salaminipun margiinggal wau badhe wasananipun mantuk dhatng lami, naming salebetipun inggal tumangkar asring saged anglindhihaken pun lami, wondening dayanipun inggalanpunika sok saged angoregaken sadhengah tiyang kados ta ingnembepunika, pun rara Dayun ingkang ygi nama Rara Daliyem angambara dhateng ing Bayalali, ing gebyakaken pambeksanipun langen driya, saha pambeksa warni-warni, wonten ing griyanipun babah LItenan Kwik Ing Ji, ingkang angleresi ambangun karameyan parlu amangsuli sih sumungkemipun para cina bawahipun amangastuti basuki,wondening karameyanipun ngantos 4 dinten 4 dalu, punika ngantos adamel oregingpraja, lah ing ngriku para tiyang salebeting kitha tumpak blak rinten dalu sami marlokaken aningali, sanajan tiyang ing dhusun-dhusun ingkang tebihipun 8 pal mubeng saking kitha, ugi kathahingkang sami marlokaken aningali, mila ngantos jejel uyel- uyelan sanajan pulisi agen saha upas sadaya kapatah anjagi rumeksa, ewas amanten ngantos kaweken pamarsudinipun dhateng para aningali, sangsaya bilih miring patheting gendhing badhe wedalipun menak jingga, wa, toblas para aningali anggenipun dhadhesegan ngantos anetepi bebasan kados gabah den interi. Lah, dalah punika bawanipun tiyagn dhusun nun kala saweg modhel sapisan, ringgit gumbeng punika kemawonpugi oreg sangsayalajegn modhel ringgit gendruwo, oregipun mawi anggigilani, ing samangke pangungunipun para ningali boten wonten malih, bilih katimbangkalayan ngumuripun pun Dayun pancen dereng memper andarbeni kawigyans aha pambeksa wasis mangakten dhasar luwes mawi tutuk anggumujengaken inggih punika wujuding sesenengan tandhanipuningkang sami aningali saking kaderengipun ngantos kahtah ingkang saruwalipun kacanthol ing bethek, wasananign sapunika metabaripun pun Dayun sadhengah rare krompol-krompol tamtu rengeng-rengeng lagu solah swara sami anelad raras dayun lajegn saged anambahi mirahipun langendriya, sanajan ing patrol patrolan sabend alu sami sasendhon langendriyan.(kintunan). Yogyakarta Ing dhusun Magiri, kacariyos ing ngriku wonten stunggil uwit pasang, medal jantungipun 25 iji, marmanipun para tiyagn ing ngriku sadaya sami kumacelu sumerep menggah jantung samanten wau punapa inggih waged dados uwoh sadaya, saupamikaleksanan waged tuwuh dados uwoh sdaya, punika rak inggih anggumunaken ing ngakathah (kintunan). Kawiryanipun para bos Eropah punika, kenigng winastan bilih boten kendel andhok sansaya lami sansaya mindhak sansaya wiyarjajahanipun, sapunika tanah Eropah kathah para saged anggyaraken kagunan winastan ipnotisme, tegesipun kagunan adamel tilem wawaton kawruh ing papasthen dados adamel tilem wau tanpa sarana, naming anandukaken dayaning tiyang ingkang adamel tilem angirup bayu budinipun tiyang ingkang kadamel tilem saestu para ingkang dereng saged anggayuh kawruh wau, lajeng purun amastani bilih lalampahan punika 2
longka, utawi kaewokaken dhateng bongsaning elmu karang, ananging pancen boten, ing tanah jawi saweg wonten dhokter kakalih, ingkang saged dhateng kawruh wau, naming satunggal ingkang kawentar kagunanipun inggih punika ingkang sapunika wonten ing PUrwareja, kagunan wau ing tanah Eropah kadamel lantaran anjampeni tiyang sakit sampun kathah tatalanipun bilih pancen amikantuki, punapa malih anglangkungi sanget gunanipun kadamel anjampeni para tiyang, ingakng sakitipun pancen tumuwuh saking bayu, kadosta: keju, ngeres linu, puyeng, rosrosan sapanunggilanipun, mengggahpatrapipun bilih tiyang ingkang awig dhaeng kawruh wau, anjampeni tiyang sakit punika tiyang ingkang sakit dipun papanaken ajeng-ajengan lajegn dipun ajak gineman ing sakitipun sadangonipun gineman tiyangingkang sakit dipun pandeng kemawon pakedhep dangu-dangu tiyagn ingkang sakit katingal bilih maripatipun loyop punika lajeng dipun abani kinen tilem kaantawisaken sakedhap engkas lajeng dipun gugah, dipun jujug gipun jak wianten malih bilih sapunika sampun saras tiyang ingkang sakit angiyani, punika bilih kaleresan tarkadhang kalampahan sapisan kemawon tamtu sampun saraas boten ngantos ngaping kalihi. Dhokter purwareja wau sampun kathah sanget tatalanipun Musthikaning kawelasan Prabu Alponsus Ratu ign Nples akaliyan ing Sisili, kasebut ing cariyos misuwur saking dening welasaning gagalihanipun wonten abdinipun satunggil matur dhateng sang prabu, sabab dening punapa panjenenganipun asih dhateng sawarniing tiyang, dalasan ingkang sampun tetela awon inggih dipun sihi, sang prabu amangsuli pangandika, mulane menkono, awit nutute wong becik iku dening adil nututing wong ala dening kawelasan. Anunten para nayakanipun sama anacad dhateng ang prabu, amargi saking sareh saha alusing gagalihanipun boten prayogi ing ngatasipun ratu, sang prabu amangsuli pangandika, apa kowe gelem padha diwengku ing macan, lan apa kowe ora sumurup yen siya iku ambeging kewan welasan iku ambeging manungsa. (kintunan) Tuladha bektining anak ingkang pantes kacariyosaken. Wonten tiyang Rum estri bongsa luhur, badhe kapatrapan paukuman kisas wonten salebeting kunjara, amargi saking anglampahi dosa aeng, wondening ingkang kadhawuhan amatrapi paukuman saking amawang luhuring basanipun dodosan boten angleksanani tumunten ing pangisasipun anakipun estri sasakitan kaliyan anuweni embokipun wonten ing kunjara, ananging lebetipun mawi kapariksa resik bokmanawi ambekta tetedhan ciptaning manah, boten antawis lami sasakitan amasthi pejah kaliren makaten punika amurih sampun ngantos tiyang estri bongsa ageng wau kalampahan pejah dening tanganipun mondaraka, sareng sampun angsal sawatawis dinten ingkang kadhawahan matrapi paukuman wau eeram dene anak estri wau saben saben teksih anuweni, sarta embokipun dene saged gesang lami makatten mila kainjen pratingkahing embok akaliyan anak yen papanggiyan wonten ing kunjara, sareng sumerep anglangkungi eram aningali yen saged dipun gesang samanten laminin amargi saben dinten dipun susoni dhateng anakipun. Pratingkah elok makaten punika lajeng katur ing parentah, sarta andadosaken margi pikantuking pangapuntenipun sasakitan estri ingkang sampun kaleres katrap ing paukuman kisas kapasrahaken dhateng anakipun wau, anjawi saking makaten kalih pisan sami kaparingan pitedhan ing salaminipun gesang, wondening siti panggenaning kunjara kadamel pupundhen kaadegan masjid minongka pangenget-enget katresnaning yoga. (kintunan). =============\============= Sambetipun cariyos tanahjawi 7 risakipun Majapait. 2. Susuhunan Kudus punika putranipun susuhunan NGudung senapatiing prang ingkang kapupu ing Ngadilaga kala taun 1478. 3. Arya Teja, punika adipati ing Tuban kaliyan wadyanipun ing tepi laut 4. Adsipati utawi susuhunan Ngampel punika putranipun susuhunan Ngampel ingkang seda kala taun 1472. 3
5. Arya Baribin (Arya Lembu Peteng utawi Lembu Pati) punika puta Brawijaya, dados adipati Madura kaliyan wadya balanipun. 6. Raden jaran Panolih, embok manawi inggih ugi putra Brawijaya, dados adipati PUrwareja (Sumenep) kaliyan wadyabalanipun. 7. Bathara Katong putra Brawijaya punika adipati Panaraga, kaliyan wadyabalanipun 8. Andayaningrat punika adipati Pengging, mantunipun Brawijaya sawadyabalanipun. 9. Arya Damar, adipati Palembang abiyantu prangkintun prajurit kaliyan PIrantosing prang 10. susuhunan Giri, kikintun ingkang minongka isarat utawi jimat. 11. Susuhunan Kalijaga, putanipun adipati Tuban 12. Susuhunan boning ingakng sadherek adipati Ngampel kajawi punika tkasih anglangkungikathah malih para pangageng agama Islam ingkang tumut sabiyantu ing yuda, saweneh wonten ingkang suka pibulung rembag utawi sawenehipun wonten ingkang suka pitulung ulah ing yuda. Samapta sarta ngalempakipun para prajurit wonten bintara ngantos pinten-pinten amargi boten ngemingaken titiyang inakng manggen ing pasisiripun tanah Surabaya sarta samarang kemawon ingkang dhateng, nanging ngantos wonten ugi ingkang saking tanah Palembang, dene pangagenging prang punika sayektosipun kathahpara putra utawi saherekipun ratu Majapait piyambak kacariyos bidhalipun baris ageng boten teka lajeng angener dhateng kitha Majapait kemawon nanging saking bintara lampahipun nganas mangetan leres kaliyan anglempakaken sakathahing prajurit saking nagari ingkang dipun langkungi wau Ingkang kasebut ing saibul hikayat salebetipun campuh perang punika wonten tiyang islam ingkang angrenggep gagaman ingkang semunipun dereng nate kasumerepan dening titiyang jawi, gagaman pakintunipun arya Damar wonten ingkang angeram-eramaken sanget amargi mawa latu, sarta swaranipun angedab-edabaken ngantos andadosaken ajrih saha girisipun saisining ngalam dene gagaman p[unika embok manawi sanjata, inggih punika bedhil sarta mariyem. Wadya to Majapait ingkang amethukaken barisipun wadya tontra Islam senapatinipun 1 Raden Gugur 2 Pecatondha 3 Gajahmada, lajeng campuh perang wonten sacelaking dhusun Brangkal tuwin jatipasir, ing kabupaten Majakerta ingkang ing sapunika Pecatondha anglangkungi awrat ign manah perang mengsah kaliyan mitranipun kala rumiyin sarta rumeksa ratunipun inggihpunika ingkang luluhur, embok manawi inggih punika ingkang dados jalaran ingkang murugaken perangipun boten patos kiyat saha lajeng gampil leresipun kocapa sareng wadyanipun pecatondha katupiksa ketitih, wadyanipun raden Gugur tuwin Gajahmada kerut mirut kapilayu, wasana baris Majapait buyar, tiyagn Islam lajegn angrampidi kitha. Sri Brawijaya kaliyan para wadya sawatawis ignkag taksih satya ing sariranipun tumunten sami angungsi dhumateng salebeting kadhaton kocapa sareng raden Patah miring bilih tiyang Islam unggul juritipun enggal lajeng angelut dhumateng salebeting kitha, nunten lenggah singgasana mas wontening pagelaran tilas palenggganipun prabu Majapait dipun adhep para wadyabalanipun mantra, ulu baling sapanunggilanipun sanalika kraton majapait dipun kepang rampid. Pethikan saking Suluh Pangajar Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 40, Kemis Legi kaping 28 Surajimakir 1818, utawi kaping 4 Oktober 1888 Surakarta Wisudhan ing Mangkunagaran Nalika ing dinten SEnen tangggalkaping 24 wulan taun punika, kanejng gusti Pangeran Adipati Arya Prabu Prangwadana, karsa amisudha para opisiren kados ing ngandhap punika. 1. Irstelutnan Artileri titular, kanjeng pangeran Arya Adnayasuputra, winisudha dados Kaptin Artileri titular. 2. Ithdim Kapaleri,Kanjeng pnageran Arya Andayakiswara, winisudha dados Ritmister Kapaleri. 3. Kaptin inpantri, raden mas Arya Suryaudaya, nyuwun mundur sangking pandamelan militer sarta taksih kalestantunaken kenigng mangangge punapa angge-anggening kaptin inpantri. 4. Itdhem Raden Mas Aryasuryaudara, Itdhem 5. Itdhem Raden Mas Arya Suryaudara, Itdhem 6. Irstelurnan Ajudhan Ipanteri, RAen Mas Panji Gondhasurasma, winisudha dados kaptin inpanteri. 7. Irstelutnan inpantri, Raden Mas Panji Prawira Atmaja, Itdhem 8. Itdhem Raden Mas Panji Siswawinata idhem 9. Itdhem Raden mas Panji Atmakusuma, winisudha dados lutnan Ajudan inpantri 10. Twedhelutnan inpantri, Raden Mas panji jagawinata, winisudha dados irstelutnan inpantre 11. idhem Raden mas Panji Sumawijaya, itdhem 12. Idhem Raden Mas Panji Atmawijaya idhem 13. idhem kapaleri Mas Samawirata, idhem kapaleri 14. SErsan Mayur sangkin gPolenter ongka 1 inpantri, Raden Mas SUmadarsana, winisudha dados twedhelutnan inpantri, sarta kapatehdan nami, RAden mas Panji Atmasuputra 15. SErsan idhem raden mas Sumaudaya, idhem 16. idhem raden mas Aryakusuma idhem 17. idhem raden mas SAtmasebrata, idhem sarta kapatedha nami, Raden mas Panji Patmaudara 18. Onder Ajudan upmister, mas Samaprawita itdhem kapaleri. Mbok Sogol agigriya ing dhusun wanawasa salering nagari, pangupajiwanipun sade gogodhongan ingkang kangge jampi uyup-uyup sapanunggilanipun kala ing dinten akat ingkang kapengker upnika wanci tabuh, 5, enjing, pangkat saking griyanipun badhe dhateng peken ageng, sareng lampahipun dumugi salering dhusun grebeegan pranggul tiyang jaler tiga sami amarabot malah ingkang satunggal mawi teken tosan dupi celak kaliyan bok sogol tiyang jaler wau bikak swara santak nidikamandheg dika kula priksa Manawa anggawa apyun kula niki congsun diutus ing nagara, kalampahan gendhonganipun bok Sogol dipun galedhahi saaya, dalah kandhutanipun pisan utawi sinjang sami kapurih ngebut ngebutaken saeng tiyang jaler wau sumerep kanthongipun bok sogol isi arta, la rupiyah langkung ½ boten saronta tiyang jaler ingkang satunggal lajeng angrebut kanthong punika kabekta malajeng, saha tiyang jaler ingkang kalih ugi lajeng tumut malajeng mangilen bok sogol ajerit-jerit nedha tulung boten wonten ingkang purun nulungi, sanadyan wonten tiyang satunggal kalihsasarenganipun malampah bok sogol naming sami ajrih anulungi, jalaran pun durjana begal wau sami dipun kinten congsun sayektos mong kaing sakala punika para prayagung congsun pancen boten kenigng dipun tanggulangi ing tiyangkedah kaenut sakrere-krerenipun wasana ing mangke wonten durjana inking pindha congsun inggih sumongga ingkang mengku praja (kintunan) 1
Punika boten bilih dodok apyun kedah dipun sakajeng-kajengipun kenging anggaledhah naming mawi dipun jenengi prayantun pulisi, bilih boten inggih boten kenigng angaledhah mongka ameksa pangaledhah ing gidipun lados na dhateng parentah Jurungarang. ===========\===== Yogyakarta Gisik sagara kidul sawenehing dalu katingal amurub saemper kados urubipun lisah petroliyun dados sulakipun ijem para tiyang ing ngriku lajeng saged kemawon amestani, bilih punika treng candhanipu lalampah awon, pocapan makaten punika pancen anggumunaken anggenign kaconggah ambatang dhateng sadaya lalampah igkang kakinten longka, lajegn angathik-athik gathuk bote mawi dipun budi malih. Tumuwuh ipun urub wau, saking sumuking siti katandukan awa benter, gathukipun amurub warni biru, ing tembung walandi dipun wastani gas. Pun setradikrama ing dhusun Timun kabopaten Sakeman sawenehing dalu gadhah damel ringgitan wayang, kathah para kadang karuhipun ingkang sami ajagong, dene inking kadamel cagak lek para tamu awoning nganggur sami salikuran wonten tamu kakalih sami mandhor udur rebat leres lajegn sami suwala, ingkang satunggal dipun tabok kaping kalihkendel kemawonmandar sumbaripun ingkang ana bok wau lir kimase petruk andhedheli buta pejah, mara males salegane atiku, igeh dak enteni, sareng angagagi badhe anabok malih, punika dipun sanggi ing wangkinga kalaya mengsahipun ambeg degsura dhawah anjer papang angemasi, sanalika riwut pundhalang lajeng kukut. Madiyun Amarengi tumaponing tiyang sasadeyan ing peken ageng, punika sakala tanpa kara-kara, para estri sami malajeng asalang tunjang, adhuh kawelasan arsa ingkang sami dhawah,lajeng dipun ideg-ideg makaten ugi para tiyang ingkang asasadeyan grabah, gogodhongan punapa malih panganan saaya sasadreyanipun sami sande anosan palajengipun para tiyang tiyang wau sami abengok-bengok ana geger, geger temenan dene jalaranipun mangkaten wonten estri aside sinjang, punika dipun purugi bajingan sangadi badhe tumbas sinjang,s asampunipun sinjang dipun palajengaken katututan pun estri kacandhak dipun gujer boten saged uwal pun bajingan amedal juligipun sinjang dipun sendhal sarwi malajeng alok-alok ana geger, ana geger, kaji ngamuk para sasadeyan polahipun lir gabah deninteri, poyang-paying palajengipun pun bajingan lastantun. Samarang Wonten sawenehing tuwan ing kampong POncol dhteng ing wana sumedya anyanjata andhapan dumuginipun ing wana sampun ragi remeng-remen, sasampunipun amapan tuwan anoleh, ningali rencangipun andharadhog uwel-uwelen dipun tangledi, gene akowe dharadhog apa rara kadhemen wangsulanipun o o....... tehen gu.......ru......mbul niku wo......nten si....ma........lo......rek sanadyan tuwan inggih sanget kagetipun ananging semubargas dipun waspaosaken saestu katingal wonten gigiring sato ingkang korek lajegn dipun lepasi sanjatanipun maka edheg nunten tuwan tuwin renang sami malajeng dhateng dhusun asanjang dhatengpun lurah, ingkang lajegn anatab genthong, para tiyang sami dhateng sadaya sampun amirantos lajegn kerid tuwan dhateng ing wana, sadumuginipun ing ngriku samilampah mandhapan anyelaki gurumbul sareng sampun celak kalihan gurumbul nunten sami jorog- jinorog arebat papan pungkuran wonten satunggal ingkang amajegn amiyak gurubul inggih estu sima ananging simaning ayam, wah punika surakipun paa tiyang mawurahan. Cariyosipun sima,menda, lan bulus. \\*\\ Sekar pucung, rinengga mugikaatur, paduka jeng tuwan jurungarang Bramartani, kang pratistha ing nagari Surakarta. Bilih sarju, wardaya karsa puniku, anampi kinarya, rarampen isenisening, pabaratan pustaka di Bramartanya. Mrih puniku, renaming kang para sarju, pramaos sadaya, karsaha apring aksami, dhateng ulun kang nembe amethik gita. Malihipun 2
sampun kirnag ing pamengku, kang pinurweng gita, duk kala jaman rumiyin nenggih wonten critaning mong pethak juga.Lagya turu, neng ara-ara garumbul desa dangunira, mong sputa anulya ngimpi, priyangganya lamun mongsa menda pethak. Dupi sampun mantun genira aturu, nulya angupaya, ing menda pethak sedyarsi, dipun mongsa tan antara dangu nulya. Kacundhuk wus mongseta sigra amuwus mangkana lingira, rehning nogong dhek mau ngimpi, arsa mongsa marng sang maenad pethak. Pesthi yeku, saiki ngong mongsa tuhu,lahkapriye apa, sireku kepanggya mami, apa gelem sira arsa ingsun mongsa. Menda gupuh amangsuli ,amun ingsun nedya sira mongsa, iya ingsun datan arsi, nadyan prapteng ngarsaning srinaganata. Pesthi ingsun lakoni pra kara iku, sigegkang winarna, kocapa menanulya glis minta sraya dhateng bulus mitranira. Prapta sampun menda seta gyan sang bulus mangkana lingira, eh ta bulus mitra mami, praptaning ngong neng wismantana karyanya. Kagateku, ywanan sarjuning kalbu, ingsun niki arsa, minta tulung mring sireki, darunanya ngong samangkya manggih susah. Ywan sireku, tanedya nulung maring sun pasthi ingsun arsa,ngemasi wit ingsun arsi, dipun mongsaiya marng sima pethak. Prakareku, pakang dadi pamintamu, ingsun nurutana, kadi kang wus dadi janji, sapa tute janma minta tulungika. Risang bulus sadangunira myarseku, ing wartanign mitra, aris denira mangsuli, ing prakara iku tan susah sirarsa. Iya asung ing ngopahan marng ingsun sampuning mangkana nulya samisowan maring, nengih dhteng byantaranira sang nata. Dupi sampun prpata pasowanan bulus muhung myarsakena, kewala wontening jawi, rising menda pethak nulya marak sigra. Saos atur, klilana munjuk pukulun sang natangandika, iya wedhus sun lilani, menda matur awit patikbra amarak. Wonten ngayun paduka gusti sang prabu, ingkalapurwanya, dene lulun sedya arsi, dipun mongsa ing sima pethak. Pasireku, ayun mongsa marang wedhus putih kang aseba, iya neng ngarse sun iki, aturipun mongseta kadya mangkana. Ulun nuwun inggih gusti sang aprabu, sang nata ngandika, kang dadi darunaneki, enggoira yun mongsamring wedhus seta. Paran iku, rising mong mangsuli atur, dhuh gusti punika, prawita kala dk ratri, de patikbra nyupena among samenda. Pethak wau, nulya sang nata nabda rum yen mangkono iya, dadi mamangsan sireki, darunanya iku wis koimpekena. Sarta iku, koupaya wus katemu, dupi srinarendra, sampuning nabda kadyeki,pan kasaru rising bulus lampahira. Malbeng sampun ing pasowanan puniku, amuser lampahnya, pan sarwi ngucap kadyeki, angganing wang mangkya begja kemayangan. Sang prabu, sigra nimbali mring bulus sarwi angandika, na paran bulusireki, rising bulus mangsuli nuwun sng nata. Marmanipun ulun marak ngarsaengprabu, duk kalaniramba, ing wau ratri angimpi, lamun antuk anggarwaputra ang retna. Dupi wau, sang nata myarsa turipun bulus rehning nata, kagungan putrid kakalih, nulya wau ngandika mring sima pethak. Ywan kadyeku, iku wedhus yw kabanjur, siramongsa sabab wis katara lamun iki, impen iku minongka kembange nendra. Marmanipun kalebu babasan iku, ywa sring gugumarang, impen wit darunaneki, tanpa kasil myagn tana kanyatahanya. Lawan iku, den rani kembanging turu, marma datan kena, ing ngimanaken punika, pan sidi gempalasta caritanira. Rinipta ing dhusun Kebon dalem amarengi ping 13 Sura, SEngkala tinengeran Srenging janma angesthi gusti (kintunan) Tamatipun cariyos tanah jawi 7. Risakipun Majapait. Kacariyos ingnalika adipati Gajahmada tuwin Pecatondha angunjuki uninga ing ratunipun kawontenanipun tempuh ing jurit wadya tundra majapait kaseser, karaton sampun kakepang tuwin raden path sampun lenggggah sinewaka ing pagelran saha dipu adhep wadya punggawanipun sribrawijaya sanget anglesing galih, dene sampun kathah anggenipun paparing ganjaran teka atasing kasaenanipun mau kawales ing pawon wentala angrisak ingkang karaton saha sakathahing kakasihipun sang prabu dalah ingkang wadya nunten mingah sanginggiling gapura kadhaton karsa amanoni kawontenanipun ingkang putra sawadya punggwanipun inggih sampun kalaksanan tumingal tetela anggenipun ingkang putra anandukaken druhaka sarta kiyanat dhumateng sariranipun. Sasampunipun mangkaten sang nata tumurun lajeng tindak dhumaateng salebting pasareyan sanalika katingal wonten latu murub marakata cumalorot medal saking saleebting kadhaton 3
warninipun kados kilat kaliyan mawaswara goraya kados galudhug mawanti-wanti, sri brawijaya lajeng musna, embomk manawi baledhosing karato wau jalaran saking sandawa mrecon utawi sandawa sanjata, wadya bala islam lajeng angesuk dhumateng salebeting kadhaton ananging ing kadhaton sampun suweng, ingkang kantun among putrid darawati, tumunten raden Patah manjing salebeting kadhaton sarwi utusan andikakaken angupadosi sri Brawijaya, nanging boten kapanggih, sareng sampun tetela bilih ingkang rama sampun sirna, raden Patah lajeng muwus sangetinggih makaten risakipun karaton Majapait wau kala taun 1483. Kacariyos para pangageng tiyang islamlajegn parepatan sarta nyamantakaken rembag punapa ingkangprelu katindakaken sapunika, dene saking rembagipun pangulu ngampel raden Patah kaprayogekaken jumeneng nata wonten karaton Majapait para wadya tontraprayogi kapurih mantuksowang-sowang, ananging Sunan Giri ingkang taksih kagugnan serik ing galih, amargi tiyang majapait rumiyin sampun angrisak masjid dipun kados ingkang sampun kacariyosaken ingngajeng, menggah rembagipun sunan Giri makaten murih lestantunipun wilujeng karaton majapait karegem denign tiyang islamprayogi kabangun babar psian sarta sakathahing patilasan agama brahala kedah kasirnakaken icalipun tulah sarik sunan Giri karsa anguwasani majapait laminipun 40 dinten manawi sampu njangkep kawandasa dinten lajegn pasrah pangawasa dhumaeng raden Patah, atasing rembag punika kabujukan dening sadaya pagnageng tiyang islam. Kacariyos ngantos pinten-pinten anggenipun titiyang islam angobongi sakathahing pandamel tilasanipun tiyang Hindhu wau, sakathahing reca, gupala, tuwin pandamelan indah-indah dipun risak sadaya, ignkang taksih kantun among patilasan kadhaton gapura utawi sanesipun sawatawis ingkang ing jaman sapunika ugi kawistara wonten sacelakipun Majaagung, pasiten ingkang kalarumiyinnipun kadunungan kitha ingkang anglangkungi endah warninipun sapunika ampun sepen amamring sarta dados rurungkut. Sasampunipun rampung karisakan majapait punika, par apangulu tiyangislam lajegn sami anuweni kuburanipun Sunan Ngampel wiwit kala smanten ing ngampeldenta kasebut Surabaya, inggih punika minongka tondha pangenget-enget wontenipun babaya, ingkang sampun kaleksanan sartaminongka pengetan tumrap sunan ngampel ingkagn miwiti anyebut kitha Surabaya kados ingkang sampun kasebuting ngajeng. Sasampunipun punika para pangulu tiyang Islamlajeng sami mantuk dhumateng padununganipun opiyambak piyambak raden Patah inggih wangsul dhumaeng Demak Putri Darawati tuwin Pewcatondha amanjing agama Islam Adipati Gajahmada boten purun malebet agama Islam mila lajegn linggar dhumateng Singasari (Malang) apuputra jaler satunggal ingang amalesaken kasusahan dhumateng mengsahipun ingkang ngawoni dhumateng ingkang rama. Wondene raja putra raden Gugur saderengipun LInggar saking Majapait karsa tindak dhumateng tilas padalemanipun jumeneng wonten sangandhaping gapura maligi, ingkang dereng risak ing wengal sapunika gapura au inggih taksih kasebut denign tiyangjawi, Bajangratu, tegesipun ingkang boten jumeneng ratu, kala samanten raden gugur amuja semadi ing panembahanipun sarta angipat-ipate kang swargi kaparak cilaka kang angluwihi gedhe. Sareng sampun mangkaten raden gugur tumuntenlinggar magnetan kadherekaken para abdi nipun lajegn amanggen wonten tanah pareden ing Tengger, sarta salajengipun angawasani sawewengkon tengger, saha kasebut kyai Lembu manisraya, ingkang putra jumeneng raja ing Puger, Blambangan tuwin lumajeng, ing saterahipun dados pangaeng (bupati, patih sarta sanes-sanesipun) wonten ing tanahjawi wetan ing pulo Bli sarta ing pulo Sumbawa. Saking cariyosing tiyang, wontenipun para raja Bali punika sadaya, kmulanipun iggih saking raden gugur (Kyai Lembu Manis Raya) ingkang kasebut denign tiyang Bali dewa agung Ketug) Pethikan sakig Suluh Pangajar Taksih wonten Sambtipun. 4
Ongka 41, Kemis POn kaping 5 Sapar JImakir 1818 utawi kaping 11 Oktober 1888 Surakarta Wiwit ing salebetipun wulan Sura kapengker punika, saking kaparengipun kara dalem gustiKanjeng Sng aprabu, saben ing dinten Rebo sonten miyos lalangen dhumateng sitiinggil kidul tedhak dalem sakaliyan kanjeng prameswari anitih rata, ginarebeg para abdi dalem urdenas lurah bekel jajar punakawan prajurit tuwin abdi dalem gagolongan lebet ingkang nuju saos kaurmatan ungelipun musik ingkang sampun samapta wonten ingngriku, ingkang salajengipun minongka pasren utawi lalangen rarenggan regengipun wiyos alem wau, saestu amimbuhi prabawa sri kawruyannig kagungan dalem alun-alun kidul Kanjeng parentah ageng nagari sampun aparing pagnalembana tuwin tondha panarima awarni arta dhumateng tiyang anama Mertasetika, 2 pawira Setika 3 Kramasetika sami ing dhusun PUndhang bawah kabnupaten Kalathen satunggil tunggilipun sami anyalawe rupiyah slaka, tumrap ing bab katemenan sarta kawanteranipun anggenipun sampun anandukaken sanjata pitulung kala tiyang anama sawikrama ugi ing dhusun pundhung griyanipun katempah ing kecu, purun ananggulangi durjananipun ingkang saweg anandukaken ing rodapegsa, ngantos kaprajaya anjerbabah saha saged kacepeng, dhumawah ing pagnalembana tuwin tondha panarima wau sarana kagelaraken kawrat ing srat kakancingan wonten pasamuaning kabupaten Gatos Margi ageng salebetipun baluwarti ingkang sisih kidul ign sapunika kerep kaambah dening tiyang ingkang cotho dhteng reh tatakrami, inggih punika asring mangangge ingkang sanes leresipun kadosta: nganggekethu, kalung cal ara sukan kabayak landhung, sasinjang sarung, tuwin ngangge gamparan sasaminipun pangangge ingkng piyambakipun pancen boten kenging angangge, amila sarehning salebetipun baluwarti punika sampun saestu kemawon kathah para ruhur, dados patrap ingkang mangkaten punika temahan kerep anddosaken kaelikipun tiyang ingkang pancen angaji-aji Karajan amargi kakinten badnara lajegn dipun dhodhok kiprok wasana sanes bandara, ananging malah tiyangingkang selak ing kukudanganing werda, amila saking pamanggihkula tiyang ingkang gadhah lekas mangkaten wau arus kaparingan piwulang sarana kadhawahan pidananing praja, ing samurrwatipun amargi sanajan boten angayoni parentahanipun nagari, ananging nyamah luhurin gkarajan Laksitarja Gandarwo Kala angajengaken pasang banon pandhemen pager capuri kadhaton perangan kidul wetan sawetanipun kori Brajanala, inggih punika laladan kampong Kalurahan Wetan saleripun kagungan dalem griya lumbung wetan saben sonten saseraping hyang surya, para tiyang sacelaking nriku giris kagegeran dening kumrutuging baling barangkal ingknag boten kantenan pinangkanipun among ancer-ancer saking salering lumbung wau, nanging ing ngriku sampun kanyatakaken ingkathah boten wotnen punapa-punapa, mila ciptanipun sami boten sanes baling wau saking pandhamelipun pun uwa gandarwo, kala samantenngantos dados tatingalan ing kathah, saha ngawontenaken rame-rame, awit dhumawah ing baling mawi kasurak denign rare kathah, kaleresan griya ingkang kinarutuk ing baling payonipun saking bleg tilas wadhah lisah petroliyum dados dhumawahipun gumembrang, kalampahan ingkang gadhah griya ngili ngalih ing panggenan sanes boten watawis dinten kyai Gandarwwo teka sampun boten kaparng lalangen baling malih, kilap jalaranipun kendel ambok manawi saking pambudidayanipun ingkang griyanipun dipun sawati, dumugiing mangke katungka inggilipun pasangan banon pager capuri wau, lastantun wilujeng Kitunan. 1
Kala malem Salasa angrintenaken tanggal kaping 3 wuan punika kointen ngajengaken jam 8 sonten kula saweg lenggah wontening ngamben kraos ebah awit saking lindhu naming sawatawis santeripun Ingkangpunika mugi wontena lumunturing sihipun para sarjana aparing barkah saserepan menggah kawontenanipun lindhu wau saking daya punapa utawimanawi wujud kados punapa wuujudipun bilih boten kados pundinalaripun dene gadhah daya ingkangsamanten. Cinitra ing Bumipalan kaping 4 wulan Saopar ing warsa JImakir sinengkalan samadyaning giyuh angesthi kawruh katandhanNitimandasih. Yogyakarta Wah jrih kula, umobing kyai Condrageni sampun angluntakaken awu, dumugi kagungan dalem siti dhusunlenggah kadadnurejan pun krapyak sakiwa panengenipun sasaged saged anyingkiri babaya, prayogi sami anggaliya, supados pikantuk kagunan sewu, kenging dipun angge nyagak cagaking ngagesang, ing sagayuh sakuwasanipun. Kendhal Ing nalika dinten Kemis pon ingkang mentas kapengker punika, ing dhusun Ngampel kilen tumut kawedanan Pertuwan Kabuapten ngriki, griyanipun pak S sampun karebahan ing wit gebang, ing kala samanten pak S punika nuju kesah rundha, deneingkangwonten ing griya naming semahipun pak S wau, kaliyan tiyang satunggil sadherekipun pak S, punika, kapurih anenggani dhateng semahipun jalaran semahipun saweg wawrat meh andungkap ing ubayanipun, wasana dupi angleresijam11 dalu gebang ingkang celak ing wisma rungkat angrebahi ing wismanipun pak S punika, waktu smanten sampun sami tilem breging gebang tumumpang wisma terus andhawahi tiyangkakalih ingkang sampun sami tilem punika, ing sanalika terus samipralaya, o mugi skagaliya,nun tumuwuhingpapesthen ingkangkados makatenpunika, rak inggih angebati ing ngakathah. Kintunan. --===========\=========== Kirdhaning prana tuwin kumesaring maras lir tinebak mong luput nebekulanupiksani panjurungipun derma ing beji, kawrat serat pustakawartiongka 38, ijemanipun anacad sarta amgnerang-erang lurah peken sapunika tuwin wakilipun mengkaten wau derma kula ugi amangestutikarsa ingjengandika, namugnkula radi kasamaan bok bilih nalika dhawahaken kala ming panurat tumraping ing dalancang, ijengandika wau dereng girah sara ing paningal wontenipun taksih bloloken awit panacad tuwin pangerang-erang wau kula yakinaken saklangkung longka, wangsul pagnalembana ijengandika dhateng kramadongsa lurah peken ingkang sampun pocotpunika leres jalaran sarenglurah inggal sampun kaiden dening parintah ageng nagari, kakarsakaken amandhegani wawenangipun kramadongsa, waktu paedae badan ijengandika birat saingga patrap lesa ing kisma katiyuping ngangin mila punika kapanggrayanging lambe ijengandika kasab kaken ukeling ilat putek raosing manah, sirna budining cipta, celome manoning wonda, sareng nembe naruwe tiyang wekeling budi, lir pendah candhuka, kataman tirta, bilih ijengandika nedya ngungupaken edining sarira lurah kang pocot punapa boten kilak warta sade pamireng, yen ngatasipun parentah aeng nagaripunika, sampun sinebut secabathara, tegesipun datan kaweken pagnalem tuwin panacading liyan mandar ijengandika kagalih, ananging pangalem among saka pamrih, ananing panacad mung saka tanpa paedah, naming ngatasing ngaggesang wijiling para sudra, waktu sapunika limrah, nandukaken panacad tuwin pangalem awit saking wijining kautamen tuwu ing kamayaran punika, andadosaken kumaceluning kathah, o dene teka elok yen ijengandika bangkit angambangaken sileming sela item mekaten ugi sampun asisinglon yen mila temen panacad ijengandika, kula aturi prasaja angejawantah, atameng dhadha, awarana awonda, badhe katampe aklayan suka pirena, mandar lurah peken tuwin wakilipun wajib amikarakaken babaya ijengandika, luwars sakingngupa drawa. 2
Kalih dene malih, ijengandika naruwe, wakiling lurah peken saben injing sampun katingal samapta sakonca wonten ngandhap kenari jalaran punika anetepi kulwajibanoing pulisi, anjagi para dur kang nanjak karti sampeka, sanajan ijengandika yen nedya anranggbaya ngrisak patrap susilaning praja, sasampuna cumawis anggenipun ngapura, wasana birating sungkawa tumandukig pranata andhandhanggula. Dipun sabar tawekaling budi, terusen jroningtyas narima, lumakuwa saparenge, nrima wekasan luhur, ngalah thithik dadinya luwih poma ta sira aja, melik melok kalbu, meri kabudayaning lyan utamane ngrembug badan ta pribadi, urip wus ginantungan. Dhuhmitra ngong sudra derma beji, lamun sira kumacelu wriya, away remen manaruwe, mring kang bek amartengyu, utamane sira abudi, bangkiting anoragaga, mring kan gnembe mengku, pasar wetan ing ngayogya, bok Manawa jisim talaju rinukti, luwar sing ngupadrawa. Titi tamat ari slasa paing, tanggal kaping sangalas kang wulan surajimakir warsane, sngkalanya pinetung, angesthiya ingkang sajati, mring sliranta priyongga, away selng surup madhepa hyang suksma nongsa, supaya tuk nugrahanira hyang widi, teteping ing manira Saking juru pangrukti, trisawujud. Awon nganggur aluhung maeluwa pitakenipun murid kados ing ngandhap punika, boten gepok cacading liyan sumlanging manah kula ambok manawijandika kajibah nglampahi angger ukumanipun bongsa sarwa ninipun ingkangdipun golongaken bongsa jawi, nun ing adega-adeg 2 bab 282 punika tansah kirang nyenengaken manah, sami-sami yen jandika sakaliyan mardiwara condhong sumongga sami giyaraken cangkriman kemawon supados sumisiya, dhateng panyedaning liyan ngiras nambahi karya anggrinda manahkethul sokur bage yen karsa raaraosan bab kasusastra ambok manawi kula tuwin sarjana sanesipun krsa ngladosi wawan sabda, wah nambahi dados prameganing paradya, boten angobahaken tata tentrem wondene anggen kula muryani pratamaning cangkriman awon-awon kados ing ngandhap punika, gampilan kewala. O, klongkangan mas minta aksama jandika sadaya kewala, bab pitakenipun murid kecer. 1. Samongsa satunggaling tembung sigege ing ka:mongka urutipun wanda tutuka, da: utawi, ta: panyeratipun kados pundi. 2. . Samongsa satunggaling tembung sigeg ing Na:mongka urutipun wanda tutuka, Ca: utawi, Ja: panyeratipun kados pundi. 3. . Samongsa satunggaling tembung sigeg ing Na:mongka urutipun wanda tutuka, dha: utawi, tha: panyeratipun kados pundi. 4. . Samongsa satunggaling tembung sigege ing Sa:mongka urutipun wanda tutuka, Ca: utawi, Ja: panyeratipun kados pundi. 5. . Samongsa satunggaling tembung sigege ing Sa:mongka urutipun wanda tutuka, dha: utawi, tha: panyeratipun kados pundit, pethek kula ingkang tutuka, Ma punika kula pesthekaken dangu-dangu dados jandika tembungipun sampun ah sumanten kemawon rumiyin kula sampun sayah, mindhak boseni dhateng kang tar sengsem mring kasunyatan tuwin kasusastran mongka ta: wiwit cangkriman rumiyin. Rinaras puspa gambuh, wonten wujud langkugn agneg ruhur, suku panjang arosa lamuning ngeksi, tur datan wigya lumaku, awit farbe sakit lempoh. Sumongga dipun batanga, salah satungggal pundit ingkang sampyan karsani. Cinitra leking candra ping dwi dasa tri, parda eka, momana sinangkalan murtinarakakutengngrat. Wyantara pangindhung Batanawarsa, Manguncarita, roning dami, wilisan astha titiga, sampun lami gen kula kawelas arsa. Sumongga domjala, tembugn kawikedhik punika jandika muradi, supados sampun gumeter panggalih jandika gen badhe jandika ngupados wanggsulan pitakenipun siswa ngajeng wau, punika lo tembungipun kawi namugn sademi, rona mapa ngalung langeh, naming punika nun, wondene yen wonten mritra jandika kang sudi mitulungi kula inggih nyumanggakaken Mangun Carita. Tamatipun cariyos tanah jawi 3
7 risakipun Pajajaran Kala risakipun karaton Majapait wau, titiyang tanah jawi wetan dereng racak amanjing agama Islam sadaya, langkugn malih titiyang tanah jawi kilen milanipun kala smanten dereng kenging katamtokaken ingkang unggul kilap agama islam kilap agama HIndhu amargi warninipun taksih tansah apundhingandhiri kemawon. Nalika taun Ngisa 1390 sri Ciyungwanara ratu ing Pajajaran seda, sapengkeripun sang nata punika, karaton Pajajaran kapara nenem ingkang taksih dipun manggalani ugi dening tedhak sarta kula warganipun sri Ciyungwanara, menggah pasiten sawetanipun lepen Cipamali tuwin Citandhuwi, punika lebet bawah parentahan Majapait utawi lajeng kaedegan karajanpiyambak-piyambak dene ingkang warti baberkatan saput pirantosing Karajan tuwin pusaka, saha upacara bawating karaton Pajajaran kathah ingkang dhumawah ing Sri Majapait. Atasing panduman ingkang sampun mawut punika kintenipun lajeng dipun kalempakaken malihdening prabu Siliwangi, ingkang jumenengipun nata kinten-kinten taun 1463. Ingkang kacariyos ing saibul hikayat prabu Siliwangi punika sugih garwa putra, garwa saha paminggiripun kathahipun satus seket satunggal(151) ingkang putra kathahipun pitungdasagangsal(75). Awit saking piwulangipun susuhunan Gunungjati (She Ibnu Maolana) dhumateng wadyanipun sang nata ingkang wonten tanah Jawi Wetan mila lajeng kathah sanget wadya ingkang sami malebed agama Islam ngantos saged andadosaken ruharaning praja, sarta kathah ingkang lajeng purun ambadal parentah, kala smanten sang prabu Siliwangi angalngkungi duka sanget enggal karsa angrisak ingkang wadya ingkang adamel druhaka wau, saksana lajeng bidhal kagrebeg denign wadya kathah, ananging ilalah karsanipun punika teka boten kaleksanan nunten bidhal saking bribes lalayaran malih,kadherekaken ingkang wadya kathahipun 800, lami-lami dumugiing pasisir kidul ingkang ing sapunika ugi taksih kasebut palabuwan RAtu, kocapa sareng sang Prabu sampun kondur ing kadhatonipun tumunten ingkang putra prabu Gurugalangan kawisudha dados mangkubumi,s arta kapasrahan bangbang lumaluming praja ing Pajajaran kajawi punika mawi kadhawuhan dikakaken yasa maligi endah ingkang anglangkungi ageng, kawartos sakanipun ngantos wolungatus iji, kaparingana nama sasaka dhomas dene patilasan punika wonten sacelaking kitha Bogor wontenipun lalampahan ingkang kacariyospunika kala tau n1480-1488 dene risakipun Majapait menggah kawontenanipun Pajajaran kasebut ing ngandhap punika. Kawontenanipun karaton Kaperang tiga. 1. Perangan wetan inggih punika tanah Galuh, Limbangan tuwin Sukapura 2. Perangan tengah, inggih punika tanah Priyangan, Krawang, Jakarta tuwin Bogor 3. Perangan kilen inggih punika tanah Banten. Kacariyos atasing pangawasanipun susuhunan Gunung Jati saya lami saya ageng, ngantos saperanganing tanah ingkang sisih wetan kapasrahaken sarta teluk dhumateng bawah parentahipun susuhunan Gunungjati, dene saperanganing tanah ingkang sisih kidul ingkang dipun rehaken dening tumenggung titiga, 1 masjanja, saha ingkang sampun manjing agama Islam ingkang temahanipun kaparingan sasebutanMangkubumi denign Hasanudin putranipun susuhunan Gunung Jati wau. Tumenggung ingkang ongka kalih kakasih Prabu SEdhah, inggih punika putranipun prabu Siliwangi, jumeneng dados senapatining yuda, panggenanipun celak redi Pulusari,sarta ingkang ugi kaparaban lurah Pucukumon saha Ajardhomas. Tumenggung ingkang ongka tiga inggih ugi sampun maning agama Islam asmanipun boten kasebutaken Pethikan saking Suluh Pangabar Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 42 Kemis KLiwon kaping 12 Spar JImakir 1818 utawi kaping 19 Oktober 1888 Surakarta Nalika dinten Jumuwah enjing salebetipun nagari, wonten pawartos ingang sakalangkung damel geteripun para tiyang, bilih wonten kraman saking tanah wetan ingkang sami makuwon ing pasanggrahan dalem kamangkunagaran srikaton sampun amejahi walandi kakalih, saha cinabandar pakapyun ing Karang pandhan ing saestonipun makaten. Wonten tiyang nami Imamreja kabayan ing dhusun Kalangon punika kasengsem sanget dhaeng ibadah, punapa malih amulang rare dhateng bagnsanipun agami, dereng lami tiyang wau saking Kalangon angalih dhateng ing Girilayu, wonten ing nriki sansaya amempeng ibadahipun mandar asring anglempakaken para muridipun sami ing ngatag salawatan tuwin dikir. Nalika wonten ing dinten salasapun Imamreja,para murid sami dipun sanjangi, bilih wonten ing Malem Rebo piyambakipun badhe angrasulaken para murid sami gupuh sami anyumbang ,s asampunipun rampung anggenipun angrasulaken wau, punia lajeng salawatan tuwin dikiran sadalu amuput wonten ing dinten rebo imam reja sanjang dhateng para murid bilih piyambakipun badhe mangkat dhateng talaga pasir bawah Magetan mawi anyipeng wonten ing pasanggrahan Srikaton manawi sampun dumugi talaga pasir para murid kinen amumule ugi wonten ngriku, ing mangke tamtu para murid sami binuka, asumerep sawentehipun dhateng anggganipun Imamreja.Rebo sonten imamreja bidhal sahanak rayat tuwin sadherek sabiyungipun dhateng Srikaton sadaya sami smapta ing dadamelipun para murit inggih sami anusul ananging lampahipun sarenti, para murid ingkang sami anusul wau, inggih sanak rayatipun sadaya, sareng sampun angalempak kirang langkung jaler, estri saha rare tiyang sawidak kathahipun punika imamreja lajegn angwedharaken kajengipun sarwi alenggah krusi amojar, eh anak murid kabeh wruhanira ing dina ngiki ingsun wus pinarengaken dening Hyang AGung, ajumeneng Imam sampurna ingsun ajujuluk Jeinal Abidin sira padha anyembaha menyang ingsun. PUnika nunten sami salawatan tuwin dhikiran menggah tegesipun jujuluk wau: lalananging agama linuwih, dene Imam sapurna, pangartep kabuntas, ing mangke imamreja sampun mahambeg sudira tan keguh dhateng pakewed dipun elikaken dahtengpriyantun pulisi ing ngriki, priyantun wau dipun ancap ing dadael lameng, patrapipun imamreja sansaya angungasaken kapurunanipun sanjangipun duwek-duwekku dhewe, apa abamu, kamanah bilih katandukakana patrap rodapaksa, saestu inggih sampun saleresipun ananging inggih lajeng riwut saestu kadadosanipun inggih dereng kantenan pramila pasanggrahan laeng kakepang bathethet kajagenan sampun ngantos wonten ingkang gagal saha nunten kaaturaken dhateng panewu gunung ing Karangpandhan saha anyuwun Bantu wewahipun tiyang ingakng angambengi wau. Panewu gunung sanalika lajeng anglempakaken tiyang samapta ing dadamel kinen mangkat dhateng pasanggrahan srikaton saha lajeng angaturaken dahteng wadana gunung nagari rahaden ngabei mangkureja,menggah suraosipun aturan bilih wonten kraman ingkang adamel resah wonten pasangggrahan srikaton saha dhatengipun kekenan wanci bedhug dalu, satampining aturan wau rahaden ngabei mangkureja lajegn gita, angaturaken dhateng lurahipun rahaden mas AryaSubrata, kalih-kalihipun nunten sami sowan panjenengan dalem kanjeng gusti pangeran adipati ARya Prabu Prangwadana, sasampunipun konjuk aturan wau, klaih-kalihipun wau sami ingandikakaken sowing-sowangan panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen tuwin kanjeng tuwan asisten residhen wiysoipun panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen saking dalem saha sampun anampeni aturipun rahaden ams Arya Subrata, punika lajeng katungka, sowanipun kanjeng tuwan asisten mawi angirid rahaden ngabei Mangkureja, panjenengan dalem kanejng tuwan residhen lajegn utusan animbali panjenenganipun tuwan Sekretaris ingkang ing ngandikakaken angaturi panjenenganipun tuwan mirliterekomandhan sasampunipun para ruhur titiga wau sami anglempak ka pirid ing kawontenanipun lapuran kendheling rembag sami amrayogekaken angangkataken prajurit ingkang ambabar pisani lampah, pramila panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen lajegn andhawuhaken lampahipun prajurit dharatan saking beteng tiyang tigangdasa, titindhih opisir stunggal prajurit kapalan llegyun mangkungaran tiyang tigangdasa titindhih opsisir satunggal prajurit kapalan dragonder tiyang sadasa titindhih komandhanipun dene prajurit kapalan wau sadayanipun pandhegani Ritmister Meyer, sadaya prajurit sami 1
asamapta ing wewekanipun ing palagan bidhala dalu pnika wanci jam sakawan amurih cancutipun prajurit dharatan katumpakaken kareta,menggah kalempakipun sadaya wonten ing peken karangpandhan sami angentosana rawuh dalem kanjeng tuwan residhen panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen karsa tedhak anjenengi saha amandhegani pribadiu dhateng sadaya lampah-lampah, menggah bidhalipun mawi kadherekaken panjenenganipun tuwan sekretaris asasarengan panjenengan dalem kanjeng gusti pagneran adipati Arya Prabu Prangwadana, ingkang kadherekaken ingkang paman pangeranARya Suryadiningrat tuwin rahaden Mas ARya Brajanata, punapa malih abdi dalem patih tuwin abdi dalem wadana jaksa rahaden ngabei itrabradata, ingkagn wau wadana gunung ing Karanganyar, saha abdi dalem tuwan Pogul Insepekturing kopi bawah mangkunagaran ingkang wau wonten ing Srikaton sampun terang jajahanipun ing kiwa panengenipun ngriku sdaya, jam wolu enjing dinten jumungah prajurit sampun dumugi ing peken Karangpandhan boten antawis dangu panjenengan dalem kanjeng tuwan residheninggih rawuh, kendel sakedhap angasokaken kapal nunten bidhal aminggah dhateng pasanggrahan Karangpandhan sareng dumugi ing dhusun dhukun sami kendel malih, kagalih prayogenipun prajurit kapalan ingkang angepang, prajurit dharatan ingkang angesuk medalipun para durhaka saking pasanggrahan pramilaprajurit kapalan ing ngandikakaken mangkat rumiyin urut margi simpangan ingkng anjog pengkeran pasanggrahan ingkang mongka pangirid rahaden ngabei Citrapradata, kaaantawisaken dangunipun nunten prajurit dharatan kaangkataken urut margi ingakng anjog ingngajenganipun pasanggrahan ingkang mongka pangirid tuwan Pogul wau, para ruhur inggih sami bidhal anguntabaken lampahipun para prajurit sadumuginipun ing pasangrahan prajurit kapalan angepang pasanggrahan boten antawis danguprajurit dharatan inggih dhateng lajegn angesuk dhateng ngajeng konten ingkang kaineb sakin gngalebet tuwan pogul ingandikakaken majeng dhateng konten andunung-dunung na dhateng para durhaka, bilih para ruhur sami rawuh, yen wonten ingkang anuwuhaken sakserikipun ngantos kami purun sami mahambeg degsura, punika sami kaaturna badhe katiti pariksa, boten wonten amangsuli, mandar sansaya sora anggening dhikir, makaten wau ngantos rambahkaping pinten-inten meksa boten wonten igakng amangsuli, sampun kacihna wela-wela, bilih para durhaka sampun boten kenging kadamel sae, pramila lajeng kadhawahaken ajengipun prajurit dharatan titindhih lajeng amatah sarsan ingkang saged dhateng tembung jawi, kinen amedharaken bilih rawuhipun para ruhur wau, namugn badhe atitipariksa ingkawontenanipun pramila manawi wonteningkang badhe angaturaken sakserikipun kinen amedal sarwi anyelehna dadamelipun inggih boten wonten ingkang magnsuli, madar badhe anjebol sasarengan medal angrangep ing dadamel konten lajeng kaineb saking jawi dening sarsan wau, pun sarsan kaancap ing lameng, tujonipun dipun ampingi kancanipun ingkang cakut ing tandang, pun durhaka ingkang angancap katadhahan poporing sanjata, dhawahlajeng dipun sangkuh anemahi pejah, punika titindhihlajeng abasami anjojoh anaram jandhela, sasampunipun nunten aba angungelaken sanjata, sanalika pun durhaka lajegn cep kalakep kendel konten kawengakaken rah aktingal belabaran pun durhaka nunten sarenti medal saking kamar, arsa anutut anyumanggakaken jiwangga, ingkang boten purun medal sami dipun galandhangi, salajengipun sami dipun bestani sadaya, sasampunipun dipun titi pariksa ingkang pejah tiyang sawelas jaler sakawan esri satunggal rare satunggal ingakng kataton jaler kalih,estri kalih, ananging ingkang satunggal antawis dangu ingih pejah. Pepejah tiyang sawelas wau kalebet Imam Sampurna tuwin Senapatinipun denepejahipun senapati wau, ing saderengipun prajurit dhratan tumandang, awit sadhatengipun prajurit kapalan pun Imam Sapurna tuwin Senapati sami angrangsang sarwi alok: sbillulah, kadhawahan sanjata dening prajurit kapalan legyun senapati dhawahpejah, Imam Sampurna taksih angesuk kadhawahan ngantos kaping kalih naming kataton kemawon lajegn oncat malajeng malebet ing pasanggrahan konten nuten dipun ineb dene enjingipun ing dinten Jumungah, konca pulisi saged anyepeng durhaka pitu tiyang,ingkang sami anjeblo ing barisipun pulisi. Konduripun para ruhur wonten dinten Setu siyang, makaten ugi prajurit dharatan ingkang mawi kapethuk para tuwan tuwan saha lampahipun ing ngayabayab para opisir, punapa malih kaarak dumugi malebetipun ing biting, bebestan tuwin prajurit kapalan dhatengipun sonten. 2
Ing Cicencut tindaking pamungkasaipun lalampahan punika, para ruhur kakalih kasebut ingnginggil punika sampun sami tamp tarimah ipun kanjeng gupremen saha sanget ing ngalembana dening sripaduka kanjeng tuwan besar. Bayi katedha segawon Rara anama Kasiyah, gagriya ing dhusn Majadhuwur, dhistrik jatinom sampun pinten-pinten wulan embokipun tansah anggagas andulu solah saha wujudipun badan katingal weweg amenter-menter, embokipun ngantos pitaken mangkaten: Orae kasiyah, tak sawang pirang-pirang sasi kok awakmu menter-menter iku kena apa. Kasiyah mangsuli: ah, embok jarene prawan ki becik nek lemu besuk yen ngarepake laki bae ngurang-urangi,ngebleng,s aksan gawe. Embokipun Kasiyah: Ah, ning aku kok ora anduga, kok kalungmu wis ilang, orak sak temene nek kowe glothag-glathe, ayake. Kasiyah: glotha-glathe priya ta, ding ding goglothag lathe we sapa. Embokkipun Kasiyah: lah,kok kowe saben nyang gaweyan dheplok kopi kaegon mulelengan nganti kliit ngentekake lenga sk bekong, lah nek ngangsu nyagn sumber kaeja gok luruk sapisan wis mangkat kaya ta nutu nyang tongga bae sirep bocah lagi mulih, mara toh pikiren. Kasiyah jarena prawan iku kang sregep ngangsu, yen laki akeh tukone, jarekon resikan ben oleh bojo ora jinggot. EmbokipunKasiyah ning rak ya sing memper, karo maneh prawan saiki kiye bareng usum langendriya pancen ora kena diandel akeh sing kenyut naygn menak jingga. Kasiyah: ah kok di gebyah kaya uayah embok wong urip iku rak apa la lurine, yen kowe nalika dhaubkaro sibapak ana praptan Cayudan aku mesthi turun nglambrang ana warung pelem, yen ora mangkono rak ora. Sanalika embokipun kendel sareng watawis wulanmalih, anggenipun ngandheg pun kasiyah sampun katingal ageng, sampun meh andungkap 9 wulan embokipun tansah prihatos lajegn dipun pitakeni malih wis genahkasiyah koweiku meteng, ktara saben sore ana jago kluruk satemene meteng karo sapa, apa karo kaume, apa karo mandhore, embok ngakuwe gene, . Kasiyah: sing tak gongaku we apa, wong satemene ora meteng bok kok sepatani aku gelem dene gone wetengku gedhe iki, bareng awakku bedhah usus ku kemambang, dadi kuwaya munjuk mayag mayag dadi dhugal kliwat saking iki saben dina tak urus-urusi, godhong maja, pelem mentah, jam buk kluthuk jeruk gulung, wong ora bias murus kapriye ta. Embokipun Kasiyah: kathik ku waya munjuk bledhang semono e nemoni apa kowe kasiyah banget bagnet nggonmu cidra, iyaya, manungsa kena kok cidrani, nanging sing gawe urip ora kena kok cidrani,aja dumeh gampanglehmunglakoni,lera-lere mongsa dadiya gawe, wong urip iku yen wis anglakoni enak bangetuga bakal nemu lara banget yen wis anglakoni gampang bagnet uga bakal katekan angel bagnet mula aja pisan wani agampangake barang angel. Sarehning kasiyah meksa kikib embokipun lajeng kendel. Kocapa saleetipun wulan Sura punika, wancijam 4 enjing, pun Kasiyah karaos badhe gadhah rare amargi ajrih kalayan embokipun lajeng medal dhateng sajawining dhusun sareng jabang bayi sampun lair,lajeng kabucal wonten sapinggiring lepen katutupan padhas embing- embingipun sami kecar urut margi, ananging pun Kasiyah lajeng kesah saking dhusun ngriku. Enjingipun kaleresanpulisi papriksa pager, sareng dumugi sacelaking dhusun wau sumerep keceran embing-embing, saha sapinggiring lepen wonten sagawon kathah arubung-rubung, sareng kanyatakaken amanggih bangkening jabang bayi ingkang mentas lair, sampun ical sipatipunkatedhaing segawon. Pulisi lajeng ngupados katrangan sinten ingakng weweka dhateng ing dhusun ngriku, angsal panginten pun kasiyah, mila lajeng kapikut kapriksa ngaken temen sampu ngadhah rare lajegn kabucal wau, amargi rumaos isin anggenipun bedhangan kalayan tangganipun tiyangnama Kramasengaja, dipun selaki, sanalika Kramasengaja kacepeng, kapriksa mukir lajeng kebetehaken. 3
Kasiyah , e, kramasengaja, kok kowe ngango mukir, nggonmu dhemeni aku becik temen watekmu. Kramasengaja, lah dhek kapan aku dhemen kowe, sing wruh sapa. Kasiyah: e, kathik wong dhemenan nganggo saksi, dene nek lagi temon ana kemrosak bae gragapan bok kowe eling gunemu nek durungklakon ping pira leh arep megat bojomu,ping pira nggonmu muni arep ningkah, malah arep kok dolake sapi. Kramasengaja: ah iku rak kandhamu dhewe wong aku wis duwe bojo kok dhemenan yen niyat gelem bok nyang tambak segaran bae, gawa andhong. Kasiyah: o, ya aku kang wis luput lumrah wong lanang yenlagi duwe karep kandhane sak kranjang gambir, supatane arangkranjang, wis yataklakonane dhewe. Saksana kasiyah kalayanKramasengaja laejgn kapeksa kapusara, kadhaupaken wontening salebeting kunjara,kilap badhekadadosanipun (kintunan). 4
Ongka 43 Kemis paing kaping 19 Sapar JImakir 1818, utawi kaping 25 Oktober 1888 Surakarta Tiyang jaler anama Cakrawijaya, griya kampong saragenen kaparak tengen sampu nlami angggenipun anggadhahi sakit esri, ngantos mayeng anggening ngupados jampi, ananging boten migunani, sasakit wau saya lami saya sanget temahan gnantos irungipun garuwung, saking jubeging pamanggih awit sampun kakathahen prabeya boten saged waluya, saha rumaos wiring jalaran ingang garana kadhahar ing sanghyang Rajasinga, amila saking ciptanipun aluwung puputa ingkang yuswa, marengi dintenmalem jumungah tanggal kapng 29 mukaram nembe kapengker punika pun Cakrawijaya sasarengan nedha akaliyansanakipun ingkang nunggil sagriya, asampuning rampung anggenipun sami nedha, boten antawis dangu pun akrawijaya lajeng medal saking salebeting griya, tanpa criyosan akaliyan para sanak wau, sarehning sami boten pisan anglegewa manawi pun Cakrawijaya anggadhahana panyipta kados ingkang kasebut nginggil pramila kakendelaken kemawon kaantawisaken cakrawijaya dangu boten wangsul lumebet ing griya, para sanaklajegn gita angupadosi, dhateng sakiwatengenipun ing gnriku, ananging boten pinanggih, wasana sareng kaupadosan dhateng kebon sawingkinging griya kapanggih sampun gumandhul wontening ngepang wit nongka,saha sampun pecat jiwanipun para sanak lajeng sami nedha tulung, sarta lajegn lapur dhateng lurah kampong (kintunan) Yogyakarta Ing dhusun ngriki kaetang kathahpara tiyang sami malebet agami Kristen wonten sawenehing tiyang nama Kyai Kramasentika, saking dhusun Sanggrahan (Kalasan) sampun angsal sawtawis dinten punika kadangangan pulisi, lajeng kacepeng kalapuraken saha kakurung, kilap dipun cepeng punika kados pundit, babagan agami nagari rak boten wenang maelu. Prabalingga Amarengi tanggal kaping 16 wulan ingkang mentas kapengekr punika, kinten jam tabuh 6 ½ enjing, wonten tengera titir, anyasmitani bilih wonten rjaa pejah sarta sawatawis kathah para tandang sami asikep dedamel amurugi panggenan titir wau,w asana sareng dumugi brugan (plabuhan) bilih ing ngriku wonten sawenehign tiyang jaler pralaya gumilang-gilang celak kalayan pinggir plabuhan saha malihjanggganipun katingalan angemurah meh tugel,kacariyos mila piyambakipun pejah kados makatenpunika, jalaran sampun kekathahen anggenipun nyambut yatra dhateng juraganipun kaagorok piyambak supe dhateng badanipun, o, sumongga sami kagaliya nunpejahingkang makaten punika punapa boten teksih samara, saupami ngendhat a utawi suduk sarira boten makaten ingkang sapisan anggenipun pejah tebih saking griyanipun kaping kalihipun wonten ing pinggiring plabuanpunika prakawis teksih wonten astaning pulisi, kilap kadadosanipun. Batawi Angleresi jam tabuh 6 sonten wonten sawenehing tiyang islam nama Rasiyun gagriyaing tanah KOmandhor, kacariyos sampunngamuk kaliyan lading dhateng bojonipun anama bok Mot dene Purwanipun makaten. Ing wanci sonten punika purn RAsiyun nuju mlampah- mlampah ing margi ageng Kramat kaleresan pun Siyun pnika aningali bojonipun saweg samimlampah sesarengan kaliyan rencangipun tuwan V.D.P. ing Kramat, inggal pun Siyun anyepeng astanipun ingkang estri, jalaran boten sabar saking panasing manah, lajeng ingkang estripunika kasuduk kaliyanlading, sawatawis labeting lading kaprenahingngandhaping prembayun, sakala punika ownten cina singkek ingkang sumerep wasta Ki Long, sigra amrepeki ing prenahipun Rasiyun wau sarta tengginas angroyok lading, dene pun Rasiyun punika angkahipun badhe angoncati lumajeng, ananging sampun kadekep ing astanipun Ki Long, lajeng kalapuraken dhateng tuwan Sekaot ing Kramat, kocapa igkagn nandhang roga 1
tiarda, ing sakala punika kintunaken ing wisma pausadan,marmanipun kathah para titiyang ing ngriku sami angalem saking kuwanteranipuns angsingkek Ki Long.(kintunan) Cina Serat kabar Wapo ingkang medal tanggal ping 27 Citguwik taun punika, anyariyosaken bilih ing kitha Tihiyansin wonten tiyang estri satunggil angleresi saweg garbini, sampun langkung saking wulanipun dereng lair, kacariyos ing satunggal dinten angraos bilih padharanipun ebah-ebah menjuluk tiyangestri punika sanget ing bingungipun ing sakala punika gludhug tuwin kilat thathitmaliweran saha malih tiyang estri punika kaget awit aningali saking rarupen ignkang mijil sing lesanipun saha malumpat ing jandhela.. Para ingkang sami anenggani salebting griya wonten ingkang udani, wicantenipun barang kang metu saka gulune wong wdon iku, iya iku kaya dene ula sarta awane kira-kira sekaki, la nana sungune anganggo sisik. Sakala punika tiyang estri wau kapulasara ing padharanipun dahteng dhukun boten kraos jalaran kalenger, kace\riyos yen padharanipun sampun kothong. Truka Ing dhusun SAren kacariyos ing ngriku wontensawenehing tiyang estri sampun anglairaken jabang bayi medal tigang iji, dene jabang bayi samanten wau estri sadaya, wah ari- arinipunnamungkalih iji, sakala punika anddosaken begjaning yayah renanipun jalaran para ingkang sami martuwi rare punika sami amisungsungi yatra utawi sanes-sanesipun. Prahara ageng Dumunung sisih kidulipun nagari Amerikah, ing ngriku kacariyos sampun kataman ing prahara rebut ing New Orlean wonten 50 iji baita kapal areng kerem punapa malih margining kareta kukuskathah ingkang sami karisakan (kintunan). Dhasar, lan ajar Tiyang nama Kartadikrama, ing Majasanga Bayalali, dados jagi angkruk kabawah Kartasura, sampun kawelantrah salaminipun pun Kartadikrama wau pakaremanipun pandamel juti, amargi saking katarimahing lampah ing nuludan dening ingkang kapendeng, saged mencok dados jagi angkruk ingkang angsal balonja saha pemahan saking nagari, limrahipun ing ngatasipun tiyang alit sampun tentrem amargi angsal ajar sakeca, ewa samanten sarehning dhasaripun ahli juti, meksa boten saged marem wajibipun saben dalu tansah ngadhangi margi anyegati yang langkung, ingkang rila dipun tedhani salaran sabrang maujuding babektan wondening bilih tiyang ingkang dipun tedhani salaran amakewed pun kartadikrama asring purun anandukaken pangroda, malah kala rumiyin sampun kadengan dening pulisi anggenipun kartadikrama anedha ni salaran kalayan pangroda sawenehing tiyang anglampahaken grobag kenging panganggenipun warni timang emas lajeng kaukum bucal laminipun 4 taun sahantukipun saking bucalan jumeneng dados angkruk malih, saha taksih lastantun anindakaken juligipun dados anetepi babasan ayam trondhol manggen ing padaringan embok mawi na sampu katuwuken anggenipun nandukaken pakarti juti, ngibaratipun saupami tiyang sugih sambutan sampun mangsanipun ambayar kropyok kala wulan ingkang kapengker punika, wonten tiyang salatiga kakalih badhe sadeyan roti dhateng nagari Surakarta, sarwi amikul kepek pukul 5 enjing lampahipun dumugi sacelaking angkruk maja sanga, ing ngriku kartadikrama sampun malangkerik wonten satengahing margi ageng, sarwi amangangge cara walandi, anyangking teken dupi tukang sade roti wau celak pun tuwan palsu lajeng nyuwara tembung malajeng e, sapa itu, brenti dhulu, orang mana, pagi- pagi tidhak bawak upet kagetipun tukang roti lajegn sami andhodhok garagapan o, dara tuwan kula punika tiyang salatiga badhe sade roti dhateng nagari, upet kula sampun pejah, tuwan pal su anyentak e orak praduli, mesthi kowe tak cekel tukang roti matur angasih-asih: mangke ta, 2
dara tuwan ingkang sampeyan dalemi kitha punapa dhusun ytuwan palsuamangsuli: aku tuwan Susman ing Klathen. Sanalika tukang roti sami anggraita, yen ing Klatehen boten wonten tuwan Susman upami wontena mongsa dumugiya ngriki, sadangunipun sami garenengan Kartadikrama lajeng angucap wengis ah, tidhak usah kabanyaken mulud kowe apa nuruta tak cekel apa mung aweh tukon srutu bae nyang kau siji wong sakethip sabab kabeneran aku selak katagihan. Sanalika tukang roti lajeng bayar arta satunggaling tiyang sakethip mila lajeng kalastantunaken lampahipun wasana saantukipun saking nagari dumugi ing Majasanga pukul ½ 7 sonten sarwi amikul kepek kothong, lajeng kasegat malih dening Kartadikrama mawi sandhangan cara jawi, kangggrak badhe kaladosaken dhateng pulisi, amargi pyambakipun jagi angkruk sababipun lumampah boten bekta upet tukang roti amangsuli pripun ta konca angkruk kok kenceng temen niki rak lagi surup kok dikon gawa upet kartadikrama mamangsuli empun cara ne ngriki, ampun malih surup embok awan yen boten gawa lentera gih kula cekel awit wong tompa dhawuh ign printah niku rak kapara diluwihi, ampun yuda kencenge, wonng empun di pitaya rumeksa angkruk mawon kok boten bias kenceng rak kebangeten, saksana tukang roti badhe malajeng, kabujung dening kartadikrama, karebat kenging pikulanipun mila tukang roti lajegn lapur ing parentah, pun Kartadikrama kacepeng, kapriksa griyanipun pikulan boten pinanggih kalajeng ical ananging kartadikrama lajeng kapusara kaayab ing para pulisi, kaaturaken malebet ing loji ingkang sampun kasadhiyakaken gedhonging para druhaka, prakawisipun lajeng kasereg ing ngarsa pradata. Punika lo, dhasar kalayan ajar, tiyang jagi angkruk wau sanajan babagan alit nanging paperanganing pulisi alit dados pamawasing andadosaken bilih kirnag titi tamtu ambabayani (kintunan). E e dene sampu antawis lami angalun-alun metabaring pustaka Bramartani teka kriang regengipun awit para moncer punapa dene para sepuh kang sampun sami waskitha ing kawruh sami boten karsa angedali leledhang, lo, punika sabab sangking punapa ta. Dhuh mas Agus jaka baruklinthing, sumongga kula aturi miyos ngriki lo padha gunem gunem raos kalih kula, iyah bok sampun andhelik mawoneh. Mriki tamriki, ngriki lo padha jagongan ing ngalun-alun Bramartani golek papan dhing rada eyup ala nganggur rak nggih saejagongan ta, sumongga gus padha cangkriman kula gadhah ongka 15 15 15 9 9 9 6 6 6 3 3 3 1 Lo punika ongka saaya gunggungipun 100 lah sak punika kula nedha sepalihipun 50 katataha kados makaten nanging nggen sampeyan malih smapun ngantos gempal ongka, kados ta ongka 15 smpun sampeyan gempal mendhet 1,2 utawi 3,5, yen sampeyan karsa mendhet 15 inggih 15 babar pisan 9 inggih 9 salajengipun sumongga tag us kula aturi maringi palihanipun. Cinitran ing Bintara ping 9 sapar sinangkalan sarira kula angesthi wujud Pun Marsudi. Kulanuwun kyai Wasibujaningrum sampun dangu tanggen kula badhe sowan ing ngarsa panjenengan nanging kula waawas panjenengan kados boten nate katingal tedhak ingnalun- alun pustaka Bramartani ngriki, dados kapeksa sak punika kula cumandhaka ngaturi panjenengan mugi karsa atedhak ingngalun-alun ngriki, o kyai, inggih sewu sewu gunging daduk panjenengan ingkang kula pundhi. Baresipun sowan kula punika bilih marengaken saha dhangan ing panggalih panjenengan kula nyuwun saserepan kalilana kula matur. Anakipun sibapa saha si biyung punika namugn kakalih, kula klayan adhi kula, daods kula punika pembajeng, adhi kula kang waruju, nalika kula taksih alit dereng dumugi ing mongsa 3
katilar bapa biyung kula sami pejah, sak punika kula saha adhi kula sampun sami dhumugi ing mongsa, saben dinten adhi kula tansah tetaken dhateng kula, tembugnipun endi kang adhiku. Ugi kula sampun poyan wangsulan kula: e dhi kowe iku ora duwe adhi, krana si bapa lan si biyung iku anake mung 2 aku dhing barep kowe dhing waruju sibapa lan biyung banjur padha mati, dadi kowe iku yaw is ora duwe adhi meneh, krana si bapa lan si biyung iku anake mung 2 aku dhing barep kowe dhing waruju si bapa lan biyung banjur padha mati, dadi kowe iku yaw is ora duwe adhi meneh krana kowe wis di arani waruju. Nanging adhi kuula wau tansah pangudiing pitaken dhateng kula: tembungipun ya aku duduhna adhine waruju. Lo punika kula lajeng angraos wangsulan kula iya dhi nek kaya tutur mu iku nadyan aku anak pembarepe si bapa nanging iya uga duwe kakang, lah sakiki kepriye meneh, rehning si bapa lan biyung wis padha mati sapa kang dak takoni, e alokn tad hi, coba dak sowa nyuwun pituduh maring kyai wasi bujaningrum krana iku pandhita wus miwuwur sidiking paningale, menawa karsa aparing pituduh. Pramila kula inggal sowan ing ngarsa panjenengan mugi wontena karsa panjenengan anyerepaken Pun JugulMarsudi. Tamatipun cariyos tanah jawi 7 risakipun Pajajaran Ingkang kacariyos wonten sawenehing tiyang Arab abdinipun Hasanodin namanipun Ansantang, punika ingkang gadhah atur ing Hasanodin supados karsa anglurugi dhumateng Pajajaran prabu Siliwangi ingkang nembah brahala punika prayogi kakesahaken Hasanodin inggih mituruti atur pirembagipun Ansantang wau, nunten bidhal ramabhipun ingkang kaping kalih anggenipun dhumateng pulo Sumatra, badhe ngupados mantu para raja ing tanah Sumatra, cekakipun cariyos menggah prakawis punika inggih sampun kaleksanan pangeran Balu, raja ing tulang bawang, lajegn andherek biyantu andon yuda, bidhalipun mawi anglangkungi nagari Menanggerbo(minangkabao?), Palembang, INdragiri, Selebar, sarta Indrapura, ingkang tiyangipun sampun sami manjing agama Islam sadaya, kala semanten dhasar kathah sanget para tiyang ingkang kapilayu ing Hasanodin badhe tumut andon yuda dhumateng Pajajaran, wah malih Hasanodin lajeng bidhal lalayaran dhumateng nagari Demak wonten ing ngriku karma dhaub kaliyan putrinipun Raden Patah, tambah angsal wewahan prajurit malih kathahipun kalih ewu, ingkang ugi saekakapti badhe angrisak Pajajaran. Boten antawis lami Hasanodin bidhal dipun dherekaken para wadya tontra, sarta sakathahing tiyang ingkang sami badhe labih yudabrata, kados ta tiyang ingkang saking pulo Sumatra kaliyan sakathahing tiyang Islam ing tanah jawi kilen sayuk badhe anglurugi prabu SEdhah, ingkang dados panggengipun balatontra Pajajaran ingkang wonten tanah Paredn Pulusari, cekaking cariyos perangipun prabu SEdhah kawon prabu SEdhah masna boten kantenan purugipun sarta panggenanipun wadyanipun sami malajeng asingidan wonten tanah pareden pulusari, ingkang tembing kidul kacariyos inggih tiyang palalajengan punika ingkang dados kawitenipun tiyang bongsa Baduwi, ingkng ing jaman sapunika ugi taksih sami manggen wonten Pares Banten ing redi Kendheng Sasampunipun punika Hasanodin lajeng angelud nempuh perang dhumateng kitha Pajajaran ingkang dipun baureksa piyambak dening prabu Siliwangi, sanajan prajurit Pajajaran angalngkungi pengkuh juritipun ananging inggih kawon ugi, jalaran saking kiyanatipun ingkang wadya, cariyosipun makaten satunggiling dinten ing wanci dalu, kala taun 1488, karatonipun prabu Siliwangi tinempuh dening mengsah, wadya Pajajaran kalindhih, karaton pajajaran tumunten dipun risak dening tiyang Islam sami ugi kados risakipun majapait inggih karisak makaten. Kocapa Prabu Siliwangi kaliyan skathahing abdi ingkang taksih satya ign sariranipun punika kapalajeng dhumateng pareden kidul lajeng manggen wonten sukunipun redi Gedhe, kalih dene boten karsa tilar ingkang agama, ingkang kacariyos ing saibul hikayat kala smaanten 4
prabu Siliwangi dhawuh dikakaken damel reca enggal malih, ingkang dumugi sapunika taksih kapanggih patilasanipun wonten sacelaking ponchok GEdhe,s arta kawastan arca dhomas Sarisakipun karaton Pajajaran sakathahing tiyang salebeting teluk jajahanipun Pajajaran sadaya sami malebet agama Islam. Saking cariyos ing tiyang, Prabu Siliwangi dalah sawadyanipun punika, wekasanipun anjalma dados sela, inggih punika kang kawastan arca dhomaw wau, awit kawontenanipun reca punika mawi kabentenaken sahantawisipun putra prabu Siliwangi igkang nama Prabu PUrwanali, gelap nyaang tuwin sanesipun ananging yektosipun sela punika embok manawi tilas makaman tiyang kemawon. Menggggah Seh Ibnu Maolana (Susuhunan Gunungjati) punika boten tumut pernag amengsah titiyang Hindhu, kajawi amugn angarjakaken agama Islam tumrap tiyang wau, awit saking sanet kathahipun tiyang ingkang malebet agama Islammila asmanipun Susuhunan Gunungjati anglangkungi ksarta dados kagungan pangawasa ing Tanah Jawi Kilen. Misuwurring asmanipun susuhunan Gunungjati wau ngantos kawelantrah dumugi ing nagari Demak ingkang punika Raden Patah sanget anggenipun kapencut badhe tepang kaliyan Susuhunan Gunungjati, saksana tindak mangilen sarwi kadherekaken bongsa Mualim sarta kakim kathahipun kawandasa, badhe anyidikaken kawontenanipun Seh Ibnu Maolana wau, sareng sampun papanggiyan lajegn wawan sabda tuwin bantah prakawis ngelmi, ngudi sakathahing tiyang demak nyumerepibuntasing ngelmi sarta kawruhipun Seh Ibnu Maolana punika sanget anggenipun angungun ngantos dipun paparabi makedum tegesipun Pangulu ageng, kocapa Raden Patah kaliyan para pangiringipun suka rembak sarta gadhah pamurih, supados Seh Ibnu Maolana anglebetaken isining nagari Galuh tuwin Pajajaran dhumateng salebeting agama Islam ugi, sasampunipun mangkaten lajegn sami mantuk boten antawis lami para tiyang brahala ing tanah-tanah wau sami manjing agama Islam sadaya, kantun sakedhik titiyanging pareden Kendhang inggih punika titiyang Baduwi ignkang boten purun kongkih, ngantos dumugi sapunika taksih angrungkebi padatan sarta agama jaman kina. Ingkang kacariyos Seh Ibnu Maolana tindak dhumateng Demak sengadinipun tuwi Raden Patah, nanging yektosing kajengipun sumedya jumeeng Imam ageng ing tanah Jawi, sakathahing tiytiyang Dem,ak kapurih anglempak lajeng andhawuhaken undhang-undhang bilih karsanipun ingkang maha kawasa, sapunika Raden Patah prayogi kaparingan sasebutan SEnapati Jembun Ngabdulrahman SAyidin Panatagama,panembahan Palembang, Sultan Demak, kocapa Raden Patah sanget bingah ing galih, sanintyasa anoraga wonten ngarsanipun Seh Ibnu Maolana wau. Sasampunipun makaten Seh Ibunu Maolana kondur sarwi kairingaken tiyang kathah kaliyan kaluhuran ageng, boten antawis lami kinten saweg sawulan antawisipun Raden Patah tindak wangsul malih ing Gunungjati dhumateng panggenanipun Seh Ibunumaolana, ingkang dipun dherekaken ingkang wadya kathahipun saleksa, ambekta pirantos sarta bonhda adamel satunggiling kithanipun Seh Ibnumaolana, ingkang anglangkungi endah, dene kitha punika dipun gegaken wonten sacelakipun gunungjati, panjangipun wolungatus dhepa pasagi, dipun ubengi pager tembok inggilipun tigang dhepa, kandelipun kalih dhepa, rampunging panggarpaipun kitha punika kala taun 1488, dipun namakaken kitha Cirebon tegesipun lepen urang. Pethikan saking Suluh pangajar Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 44, Kemis Wage kaping 26 Sapar JImakir 1818 utawi kaping 1 Nopember 1888 Surakarta Kula dipun cariyuosi mitra kula, ingkang gagriya celak akaliyan prayantun dhistrik ing Kalosoga, cariyosipun wau kados ing ngandhap punika. Mitra kula wau satunggiling dinten pinuju sowan dhateng kadhistrikan kalisoga, anglapuraken punapa kawontenanipun salebeting dhusun kaleresan prayantun dhistrik pinuju mariksa lare lare, dados mitra kula wau ngentosi sarampungipun utawi badhe sumerep punapa darunanipun dene teka lare lare sami kapariksa, menggah darunanipun makaten ing redi Ngarangan kunang ingkang iring ler, ugi taksih gagelengan wawengkon dhistrik kalisoga Klathen wonten wawrenen mancorong saiga latu murup asemu pethak ageng kinten saklapa dalah stabonipun gumalundhugn mangandhap lajegn ical katingal ipun wau nuju ing dinten Jumungah Kliwon tanggal kaping 16 Besar, ingw arsa wawu ingkang kapengker, ing dintennipun Jumungah Pon tangggal kaping 14 Sura ing warsa JImakir punika, ingkang mancorong wau katingal malih, inggih kados ingkang kocap nginggil wau, dee wedalipun wau sami ing wanci siyang jam 11 katingalipun ingkang rumiyinkasumerepan lare nama japan katingalipun ingkang kantun kasumerepan lare nama Truwok 2 Wagiyem 3 Kasiman sasampunipun rampung anggenipun mariksa rare-rare wau, mitra kula lajeng matur dhumateng prayantun dhistrik punapa ingkang dados sedyanipun saha lajeng nyuwun pamit mantuk. Sadangunipun mitra kula anyariyosaken wau, kula tansah ngungun dene teka wonten wawrenen mancorong ktingal siyang, mila mugi wontena barkah ing para sangeyt kaparenga amaringi katerangan sababipun sarta dipun wastani punapa. Bagelen Kawontenanipun balapan ing taun punika sampun kadadosan wonten ing alun-alun kabupaten PUrwareja, kala kaping 19/20 wulan Oktober punika, kula anggatosaken ningali, kapengin sumerep balapan ing ngriki, embok bilih wonten kaotipun kaliyan balapan Kedhu, sarehning mengggah prantan tuwin rarengganipun mleng kados balapan Kedhu, dados boten susah kula pratelakaken raroncenipun naming pangungun kula dene kapal ingkang sami menang teka kathah kapal sabrang, beda kaliyan balapan Magelang, bandhanging kapal kore ing ngrika boten angudhili, sanajanbabag ing tandhingipun kaliyan kapal jawi, saged menang kaping kalih rambahan kemawon sampun angaya, dados mratandhakaken bilih kapal kedhu sami sami wedalan tanah jawi boten wonten timbangipun, wondene ingkang minongka sayembara balapan ing PUrwareja wau wuud yatra 350 rupiyah, kaperang dados kawan panduman ongka 1 kathahipun 150 rupiyah ongka 2 100 rupiyah, ongka 3 60 rupiyah ongka 4, 40 rupiyah. Sami winadhahan ing kanthong sutra, kaganjaraken dhteng para bekel dhusun ingkang sami andarbeni kapal ingkang pinunjul bantering bandhangipun wau (kintunan) Kabar warni-warni Kawontenanipun tiyang Priman ing tanah Eropah punika warninipun boten sanget kaliyan tiyang Priman ngriki, satunggiling tiyang Priman ing Drente nagari Welandi, kala ngajal gadhah tilaran warni arta kathahipun gangsal welas ewu rupiyah, satunggilipun malih tiyang ing Prannpored (Dhitslan) ngajal gadhah tilaran arta kathahipun tigang dasa ewu rupiyah, upami katanggor tiyang Priman ngriki gadhah yatra samanten saiba anggenipun nyekengkong. Punapa inggih kalampahan tiyang estri saged dados POkrur, menggah pitaken punika badhe kayektosan gupremen Belgi mesthi andhawuhaken karampungan kenging utawi botenipun tiyang estri dados juru ambombong prakawis kacariyos wotnen satunggiling tiyang estri nama NOnah POpelin punika sampun putus ing kawruh kukum malah sampun kateter kasagedanipun deing para saged tetela nonah wau sampun punjul ing ngapapak saha lajeng angsal Sasebutan Pekih (mester) nonah wau sedyanipun badhe jumeneng Adpokat. Rumiyin dumugi sapunika dereng wonten lalampahan amngkaten sanajan ing Amerikah misuwur panggenanipun tiyang amardi budi inggih meksa dereng wonten ingkang punika 1
sang raja ing Belgi mesthi badhe andhawuhaken karampungan kenging utawi botenipun tiyang estri dados Pokrur. Titiyang ERopah ingkang sami amardi budi ing bab kawruh kasunyatan saya lami saya majeng, samukawis ingkang dipun adani anggumunaken kacariyos sapunika ing nagari amerikah wonten satunggiling tiyang putus ing ngelmi kodrat saha saged angreka grajen kajeng lembat lembat punika kenging kadamel dandosan lajegn ageng kados dene kajegn balok ingkang dereng kaprejeng, sarta kenging kagraji tuwin kapethelan ugi, punapa dene grajenipun lembat kienging dipun kalempakaken lajegn kadamel balok malih, manawi wonten tiyang sumeja badhe adamel balabag utawi sanesipun anggeripun nykani pola kemawon saestu kalampahan grajen kajeng lembat punika kabudidaya lajegn dados kajeng ageng tanpa rekaos nanging sayektosipun dereng kasumerepan menggah kajegn ingkang tumuwuh saking pambudayaning kawruh kasunyatan wau punapa kenging ugi kadamel balungan griya punapa boten. Loncong-loncong damelan saking nagari Eropah tananging rantenipun mesthi mawaswara, thik-thik-thik sapunika wonten satunggiling tiyagn prasman ingkang kawengan ing manah amurih lampahipun loncong tanpa swara, sarta locong mangkaten punika prayogi kadekek wonten panggenanipun tiyang sakit amargi boten ambrinini. Ing nagari amerikah wonten satunggiling dhokter ingkang anglangkungi paham anjampeni tiyang sakit mangakten ugi bilih wonten tiyang pejah, dhokter punika saged angracut mayit dados alit sanget ngantos inggilipun kantun sakaki gangsal dim wiyaripun kantun sakaki kalih dim sarta kawontenanipun mayit punika kadamel atos kados sela, pas monipun boten ewah, saha boten mambet dumugi salamenipun sampun boten saged ewah lestantun kados mangkaten kilap ingakng dipun angge jampi punapa. Sampun lami anggen kula kumacelu cumerep bongsa punapa ingkang mula bukani gadhah reka anganggit sert kabar. Mentas punika kula ngiling ilingi sawenehing serat kabar, dumadakakan ananggori pangajaping cipta kula wau, wedharing cariyos makaten: Serat kabar ingkang kina piyambak Serat kabar ingkang kina piyambak punika ingkang winastan serat pawarto Peking, isi pawartos bab pranatan pangerehing nagari Cina, wonten sawatawis taun sapriki ing nagari Cina wonten pasamuwan ageng minongka pangenget-enget wontenipun serat kabar wau marengi umur 15000 taun sanajan umurin gserat kabar wau sampun samanten laminipun mengggah ing wangun tuwin wawratanipun taksih ajeg kemawon kebbetan ingkang medal cak sapisan ing kina bilih katandhing kaliyan ingkang mentas kacap ing sapunika, saestu boten geseh sarambut angantos sok tiyanga andugi manawi sadaya kebetan wau labet tapak tanganing tiyang satunggal kemawon (kintunan). Gatos Dhuh mitra kula kyai Laksitarja kula condhong sanget dene sampeyan purun anggiyaraken pamanggih ingakng suraosipun angemperi kaliyan pamanggih kula ingkang sampun sawatawis lami anggen kula amedharaken tumrap ing pabartan pustakawarti, inggih punika nalar ingkang nembe kagalih dening kanjeng parentah, ing mangke kula amanoni byawara ingkang suraosipun angawisi para tiyang alit ingkang purun-purun mangangge nulat larasipun para bandara, ingkang mangkaten wau biliih lastantun saestu andadosaken sanget bingah kula saha para priyantun ingkang pancen micara anetepi tatakrami ingkang dipun sumerepa, She, laksitarja, kula tuwin sampeyan badhe boten kerep kacelik urmat sarta andadosna kauningan kula punika pancen drengki tumrap dhumateng patrapipun tiyagn alit ingkang anyaleneh, babasan boten anyawang githokipun saupami wenanga, tiyagn ingkang purun purun mangangge sanes leresipun wau lajeng kula saru sami sakala, sarehne kula bangsanipun ing ngalit dados puru kula naming anumrapaken atur pangayah wara wonten ing panbaratan pustakawarti, nanging ingkang kasebut nginggil punika taksih wonten cuwa kula dene atur kula ingkang mratelakaken risaking tatakrami saha lampah-lampah ing salebeting karaton 2
dereng kamulyakaken malah ing sapunika wonten sawenehing para abdi dalem wonten ing lebet karaton sanajan sampun sawatawis siyang, taksih angsring mangangge rasukan o, inggih ta, bilih para bandara wangsul tiyagn alit kados kula kemawon punapa pantes mengggah punika kanjeng parentah karsaha anggalih supados tambah prayogi sanget tiyagn cina, langkung wonten gungan dalem alun-alun ler, sami purun purun angangge topi saha payungan tiyagn encik sapanunggilanipun purun-purun angangge paying, malah purun numpak kareta wonten salebetipun kagungan dalem alun-alun ler wau, mongka bagnsanipun abdi dalem pancen boten kenging numpak kreta saha payungan wonten ing ngalun-alun ler, punapa tiyagn Cina, encik saminipun par abandara Santana dalem saking panginten kula tiyagn ingkang kapatah rumegsa saha anumrapakaken awisaning nata kirnag anggatekaken malah bokmanawi sampun sirna, tandhanipun wonten patrap ingkang boten prayogi, teka boten angemutaken, saking pamanah kula boten prayogi bilih kalajeng kirang ajinipun karaton dalem kuna kumunanipun pancen kedah dipun aji-aji saha kapundhi-pundhi dening sawenehing tiyang, wondene anggenkula cawe-cawe amurinani karaton dalem punika, saking eman kla dhumateng prantan lampah-lampahing karaton lami, anggenipun prayogi, tur warninipun aji, manawi sampun kalampahan kadhawuhaken mokal boten na lajeng sami amundhi-mundhi. Kyai Arjalaksana Mengeti ujaring rarte kakalih sami angejum pamanggih: pun Andhuk tuwin Godheg. Andhuk lo Godheg mata-mata kapen Godheg Iya thuk aku teka Andhuk Saka ngendi dheg kowe Godheg Sakang ngomah bae Andhuk Iya padha salametan Godheg Iya pangestu jandika wilujeng Andhuk ya gene dheg kok lawas kowe ora temu-temu aku Godheg lo, jantika during pireng yen aku lunga Andhuk durung lunga menyang ngendi Godheg mideringrat lelana ajajah praja Andhuk weh kok cumbulaler dheg Godheg iya bote wong kudu nuhoni ujaring para waradarma Andhuk kapriye ujare pariwaradarma kang koestokake Godheg hem jandika thik agayung sumur, nyang lawang jandika sakethenga rep kuwi rak iya ana tulisane muni mangkene ta mumpung mudha pruitaha. Andhuk e kuwi ko gagas lah lakar nyata kowe iku sujanma kang putus ing kagunan angargani bumi kondhang kumandhang kaloka tribawana, pantes yenkowe ginarnjara bintang pracihna kapinteran nanging gembreng. Godheg ha hak ora sisa kabongsa candhakan mengkono mubg barng kang wiyose saka jandika, iku dak anggep pariwara, ujar jandika kadang tuwa Andhuk eh. Magnkono, balik apa dheg oleh olehmu salawase mider-mider anjangkungi titah ing sangka ulun Godheg O durung bias oleh-oleh, wong lagi lunga sapisan samubarnag pandeleng utawa pangrungu durung bias nyenthel. Andhuk iya layak bae naningg saora-orane,lah saiki payo padha gagasan mungguh sasmitane suksmana kang mulya Godheg iya apa Andhuk anudheg iku lo enteke pandaleng, utawa kang diarani langit ya gene katon kuterang prasasat anutupi bumi Godheg o, kawruhana, iku arane sasmita kuwasane kang murba mangkono mau, supaya manngsa weruha, yen samobah-mosike purbawasesa atas karsane kidhalang, tegese manungsa ora kena goroh suksmana kang mulya angudaneni, lan uriping manungsa iku dibobotditaraju 3
kalawan jejeg iya mulane lajit katon gathuk kambi bumi kaya bathok dikurebake ing jero kang dak anggoni. Andhuk, eh iya, balik susukering uwong, ya gene kok gandane bacin sanadyan digonda ha dhewe uga bacin Godheg ,O iya iku peperanganipun cadriya, supaya manusa angaduhana marang dosa, rupane dosa ora mung saka awaking liyan bae, sanadyan pakartine dhewe akeh kang sinandhangan dosa, upama susuker mau bias calathu, e kawulaning Allah, saiki wus bali pinangka ku ing bumi, balik elinga ing sajeg mu tumuwuh, angaduhana marang dosa, mu iku thuk panemuku. Kajaba iku ingnarep jandika angalem yen aku manusa kang akloka tribawana, iku kapriye dununge, endi ana jagad telu Andhuk, O, O, ora si mangkono bener tegese tembung mau telung jagad ananging karepe ora si telung jagad telung ngalam Godheg; lah iya sanajan telung ngalam endi ana Andhuk, ah, ah godheg reka-reka Godheg, ora pancen durung dhenger Andhuk dununge telung alam mungguh kang kena sinipatan ing janma, kayata ngalaming manungsa, ngalaming kewan ngalaming kakayon dadi wong kang kena katembungake kaloka tribawana iku, wongkang bias amor ingngalam tetelu mau. Godheg, hem iya mapan ing ngati, e kok wis wengi thuk aku bok iya lilanana mulih, Andhuk, kok kasusu bae ta Godheg, iya emben emben dak bali maneh, siw ya dak mulih Andhuk, iya, nyangoni salamet nyandhunga capaka sawakul Godheg nuwun wilujengakang kari. Titipamengeting catur kaping 19 Sapar, JImakir, sangkala tinengeran sariraning mudha angesthi wasita, deramba pangindhung Mandira catur Pun WEdasmara. Papali Manising tyas jatining wong urip datan purun atatanya pisan anggepe wis wasis dhewe, lair batine suwung, sapolahe dipun gugoni, wongiku tinakonan cethane lir kembung, kemaruk dadi ngulama, apuwara wong ikuing wuwuseneki, yawn gedheg lir siwur grang. Yen den undang slametan amilih, ing kang gedhe ambenge punika, dimene akeh brekate, jerbabag lungguh ndhuwur sorahira binabar dhingin usul pekih lan sarak miwah nawhnipun den gelar maring wong kathah, angkuh ira lir wong kang bias pribadi, tanana kang mamadha. Netranira sarwi gilar giling, ndulu marang rowange wong kathah,s arwi ingngusap brengose,mrih intake mugn suwung, den jrih ana marangkang linggih, myang ngentrog wentisira, amrih egi nunggung, eh putu dipunprayitna, janma mangke akeh wong angaku sidik asaguh nanggung dosa. Tan waninga ragane asepi, sepi suwungkadya kranjang gula, eblis suka ing guyune, lelincak mlebu metu, jroning raga dipun isingi, pujine lir kumandhang, sembahe ta kabur, lah kaki dipun prayitna, lamun sira tuhu ngabekti mring gusti, diawas denprayitna. Titi tamat ari buda manis tanggal kaping wolulas kang wulan Saparjimakir warsane tengran sengkalanipun dingesthiya jatining ngurip mring srianta priyongga, ywa aseling surup madhepa hyang suksma nongsa, supaya antuk putu nugrahaning widi, tetep ing Imanira. Katur panjenengan mitra ki Danuja. Wuryaning sekar srinata, sinawung basa basuki, mrih kaswa sumitra ningwang, kang nimpuni sastraniti, tatas liring kajatin tuhu adiing tumuwuh, paparab kidanuja, maharjeng cakrawalardi, wahyaning kang gita paran darunanya. Dene panjurung paduka,lampahan purwa ingnguni, boten karsa anglajengna, jugag samanten sayekti, mamalat cuwa mami, marmanta paminta ulun mring paduka kiraka, karsa anglajengna malih, kongsi titining carita mamrih daya. Dahad arsayaning driya, yayah kang tarulatanglih, ngayam-ayam labuh kapat mangkya katurunani riris tumerah mara tani, mring sanggyanign taru-taru, marmbun rumembe engggar,gambira kaberan nasti, temah suka sukuring tyas paripurna. Katandhan Andheng Wiratma ing Wukir Titisari. 4
Mitra kula Jaka Marsudi mugi karsa amaos Kula sampun maos serat kabar ingkang medal kala kemis kapengker punika, ing ngriku wonten panjurungipun mita kula ingkang sisilih nama ( Pun Jugul Marsudi) Suraos aminta wawengan dhateng sadherek kula kyai Baruklinthing amintokaken cangkrimanipun ongka kados punika. 15 15 15 9 9 9 6 6 6 3 3 3 1 Mugi andadosna kaunignan wedal punika sadherek kula kyai Baruklinthing, sawek mempengn dumunugn wonten ing panti sidhi dados ing mangke kula ingkang badhe nglawan dhateng pataken sampeyan utawi sampun kula manah pataken sampeyan wau, badhe boten lumebet dhateng cakraning panggalihipun sadherek kula kyai Baruklinthing muhung rumi mong ing sanubari, awit kirang parlu ngatasipun dhateng sadherek kula, amila mangke kula ingkang badhe tumadnang abating angkriman sampeyan kados ing ngandhap punika. Ingkang ongka 15 tiga kula pendhet saeaya, gunggung, 45 lajeng kula mendhet malih ignkang ongka 3 kula pendhet ingkang satunggal gunggung 48, lajeng ingkang ongka 1 kulapendhet gunggung, 49, lah dalah sapunika ignkang kula pendhet sampeyan kula junjung dados ongka 1 mankgereng, dados samangke tetep 50, pamendhet kula, manawi sampeyan boten narimah kula batang makaten prayogi sampeyan gigat dhateng oyot warung gunung. Kajawi punika anak jaka marsudi, manawi sampeyan panen remen aleledhagn ign pabratan sampun sok pitaken ingkang tanpa paedah nuninggih, luhung sampeyan pitaken kawruh saha bongsa raos tur mindhak kasagedan sampeyan pataken sampeyan punika namugn kula wastani goblegaken kaingitan mara cobi pitaken kula punika sampeyan jawat tiyagn punika ing dalem sadinten sadalu indhakipun sapinten ageng tuwin inggilipun lah sampun nun sampeyan jawat. Among trusdhanping 26 Sapar JImakir ongka 1818. Katandhan Rara Juminem. ==========\============= 5
Ongka 45, Kemis Legi kaping 4 Mulud JImakir 1818, utawi kaping 8 Nopember 1888 Surakarta Ing kampong kauman ingkang tembing ler kilen wonten tiyang sugih saben sonten kaparengipun angering-aring anakipun jaler wonten sapinggiring wradinan ingkang boten tebih lan griyanipun ingkang andadosaken pirena arta anggris punika dipun tangsuli ing benang los alus lajeng pun Anggris dipun athang-athangaken wonten ing wradinan nanging tangsulipun dipun gujengi wonten salebeting griya, manawi wonten tiyang langkugn sumerep Enggris wau saestonipun kaget sarta lajeng kedah amendhet manawi sampun dipun candhak ceg: tangsuling anggris punika lajeng dipun tarik dening ingkang gadhah kalayan surak surak gergeran para rare arame, dados prelunipun naming murih kecelik ing tiyang sarta kalingsemaning liyan kala senen ingkang kapengker punika wanci sonten pun sugih inggihlelangen makaten malih, ngantos rambah-rambah anggenipun damel keceliking tiyang, nunggil sasonten ngriku wonten bangsat saking secayudan tiga iji, lumampah adhampyak- dhampyak sareng lampahipun dumugi sacelaking Angris punika, pun bangsat ingkang satunggal angrentahaken artanipun saking kanthongan kinten wonten nem dhuwit pun bangsat ingkang kalih api-api kaget tumut amendhetiartaning kancanipun ingkang wutah nanging anyaruk anggris ingkang kelmahan wau dipun kanthongi pisan benang los tangsuling anggris boten dipun raos lajeng dipun pethdot mawon boten saronta tiyagn sugih ingkang gadhah anggris lajeng medal sakig griya kanthi rare rarekathah, mancereng muwus sugal anedha anggrisipun pun bangsat tiga pisanlajeng mirantos cancut sarta ngumanuman malik wiraos angaken anggris punika gadhah anipun piyambak wutah saking kantongan mawi saksi bagnsat ingkang kalih, sarehning pun sugih karobaning saksi sarta kalindhih ing ginem ingkang urus awit boten mupakat yen arta kadekek ing wradinan dados pun sugih kedah kakawonaken ing kathah, temahanipun unggul pabenipun pun bangsat kasoran ingkang sugih, sanes dinten tiyagn sugih boten kalangen makaten malih. (kintuna), Gatos Sanadyan kala samanten kula sampun anggiyaraken wonten ing pustakawarti, ), prakawis sesebutan ingkang sampun anetepi wawaton pranataning nama Santana tedhak karaton wiwit putra dalem kakung putrid ing kang miyos saking garwa dalem prameswari saha ampeyan ngantos dumugi Santana wareng, ingkang taksih kawenangaken sinebut raden mas raden Bagus ananging sarehning ing samangke pranatan wau sansaya sanget bibrah, dados boten angemungaken ing monca nagari ingkang bibrahaken pranatan sanadyan para tiyagn saha para prayantun ingkang dumunung ing praja dalem surakarta teka purun ambibrahaken pranatan pramila kula giyaraken samadyaning pustaka warti malih, supados paraprayantun sami anindakna pranatan saha anyingkirana pranatan kadosta: prayantun sipat mantra kagungan garwa Santana dalem buyut ananging boten kagungan amal punika bilih kagungan putra lajeng boten dipun namakaken raden mass aha raden ajeng, amargi saking boten kagungan saha ajrih ambok manawi kawestanan angewakiwakaken nanging pancen leresipun taksih wenang kasebut raden mas raden ajeng anamung wayahipun sampun santun sesebutan awit sampun Santana wareng, wenangipun namugn sinebut raden rara raden bagus wondene bilih sampun karma ugi taksih kenging kasebut raden ayu, putranipun ugi taksih raden bagus raden rara, naming bilih sampun rkama lajeng nama raden ngantenmakaten sapiturutipun wangsul jaman ing samangke para tiyagn sarta para pryantun ingkang sampun boten kawenangaken sinebut raden teka purun taksih ngangge sesebutan raden utawi bendara, kadosta wonten prayantun nama mas ngabei, ingkang mongka garwanipun nama Bok mas punika putranipun teka lajeng kanamakaken raden utawi den nganten ewadene bilih kasebut ipun den nganten wau kabekta saking kapendhet garwa dening Santana ingkang taksih wenang kasebut nama raden mass aha raden bagus. Punika sampun leres kimawon amargi denipun kabekta saking kakung, wangsul naming dipun semah mas kimawon teka nama den nganten punika kados pundit nalaripun makaten malih sanadyan ingkang rama nbama raden ngabei nanging radenipun sampun udheg-udheg saha raden ganjaran punika ugi sampun 1
katindakaken nama ams agus mas rara, tuwin mas nganten dados boten ambibrahaken pranatan kalih dene malih ingkang dados gumun saha judheging manah kula wau, naming para prayantun ingkang sampun sipat kalenggahan sarta ingkang purun anindakaken sanes wewenangipun wau punapa boten sami nguningani wotnenipun pranatan ingkang kasebut ing nginggil wau, sanadyan boten badhe dipun awisi sarta tampi widananing nagari, ananging bilih andadosaken mas gulipun para ingkang kenging kaswebut raden mongka namugn kassebut mass aha bilih andadosaken camahing pranatan utawi badhe angwontenaken sesebut ingkang boten wenang sinebut bandara saha raden ananging sarehning sampun maratah sarta tanpa wicalan sesebutan bandara radenmas ingkang sampun wareng, saha raden bagus ingkang sampun gantung siwur, kula among nyumanggakaken panggaliyanipun eyang kiyai jurungarang saha para sarjana ing walgita wartya, dene bilih pancen sampun mupakat sesebutan makatenw au, kula ugi badhe anindakaken saha nyebut bandara raden mas dhumateng Santana wareng ingkang sampun angestokaken nama raden bagus. Rinipta ing gerdhu Gandhekan Kiwakaping 23 Sapar JImakir 1818 Kodrat Samadikun Woh Kedhondhong Embok manawi meh ing saben wana katuwuhan woh kendhongdhong, awit punika lakar gagambening kajeng wanan ewa samanten awis ingkang nyumerepi paedahipun ing samangke tiyagn Bagelen kathah igkang sami nanem kajeng wau ngrisas kadamel jeneng pager utawi lanjaran sedhah, ingkang awit saking pitedah ing parentah menggah wujuding kajeng tuwin godhongipun sampun jibles kajeng jaran sawawratipun kalebet longgor, prasasat kajeng randhu, pananemipun asarana wiji utawi katurus amila pikantuk bilih kadamel jeneng pager utawi lanjaran sedhah sasaminipun ananging manawi nedya kapurih wedaling wohipun kedah kaseker sampun ngantos kapethikan godhongipun utawi katutuhan pangipun raosing godhogn kecut amila eca karujak wondening woh ipun sae mper mundhu kaot dhapuripun balug alonjong, menawi sampun mateng warninipun jene asurat abrit samasa tiyang methik woh kedhondhong lajeng kacakot saestu lajeng kabucal amargi saking kecutipun ananging ingkang sampun uninga, panedhanipun mawi kaonekan kulit ing jawi dalah daging ingkang karaos kecut wau kabucal nunten ananggori jarot utawi sontrot ing salebeting sontriot ngiku wonten daging ingkang eca katedha, mawi serat kados pelem raosipun legi aseger,kemriyak kenyil-kenyil manawi tiyagn panuju kasatan panedhanipun prayogi karangkep daging ing jawi kaliyaning lebet. Ingkang punika pangajeng-ajeng kula, manawi wonten ingkang dhangan mugi kagatosna anyobi. Suksmangumbara. Ing Bramartani, ongka 43 amacak panjurung saking nagari ngayogya, anyariyosaken bilih ing ngriku kathah tiyagn sami lumebet agami Kristenmalah saweneh tiyagn nama Kyai Krama Sentika saking dhusun Sangggrahan (Kalasan) kapikut ingpulisi sarta ginunjara jalaran anggenipun purun anjembaraken jajahaning Injil sakng punika mugi prayantun ingkang manjururng wau aparinga kabar malih, emnggah kalampahanipun Kyhai Krama SEntika wau samangke kapatrapan ukum punapa, wasana panyuwun kula kabar malih wau sampun pisan katampen kalayan kageting panggalih, jalaran kula namugn badhe nyuwun pamieng dados satuladha bokmanawi ngwingking wonten kadang kula bongsa jawi ingkang badhe lumebet Kristen sageda sumerep angger paukumanipun ing nagari Ngayogya, manawi sapunika pamireng kula nagari Surakarta dereng wonten tiyagn ingkang lumebet agami Kristen naming panduginipun para wasis ing wingking langkung kathah, amargi sapunika para tiyagn saweg sami nedhengipun angraosi gampil sarta wilujengipun agami Ngisa wau (kintunan). Sonten punika kula dhateng Dhog saking kekesahan nyandhak bramartani ongka 43ing ngriku wonten panggungahipun ki raka Marsudi, iyah ki raka, bias temen ngragoni wong lagi ngragasuksma, neh, mangke ta kula aturi serep rumiyin anggen kula mrateapa wonten ing 2
pening kasiku, raga pinurak ing rare angen sapirki sampun angsal gangsal wulan ing samangke kantun suksma angumbara pindhah pasraman awa samanten ing sadangunipun kula inggih asring marasowan dahteng ing Bacira Bramartani, namugn sarehning badan alus kados kemawon bilih kiraka katambetan wondening pamundhutipun kiraka kula aturi nyabaraken sawatawis jalaran mangke sakedhap kula kapeksa kesah malih badhenipunlami wonten ing purug punika ambujeng cekap rumiyin naming supados sampun andadosaken pangajeng- ajengipun kiraka, gabug aos ing tembe kula nyaosi. Cinitra ing Karang Anyar kaping 24 Saparm JImakir, sangkala tinengeran salira purna esthi kawula Suksmangumbara Ing Bramartani ongka 41 wonten panjurungipun mitra ingkang mundhut katerangan menggah kawontenanipun lindhu, bab punika salugonipun kula dereng gadug angayuh, ewa smanten sarehning sampun kalimprah manungsa kokosodan kawruh, amila sasaged-saged kula urun wudhu, e ingih menawi menawi condhong ing panggalihipun mitra nitimandasih tuwin para mitra panjurung warti, ananging sumelanging manah bokmanawi ing ngencepan awit saking damaning budi cumanthaka tumut awawancatur ing pabaratanig pustaka Bramartani. Ingkang saestu boten pisan-pisan kula nedya amameraken kasagean utawi agengipun lumampah kaguguwa, namugn anuoni ujaring pariwara darma, yen wong dhemen kokosotan kawruh, iya iku yaktine angggurinda balileting ati, dados sampun tetela gegeyonganing agesang namugn budi ingkang mulya ing titah, mila lajeng boten amangwang alih gen kula badhe amedharaken pamanggih punika, awit pangangkah kula sageda karantaban babakaning kawruh ingkang kintar saking karebeding para sudibya saniskareng budi. Saking pamanggih kula lindhu punika saking dayanipun kukusing bumi ingkang medalipun dereng saged angsalmergi, suwawita kawawasa, samongsa wonten redi ingkang angwedalaken latu, sadereng derengipun katingal latu medal siti ing sacelak celakipun redi wau rak inggih ssampun abah lajeng ambaledhos tumunten katingal kukus medal warnining kukus cemeng ssaestha kukusipun kareta latu, inggih punika ingkang dados ipun saking areng sela utawi ing tembung walandi amastani Steenkool ananging ugi kamomoran kukus ingkang warni pethak inggih punika kukusipun toya ingkang saged angawontenaken kukus cemeng, awit saking panginten kula ing salebetipun bumi punika wonten lepen tuwin sumberan ageng piinten-pinten ingkang toyanipun sami lumampah mrika-mriki, panginten ingkang samanten wau teka wonten emperipun katondha saking guwa-guwa, kathah kemawon guwa ingkang manungsa boten saged anymerepi ing pundit jedhugipun sarta sipating guwa epang- epang pating sareweh nyamleng wujudiping lepen tuwin wonten ugi guwa ingg salebetipun redi ingkang nguk kalihan lepen ing dharatan dados pantes guwaingkang makaten wau kala ingjaman kina lepen ingkang wonten ing salebetipun bumi, ananging tuk sumberipun mampet utawi mili ing sanesipun sarehning toyanipun lepen ing salebeting bumi wau tansah kabenteran mila inggih saged angedalaken kukus kayaktosanipun yen salebetipun bumi punika benter, katondha toya ingkang nembe medal saking sumur umbul lakar panas sanget wondene ingkang dados jalaranipun wau bokmanawi saking sorodipun surya, awit bumi punika tansah kasorotan ing surya rikalaning rainten rehing sawarnining wujud ingkang kasorotan dening surya dangu sirnaning benter, mila bumi punika samongsa kasorotan deing sruya rikala rainten benteripun saingga dalu ugi taksih kemawon ing wanci rainten toyaning lepen ing salebetipun bumi punika angedalaken kukus kathah, dalunipun ugi taksih angedalaken kukus sawatawis awit saking benter kalaning rainten taksih karaos ing dalu, kukus punika wonten ugi ingkang wangsul dados toya malih, awit samongsa sampun dalu sanget bumi karaos asrep jalaran panggendenging hawa asrep ing lumahipun ananging kukus wau dereng wangsul dados toya sadaya sampun rainten bentering surya anyoroti malih, makaten salajengipun mila kukuspunika tansah wewah kemawon sasampuning kathah sanget lajeng lumampah nurut lenging guwa ngupados mergi badhe medal lampahing kukus wau dumugi ing guwa ingkang wonten salebeting redi, nanging taksih Kendal muleg ing ngriku, jalaran redi wau ing nginggil buntu, saderengipun saged anjebol tutuping mregi, saking kuating pandedelipun mila bumi tumut oreg tiyagn jawi amastani lindhu, yen kukus sagedmedal jebolipun tutuping mregi wau saged angawontenaken suwanten ingkang 3
anggigirisi, tiyagn jawi amastani redi baledhug wondene redi wau teka lajeng angedalaken latu, awit saking wedalipun kukus sarana ngagetkathah sela sela ingakng sami kabuncang sami tatapan lah punika ingkang angedalaken latu, ambesmi warlirang utawi areng sela ingkang celak ing ngriku, mila inggih lajeng murub kumantar kantar, upami sela thithikan ingkang minongka kawulipun inggihpunika areng sela utawi walirang, kukusipun inggih punika ingkang katingal cemeng, samanten pamangih kula, Wasana bokmanawi para sarjananing pustaka Bramartani wotnen ingkang sudi amewahi pamanggih sumongga anedhakna ing pabaratan ngriki, supadosa gegendholaing manah Pun WEedasmara Sangking tumedah sumalonong ananggapi sualipun ki sanak Marsudi ingakng kawrat ign Bramartani ongka 43. Ki sanak Jaka Marsudi, anggen sampeyan lenggahan kaliya Kyai Bujaningrum kula miring ngaken raraosan sampeyan teka anehlo, boten aneh nyruwe the saesthnipun dhateng edi aeng, mila kula sawangkyai bujaningrum miren gsual sampeyan kaduk angacemut inggih sanajan pancen krian ggujeng tiyagn dhasar kaduk anteng jatmika, o wrenine kyai nipun saweg wonten ignkang kagalih liya, gineman sanes mawon ki Marsudi rumiyin dados satengah upami cangkriman mawi tebusan mangke manawi kyaine sampu lenggah malih kadugekaken namugn kula nyela minongka nanggapi jengandika, makaten sabab punapa ing mongsa benter bilih karaos sumuk manungsa teka ngedalaken riwe, bentenipun punapa dene tiyagn angrekaos nyambud damel sasaminipun utawi megeng teka angedalaken karingetipun o kyaine lenggah mongga kadugekna atur sampeyan kula kang nepasi anglo. Patrakelasa. Guru Wicanten e murid lah mara bedakena sahantaraning pitembugnan iki andeleng, dineleng, kadeleng. Murid mangsuli: andeleng punika anandukaken pandeleng, dineleng punika kataman pandeleng, wangsul kadeleng punika sampun kasat mata piyambak Guru wicanten: lah, iku dieling, sing sapa dhemen anandukake panggawe aadhengah, iya mesthi awake dhewe kudu pirena katandukan panggawe mau, najan ora kalawan sengaja pisan. Murid wicanten: o, tuwan paduka asring anggebag dhumateng kula, sok mangkatena punapa paduka inggih karsa katandukaken gebag sanajan boten kaliyan sengaja pisan kenging gebag. Guru mrengut sarwi ambekuh, nanging lajeng makcep kendel kemawon, suwawi kiyas punika mugi kagagasa (manawi wonten ingkang kraos perih, inggih punika tetela kabeler). Wicantenipun Mantri Juru Bendung: lah banyu, sajroning masa katiga kowe bias amiled angoncori palawija ing kebonan sarta yen masa rendheng aja nganti banjir. Wicantenipun Mantri PUlisi, E: durjana, embok iya aja nganti ngambah wawegkonku lan ing bawahku, cik ben atiku rada tentrem sathithik. Wicantenipun Bekel sarta pagnagenging dhusun: o priyantun embok inggih sampeyan sampun ngantos tindak ing dhusun kula, amargi manawi sampeyan rawuh sampun masthi rewel ika-iki, apesipun margi saha dhusun boten kenigng reged sakedhik sarta kula boten saged anyrempet arta pajeg wah malih boten saged ngakali tiyang alit. Wicantenipun tiyang Tani: o pari, ketela lan palawija, ebok iya kowe angetokake pekah kang demenakake, Manawa ora mangkono gek sing tak pangan apa, sarta apa kang tak gawe amujudake pajeg. Wicantenipun kaum puji kumuga akeh a wong kendhuren wong ngajekake sarta papa dene wong....ma....ti ing kono enggonku bakal mubra-mubra. Wicantenipun guru ngaos e: para santri, wajib padha angudiya ngelmu, aja nganti tinggal salat sembahyang. 4
Wicantenipun tiyagn patrol eh koncapulisi rondha, embok aja nganti mider mrene, cikben aku bias angliyep sathithik. Wicantenipun durjana: iyah konca patrol embok turu bae yaw is aja sok ithik-ithik sambaing marnag kampugn mundhak angregoni enggonku ambabah omah. Wicantenipun Naib: lo pam,an tani, lh ta mara iki mumpung masa panen sarta kowe duwe wragad anak-anakmu padha entasen sanajan kebocahen sathithik ora dadi ngapa. Wicantenipun Bakul Pantun puji ku muga muga sajronign nagara larang pangan dadi pari ku payu larang. Wicantenipun dhukun embok iya ana pageblug mana, aku bias angenberake tombaku. Manungsa ing ngalamdunya punika sampun kapara limrah sami ngupados ecanipun piyambak piyambak sanajan makatena nanging taksih kenging katimbang sinten ingkang sae pujinipun kirang sae utawi anglangkungi awon sanget saking pamanggih kula ingkang awon piyambak pujinipun kaum dhukun tuwin bakul pantun. ==========\=============== Sasketipun cariyos tanah jawi Sabedhahipun karaton Majapait raden gugur boten purun malebet sagama Islam taksih angantepi agamanipun Brahala, lajeng kengser mangetan dhumateng tanah pareden Tengger, kados ingkang sampun kasebut ngajeng, punika embok manawi inggih wonten sawenehipun mitra ingkang kepingin sumerep cariyosipun ing Tengger katranganipun ing ngandhap punika. Menggah prenahipun tanah pareden Tengger punika dados tapel watesipun paresidhenan Prabalingga kaliyan Pasuruwan panggenan padununganipun kawasan Ledhok Omba (1972M) cebeg Wanakarsa, Wanasari, Ngadisari (1954M) sarta sapanunggilanipun ingkang kageleng ing prabalingga, dene padatan sarta agamanipun tiyagn Tengger wau geseh sanget bilih katimbang kaliyan padatan sarta agamanipun tiyang jawi saha tiyagn Madura, ingakng ugi mange wonten ing prabalingga tuwin ing Tengger, agamanipun tiyang Tengger punika sarupi agama buda kala jaman kina, saking tanduking kinten-kinten pancen tiyang Tengger punika inggih tedhak Majapait ingkang kapalajeng saking nagarinipun nalika karaton Majapait karisak dening tiyang Islam kinten-kinten kala taun 1480. Atasing pitadosipun titiyang Tengger punika dhumateng dewa ingkang jujuluk Bathara Brama, kenging katamtokaken saben sataun sapisan titiyang Tengger sami dhumateng kawah sapucaking redi Brama (Pucak redi Tenger ingkang ing Tengah) saos pangabegti utawi nyadran ing Bathara Brama, ignakng kakinten manggen salebeting kawah wau, sarwi ambegta sakathahing tatedhan tuwin sandhangan warni-warni, ingkang lajeng kalabuh dhumateng kaah sumaos bathara Brama. Tiyang Tengger punika kaliyan sakulawarganipun sami mangggen tunggil sagriya, kados padatan jawi kala kina, dene griyanipun ageng-ageng lungan kajeng, payon alang-alang utawi glagah, salebetipun pager griya mawi dipun dekeki amben mubeng kemput ingkang poncot kalih pisan mawi patileman. Menggah watekipun tiyagn Tengger punika sae sanget manahipun barus awis sanget tiyagn Tengger gadhah prakawis para paben utawi anerak parentah. Jaka tuwi prawan ingkang sampun akil baleg dhatenga pundit kemawon purugipun sampun masthi ngangge jungkat punika bilih wonten jaka ingkang angggadhahi sir dhumateng prawan badhe kapendhet bojo, makaten ugi kosokwangsulipun sinten ingkang gadhah kajeng wau lajeng amendhet jungkatipun rare ingkang dipun siri, jungkat tumunten kabegta mantuk kasukakaken tiyang sepuhipun rare ingkang dipun kajengaken sareng tiyagn sepuhipun sampun sumerep bilih jungkatipun anakipun kabegta denign jaka utawi prawan tiyang sepuhipun rare jaler utawi estri punika lajeng pirembagan menggah ing anakipun manawi sampun mateng rembagipun nunten dipun kawinaken dene panggihipun panganten sakaliyan punika wonten griyanipun panganten estri, sasampunipun panggih, pangulunipun tiyang Tengger dhateng sarwi ambegta bokor tembagi ingkang ing jawi mawi kaukir isi toya, toya punika lajeng katetesaken ing embun embunanipun panganten jaler estri, kaliyan maos donga sarta pujiyan punapa dene anyuwun supangatipun bathara Brama. 5
Ongka 46 Kemis Pon kaping 11 Mulud Jimakir 1818, utawi kaping 15 Nopember 1888 Yogyakarta Ing ngriki wonten malih sawenehing guru sampun kacepeng ing konca pulisi, ing mangke ugi kalebetaken ing kunjara Kadanurejan punika guru wastanipun Kyai Abdurahman asal saking dhusun Tanjung kabupaten Kalasan (kintunan) Kendhal Wonten sawenehing tiyang awasta pak A gadhah yoga kakalih ingkang satunggil kakang sapiyan satunggilipun sapiyan amarengi ing satunggil dinten bapakipun rare punika kesah ngloncong, dene embokipun ugi kesah wadeyan samukawis dhatenging peken rare kakalih punika kantun ing griya kaliyan tiyang sepuh satunggil picek kocapa ing wanci kinten-kinten jam tabuh 5 siyang griya ingkang wingkin gsumerep sampun kabesmi, saking guguping tiyang picek punika boaten angopeni rare kakalih wau, sarehning dahana sngsaya ageng urubipun dados tiyang picek punika cotho ing paningal ewet anggenipun ngancati ing babaya,, wasana ambethet ing pager sarosanipun lestantun waget oncat medal ing jawi, sarta gembor-gembor O Allah, adhuh inggal kowe metuwa kene karo adhimu, ananging tanpa damel awit sareng rare ingkang ageng tutwuri ing bethetan punika, kasesaka tampek ing dahana, dados tansah kanggeg ing ngedon boten waged polah, sigeging cariyos rare kakalih punika sami katut kabesmi. Kocapa dhatenging tiyang sepuhipun jaler estri, dupi myarsayoganipun kakalih sampun pralaya ing latu, wah wismanipun boya wonten sakala punika jaler estri plek kapidhawahan dhepani siti buntala, tan emut purwaduksena, temahan ing wasana kados janma anandhang baring, O sumongga kagaliya para mitra kula juru martini tumuwuhipun papasthen kados makaten punika, kula sumongga. Sampun sawatawis wulan boten wonten jawah, ewadene kala ing malem Rebo ingkang mentas kapengker punika sampun wonten griya kabesmen ing kampong pacinan griyanipun sikek P cacah wuwung telas 2 iji dlasan pawon, jalaran punika cina griyanipun kaetang ragi nylempit sakidul margi, kasesa katangkeban dhatengipun para tandang angbyuki Sanghyang Bathara Brama, sarwi ambekta timba, naming lodhong ingkang tanpa damel. Ing kampong K saben tiyang sampun maratah sami angepeni cikalan kula pitaken menggah gatosipun kadamel lisah klentik kawade dhateng para singkek mengah angsalipun damel mawi pirantos gilingan pamadenipun ing dalem sakarung regi 3 utawi 4 rupiyah pethak (kintunan). Aneh Wonten sawenehing wanita sawek garbini, piyambakipun karem nedha tigan penyu, sinareng angleresi nglairaken wau jabang bayi, endhasipun jabang bayi punika warnanipun kados penyu, ananging badan akojur teksih kados badan manungsa, o, punika saestu anggumunaken. Mancing Angleresi wulan Maret ingkang mentas kapengker punika, kathah palwa kapal Prancis ingkang mincing mina celak kaliyan ing PUlo Islan sampun manggih babaya katrajang dening bayu bajra rebut kenceng wah ombak aeng, kacariyos baita kapal nem iji ingkang keres babar pisan dalasan awaking palwa, satunggil baita kapal ingkang sirna kapitanipun miwah awaking baita tiyang 11 tuwin satungil malih baita
kapal sirna kapitanipun dalasan tiyang 3 dados sadaya gunggung 137 iji tiyang, sarta kathah baita kapal ingkang risak babar pisan ngantos boten kenging kalayaraken 300 tiyang boten nyambut damel punapa-punapa, kang sarta teksih dumunung ing pulo Islan ngentosi janma ingkang wikan mitulungi, kocapa boten antawis dangu wonten baita kapal Amerikan ingkang dhateng ing pulo punika, saksana para ingkang teksih anganteosi lajeng kaemot ing baita kapal punika dhateng ing kitha Piladhelpi, lajegn kakintunaken dhateng nagarinipun piyambak-piyambak. Kitha Kobeh Ing kitha Kobe mentas punika, kadhatengan ing angina topan sakalangkung kenceng, kacariyos para tiyang ingkang kenging babaya gungung sadaya tiyang 800 iji, wondening wisma ingkang risak katiyub ing ngin kiran glangkung gunggung sadaya 3500 griya, menggah karugiyanipun taksir 3600:000; rupiyah pethak. Burneyo sisih Wetan Wonten sawenehing tiyang bongsa Bugis sampun amejahi bongsa tiyang Dhayak titiga, ing tanah Olu TEkelak (Melawi) sarta anglabeti tiyang dhayak kakalih,s aasampuning punika lajeng ambesmi griya rikala punika ugi druj\haka kawaged kacepeng, kilap wasananipun. Purwakerta Nembe punika ing ngriki wotnen rame-rame, inggih punika, saking cariyosing para tiyang kados makaten bilih wonten sawenehing tiyang awasta Imam Tabri, ketip ing masjid Kitha ngriki, ingkang sampun pejah angleresi wulan ingkang mentas kapengker punika, kacariyos ing sapunika sampu nwaluya malih ing donya, ananging sampun amalih warni, inggih punika dados andhapan, dene andhapan upnika bilih waktu dalu jam 6 katingal mlampah-mlampah sakubenging pekawisan kebonipun kagusah utawi kaburak-burak ing sanak sadherekipun ingkang manggen ing ngriku meksa mlampah mlampah boten purun kesah, o, punika kalebet aneh, bilih dipun undang wastanipun Kyai, inggal piyambakipun kesah, bab ingkang makaten punika akarya gumuning ing ngakathah, sarta adamel ajrihipun para tiyang ingkang gagriya celak ing ngriku, dene saben dalunipun mesthi kacawisan dhaharan saji kadhahar kyai Ketip pnika, sadaya bab punika dereng kawaspaosaken ingkang sampurna, awit dereng wonten para priyantun ingkang ngudaneni, estu utawi botenipun andhapan punika titisaipun kyai Imam Tabri. O, saking pamanggih kula, boten makaten ingngatasipun tiyang sampun pejah waged waluya ing dunya malih, sarta pinten- pinten tiyang pejah boten wonten criyosipun ingkang kados makaten sawek nembe sapunika wonten cariyos makaten ananging derneg tamtu, O, sumongga kagaliya nun mitra kula para maos sadaya, ingngatasipun bab punika punapa mitra kula sampun nate amanoni tiyang pejah gesangmalih awarni kados makaten. ===========\============== Ambekipun sang Prabu Wilhelem I(Kapisan) ing nagari Pruwisen. Ing salebetipun taun 1866, amarengi ing wanci enjing sang prabu Karsa anggagladhi wadya balanipun dhateng patrapulah in gpernag asarana mawi dadamel sanjata tuwin mariyem wonten ing Konehgrat mimis pinten-pinten ingkang pesatipun agumreng swaranipun anglangkungi sakiwatengenipun sang prabu, wonten ugi ingkang angengingi wadyabala swatawisngantos andadosaken pejahipun boten dangu tumunten wonten satunggiling ajudan ingkang mlajeng-mlajeng lumarap ing ngarsanipun sang prabu amunjuk mangkaten gusti ratu ingkang maha mulya, kasuwun
pangapunten dalem prayogi panjenengan dalem kondur ing kadhaton amargi wonten sumelangipun abdi dalem bokmanawi panjenengan dalem temah tiwas dening mimis dhawuh wangsulanipun san gprabu akalayan sarehe bocah ingsun ajudankang setya tuhu, kapriye goning sun bias tega lan patut aninggal pabaratane wdya balaning sun kang lagi padha apaperangan kawruhana ing sira, iya iki panggonan kang sanyata, ajudan amundur palarasan. Kalanipun surya sampun sawatawis inggil sang prabu dereng kalebetan dhahar sapulukan lajeng andangu dhumateng para wadyabala, sira kabeh salah sawiji sapa kang duwe roti sathithik bae kang kena ingsun dhahar, satunggiling wdya bala enggal umarek angunjukaken roti ingkang sampun bangkak akaliyan anggur sacegukan roti tuwin anggur katampen ing sang prabu akalayan renaming gali saha boten kasupen aparing tarimakasihdhumateng wadyabala wau, salajengipun roti akalayan anggur tuunten kadhahar, katawis nikmat sanget Wangsulan katur ni Endhang Wiratma ing wukir Titisari. Kanthi sagung pamudyayu, yumanatumrap ta maring, mitrani endhang Wiratma, kang putus reh kramaniti, nindita sastra winga, myang mardibasa basuki. Nahan kastawa ing ngayun raka para wus atampi, kintakan ta ingkang tumrap serat kabar Bramartani sinawung sinom logondha, raras kapyarsa dhuh ari. Paran sasurasanipun raka para wus mangreti, pangalembanan ta dahad karya arsayaning kapti, lwir kasmalantuk usada, depa mintanta dhuh ari. Mrih raka para pun punggung, nglajengken panjurung nguni lampahan purwawinastan Endrakumalasupadi, dumugi purwa puwara, dadya sukan tad huh ari. Nanging ta sajatinipun marmanta pun kakang lami, tanpa tur sanbetanira, panjurung ngo awit saking reng-reng wus sirna sdaya,datan pase dhuh ari. Makaten darunanipun kula gadhah mita carik wus tanpa rasa rumasa, sing raket rumaket wadi, ngong sambat mrih manedhakna, ing reng-reng wau dhuh ari. Ing wekasn wis manipun tinunu dening duskarti, tumpes tapis tanpa sesa, sesining suyaya enting, srat renreng endrakumala, katut kabrastha dhuh ari. Dadya dahad amiduhung, tansah ananetah dhiri, lwir sardhula wikridhita, nebak barakan tan polih, marmanta paminta ningwang, ywa malat cuwa dhuh ari. Mung aksamanta kang ngagung, sun caadhang ariratri, mrih karya ayeming driya, yayah ron karaban warih, rarap martana tumama, temah tumruna dhuh ari. Titi purnaning pangapus pinatrap raditya manis catur lek rabingulawal jimakir sinta lumaris sangkala warsa pinetang, ngesthi dimurti dhuh ari. Katandhan Danuja, ing Wukir Cakrawala ========\================== Kula aningali metabaripun pustaka Bramartani ingakgn katitimangsan tanggal kaping 18 wulan Sapar,ongka 43 wonten cangkrimanipun sarjana ingkang peparab Pun Marsudi dhateng Bagus Jaka baruklinthing, kados ingngandhap punika. Ongka 15, 15, 15 9, 9, 9 6, 6, 6 3, 3 , 3 1 Punika gunggung sadaya 100 pamundhtipun kapurih damel gunggungan wau sepalihipun 51 katata kados makaten nanging anggenipun malih boten kenging gempal ongka, kadosta ongka 15, boten keningg kapendhet 1,2, utawi,3,5, yen badhe mendhet 15 inggih 15, babar pisan 9, inggih, 9 salajengipun.
Saking sangeting jugul kula sareng kula aningali cangkrimanipun sarjana kados ingkang kula aturaken wau, andadosaken gawoking manahkula, dene cangkriman alok tuwin lngka, ing bapa nganggitipun panginten kula supe dhahar lawan sare. Ananging sanadyan sadherek kula mas agus jaka baruklinthing ingkang dipun pundhuti saserepan saking kadereng gawoking manah dados kula cumanthaka ngaturi sasegah makaten 15:2=7 4/2 x 3 = 22 ½ 9:2=4 ½ x 3=13 ½ 6:2=3 x 3 = 9 3:2= 1 ½ x 3= 4 ½ 1:2=1/2 x 1= ½ panatanipun makaten 7 ½ 7 ½ 7 ½ 4 ½ 4 ½ 4 ½ 3 3 3 1 ½ 1 ½ 1 ½ ½ gunggung 16 ½ + 17 + 16 ½ = 50. Lo lo sareh rumiyin ta ngger, sampun kadereng lajeng duka lenggah majeng ngriki ta caket kula sakedhik kula jarwani, pramila kula etang makaten sapisan saking dereng dumugi saserepan kula, kaping kalih kula ningali suraosipun tembung gempal tegesipun gempal punika saking pamangih kula ngelong ingkang boten sapalih pramila lajeng kula etang makaten ngelong sapalih punika kedah katembungaken maro utawi malih. Bilih petang kula ing nginggil punika lepat kajawi ikang metang dherek kagunggung punika waget ceples panatanipun kados makaten. 15 9, 3 6 1, 9 3 3 1 gunggung 24 + 13 + 13 = 50. Kula nuwun angger bagus marsudi, atur neangaken nun sawek sapisanpunika kula leledhangpapanggihan kaliyan angger wonten ing ngalun-alun pustaka Bramartani, pramila atur panuwun kula ngger, bilih wonten kalepatanipun bibi jengandika mugi paring pangaksama awit salugunipun kula punika taksih sakalangkung jugul. Kula nuwun angger sasampuning atur ku sday wau, katimbang lengak-lenguk awonngangur, kula nyuwun saserepanipun angger, sabab saking punapa utawi merit saking pundit dene tiyangjawi punika kalimrahanipun bilih sampun imah-imah, tekalajeng pindhah nama, kados ta kala dereng rabi nama Sadiya, estrinipun nama Umbruk sareng sampun sami kadhaupaken lajeng pindhah nama SAdrana, estrinipun inggih tunggil nama bok Sadrana,lo punika kula dereng saget sumerep pipiridanipun saking pundit, awit kala jaman purwa cariyosipun ki dhalang bojonipun janaka punika dene inggih taksih nama Rara Srikandhi, boten tunggil nama raden Ayu Janaka. Ing wukir yang kaping 2 wulan Rabingulawal arsa JImakir, 1818 Kula bibijeng ngandika ingkang makuwon ing Wukirhyang, Rara mandarsih. ==========\=========
Sambetipun cariyos tanah Jawi Pethikan saking Suluh Pangajar Manawi pinuju wonten tiyang sakit dhukun Tengger wajib anjageni kaliyan ambetga bokor isi toya kados kasebut ngajeng wau, kadamel angusadani sarananipun unjukaken utawi kaborehaken dhumatengingakng sakit dene kamulanipun bokor punika saking abdi bathara Brama, saben satunggil tunggiling dhusun mesthi ing ngriku wontendhukun sarta pangulunipun saha bokor ingkang kasebut malah kalajaman rumiyin bilih wonten tiyang Tengger ingkang ajal layonipun mawi kalebetaken dhumaeng kawah brama, dene manawi panggenanipun ingkang pejah punika kapara tebih saking kawah, inggih tumunten kabucal kemawon mayitipun ananging sapunika sampun boten mangkaten jalaran kaawisan inking jeng gupremen wedal sapunika manawi wonten tiyang Tengger ingkang pejah, layonipun inggih mawi kapetak ugi, nanging sirahipun kaujuraken dhumateng redi Brama. Manawi wonten tiyang ingkang mara tamu ing griyaniun tiyang Tengger, sanajan dereng tepang pisan saenipunkedah lajeng malebeta kemawon dhumateng salebeting griya, awit manawi boten mangkaten saestu dipun etogaken kemawon dening ingkang gadhah griya, amargi manawi lajeng malebet ing griya kemawon punika pratondha tepang sae, menggah tiyangmara tamu ing kalajeng malebet ing griya sarta lajeng rumaket purun lenggah, punika dipun rengkuh sadherek sinarawedi. Ing Tengger punika boten wonten durjana, inggih awit saking punika milanipun awis kontenipun tiyang Tengger ingkang mawikakunci,dalah rajakayanipun dipun umbar wonten pangonan kemawon nanging menggah padatan ingkang makaten wau sapunika sampun kathah ewahipun. Tiyang Tengger punika mratah sami gdhah taneman sayuran arni-warni, kados ta kendhang welandi, uwi sapanunggilanipun pamedalipun dipun sade dhumateng kitha sarta katedhapiyambak dene tedhanipunt iyang Tengger punika saben dinten sekul jagung, awis titiyang ngriku ingkang nedha sekul wantah, kajawi manawi piyambakipun kesah dhumateng kitha, punika saweg saged pikantuk sekul wantah, amargi ing Tengger punika awis ingkangnanem pantun kajawi jagung ingkang kathah, wonten malih sawenehing padatan Tengger ingkang pantes kaserepan inggih punika manawi piyambakipun saweg sami nedha, boten keningg wonten piring utawi sndhok utawi malih pirantosing nedha sanes-sanesipun ingkang gathik ngantos maaa swara mungel kumencring, manawi ngantos kalamprahan mungel tiyangingkang anedha punika kawastanan boten sumerep tata. Tiayng Tengger punika boten teka gadhah wateg kendel sadaya jiriyan ewadene boten kakirangan tedha, sadaya sami cekap- cekap. Manawi wonten tuwan tuwan utawi priyantun jawiingkang dhateng ing Tengger,kathah tiyang Tengger ingkang dhateng amanggihi tuwan-tuwan utawi priyantun jawi wau, sadaya sami gadhah kajeng supados tuwan-tuwan utawipriyantun jawi, punika karsa anitihi kapalipunmanawi kalampahan dipun titihi, sanget andadosaken bingahipun titiyang Tengger. Tiyang Baduwi Ig ngajeng sampun yariyosaken sabedhaipun karaton Pajajaran sasampunipun PrabuSEdhah musna, wadya punggawanipun kathah ingkang kapalajeng singid dan wonten tanah pareden Pulusari sisih kidul boten purun teluk saha malebet agama Islam taksih sami angantepi agamanipun brahala, inggih palajengan punika kamulanipun ingkang kasebut bongsa Baduwi, gantos dumugi sapunika tedhak turunipun taksih manggen wotnen ing paren banten celak redi Kendheng, dene
kawontenanipun tiyang Baduwi wau sampun saestu padatan sata cara-caranipun benten bilih katimbang kalihyan tiyang Jawi sarta tiyang Madura, ingkang punika embokmanawi inggih wonten sawenehipun mitra ingkang kepengin sumerep cariyosipun katanganipun ing ngandhap punika. Padununganipun tiyang Baduwi wonten salebeting apdheling Lebak (Banten) ing redi Kendheng ing ngriku wonten sawenehing kampugn kawastan Cibeo, inggih punika panggenanipun tiyang Baduwi, wondene bngsa Baduwi punika kaperang kalih, janma Jaba tuwin janma lebet janma lebet punika kathahipun boten kenging langkung saking kawandasa somah, dipun lurahi kakalih, kawastan Girang puhun kaliyan Gireng SErat menggah Girang Puhun punika ingkang minongka lulurah sayektos dene girang serat punika padamelanipun kados dene kabayan jagi kengkenan dhumateng pundit-pundi, sasadeyanutawi tutumbasan punapa-punapa, nanging taksih kalebet wicalan ing kawandasa somah mau. Saben taun sapisan tiyang Baduwi sami kkandhuren kurbankawastanan Kawolu, amargi masanipun inggih anarengi nama kawolu ugi,sekul ingkang katedha ing tiyang Baduwi boten sami kaliyan sekul ngriki, awit kadamel taksa rumiyin dipun wori daging ayam kancil kidang saha dsanesipun, mengggahpangolahipun makaten wos kasosohngantos dados galepung tumunten dipundang, ingkang sapalih kadamel bekakak sarupi tiyang lajegn dipun praboti sandhangan saking kapas, nunten kaubeng-ubengaken salebeting kampungipun sareng sampun kemput lajeng kadekek salebeting wana sepi, manawi girang PUhun sampun maos donga, para Baduwi lajeng bidhal kalempakan wonten griyanipun Girang Puhun. Enjingipun bekakak ingkang sarupi manungsa sapunika sami dipun tuweni, manawi kapanggih taksihwetah,s aking pitadosipun para Baduwi ngalamat taun ngajeng badhe manggih kabegjan dene manawi wonten punapa-punapanipun ingkang kapanggih risak langkung malih manawijangganiun bekakak ngantos pegat punika ngalamat awon badhe amanggih sasakit utawi kamongsa sima, bekakak wau tumunten kabekta mantuk saha kaubeng-ubengaken malih, para estri sami gendhong kothekan, para rare ajrih sami andhelik salebeting griya. Menggah bongsa Baduwi punika inggih leres pitados ing gustiAllah, nanging boten kengng kagelengaken tiyang Islam jalaranboten pisan pisan miturut ing pranatanipun kanjeng Nabi Mukamad, dene manawi kaleres sumpah, sumpahipun mangkaten manawi kula ngantos dora, sajeg kula gesang tataneman kula pantun badhe boten saged tuwuh. Ingkang kathah pra tiyang Baduwi punika sami temen-temen awis sanget ingkang purun dora cara, boten wonten caranipun alampah durjana, mandugn sapanunggilanipun. Brahalanipun tiyang Baduwi nama Budagaling, nanging boten sadhengah tiyang bduwi saged damel surep brahalanipun wau, kajawi ingkang pancen sinungka begjan, kacariyos pawakanipun budagaling punka kados manungsa, ananging saged mancala utamancala putrid, enem utawi sepuh, manawi wonten tiyang sakit ngajengaken pejah, ingang sakit lajegn kabekta medal dhumateng sajawiing griya ata kaselehaken ing latar,jalaran boten kenging salebeting griya dipun enggeni tiyang pejah manawikalampahan wonten griya dipun enggeni tiyang pejah, griya punika lajeng kasarang amarga najis. Menggah sandhanganipun tiyang Baduwi punika mosamikaliyan panganggenipun tiyang Sundha, kaotipun among sawatawis, sandhangan ingkang dipun remeni sarwa pethak utawi cemeng, tumuwuh dadamelanipun piyambak mila pujudipun anglangkungi kasar, manawi tiyang Baduwi kadhatengan tiyang monca anggepipunsae, sarta manawi tamu wau anedha segah sedhah utawi sekul enggal
anggenipun mendhetaken ananging akathahing tiyang monca boten kenging malebet ing kampugn ageng, manawi wonten ingkang meksa malebet tiyang Baduwi lampungawo akesah pados panggenan sanesipun. Tiyang Baduwi punika salaminipun tanah simpen sarem awit pamanggihipun manawi kadhatengan paceklik saestu saged anedha samukawis angger wonten saremipun masthi miraos sarta sampun tamtu rimat yatra pirantos wragad bilih tilar dunya, pangupajiwanipun tiyang Baduwi amongtani, ananem pantun saha tutuwuhan sanesipun pantun wedalan ing ngriku ngemingaken gaga, sarta boten kenging kasabin patrap panggarapipun pasiten boten sae, amargi tanpapirantos pacul kajawi googol saking kajeng ingkang kadamel lancip pucukipun lami-lami sadhengah ingkang katanem ingngriku dados kirang sae,tumunten aliyan ngupados apsiten sanesipun (S.P.)
Ongka 47, Kemis Kliwon kaping 18 Mulud JImakir 1818, utawi kaping 22 Nopember 1888 Surakarta Karuhuran sanget saking karsanipun Kanjegn Pamarentah nagari, salebetipun ungeling kagungan dalem Gongsa Sakaten ing wulanpunika, para abdi dalem ingakng sami tianggenah anjagi tatatentrem ing mangke kawwewahan dening prajurit dalem asikep sanjata, anjagiwonten konten galedhegan ing galadhag ing Bathangan sarta ing salompretan makaten wau sakalangkung sanget anggenipun amigunani para abdi dalem wau boten angemungaken anggenipun anjagi sawenehing tiyang ingakng sumedya anggempalaken ing ngatentrem punapa malih para duryasa, sanadyan panganggening tiyang ingkangsaminingali inggih kaulat-ulataken manawi wonten tiyang alit ingakng purun amangangge sanes panganggenipun mila sadanguning ungelipun kagungan dalem Gongsa Sakaen wau, para tiyang alit ingkang sami aninglai sampun boten wonten ingakng purun mangangge amimbapara ruhur, mongka nalika ungelipun kagugnan dalem gongsa sakaten wulan Rabyangulawal taun ingakng kapengker punika, prasasat saben tiyang kemawon mangangge rauskan polkah, tuwin cara Cina, kalung cal ngange cripu, teken panjang, sanadyan dalu inggih mawi belor, turpunika btoen sakit maripatipun mila kathah ingkang sami kacelik kakinten para ruhur, boten sumerep bilih terah ing gadibal tumimbal ping sangalikur, kilap manawi sampun dalu, punapa malih ingkang boten kadengangan priyantun jagi, wontenipun pranata ingkang makaten wau, mugi lulusa ing salami-laminipun. Titingalan ing salebetipun skaten unika, ingakng amemelas snaget piyambak rare estri kinten umur 13 wulan punika uskunipunkalih pisan dumugi dhengkul tanganipunkalih pisan dumugi sikutsami pruthulsadaya, gatra dariji kemawon boten.] Para kaji ingkang sami leledhang dhateng ing kampong-kampung, tinimbang akaliyan ingkang sampun kalampahan kathah sanget sudanipun wulan punika tingalipun kok sakehdik sanget Cinitra ing dhukuh wanamadya Sonya,tanggal kaping 15 Rabyangulawal Jmakir 1818 Panjurung saking RAra Sepi. =========\============== Yogyakarta Nalika ing dinten Rrbo Paingkaping 10 Mulud Jimakir, 1818 wanci tabuh 5 sonten kaleres dinten geladhi resik wonte kagungan dalem ngalun-alun pengekran sareng sampeyan dalem ingkang sinuwun miyos amriksani baris sami kurmat ples sentir, ungeling tambur slompret bendhe suling langkugn denira rame. Sinegeg kocapa ingakng cinariyos wonten satunggal abdi dalem kapitan Ketanggel ingkang nindhihi baris sareng kadugi kudanira ajrihsara langkung rame,nulya aparentah dhateng gamelipun kinen ngarung ing wekasan kudameksa anempuh byat ginendholan dening gamel kekalih tansah denira miruda, pun kuda nyengkrak lumajeng bandhang nirbaya tanpa wikara, raden tumenggung langkugn riwut songkok malesat sabet binucal kuda den ubengakening ringin sengkeran satunggal ubengan lajegn kuda bethot trus mangetan medal saking ngalun-alun sareng dumugi mangun wilagan raden tumenggung Gumlimpang dhawah wal saking kuda, dhawah kajumpalik raden tumengung dadak sengkala sumrepet tripanduratan ngulisik wangkingan pusaka bongkong,sarungan remuk kandelan ajur. Cinariyos ingkang para abdi, nututi ing bendaralumajeng sarta tawang-tawang tangis raden tumenggung pinanggih sampun gumlimpang angathang-athang,lajeng den bebayang kang para abdi, wonten pemahanipun den lurah Natareja, abdi dalem lurah
Silir, raden tumenggung teksih kantaka,lajeng binoja wiwaha datheg den lurah wau, serana pambengkasing kasangsaran kasegah jerampecel kadugi namugn telas sauwit la punika raden tumenggung lajeng apungun-pungun kilap sapengkerkula selajengipun. Dira Dameta kaping 15 Rabingulawal JImakir angkaning warsa 1818 Katandhan Jatimurni. =========\============== Sakalangkung pangajengajengipun para amongtani, tuwin para isining nagari, dhumateng rawuhipun sanghyangNurada, inggih sanghyang Wresa, sapriki dereng karsa rawuh papanggiyan Sanghyang Bawana, kalampahan dib sami oncat saking sasana, wasana nalika bakda garebeg pinuju edinen saptu kaliwon sangyang Nuradakarsa tumedhak wonten tanah pabrik barongan sapangiwa panengenipun saka mantyan birawanipun ananging saleripun pos gabus sandumuginig praja garjita wait boten wotnen labetipun karawuhan pramila sanghyang Baskara dhat pamandengipun dhumateng sanghyang Bantala, dumadya para isining praja ngriku, dahat pagersah saha angesah jalaran tanem tuwuhing pakampungan kang sami dipun dunung kathah loyobipun kang mongsa kapunapa awulu wedalipun dipun jagekaken dipun angge ngladosi karsanig parentah, dhumteng risaking radinan saurutin gpara dyagarjitawati, sareng ing dintenipun akad Legi wanci jam 3 sanghyang WResa sakarsa leledhang namugn sad lerengan kadugi wonten 7 menutlajeng blasirna dados brenaswepak sa maloih, ing dirgantara anggitblak dumugi sadalu pisan pamuhiing kathah mugi-mugi sanghyang Nurada sampun ta mangke karsa tumedhak ing ngarcapada, kanga wit ing mongsa punika nedheng ing angerceh. Makaten malih nalika ramening kagugnan dalem sakati dipun tatap para kawula dalem dumugining garebeg saking pamatawis kula dede kaotipun kathah para kawula dalem ingkang sami boten aningali sekati tuwin garebeg jalaran saking gendering kang sami tisna siti wutah rahipun sami giris amberad manawi kenging pellet sadaya kawula dalem ingkang sami kataman dayaning lisah pellet wau kados tiyang gendheng, sampunboten pisan kaengetan kadang warganipun katondha anuju ing dinten garebeg wau, kula sumerep kathah tiyanglumampah mangaler kadugi jaler estri wonten saking 100, ingkang katingal kathah tiyang tanah Pajang sawetan kikis dupi prapta sepur tandya tinumpaken kareta latu gupermen sakng gendering pawartos tiyang ingkang sami kenging pandaya wau, sami kinen dhateng nagari Dheli kilap ing dheli Sumantrah, kilap ing Dheli Timur, Bupang, menggah girisingparatiyangigakng sami ajrih pellet wau, makaten dupi sampun dumugi ing ngengggen yen sampun dumugi rampunging prajangjining pakarya, para tiyang wau lajeng sami kinen lumebet salebeting panti, wonten ing ngriku, para titiyang lajeng dipun tunu, walauallam yakinipun. Saweneh ing cariyos sampun wonten sakawan paing punika, pategilan dhusun Samen sakidul praja, bawah kabupaten bantul Kadireja, para kawula dalem dhusun kang celak kagungan dalem dhusun Samen wau sami kapirengan wonen swara saingga swaraning garebeg makaten dupa den celaki sirna swaraning rame-rame, cariyosipun ingkang sinung waspada, para rare kathah kang sami rewa-rewa raraaton makaten dupi dipun sidikaken wontening rare namugn wonten rare, 20 sami dolan wonten ing tegil Samen mila pulisi ingkang ambawahaken ing waktu pasowan garebeg wau boten kapareng lumebet sowaning nagari, kilap ing mangke kadadosanipun. Wontenpangulu lami ageng ing nagari Pasu, sanget remen adamel kasaenan anuju satunggil dinten dipun primani ing tiyang miskin sarehning nalika punika, boten darbe yatra pecah saking boten purunipun anulab lajeng nykani dinar stunggil ingkang estri amanceni kalayan tembung manis wangsulanipun ingkang jaler sarwingelus pipinipun ingkang estri, dhuh wong wadon uang sadinar iki, sumurup dak potangake marang
gusti allah kowe wis aja ngrasani apa-apa, ingang estri nyandhak pitembugnanipun ingkang jaler lajegn cep kendel sigeg. Nir titimongsa, pratondha raden Arya Jayengwesthi, Parawedang Purwakerta. Ing nalika tanggal kaping 30 Oktober 1888, watawis kintenjam tabuh 8 enjing, kula pireng swantenipun titir kentongan kerep inggih punika sung sasmita bilih wonten babaya, sareng sawatawis kathah para tiyang dhatengningali sarta kathah para tandang anyaket dhateng pokoking kenthongan ingkang mungel rumiyi punika, dumadakan katingal bilih wonten satunggil tiyang jaler sampun anggantunging pangipun uwit dhuku ingkang kinten-kinten inggilipun wonten 12 kaki, boten antwis angu kumisi dhateng andhawuhaken kinon angedhunaken saking uwit dhuku punika, kepanggih sampun pejah kapriksa punapa ingang dados jalaraning anggenipun anggantugnpunika, sarta wastanipun sinten para kadang karuhipun sami saos unjuk boten wonten ingkang ddos jalaran ngemungaken pancen pun Wiryasentika punika anggadhahi sasakit dhat-nyat mongsamongsa kados tiyang ewah, ing sakala punika layonipun Wirya Sentika karesikanpra kadang sadaya lajeng kakubur. Angleresi wulan ingkang mentas kapengker punika wanci siyang jam 4, kaceiyos wonten satunggiling tiyang estri wasta bok Sarinah gagriya ing dhusun Karang gudha kidul (PUrwakerta) piyambakipun nuju kesah dhatenglepen badhe tetoya, ananging sareng wonten ing margi kapethuk kaliyanmaesa jaler satunggil nuju nehda dhukut ing tanggul sareng tiyang estrilangkugn celak maesa punika dumadakan maesa punika aningali lajegn amasang singatipun agahan anumbuk asta tengen saantawising lambugn ngandhap ipun prembayun tatu anggegilani, erahipun tansah medal deleweran sakala punika tatunipun kapriksa dhaten gpara kumisi, lebetipun 2 dim wiyar 2 ½ dim dagingipun medal ngantos katingal tosanipun ing nglebed ing sanalika punika kabayang dhateng para ahli warisipun kabekta ing griyanipun dhokter jawi purwakerta, kilap dadadosanipun wondenten tiyang ingakng anggadhahi maesa punika kapriksa dhateng kumisi aturipun: bilih maesa punika kacaketan ing tiyang pancen makaten senadyan ingkang gdhah, punapa malih tiyang sanes lajengamburu amasang singatipun bokmanawi pangenipun badhe nancang maesa punika, salaminipun kedah menek ing wit kajegn kadhadhung saking ing nginggil lajeng ing sanalika punika kawade ing jagal terus kapragad. Panjenenganipun Kanjegn tuwan AsistenREsidhen ing PUrwakerta, amarengi tnggal kaping 26 wulan igkang mentas kapengker punika, karsa tindak mider ing dhistrik Ajibarang (Purwakerta) kaliyan kadherek para prayantun wadana, asisten wadana para lurah-lurah dhusun anjajah mriksa dhusun-dhusun bawah dhisrik ajibarang. Dupi prapta ing dhusun Candhinagara, panjenenganipun kanjeng tuwan asisten residhen amirsani satunggil griyanipun kaum dhusun kempalan tiyag nkathah sawatawis tapakur seba dhateng guru tiga, dene tingalanipun santri ingkan gnembe malebet punika kawulang utawi kaparingan pituwah, lajeng panjenenganipun kanjeng tuwan asisten residhen gatos andhawuhaken dhateng abdi nipun pulisi kakresakaken nginte, kanthi para upas dhistrik sawatawis kang kalayan melampahnyamur, supados wageda amirengaken celak. Ingkang kaprentahaken guru titiga punika, ing nalika punika, pun Kyai Guru amedharaken wastanipun 1 kyai Markabah 2 Kyai Irkamah, 3 Singasari, sadaya punika asal saking cCirebon dene kyai titigapunika acariyos dhateng murid murid sadaya bilihpiyambakipunsawek angemban dhawuhipun kyai agung
Candhilaya redi Jatos (Cirebon)kang supados anyariyosana dhateng saaya anakputunipun ing tanah jawi, gatos aminta urunan yatra kaliyan uwos minongka sidhekahipun dhateng tiyangingakng nyambut karya andadosi Candhinipun panembahaningkang sampun swargi sinare ing rediJatos awit punika sareyan badhe karimbak kadamel sae, dene anggenipun anedhani yatra utawi uwos punika boten kathah, tiyang satunggil namugn 50 sen wosipun 1 utawi kalih bekong, anjiwi sakingpunika guru titiga wau angucap nyariyosaken kalimah kalih, tuwin cariyos sanesipun igkang tanpa kasil, Bab prakawispunika, guru tiga wau lajeng kacepeng kasaosaken ing ngrasanipun kanjeng tuwan asisten residhen karsa badhekadangu pagnaturanipun ananging dereng manggih katernagan awit par titiyang dhusun ingkang sami kenging yatra sawek kakempalaken kilap kadadosanipun (kintunan) Menadho Angleresi tanggal kaping 4 wulan September ingkang mentas kapengker punika wanci jam tbuh 10, 50 menut enjing ing ngriki wonten lindhu aeng kang karya getering ngakathah, kacariyos bilih pager-pager banon sawewengkoning ngriku, miwah sanes- sanesipun sawatawis panggenan sami bengkah (kintunan). ===========\================ Wangsulan I, i, I, lah dalah, anak mitra jugul Marsudi, ingkang tigas kawuryan munggying pasitinipun kyai Bramartani ongka 43, sarawuh jengandika ing padhepokan kula, dene dumarojok tanpa larapan tiga tanpa taha-taha, lajeng makselet anamakaken gendir, supados inggal kula wunguha, saking anggen kula lami kabesturon sarta jengandika lajeng amuji dhumaeng kasudibyan kula, ananging lelejemipun jengandika rak semu angonggrong sakedhik ta. O, inggih sukur bage saleksa anak mitra sudi amuji dhateng jasad kula, mugi mugi gusti ingkang among tuwuh, angabulna punapa ingkang dados eninging cipta kula, ananging kawuningana anak mitra, jengandika sampun cok remen angumpak-umpak manusa ingkang taksih mudha punggung kados pun kula, iyah dereng kuwawi nun tur mindhak dipun esemi para sarjana. O, kula punika tiyang ajrihan kulu nun sanes kaliyan panjenenganipun bapak rising para wirambek kumalungkung arahadyan panji Jayasubrata, suka yen den alema ing kathah, yen den pujiya temah dadra, yen ginunggung munu-muncu, kadya wudun meh mecothot punapa ta, sadaya serat serat carita tuwin serat serat waosan ingkang boten dipun ewahi, ngantos morak-marik bote kantenan dalasan mega mendhung sapanunggilanipun papaesan donya punika, meh kirang sakedhik dipun rembasi jabrata sadaya, sampuna lajeng dipun parek dipun ebut dipun rampog para sarjana, lo, rak punika ingkang kula ajrihi, ewa dene sarehning jengandika wau, sampun lola boten yayah myang rena, pramila jengandika inggal kusung-kusung rawuh ing padhepokan kula ngriki, liding ginem jengandika punika, mundhut pitedah kadang kakang pambayun tuwin adhi waruju O, agih ta, inggih anak mitra, sarehning jengandika sampun rawuh mriki, grathul-grathul ugi kula ladosi, nanging naming sak gaduking pambudi kula kemawon lo, supados sampun kacuwan panggalih jengandika. Kala rumiyin kula meningi, nalika ibu jengandika anggarbini, dumugi lekipun karaos anggerahi, sareng ngajengaken uwating jabang bayi wonten ingkang medal rumiyin kawestanan kawah, kadadosanipun kadang jengandika wreda asipat pethak tumunten wedaling babayi, kadadosipun anak mitrra punika, tumunten kasundhul wedaling ari ari, kadadosanipun kadang jengandika taruna asipat wenar, tumunten kasundhul
wedaling erah, kadadosanipun kadan gjengandika asipat abrit sareng pupaking puser, dados kadang jengandika asipat cemeng. Dene kadang jengandika sakawan punika, sami dedunung pribadi pribadi, punapa malih babudinipun ugi piyambak-piyambak. Kadang ta: kang sipat abrit dudunung ing dhepok pedagingan babudinipun kereng darengi, panas daranman tur jail muthakil agung lampah pitnah, asikara, lalangenipun wonten ing pakarnan. Kadang ta, kang sipat cemeng, dudunung ing dhepok guwagarba, babudiipun aremen dhahar lan nindra babudinipun sukan doyanan marembatur murka, lalangenipun ing palathen. Ananging kadangta, sakawan punika, tansah sulaya kemawon pramila sak dinten- dinten agung poncakara, datan pawasana, awit dening boten saged atunggil kapti. Adhuh anak mitra Jugul Marsudi, dadak jengandika saged pepanggiyan sarta anunggilaken kapti, kadangta, sakawan kasbut ngingil wau, mongka kadang sipat sakawan punika, sampun kawengku, sak lebeting jasmani jengandika pribadi, lah sampun anak mitra, jugag samanten kemawon atur pratela kula, sumongga kapahat ta sak lebeting sanubari ingkang sayekti, wasana manawi anak mitra dereng narimah atur pangandharipun pan bapa ingkang samanten wau, prayogi anak mitra tindak dhumateng dhepok ARga Palimengan amanggih ananyahne kyai Ajar kabesturon dene pun bapa naming sasanti jaya saking padhepokan kula ngriki kemawon. Karipta ing Dhepok Ngarjakembang leking sasongka 1 rabingulawal WArsa JImakir tinengran madyaning kawula angesthi ening. Wasibujaningrum.
[Bramartani 29 Nov 1888, ongka 48] Wiyosipun dhawuh ing timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan ing salowongiing palenggahanipun abdi dalem bupati pulisi ing Kalathen ingkang kakarsakaken angggentosi abdi dalem kaliwon pulisi ing Sukaarja, rahaden ngabei Wiryakusuma, kapatedhan nama tuwin sesebutan rahaden Tuymenggung Cakrawadana, ing salowonging palenggahanipun abdi dalem bupati pulisi ing Ampel ingkang kakarsakaken anggentosi, abdi dalem kaliwon pulisiing ampel rahaden Ngabei Kartadirja, kapatedhan nama tuwin sasebutan Rahaden Tumenggung Ranadirja. Awit saking ingkang serat kakancingan kajeng raden Mas adipati Mangunkusuma ingkang amakili papatih ing karaton dalem Surakarta, anamtokaken dhumateng Ngabei Surawirana abdi dalem mantra Lid ing Pradata kabupaten Bayalali, kawisudha dados panewu lid ugi ing pradata kabupaten baya lali, anggentosi tilas kalenggahanipun Ngabei Surapangagya, kaganjar nama Ngabei Surawirana. 2. Salowongipun abdi dalem mantra Lid wau ingkang kakarsakaken anggentosi pamagang kapatiyan nama Prawirareksa, kaganjar sasebutan saha nama Ngabei Suradireksa. 3. Salowongaipun abdi dalem panewu jaksa ing pradata kabupaten Bayalali tilas kalenggahanipun ngabei Surasumitra, ingkang kakarsakaken anggentosi Rongga Gita suwirya, abdi dalem mantra griypiring pradata kabupaten Kartasura, kaganjar nama sasebutan Ngabei Surasugita. 4. Salowngipun abdi dalem mitra Gripiring pradata kabupaten Kartasura, ingkang kakarsakaken anggentosi Rongga Sutadisastra mantra carik ing pradata kabupaten Sukaarja, kaganjar nama sasebutan Ngabei Citrasuwirya. 5. Ngabei Sura Sumitra panewu jaksa ing pradta kabupaten Bayalali, kaingser dados mantra carik kabupaten ing Sukaarja, kapatedhan nama Ngabei Suta sumitra. (kintunan.) =========\========= Rebo nuju, ping pitulas wulan MUlut kapengker punika wonten satunggalng jalmi, apratistha wetan dalem Sumabratan. Dinten wau, wanci saderenging bedhug siyang wong punika, lawan mantunira tuwin anak jaler kinten umur sangang warsa. Sami kembul nedha lawuhira jamur, barat kang kinela, semasem sajroning bukti, tan karasa nanging sabibaring nedha. Samya mrenbgut labet wetenge cumlekut metek sru sumengkrang, krengkangan amutah ngising, kasangsara sirah posing lir gangsingan. Tan paemut mring kaanan nyamut-nyamut mumet komet temah, tongga teparo keh prapti, tulung asung usada wida myang montra. Tanpa antuk jajampi ingkang tumaduk kaduwa ing roga, awaning jamur nampegi, dadya rare ingkang umur sangangwarsa. Prapteng lampus mantuk maring jaman alus kantun ipenira, lan bapa kang maksih sakit tekeng mangkya, saugi dereng waluya. K.M.S. =========\================ Yogyakarta Nalika kaping 28 wulan Sura ingkang sampun kapengker punika, kadugi wancijam 10 dalu, ing Pakualaman dahad getering swaraning janma kathah menggah ingkang dados darunanipun makaten. 1
Wonten sawijinipun priyantun ananging sampun tilasan ingkang punika wantunipun nandhang papa, dados madegaken took seteler,mengggah ingkang dados sunggataning para tamu, mas sajeng mas sajeng punika. O toblas ugeripun sampun wanci jam 7 sonten ingkang munggeng regol mungguh, kang pger siikat labor, mas sajeng tur wus ngediraga, Allah siwa: kok lecanthas amarengi jam sanga dalu wonten priya rawuh, tukang bukunipun tuwan buning, kakasih mas Patmasumitra, ingkang punika rehipun sampun patuhipun dados tanpa mawi beya, dangu-dangu dipun rembag rugi, saksana ngedalaken kasaring budi, den loaken pandung, seling seraping tongga kinirajan mangamuk sami sanengga ing yuda, sinembetan sekar pocung. Yentan bias wong puniku bok wis mupus ywa gawe rubeda, dadya weh kredyad pulisi, malah sira nemu rudah dahad tikbra. (Kintunan). ===========\=============== Balora Solahingkang anganyut-anyut manah. Babonipun patrap tuwin solah muna-muni, menggah bongsa kula tiyang jawi tengahan naming saking karaton Surakarta adiingrat, inggih sanadyan para prayantun ingkang pasisir utawiing ngare tuwin pareden boten sumerep patrap ingkang kangge dening prayantun surakarta ingkang andhateng, menggah ing nagarinipun kalebetd ing wiwicalanipun patrap ingkang saru, ananging sadaya solah bawanipun katingal kewes aluwes sinten ingkang katandukaken saestu lajeng tuwuh arsayaing manah, malah para nem-neman kathah ingkang sami kelu anulad yen kamanah la karsa estu angresepaken tur boten namugn saening solahbawakemawon dalasan tetembunganipun teka manuhara sanget kadosta: Inggal mangke in gpadunungan kula kadhatengan ringgit saking karaton dalem Surakarta adiningrat ingkang arum-arum manis bok ajeng kanthi, dhasar wanita indah ing warni karengga busana bra, dhasar parigel patrap solahipun amila gegering para taruna ingkang nedhenging birahi aprasasat ing riku kabaleberan ben-aben ing wanci dalu rikalanira musthi kanidyah mangsuhing madyaning pandhapi, ontaping janma ingkang samya anon asalungsungan yayah sulung manjing dahana, samanten wau boten naming para taruna kemawon dalah parapensiyun taru ingkang sampun meh angragasuksma dilalah sami tumambirang angot royal bayalimut wenganing wiwara swarga, labed kasmaran ring dyah sang pindha ratih, wah kacaryan derakatman kenyaring sanghyang sitaresmi anelahi jagad. Kocapa solahing para mudha garegeting manah yayah sardula anon mamangsan upami gampila kados tinebak tebak kamakcek griyeng, paleres binekta kesah, adhuh: tan kawawa nahen srenging wuyung, sawenehing taruna ingkang sampun mupus dhawahipun pepesthen iyah: ambok nganti kiyamat mongsa aku di karepana, wis wis wis lakar jamaning wong jawa saiki wis dilalah masthi kalah kambi bonga rewonda, lah iya karpiye maneh sepuluh dikapakena, pancen awak apes e lowung, nyawang- nyawang bae kok sem ing ngati, iki rupane abahan kembre, oleh rijeki mata bae wus narima, wondene panggag agag ing para taruna ingkang bongsa moncer, awit denira sampun kapanduk liring kang anangi brangti, kados boten sande badhe amboyong widadari, mila panyerenging tanduk keksi sami arebat unggul arebat bregas arebat kinasihan, malah ingkang pangraosipun kinasihan sanget dene asring sinaruwe ing ngulat manis lajeng tuwuh pratigyanipun e dilalah nganti sawengi iki aku ora bias amboyong sijangkung kuning, puluh puluh suduk sarira, nanging ukirane, aak nganti seneb mongsa nedhasan, 2
Panggagasing manah kula kasmaraning para tarunaingakgn makaten wau teka pantes inggih sanadyan kula punika rare ingkang dereng adiwasa, ewadene saged amastani yen bok ajeng kanthi wau menggah ing nagari padunungan kula wanita ingkang Indhah ing warni tanpa timbang, baya punika garwanira raden Janaka ingkang sumendhi apaparap sangdyah Gondawati, ingngandhap punika kla amedharaken carruwilaning rerenggan dados jangkepipun isen-isenning pustaka Bramartani. Wijiling reh pamarnaning ngestri, kang kaya wirangrong, rising kadi sasongka citrane, sinatmata weh trenyuh ing ati lir gambar sinungging, wigya maweh gandrung. Lir garwanya sangpartasumendhi, kang wasis sung lamong, retna Gondawati kakasihe, sri ARjuna Yana kang sisiwi, nateng sriwadari, ing warna pinunjul. Dedeg lenjang sarira anglentrih tur mardawa tinon kuing wenes wingit pasemone, anteng dyat mikaruruh yen angling, ing wiweka titi, kirang gujengipun. REma memak ngrondra wela wingit ngrarompyoh kang sinom jongga lumung welar pranajane, maya-maya lir cengkir pinilit anggandhewa gadhing, wijang baunipun. Wiragane ananangi brangti, yen lumampah alon ngembat madya alemes lambunge, angler tunjung lumengganging warih, kasiliring angin wah gandanira rum. Ngungkurna rehing sujana, ring san ganon jantungira rinujit tansah mandeng kadalurung, rumaras gumangarang, sapa kelar andulu warna kadyeku solahe mamanas griya, lir ngalap yuswa ning ngurip. Welut ardamawawisa,mendhung seta nendhanu neng wiyati, ula-ula ngula kakung, iga pepet tan benggang, puter wisma wangsalan kang perkutut gung, sangandhaping payudara, lir siniku amalipis. Puspitaning rodamala,basa kawi janma salakirabi, gonas-ganes nenes patut gapyuk tur parikrama, wedharing kang pangandika semu cucuk ron anjrah kang baleatma, tur malah wuwuh ngangeni. Kacagedhah tanpa rasa, peksi langking kang angung munya ratri, eramaning rasa tuhu, waruju bauwarna, yen panuju ngangge sinjang lurik kepyur, sotya direngganing karma, semekan nglung jiwa tritik. Candhoka munggeng ngancala, sengkang sungu cineplik ing ergeni, wilapa purwaning katur, tata si klamat- lamat wus pitaning rondhon rumambating taru, gelung gondhel sawatara, esthane lintang sinuji, Kesma pangapit wadana, wohing ngaren kang cinenceming gendhis manising lathi mbuh embuh, bopatya wil Ngalengka, maruta risdahana kang sobeng dalu, manglunging jongga lir pindah, anglunging gadhunging ngalengi. Lo, makaten gambaripun ananging sampun kagalih, paribasan wong dhemen ora kurang pangalem wong gething ora kurkangpadada, sayektosipun ing ngajeng kula ugi sampun amedharaken yen kula punika rare ingkang dereng adiwasa, saestu wonten dene kalampahan amacak wedharin ggita, namugn supadya dados sawewahing rerengganipun alun-alun Bramartani. Puwara aksamanta sami, ring amba pangindhunging Ragajati Pun Ganjur. ========\================= Maramas gethokan kula purun yen kalintu pambatang kula, kados kok wonten emperipun bilih tetembungan nginggil punika wedharing bunekingati, luebering ati, enggih napa boten. Jurugubah Ing tahun 1870 dumugi ing taun 1871, amarengi ing mongsa badhidhing, ing nagari Paris kakepang dening wadya bala Dhitslan saweneh dinten sang prabu Wilhellem amider nitih kapal angangkangi wadyabalanipun mirsa prajurit jagi satungil angadeg sarwi amaos serat sanjatanipun kasendhekaken wonten ing ngiiringanipun awit saking anjinggleng pamaosipun ngantos boten sumerep bilih sang prabu langkung ing pajagenipun tumunten kacelakan dening sang prabu, sareng celak prajurit saweg 3
sumerep saking swara kumropyok ing kandhali titiyanipun sang prabu, lajegn andangengek sarta gumeter dening ajrih,serat ingkang kawaosa nalika kabucaling siti, enggal anyandhak sanjataniun kangge angurmati, awit saking genging kajrihanipun prajurit cahyanipun ngnatos abyas amargi rumaos kalepatan anggenipun boten anetepi kawajiban ananaging kadospundi menggah ing pratingkah awit sampun kasep sang prabu lajeng anudingi serat ingkang wonten ing siti sarwi angandika sora ananging manis eh prajurit wus masthi yenlayang iku saka bedhangmu, unjukipun prajurit gusti dede saking bedhang kawula, ananging saking abdi dalem pun biyung, pangandikanipun sang prabu apa iya dhemen calathumu iku, lan apa ingsun nenamilu sumurup surasane, unjukipun prajurit gusti akalayan renaming manahkawula angunjukaken, serat kawaos dening sangprabu inggih tetes kados unjukipun prajurit suraosing srat asuka sumerep bilih biyungipun badhe angemah-emahaken adhinipun prajurit wau mawi anelakaken cawaning manah dene sadherekipun sepuh badhe boten saged anenggani pramenipun amargi saking tebihing panggenan. Sang prabu sareng amentas maos serat wau boten mawi angandika sakecap tumunten anglajengaken tindak. Sanes dinten prajurit katimbalan dening lurahipun ing batos sanget anggenipun anandhang sumelang sarta tansah kawedal pasambatipun amargi rumaos boten sande adhe anampeni patrapan apesipun kares wolung dinten mila bnalika mangkat badhe sowan ing lurahipun sukunipun awrat kaangge lumampah kados dipun bandhuli, ananging sadumuginipun ing ngajenganijg lurah saiba agenging bingahipun sareng dipun parentahi makaten awit saka kaparenging karsa dalem sang prabu aparing lilah marng kowe anunggoni para rabine sadulur mu lawase patbeladina, nganggo kaparingan pasangon angkat lan ulihmu (kintunan). Kala panjenenganipun swargi Sinuhun Prabu Fredherik ingkang ajujuluk Wong Agung kawartos wotnen sawenehing tiyang bongsa Enggris kawentar ing apalanipun dhateng samukawis cariyos kalampahan ing satunggil dinten sowan ing ngarsa dalem sang prabu kadadar ing kagunanipun kasaru dhatengipun abdi dalem juru ngangit badhe nyaesakaken anggitanipun rumpakan tiyang enggir ing ngandikakaken sumingkir ing gedong sisihipun kakarsakaken mirengaken saucaping juru nganggit juru nganggit majeng saha ngungelaken anggitanipun satelasing pamaos sang prabu ngandika lo lo juru ngarang, .kapriye enggonku isih kudu ngandkake ing kowe, apa kaelingan mu wis sirna babar pisan dene nganti tanpa taha nyolong anggitaning liyan jurungarang, Ah gusti abdi dalem kalilana munjuk rumpakan punika leres anggitan kawula piyambak inggih ing dinten punika wau kemawon anggen kawula nganggit. Sang nata lah iku nglengkara, mongka sadurung mu teka, ana wong enggris maca rumpakan ing ngarsaku, nyamleng kaya kuwe, tetela anggitane dhewe. Jurunganggit abdi dalem kadugi supaos gusti Sang Prabu: iya mengko yektenkna, antekna sadhela, wonge isih ana ing kadhaton kene. Sang prabu bibisik ing abdi panakawan ing ngandikakaken ngirid majeng tiyang enggris kaweling kawedalna ing margi sanes boten antawis dangu dhateng. Sang prabu ngandika; Mara balenana rumpakan mu esuk mau, tiyang enggris lajeng ngungelaken rumpan anggening nyadhet saucaping jurungarang. Wau tanpa anggrenggendhet juru ngarang supe ing purwaduksina saking eramipun sanalika mundur palarasan sarta wicanten E lah ana sulap sang nata kasok ing panggalih saking sangeting suka dene lestantun anggening karsa pagujengan (kintunan). ==========\================= 4
Ing bramartani ongka 44 wonten panjurungipun sadherek kula ingkang sisilih embok AyuRara Juminem wiyosipun asuka wangsulan dhateng kiraka Marsudi menggah pitakenipun dhaten gkula, sanajan angajeng kula sagah nyaosi pambatang, pangraos kula tanpa damel bilih kul atuhonana, kados sampun marem pangggalihipun kiraka Marsudi. Nahanta sarehing sampun kacihna bilih ing samangke kiraka marsudi, saweg kasengsem dhateng ngelmi etang, mongka kula tampi pitakening sadherek kados ing ngandhap punika. Wonten caacah 6 ongka samasa angakning ekan kapendhet kateplokaken sangajeng atusaning ewon lajeng katengkaraken kaping 3 wujuding cacah pulih kados ing waunipun sarehning kula baresipunboten andungkap pamanahkula kasiden sumongga kiraka kula aturi nandangi, kadospunapa dhapuring cacaah sarta kados pundit rekanipun amanggihaken Ripara ing pasenetan sunya Suksmangumbara. Kinanthi wekasing atur, tumutur atur basuki, kaswa andika kiraka, rising sisilih marsudi, pantes sedheng amardi budya, kabudayan wiring ngelmi. Kalamun kang raka sarju, kalilana matur nempil, anaosi tatebusanbatangen cangkriman mami, sadhengah wrin ing kawula, ing ngenggen ngong pinanggih. Mung sapala cacad ulun tan marem nama sawiji, wit mukngong dereng tumitah, sampun amawi wewangi, dupi praptaning semaya, lair ing ngalam donyaki. Sinantunan nama ulun, nging inggihsamanten ugi, tan tetep nama kawula, sing celak ing yuswa mami, tan dremaneng madya pada, nunten kawula ngemasi. Santun malih wasta ulun, nging layengngong tan satiti, tembe wonten masanira, don ulun tumitah malihy, sasat darbe gagadhuhan,kanang ponca sona aji.Sinten kawula priyantun,binadhe ya den patitis, pun diran ngong kang triwarna, sadereng ulun dumadi, miwah duk gesang kawula, myang rikala mentas lalis. Suksmangumbara. 5
Ongka 49, Kemis Wage kaping 2 Rabingulakir JImakir, 1818, utawi kaping 6 Dhesember 1888 Surakarta: Nusuli gatos Sanadyan ing pustaka bramartani, sampun wonten ingkang nyariyosaken bilih salebtipu baluwarti ingkang sisih kidul ampun kerep kerep kaambah tiyagn ingkang purun mangangge dede leresipun ewadene nalika ing dinten kemis kapengker punika wanci jam 7 sonten kula mundur sowan saking karaton dalem sareng lampah kula dumugi sacelaking kagungan dalem kori saraseja, kapethuk priyantun lumampah saking kidul amangagem busana royal kadosta: mawi caripu, sinjang sarung, rasukan pulkah kalungcal gembeleng, gembeleng, wahtooblas toblas priyayi lumaku iki yen tak sawang-sawang kaya wasijaladra duk tumurun saka pratapan ing Ngargasonya, kula lajeng malipir ing pingggir sarta andhodhok mak pleg bok bilih ingkang lumampah lir pendah raden Kakrasana, punika para gusti tuwin badnara Santana dalem dene panganggenipun teka kados makaten ing wusana sareng kula waspaosaken sanes para gusti tuwin badnara Santana dalem jebule mung bogsa kothok onggrok bae, kathik anget-egeti, malah manawi boten kalintu kados rare ing kampung W nami pun D: kilap badhe purugipun nanging lumampah mangaler,kula lajegn ngadeg dugekaken lampah mantuk mangidul sarta boten sah anggen kula garunengan kanthi anebut gusti kula ingkang maha kuwasa: dhuh gusti ingkang sampun boten kakilapan saobah-osiking kawula, kula nyuwun adil dene titah tuwan wonten ingkang purun purun gadhah patrap ingkang kados makaten dhuh mugi lajegn kabirata, bokmanawiing ngalami-lami pun manyunyang badhe adamel kucemipun praja dalem Katandhan Mitraning ARjalaksana: arjapralebda. Salaminipun pandamelan kaum punika dados kameren sarta dados papenginan ingngatasipun bongsa alit amargi anggenipun tanpa tangelan wah saben wualn sae tansah methathu angepe sekul aking, sangsaya bilih dinten riyadi anggenipun muwah muwah sidekah saha pitrah, ing mangke sampun kanyatahan prihatosing kaum sareng sampun watawis 7 wulan boten wonten jawah,para tiyagning dhusun TUmangampel ing dhusun Butuh Mangkunagaran kala wulankapengker punika sami ambanguns alat kajad istika, anyunyuwun jawah dhateng sanghyang kang murba, wondening patrapipun mangkaten ing dinten Jumungah wektu luhur, para tiyang saisining dhusun sami kempalan wonten ing ara-ara ingkang katamtokaken sarwi ambekta dhawet pintin-pinten kendhil saha kawadhahan ing pangaron. Saksana kaum lajeng wiwit salat tangat istika, ingkang ngemum boten kirang tiyagn 50 sabakdaning salat para tiyagn wau asasarengan ngumbulaken dhawet kasirat- sirataken kapetha akdos jawah deres miwah kaum ingkang taksih sujud lajeng sami kaguyang dhawet kaupamekaken banjir, pun kaum ngantos boten tahan kajawi thili- thili anggenipun pliket sanget wasaa lajeng lumajeng asipat kuping, ewadene taksih kabujung kasiratan dhawet. Lah punika prihatosipun para kaum mongka saupami boten tumunten wonten jawah katamtokaken saben jumungah salat malih, ingkang ngantos angal jawah, katujunipun angsal pitulungan lajeng wonten jawah, wah ngajengaken garebeg mulud dados para kaum sirna sumelangipun kantun anggayuh rahmating pangeran. 1
Yogyakarta Ing dhusun Karangwaja dhistrik tuwin kabupaten Kalasan kacariyos ing ngriku wonten satunggil sumber ingkang kalebet suci, tuwin para tiyagn ing ngriku sami amastani sumber punika sendhang penglawe, ing padunungan sumber punika saben dinten ingkang sami dhateng atusan tiyang, gatos sami ngombe toyanipun dene menggah saking omongipun para titiyang punika kdamel nulak sasakit bab ingkang makaten punika kula piyambak dereng pitadoskilap tiyagn sanes. Ing dhusun Sanegaran (Gondakusuman) wonten sawenehing wanita awasta Bok Tawi, ingkang jaler sampun wayuh, dados pun bok tAwi punika angraos boten kadugiing manah, anuju ing stunggil dinten botk tawi kesah ing griyaning marunipun kaliyan ambekta nongka kadamel angsal-angsal. Bab ingkang makaten punika marunipun bok Tawi boten anyipta ing manah jail sareng nongka sampun katampen lajeng katedha, boten antawis dangu piyambakipun angraos bdanipun boten sakeca, ing sanalika punika kathah para tiyang ingkang sami martuwi saha tatulung ing usada, anangin gtanpa damel wasana ngantos kalajeng dados ing pejahipun. Pamekasan Amarengi tanggal ping 16 wulan taun punika, wanci jam tabuh 8 enjing ing kampong Kepatiyan wonten sawenehing tiyagn estri wasta Bok Ngaijah, piyambakipun nuju adus anyambi umbah-umbah ing babagan sadanguing ngpril-eprok sinajng utawi sanesipun ing baabgan sarta angraos saking segering toya, dados lajeng kungkum. Dumadakan sareng bok ngaijah badhe mentas angraos clekit clekit kaprenah ing........lajegn piyambakipun mentas ing dharatan sarwi ambethot lintahipun o, dadosaken gumun awit inggih punika lintah satunggilipun sampun malebet ing.....bok Ngaijah pambethotipun dipun rosani, kaleresan begja andhatengi, lintah punika waged kenging, ing kala samanten para ingkang sami ningali gegeran gujengipun. Aneh Wonten sawenehin gtiyang jawi gagriya ing kampung Undhakan ingkang gadhah taneman pisang kluthuk satunggil o, punika kalebet aneh, jalaran punika pisang sampun angedaleken jantung kathahipun 50 iji, wit wedalipun jantung punika kabuntel ing klopklopan ageng, sareng wanci enjingipun tiyang ingkang gadhah pisang punika ningali samanten kathahipun kacariyos enjingipun punika jantung wewah malih 10 iji dados gunggung 60 iji, dene sanalika punika kathah para tiyagn ingkang sami dhateng ningali, tiyagn satunggil nyukani yatra 2 sen. Singapura Para kuli Cina ing Singapura sami angandhut manah kuwatos jalaran awit saking cariyosipun piyambak makaten bilih para titiyang ing ngriki sami ngupados endhas Cina, kilap menggah gatosipun kadamel punapa piyambakipun boten sumerep menggah cariyosing tiyang bilih endhassatunggal angsal epahan 50 ringgit. Saking pamanggihipun tiyagn satunggil kalih endhas punika gatos kadamel padnhemen kreteg inggal ingkang sawek sami kagarap sapunika ing Singapura. Bali Buleleng 2
Mentas punika kula aningali sidhekah muludanipun titiyang ing kampong Kajanan ingkang dumunung wonten ing Masjid ngriku, kinten-kinten jam tabuh 7 enjing, para titiyang ing ngriku sadaya sami angedalaken karyaniun gunungan ingknag mawi isen- isen wowohan tuwin tatedhan sarta tigan saawatawis kasundukan kados dening rontek kalayan mawi kapulaskesumba abrit miwah ijem katata dipun tancebaken ing gadebog lajeng dipun adegaken ing tengahing amben dene amben punika isi tetedhan warni-warni, mawi karega sesekaran amoncawarni kaliyan sinjang sutra sawatawis sasampnipun samapta sadaya titiyang ing ngriku amastani gunungan dene kathahipun gunungan punika wonten 15 gunungan satunggil-tunggilipun gunungan isi tigan 100 iji, ngantos kajunjung gotong wolu, kinten tabuh sang gunungan punika sampun kajejer wonten satengahing margi ageng, jam 9 ½ sadaya para pengiring sampun sami samapta wonten ing margi ageng ngriku, dene ingkang lumampah ing ngajeng piyambak inggih punika gongsa kedhencong, pradangganipun tiyang malajeng, lajeng lare estri kinten-kinten umur 8 taun sadaya gunggung lare 30 iji, kaliyan abusana tinon respati, ingkang sarta mawi kabloboh in gwida, suku miwa asta kalih pisan angangge gelang selaka, dene gelang ingkangkaengge ing suku punika kinten-kinten wawrat 1 ½ kati, kaliyan ambekta nampan isi sekar kasungging ing sirah. Dene wingkingipun malih rare estri ingkang sampun kawical prawan ingkang nedheng birahi, kinten-kinten wonten rare 20 iji, inggih amangangge kados ing ngajeng, among kaot ingkang wingking mawi amangangge gonad arum kadosta: dhek lonyo, lopender sapanunggilanipun asinjang bathik lasem ingkang kalebet regi kathah, wah angangge sledhang sutra lok cuwan ingkang wijil saking kampong ketalan (Surapringga) ingkang pinggiripun mawi renda renda untu walang, inggih punika ingkang kalebet argi 10 semat sarwi mangangge cundhuk sekar campaka pethak satunggil akaliyan gelungan cara bali ukelipun rema ingkang pucuk nglewer bilih lumampah astanipun ingkang kiwa nincing tapih inggilipun ngandos 1 tiga prapan dhesimeter, sarwi ambekta sedha winadhahan ing nampan kajeng mawi kasunggi, ing wingkingipun malih tiyang estri ingkang sampun laki, kathahipun 40 iji, ugi abusana endah, sarwi ambekta tetedhan winadhahan ing nampan kajeng kasunggi. Ing wingkingipun malih inggih punika gunungan ingkang mlampah kaapit saha kairing sawatawis bongsa kaji kaji kaliyan tiyang jawi, wasana sareng sampun mubeng mubeng ing kampungipun sadaya para titiyang tuwin gnunganipun lajeng terus malebet ing masjid saderengipun dhateng sadaya, kyai Pangulu sampun lenggah rumiyin ing Masjid kaliyan basana cara kaji, mawi kalung tisbeh sarwi alenggah manggut-manggut dene para pengiring punika saaya lajeng sami lenggah, among pengiring para wanita sakedhap lajegn wangsul mantuk ing griyanipun piyambak piyambak saderengipun sami mantuk sadaya atur uninga dhaeng kyai Pangulu, angaturaken kawontenanipun ingkang kabekta, aturipun makaten punika guru, titiyang wantah maturan sapunika, wangsulanipun kyai pangulu, nah, nah, jangdhatudhogen sakedhap malih pengiring estri punika wangsul ing masjid sadaya sami ambekta sekul rampadan sarta sampun sami gantos busana, sareng sampun sammapta sadaya lajeng kaujudaken punapa ingkang dados kajadipun kinten jam tabuh 12 ½ lajeng sami bibaran. (kintunan). Ing kitha amsterdham wonten sawenehing juru ambombong prakawis ingkang sampun kondhang kawegiganipun liripun mangkaten: Wontn jurugedhong ing sudagar sampun anggagampil arta rereksanipun kathahipun 10.000 rupiyah, punika anedha pratikel dhateng juru ambombong prakawis wau sagedipun oncat patrapaning lalampahanipun culika, juru ambombong prakawis inggih kadugi ananggel wilujengipun juru gedhong, angger purun agagampil malih 3
artanipun ing bendara 10.000 rupiyah engkah sarta kasukakna dhateng juru ambombong prakawis sumerep ujanining pananggel juru gedog anyagahi, sarta sanesipun dinten wangsul malih kapanggih akaliyan juru ambombong prakawis sampun bekta arta 10,000 rupiay dados anggenipun anggagampilgungggung 20.000 rupiyah, salajengipun juru gehdong angles saking balegriyanipun kaleresan ing nalika punika juru ambombong prakawis saged pinanggih akaliyan sudagar, lajegn dipun cariyosi bilih juru gedhongipun sampu minggat mawi ambekta arta rereksanipun 20.000 rupiyah, sudagar amalengaki semu maiben sarta apitaken punapa inggih yektos wangsulanipun juru ambombong prakawis juru gedhong sampeyan sayektos minggat mawi ambekta arta malah nedha pratikel dhateng kula mila upami arta sampeyan ingkang 10,000 rupiyah, kaantukaken sampeyan punapa sampun anarimah, ananging sampeyan boten keningg adamel prakawis saha pamangih kula prayogi kaecalan uceng kaliyan delegipun awit saking bobolehipun juru ambombong prakawis sudagar inggih tarimah anampeni wangsuling artanipun ingkang sapalih sarta boten amilenggahaken kadurjananipun juru gedhong. Sarampunging prakawis juru ambombong prakawis anampeni ujani saking juru gehdong akaliyan bingah, ngantos ewuh ingkang badhe linampahan. (kintunan) Tiyang Sugih Ing dalem dunya pnika ingkang linuhuraken boten wonten malih kajawi tiyang sugih, langkung malih ing tanah Amerikah. Ing nagari Kikago (Chichago) kathahipun tiyagn sugih watawis wonten kalih atus wonten ingkang rimat wujud arta kathahipun 1-3 yuta dholar, saweneh wonten ingkang gadhah 5-01 yuta sarta wonten malih ingkang rimat arta ngantos 30-40 yuta dhollar. Ing nagari Chichago wau wonten bangsanipun welandi satunggil nama tuwan ARmoringkang anglangkungi kasugiyanipun rimatanipun yatra 70.000.000 rupiyah pethak kasugiyan samanten wau medal saking anggenipun adagang babi, tuwan Armor punika ingkang ing wau inggih ugi miskin pangaotanipun among dados jagal babi alitan lami-lami amanggih kabegjan ngantos daos tiyang ingkang anglangkungisugih, sapunika sumedya angangkah pangkat Senator, inggih punika jumeneng salebeting ratpangreh praja. Salebeting nagari Chichago wau inggih wonten bongsa Dhitkakalih, ingkang gadhah pabrik Bir ingkang satunggal nama Sep rimatanipun yatra watawis 4 yuta dholar, satunggalipun nama Sekon Howen rimatanipun yatra 2 yuta dhollar, watawis laminipu salangkung taun ingkang kapengker punika, tuwan Sekon HOwen bobrok anggenipun dagang bir, yatranipun telas sadaya, among kantun pasiten kakalih, tuwan Sekon HOwen lajegn budi daya nyambut yatra kathahipun 1000 dholar, punika wiwit wangsul adamel bir malih saking sakedhik-sakedhik temahanipun ngantos saged sugih malih,punapa dene pabrikipun bir mindhak anglangkungi sae. Titiyang Amerikahpnika wiwitanipun dagang inggih alit-alit ta kemawon nanging awit saking sregep ing damel enggal sanget sagedipun angindhakaken yatranipun langkung malih tiyang Dhit ingkang sami aliyan dhumateng ngrika, sanajan sampun sugih, piyambakipun boten purun angendeli dagang, taksih tansah nyambut damel ugi, sarta taksih tansah budidaya sagedipun mindhak kasugiyanipun punapa dene boten purun ambebecer yatra ingkang sakedhik prelunipun. Dene tuwanSep ingkang kasebut ing ngajeng, sapunika sampun ngumur 68 taun nalika saweg dhateng wonten ing Chichago, boten gadhah yatra saigar-igara, lajegn beberah wiwitanipun dados undhagi wonten nagari SEkaben (Dhitslan) tumunten ngupados kauntungan dhumateng Chichago, wiwitanipun anyadekaken bir ideran 4
dhateng kampong-kampung, boten antawis lami lajegn angedegaken pabrik bir alit aside bir piyambak bote antawis lami malih lajeng berandon kaliyan tuwan Loman menggah kawontenanipun pabri punika saya lami saya ageng. Sahajalipun tuwan Lehman panduman salebeting pabrik wau katumbas dening tuwan Sep pangaos 800,000 dholar, ing nalika jaman samanten ing kitha Chichago kabesmen ageng, sakathahing pabrik Bir telas sadaya, among kantun satunggil pabrikipun tuwan Sep piyambak ingkang taksih, wasana dados kantun tuwan Sep piyambak ingkang taksih saged nyadeni bir, kauntunganipun kathah, sapunika tuwan Sep pikantuk asil saking pasitenipun 400,000 dholar, asil sakingpabrikipun bir 200,000 dholar ing saben taun. Wonten sawenehing tuwan tuwan malih nama Rudher ingkang saged sugih wonten tanah Amerikah jalaranipun makaten sakawit piyambakipun tumbas panduman edeging tram satunggil-tunggilipun bagiyan regi 60 dholar, ing dalem sataun anarik presen 75 enggal punika piyambakipun anyade panduman wau pangaos 600 dholar, tampi resik yatra 1,700,000, dholar. Saweneh ing tuwan ing Amerikah kala rumiyin adagang anggur konyak wekasan lajeng kinunjara ngantos pinten pinten taun lamenipun jalaran gadhah patrap salingkuh prakawis wau, sapunika wonten pawartos bilih tuwan punika pikantuk kauntungan ing dalem sataun 100,000 dholar. 5
Ongka 50, Kemis Legi kaping 9 Rabingulakir JImakir 1818 utawi kaping 13 Dhesember 1888 Surakarta Rana Semita ing Gandhekan tengen sampun dangu gadhah sakit suku benceng ngantos sawatawis taun boten saget lumampah, sapunika waluya saget tumindak kados kala saderengipun sakit amargi dipun usadani deing dhukun jawi ingkang pratitis pangintenipun dhateng sasakit wau, boten samara manawi punika jalaran saking sakit estri,milapangupakaranipun sakalangkung elok suku kalih pisan dipun belek ing lading ingkang alus landhep tatuning suku wau lajeng dipun leleti nanahing rare jaler ingakgn ugi sakit estri, sawatawis dinten tatu punika lajeng ngoreng angealaken rah kalas sarta nanah langkung kathah, awit panedhanipun sekul ulam sapanunggilanipun kapurih anyrebaki kimawon salebetipun tatu taksih abareh-barehi, rana semita saben enjing kapurih ngadeg akliyak-kliyek kanthi teken utawi reerambatan gedheg sareng wedaling susuker kakinten sampun tuntas tatuning suku lajeng dipun salep waluyaning tatu sareng kaliyan trencang tumindakipun (kintunan). Bok Krama griya ing dhusun Gambiran dhistrik Grogolpangupajiwanipun woswosan dhaeng ing wande Baron nalika Kemis kaping 2 wulan Rabingulakirpunika, kinten wanci jam 7 sonten mantuk saking padhasaranipun sareng lampahipun dumugi sakiduling kareteklepen jenes sawetan kramatan Gambiran kaangapan ing durjana begalkakalih sami mrabot amatrapakenpangrodapaksa amurih rumentah ing kawelasanipun bok Krama ingkang warni arta tuwin panganggge, kalampahan kandhutanipun arta mawut mawut bok Krama asambat tulung-tulung, sedhengipun rame ujeg-ujegan kasaru dhatengipun tiyang jaler anglanggar ngliga sabet inggih punika rayatipun bok Krama wau, ingkang taksih wonten saler lepen ajampangi lampahing rabinipun dupi miren gjeritipun ingkang estri tranginas anulungi, rising durjana kang ambeg sura sareng sumerep inggal angrumiyini mrejaya dhuwung dhateng pak Krama gereng, sinarengan trampiling pak karma anyandhak tanganing dursila, ananging tuna, temahan kasrempetanganipun dursila gentos dipun prejaya ing sabet dening pak Krama Pres keningg bathuk lajegn anjerbabah dhepani siti, dursila ingkang satunggal dupi sumerep kancanipun kapracondhang lumajeng mangidul alonjong mimis kantun ingkang nandhang kanin karompa ing para tandang, sarta sampun kalebet dados rukunipun tiyang ing gambiran ngriku, saben wonten dhateng tamtu angsung pisegah dahteng gus kenthol begal bobok pisuh dipun kantheni pijet alugalih asem salajengipun pinusara katur ing parenta. Ki Patrakelasa. REmbang Kakulawisdha, awit saking ingkang nawala panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen ing Ngremang, anamtokaken dhumateng mas Wongsaprawira, patrol janggleng ing dhusun Ngepon dhistrik Sulang, kabupaten ing Ngrembang,salowongipun patrol jangleng wau, ingkang kakesakaken agentosi pamagng ing Tuban Karta Atmaja. Alun-alunipun ing kitha ngrikipunika, sakalangkung asri sarta wiyar, sitinipun alempar sarta waradin sanget kathah tatanemanipun waringin ageng-ageng, aparik- parikurut pinggir, dene waringinipun sasengkeran kakalih sami agengipun sarta royom-royom menggah caranipun titiyanging salebetipun kitha ngrikipunika, bilih sampun wancinipun jam 4 sonen kathah inakng sami aninis jakagongan ing 1
satengahipun alun-alun gogolongan apanthan-panthanmakaten ugi ingkang sami dhateng ing ngriku wau botenkok tiyang kakampungan kemawon dalasan priyantunipun ingkang pancen boten anyambut damel sonten inggih sami aninis pinarakan ngantos dumugi jam 6 sonten saweg sami bibaran wewah kathahmalih tiyang dhateng bilih anuju dinten Akad awit ing ngriku ngaleresi dhawah dinten ingkang sampun katemtokaken musik gladhen dados ngiras sami amirengaken swaranipun musik. Tiyang nami REsa Wikrama, gigriya ing kampong Gowah, ing wanci dalu darbekipun Pelnami, ingkang katempelaken sanginggilipun gawang kori pakaranganipun kaetir dening tiyang, pangintenipun ingkang ngakathah, boten langkung naming kagendeng sakin gmanah panasan kemawon inggih punikapun REsa Wikarama wau pancen luluhuripun bongsa sudra, boten gadhah pangkat sacuwel mongka palangkan wau kaseratan makaten mas resa Wikrama, dados kenging ugi padamel wau saking bangsanipun pyambak amargi samimurina denepyambakipun sampun purun-purun ngangge seebutan ingkang pancen boten tumrap. Ing nalika dinten malem Kemis angrintenaken tangggal kaping 29wulan NUpember tuwanL.V.Kupsinder ingkang manggen ing dhusun Wangklu Kulon dhistrik Singrahan sampun kapandangan barang-barangipun kinten argi f167,10 sen saking taberinipun pulisi ingngriku, boten antawis dinten lajeng saged anyepeng pasakitan ingkang mawi kadunungan cihna bekti. Wadana dhestrik rembes angaturi pratela dhumaeng nagari, yen ing nalika malem tanggal kaping 4 wulan punika, tiyang estri nami, Galimah sampun pejah jalaran kasenjata tiyang dursila. Tuban Asanget sukur kula ing Gusti Allah dene ing salebetipun wulan Rabingulakir 1818,ing ngriki sampun kadhawahan jawah, mila awanipun siti tumandukipun dhumateng awak sakelangkung sakeca, ananging kuciwanipun panyakit kolera rupi-rupinipun karemenan sanget manggen ing kitha ngriki, rinten dalu tansah anggogodha, kawewahanmalih ing sapunika wonten muncul panyakit kewan wondening kewan ingkang kaambah ing panyakit wau, wulunipun amesthi lajengngadeg sarta mengkirig buntut mawi ngawet cangkemipun tansah ngiler.Menggah dhusun ingkang kalebetan ing panyakit wau inggih punika ing dhusun Marasema, dhisrik Rengel ing nbgriku ngantos kadhatengan dhokter kewan saking Bujanaga, sarta karawuhan panjenengan dalemkanjeng tuwan residhen pamuji kula dhumateng gusti Allah, siyang pantara lari ingkang mugi panyakit kakalih wau ageda enggal sirna. Tiyang kalenger, anuju satunggil dinten wancijam 4 sonten wonten pawesri satunggil grgriya ing kampong Trasaba, ngaleresi eca-eca ngadek ing sangajenging kori pakarangipun sarta tumbas sate, sadangunipu anenggani pambakaripun sate, sareng sat sampun kaentas sarta badhe katampenan pawestri wau dumadakan dhawah sanalika pejah, ing ngriku tiyang sade sate lajeng anggembor tulung-tulung, boten antawis dangu lajeng kathah titiyang ingkang sami tulung, pawestri wau lajeng karompa dhumateng sanak sarekipun kabekta lumebet griya, dangu-dangu lajeng saget ngalilir gesang malih, muliyakados ingkang wau, sukur alkamdulillah. Sumenep Sakelangkung pager sahipun para janma ingkang pratistha, ing salebetipun kabupaten sumenep apan ing kala punika, nembe pikantuk dadukaning suksmana kang adi mulya, mradana wilasani babaya gung warni sesakit kolerah, ugi ngantos kathah 2
janma ingkang samya palastra kenging pakirtya nyasang kolerah, yen ta winicala ing dalem sadinten dintenipun janma kang nemahi lalis kados wonten kalih dasa, utawi tigang gasa kemawon marma sru dahat mangagyanya kanjeng pamarentahdhumateng kawula alit sadaaya, sampun ngantos anenedha wowohan ingkang kineniten amurugi sakit wit saking sandeyanig panggalih bok manawi sangsaya anggendra. Sinigeg kocapa pasangkya ing nujum (dhokter jawi) tansah kontrang-kantring kemawon anggenipun angusadani para janma ingkang samya kenging pangaribawa sang kolerah wau, dahat pangukihira kyai nujum supadi sigramogantengna brastha babaya gung ingkang dhumawah punika, ananging saking pandulu kula sangkyai kolerah semunipun teka taksih remeh aleledha dhateng ing isinipun kakampungan dereng karsa leres. Tarlen saking punika, pamuhi kula dhatengingkang among tuwuh, mugi-mugi inggal sirna sesakit ingkang sampun dhumawah wonten ing ngarcapada wau, supadi paraisining nagari samya manggih karumbonan sadaya, sampunkirnag juga punapa. Ing padunungan kula sampun watawis lami datan wonten riris pramila para isining nagara sami anggersah, jalaran dahat pamandengipun sanghyang Bagaspati dhateng ing ngarcapada, marma ngantos kathah kemawon janma padhusunan ingkang sami angrekadaya murih karsa arawuh sanghyang wresa wonteningkang ringgitan karucil wonten ing tengah-tengahing sabin mawi lelampahan dhukut wonten ingkang sarana kandurenan dhawet sawenehipun wonten ingkang memantu ingkang kinarya temantenipun inggih punika kucing cemeng mulus jaler lawan estri, lajeng kaerak kaubengaken ing tepis wiringing padhusunanipun sarana mawi calapita, den iring janma sadhusun dupi prapta wismanipun ingkang saemper mantu wau, pun kucing dipun eculaken lajeng gendering lumajeng kalayan sagung nya janma ingkang ngiring samya surak sarta anyirataken toya dhateng ing tawang, muwasamintariris ananging punika isaratan papaedah awit kok boten wonten antawisipun sang riris karsa tumurun anamung sang winda karasok asring tinon anggiglak dhaeng ing dirgantara. Wasana nalika aleresi dinten rebo wage sang riris karsa tumedhak wontening padhusunan baah dhistrik Baratdhaya (Sumenep) kangantos akarya getering para isiing padhusunan awit sakamantyan birawanipun sarwi den iring sindhung aliwawar, kang dahat paniyupira, pramila ngantos kathah wisma padhusunan ngriku ingkang samya rebah, kinten-kinten wonten sakin gkatridasa wisma kemawon nanging inggih wisma ingkang alit-alit sarta boten wonten janmanya ingkang nandhang pataka, samya manggih basuki sadaya, wiwit kala punika padunungan kula sok asring karawuhan sanghyang Wresa, saingga ngantos sapunika. Kacihna dhukuh taman Catur leking, sasongka 25 rabingulawal warsa JImakir angkaning warsa 1818 Katandhan Jaka Gedheg =====\======================== Mitra kula ingkang aside mawardi pun tumbasi dening tiyang kakalih, panumbasipun sami, nyadasa pun mongka mitra kula boten gadhah wadhah mawar ingkang pancen isi 10 pun sarta timbangan anuju sepen ugi wonten wadhah ananging ingkang 1 isi 20 ingkang 1 isi 14 ingkang satunggalipun malih isi 6 pun mitra kula saha ingkang tumbas kaweken panakeripun ingkang kalayan ceples boten saking dugi-dugi, ing mangke panaker wau kasumanggakaken para sage ding bramartani. Para saged tembung saged punika kathah liripun saged tumrap ing sastra, saged tumrap ing pandamelan mangakten sasaminipun ewadene tembung wau kedah mawi empan lan papan emapan tegesipun tanduk papan manggenipun dados saupami kula anembungaken para sage ding bramartani, tegesipun ing bramartani ajangipun para saget mengggah gogolonganing kasusastran akaliyan petang, sual sasaminipun mila 3
ingkang sampun boten amangulaken pitaken ing kasagedan wau kenging ugi kasebut widayaka. Sanadyan para Widayaka saged dhateng kawontenaning petang sarta soal ananging saking rumaos kula bangsaning petang, cangkriman kirnag amigunani kamanah asanget-sanget kadosta petang soalipun suksma ngumbara, ongka cacah 6 ongka, manawicacah ing ekan kapendhet kadekekaken ewoning atusan lajeng katngkaraken kaping 3 wyujudipun cacah wangsul kados wau malih,pnika petang gampil amargi ongka kacacah wau dasa ugi dados ongka cacah, mila lajeng andhapura ongka 000000 ekanipun kapendhetak kaelih awonten atusaning ewon mangkaten 000000+ 3= 000000 lah arak wangsul malih ta Suksmangumbara, iyah kaya bocah neh, teka remen angodhelaken cangkriman. Amangsuli rembag kula ing ngajeng, menggah ingkang amigunani karembag wontening papan bramartani, punika prakawis tembung, amargi tembung kangge ing sadintenipun amila ing mangke kula sakalangkung bingah, dene kathah para marsudi sastra, ananging para marsudi sastra wa kathah ingkang sami dhagel aweg sumerep tegesipun jejer, sampun caluluk aku wis baut trakadhang ingkang sampun caluluk wau dipun pitakeni tembung lajeng kodheng, mangakten pitakenipun tikus weruh kucing banjur diturbrukkosokwangsulipun kucing weruh tikus banjur di tubruk pundit ingkang katubruk lah punika dereng dipun pitakeni prakawis watek sarta pratingkah. Katandhan Dana. Lah dalah kaleresan sanget anggenkula badhe kuliling wonten pabarataning bramartani, sabab sampun kula tiling-tilingaken ing karma kalih, manawi samangke wonten mitra ingkang tigas kawruyan sisilih nama pun rara Juminem ingkang saemper kados badhe angebaraken ing kagunanipun dupeh mentas amranggal patangkenipun jugul marsudi, prakawis ongka O inggih layak mas Rara yen sampeyan sageda batangnanging yen ongka, lah sumongga manawi sampeyan pancen mumpuni sampeyan batang pataken kula kados ingngandhap punika 1 saking punapa manawi sampeyan lumampah kaceluk saking wingking lajeng noleh2 saking punapa tiyang punika asring kasupen 3 urubing dilah punika dumunun ging pundit, sampun kulnun punika kimawon rumiyin ingkang kula suwunaken barkah ing sampeyan nanging pema sampn taledhor dumeh lagi dadi mempenging para taruna, lo lo banjur malengos bok ayune Ing tambak Sagaran ping 28 Mulut Pasemoning sangkala, sarira kula angesthi paduka. Niken Daliyem. 4
Ongka 51 Kemis Pon kaping 16 Rabingulakir JImakir 1818 utawi kaping 20 Dhesember 1888 Sragen Rare jajaka kakalih, ingkang saweg nedheng ing wanci, saha kekendelanipun 1 namipun Wariya, 2 pun Samija, sami dudunung ing dhusun Tlobongan bawahkadhestrikan Grompol amarengi malem tanggalkaping 26 Nopember 1888 rarekakalih wau samikaleres rundha salebeting wewengkon ing dhusun ngriku, sasampuning sami lumampah rundha, lajeng ngaso wonten padhepokanipun endhang ing dhusun ngriku, ingkang kasusra saking kiwa panengening dhusun Tolobongan menggahpaparaping endhagnrara rantiyem sadhatengipun rare kakalih wau lajegn katampen kanthi suka pirenaning manah, lajeng kalebetaken ing griya, saha kaancaraken lengahing kursi, ananging pring slengkreng punapa dene kasegah wedang saha tetedhan sawatawis ingkang sampun rumanti, rehing tebih akaliyan toko ingkang sade minuman mila boten mawi beter, sasampuning sami ngunjuk saha dhaharan nyamikan sawetawis rare kakalih wau lajeng sami nandukaken tembung manuhara, awit salebeting manah boten pisan bilih anggadhahana manah subasita saha sumelang kocapa, kinten wancijam 10 dalu, wonten durjana asikep sanjata, rawuh griyaning rara wau saha nginteip sajawining griya, nangnig punika kilap durjana bondha, kikap bedhangipun rantiyem awit sareng sampun sawatawis dangu panginteipun kados boten tahan miringaken suwaraning pangrurumipun rare kakalih wau, rare kakalih lajeng kasanjata saking jawi, mandhul rare wau gragap saha agita medal ing jawi, senthot-senthot nanging boten kraos bilih sampun kataman ing gotri, labet saking kaged pandung lajeng oncat sirna lawackipun dupi tebih plajenging durjana, rare kakalih nu mugiingjawi, nanging sampun sepen boten wonten sabawaning tiyang, wsana dangu dangu pun wariya karaos sakit talapukaning mripat ingkang ngandhap sanalika ngriku lajeng kapidhara, pun samija lajeng bengok- bengok nedha tulung, boten dangu para tandang sami dhateng, saha lajeng nyakup kuwandhanipun rare ingkang nandhang kanin sareng kasindikaken ingkang kadamel gorei among krikil inakngagengipun kinten saklentheng, o tujunipun luluping sanjata boten kabrobosaken selaning gedheg saha among krikil sak klentheng, mengggah agenga sak klungsu utawi samimis saiba anggenipun mak teplek tumedhakipun dhateng sarira, inggih punika pun wariya ingkang dereng kalilan rundha dhateng TEjamaya. (kintunan. =========\=========== Kabar warni-warni Ing nagari Inggris atasing piwulang bab kawruh kasunyatan aya lami saya majeng ing Sekoltan wonten sawenehing guru kawruh wau ingkang anyobi mendhet balunging tiyang lajeng kagodhog kapendhet lisahipun lisah punika nunten kaupa damel malih kadamel sabun sasampunipun mangakten balung kabubuk kenging damel rabuk. Titiyang ing Amerikah sapunika inggih saya majeng kawruh kasagedanipun warni- warni, kawartos nalika wanci enjing saweg anglokop babakan satunggiling kajeng enggal kabekta dhumaeng pabrik dalancang sakedhap wanci behug babakan punika ampun ados dalancang, dalunipun para tiyang sampun saged anampi serat pawartos ingkang kacithak wonten dalancang inking enjingipun taksih warni babakan wau, ados among antawis sadinten babakan kajeng punika sampun saged mancala warni ados serat pawartos anggumunaken. Ing nagari Amerikah wonten jinising uler ugi angeramaken sanget manawi uler wau angunjuk toya, toya lajeng meal saking buntutipun kados denesemprotan mongka 1
saben uler punika lekas angunjuk sampun masthi lajeng wonten sakrompol malih ingkangdadospangajeng, sirahipun kalebetaken ing toya, tumunten sambet sinambet urut kacang ngantos anglangkungi panjang, tur lajeng anyemprotaken toya piyambak piyambak ngantos wradin medal saking buntut awit saking punikaparentah karsaamendhet pigunanipun sang uler wau sampun kados dene pompa, sarta saben wonten baya prakawis latu kenging kadamel tutulung. Para bongsa Eropah ingkang sami among dagang wonten Sangi (Tanah Cina) kala kaping 14 Nopember sampu nlekas ambikak tentrun seteleng sakathahing bongsa peksi sarta kewan sanesipun salebeting pagelaran punika ownten sagawon stunggil ingkangagengipun satikus saha wonten malih ingkang agengipun samaesa, wonten sawenehipun malih sagawon kados babi, maenad, kapal saha sanesipun kajawi punika dalah kewan wana ingkang dereng nate kasumerepan ing ngriku wonten. Manungsa ing dalem dunya punika kathahipun watawis 1,550,000,000 tiyang samanten punika ingkang sapratigan kakulitanipun cemeng, ingkang sapara gangsal lan kakulitanipun pethak kajawi tiyang ingkang kakulitanipun cemeng manis tiyangs amanten wau ingkang mangangge langkep kados sak kula punika kathahipun 500,000,000 ingkang prasasat wuda kathahipun 700,000,000 ingkang kawstan meh wuda balejed kathahipun 250,000,000. Padatan ki pethaking manawiprameswari badhe tedhakpndi-pundi, sderengipun tedhak sampun tamtu paring dhawuh undhang rumiyin ing pundit margi ingkang bahde kalangkungan ing tedhakipun wau, awit salebetipun tedhak sauruting radinan punika sadaya took utawi warung kedah tutup konten utawi candhelaning loteng sapanunggilanipun boten kenging kaengakaken saderengipun bandera ageng ingkang minongka kaprabote tedhak alem wau kapengker, kocapa saking pawartos enggal punika sangprameswari badhe tedhak dhumateng pasanggrahan tidakipun saweg du mugi satunggiling panggenan saha kaprabonbandera ageng dereng langkung teka wonten konten kakalih ingkang sampun menga, titiyangipun warung punika kawistara sami medal malah aningali tedhakipun wau, aksana kacepeng dening upisiring militer lajegn kapasrahaken ing yustisi kadheka patrapan ukum. Pelosipedhe Para mitra saestu sampun nate amriksani rikatipun rodha satunggil ingkang kalampahaken sarana suku kakalih, lepasing lampah ngantos nyameni kapal ambandhang, inggih punika ing kakawastan Pelosipedhe, dene Pelosipedhe punika boten teka among sawarni kemawon nanging wonten ingkang arodha satunggil kalih utawi tiga. Pelosipedhe pnika prayogenipun kalampahaken wonten dharatan manawi anuju wradin sitinipun anglangkungi rikat sanget nanging manawi angambah margi ingkang anengkek sawatawis asring boten saged minggah. Nalika Pelosipedhe saegnembe dhateng ing Indhiya WElandi, sadhengah tiyang ingkang amriksani sami anjenger, amargi anggagas dene rodha satunggil kemawon kalampahaken sarana suku kakalih teka rikatipun samanten ananging gentos kocapa sapunika ing tanah Belgi wonten Pelosipedhe malih, ingkang saya angeramaken sanget angungkuli ingkang kasebut ing ngajeng wau, inggih punika meal saking anggitipun tuwan pabrik ing ngrika, saged yasa satunggiling Pelosipedhe ingkang saged kumambang ing toya, ngantos wonten tiyang ingkang saged dolan angambah ing saganten menggah Pelosipedhe punika sampun kacobi wonten kitha Brusel kadadosanipun anetepi pangajeng-ajengipun ingkang yasa. 2
Sapunika wonten pakempalan tuwan tuwan badhe totohanangambah sanginggiling saganten kaliyan anumpak Pelosipedhe wau kawiwitan saking Belgi dumugi ing Enggelan (Inggris) mawi anyabrang supitan Inggris Belgi. Tatatentrem Panuwun kula dhateng para sarjana ingkang karsa maos atur cariyos kula punika, mugi sampun andadosaken kirang renaning panggalih, awit saking lepating tatembungan tuwin kirang lenggahing aksara. Saking saserepan kula praja dalem ing Surakarta punika sakalangkung mindhak tatatenremipun awit saking sumebaring barkah pangestu dalem para kawula dalem tiyang sudagar ingkang sami sasadeyan dhateng padhusunan sapunika mandar sakalangkung kathah, punapa malih para tiyang Cina ingkngider sembagi, tuwin tiyang sade dhadhaharan ing wanci dalu, sampun sami gumelar dhateng padhusunan samanten wau sangkig kertaning praja dalem sirna sumelanging manah, amila para tiyang padhusunan boten pakewet bilih badhe tutumbas uger wonten artanipun panuwunipun para kawula dalem tiyang padhusunan mugi mugi lastantuna karahharjaning praja dalem wau. Ananging pamanah kula sakalangkung gawok dene salebeting nagari teka taksih wonten balenteng ingkang dereng prayogi, inggih punika kagungan dalem margi para sekawanan ing gladhak nalika dinten Slasa tanggal kaping 7 wulan Rabingulakir punika, wonten saweneh rare estri kinten tabuh jam satengah pitu sonten sangking kautus bandaranipun tumbas roti dhateng peken ageng, sareng dumugi satengah ing para sakawanan gladhak kapethuk tiyang jaler satunggal bangsanipun gus kenthol bajingan apitaken dhateng pun rara, anangin gpun rara boten maelu, mandar karikataken lampahipun ananging saking hawa adrengipun gus kenthol bajingan sanalika pun rara dipun cepeng, pun rara sakalangkung sora panjeritipun ananging boten wonten para tiyang ingkang tutulung, pramila gus kenthol lajeng mundhut sengkangipun rara wau, kabekta mlajeng mengaler, rar nglajengaken lampahipun kalayan arawat luh, sareng dumugi daleming bandaranipun matur punapa ingkang dipun panggih nalika lumampah kautus bandaranipun sareng miren gaturing abdi, sakala kaget panggalih semuduka, amuring dhumateng pun druhaka, ananging lajegn dhawuh dhateng pun rara, kadhawuhan narimah rila ing manah, ing sakala abdi dipun paringi lintu sengkang, madnar tikel saening warni katimbang ingkang ical. Kajawi pun rara wau, bakayunipun inggih nunggil panganbdinipun sawastawis wulan punika mentas kautus dening bandaranipun wanci jam sangadalu dumugi ing margipara sekawanan gladhag dipun pondhong dening suldhadhu ing beteng kadamel dadolananupn rara sanget pamintanipun tulung, ananging boten wonten ingkang tutulung, sareng sariranipun rara wau sampun katingal lemes leash, pun rara lajeng dipun culaken rara gurawalan lumajeng mantuk. Pramila aturpanuwun kula dhateng para pryantun ingkang anindakaken kapulisenmugi amanggaliha supados sampun kuciwa tatatentreming pradalem wau, amersudi dhateng para tiyang jagi gerdhu, lo, ing gladhak pnika sumerep kula kados inggih wonten gerdhu, punika punapa gerdhu panggenan tiyang jagi, punapa mung sadhiyan kagem sadeyan bok rara gendhuk sayangan inakng cemeng manis punika kanun. Mila sangking pamanah kula para Gus Kentholbajingan punika manawi b oten dipun papanaken piyambak andadosaken kuciwaning praja dalem Kula pun Rara Surtinah 3
GEsang GEsang punika timbanganipun pejah mila mupung taksih gesang parlu ambudi kasaenan kasaenan punika anjalari rahayu, rahayu punika pantuning sawarga ingkang parlu enget sampun ngantos tumpang so, engeta kamuylyaning dumadi, watoning kasaenan punika rila, dados ing rila sarana pitulungan murih sakecaning para tumitah, bingah ing sadhengah tumitah panuntuning swarga, nanging sriking sadhengah tumitah panuntuning druhaka. Sidekah Sidekah punika, parlu piyambak ing ngatasipun ngagesang sarana rila, amargi bilih kapinujon sanajan badhe dhumawahing sangsara kenging katulak dening sidekah, wondening wujuding sidekah, sbarng iingkang adamel lega manahing tiyang. Pamukir Ingkang kawestanan mukir punika, tiyang ingkang boten enget bilih pyambakipun tumitah, tegesipun wonten ingkang anitahaken saha boten enget bilih kaanan ing donya punika gadhuhan sadaya, tandhanipun boten kawasa. Mumpung. Utawi ngaji mumpung, salebetipun anggsal kamirahanipun hyang wisesa, kedah endheha damel mirah, amargi pyambakipun naming darmi, manawi boten mangkaten gampil sandhunganing kaawisan mila kedah welas asih dhateng sasamining tumitah, amargi dadosipun kosok wangsul. Pun Misil. Waton Amangangge sanes darbekipun kawestanan sambutan wujudipun asring kuciwa, ananging sareng wawatoning kasaenan ingkang kasambut metabripun kacetha pangimpuning kalangkungan para sarjana sampun kathah ingkang mangamlembana kaluhuranipun para bongsa Eropah, katitik saking pambeganipun saha lalampahanipun para prayantun walandi, ingkang kapangkat saking kanjeng gupremen ambaboni praja ageng alit amargi sampun kacetha dados susulihipun kanjeng gupremen mila santosa boten nguciwani rumeksaning praja miwah narendra, pamardining tentrem rahayu wawatoning lalampahan ceples kalayan wawaton jawi ing serat Asthabrata, wulangipun Prabu Ramawijaya dhateng Prabu Wibisana, dhandahnggula mangkaten. Lawan yayi prabu den nastiti, aniteni mring wadya punggawa, kapernahaken karyane, kang bias ing ngalembut aywawehi agaling kadi, kang bias marng agal away wehilembut kang prakosa ing ngayuda, ana ingkang prakosa sabarnag kardi, den bias matah-matah. Miwah wadya kang apul semadi, karemmarnag pangulah mumuja, tulusaena panggawene, away awowor sambu, keron laku dhompo ing budi, tumpanging soprakara, regedempanipun yayi prabu wibisana, wateking wong tumpang sosa barng budi, cacat marang witeka. Ingune punggawapekikpekik iku dadya kumalaning praja, ambusanani jagade, punggawakang dibya nu, aprakosa marang ngajurit puniku dadya wisa, pamisahing mungsuh punggawa kang bias basa, basukine mara karma kukuh titi, karya nen tuwanggana. Sarta ingkang wigya barng budi, wruh ing santa budiparamarta,lepas marang wekasane, wekasing rehreh ayu, aja 4
adoh lan sira yayi,palaneng ayuwa pegat rewangen amuwus wuwus marang uwusan wekasane urip iku nemu pati, pati patitis mriya. Lo Kyai ajar kabesturon punika rak kaagem kanjeng gupremen pada 1 kala badhe angawula widha para abdinipun pada 2 pmatraping pangggaliyan pada 3, 4, pangimpuning papangkatan kados ta malih. Yayi prabu Wibisana iki, lire pepeteng pitu ingjagad iya sawijiwijine, mungguh jenenging ratu away cidramarang papatih, papatih away cidra,mring punggawanipun kang para punggawa aja, anyidrani iya ingkang para mantra,para mantra hyang cidra,. Marang janma desa janma tani, lan balike dadi saprakara, patih hyang cidreng retune, miwah punggawanipuniya aja cidreng papatih, lan mantra away cidra, mring punggawanipun miwah saurute pisan yen nerak katemahan salaya budi, budi mrih kabudayan. Punika kados sampun naracak pangemipun kanjeng gupremen dados timbang kalayan sumunkeming para abdinipun punapa inggih mangkaten mitra wasibujaningrum nanging sarehiing punia wawaton jawi mongka kedah kagarayang wawatoning bongsa Eropah, ingkang sarawungan wau kyai Ajar kabesturon amargi kawelantrah, tuwin mitra teja sulakana, sakaliyan kyai Kedhunglumbu amargi sarawungan kados ta ingkang kasebut. Apan parating akarya mantra, iya nora kena gina gampang, dhingin wruha ing awake, lamun wekasan lampus nora awet jamaning urip kapindho mantra wruha, wekasaning dudu, lawan wekasaning iya,lan wekasing lor kulon kidul udani, wetan miwah ing tengah. Lan weruha isining jaladri,tuwin isining wana sadaya, utameng bumi langite,miwahmanis ing tembung, wruhing tembung kang kandel tipis miwah kang dawa cendhak mandheglawanlaju, myang purwamadya wasana,basamantri sudarsananing parjadi,busananing nagara. Saben ingkang kinulawisudha, kados naracak wiwicalaning pada kasebut ing nginggil katitik sami santosaning lalampahanipun wondening ingkang sami kinawula wisudha kados sampun kathah emperipun pada ngandhap punika. Kang apekik utamanig manri, ulat tangguhnrusing kalbu tatag trangginas mang karyane, ayem marang pakewuh, rereh ririh maranging pamrih, aris marang rarasan putusing rahayu, teteg yen amawilaga, teteh titih tetela mring siyang ratri, ratrine puruita. Mantri sasmita busaneng budi, wruh durcara awasing wiwirang, nora gumunggung ambege,arjanig tyas kadurus ngeresing kang wiweka titi, titika tan antara, pantaraning ngatur, weruh sandining sampeka, suleksana tan galak tututing liring, larang liring sandeya. Kadostas: trangginasing karya, ayeming pakewet ririh ing pamrih,arising wiraosan putusing rahayyu, boten gumunggung, sumereping wiweka, kados naracak ingkang sami linampahan mila anjalari santosanipun saha kaluhuranipun kanjeng gupremen. Wasana sarehning kula naming anglunturaken wiraosanipun para sarjana ing dalem pajagongan kula nglenggana kasaruwe para sarjananing pustakawarti. Cantrik Janaloka Tumeka akowe si Bedaliyem Iyah-iyah dene kaya bocah, teka nganggo di gegiro, mengko mengo ta, beng, kowe dak kandani mungguh patakonmu 3 bab kasebut ing Bramartani, nanging welingku ing kowe rungokna kang terang, supaya bias manjing ing sanubari, mangkene. 1. bab sababe wong di udnang noleh, upama dak gelar na banget kakeyan angebak-ebaki papan bramartani, cekake kowe jupuk katong, kang isi banyu sawatara kebak nuli cemplungana karikil plung, aya iku minongka pratondha sababe wong di undang noleh iku rasakna. 5
2. Bab manggonane urubing diyan manggon ana panasing gwus sumurup kang diarani panas. 3. Bab sababe wong ngango lali, aku rumasa kurang gati Manawa angandharna dumunung papan kene, ewadene aku bias nyekak tembung, mungguh wong nganggo lali iku jalaran katimbangane eling, saupama ora ngango timbangan eling amesthi ora ana lali, samono uga Manawa sibeng kurang mangertui,marang kabeh tatembunganeku, luwih becik kowe mara dhayoha ing ngomahku, cukup karo rewa-rewa bae, amarga mung ngetan sathithik wus teka ing ngomahku, yen kalakon mangkono satekamu ingngomahku, pasuryan muy tumuli dak tutupi kamus kang nganti rapet supaya napasmu sasuwene dak tutup ora bias salin talingamu kang kiwa banjur dak wisik ing kono kowe bakal mudheng. E, e, jebeng daliyem tembung ku ing ngarep iki sawatawra angel Manawa kowe wus dhamang marang tembungku iku, amesthi kowe banjur sumurup apa lalare wong nganggo lali. EhDaliyem sarehne mirtadana, wus anandharake kang dadi panemune, aku wajib kudu ngudang marang kowe, iya iku nggonmu angrante ukara, akeh kang bener lan becik ananging sumurupa, yabeng, tembung kagunan ora kena kowe wor lan tembung pinter, tegese guna tumrap ingpanggaweyan balik kasusastran kowe kudu orakena anembungake kagunan marnag sastra, aluhung pinter bias awor lan tembung kagunan kaya tap inter angelis sarta anatahi kayu, lo aja kendhak jebeh atimu,iya iki minongka panggrendaning ati. Katandhan Bakyumu, Rara Juminem 6
Ongka 52 Kemis Kliwon kaping 23 RabingulakirJImakir 1818 utawi kaping 27 Dhesember 1888 Kudus Ing ngriku wonten sawenehing nyonyah Cina wasta Gunsyu ingkang gagriya ing kapugn Pajunan (Kudus) piyambakipun anggadhahi satunggil kapal estri sawek wawrat amarengi taggal png 19 NOpember taun punika, punika kapal sampun anglairaken belo, ananging belo punika kenging dpun wastani aneh, jalaran endhas ah mripatipun kados dening mripat manungsa, tuwin cangkem irungipun kdos cangkeing ringgit purwa, inggih punika bagong, ing sakala punika kathah tiyang ingkang sami dhateng ningali, sata ingkang rila sami nyukani yatra dhateng ingkang gadhah, mila nyonyah punika dados ing begjanipun makaen ugi waktu punika wonten sawenehing cina ingkang uprun numbas dhateng belo punika kaliyan regi 60 rupiyah pethak ananging boten suka, dipun kinten bokmenawi waget gesang ing dunya salaminpun o, sakelangkung gelanipun punika nyonyah, jalaran sareng enjingipun tanggal ping 20 wanci sonten punika belo lajeng pejah. (kintunan). Batawi Kula sampun asring ningali tatingalan ing pundit-pundi panggenan ananging boten wonten ingkang akarya eram boten kados nalika tanggal ping 24 wulan ingkang mentas kapengker punika, wonten pista ing kebon binatan taman Jekini, inggihpunika: mencawak kethek ayamkambangan banyak dede kewan kang kasbut punika sami dipun tangsuli sukunipun sasisih, lajeng kaaben pundit ingkang menang plajaripun punika, inggih punika banyak sakala lajeng kairing kaurmatan ing musik sarta pikantuk Pris ongka 1 cangkir urkmi, wonten malih satungil kodhok kaliyan satunggil kura, kewan kakalih punika ugi kaaben plajaripun ananging ingkang menang candhuka, jalaran kura punika kawektu dipu sabeti boten purun malampah, naming kendel kemawon kaliyan ngislepaken endhasipun malebet o, kilap kadadosanipun candhuka punika pikantuk pris utawi boten. Dene para ingkang ningali sakalangkung kathah, senadyan jaler estri ageng alit enem sepuh boten keningg kaetang sareng amarengi jam tabuh: 6 sonten sawek sami bibaran. (kintunan) Amerikah Nagari punika mentas ambabar anggeniaya sakarereteg tosan panjangipun kareteg wau ing tengah 2850 kaki, ing pathukiwa tengen sasisih ing panjangipun 1500 kaki, saha kareteg sungsun ingkang ngandhap kaambahing tiyang, ingkang nginggil kaambah kareta asep Wriya WEgig limpad putusing kabangkitanipun ing ngatitah punika pancen anggumunaken mengggah prabeyaning yasa kaeteg wau 16 yuta Anggris. Prasman Nembe punika ing kitha dhiyon wonten ningkahan ingkang keningg kawestanan elok saha ingkang anuwuhaken pangungun pamuhiing ngakathah, wonten pandung ingkang sampun dhinawahan papatrapaning nagari, anglampahi kawasesa ing pandamelan yayasaning nagari laminipun kalih dasa taun, ing saderengipun anglampahi awon wau pun pandung, sampun papacangan kalihan sawenehing Kenya, punapa malih ing kalih-kalihipun pancen ing ngatunggil kapti, alambang wacana sami tan keguh ing babaya amurih kalampahana anggening badhe jojodhohan, kacariyos sareng pun pandung badhe kaangkataken punika lajeng amatur dhateng panggenging pulisi, kaparenga amanggihi sang wiku ingkang pinatah, arumeksa tentrem sumelehipun manahing para awon ingkang sampun sami kasengker ing nagari, sadhatengipun sang wiku wau pun padnung lajeng amrasajakaken ing kajengipun snag wiku inggih narjoni saha pun Kenya inggih nunten kadhatengaken sasampunipun ing kalih- kalihipun sami gathuk sang wiku andangu dhateng pun Kenya: sira Kenya apa nyata sira wus patembaya marang si maling, sira datan langgana dadi jatu kramane si gentho, inggih kyai estu, pulu-puluh sampun bagyanipun awak kula. Sang wiku anjenger ananging sanalika 1
inggih lajeng dipun dhaupaken, lah punika katemenanipun satuhuning estri, anetepi babasan sadhuwuring galeng, sangisoring 12 wangsul para priya kados pundit, iyah mas rak ingggih lajeng rujak sentul Rekanipun tiyang angedaleken sima ingkang wontening garumbul cekap dipun sandhingi denig maenad satunggal. Amurih mempengipun ing kaberaganipun para taruna, cekap dipun sandhingi dening Kenya ingkang abusana endah. Wangsul amurih wedalipun para saged supados amacak macip ing pabaratan bramartani, kedah mawi angawontenaken tatembungan ingkang manis arum menggah ingkang mangakten punika sampun kapng pitnen kemawon anggen kula sedya badhe angturi wedalipun para saged kadosta: Andramtama, trunadongsa, gendir panjalin sarta kyai Kramatika, ananging saben kula andhapurengreng dereng antos dumugi sampun kandheg amargi manah kula lajeng buntu, rumaos b oten saged adamel ada mamanis ing tembung adhuh, para widayaka, kados pundit anggen kula saged sarawungankalayan jengandika sadaya, ingkang saestu lelajeripun para kuncara ing Bramartani, dhuh para parameng sastra kasebut ing ngajeng, manah kula cacengklungen sanget aningali panjurung sampeyan ingang sami saged anarik gumregeting manah, ing mangke panyuwun kula ingkang kalayan boten sumelang pisan-pisan yen ta kula badhe katamana ing gebagipun para saged mugi sami karsa akula aturi amedali malih ing bramartani, supados pasamuwan ing ngriku katingal sereng, sampun ngantos katingal celom adhuh para widayaka, punapa boya kamiwelasen dhaten gingkang sami sawek mempeng amarsudi sastra. Parlu oingkang kaping kalih trumrapipun ingkula, saestu badhe amaedahi sanget amargi rumaos karantaban barkahipun para saged dumugi samanten manah kula buntu malih, dereng angsal wawengan wedharing ukara, boten langkung sasampunipun atur pangajeng-ajeng kula, kula lajegn kalilanana anyigegparlu anyantuni cariyos. Saking panggotekipun tyang sepuh sama sama enda jawi esripurun kosot sanadyan tanpa jaleran amesthi saged meteng saa lajeng manak. Pak sima nyura jaler ing kalamasa remen angigel mawi kakepang estrinipun kthah, boten antawis dangu manyura jaler angedalaken pathining raos tumunten dipun cacuki dening estrinipun ingkang sami angepang wau, sawatawis laminipun amesthi lajeng sami nigan Ing tanah Amerikah enggal punika mentas angabaraken pagempalanipun para nyonyah sugih badhe iyasa satunggal nagari, kangge agagriya para estri sadaya, boten keningg kamomoran tiyang jaler. Menggah ingkang dados kajatipun mangkaten wau naming badhe atutulung dhateng estri ingkang sami miskin supados saged angupajiwa wonten ing nagari ngriku. Suwawi para saged kasebut ing ngajeng punika prayogi dipun rembag punapa ing tembenipun para estri wau sagedtangkar tumangkar, saking pamanggih ing manah kula boten saged trakadhang mandarsan saya cures punapa boten makaten kyai Trunadongsa, Iyah Mendel baekyaine. Katandhan pun Dana. ==========\=============== Kaatur mitra Patrakelasa. Dhuh mitra kula Patrakelasa, saking pendangu sampeyan sabab punapa yen ing mongsa benter manawi manungsa keraos sumuk teka angedalaken riwe, dene yen ngrekaos nyambut damel megeng napas sasaminipun angedalaken karinget sangking pamangih kula mila inggih boten leres sami sami ngedalaken riwe, nanging sangking kalih alam kados ta kang dipun wastani ngalam sair kalayan ngalam kabir. Lah dene kuwe kang slira dhewe kok wis angipasi anglo, sampunngantos marong sanget sanget lomang ke sampeya nkebenteren gek ngedalaken riwe, cobi ta sampeyan galih nanging sampun ngantos tumpang so utawi kalintu penampi. Sarehnin gkula taksih sanget jugul dados muhung samanten atur wangsulan kula, sampuran ah kula sampeyan lilani dumugekaken lampah badhe dhateng pondhok Surapringga. Pun Jugul Marsudi. =========\================= 2
Kula ngiling-ilingi Bramartani ongka 45 ingnriku wonten pitakenipun sadherek ingkang asisilih patrkelasa, kula sakalangkung manadukara, jalaran masalah amngakten punika badhe dados panggrendaning manah ingkang kethul kados pun kula, sarta pangajap kula mugi panjenenganing para sarjana sami andhangana paring katrangan ingkang tetela, lo sampun kadalih remo, babagan makaten punika rak prelu in ngatasing ngagesang, sarehning sami ngalami ing sadinten dinten naming cacadipun kula piyambak rumaos lempoh dhaten gungup- ungupaning kawruh padhukunan ewadene grathul-grathul kedah anglairaken sakrenteging manah, namugn supados kawaonan. Ing saranduning badan sami kailen ing erah, erah wau (gampilanipun) angemutoya, kulit mangkaten ing jawi lebet sami bolong pating caromplong, anangin gsanget boten katawis saking dening lembatipun samukawis manawi kenging ing benter dados melar, samanten uga toyaning erah, sareng kaenteren dados kirang enggen ing sasasged saged ngupados margi dhteng panggenan ingkang omber, wondening kulit inggih tuut melar, amurugaken wiyaring bolongan bolongan utawi bilih katembungaken liya, bolonganing kulit sami menga, angantos toyaning erah angsal margi saged midli medal punika ingkang kawastan kringet. Menggah wontening bener punika boten naming kabekta saking bentering hawa, kados ta tiyangngarga sanajan wonten ing pucak redi ingkang sanget ing asrpipun bilih tinemenan saestu medal latunipun lah ing sapunika kayektosana, kados pundit pratingkahipun tiyang ngagar, boten langkung saking nandukaken panggosok tiyang ingkang nyambut damel rekaos punika peranganing badan sadaya sami molah, kosoking perangan badan satunggilan satungilipun amurugaken dados benter, dados wedaling kringet mangkaten naming wawaton saebab wangsul ingkang anjalari benter punika boten cekap bilih kapathokan ing saebab kemawon. Suksmangumbara. Katur Kyai Wasibujaningrum Nuwun kalilana kula matur, sadrah pinarasasra, yen tilema boten asupena punapa dene kredyating manah boten pisan pisan badhe anandukaken pangronggrong wonten ing ngarsa panjenengan. Sarehning sangeting jugul kula, mongka kataman panggubel pitakenipun kadang kula taruna teka sanget andadosaken bingungipun manah kula. O Kyai, inggih punika rupinipun tiyang lola alit mila labet kiran ging pariwara, dados boten angetang sarusiku muhung amuncu anggen kula sowan saha nyuwun sih rumentahipun peparing panjenengan seserepan boten namugnmugi panjenengan sampun kakirangan ing pamengku. Ing wasana nadyan grathul-grathul panjenengan karsa andhahar atur panyuwun kula saha karsa parig seserepan kang anglejaraken manah kula kang sanget kummel o, inggih dhateng sakirna ing panuwun kula kyai. Wondenten dhawuh panjenengan ingkang rumentah awenteh-wenteh wau, ugi sampun kula saring ing salebeting sanubari, ananging kyai, kula raos teka sangsaya keraos dene kadang sekawan boten saget apepangggiyan punapa dene anunggilaken kapti. Naming yen sayektos kadi dening dhawuh panjenengan kadang kula sakawan wau, sampun kula wengku ing salebeting jasmani pribadya, dados yen makaten kula punika....kuwasa amurba amisesa dhateng kadang kula sakawan wau sangking...... Adhuh mugi pikantuk kaidi pangestu panjenengan kyai. Kula pun Jugul Marsudi. Sastra tuwin swara sami raraosan. Satra, Mata-mata kapen kaya siadhi swara, sampun lami boten papanggiyan rawuh saking pundit adhi, teka sonten mangkaten. Swara. Inggih kiraka, dhasar sampun lami kula boten sowan dhateng kula wonten ing ngarsa sampeyan ngriki, mentas saking sumiwi ing asramanipun kiyai Wasibujaningru nanging kapareng boten wonten ing dalem kula pitaken dhumateng pangendhang pun rara mentrik wangsulanipun: kiyai Bujaningrum saweg angraga suksma. 3
Satra. I,I, I, TEka sampurna temen dede sampun kawasa angragasuksma mangkaten tan tu sampun boten katambetan ing saniskara, yen ta sapunika kapurnajatining kaanan tamtu kula lajegn umarak ngiras anyuwun pitedah sakedhik bab pangandikanipun kimas Marsudi nalika ledhang ing ngalun-alunipun Bramartani. Swara. Ingkang kapangandikakaken bab punapa, kiraka dene panjenengan kalimput. Satra. Saestunipun kula kemengan sanget adhi dene ingkang kapangandikakaken kimas Marsudi wau, bab panunggilanipun pralambang,(kakanganing pambayun adhiniing wuragil) lo punika anggenkula lajeng galendheng. Swara. Kang leresan kiraka, kula ambekta pangimbon wasiyating kaki guru, manawi wonten kaasebut ing ngriku, lah dalah, mangke kula ingkang amaos. Kakanganing pambayun adhining wuragil punika ngibaratipun marta bab insane kamil ing nalika tanajul dhawah wotne wekasan pisan sareng tarakinipun ing tembe dados wiwitan mengggah insankamil punika inggih wahananing gesang kita pribadi. Sumongga kagalih, kula among sadarmi mwedharaken kemawon. Satra. Inggih kok dhauyp kaliyan pamikir kula, wangsul tanajul kaliyan taraki pnika tegesipun kdos pundi. Swara. Kula piyambak dereng tetela leres nanging saking pamiyagah bokmanawi tanajul wau, kawontenan sapunika, taraki: kawontenan ing tembe, ewadene kula inggih dereng purun angucupi lepat tuwin leres kajibah dhumateng ing kang anganggit. Satra. Kasinggihan adhi: watonipu npancen muhung kaliyan sipta kemawon nanging yen tumrap dhumateng kula, sampun sakalangkugn dening ajeng, kilap saking panggalihipun kimas e Marsudi, bok manawi taksih wonten mahatanipun malih. Swara. Inggih ki raka: paribasanipun akeh uwong akeh cipta, mila kencengipun inggalih kemawon kadamela wawaton awit ingkang karembag punika pancen angemu pralambang, dados kenging katembugnaken irib-iriban utawi pipiridan. Satra. Kula kapingin sanget badhe sowan ing ngarsanipun ki mas Marsudi, ngiras angtuaken panjarwa kalih babingkang karembag punika, nanging sarehning katemben mangke dinalih, thengal-thengel kados gabus. Swara Tantu boten. Ki raka, awit dene pamiren gkula kimas Marsudi priyantun ingkang lembahing galih, mila panjarwa wau prayogi kasalempitaken wonten ing layering umbul umbulipun bramartani kemawon sanadyan kimas e boten mariksani piyambak arak wotnen sumitranipun ingkang ledhang ing alun-alun tarkadhang kauningan para sarjana ingkang kapareng lalangen jemparingan. Satra. Leres adhi magnke kula ingkang nyalempitaken suwawi kawawas punapa taaksih tetela boten katutupan ing lempitanipun. Swara. Sampun kaleresan ki raka , nanging utamanipun kedah wonten sasulanipun sumongga kapariksa rumiyin. Sastra. Kaparingna: kula ingkang ngungalaken. Nyuwun titimabgnanipun. Arip, luwe, ngelak, sahwat sereng, supe, bingung, pangling, uwas susah, sakit bilahi, kalih dening malih sinten ingkang wenang ngandika: katekanana kang dadi karep ku sarta kang tanpa kuciwa, sampun adhi cekap samanten kemawon kula piyambak ingkang andekek ing layer, kawawasa punapa boten kaalingan Swara. Radi agendeng sakedhik sampun sapunika sampun nyamleng, manawi kapareng kalilana kula badhe lajegn mantuk manawi karumiyinan ungeling tambur mindhak kedah witing. Satra, sumongga, adhi: ing wingking manawi sampu nwonten ingkang naruwe ing panjarwa tuwin panyuwun punika, kula matur ing panjenengan. Swara. Kalilan kiraka: kula mantuk. Satra. Inggih adhi andherekaken wilujeng, titi. Sambetanipun rare kakalih sami awawancatur ingkang kaping 2 4
Andhuk. Lo godheg mata-mata kapen Godheg. Uta dhuk aku teka Andhuk Padha slamet tan bae Godheg. Pangestu jandika wilujeng Andhuk lah bok iya ngono, dadi ora goroh dhingarani yen kowe lan aku saekapraya Godheg. Iya Andhuk. Lungguh ata Godheg iya anuthuk aku iki mau mentas mubeng-mubeng (tjarik angin Andhuk Iyah anggepeneh thik kaya tuwan tuwan walonda Godheg e ora mugn tuwan-tuwan walonda bae, caritane dhokter lakar becik Andhuk iya apa dheg rurupan kang kodeleng Godheg o, neka-neka thuk ana ne ngalam donya, lakar kabeh kena digagas Andhuk iya mara caritakna kapriye gagasamu Godheg Iya ta thuk kok neka-neka temen titah ing suksmana kan gmulya, kayata: mau aku andeleng to cah angon padha ambedhag manuk Andhuk Lah iya kogagas kapriye Godheg e anuthuk yagene manuk kok bisa mabur, reh sabongsa kambipitik mongkapitik ora bisa Andhuk hem iya, kaweruhana dheg iya iku kuwasanekang mubar gene arep ambeda-bedakake titahe. Godheg Iya bener, balik sababbe apa Andhuk o sababe, embok Manawa jalaran saka sungsum awit samubarang iwen kang ing sajerone balunge isi sungsum akeh, amasthi ora daya mabur. Godheg Iya , nanging ya gene sungsum kok anjalaripitik ora daaya mabur Andhuk o kaweruhanamu, mulane sungsum anjalari pitik ora bias mabur awit iku amuwuhi abotan ing nge awake,dene kang ora isi sungsum panggonan sungsum mau kalebon hawa kangluwih entheng saka awa ing jaba, awit awa kang ana ing jeroiku ora kamomoran angaliyane mulane manuk dhing ora duwe sungsum ingku yen kalane arep mabur mung sarana kepyoking suwiwi bae. Godheg hem iya ceceg thuk Andhuk aku duwe gagasan dheg, mara ta gagasana Godheg iya Andhuk mangkene dheg sarehning bumi iki caritane bulug saesdha jeruk warnane, lan tansah mubeng bae, sajerone patlikur jam lagi tepung gelang, ya gene nalika panggonan kang dak enggoni iki anangisor aku kok ora runtuh, lan ora pisan karasa anjungkir, isi uga karasa endhas ku ana ing dhuwur, mangkono uga wong angarani sadhengaha wayahe kayon iku pupuse kang ana ing dhuwur. Godheg o iya, sanadyan wong iku ana ing sisihe bui kang pinuju ing ngisor uga ora ceblok jalaran sakabehane wujud kang gedheiku padha anduweni daya anyerot marang kang cilik ana dene pangrasane manungsa sadhengah awayahe endhase ana dhuwur bae ikukuwasane Allah anuduhake supaya samubarang kadadehan padha kapenginga marang karaton ing suwarga. Andhuk apa mung iku panemumu Godheg iya 5
Andhuk kok during tumancep ing ngatiku dheg Godheg lo yen during tumancep ing ngati temenan ayo ta padha takon nyang panggonane sarjana Andhuk menyang ngendi Godheg menyang pabaratan Bramartani Andhuk ayo Godheg e, aku kok kalaban thuk nalika aku mider mider ing pasisir, ambeneri dina gedhe garebeg bakdane wulan Ramelan, o, gumun ta gone mulyakake ing danaiku teka ora kejaman iku apa karepe, sawenehing wong kang wus padha pacak jingkengane wirontap suruh, wironing bebed amalipit lakune gleleng-gleleng, tangane kang tengen nyekel wiro kang kiwa nyangking kacu embayan nganggo gonad marbuk minging, yen kala kapethuk mitrane toblas gone kumalonda londa ababage sarana tembung malayu, salamet taun baru. Lo kok aneh, mongka aku andeleng layan gpananggalan salining taun jawa kok ora wulan sawal mangkono. Andhuk, o anu dheg mulane tanggal sapisan sawal dimulyakake dening bongsa Islam iku mangkene caritane, nalika panjenengane gusti kita nabi Panutan (Mukamad) binuru ing mungsuh kengser andhelik ana sajerone guwa, kondure ambeneri tangggal sapisan sawal kala smana para umae padha marak anyaosi kasugengan lan padha bungah bugnah dene gusti tanewus oncat saka babaya kang anempuh, mulane kongsi saiki dina iku isih dimulya-mulya mung dadiya pangeling eling, ana dene kengsere kanjeng nabi mau ana ing wulan ramelan para bongsa Arab sumurupe yen angjeng nabi ana sajroine guwa, iya iku tanggal lan ing malem 21 mau uga pirapira umat kang ngirim tutuge tanggal ping 29 pangirme ing wayah wengi, awit wengi embok Manawa kaweruhan ing mungsuh, mulane kongsi saiki wong padha sidhekah maleman satemene tanggals apisan sawal iku dudu taun anyar, bongsa Islam anganggep iku dina pangumbahing dosa.. Mung panemune bongsa Cina, anggene mulyakake taune anyar iku pripun karepe Godheg e iya, biyen aku krungu carita, anane tanggal sapisan wulan wiwitan dimulyakake banget lan sok cina akang kapethukan kambi bangsane padha aweh salamet iku mangkene wiwitane, ing jaman kuna ambeneri dina pungkasane wulan kang kaping rolas ing nagara Cina ana warta maratah sanagara yen besuk esuke iya iku tanggal pisan wulan wiwitan jagad iki sirna (kiyamat) kocapa kalasamana bongsa cinageger tangis gumerah, enteking panggagas banjur padha mupups ing papasthen lan banjur padha anggaweka sukan mamangan kang mirasa, angombe omben omben kang nyegeri, samono mau ora pegat aggone angenteni kadadehaning sirnane jagad dumadak tutuge tangal sapisan ing wulan wiwitan sirnane jagad ora kalakon mulane banjur padha amanganggo becik anemone marnag wont tuwa tuwa lan sanak kadang utawa mitrane parlu arep sumurup apa iya padha wilujeng kaya awake, ing sajerone lumaku yen kala kapethuk bagnsane padha aweh salamet mulane katelah ngantik jaman saiki. Mungguh karepe para tuwan-tuwan londa amulyakake taune anyar iku aku during dhenger, among panggags ku dhewe embok Manawa mangkene, sarehnin gtaun anyar iku during kaweruhan kadadehane, upamane wong lalaku kang during weruh kapirye wujude kang bakal di lakoni mau, mulane para tuwan tuwan walonda padha aweh salamet marang bongsa bagnsane, pangajape\ embok Manawa wilujenga ing sajerone taun anyar iki, awit anglakoni sataun iku adoh, kena uga bilahining manugnsa wus cedhak ora tutug anglakoni sajerone taun iku, embuh iya nemu kasangsaran liyane, bage sukur dirgaaha ing yuswa wuwuha kegjane, mengkono thuk. Kang samono mau embok Manawa ana sih kadarmane para mitra panjurung warta sudi amuwuh apratelan kang cetha rak becik di aturana nedhaki marene kareben dadi gegeyongane panemu. Andhuk e iya dheg Godheg kok wis wengi thuk aku bok iya lilanana mulih Andhuk kok kesusu bae ta Godheg ah aku arep jagong nyang Tritasubratan kok 6
Andhuk o iya Godheg wisya aku mulih Andhuk iya, muga-muga nisila driji ngalor-ngidul Godheg hus dhing karimuga-muga magnab-mangab Ingkang mengeti caturing rare kakalih pangindhung mandira catur. Pun WEdasmara. 7