Rongeh jleg tumiba / Gagaran santosa / Wartane meh teka / Sikara karodha / Tatage tan katon / Barang-barang ngerong / Saguh tanpa raga / Katali kawawar / Dhadhal amekasi / Tondha murang tata Saged kawaos sawanda-sawanda sandi asma Ronggawarsita Basa Kadhaton (ingkang ngajeng), dhalah Basa Kadhaton Ronggawarsita (wekasaning ukara). 1. Rongeh jleg tumiba: ebah-ebahaning tetiyang ingkang sampun kelimrah ingakathah punika sarinipun karsa nglempak lajeng dados kumaraning jaman, dene dhumawahipun mak jleg tanpa sangkan boten wonten ingkang mangertos, ugi nggadhahi teges: rawuhipun Jakalodhang, wonten ing salebetipun jaman rongeh (jaman dereng anteng utawi dereng tentrem). Ingkang kajujug wonten ing pang (gumandhul) punika kados solahipun kethek Anoman nalika lampah duta dhateng Ngalengkadiraja, kepanggih kaliyan Dewi Sinta, jumujug wonten ing wit nagasari, mangka Jangkalodhang wau inggih warni kethek-pacalang, nalika Bathara Wisnu manjanma badhe kapanggih kaliyan titising Dewi Sri (marsanana serat Kethek Ogleng), dados Jakalodhang punika ateges duta (utusan) ning Pangeran ingkang dhatengipun kalayan dadakan (jleg) tanpa sangkan. 2. Gagaran santosa: wewatoning jaman wau santosa sanget, tegesipun tetiyang Indonesia punika pwaitanipun kantun kasantosaning manah (bundering tekad). 3. Wartane meh teka: tegesipun inggih wartos eru-eruning jaman perang (reribeting praja) punika kedah sami santosa ing tekad. 4. Sikara karedha: tegesipun ingkang nedya nyikara sami ngadeg kasuranipun, nanging kaplindhes (kalindhih); sanadyan tiyang sugih utawi bangsa luhur ugi kalindhih. 5. Tatage tan katon: tegesipun tetiyang kathah ingkang boten teteg manahipun, dening jaman saweg era-eru. 6. Barang-barang ngerong: sumrambahipun dhateng kawontenan samubarang boten katingal, tegesipun kathah samukawis ingkang kaumpetaken, dalah tiyang sami lumebet ing guwa. 7. Saguh tanpa raga: tegesipun kathah tiyang cidra ing janji, sagah dhateng nanging boten ndhatengi (raganipun boten katingal), sagah nyukani barang, nanging barang ingkang kasagahaken boten wonten. 8. Katali kawawar: tegesipun rembag-rembag ingkang sampun katangsulan (perjanjian, kontrak) sami pecah utawi wudhar. 9. Dhadhal amekasi: tegesipun manawi pangangkah kita ngantos dhadhal (boten mencok) ingriku dhumawahing jaman pamungkas. 10. Tondha murang tata: tegesipun tetiyang ingkang sami murang tata punika minangka dados tetenger tumrap jaman tentrem utawi botenipun, dene ingkang tamtu kemawon, sok ugi tiyang ingkang nyingkur dhateng piwulang (murang tata, kurang ajar), inggih tondha manawi jaman boten kerta. Sekar Gambuh 1 Jakalodhang gumandhul, praptaning pang ngethengkrang srumuwes, eling-eling pasthi, karsaning Hyang Widhi, gunung mendhak jurang brenjul, ingsusir praja prang kasor. Jangka Ranggawarsita - Jakalodhang - Kajarwaaken: R.Rg. Sastrasardaga - - hal.1/3
2 Nanging aywa kaliru, sumurupa kandha kang tinamtu, nadyan mendhak: mendhaking gunung wus pasthi, maksih katon tabetipun, beda lawan jurang gesong. 3 Nadyan bisa mbarenjul, tanpa tawing enggal jugrugipun, kalakone karsaning Hyang wus pinasthi, yen ngidak sangkalanipun, Sirna tata esthining wong (1850) Sinom 4 Sasedyane tanpa dadya, sacipta-cipta tan polih, kang reraton-raton rantas, mrih luhur asor pinanggih, bebendu gung nekani, kongas ing kanisthanipun, wong agung nis gungira, sudireng wirang jrih lalis, ingkang cilik tan tolih ring cilikra. 5 Wong alim-alim pulasan, njaba putih njero kuning, ngulama mangsah maksiyat, madat madon minum main, kaji-kaji ambanting, dulban kethu putih mumprung, wadon nir wadonira, prabawa salaka rukmi, kabeh-kabeh mung marono tingalira. 6 Para sudagar ingargya jroning jaman keneng sarik, marmane saisining saya mencit, nir sad esthining urip (1860), iku ta sangkalanipun, pantoging nandhang sudra, yen wus tobat tanpa mosik, sru nalangsa narima ngandel ing Suksma. Magatruh 1 mBok parawan sanggawang duhkiteng kalbu, Jakalodhang nabda malih, nanging ana marmanipun, ing weca kang wus pinasthi, esthinen murih kelakon. 2 Sangkalane maksih nunggal jamanipun, neng sajroning madya akhir, wiku sapta ngesthi ratu (1877), ngadil parimarmeng dasih, ing kono karsaning Manon. 3 Tinemune wong ngantuk anemu kethuk, malemuk samargi-margi, marmane bungah kang nemu, marga jroning kethuk isi, kencana sesotya abyor. Pinanggih wonten ing dalem buku seratan tangan, asli saking kagunganipun Raden Tumenggung Arungbinang ing Surakarta, kaserat nalika ing tahun Jawi 1848 Masehi 1917: Serat Jakalodhang, sumambet ing Sekar Gambuh: 4 Wusing nabda tumurun, lincak-lincak neng tepi delanggung, nengeng wiyat munggel oyoding waringin, kinarya gegelang kalung, sarwi alok bengok-bengok. 5 Kang miyarsa lumayu, ngetan ngidul ngulon gumarubyug, weneh ngalor kandheg krana den aweri, satemah cangkelak wangsul, neng tengah kumpul andheprok. 6 Napase melai mingkus, lir binungkem tan bisa amuwus, tan bisobah lir pendah katiban tali, mung ilu kinarya tanggul, pepagere tyas prihatos. 7 Jakalodhang gumuyu, sarwi munggel gelang kalungipun, alon nabda winor ing tembung memanis, kang sinabdan sukeng kalbu, myarsa luwesing paclathon. Serat Jakalodhang, sumambet ing Sekar Sinom 4 Jakalodhang malih nabda: Yen rumbug empun kawuri, onten malih kang bebasan, daweg andika titeni, tesih anunggil warsi, tengu katindhihan watu, nadyan toh kasudiran, mengkang angentingken buddhi, pamengkange nir deya tan wun palastra. 5 Ki Wuragil kagyat myarsa, ngusap jaja anganthuki, temah aris aturira: Kakang yen panujweng kapti, kula arsa mudhari, bebasan andika wau. Mesem Ki Jakalodhang, maluya tembung memanis, sarwi ngacungaken ing panuduh kiwa. 6 Satengu jejenthik kula, regede ireng njalirit, manjing sinuci tan sirna, mangke katone jejenthik, yen mengkang sela manis, gumebyar putih kang kuku, kukuh carita kuna, ilange basan puniki, yen wus ngreda tetengu tumumpang sela. Jangka Ranggawarsita - Jakalodhang - Kajarwaaken: R.Rg. Sastrasardaga - - hal.2/3
Pinanggih wonten ing serat seratan tangan asli saking Mangkunegaran, kaserat nalika ing tahun Jawi 1861 Masehi 1931. Serat Jakalodhang, Sekar Asmaradana 4 pada: 1 Lan wruha jaman samangkin, urip iku rup-urupan, yen tan kurup panggawene, yekti tan antuk kadarman, cinacad karyanira, wus mangkono bangsa luhur, tinggal talitining kuna. 2 Duk ing jaman kitrah yekti, gusti asih paramarta, pan kadya banyu iline, siyang ratri datan kendhat, tinuman tumanema, sumungkem sih tresna labuh, mangkono trah ing awirya. 3 Kawula madhep ing gusti, gusti asih ing kawula, santosa luhur kratone, ing jaman mengko pan ora, kalingan sih donyarta, sirna talering aluhur, wit gusti tinggal kawula. 4 Batal karsane tan dadi, satemahan siya-siya, iya mring kaluhurane, mung tumrap badan sapata, pribadi tan tumular, wahyaning trah tekeng besuk, labet wus nir santosanya. Jangka Ranggawarsita - Jakalodhang - Kajarwaaken: R.Rg. Sastrasardaga - - hal.3/3