Angka 1, 7 april 1864 Komedhi ing Surakarta Undhang-Undhang Kanjeng Gupremen sampun anglilani dhateng para tuwan ingkang angereh komidhi ing Surakarta, adamel loterei yatra kathahi- pun 100.000 rupiyah. Kathahing lot 2000 iji, satunggil-tunggilipun regi 50 rupi- yah. Lot wau badhe kadamel papaliyan tuwin tiyang kenging tumbas lot wetah satunggal , utawi sapalihipun. Ing ngandhap punika pratelanipun kauntungan ingkang medal saking loterei wau. kauntungan ingkang kapisan ... 40.000 rupi- yah kauntungan ingkang kaping kalih... 20.000 rupiyah kauntungan 500 rupiyah 10 iji gunggung 5.000 rupiyah Kauntungan 200 rupiyah 50 iji, gunggung... 10.000 rupi- yah Kauntungan 100 rupiyah 50 iji gunggung... 5.000 rupiyah yah Wah malih nomering lot ingkang medal rumiyin sarta ingkang medal wekasan satunggil-tunggilipun angsal ganjaran 1600 rupiyah, gunggung... 2.000 rupi- yah sadaya gunggung... 100.000 rupiyah Sinten ingkang badhe tumbas lot sami akintuna serat dhateng para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika, serat wau kedah kabayar dening ingkang angintunaken, panumbasipun lot mawi kabayar kenceng. Ing Samawis dhateng tuwan Dhegroot Kolep en ko tuwin tuwan Y.G.Sedhering Ing Surakarta dhateng Tuwan Jonghir, C.L.J.Panogendhorep Ing Batawi dhateng Tuwan J.P.Tidheman Ing Samarang dhateng Tuwan G.C.T.PANDHOREP Ing SALATIGA dhateng Tuwan w.k..EIGENDHERAT Ing Ngayogyakarta dhateng Tuwan G.Weinsekeng
Ing Surabaya dhateng Tuwan J.H.Rosemeiyer Samongsa loterei wu sampun kamainanken ingkang gadhah lot wetah utawi papaliyan ingkang kaleresan angsal kauntungan utawi ganjaran kenging anampeni arta pamenangipun saking Tuwan Jonghir C.L.J.Panogendhorep ing Surakarta kawangenan lami-laminipun ing dalem kawan welas dinten ananging tiyang wau amawi anedhahena sarta amangsulna lotipun punapa malih arta pamenangipun mawi kacengklong ing dalem satusipun 25 ruipiyah minongka dados kauntunganipun komedhi tuwin kadamel wragadipun loterei punika. Sapejahipun wulan Mei taun punika tiyang sampun boten keng- ing angsal lot malih menggah dinten pamainipun loterei badhe kalimrahaken ing tembe, pamainipun badhe kalampahan wonten ing griya komidhen katingal ing kathah, patrapipun kados adat ingkang sampun kalampahan mawi kajenengan dening nota- ris. Bilih sampun dumugi ing wawangen mangsanipun amainaken Loterei, mongka cacahing lot 2000 iji dereng pajeng sadaya, pamainipun loterei punika inggih badhe kalampahan ugi, anang- ing kathah ing arta kauntungan tuwin ganjaran badhe kasuda, katimbang kaliyan kathahing lot ingkang boten pajeng wau. Terang saking para tuwan ingkang angereh komidhi ing Sura- karta Surakarta Pebruari 1864. Katandhan pangagengipun komedhi wau Tuwan R.C.PanPrinwise Katandhan Sekretarisipun Komidhi wau Jonghir C.L.J.Pan Ogendhorep. Kulawisudhan sapanunggilanipun. Kanjeng Tuwan O.Panris Residhen ing Surabaya, kakula wisudha dados Rad Pan Nederlan Indiya Tuwan C.Panpres, Opsindher ingkang nguwasani panggenan Kan- jeng Tumpukan kagunganipun nagari ing Samawis. Tuwan J.W.Dringusen, Juruserat ing Wiskammer Semawis, awit saking panuwunipun kaundur kalayan kurmat saking kalenggaha- nipun amargi saking sakit mawi kaparingan pensiyun.
Tuwan A.Y.Anemat awit saking panuwunipun kaundur saking anggenipun dados lit ing Gedhong padagangan tuwin padamelan amargi kesah saking Surabaya. Tuwan H.A.L.Ponsialopseki, Pask Is mister sarem tuwin admin- istratur ingkang nguwasani panggenan Kanjeng Tumpukan kagun- ganipun nagari ing Mentok kaundur saking kalenggahanipun. Tuwan J.C.J.PuikIrsete kumisi pun Kanjeng Tuwan Dhirektur saking pamedalipun tanem tuwuh tuwin Sipil Lemagasin kaparin- gan pamit kalih taun dhateng nagari Walandi, amargi saking sakit. Tuwan Dhokter F.W.Jonghun Inspektur ingkang amriksani pae- dahipun kawujudan ingkang medal saking kakki siti tuwin ingkang kapatah amriksani pananemipun wit kina ing tanah jawi, kaparingan pamit kalih taun dhateng nagari Walandi, amargi saking sakit. Tuwan J.F.Dhinger, Irsete Kumisi pun Kanjeng Tuwan Dhirektur ingkang nguwasani padamelanipun yasaning nagari, kaparingan pamit kalih taun dhateng nagari walandi, amargi saking sakit. Tuwan H.G.J. G. Prisman Amstenar pangkat kalih, kaereh ing kangjeng Tuwan Dhirektur saking Tanem Tuwuh. Tuwan C.Munek awit saking panuwunipun kamantunan anggenipun dados Rid ing Risidhensi Rad ing Riyo, kalayan kasukanan trima kasih bab anggenipun sampun anglampahi dados Rid wau. Tuwan C.A. NirenApen mister ing Riyo (Riau) kakula wisudha dados Lit ing Residhen Sirat ing Riyo. Tuwan F.P.G.Puse, ingkang wau dados Tuwedhe Kumis ing Alge- mene Rekenkamer, sarta ingkang sawek dhateng ing tanah jawi saking pamit dhateng nagari Walandi, kakula wisudha dados Posmister ing Padhang tanah ing Sumatra pasisir kilen. Tuwan A.Ponler, ing tokonipun ageng tuwan Praser Eton, toko (rusak, sambungan) kakula wisudha dados lit ing gedong padan- gan tuwin padamelan ing Surabaya. Tuwan K.W.Pangorkum kontelir pangkat kalih kapatah amriksani
pananemipun uwit kina. Nederlan Indiya Batawi Dereng lami parentah ageng ing Batawi angrembag prakawis satunggiling kenthal, ingkang kanamanan lisah sunthi, dede panunggilanipun empon-empon wedalan saking tanah Siyak ngrik- ukathah sanget ingkang kadamel saking wohipun uwit sunthi. Sareng kapriksa, uwit sunthi wau panunggilanipun uwit Tengka- wang wedalan saking tanah Borneyo sisih kilen punika ameda- laken lisah tengkawang, kenging kadamel olah-olah dados lilintonipun mertega, sarta kathah ...dhateng ing Singapura, lisah kakalih wau prayogi kadamel nyemir tosan ingkang kares- ikan rumiyin ngantos pethak, sarta kadamel nyemir sapanung- gilanipun wosan bekakasing pabrik setum tuwin kapal asep. Awit saking sakedhiking pangaosipun kaot kawandasa utawi seket rupiyah ing dalem sapikul mila parentah ageng ing Batawi badhe anyoba kadamel nyemir bekakasing kapal asep kagunganipun kanjeng gupremen ingkang wonten seganten tanah jawi, bekakasing kapal asep wau sapanunggilanipun ing sapuni- ka taksih kasemir kental lembu, ingkang kalelang ing Sura- baya, sadhacinipun lebetan pangaos sawi.....rupiyah, tuwin.....satus rupiyah, awit saking kadadosanipun. Medhali mas 1, dhateng tiyang ingkang angladosaken pinton sata jawi ingkang pangolahipun kamanah sae piyambak sarta kenging kasade wonten ing tanah Eropah. Medhali pethakan 1, dhateng tiyang ingkang anyerat sinjang bathik ingkang kamanah sae piyambak. Medhali Sanguban 1, dhateng tiyang ingkang angladosaken wacucal lembuingkang sampun kamasak, kakinten sae kiyamyak. Pakalempakan ing Indiya Nederlan ingkang amarsudi dhateng kaindhakaning kawruh bab lampah ing kodrat, sarta pakalempa-
kan ing Batawi ingkang angudi amikantukaken lampahing gagra- men tuwin taberen, punika satunggilipun sami badhe anyukani medaling mas, 1 medali pethakan 1 tuwin medhali sanguban 1, minongka ganjaranipun barang-barang ingkang badhe katamtokak- en ing tembe. katandhan dening komisi ingkang badhe angereh pagelaring barang pamedalipun saking Taberen. Dhumateng Tuwan ingkang Ngarang Serat Jurumartani. Inggal mangke kula sampun ngaturaken jawab kula bab wawaona- nipun aliyas baut asli samawis ananging ing serat Jurumartani ingkang kula tampi kala wingi katitien tanggal 16 wulan punika, kula dereng aningali jawab kula wau, ananging kula amaos wawaonanipun mas Ngabei Puspa Wilaga dhateng seseratan kula, mratelakaken yen kula ambibrah papan tulis anglebur sakathahing reraosan katondha saking panjawatan kula ing wuwulangipun Kanjeng Pangeran Candradiningrat. Ingkang makaten punika, sarehne mas Ngabei Puspawilaga sampun sepuh, yuswa sawidak taun tur seseratanipun ing jurumartani boten nate kula gepok, bok sampun mawi entherek-therek, salaminipun kula boten nate anggadahi pikajengan jawat seser- atanipun awit ingkang sapisn kula remen angaosi dhateng tiyang sepu-sepuh, ingkang kaping kalih kula manah-manah boten wonten damelipun amargi kula piyambak sampun angengeti yen kaengetanipun tiyang sepuh punika boten saged anyonthongi ing kaengetaning tiyang samangke, awit panggalihipun sadaya taksihkina, dene samangke punika sampun gentos jaman ewaden- ten yen titiyang neneman samangke boten sumerep jamanipun punika ingkang pantes kawaonan. Mila mas ngabei Puspawilaga punika prayogi sampun mawi karsa dherek-dherek maoni seseratanipun tiyang nem-neman samangke, awit yen boten makaten mindhak andadosaken kirang prayogining saliranipun piyambak, inggih kikirangan punapa panggalihipun priyantun sepuh tur kina. Ing wasana sanget panuwun kula mugi serat kula punika sarta ingkang kula aturaken rumiyin mugi tuwan ecapaken ing Serat jurumartani. mas Ngabei Weda Paekarma. ==========================
Ing Kina: Wonten satunggal pandhita, langkung gentur tapani- pun, testik ing paningalipun, nyata; ing pangestunipun, sang pandhita wau dados pangungsening patanenan titiyang ingkang tebih tuwin kang sami celak saking ngriku, sadinten-dinten boten wonten towangipun titiyang kang sami sowan ing Sang Pandhita. Inga lami-lami: Sang Pandhita, kapanjingan reregeding galih, asring adarbe osik angunggung sariranipun, ing mongsa mengko, ora nana pandhita kang luwih gedhe kaya aku, kang dadi tondha ingsadina-dinane, wong kang padha sebamarang aku, ora nana pedhote. Kacariyossang Pandhita: lajeng kenging sisiku, awit anggeni- pun adarbe osik agunggungsaliranipun wau, putranipun sang pandhita, jalu titiga, lampahipun salah sadaya, boten sami amintuhu: ing wuwulanging rama, putra ingkang sepuh, dados pethuting durjana, kang sami saba dalu, ngecu, mandung, ambesmi griya, sapanunggilanipun. Adhnipun tumunten dados kepalning durjana; kang sami saba siyang, ambegal, ambarak, ambradhad, angutil, amethet, colong, cenger, sapanunggilani- pun.adhinipun kang nem piyambak, ddos kepalane tiyang madati, tiyang kang remen mabuk anginum badheg, remen ngestri, remen kasukan angaben sawung, ngaben puyuh, ngaben dherekan, keplek sampak, kecek, gimer, sapanungilanipun. Sareng kawentar yen putraning sang pandhita jalu titiga: sami mangulah salah sadaya, titiyang kang sami sowan sang pandhi- ta, saya suda kathah, awit sami rngu-rangu sande ing manah, sami anarka:yen sang pandhita: ing mangke sampun ical pangu- wasanipun, kang dados tendha, putranipun piyambak,jalu titi- ga: sami amurang l ampah, saya lami boten wonten tiyang satunggal-tunggal, ingkang sowan dhateng sang pandhita: kados ingkang wau-wau. Mila tiyang gesang punika, Sarinten sadalunipun kedah ingkang enget sampun ngantos sangetangunggung dhirinipun piyambak, tinerusaken ing manah, angunggung kawigyanipun piyambak, angunggung lampahipun piyambak, angekahi leresipun piyambak, angangge sakajeng-kajengipun piyambak, ingkang makaten wau, kenging kasebut tiyang anulayani ing ngakathah sayogyaning agesang, sabarang tindak tanduk dudugi lan prayogi, solah muna-muni, priyonggi ingknag mupakat ing ngakathah, watekipun kekah, lan priyonggi kang matra kelasa, kados kang kasebut anggit dalem kanjeng gusti pangeran Adipati Surya Sasranin- grat, ing Ngayogyakarta.
Sang pandhita: sasampunipun boten kasowanan ing ngakathah kados kang wau-wau, rumaos yen kenging sisikuning batharani- pun, awit enggenipun, angunggung sariranipun, tansah anelong- sa ing batharanipun, punapa dene sanget anaena sungkawa, awit tranipunjalu titiga, lampahipun salah katiga pisan, mila ngantos samangke; panggenan punika karan ing salah tiga, Afdeeling Samawis. Katandhan Panji Puspawilaga, ing Surakarta Adiningrat.
Angka 2, 14 April 1864 Komidhi ing Surakarta Undhang-Undang kangjeng Gupremen sampun anglilani dhateng para tuwan ingkang angereh `komedi ing Surakarta adamel loterei yatra kathahipun 100.000 rupiyah. kathahing lot 2000 iji satunggil-tunggilipun regi 50 rupiyah. Lot wau badhe kadamel papaliyan tuwin tiyang kenging tumbas lot wetah satunggal utawi sapalihipun . Angandhap punika pratelanipun kauntungan ingkang medal saking Loterei wau. kauntungan ingkang kapisan ... 40.000 rupiyah kauntungan ingkang kaping kalih... 20.000 rupi- yah Kauntungan 500 rupiyah 10 iji, gunggung... 5.000 rupiyah Kauntungan 200 rupiyah 50 iji gunggung... 10.000 rupiyah kauntungan 100 rupiyah 50 iji gunggung... 5.000 rupi- yah Wah malih nomering lot ingkang medal rumiyin sara ingkang medal wekasan satunggil-tunggilipun angsal ganjaran 1000 rupiyah, gunggung... 2.000 rupi- yah sadaya gunggung... 100.000 rupiyah Sinten ingkang badhe tumbas lot sami akintuna serat dhateng para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika, serat wau kedah kabayar dening ingkang angintunaken, panumbasipun lot mawi kabayar kenceng. Ing Surakarta dhateng Tuwan Jonghir, C.L.J.PanOgendhorep Ing Batawi dhateng J.P.Tidheman Ing Samarang dhateng tuwan G.C.T.Pandhores Ing Salatiga dhateng Tuwan W.K.E.Eigendherat Ing Ngayogyakarta dhateng Tuwan G.Weinsekeng Ing Surabaya dhateng Tuwan J.H.Rosemeiyer
Samongsa loterei wau sampun kamainanken ingkang gadhah lot wetah utawi papaliyan ingkang kaleresan angsal kauntungan utawi ganjaran kenging anampeni arta pamenangipun saking Tuwan Jonghir, C.L.J.Panogendhorep ing Surakarta kawangenan lami-laminipun ing dalem 14 dinten ananging tiyang wau amawi anedhahena sarta amangsulna lotipun punapa malih arta pame- nangipun mawi kacengklong ing dalem satusipun 25 rupiyah minongka dados kauntunganipun komedhi,tuwin kadamel wrageadi- pun loterei punika. Sapejahipun wulan Mei taun punika tiyang sampun boten keng- ing angsal lot malih, menggah dinten pamainipun lotereinipun lotere badhe kalimrahaken ing tembe, pamainipun wau badhe kalampahan wonten ing griya komidhe katingal ing kathah patrapipun kados adat ingkang sampun kalampahan mawi kajenen- gan dening komisaris. Bilih sampun dumugi ing wawangen mangsanipun amainaken Loterei, mongka cacahing lot 2000 iji dereng pajeng sadaya, pamainipun loterei punika inggih badhe kalampahan ugi, anang- ing kathah ing arta kauntungan tuwin ganjaran badhe kasuda, katimbang kaliyan kathahing lot ingkang boten pajeng wau. Terang saking para tuwan ingkang angereh komedhi ing Surakar- ta. Surakarta, Pebruwari 1864. Katandhan Pangagengipun komedhi wau Katandhan Tuwan R.C.PanPrinwise Katandhan Sekretarisipun Komedhi wau Tuwan Jonghir C.L.J.Pan Ogendhorep. Awit saking panedhanipun para tuwan-tuwan ing nagari Surakar- ta tuwin ing Ngayogyakarta Tuwan Dhegrootkolep en ko sami angelih tokonipun sapanduman dhateng ing Surakarta, kajawi saking bekakasing panyeratan pangecapan panyamakan sapanung- gilanipun ingkang wonten toko wau, inggih ugi medalaken saben Akad sapisan serat pawartos jawi ingkang kanamanan Juru Martani. Menggah ingkang kakuwasakaken dening Tuwan Dhegrootkolep en
ko anyepeng toko sapanunggilanipun wau, punika Tuwan Jaspres. Wondening tuwan J.F. Philip ing Ngayogyakarta sampun anya- gahi, amikantukaken wawelingan sadaya ing Ngayogyakarta saking tokonipun tuwan Dhegrootkolep en ko sarta badhe enggal anampeni samukawis ingkang sampun wonten ing toko wau, tuwin ingkang prelu kanggenipun. Kulawisudhan sapanunggilanipun. Raden Mas Sudibya, putranipun Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara ingkang kaping Sakawan ingkang saking padmi, putranipun swargi Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara ingkang kaping tiga, kakula wisudha dados Pang- eran anama Pangeran Arya Prabu Sudibya. Raden Arya Gondasewaya, putranipun Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara ingkang kaping sakawan saking padmi ingkang sampun seda, kakula wisudha dados pangeran anama Pangeran Arya Gondhasewaya. Tuwan C.F.W.Samiel komisi pun Kanjeng Tuwan Residhen ing Madiyun ingkang kalenggahanipun kumis kagantung, ing mangke kaundur saking kalenggahanipun. Tuwan Y.F. Mirandholle, Adpokat tuwin prokuring ing Rad Panjustisi ing Samawis awit saking panuwunipun kaundur saking kalenggahanipun. Tuwan C.F. Slut Mester Sekolah nomer satunggiling griya pamulangan nomer kalih ing Samawis kaparingan pamit kalih taun dhateng nagari Walandi , amargi saking sakit. Tuwan Domeni, P.L.Dhegaiporetman pandhita ing Makasar saba- wahipun ing tanah Selebes kakula wisudha dados pandhita ing Samawis.
Tuwan Dhegrut kontelir... parentahan lebet ing Borneyo sisih kilen kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Kute tuwin ingkang... wetan. Tuwan W.E.L.P.Fonendhe, komisi pun Kanjeng tuwan dhirektur saking tanem tuwuh kakula wisudha dados upkomisi pun kanjeng tuwan direktur wau. Tuwan L.F.Dheseriyerse, kontelir panggkat satunggil ingkang dereng lami wangsul saking pamit dhateng nagari Walandi kareh ing kanjeng tuwan residhen ing Priyangan. Tuwan Y.W.Moyen Kontelir pangkt kalih, ingkang dereng lami wangsul saking pamit dhateng nagari Walandi, kareh ing kang- jeng Tuwan residhen ing Kadhiri. Tuwan C.F. Dhebrut ingkang kula wisudha dados priyantun kareh ing kangjeng tuwan residhen ing... (rusak) Tuwan Dhokter, A.Nisnes ingkang kakula wusidha dados priyan- tun kareh ing kangjeng tuwan residhen ing Banyumas. Tuwan W.F.N.L. Dhepogel kontelir pangkat satunggil kaelih saking Kadhiri, kareh ing kanjeng tuwan residhen ing Samawis. Nederlan Indiya Kacariyos tanggal kaping 1 april kareta Lonomobil dhateng ing Samawis saking kali Alang celak ing ngaran bten mawi kasan- grok ing lampahipun kawawratan kopi kirang langkung saking satus kalih dasa pikul, menggah kareta Lonomobil punika panunggilanipun kareta Asep kaotipun kareta Lonomobil lumam- pah ing margi boten mawi kadekekan Talangtosan ingkang pancen kalangungan ing rodhaning kereta asep sarta lampahipun rind- hik kados lampahing tiyang, ananging saged ambekta wawratan kathah. Kayektosan manawi lisah sunthi utawi lisan tengkawangmeh sami ing prayoginipun dados kenthel lembu, punapa malih pangangge- nipun inggih boten kaot ing kathah keliyan kenthel lembu wau, kajawi saking punika pangetangipun regining lisah sunthi ingkang sae utawi lisan tengkawang ingkang sangking bor- neyosisih kilen wau, sakedhik sanget kati...gining kenthel lembu.
Paparentah ageng ing Batawi anemtokaken, manawi pangenglangi- pun wonten ing Batawi, Surabaya samukawis ingkang kangge ing baita kapal asep sapanunggilanipun kagunganipun....sapunika- nipun badhe boten kalelang lelebetanipun kenthel lembu, dene ingkang lisah sunthi utawi lisah tengkawang, badhe kadhaten- gaken saking Siyak tuwin saking Borneyo....Palembang kathah kedhiking reregining peken. Krawang Naskah ini bagian korasnya patah-patah, sehingga bagian kiri teks tidak terbaca. nem... kaping 22 angrintenaken 23 Pebruwari, lepen ing Cikao celak ing na... bena, boten dangu toyanipun ambeleber dha- teng ing kampung Cikao tuwin Bongas, sapanggenan ngantos gangsal kaki lebetipun, dene ingkang pejah kablabag kathah ing...., griya kampung warung sapanunggilanipun 30 ingkang ambruk tuwin kala ....toya,....sakawan ingkang pejah, maesa 4, kapal 2, menda... dene sabin ingkang karisakan 4 utawi 5 bahu, isi pantun ingkang meh sepuh. Surakarta Saking papriksan nagari prakawis tiyang ingkang sami pejah kablabag kala bena ing nagari Surakarta, ... tanggal kaping 29 Januwari ingkang sampun kapengker, ing Wanagari tiyang satunggal, ing Siyam...puh jaler, 1 tuwin lare 2, menggah kewan ingkang sami pejah dening toya, ing nagari....3, menda jawi 4 ayam: 68, tuwin kambangan 28, ing Kartasura maesa 2, ... maesa 1, ing Wanagiri maesa 2 lembu 1, kapal 1, menda jawi 5 a... tuwin kambangan 25. Griya ingkang ambruk ing nagari: 27 ing Kartasura 13, ing Karangpandan 3, tuwin ing... 12 menggah ;pantun ingkang ical dening toya ing Kertasura 30 bau, ing Karangpandhan..., tuwin ing Wanagiri: 16 bau.
Pawartos warni-warni ....... tanah Galisiye wonten satunggiling jajaka umur 12 taun badhe sumerep raosing...manawi tiyang kagantung, mila lajeng anggantung baanipun piyambak sarehne anggenipun gadhah ta....makaten punika boten wonten tiyang ingkang sumerep kadadosan inggih lajeng pejah. Inggris tanah Dhitslan sapunikanipun kathah tiyang ingkang sepuh, wonten satunggaling tiyang lair kala ing taun 1740 dados sapunika umuripun 123 taun. Ing Barlin wonten tiyang estri bojoning sudagar, pejah amargi saking sakit sawatawis dinten ananging sayektosipun saweg kalenger sanget kemawon sareng tiyang estri wau ing .....dugi sampun pejah, wanci sonten bojonipun amedal saking griya badhe sawi....watakipun boten para tetangganipun sami kaget amireng ing salebetipun griya wau wonten swaraning tiyang jelih-jelih anedha tulung, sarehning tansah kendel ing ....anedha tulung, sarta korining griya kakancing wah ing sanalika kedangon andhatengaken ....rih ambikak kori wau, mila kori lajeng kajebol, para toya wau sami .....ya, lajeng aningali tiyang estri ingkang pejah wau medal saking kamar ngajeng panggenanipun ....la pejah, lumampah dhateng kamari- pun patileman lampahipun angremet sareng dumugi...manipun ingkang jaler, tiyang estri wau lajeng dhawah kalenger, katulungan ing jampi sana....sapunikanipun tiyang estri wau sampun saras babar pisan. Ing Banjarmasin kacariyos wonten satunggiling kraman anama Demang Leman ingkang langkung keringan wonten ing Banjarma- sin, menggah kacepengipun sanget agugumunaken kados ....ngandhap punika cariyosipun. Ing Ba....pun sami sumerep sadaya, ing nalika kaplajengipun pangeran ing da....tanggal kaping 3 Pebruwari 1863 Demang Leman ambalek malih dados ...wonten ing tanah Riyamkanan ing Alsi tuwin ing Balangan sasampunipun nungkul dhateng Kanjeng ...sampun kerep kemawon Demang Leman kabujeng ing
prajurit badhe kacepeng, ananging tansah kawon, sanadyan boten kantenan purugipun demang Leman wau, tiyang inggih saged andu....manggen wonten ing tepis wiringing Riyam Kanan ing Nusen ing Batulicining ing Canthang, pawartosipun awit saking parentahipun Demang Leman sawatawis kados kecu sami ang....padhusunan akathah ingkang sami kajarah rayah saha kabesmenan griyanipun, para tiyang bubar, angupadosi edhoki- pun Demang Leman wau boten saged pikantuk ler, amargi.....andhelik mrika-mriki akaliyan kancanipun kraman sakedhik wonten ing panggenan...boten kenging kaambah ing tiyang, candhakipun badhe kalebet ing serat Jurumartani ingkang ....benjing kemis ing ngajeng punika. Saupami wonten priyantun ingkang badhe karsa anglebetaken pawartos ing serat Jurumartani bab kalairaning lare, utawi palakrama, miwah sedan punapa dene ingkang nama wawa...sapa- nunggilanipun punika inggih kenging. -
Angka 3, 21 April 1864 Awit saking panedhanipun para tuwan-tuwan ing nagari Surakar- ta tuwin ing Ngayogyakarta, tuwan Dhegrootkolep en ko sami angelih tokonipun sapanduman dhateng ing Surakarta, kajawi saking bakakasing panyeratan pangecapan panyamakan sapanung- gilanipun ingkang wonten ing toko wau, inggih ugi medalaken saben akad sapisanserat pawartos jawi ingkang kanamanan Jurumartani. Menggah ingkang kakuwasaaken dening Tuwan Dhegrootkolep en ko anyepeng toko sapanunggilanipun wau, punika Tuwan Jaspres. Wondening tuwan J.F.Philip ing Ngayogyakarta sampun anyagahi amikantukaken wawelingan sadaya ing ngayogyakarta saking tokonipun tuwan Dhegrootkolep en ko sarta badhe enggal anam- pani samukawis ingkang sampun wonten ing tokonipun wau, tuwin ingkang prelu kanggenipun. Kulawisudhan sapanunggilanipun. Tuwan W.Dhewall, Opsinder ing panggenan adamel sarem ing Maringin Paresidhenan Madura, kakula wisudha dados Kumisipun Kanjeng Tuwan Residhen ing Pathi, paresidhenan Japara. Tuwan L.C.Phanerekwik kapitan Seni tuwin sardhadhu Sapir ing Ambon kakula wisudha dados Lit ing Rad Panjistisi ing Ambon. Tuwan A.Phapho Griphir ing landrat ing Batawi, kakula wisudha dados Gropir ing Landrat ing SDamawis. Tuwan H.P.BarekmeiyerAlgemenbuk Opderipun Kanjeng Tuwan Direktur ingkang nguwasani arta, tuwin Tuwan Y.C.Delanonga, rumiyin dados residhen sami kakula wisudha dados Lit Komisi anguwasani arta nagari, ingkang katamtokaken ing bab 49, statblad ing taun 1831 angka 71. Tuwan G.F., dherapalet, Kapitan Inpanteri, kamantunan angge- nipun dados Lit ing Rad Panjistisi ing Makasar, kalayan kasukanan terimakasih bab anggenipun sampun anglampahi pada- melanipun Rid wau. Tuwan P.Y.Brunsepelpanulten, kapitan Inpanteri, kakula wisud-
ha dados Rid ing Rad Panjistisi ing Makasar. Tuwan P.Krupman sampun kalilan anjampeni tiyang sakit, tuwin andhukuni tiyang gadhah rare wonten ing Sumenep paresidhenan Madura. Tuwan P.A.Bir Telegrapis pangkat tiga, kaundur saking kaleng- gahanipun. Tuwan A.L.H.Arenes telegrapis pangkat tiga ingkang kawahgel sapunika kadadosaken malih, anyambut damel wonten ing kantor telegrap ing Samawis. Tuwan W.N.Tingkes murid telegrapis kaelih saking kantor telegrap ing Samawis dhateng ing kantor telegrap ing Ambarawa. Tuwan A.H.Seiner, juruserat ing kantoripun Algemene Sekreta- ris kakula wisudha dados Opsindernila pangkat tiga. Tuwan H.C> Suwab rumiyin dados Opsindernila pangkat tiga , ingkang lajeng kawahgel kadadosaken opsindernila pangkat tiga malih. Tuwan H.C.Dhumas Opsinderkaningar pangkat tiga, kaundur saking kalenggahanipun kalayan kurmat amargi saking sakit. Tuwan W.Kesiser, murid Opsinder, kakula wisudha dados op- sinder pangkat tiga ing padamelan yasaning nagari, mawi katamtokaken agriya wonten ing Cerbon sarta kaparentah dening Insiyur ing ngriku. Amerikah. Ing Amerika kidul kacariyos manawi gareja ing Santiago tanah Sili, kala tanggal kaping 8 Dhesember 1863, kabesmen, ing dinten punika gareja wau kaengga sakalangkung sae, sarta kathah wragading pangrengganipun amargi ing waktu wau panuju
dinten pambobotipun dening mariyem, gareja kalangse sadaya ing muslin punapa malih ingkang celak ing panggenan mumudya...ingggih kalangse, sarta kasorotan ing dilah saka- langkung saking padhang, ing nginggil kemawon dilahipun kalih leksa, kapasang rakit kados sesekaran sareng wekasaning dinten punika ingkang wonten ing gareja tiyang estri langkung saking tigangewu, tuwin tiyang jaler sawatawis atus, boten antawis dangulangsenipun ing satunggiling panggenan kabesmi, latu rikat snget ing pamremenipun amrika-mriki, ngantos aggugumunaken, sakathahing tiyang sami kaget lajeng lumajeng dhateng kori ageng ing ngajeng, amargi kori sanesipun kadugi dipun kancing kados ing ngadat ananging ing waktu punika kori ageng wau inggih kakancing, awit saking uyeking tiyang kathah kori ageng wau boten kenging kaengakaken mila para tiyang wau kados kaurugan ing latu saking langse ingkang kabesmi uruting pinggir tuwin ingkang dhawah saking nginggil mangandhap punapa malih kasarengan tumetesing lisah panas saking dilah pating calorot sami anetesi sirah ing titiyang kathah, sawatawis kathah ing titiyang wonten ingkang saged medal saking kamar butulan, rekaos sanget wedalipun ananging kathah ingkang boten saged medal saking ngriku, awit saking kabesmening sandhanganipun para estri, ingkang kathah bongsa luhur, punika andadosaken wewahipun bingunging kathah, mila kadadosanipun antawis satengah jam para tiyang ingkang taksih wonten ing gareja, watawis tiyang kalih ewu, boten wonten ingkang gesang sedaya pejah kabesmi. Menggah ingkang dados sababipun kabesmen wau, punika tetela, ing wanci sonten langkung sakedhik saking pukul 06.00(nenem) sareng wiwit garejanipun wonten dilah satunggil nyaladi ambesmi celak panggenan mumudya, menggah ingkang kaangge lisah dilah dilah wau, punika lisah sela, kanamanan petroliy- um, sakedhap tiyang ingkang celak wonten ing panggenan mumu- dya tumandang badhe amejahi latu, ananging saderengipun saged dumugi ing panggenan ingkang kabesmen wau, latu sampun murub manginggil wonten antawising langse Muslin tuwin rerenggan sapanunggilanipun, sakedhap kemawon wingkinging panggenan mumudya tuwin ngiringanipun sadaya murub inggilipun kalih dasa elo, sarta ingkang celak ing ngriku sami mundur
sadaya, ananging saderengipun titiyang sami gadhah pamudi daya amedal latu sampunmurub maradini ing loteng, sarta langse m,uslin ingkang kabesmi sami dhawah mangandhap punapa dene tangsuling dilah enggal sami kabesmi, lisah ing dilah ingkang sami anjomplang, tumetes ing ngadhap pating calorot, sareng satengah ing reresah tuwin ing panjerit wonten titi- yang sawatawis ingkang saged medal saking kori alit ing gareja, sakedhik ingkang medal saking kamaring gareja bubutu- lan utawi saking raming jandela, dados margi alit punika sampun kawedalan ing tiyang sawatawis atus kathahipun ingkang rekaos wedalipun lajeng boten kenging kawedalan malih, awit kakepung ing latu, ing kori geng ingkang ngengani pun malebet pipit tiyang, dene ingkang saged miyak inggih boten saged dumugi ing kori, awit saking esuk-esukan, dangu-dangu wonten ingkang saged ngengakaken kori ragi wiyar sakedhik kalayan kateksa, ananging ing sanalika wau kathah tiyang ingkang sampun pejah. Rare pejah gesang malih, ananging kayektosanipun dereng pejah sayektos saweg kalenger sanget kemawon. Bojoning punakawanipun Raden Tumenggung Onder Mayor Wiryadi- ningrat ing nagari Surakarta, anama embok Setrawijaya, agad- hah anak jalewr patutanipun akaliyan ingkang jaler wau, menggah namaning rare pun Sadu, saweg umur watawis sangang taun punika sakit wawratan rah umbel laminipun sammpun kawan wulan kala ing dinten Rebo kaping 28 wulan Sawal ingkang sampun kapengker punika, wanci pukul gangsal enjing rare wau pejah, sareng rare kadugi sampun pejah, embokipun enjing punika lajeng sowan dhateng kadhaton badhe ngunjuki uninga prakawis pejahing anakipun dhateng kalangenan dalem para selir, ingkang kasuwunan arta kadamel wragading pamendhemi- pun, mila embok Setrawijaya purun-purun anyunyuwun dhateng ing kadhaton amargi ing ngajeng anesepi putra dalem dados palihanipun pun Sadu, menggah paparing saking kadhaton bok(t)en kekirangan wonten ingkang amaringi arta, wonten ingkang amaringi mori kadamel ulesantukipun embok Setrawijaya saking kadhaton watawis pukul sawelas siyang, sadumugining griya ingkang sami ngedusi, sarehning boten sumerep manawi rare taksih gesang, mripat lajeng kaeremaken ing asta, elek- ing mripat ngantos kaping tiga tansah kaeremaken ing asta kemawon, sareng sampun kaping tiga eleking mripat rare ing- kang kadugi pejah anyuwara, titiyang wau sami kaget sarta lajeng sumerep manawi rare gesang malih, ing sanalika rare kabekta malebet ing griyaning tiyang sepuhipun....badhe ngombe cao, ing sanalika titiyang sepuhipun ical susah ing
manah, sarta lajeng bingah wasana rare wau kabekta ing em- bokipun malebet dhateng kadhaton badhe kapriksakaken dhateng ingkang sami maringi wragading pamendhem wau, amargi saking ajrihipun bilih kawastanan damel-damel bab pejahing anakipun sarta badhe amangsulaken paparing ingkang saking kadhaton ananging ingkang samipaparing boten karsa anampani wangsul- ing wragadmalah sami amewahi ing paparingipun, wondening panjenengan dalem ingkang sinuhun ing nalika punika lajeng amaringi dhokter, kapurih anjampeni rare wau, ingkang sapu- nikanipun dereng saras. Ing ngandhap punika candhaking cariyosipun Demang Leman, Kapal ing Batulicin ingkang saweg kadadosaken kala wonten ing ngriku dening parentah Banjarmasin, punika tmpi dhawah sampun ngantos kendel ing pangangkahipun anyepeng gesang utawi pejah dhateng Demang Leman, menawi kepanggih wonten ing tepis wiringing bawahipun punapa malih sasaged-sagedakena dhateng tiyang paranteyan ingkang sami wonten tepis wiring- ing batulicin tuwin Kusan sarta ingkang rumiyin sampun an- glampahi los saking kalangan kapuriha anyepengDemang Leman mawi kaprajanjeyan nilih saged anyepeng, badhe kaluwran saking anggenipun dados paranteyan. Prajanji punika enggal amikantuki, amargi ingkang dados kepalaning pranteyan ingkang lajeng angangge nama Tumenggung saged pikantuk titik manawi Demang Leman akaliyan kancanipun kraman sakedhiksami amanggen ing guwa wonten sapucuking redi Tunggul, Tumenggung Pranteyan wau lajeng anumbasi uwos tuwin tatedhan sanesipun, , ngantos Demang Leman boten saged pikan- tuk tatedhan sarta angraosaken luwe sanget lajeng medal saking guwa, badhe ayektosaken punapa ingkang dados sababipun boten saged pikantuk tatedhan malih, tumenggung wau sareng katamuwan demng Leman sakalangkung pradhahing manah, lajeng kapondhokaken ing griya ingkang suweng, sarta kaprajangjeyan badhe kasukanan sekul, Dmang Leman angangge dhuwung wasiyat anama Senis tuwin waos anama Kalibil, anggenipun amaringi Pangeran Idayat kala wiwit wonten perang, mila tumenggung
Parnteyan boten purun anukup ing sanalika punika, ananging sareng Demang Leman ing dalu tilem dhuwung tuwin waoslajeng kapandungan dening satunggiling tiyang anama Braim ingkang rumiyin dados Paranteyansareng demang tangi tilem saha anin- gal dhuwung tuwin waos boten wonten lajeng soroh amuk anang- ing tumenggungParanteyan sanalika angecani manahipun badhe amangsulaken dhuwung tuwin waos ingkang ical wau, sarta lajeng anyukakaken dhuwungipun dhateng Demang Leman supados kaanggeya rumiyin saderengipun kapanggih dhuwung tuwin waos wasiyat ingkang ical, sareng dhuwung tuwin waos wasiyat wau sampun ical Tumenggung Parranteyan boten rumaos ajrih dha- teng Demang Leman sareng Demang Leman wau saweg wiwit semba- yang sonten lajeng kakepang dening Tumenggung Paranteyan sarencangipun, kalampahan tangled Ariwud wasana Demang Leman kacepeng tuwin kabesta, nunten kabekta dipun ladosaken dha- teng kapala ing Batulicin supados anampani ganjaran ingkang kaprajangjekaken ing ngajeng, lampahipun sasampuning anya- brang lepen Batulicin lajeng medal ing sagantendumuginipun ing nagari Banjarmasin kala tanggal kaping 21 Pebruwari, wanci sonten, sanalika Tumenggung dados wadaning perang, adamel rad perang, supados angrampungi prakawisipun Demang Leman menggah karampunganipun, Demang Leman kenging patrapan ukum pejah kagantung, amargi saking balila ing nagari tuwin angangkah risaking panguwasanipun kanjeng gupremen, serat karampunganipun katindakaken wonten ing alun-alun nagari ing Mertapura kala tanggal kaping 27 Pebruwari, katingalan ing titiyang nagari tuwin sakiwa-tengenipun angantos awon kat- hahipun. Tuwan wadaning prang punika kaaturan wilujeng, amargi saged angicalaken Demang Leman ingkang damel reresah wau, wondening demang Leman sakalangkung teteg ing manah sarta ayem kemawon amirengaken kala kaundhangaken karampunganipun sarta nalika badhe kapatrapaken paukumanipun pejah punika. Regining barang dagangan ing Semawis. Kopi wedalan ing tahun 1864, kaajengan 40 rupiyah sadhacin
Gendhis pasir 17 rupiyah sadhacin ingkang nomer 16 Nila, 4 rupiyah 40 senn sa pun ingkang sae piyambak Wacucal lembu 56 rupiyah sakodhi Wacucal maesa, 45 rupiyah sakodhi Kemukus, 35, utawi 40 rupiyah sadhacin mawa-mawa sae awonipun Uwos pethak 160 utawi 170 rupiyah Uwos abrit 130 utawi 140 rupiyah Lisah kalentik 45 rupiyah sadhacin Lisah kacang 31 rupiyah sadhacin Panjatos 10 utawi 12 rupiyah sadhacin mawi-mawi sae awonipun.
Angka 4, 28 April 1864 Amerikah Kidul Pawartos ingkang saking Santiago, manawi lalabeting kasangsa- ran kala kabesmenipun gereja ing ngriku, sapunikanipun taksih kados kala enggal-enggalan, menggah kadadosanipun tansah adamel kalangkung sanget karaos ing manah, amargi para tiyang ingkang kasangsara kala kabesmenipun gareja sami kataton kenging latu, wekasanipun sami pejah, punapa dene cacahing titiyang ingkang sami kabesmi wonten ing gareja, langkung saking 2000 kados ing papriksanipun wonten 2100 punika kajawi saking titiyang ingkang sampun ajur kabesmi namung kantun balungipun kemawon, manawi para tiyang ingkang sami pejah saking kataton kenging latu, tumut kaetang gungungipun sadaya titiyang ingkang sami pejah kirang langkung saking 2400 ssampunipun wonten pawartos makaten elet kalih dinten gareja ing Sanisidro, inggih badhe kabesmen, inggih ugi rerenggan sesekaran ing panggenan mumudya, kasaladan ing dilah satung- gil lajeng kabesmi, ananging begja titiyang ingkang saminga- deg celaking ngriku saged amejahi latunipun, rerregan ing- kang murub lajeng saged pejah, sanadyan latu sampun pejah ing waktu punika para titiyang sami oreg ura-ura lumajeng medals adaya, andadosaken kageting titiyanging Santiyago, awit saking badhe kabesmenipun gareja wau, parentahing nagari lajeng anamtokaken manawi boten kenging anyuled dilah ingkang langkung saking kathah wonten ing gareja-gareja, sarta adamel reregan ingkang nguwatosi, punapa dene parentah anamtokaken malih, manawi ing salebeting gareja-gareja kedah omber papa- nipun tuwin wiyar marginipun lumebet ing gareja tuwin amedal wasana parentah ,ranata, bab wontening titiyang ingkang pancen kedah sami tandang tulung manawi wonten kabesmen para titiyang wau sapunikanipun boten wonten. Pawartos warni-warni Pikantukipun Sima manawi sampun pejah. Kala tanggal kaping 21 Maret ingkang sampun kapengker, ing dhusun dhusun Krikilan kaprenah sakilenipun dhusun Wirasari
bawahing Grobogan wonten sima lorek sakalangkung saking ageng kapejahan, saderengipun sima wau pejah, eled kalih dinten sima punika kaoyok dening titiyang ing dhusun tambah sela, kalih pal saking Wirasari, sima wau sampun tatu kata loreng ing waos tuwin kasanjata, enjingipun sima katingal malih celak wonten ing dhusun Benu,lajeng kasanjata kaping kalih nunten oyok malih, kala kaping 21 Maret wau, sima kapethukak- en liyan lurah ing Benu, tuwinlurah ing Welahan sarencangi- pun tiyang nenem wonten celaking dhusun Dhunukrikil lan wau, sanadyan sima sampun kataton tuwin sayah, sareng aningali titiyang wau, lajeng ngadeg anggero, nunten anyander dhateng lurah ing Benu ingkang wonten ing ngajeng, lurah wau lajeng amaos sima kenging kawaos anggenipun maos lurah ing Benu kaliyan amancolot ing ngiringan mila landheyanipun putung sawatawis panjangipun kantun wonten badaning sima, lurah ing Welahan ingkang angadeg wonten sawingkingipun lurah ing Benu, lajeng katubruk ing sima dhawah ing siti, kalampahan ajur amoh awakipun kagarut tuwin kacokot ing sima, ing sanalika katulungan dhateng tiyang alit ing dhusun Benu satunggil ingkang anyuduk dhateng sima, ewa denten lurah ing Benu ingkang saweg amendhet putunganing waosipun ingkang rentah saking badaning sima, lajeng kasander ing sima, ingkang anilar dhateng lurah ing Welahan ingkang sampun kagagahan wau, sima lajeng anabok sirahipun lurah ing Benu akaliyan sukunipun ing ngajeng, ananging kaendhanan, namung iketipun ingkang kenging kasudhut ing sima, lajeng kabekta lumajeng ngantos dumugi ing Galagahan saking sangeting pangamukipun sima wonten ing Galagahan iket wau kasuwek-suwek dados sawa- lang-walang, sasampunipun makaten boten antawis dangu sima lajeng pejah, sakinten pejahipun wau saking sangeting panga- mukipun, Wondene sima ingkang pejah kagotong dhateng griyaning wadana, kakeletan angatos-atos lajeng kulitipun kapentheng, manawi sampun garing badhe kabekta dhateng ing Purwa dados tebihipun 13 pal supados anampani ganjaran saking tumenggung ing ngriku, ingkang sampun katamtokaken dening kanjeng gupremen, kados tiyang amendhet kauntungan saking awade ulam maesa ingkang sampun banger, makaten ugi ulaming sima wau lajeng
kawade, ulam sima cariyosipun sae katedha ing tiyang ingkang katrapen mila ulam sima wau kawade dening tiyang ingkang angeleti, punika eca anyarasaken, kulitipun kados pundi, O punika kapadosaken kauntungan sanesipun, kulit punika amikan- tuki ing ngatasing manungsa, ing Samawis tiyang purun tumbas kulit satunggil 10 utawi Rp. 15,-- utawi langkung saking samanten. Menggah ing tanah Grobogan kathah pamedalipun kulit sima, cariyosipun wonten maesa malih ingkang katedha ing sima, ingkang wonten celak ing dhusun Godhong, sakawan pal prenah salering Wirasari. Jendraling prajurit ing tanah Amerikah ler, ingkanganama Leslinom amacak seratipun wonten ing serat pawartos menggah ungelipun serat makaten: kalerehana aku prajurit kabeh wis kerep prang, nanging ora ana sawiji kang lumayu, ora kaya Karel senur lan prajurite padha lumayu nalika prang ana ing Nanselorphil, pangerang-erang makaten punika lajeng kajawab dening Karelsenur ing sampunikanipun inggih dados jendraling prajurit ing Amerikah ler, menggah anjawabipun inggih katung- gilaken kapacak wonten ing serat pawartos wau, ungelipun makaten: Jendral Laslinom angarani, yen aku lumayu nalika prang ana ing Nanselorphil iku goroh, kang iku aku angarani jendral Laslinom iku wong dhemen goroh, mulane...oncati badhe pejah ngantos tumpukan amepeti margi, saking esuk- esukan kathah tiyang ingkang pejah kaidak-idak utawi pejah palepekan, wonten tiyang estri satunggil akaliyan anakipun estri gangsalsami pejah kapipit ing tiyang kathah..... rusak-rusak sekali, hancur Pawartos warni-warni Ing nagari Menado kala tanggal kaping 3 Januari ingkang sampun kapengker punika, wonten lindusanget ebahipun celak-celak tuwin gonjinging siti saking ler mangidul. Kala tanggal kaping 2 Januari ing kemah inggih ugi wonten lindhu, wanci sonten pukul satengah pitu, punapa dene ing
Tondhano, kala kaping 3 Januari pukul satengah nem sonten tuwin ing Belang kala kaping 4 Januwari, wanci sonten pukul nem inggih karaos ebahing lindhu. Kala tanggal kaping 8 Pebruari wanci enjing pukul sadasa, utawi kala kaping 11 Pebruari wanci sonten pukul satengah nem ing Longgowan tuwin ing Nakas inggih wonten lindhu saderengi- pun karaos lindhu wau, para tiyang sami amireng swara gumlud- hug ing ngandhap salebeting siti. Ing tanah Belang kala tanggal kaping 8 tuwin kaping 10 Pebru- wari inggih wonten lindhu, ananging boten sanget makaten ugi ing Nemah, kala kaping 19 Pebruwari, wanci sonten pukul sadasa inggih wonten lindhu, gonjinging siti saking kidul mangaler. Panggenanipun adamel gambar sorot Tuwan A.Ledhebur. Wonten ing losmen saben dinten bikak wiwit enjing pukul 8 ngantos dumugi pukul 11 . Gambar kadamel wonten pisitekarces 6 iji, 18 rupiyah Gambar kadamel wonten pisitekarces 12 iji 30 rupiyah. Para tuwan upsir ing sangandhapipun kapitan angsal pisudan saking regi smanten wau.
Angka 5, 5 Mei 1864 Pikantukipun Toya Ing ngalamdunya manawi boten wonten toya enggal karisakan sadaya dados awang-uwung, kados ing saganten wedhi tanah Aprikah ing mongsa katiga, manawi boten wonten toya, tanem tuwuh sadaya sami pejah, manungsa, sato kewan kutu-kutu walang ngataga sapanunggilanipuningkang ngagesang inggih badhe samipejah sadaya, toya punika mili wonten ing lepen- lepen tuwin ing kalen-kalen, ana raja siti mring ka mriki. Toya angukur minggah manginggil ing ngwang-awang, lajeng dhawah malih dados ebun utawi jawah wonten ing siti, tuwin dhawah dados seneo, utawi jawah uwuh ingkang atos kados sela, Seneo punika panunggilanipun ebun warninipun kados jujutan ingkang sampun dipun pethuti. Ing redi-redi ingkang asrep toya anglempak dados talaga-talaga utawi kalen-kalen, toya punika adamel gesang ngrika-ngriki, amili dhateng panggenan ingkang lebet, menggah ing panggenan ingkang lebet utawi sapucuking redi ingkang asrep toyanipunkawontenan saminipun awa malebet ing toya ingkang lajeng katingal ical wonten ing ngriku, makaten ugitoya minggah dhateng ing ngawang-awang, lajeng anyirami tanem tuwuh ingkang sami wonten ing redi- redi, tuwin sawarnining lumut ing redi boten ngantos kikirn- gan, ebun-ebun ingkang kadosanipunsaking toya wau boten saged garing kapanasaen dening surya ing wanci siyang, dene ing ngalamdunya tamtui kathah toya, langkung saking tigang pra- pating siti sami dados saganten sadaya. Ing ngrika ngriki akathah lepen ageng ageng, talaga-talaga, rawa-rawa sapanung- gilanipun, ewadenten kewan boten gampil saged pikantuk toya, kados anggenipun pikantuk awa ingkang kadamel ambekan , wangsul kewad kewan wau kedah ngupados toya kalawan kangelan sarta pangupadosipun tebih. Toya ingkang angukus wau minggah manginggil gumantung ing awang-awang, angicalaken ngelaking kesan-kewan dene toyaning saganten adamel lweh ing ngelakipun mila boten kaombe. peksi katitahaken gadhah elar, supados sageda mabur angupados ingkang dados kikiranganipun makaten ugi kewan agadhah suku, supados sageda lumampah angupados kikiranganipun, peksi kadhali ingkang samiha nusuh wonten ing guwa-guwa, sakedhapa anggenipun amabur saged pikantuk toya manawi angaosaken ngelak, bubujenganipun wana ing tanah Aprikah panunggilanipun kidang sami kesah papandhanan kathah, amurugi mrika mriki dhateng panggenan jawah ingkang dhawahi- pun kados kaesokaken, saben enjing tuwin sonten para kidang wau amurugi panggenan toya, ingkang nglempak sami angombe wonten ing ngriku, menggah panggenanipun toya wau tebih anggenipun sami amurugi kidang wau punika. Ing ngatasing tanem tuwuh sanes anggenipun mikantukaken toya kados sato kewan tanem tuwuh wau boten saged kesah saking panggenanipun
angupados toya, kedah sami angentosi dhatengipun toya piyam- bak ewa denten tanem tuwuh wau betahipun katendhagan toya anglangkungi saking sato kewan ingkang saged amayaraken ngelakipun saking toyaning gogodhongan sapanunggilanipun ingkang sami katedha, peksi ingkang anedha daging saged pikantuk toyaning daging ingkang katedha, tuwin rahipun ingkang katedha wau, makaten ugi bubujengan wana ingkang sami anedha gogodhongan oyod-oyodanakipun, sapanunggilanipun sadaya sami saged angicalaken sawatawis ngelakipun, ing ngatasing tanem tuwuh toya punika boten namung dados wewahan- ing tetedhanipun ananging kalebet prelu sanget saminipun toya tuwan ingkang kasesep ing rare, kados pundi susahipun rare ingkang angajeng-ajeng toya puwan wau, manawi angupados satetedhan piyambak, pangajeng-ajengipun rare dhateng toya puwan lajeng kadumugen dening embokipun ingkang rumaos kagendeng ing katresnan dhateng anakipun langkung saking panggendenging rare dhateng embokipun saking karaosing luwe, makaten ugi tanem tuwuh, toya boten namung lumebet ing siti angocori oyoding tanem-tuwuh wau, inggih ugi toya ingkang boten katingal wonten ing ngawang-awang dados jawah utawi ebun dhawah magnandhap andhawahi tanem-tuwuh wau, pundi ingkang kathah rurungkudipun utawi pundi ingkang katingal ijem ing ngriku wonten kalen-kalen tuwin sendhang-sendhang sarta toya jawah kathah ingkang rumesep ing siti ingkang kathah tanem tuwuhipun, ing pundi ingkang wonten rurungkudi- pun pundhak-pundhak tuwin jurang-jurang ingkang kabababadane dening manungsa awit saking boten sumerepipun kalen-kalen tuwin sendhang-sendhangipun lajeng sami asat dene siti wau lajeng kados angendhak-endhak. Pawartos warni-warni. Ing Roterdham kala tanggal kaping 1 Pebruwari kacariyos elokipun pangglindhinging keneker, punika tetela saking cariyos ing ngandhap punika: Wonten rare kalih sami kenekeran wonten sawingkinging gareja, kenekeripun satunggil anggalindhing dhateng wingkinging satunggilipun griya ingkang celak ing gareja wau, sareng rare ingkang satunggil malajengi kenekeripun ingkang anggalindhing punika, lajeng aningali celaking panggenan kendelipun pang- glindhinging keneker wau, congoting pucukipun satrunggiling sinjang, ingkang lajeng kadudut ing rare, nunten ingkang katingal barang-barang suwekan kathah, ing waktu punika wonten pulisi ingkang sumerep lajeng barang-barang suwekan
kawawrataken in gkareta, kabekta dhateng kantor, saking pawartosipun barang-barang suwekan punika anggenipun ical wau dalu kapendhet ing pandung, ingkang lajeng kadhelikaken wonten ing panggenan ing ngriku wau punika. Raden Mas TumenggungAriya Surya Condranagara, bupati ing Kudus akintun pawartos supados pamacak ing serat Jurumartani, kdos ing ngandhap punika: Mas Tumenggung Cakradirja , Bupati ing Grobogan kamantunan kalayan kurmat anggenipun dados Bupati, sarta kaparingan pansiyun. Raden Tumenggung Panji Condranagara, bupati ing Majakarta, Paresidhenan Surabaya, kamantunan kalayan kurmat anggenipun dados bupati, sarta kapringan pansiyun. Lalampahan ingkang adamel susah ing manah, kados cariyos ing ngandhap punika: Wonten tiyang jawi anama Singawongsa ing dhusun Kudhu bawah ing Samawis ambelok anakipun ingkang anama Sawija, laminipun wolungdinten amargi gadhah sakit ewah Kala tanggal kaping 17 wulan April punika Sawija wau saged ucul saking belokkan kados pundi akalipun saged ucul, punika titiyang boten wonten sumerep, sareng uculsaking belokan sawija wau aningali bapakipun punika lajeng kasander kaliyan ambeta pethel, bapakipun wau lajeng kapethel kenging sirahi- pun pejah sanalika, sasampunipun Sawija amejahi bapakipun, manahipun taksih dereng marem lajeng ambujengi dhateng sawa- tawis titiyang dhusun ing ngriku, sarehning boten wonten ingkang kacandhak lajeng ambesmeni griya telas sakawan kale- betgriyaning bapakipun, manawi tiyang ingkang ewah wau sampun enggal kacepeng dening pulisi ingkang tandang tulung, amesthi badhe adamel wewahing kasangsaran, sapunika pun Sawija kapu- lasara wonten ing griya ingkang pancen kadamel mulasara tiyang sakit ewah, ewah denten pulisi wau lajeng atitipriksa sanget bab prakawis ingkang ewah punika. Cariyos saking ing kados paten mangkunagaran kados ing ngand- hap punika: Kala tanggal kaping 27 wulan Maret ingkang sampun kapengker, wonten tiyang awasta mangun Suta, sawatawis umur 50 taun
dados narakarya ing dhusun Dhawungbanaran, bawah Kasunanan ing Surakarta, pejah dipun antup ing tawon siring, menggah cariyosipun: kala tanggal kaping 26 wulan Maret wau pun Mangun suta sumedya badhe mantuk dhateng griyanipun ing dhusun Dhawungbanaran, saking kekekesahan atuwi anakipun ingkang wonten ing Madiyun nuju ing wanci asar lumampah saking wetan, sareng dumugi ing margi sawetanipun dhusun Dhawuhan sumedya badhe mampir ing n\griyanipun tiyang ingkang awasta Samenggala, Narakarya ing dhusun Dhawuhan wau, bawah kapulisen ing Karangpandhan lajeng dipun krumpyung ing tawon siring ingkang sami angantupi sakalangkung kathah, Mangunsuta lumajeng dhateng ing dhusun Dhawuhan dumugi ing lataring griyanipun tiyang ingkang wasta Jatrunwa, Narakarya ing dhusun Dhawuhan tawon taksih ngrumpyung angantupi, pun mangunsuta sanget ing sasabatipun anedha tulung, sanalika titiyang dhusun ing ngriku sami atutulung, tawon lajeng kaoboran tuwin dipun pithesi, tawon ingkang taksih gesang lajeng sami kesah wangsul dhateng ing panggenanipun malih, mangunsuta wonten ing lataring griya wau lajeng boten enget tumunten kabekta malebet ing griyanipun Samenggala ingkang badhe dipun ampiri wau, sumedya badhe kajampenan dangu-dangu Mangunsuta beda sanget ananging badanipun sami bintul sadaya, sasampunipun enget wau, sanalika karaos senep sarta badhe tilem kemawon, sareng enjingipun wanci bangun lajeng pejah. Wondening tawon wau saderengipun angrumpyung ngantupi dhateng tatiyangan dhusun awasta Singadrana, Samenggala tuwin rare estri awasta Soni, ananging boten sanget amargi tawoni- pun namung sakedhik, wasana tawon sami wangsul dhateng pang- genanipun ing Kajeng Kebak ingkang wonten satengahipun jurang ingkang nboten nate kambah ing tiyang, kaprenah leres kidul wetanipun dhusun Dhawuhan ing watawis satengah pal tebihipun saking padhusunan, menggah ingkang dados jalaranipun angamuk tawon wau, talanipun katedha ing peksi Badhol, kathah tiyang ingkang sami sumerepa ing panedhanipun wau. Ing griyanipun tuwan Pandherwah ing Gondhangwinangun kekeca- lan ingkang mendhet rencangipun anama Wongsadiwirya utawi Sidin. Ingkang ical erloji akersa tunggil mawi kas rangkep ing nglebet wonten angkanipun 14636, kaliyan inten kareta kaka- lih, ingkang pancen kaangge mawi buslisah, damelan Inggris. Ingkang punika sinten ingkang katawenan atumbas barang kalih prakawis wau, kaaturan lajeng asuka uninga dhateng pulisi wondening ingkang saged amangsulaken erloji dhateng tuwan
Pandherwah, badhe kasukanan selangkung rupiyah pethak, Gondhangwinangun kaping 23 April 1864 Ing griyanipun Nyonyah Miski ing Kabalen Tiyang saged pikantuk tumbas tetedhanan warni-warni, tuwin beskuwit kawadhahan ing trommel katumbas trommelan utawi sakedhik-sakedhik inggih kenging. Surakarta kaping 4 Mei 1864. Regining barang dagangan ing Semawis. Kopi, kaajengan 40 rupiyah sadhacin Gendhis pasir 17 rupiyah sadhacin ingkang nomer 16 Nila, 4 rupiyah 40 senn sa pun ingkang sae piyambak Wacucal lembu 56 rupiyah sakodhi Wacucal maesa, 45 rupiyah sakodhi Kemukus, 40, rupiyah sadhacin Uwos pethak 165 utawi 175 rupiyah Uwos abrit 145 utawi 150 rupiyah Lisah kalentik 45 rupiyah sadhacin Lisah kacang 27 rupiyah sadhacin Panjatos 10 utawi 12 rupiyah sadhacin.
Angka 7, 19 Mei 1864 (Kondisi koran hancur, yang disalin yang terbaca saja) Hawa Manawi tiyang atataken mrika-mriki, punapa ingkang kakinten dados isaratipun agesang satunggil-tunggiling tiyang, tamtu wangsulanipun sanes-sanes, tiyang nagari ingkang sugih, katemben mukti wibawa, boten kikirangan ing samukawis, pi- kiripun boten saged agesang, manawi boten anedha ulam tuwin tatedhan sans-sanesipun ingkang akathah, sarta manawi boten angombe anggur tuwin bir, punapa dene ciptanipun boten ku- wawi, manawi boten tilem ing kasur mawi bantal tuwin manawi boten amanggen ing griya ingkang karengga langkung sae, wangsul tiyang dhusun sampun marem manahipun manawi anedha amung sekul kaliyan jangan utawi sambel punapa dene anedha katelasapanunggilanipun manawi tilem anggelethek ing ngamben sampun rumaos sakeca, malah anglangkungi sakecanipun saking tiyang sugih ingkang tilem wonten ing kasur mawi bantal tuwin mawi kemul ingkang prayogi wau. manahipun tiyang dhusun wau inggih ugi bingah kados tiyang sugih, malah asring rumaos langkung saking bingahipun tiyang sugih. kondisi rusak/hancur... Peksi balekok karemanipun daginging kodhok cacing sapanung- gilanipun langkung karem saking sanesipun tatedhan, bodhot eri ingkang dados gayemanipun unta, punika kapal menda utawi lembu sami angendelaken kemawon boten puran anedha, ulam lodhan tatedhanipun bubujengan toya ingkang ayiyid, ulam cucut boten purun anedha bubujengan punika, mengggah tated- hanipun sato kewan sapanungggilanipun ingkang sami agesang meh sanes-sanes sadaya, kados wateg tuwin warni, panggenan tuwin tnaahipun inggih sanes-sanes, ananging ingkang boten kenging katendhagan sato kewan sapanunggilaning agesang, kedah kapiajengan sadaya, punika Hawa, manawi boten pikantuk hawa, sato kewan sapanunggilaning agesang wau sami tumpes sadaya. Hawa punika boten kados tatedhan tuwin omben-omben mawi kalebetaken ing wadhuk tuwin ing jerohan rumiyin, ingkang wonten ing ngriku lajeng dados duduh igkang amikantukaken ing ngagesang, rumesep mencar dhateng ing rah, hawa punika lajeng kemawon amor piyambak akaliyan etuking gesang wau, sato kewan sapanunggilaning agesang, anedha arumput, gogod- hongan anedha adaging utawi ulam wonten ing toya utawi ing
dharatan sadaya kedah sami ambekan, bilih badhe antuk kukuwa- tan, saged angebahaken badanipun, saged anedha tuwin angombe, cekakipun saged agesang. Wondening ingkang amikantukaken gesang, boten namung saben dinten kemawon kasantunan enggal inggih ugi saben jam tuwin sakedhap-sakedhap asantun enggal, punika sampun kacawisan wonten ing ngalamdunya saprayoginipun. kondisi nasakah hancur... Ing Ambureg tanah Dhitslan wonten lalampahan kados ing ngand- hap punika. Wonten tiyang padamelanipun kriya ingkang angrabeni mara sepuhipun piyambak kagugat dening parentah. menggah anggeni- pun aningkahan wonten ing Englan, mara sepuh punika sampun sepuh, ananging sugih, mila kriya wau purun aningkah saking anggadhahi pamelik dhateng bandhanipun ingkang badhe dados warisanipun manwi mara sepuh pejah. Angggenipun badhe aning- kahan wonten ing Ambureg parentah boten amarengi, amargi sulaya kaliyan anggering nagari, mila kalampahan jaler estri sami dhateng ing Englan, wonten ing ngriku lajeng kaningkaha- jen, sasampunipun aningkahan titiyang kakalih wau sami wangsul dhateng ing Ambureg lajeng kagugat dening parentah ing ambureg, menggah karampunganipun ingkang jaler kapatrapan paukuman kakunjara nem wulan ingkang estri kawan wulan sarta paningkahipun kadamel boten dados, wasana ingkang estri sasampunipun medal saking kunjara, lajeng katundhung boten kenging agriya wonten ing Ambureg. Benjing kaping 2 Juni ngajeng punika Kanjeng Tuwan Residhen ing Surakarta, F.N.Niwenhusen badhe damel lelang wonten ing damipun amargi badhe kesah saking Surakarta, menggah ingkang badhe kalelang, kapal kareta, dadosan kapal kareta tuwin kapal tumpakan lembu peresan dadosan griya, dilah-dilah,
kaca, pigura, gelas-gelas kristal barang plit tuwin pethakan, serpis dhahar porselin pethak sanjata warni-warni, utawi sanes-sanesipun ingkang badhe kawedalaken ing lelang. Ingkang badhe kalelang walu kenging katingalan kalih dinten saderengipun lelang. Surakarta 20 Mei 1864.
Angka 8, 25 [sic: error for 26 probably] Mei 1864 Kulawisudhan sapanunggilanipun Kanjeng Tuwan A.A.M.N. Koeniyus Residhen ing Tegal kakula wisudha dados Residhen ing Samawis. Kanjeng Tuwan Dh.F.Senep Residhen ing Batawi, awit saking panuhunipun kaundur saking kalenggahanipun kalayan kurmat mawi kaparingan pensiyun. Tuwan L.F. Winter, L.P. Jurubasa ing Surakarta, kakula wisud- ha dados Aspiran Jurubasa. Tuwan C.E.Dh, Winter, Saunikanipun amagang wonten ing kanto- ripun Kanjeng Tuwan Residhen ing Surakarta, kakula wisudha dados Eleme Jurubasa. Dhitslan Wonten tiyang ingkang rumiyin padamelanipun amelik mas wonten ing Sibei tanah Ruslan sarta dadose rancang tutumbasan punika kala taun ingkang rumiyin asuka arta kirang langkung saking kalih yuta rupiyah, supados kadamela wragading griya pamulan- gan ageng enggal wonten ing Ruslan kajawi saking punika asuka malih arta kirang langkung saking kalihleksa rupiyah, kadamel wragad andadosi griya pamulangan ageng wau, laminipunm sadasa taun, punapa dene anyaosi arta kirang langkung saking, 4 uta rupiyah, dhateng kanjeng raja ing Ruslan sumerepna kasambut boten mawi bingahan supados kadamel cawisan wragad bilih ing tanah Ruslan. Prangkrik. Wiwitipun wulan Mei punika badhe amriksani prakawisipun Dokter Nurtidhelah Pomerais wonten ing pangadilan, menggah prakawisipun dhokter Nurtidelah Pomerais kadakwa amisani embokipun kuwalon tuwin bojonipun piyambak ingkang taksih nem kala ing tahun 1862, tiyang kakalih wau sami pejah, wondening ingkang angembani prakawisipun supados anglawan ing pandakwa wau, punika tuwan Lasan.
Pawartos warni-warni. Ingkang kasebut ing serat pawartos ingkang medal saking parentah, kawastanan serat pawartos Bairiising, anyariyosaken bab ....jalaraning gerahipun Kanjeng Raja ing Beyesan tanah Dhitslan ingkang kadadosanipun kaangsaran kala tanggal kaping 9 wulan Maret ingkang sampun kapengker, wanci tengange Kan- jeng Raja karaos gerah jajanipun ingkang kiwa, jalaranipun kacocog ing peniti dhasi, panggenan ingkang kacocok wau nunten abuh, lajeng kapriksanan dening dhokteripun kanjeng raja, sareng sampun dhokter wau anyuwun mugi kalilana anedha rembag anggenipun anjampeni kanjeng raja, dhateng dhokter Ratmun ingkang sampun putus ngelminipun padhukunan sareng wanci sonten gerahipun kanjeng raja sanget sarta kakinten boten saged waluya, wasana kanjeng raja engal seda. Pawartos saking Banjarmasin kapalanipun ingkang sam adamel reresah ing Banjarmasin awassta Gusti Kasen ing sapunikanipun sampun karampungan prakawisipun dening pangadilan prang, kapratapan paukuman kakunjara, 10 taun wonten ing sajawini- pun Pulau Borneyo, sarta katingalaken ing titiyang kathah, gulunipun mawi kakalungan tangsul panggantungan dangunipun saprapat jam. Ing salebetipun taksih wonten reresah, sarta sasampunipun Gusti Saren wau asupaos ing katemenanipun dhateng kanjeng gupremen, tuwan Puik pangagengipun ing Margasari kacidra, tuwin prajuritipun jajagi tuwan Irste Litnan Krus wonten ing Baninangan katempuh ing mengsah, punika sadaya saking panda- lipun Gusti Karen, wondening anak anakipun jaler gusti Karen ingkang sami biyantu ing reresah wau, kala wiwitipun taun 1863, sampun kaicalaken ing pandamelipun resah wonten ing Margsari dening tuwan Irste Litnan Ruter. Wonten tiyang Inggris pejah awit saking susah manahipun anyukani warisan arta sakalangkung kathah dhateng tiyang ingkang gumujeng tatkalaning pame...mipun, amung notarisipun
ingkang sumerep bab warisan ingkang aneh kados makaten, notaris wau kawelingan asanget sanget dening ingkang pejah, kadamela wados prakawis punika lajeng notaris sakalangkung sanget anggenipun angrawati wawados wau, amargi manawi boten wonten ingkang gumujeng tatkalaning pamendhemipun jisiming tiyang Inggris wau, warisan badhe kaalap piyambak, notaris lajeng angatingalaken sanget kenuting manahipun dhateng susah ing titiyang ingkang sami wonten ing panggenaning jisim sarta jumurung dhateng patembunganipun pandhita duk kala badhe pamendhemipun, nunten wonten kucing ingkang amedal saking celak panggenaning jisim amancolot ing pundhaking rencangipun estri ingkang pejah, rencang estri punika angadeg wonten ing pojoking panggenanipun jisim sarwi anangis ananging boten anangisi ingkang pejah, king kang katangisan bab badhe ical- ing pdamelanipun awit saking pejahing bendaranipun, sareng kucing katingal ingkang boten saronta dhatengipun rencang estri wau lajeng gumujeng seru, matanipun taksih akaca-kaca, andadosaken kakening manahipun ingkang sami wonten ing panggenaning jisim sarta lajeng sami anundhung medal saking panggenan ing ngriku dhateng tiyang estri wau, ananging kakening manah wau lajeng asantun dados gumun tuwin kuwur sareng notaris ingkang lajeng kuwur manahipun amratelakaken dhateng sanak kadangipun ingkang pejah, bilih rencang estri punika angsal warisan ingkang sakalangkung kathah saking ingkang pejah wau punika. Serat pawartos ing Englan anyariyosaken wonten satunggiling tiyang estri taksih nem ingkang sakalangkung ayu warninipun dipun bedhang kabekta kesah rangkat ing satunggiling tiyang Inggris, tiyang anemtokaken manawi tiyang estri ingkang kabekta kesah rangkat wau, bilih sampun umur 16 tun amsthi badhe angsal warisan kathahipun kalih kethi saleksa nemewu rupiyah, menggah warisan wau saking bibinipun dene umuripun ingkang dipun bedhang kabekta kesah rangkat wau, sapunika sampun 17 taun 11 wulan, mila tiyang lajeng sumerep bilih tiyang Inggris wau enggal ambekta kesah rangkat ingkang kabedhang wau punika.
Awit saking pawartos ingkang satuhu menawi ing pulau Lu Nang Lu , kaprenah saleripun ing Saleyer, wonten Walandi gangsal kapejahan dening titiyang ingkang sami gigriya ing kiwa- tengenipun Pulo Lu Nang Lu wau, saking panginten manawi walandi gangsal wau panunggilanipun ingkang sami anumpak baita kapalipun tiyang Dhin kanamanan baita kapal Jupiter, ingkang kerem wonten ing supitan Saleyerkala ing tanggal kaping 23 wulan Januwari ingkang sampun kapengker, menggah kapitanipun baita kapal wau awasta Lorensen.Sareng tampi pawartos punika, paparentahan ing ngriku sanalika kadhawah, anyepengi titiyangipun durjana, ingkang sami kaembet dening tiyang satunggil ingkang sampun kakunjara, tuwin kainten tumut anangani dhateng ingkang sami pejah wau. Awit saking pratelanipun ingkang kakunjara punika, manawi para Welandi wau kapejahan ing kapakanipun samitilem, para Walandi punika sasampunipun sami angombe anggur, ingkang kawatawis anggenipun ambekta saking baita kapal, lajeng sami tilem, jisimipun kawawrataken ing baita ingkang lajeng kalabuh dhateng ing saganten. Boten wonten sumelangipun sakedhik-kedhika, mawi wonten lalampahan ingkang agigirisi makaten, awit saking wawatekani- pun titiyang ing Salayer ingkang sampun dados kalimrahanipun sami angecu tuwin amemejahi. Wondening Prasidhenipun ing Landrat ageng saged anedhahaken manawi prakawis paukuman ingkang kagarap wonten ing landrat wau, meh sadaya saking Saleyer. Lalampahan punika amratelakaken manawi boten gadhah rumaosing manah, sarta saged anelakaken tegeging panganiayanipun ti- tiyangipun ing Pulo Saleyer ingkang makaten patrapipun dha- teng titiyang ingkang kerem baitanipun, menggah anggenipun amejahi Walandi gangsal wau ingkang anggigirisi, sakinten pamrihipun amendheti panganggenipun ingkang sami kaangge kala samanten. Menggah ingkang dados leresing pikantukipun adil tuwin tiyang gesang, manawi parentah saged anyepengi titiyangipun durjana, supados paukumanipun pejahan dadosna tuladha ewanipun dha- teng titiyang ing sakiwa-tengen ing Pulo Saleyer, anggenipun amejahi tiyang, sarta andadosana saka... ing karma tuwin ajrihipun titiyang wau dhateng kanjeng gupremen. Kala tanggal kaping 22 wulan Mei punika, wanci pukul sanga
sonten para pasakitan salebeting kunjatan ing Surakarta sami ambabah ing payoning kunjaran, ananging dereng ngantos saged medal celak konangan, pasakitan satunggil ingkang sampun medal wonten ing nginggil payon kasanjata dening satunggiling prajurit ing Kang Mangkunagaran ingkang sami ajagi wonten ing kunjaran wau, kenging sirahipun lajeng pejah ing sanalika. Kala tanggal kaping 13 wulan Besar punika, Raden Mas Ariya Londa Atmaja akrama angsal Raden Ajeng Nuning, putranipun swargi kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ariya mangkunagara ingkang kaping 3. Ing dinten malem Rebo tanggal kaping 4 wulan Besar punika, wanci pukul Sanga, Kanjeng Pangeran Suyar Amijaya seda, amargi gerah sepuh. Benjing kaping 2 Juni ngajeng punika kanjeng tuwan Residhen ing Surakarta, F.N.Niwenhusen badhe damel lelang wonten ing dalemipun amargi badhe kesah saking Surakarta, menggah ing- kang badhe kalelang, kapal kareta, ddosan kapal kareta tuwin kapal tumpakan lembu peresan dandosan griya, dilah-dilah, kaca, pigara, gelas-gelas kristal, barang plit tuwin petha- kan, serpis dhahar porselin pethak, sanjata warni-warni, utawi sanes-sanesipun ingkang badhe kawedalaken ing lelang. Ingkang badhe kalelang wau kenging katingalan kalih dinten saderengipun lelang. Surakarta 20 Mei 1864 Regining barang dagangan ing Semawis. Kopi, kaajengan 40 rupiyah sadhacin Gendhis pasir 16 rupiyah sadhacin ingkang nomer 16 Nila, 4 rupiyah 40 senn sa pun ingkang sae piyambak
Wacucal lembu 56 rupiyah sakodhi Wacucal maesa, 45 rupiyah sakodhi Kemukus, 41, rupiyah sadhacin Uwos pethak 165 utawi 175 rupiyah Uwos abrit 135 utawi 150 rupiyah Lisah kalentik 43 rupiyah sadhacin Lisah kacang 27 rupiyah sadhacin Panjatos 9 utawi 12 rupiyah sadhacin. `
Angka 9, 2 Juni 1864 Kulawisudhan sapanungggilanipun Tuwan W.A.Yelinghus, Asisten Residhen ing Bandhung tanah Priyangan kakula wisudha dados Residhen ing Tegal. Tuwan Y.C. Korengel, Sekretaris ing Paresidhenan Cerbon kakula wisudha dados Residhen ing Timur. Kanjeng Tuwan H.Y.C. Ogepen Inspektur saking Pinansi, kakula wisudha dados Residhen ing Kedhu. Kanjeng Tuwan Residhen ing Kecu, G.M.Pandhegrap kaparingan pamit kalih tahun dhateng nagari Walandi, amargi saking gerah. Nagari Cina Sawatawis tahun laminipun titiyang Cina sami paprangan kaliy- an bangsanipun piyambak, para kraman ingkang balila ing ratu, sami badhe anglungsur panjenenganipun kanjeng Raja Cina, kadadosanipun adamel pitunaning nagari Cina ingkang sakalang- kung raharjanipun, Raja Cina sapunikanipun kaliyan tonan ing prajurit Pras tuwin Inggris, menggah para kraman wau kanama- nan Taiphing, kithaning nagari Cina ingkang ageng-ageng kathah sampun kabedhah dhateng kraman, punapa dene kithaning nagari ing Nang Ning ingkang titiyangipun wonten sayuta, ingggih sampun kenging ing kraman. Wondening serat saking Pening ingkang katiti mangsan kaping 15 Dhesember 1863, anyariyosaken manawi kitha Sono sampun kenging ing kraman, kitha punika kaprenah celak ing wangan ageng ing tanah Cina ingkang lampahan tigang dasa jam saking ing Saai, sakalangkung aranipun tuwin kathah sanget ti- tiyangipun, menggah anggenipun kenging dhateng kraman sampun kawan tahun laminiun, ing kitha ngriku kadamel panggenan mirantos ing prang dhateng para kraman alalawanan kaliyan gupremen Cina. Mengggah icaling kitha Sono ingkang sampun kenging ing kraman wau, punika anddosaken sanget kaosing para kraman anggenipun apaprangan, sarta manawi kitha Songseau ingkang anyantosani kitha Nang Ning ing sisih wetan ingkang sampun dados gadhaha-
nipun kraman kenging karebat malaih, prajuritipun kanjeng raja kalih pontha, ingkang wonten ing tanah Ni Yang Su aprang kaliyan kraman amesthi bahde sami saged anglempak wonten sangandhaping pager banon ing Nang Ning. Serat ingkang saking Phening wau inggih anyariyosaken, manawi titiyangipun ing nagari Cina ing sisih ler kilen ingang sampun sami dados islam sarta ingkang taksih angraman pinten pinten prajuritipun kanjeng raja sami tangled akaliyan kraman punika laminipun sampun satahun, sakinten para kraman wau badhe sami anunggil kalayan kraman ing Yunnan, manawi kalampahan saged anunggil, badhe anguwatosi ing ngatasing papartentahanipun kanjeng raja Cina, sarta ing pranatanipun prakawis ing nagari Cina, kados pangramaning Taiphing. Englan. Ing Englan anyoba mariyem ageng alit padamelan saking pa- manggihipun tuwan Aremstrong (Amstrong), menggah ingkang sanget angeram-eramaken punika mariyem ingkang kanamanan Bigwil, mimisipun wawrat 600 pun punika isenan sandawa wawrat 90 pun mimisipun wawrat 844 pun lajeng dipun ungelaken kale- saken ing tosan gepeng ingkang kandelipun 11, dim kengin glajeng butul, butulanipun angsal balok kajeng jatos walandi satunggil ingkang tumpukan wonten sawingkinging tosan wau, taksih angremukaken. Nederlan Ing Posruyen wonten kalampahan ingkang adamel susah ing manah, tiyang awasta A.E.agigriya ing Tilbureg tanah Neder- lan wanci enjing makaten dhateng Ruyen anumpak kareta asep sarta badhe mantuk sakin g ngriku, anumpak kareta asep ingkang angkatipun siyang , awit saking kuwatosipun manawi badhe katilar ing kareta asep wau, lajeng alumajeng dhateng panggenanipun kareta asep wau ngantos adrewesan karignetipun, sadhatengipun ing panggenan ngriku dereng kasep, saking ngorongipun lajeng angombe toya telas sagelas, sanalika angraos boten sakeca badanipun, boten dangu lajeng pejah.
Pawartos warni-warni Ing Itali sakalangkung kathah titiyang pejah saking asrepi- pun, kala wiwit tanggal kaping 1 Januwari sadumuginipun kaping 10 Desember, ingkang sami pejah saking asrep wonten tiyang 2000 dados kaetang ing tatengahanipun saben dinten titiyang ingkang sami pejah wonten 40 ing ngatasing tiyangi- pun kalih kethi ingkang pejah ing mongsa wau, kathahipun langkung kaping sanga kados ing sabenipun, . Ing Tilsi tanah Polen wonten tiyang cebol umur 26 tahun inggilipun 1 kaki, 9 dim, punika arabi angsal tiyang estri, umur 18 tahun ingkang inggilipun 5 kaki 2 dim. Ing Amerikah wonten rare salah kadadosan, saubenging sirahi- pun gangsal tengah kaki, bathukipun boten kirang saking wolutengah dim inggilipun tuwin wiyaripun kirang langkung saking nembelas dim, dene sanesipun punika sami sedheng sadaya, rare punika estri, umur kalih tahun kala lairipun boten wonten cacadipun mendhak ageng, ingkang dados sababipun tiyang boten sumerep menggah engetanipun rare sae, sarta seger kasarasan, titiyang sepuh ipun sami gadhah sedya, badhe angatingalaken rare wau ing titiyang kathah mawi bayaran. Dalemipun Raja ing Singapura kados ing pawartos ingkang kantun piyambak kabsmen ngantos telas sadaya, dene pitunani- pun kala dalem wau kabesmi, kamurwat wonten sayuta kawan kethi kawan leksa rupiyah, , wondening kala dalem punika kabesmi, titiyang ingkang sami tandang tulung ewon, ananging titiyang wau boten ingkang ambekta toya, malah sami ambucali sesekaran, tuwin sanes-sanesipun dhateng ing latu, ingkang minongka sidhekah, pamurihipun anglipur dukanipun dewaning latu, menggah rajanipun wau pinarak ing sawatawis tebihipun saking dalem ingkang kabesmi, ayem panyawangipun dhateng
ingkang kabsmi, dangunipun ngnatos dalem wau telas kabesmi sadaya, menggah dalem punika yasanipun ingkang eyang-eyang sampun wonten 250 tahun. Pangemut-emut dhateng ingkang sami ambubujeng sato wana. Cariyos saking Surabaya: Kala wingi amendhem jisimipun tuwan Rosbah, komis marine ing Surabaya, atilar semah tuwin anak wolu, para sobatipun kathah ingkang sami angeteraken ing pamendhemipun jisim sarta sami kenut ing susah, bab kasang- saranipun ingkang pejah wau, kala ing dinten sabtu malem akad anyanjata andhapan wonten ing Namal tanah Madura, sobatipun ingkang pejah, tuwan Truwebah, komis pulisi ing Surabaya, sampun cilakanipun boten sumerep dhateng tuwan Rosbah, ingkang kakinten andhapan kasanjata, kenging lajeng pejah ing sanalika. Serat ingkang saking Singkawang anyariyosaken kados ing ngandhap punika: Ing sapunikanipun tuwan Operstedhenephe taksih wonten pa- prangan ing Sintang tanah Borneyo, prajurit sakumpeni bidhal dhateng ing ngriku, para kraman sami purun purun agebag baita ingkang jajagi wonten ing sanginggiling Malawi, ananing sareng katadhahan lajeng sami mundur, saradhadhu tuwin Matrus satunggil kataton, saking Pontianak ngintunaken saradhadhu 50 dhateng ing tanah pareden, menggah kanjeng tuwan residhen ing Pontianak sapunikanipun seda, dene kumendhaning prajurit tuwan Mayor Peper akaliyan opsir pitu sami wilujeng dhatengi- pun ing Singkawang. Saking pawartosipun manawi titiyang ingkang sami amejahi walandi gangsal ingkang sami anumpak baita kapal Dhin ingkang kerem wonten ing saking kiwa tengening pulo Lunanglu, sapu- nikanipun sampun sami kacepeng, ananging kantun satunggil ingkang sampun genah tiyangipun, ereng kacepeng, menggah cacahing titiyang durjana sadasa, sarta kacepengipun titiyang punika wonten ing pulo Saleyer tuwin ing Lu... pejahan wau kapanggih wonten ing panggena- nipun tiyang durjana, awarni pethi satunggil isi sandhang pangangge, kaca, kestul alit erloji mas tuwin sanes-sanesipun , wasana para titiyang durjana wau sampun sami kaladosaken
dhateng ingkang angasta pangadilan ing tanah ngriku. Ing Samawsis wanci enjing pukul sanga apasrah parentahan nagari, para priyantun opsir tuwin tuwan tuwan Toko, tuwin sanesipun tiyang akathah, sami anglempak wonten ing pasamu- wan. Sasampunipun Kanjeng Tuwan Residhen ingkang kendel dados residhen ing Samawis Jonghir Phan Kapelen asuka tarima kasih dhateng ingkang sami wonten pasamuwan ing ngriku, bab angge- nipun sami tumut abiyantu ing panindaking paparentahanipun lajeng amratelakaen bab gegentosanipun punika kanjeng tuwan Koeniyus ing ngajeng sampun dados Residhen wonten ing Tegal, Kanjeng tuwan Residhen Koeniyus wau lajeng angandika, bab ageng preluning kalenggahanipun ingkang kapitadosaken dening kanjeng Gupremen dhateng Kanjeng Tuwan Residhen punika, sarta panedhanipuj dhateng titiyang ingkang wonten pasamuwan sadaya, samiya tumut sabiyantu ing panindaking paparentahani- pun, punapa dene para priyantun jawi inggih samiya tumut ambiyantoni, murihh karaharjanipun ing nagari Samawis, sasam- punipun makaten mariyem kaungelaken musikaning prajurit mardika, tuwin prajurit militer, bataliyon katiga, sami nagungelaken kidung: sinten ingkang bayunipun kadunungan darah nederlan, lajengipun kanjeng tuwan Koeniyus ajumeneng Residhen wonten ing Samawis. Ingkan gpunika pangandikanipun kanjeng tuwan residhen Koeni- yus wau mugimugi kaleksanan, sarta kalampahan ingkang dados sedyanipun punapa dene mugi ing salajengipun kajurungan ing panindaking paparentahanipun wau punika. Tuwan Jaspres angaturi uninga dhateng ingkang sami amendhet serat Jurumartani, manawi tampanipun serat Jurumartani ngan- tos kasep punika boten saking lepatipun tuwan Jaspres sabab wedalipun serat jurumartani wau saking pengecapan sampun mesthi saben kemis siyang, dados lepatipun punikasaking kathahing padamelanipun kantor pos.
Regining barang dagangan ing Semawis. Kopi, kaajengan 40 rupiyah sadhacin Gendhis pasir 16 rupiyah sadhacin ingkang nomer 16 Nila, 4 rupiyah 40 senn sa pun ingkang sae piyambak Wacucal lembu 56 rupiyah sakodhi Wacucal maesa, 45 rupiyah sakodhi Kemukus, 41, rupiyah sadhacin Uwos pethak 165 utawi 175 rupiyah Uwos abrit 135 utawi 150 rupiyah Lisah kalentik 43 rupiyah sadhacin Lisah kacang 27 rupiyah sadhacin Panjatos 9 utawi 12 rupiyah sadhacin.
Angka 10,.9 Juni 1864 Kanjeng Tuwan Residhen ing Surakarta, F.N.Niwen Hussen kapa- ringan pamit kalih tahun dhateng ing nagari Walandi, amargi saking gerah. Belgi Ing Belgi dereng lami wonten rare anglindur ingkang elok sanget lalampahanipun. Wonten rare jaler umur 13 tahun anyupena ing dalu mejahi sadherekipun jaler, sareng rare wau atangi enjing pukul pitu, engetanipun lajeng kuwur, kados rare nglindur, amancolot medal saking jandelaning kamaripun tilem ingkang inggilipun langkung saking tigang elo, nunten lumajeng dhateng ing ppatamanan menek pager banon ingkang inggilipun sadasa kaki, lajeng lumajeng malih angleres dhateng ing satunggiling sumur, ingkang tebihipun saking griyaning titiyang sepuhipun sawatawis wonten 200 elo, wonten titiyang satunggil ingkang anyambut damel celak ing panggenan ngriku, punika sareng punika aningali solahe rare, lajeng angundang datheng rare wau, kapurih dhatenga ing pangenanipun, pamanahing tiyang wau kodheng bab solahing rare makaten punika, nunten sanget kagetipun sareng aningali rare lumajeng rikat dhateng ing sumur, sarta tanganipun kalih pisan acecepengan banon saping- giring sumur, lajeng ajungkel lumebet dhateng ing sumur, menggah sumur punika lebetipun 55 kaki, toyanipun kala saman- ten kirang saking saelo lebetipun, wondening tiyang ingkang aningali solahing rare wau lajeng gugup amendhet tangsul sarta anedha tulung, sasampunipun enggal amurugi sumur akaliyan titiyang sanesipun kakalih, pangintenipun titiyang wau, manawi rare boten kenging boten amesthi pejah, ananging sareng rare anyuwara, lajeng ical sumelanging manahipun, nunten sami mireng swaraning rare anedha tulung, pitembunga- nipun, anedha kaentasa sasaged saking sumur, punapa dene rare amratelakaken bilih boten kirang punapa-punapa. Titiyang wau sami anglebetaken tangsulipun dhateng ing sumur, ingkang kakolongan boten mawi kapejahan, rare anyandhak tangsul punika, sukunipun kalebetaken ing kolongan tanganipun kalih pisan acecepengan tangsul wau, lajeng aceluk-celuk supados katarik kaminggah tangsulipun, sanalika inggih lajeng kata- rik, manahipun titiyang wau kuwatos sanget manawi mrucut anggenipun acecepengan rare, ananging wilujeng rare kaentas manginggil, wondening ingkang anggugumuna... menggah ingkang dados sababi- pun anggenipun boten bucik wau, punika boten wonten ingkang saged anggayuh.
Pawartos warni-warni Ing Mempel tanah Nederlan wonten tiyang estri pejah ingkang sampun umur langkung saking 60 taun punika panyirikipun dhateng titiyang jaler awis wonten titimbanganipun, pikajen- ganipun kala taksih gesang, manawi tatkala ing pamendhemipun sampun ngantos wonten tiyang jaler ingkang dhateng ing griyanipun amargi kala taksih gesangipun boten nate asrawun- gan kaliyan tiyang jaler, menggah pikajengan wau inggih kalaksanan, amargi tiyang estri punika atilar arta, kathahi- pun sawatawis sewu rupiyah dhateng sanak sadherekipun mila katurutan ingkang dados wawelingipun. Serat pawartos ing Prangkrik anyariyosaken manawi ing Pasel tanah Prangkrik wonten lalampahan ingkang anggigirisi. Wonten rare estri umur gangsal tengah taun kaliyan rare jaler umur kalih taun katilar piyambak wonten ing salebeting griya dening titiyang sepuhipun, sareng angsal sajam dangunipun wonten tiyang estri tangganipun langkung ing sangajenging griya punika, aningali kukus kumelud medal saking salebeting griya wau, lajeng ajelih-jelih anedha tulung, sanalika kori- nin ggriya kajebol titiyang lajeng sami aningali dadosan ingkang wonten ing salebetipun kamaring griya kabesmi, dene rare jaler ingkang umur kalih tahun wau sampun pejah gosong, sarta rare estri kataton sanget kenging ing laku, wondening ingkang dados sababipun kabesmi wau, manawi rare estri puni- ka, sareng katilar dening titiyang sepuhipun amendhet Rekbul- sawus sarta lajeng ambesmi dami sabentel ingkang wonten panggenan celaking patilemaning adhinipun amarengi tilem wonten ing ngriku, menggah wicantenipun rare estri, manawi dhasar gething dhateng adhinipun mila badhe kabesmi, inggih lajeng kalampahan punika, sareng adhinipun wau kabesmi, rare estriboten gigrig manahipun amireng panjeriting adhinipun ingkang wicantenipun wekasan angundang-ngundang dhateng bokayunipun, wasana latu lajeng amraman dene rare estri sampuna lajeng katulungan inggih masthi badhe pejah kabesmi Celak ing Bordho tanah Prangkrik wonten tiyang ingkang pada- melanipun angresiki sapatu, umur 76 taun amejahi bojonipun kasanjata, bojonipun wau sampun umur 80 taun, menggah ingkang dados sababipun elok sanget, ingkang estri kabuta ajengaken.
Wonten Grap satunggil ing nagari Prangkrik anama Presler, sampun umur 70 taun punika akrama angsal anakipun tiyang alit ingkang kacekapan, tiayng estri punika sakalangkung ayu, sarta umuripun dereng tetep wolulas tahun, kasugihan tuwin kaluhuranipun Grap adamel pikantuking pikramanipun kaliyan tiyang estri ingkang sakalangkung... boten saking dening boten sahipun ananging saking angguggu- jengaken ing pikramanipun ngantos adamel supe sawatawis dhateng Grap awit saking ayuning tiyang estri, menggah anggenipun anedhak damel garwa dhateng tiyang estri wwau, pitembunganipun makaten: gendhuk aku iki wis gerang dene kowe isih bocah, apa kowe gelem dadi randhaku, wangsulanipun tiyang estri sarwi gumujeng inggih. Sudagar sosotya ing Paris tanah Prangkrik sapunikanipun kenging ing weweka dening rekanipun kapandungan, tiyang durjananipun angangge sandhangan sakalangkung sae, sarta mawi tesmak rekanipun kados tiyang boten patos sasaged aningali, punika anedha ningali inte tuwin mutyara ingkang alit-alit dhateng sudagar wau. Inten tuwin mutyara punika saking sanget alitipun anggenipun angrawati kabuntel ing kertas dene durjana wau awit saking badhe waspada anggenipun aningali inten tuwin mutyara punika, tumungkul ngantos celak sanget akaliyan kartas lajeng ilatipun kawedalaken boten katawis nunten kadilataken ing inten utawi mutyara wau, ngantos angsal kathah ing panyolonganipun ingkang kados makaten trapipun, sampun nate kalampahan manawi konangan anggenipun anyolong, inten utawi mutiara lajeng kaulu dereng lami wonten durjana ingkang mangangge sakalangkung sae dha- teng ing griyanipun sudagar sosotya bahde atumbas inten alit-alit, ananging sudagar punika gadhah panginten manawi badhe kacolong intenipun anunten wicanten manawi ing waktu punika boten gadhah inten alit-alit panedhanipun dhateng ingkang amangangge sakalangkung sae wau, kapurih wangsul ing dinten enjingipun sareng enjingipun durjana wangsul anang- ing sudagar sampunarumantos, kertas tuwin intenipun kadekekan duduh ingkang raosipun pait sanget tuwin ingkang sakalangkung boten eca raosipun sarta sampun angaturi pulisi ingkang santun pangangge wonten ing griyanipun, sareng durjana andi- lat inten alit-alit wau, lajeng kalepehaken awit saking pait tuwin boten ecaning raosipun sanalika kacepeng dening pulisi wau punika.
Ing patamanan tanah Dhitslan saben dalu kadhatengan kancil kathah, ingkang sami angrisak tatanemanipun, ingkang gadhah patamanan amasangi jeplakan akathah, sarehning tiyang punika remen ambubujeng sato wana, sarta manawi kesah ambubujeng ngantos dalu antukipunn ameling dhateng semahipun angulatna manawi wonten kancil ingkang kenging ing jeplakan, ing sawa- tawis dinten semahipun wau amireng sabawa wonten ing patama- nan nunten medal saking griya dhateng ing patamanan, pangin- tenipun manawi ownten kancil ingkang kenging jeplakan lajeng tumungkul ing siti nginceng jeplakan, ing nalika punika ingkang jaler mantuk saking anggenipun abubujeng sato wana, sareng dumugi ing panggenanipun ingkang ngestri wau, aningali cemeng-cemeng ebah wonten ing siti, pangintenipun sato wana lajeng dipun sanjata, sareng sanjata mungel tiyang wau lajeng amurugi dhateng panggenanipun aningali semahipun kenging ing sanjata amecati badhe pejah. Pawartosipun bab palakramanipun bongsa Balan ing tanah Apri- kah sisih kilen bilih tiyang jaler rabi, badhe semahipun kasukanan rasukan panjang palakraman punika boten saged pegat manawi rsukan panjang wau dereng amoh ambebret, menggah semahipun manawi remen dhhateng ingkang jaler, boten purun amasuh rasukan punika, supados sampun ngantos amoh ambebret, ananging manawi boten remen rasukan wau saben enjing kawasuh wonten iing lepen dipun keplok tuwin kaperes lajeng kaepe dipun jereng wonten ing bondhotan eri, dereng sampun sampun anggenipun amasuh ing saben enjing wau, manawi rasukan dereng pating saluwir, pamurihipun saged pegat akaliyan ingkang jaler, titiyang ngamonca inggih lajeng sumerep pundi ingkang sae anggenipun laki-rabi, rasukanipunpanjang boten kapasuh ngantos sanget regedipun punika andadosaken pratondha manawi tiyang esri sakalangkung begjanipun , balik rasukan pangkang ingkang sakalangkung resikipun punika ingkang ngangge tiyang estri ingkang kirang sumerepipun. Benjing ing dinten Kemis tanggal kpaing 16 wulan Juni punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan Pelman. Menggah ingkang badhe kalelang barnag toko warni-warni, tatedhan inuman tuwin barang suwekan warni-warni, punapa dene kaca ageng, 2 kareta Piktoriyah, 1 kareta kadamel kesahan
tebih 1 nyu wismnye, 1 sapirantosipun teleskup sawadhahipun 1 , marteha, 30 tong, bir ayam, bir Inggris kawadhahan ing kruwik tuwin porter kawadhahan ing gendul alit brendu win tuwin jenewer mawi tenger warni-warni. Wasana kareta-kareta, kapal dadosan griya warni-warni, tuwin sanes-sanesipun barang ingkang bahe kawedalaken ing lelang. Katandhan W.Pelman en ko. Surakarta kaping 7 wulan Juni 1864. Regining barang dagangan ing Semawis. Kopi, kaajengan 40 rupiyah sadhacin Gendhis pasir 16 rupiyah sadhacin ingkang nomer 16 Nila, 4 rupiyah 40 senn sa pun ingkang sae piyambak Wacucal lembu 56 rupiyah sakodhi Wacucal maesa, 45 rupiyah sakodhi Kemukus, 45, rupiyah sadhacin Uwos pethak 170 utawi 190 rupiyah Uwos abrit 130 utawi 150 rupiyah Lisah kalentik 42 rupiyah sadhacin Lisah kacang 29 rupiyah sadhacin Panjatos 9 utawi 12 rupiyah sadhacin.
Angka 11, 14 Juni 1864 Kulawisudhan Kanjeng Tuwan Lamres Pantoren Bureg kakula wisudha dados residhen ing Surakarta. Kanjeng Tuwan Pansepal Enkolman kakula wisudha dados Inspek- tur ing tanem tuwuh. Engelan Ing Englan anyoba ngetang bab kukuwataning pambadalipun wulu menda, kadamel anadhahi mimising mariyem tuwin bom, awit saking punika tiyang adamel grobog tosan ingkang inggil tuwin wiyaripun 8 utawi ngantos 10 kaki, lebetipun 11 kaki, kaise- nan wulu menda, ingakng katetelaken dening pirantos mawi kasekruup, dene panetelipun wau sakalngkung madhet ngatos- atos kados galondhongan jujutan ingkang saking tanah Ameri- kah, menggah wenganing grobog katutup ing ruji kajeng, lajeng kairingaken ing ngandhaping grobog kasendhekaken ing pageri- pun siti beteng, dados wenganing grobog ingkang karujenan wau wonten ing ngajeng, lajeng kamriyem akaliyan mariyem ingkang mimisipun wawrat 68 pon, nunten kaliyan mariyem damelipun Tuwadaremstrong, ingkang mimisipun wawrat 110 pun tebihipun 300 elo, kadadosanipun boten amung ambutulaken walu menda ingkang kadnelipun 11 kaki, inggih ugi ambutulaken tosan dhasaring grobog bubutulanipun taksih lumebet ing siti, lebetipun kalih welas kaki, sasampunipun anyoba makaten wau, inggih lajeng anyoba malih grobog wulu menda kamriyem kaliyan mariyem ageng alit, tebihipun kaindhakan ananging tansah butul kemawon kados ingkang sampun, dados wulu menda wau boten kuwawi ambadali mimising mariyem pandamele enggal. Ing ngandhap punika cariyos Komidhi, badhe kamain minongka ngturi wilujeng ing margi lampahipun kanjeng tuwan residhen F.N.Niwen Hussen. Riringkesaning cariyos komidhi, ingkang badhe kamain ing Surakarta benjing kaping 16 juni punika. Bab gelaring palakraman
Ingkang kasebut ing cariyos komidhi titiyang ing ngandhap punika: 1. Nasini 2. Germansi dados kolonel kapeleri 3. Belmon Twedhe Litnan kapeleri 4. Pedro, rencangipun Nasini 5. Rosalinah, Lanjar, prenah kapenakanipun Nasini. Nasini kuciwanipun manawi gampil remenipun dhateng titiyang, ingkang saweg katepangan sarta enggal anggenipun anggelar pikraman dhateng tiyang ingkang saweg katepangan wau, badhe kaangsalaken akaliyan kapenakanipun anama Rosalinah. Nasini wau angajeng-ajeng dhatengipun satunggiling tiyang anama Belmon wonten ing pasitenipun, menggah Belmon punika anaking sobatipun lami. Kolonel Germansi, ingkang dados lurahipun Litnan Belmon dhateng ing griyanipun Nasini, sart Litnan Belmon punika dados bendaranipun Pedro Kapitan, Pedro angawo- naken bendaranipun dhateng Nasini, dene dhatengipun Kolonel Germansi wonten ing griyanipun nasini, punika badhe ambebeda dhateng Nasini, minongka wawales amargi Nasini angawonaken dhateng Kolonel wau, nunten Kolonel amindha-mindha Litnan Belmon angangge panganggenipun Litnan, Pedro wau angecani manahipun kolonel Germansi, pangangkahipun supados kadamel lalampah ing weweka, sarta kasukanan arta, inggih lajeng pikantuk 30, wang mas saking Germansi, ingkang amindha-mindha litnan Belmon, Nasini kenging ing weweka, awit pitados manawi kolonel Germansi punika litnan Belmon sarta lajeng lulut dhateng ingkang mindha-mindha Belmon nunten adamel gelari badhe pikramanipun Belmon punika akaliyan kapenakanipun wau, wasana Belmon ingkang sayektos dhateng griyanipun Nasini, Belmon wau inggih kenging pangicuk-icukipun Pedro, supados adamel lampahing pikajenganipun dhateng Pedro ingkang kala- jeng angsal arta, kolonel Germansi sakedhap kalimputan sarta lajeng amikir-mikir, badhe anandhukaken weweka, sanalika andorani dhateng Nasini, Belmon kaawadaken Kolonel GErmansi, kabiyantonan ing Pangawadaipun wau dening Pedro, ingkang angojok-ojoki ing ngatasing prelunipun amurih kesahipun Belmon ingkang sayektos saking griyanipun Nasini, ingkang
boten apradhah dhateng Belmon sayektos malah kauman-uman bab anggenipun api-api Belmon pamurihipun adamel gugujengan dhateng Nasini, nunten Belmon kaatag supados balakaha, bilih piyambakipun punika Kolonel Germansi, manawi abalaka, Nasini badhe pradhah ing panyegahipun, Belmon kenceng ing manah, bilih piyambakipun dede kolonel Germansi, sarta badhe anedha- haken serat manawi piyambakipun Belmon sayektos anaking sobatipun lami Nasini, ananging Nasini boten amirengaken sakathahing wicantenipun andadosaken rengating manahipun Belmon ingkang lajeng badhe mantuk, nunten Belmon wau kapang- gih wonten ing patamanan akaliyan Rosalinah, ingkang boten pandung dhateng opsir punika, manawi sampun nate aningali wonten ing Ploren tanah Itali, sarta kala samanten sampun rumaos remen dhateng Belmon, menggah Belmon inggih makaten ugi sampun rmeen dhateng Rosalinah. Belmon kapurih wangsul dhateng griyanipun Nasini, supados angicalna sumelanging Nasini dhateng Belmon ingkang sayektos, Belmon amiturut lajeng lumebet malih ing griyanipun Nasini, kapanggih akaliy- an Kolonel Germansi ingkang mindha-mindha Belmon wicantenipun dhateng kolonel punika, kados amicanteni dhateng litnanipun, kolonel kauman-uman, awit purun-purun kesah boten mawi pamit lajeng katundhung mantuk. Kolonel Germansi boten angajeng- ajeng pitembungan ingkang kados makaten sarta lajeng bentel angangkeni, bilih dede Belmon sayektosipun Kolonel Germansi, pikajenganipun makaten punika amung badhe ambebeda kemawon dhateng Nasini, sasampunipun sakathah ingkang anddosaken rengating manah lajeng ical nunten Belmon kadhaupaken akaliy- an karolinah, punapa dene Pedro inggih lajeng saged kadumugen ing pikajenganipun badhe rabi, amargi sampun pikantuk arta- saking Germansi tuwin Belmon ingkang kalayan weweka. Riringkesaning cariyos komidhi Bapa titiga pisan. Titiyang ingkang kasebut ing cariyos komidhi, kados ing ngandhap punika pratelanipun: 1. Peper, Tukang Jampi 2. Surete, kapenakanipun Peper
3. Pris muridipun Peper 4. Nonah Pandhersenip ingkang kapitadosan dening Peper anye- peng prakawising griya. 5. Ansemisel anakipun Peper 6. Semol Bapakipun Pris 7. Dhidherik Pamanipun Pris. Peper aprajangjeyan kaliyan sadherekipun jaler, bapakipun Surete, manawi anakipun sampun diwasa, badhe kadhaupaken angsal anaking sadherek wau, sarta Peper purun kajibah, angopeni tuwin amulangaken dhateng anaking sadherekipun wau, sadherekipun punika inggih kajibah amulangaken anakipun Peper, sarehning sadherekipun Peper agigriya wonten ing kitha, dados pikantuk sanget anggenipun amulangaken kape- nankanipun, dene Peper ingkang gigriya wonten ing dhusun inggih ugi saged amulangaken Susete, amargi rarre estri boten prelu kawulang kados rare jaler, ing wekasan Ansemisel akaliyan Surete sampun sami diwasa, nunten bapakipun Ansemi- sel angajeng-ajeng dhatenging anakipun ingkang bahe kakrama- kaken ngsal Surete, ananging Surete sampun remen dhateng Pris sarta boten purun kaangsalaken kaliyan Ansemisel, menggah Ansemisel wau inggih lajeng dhateng, sandhanganipun awon kebak baledug, nunten kapanggih rumiyin akaliyan Pandhersenip ingkang dipun cariyosi, manawi dhatengipun lumampah kemawon sarta kabektanan bondha ingkang kadamel babektaning palakram- anipun Surete, ananging sampun katelasaken kadamel mendhet tiyang estri ingkang kapanggih wonten ing margi, sarta sampun lajeng karemenan, Pandhersenip kuwatos ing manah, manawi badhe andadosaken sangeting dukanipun Peper, bilih aningali anakipun mangangge awon kebak baledug, mila Ansemisel lajeng kabekta dhateng ing kamaripun badhe kasantunan sandhangan, wondening Semol akaliyan Dhidherik sami ngrembagi dhateng Peper, amurih parenging pikramanipun Pris angsal Surete, ananging Peper kekah ing manah, boten purun amiturut, nunten Semol akaliyan Dhidherik sami damel wewaka, supados sageda kalampahan ingkang dados pikajenganipun, sareng Peper kesah dhateng ing kantor pos, angajeng-ajeng dhatenging anakipun Semol nunten angrumiyini kapanggih kaliyan Ansemisel pangake- nipun manawi ingkang sarira punika bapakipun piyambak lajeng ambentelaken dhateng Ansemisel, supdos angakena, bab anggeni- pun anelasaken babektaning pikramanipun Surete, anjawi saking punika adamel sambatan dhateng titiyang, Ansemisel inggih lajeng angakeni sadaya punika, ananging Semol boten anguri- uri sakedhik-kedhika dhateng Ansmiselmalah kaprajangjeyan
badhe kabayaran sambutanipun, sasampunipun Semol aprangjanji makaten lajeng kesah, boten dangu Dhidherik dhateng ing panggenanipun Ansemisel inggih ngaken manawi ingkang sarira punika bapakipun Ansmisel, punika andadosaken gumunipun ananging Ansemisel wau apitados awit saking wicantenipun Dhidherik manawi Semol adamel gugujengan dhateng Ansemisel nunten angaken manawi smapun angsal tiyang estri ingkang sampun karemenan sarta lajeng anyuwun panglilahing bapa anggenipun badhe krama, Dhidherik sanalika inggih nyagahi anyukani serat panglilah, wicantenipun serat wau badhe kakin- tunaken piyambak dhateng ing pos, wasana Peper dhateng, badhe aningali tuwin angrangkul dhateng anakipun ingkang saweg dhateng, ananging Ansemisel anggenipun amanggihi bapakipun boten rumesep ing manah, malah ewa, boten purun angaken bapa, kaanggep tiyang remen gugujengan lajeng badhe katundhung medal saking griya, bapakipun wau nepsu, Ansemisel kacepeng badhe kawedalaken saking griya, nunten Ansemisel ambengok nedha tulung Semol lumebet , Ansemisel amastani manawi punika bapakipun, ananging Semol boten angakeni, pratelanipun manawi adamel gugujengan dhateng Ansemisel, sarta Semol lajeng amangsulaken serat cacathetaning sambutanipun Ansemisel nunten Peper sumerep manawi Ansemisel anelasaken babektaning pikramanipun Surete, anjawi saking punika adamel sambutan dhateng tindak sakalangkung sanget napsuning bapa, kasaru lebetipun Dhidherik, nunten Ansemisel anyariyosaken ,manawi punika inggih bapakipun, Dhidherik inggih ugi boten angakeni, pratelanipun adamel gugujengan kemawon dhateng Ansemisel sarta amangsulaken serat dhateng Ansemisel ingkang kasanjan- gaken atampi saking bojonipun, sareng Peper amireng manawi Ansemisel sampun gadhah bojo sakalangkung sanget nepsunipun- lajeng angundang dhateng Surete tuwin Pris, sakaliyan kapurih anandhani serat Prajangjeyaning palakraman, Surete wau badhe kadhaupaken akaliyan Ansemisel ananging lajeng kasadekaken, nunten Pandersenip lumebet ing griya, kataknan dhateng Anse- misel punapa Peper punika bapakipun, wangsulanipun Pand- herSenip, manawi sayektos bapakipun wasana Peper amaos serat ingkang kasajangaken dening anakipun atampi saking ingkang estri dhumateng bapakipun, menggah serat wau katand-
hanan dening Dhirekturipun ing komidhi, ingkang asuka uninga dhateng Peper, bilih dhirektur wau akaliyan kancanipun ingkang dados komidhi sadaya sami damel gugujengan dhateng Ansemisel ingkang sampun ksuba-suba, sarta kakramakaken angsal tiyang estri, inggih tumut dados komidhi, ananging notarisipun ingkang pancen kajibah angrramakaken punika inggih ugi tiyang ingkang dados kumidhi, dados pikramanipun Ansemisel wau amung kadamel gugujengan kemawon, sareng Anse- misel mireng pitembungan makaten sakalangkung gumunipun sarta lajeng awicanten manawi kadugi salaminipun agesang boten akrama. Sasampunipun main komidhi, lajeng dansah balet, menggah ingkng sami dhansah punika nonah sadasa.
Kulawisudhan Kanjeng Tuwan ingkang Wicaksana Mister L.C.Y.W.Baron Slot Pandhebele, Guprenur Jendral ing Nederlan Indiya tuwin Kan- jeng Tuwan MisterA.Prinse, Pise Presidhen ing Rat Nederlan Indiya, sami kakula wisudha ddos Kumandhur saking Ordher Nederlan Seleyo. Tuwan W.Koresdhepris Kanjeng Tuwan E.Netser, Residhen ing Riyo, Tuwan H.Tisman tuwin Tuwan P.Omlan sami kakula wisudha dados Ridder saking Ordhe Nederlan Seleyo. Punika cariyosipun tiyang jawi ing Samawis awasta Bstam ingkang kathah lalabetipun sae dhateng Kanjeng Gupremen. Kula ing tahun 1708, nlika jumenengipun Kanjeng Tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendral Johan Panoren sarta ingkang dados kumandhur wonten ing Samawis kanjeng Tuwan Johan Predherik Gobiyus, wonten tiyang Jawi awasta Bestam ingkang kala saman- ten saweg umur 27 tahun Bestam punika tiyang saged sarta sanget ngibadahipun ing ngagami Islam, punika katimbalan dhateng bupati ing Samawis ingkang anama kyai Adipati Suraa- dimenggala, Bestam kadhawahan kaliyan pameksa, kinen lumebet dados juruserat ing kantor Samawis amargi kala samanten awis awin tiyang jawi ingkang purun angabdi dhateng walandi, utawi tunggil damel kaparentah ing Walandi, ananging Bestam amitu- rut ingkang dados karsanipun priyantun ageng, kalampahan dados juru serat wonten ing kantor Samawis kaparingan balonjo tuwin sabin sareng angsal tigang tahun anggenipun dados juru serat nunten kaparingan indhakan balonja, kadamel sami akaliyan balanjaning buk Oder mawi kaparingan papancen sabin bawah ing kendhal ingkang pamedalipun 400 rupiyah boten antawis lami kaparingan indhakan balonja malih, kasami akaliyan balanjaning Onderkupman utawi komis, ananging taksih ugi anglampahi padamelanipun juruserat. Wasana wonten prng ageng, titiyang Cina purun purun anyawala- ni dhateng Kanjeng Gupremen sarta sami ambiyantoni Ingkang Sinuhun kanjeng Susuhunan ing Kartasura, apa sulayan kaliyan Kanjeng Gupremen kala samanten sakathahing para Bupati inggih sami amba baluhi ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan wau, Awis- awis ingkang tumut Kanjeng Gupremen malah titiyang alit ing salebeting nagarri, utawi para rencang walandi sadaya medal
saking nagari, sami ambiyantoni dhateng titiyang Cina ingkang anglawani dhateng kanjeng Gupremen ananging kyai Bestam ingkang taksih tulus katemenanipun dhateng Kanjeng Gupremen anglampahi padamelanipun wonten ing kantor Samawis, malah ing nalika punika sakalangkung kathah padamelanipun amargi dening anampani serat serat utawi anglampahaken serat ingkang perlu- perlu, kadosta ingkang katampenan wau serat saking ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan tuwin saking sanesipun ingkang dhumateng Kanjeng Gupremen utawi dhateng Kanjeng Tuwan Ing- kang wicaksana Guprenur Jendral ing Batawi, kala samanten Jurubasanipun Walandi kaleresan pejah, sarta dereng wonten gegentosanipun, Kyai Bestam ingkang anglampahi padamelanipun Jurubasawau. Sareng bakdanipun prang Pacina, sarta sasampunipun ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan abedhami kaliyan Kanjeng Gupremen, Kyai Bestam kakula wisuda dening kanjeng gupremen dados sekretaris tuwin jurubasa jawi, kaparingan ganjaran siti, ingkang lajeng dados gadhahanipun siti persil ngantos sapriki siti wau kanamanan Kampung Bestaman ing Samawis anjawi saking punika paringan papacen sabin saking siti dhusun ing Grogol ing Lebahawara, tuwin ing Sonaraja, sami kabawah ing Demak, sareng makaten Kyai Bestam ing wingking kaparingan pangkat Onder Regen ing Terbaya, sarta kaparingan nama kyai Ngabei Kerta Basa Terbaya, ananging padamelanipun taksih dados sakretaris tuwin juru basa, mawi kaparingan papancen sabin ing Genuk akaliyan ing Karangmalang ingkang pamedalipun 1200 rupiyah pethak, sanadyan Bestam sampun kaparingan pangkat tuwin nama, para tuwan Walandi taksih sami angundang Bapak Bestam kemawon awit saking rumesepipun dhateng kyai Ngabei Kertabasa wau. Kyai Ngabei Kertabasa sangsaya wewah ing katemenan tuwin sumungkemipun anglamahi karsa tuwin parentahipun Kanjeng Gupremen menggah ingkang prelu sanget bab padamelanipun punika kala Kanjeng Pangeran Mangkubumi ngraman adamel prang ageng, kala samanten Kanjeng Gupremen ngantos lami boten saged anelukaken Kanjeng Pangeran Mangkubumi wau, ing wekasa- nipun Kanjeng Pangeran Mangkubumi anedha bedhami dhateng kanjeng gupermen, menggah ingkang kautus amundhi sakathahing
pangandikanipun kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral dhateng kanjeng Pangeran Mangkubumi, punika kyai Ngabei Kertabasa, kadadosanipun Kanjeng pangeran mangkubumi anungkul saha sampun tobat dhateng kaneng Gupremen punika kanjeng gupremen anampeni dhateng kanjeng Pangeran Mangkubu- mi, saha lajeng kajumenengaken sultan wonten ing Ngayogyakar- ta, kala ing tahun 1755 Kanjeng Gupremen amaringi serat pangemut-emut dhateng kyai Ngabei Kertabasa, menggah ungel- ungelanipun kadon ing ngandhap punika: Penget iki layang pangeling-eling. Wong jawa kang aran bapak Bestam wis anglakoni ngabdi marang kanjeng Kumpeni walonda, nalika jumenenge kumandhur Kanjeng Tuwan Johan Predherik Gobiyus nganti tumekaning sedane, kagentenan Kanjeng Tuwan Deller Ossen Brugggen, bapak Bestam mau wis akeh pitulunge, agawe kauntungane kanjeng kumpeni walonda, mulane kanjeng kumpeni mau aprajangji kalayan temen- temen yen srengenge lan rembulan isih padha madhangi jagad, sarta yen kanjeng kumpeni gupremen walonda isih bekelan amarentah tanah jawa, amesthi bakal amales kabecikan marang anak putu lan saturun-turune bapak Bestam kang isih padha ana becike. Sareng kyai ngabei Kertabasa angsal 50 tahun anggenipun anyepeng padamelanipun kanjeng gupremen ingkang kalayan temen-temen ing manah, ngantos dumugi ing pejahipun boten....punapa-punapa, wondening sasampunipunpejah kyai Ngabei kertabasa wau, nak-anakipun ingkang sami nyepeng padamelan kapratelakaken kados ing ngandhap punika: 1. Anakipun pambajeng anama kyai Wongsadirja, dados patih wonten ing Pakalongan. 2. Kyai Tumenggung Wiryanagara, dados bupati ing Batang. 3. Kyai Ngabei Kertabasa ingkang kaping 2, anggentosi bapaki- pun dados sakretaris tuwin jurubasa jawi ing Samawis. 4. Tuwan Kanjeng Muhammad Bestam utawi tuwan Agung, dados ngalami ageng tuwin anyepeng padamelan ddos pangulu ageng ing Samawis. 5. Kyai Ngabei Suradirja, dados patih ing Batang
6. Mas Wongsadiwirya , anakipun wuragil kala pejah ing bapakipun Mas Wongsadiwirya taksih alit amagang wonten ing kantor Samawis kala samanten ingkang dados Deller wonten ing Samawis Kim Jeng Tuwan Jangripen, Mas Wongsadiwirya punika ingkang ngturaken serat pangemur-emut cecepenganing bapakipun dhateng kanjeng tuwan Deller wau, ingkang sae pangrengkuhi- pun, sareng angsal 14 wulan Mas Wongsadiwirya kaangkat dados Ngabei ing Terbaya, kaparingan nama Kyai Ngabei Kertabasa, anggentosii sadherekipun Kyai ngabei Kertabasa ingkang kaping 2 wau, punapa dene dados biskalipun kanjeng tuwan Deller, tuwin Jurubasa Jawi,s alajengipun ing wingking kaangkat dados bupati ing Lasem anama Kyai ADipati Yudanagara, anakipun dados bupati ing Majalengka paresidhenan ing Cerbon anama raden ADipati Ariya kertadinignrat dene anakipun adipati ing Majalengka dados patih ing Galuh sapunika, anama raden mas Panji Kusuma Adi Nagara, Pawartos warni-warni Ing kraton Sakpen tanah Dhitslan wonten jajaka satunggil ewah, tanganipun kakethok piyambak ing wadung, sareng sampun kakethok tanganipun wau kabekta lumebet dhateng kamaring embokipun kalayan ayem ing manah, bab pangethokipun punika, lajeng tanganipun ingkang dipun kethok kadekekaken ing meja ingkang wonten salebeting kamar wau. mariyem ingkang kanamanan Bigwil dadamelanipun tuwan Williyam ARemstrong, isinipun mimis wawrat 600 pun ing sawatawis dinten punika kacoba kalesaken ing lostosan kandelipun sawe- las dim kaisenan mimis waos wawrat 334 pun sandawanipun wawrat 90 pun sareng mungel kaleres kenging tengahing les ingkang sakalangkuing sora swaranipun, manawi kaetang rikat- ing palajengipun mimis wau, ing dalem sasekon 1560 kaki, panyoba wau amung angungelaken sapisan lajeng rampung, amargi lesipun remuk. Ing Prangkrik wonten lampahan kados ing ngandhap punika: Prajurit ing Pangkrikangandheg pandung sato wana ing nalika saweg anglebetaken sato wana ingkang kapendhet wonten ing kasang, sarehnin gpandung wau andugi boten saged lumajeng, nunten lumampah sakecanipun dereng ngantos tebih lampahipun prajurit lajeng aningali tiyang durjana sanes ingkna gsampun
kawartos awonipun sarta ingkang sampun lami kaupadosan ing pulisi boten saged kapanggih, sanalika prajurit kewedan ing manah, ananging boten dangu kapanggih ing pikiripun, sanadyan boten acondhong ing manah, manawi anguculna pandung sato wana ingkang awrat paukumanipun ing sanalika amikir, sasaenipun anguculaken tiyang durjana ingkang sampun kathah awonipun taksih sae anguculaken pandung sato wana, mila lajeng wican- ten dhateng pandung wau, makaten tembungipun: aku arep nyekel wong durjana kae, dene kowe dak endel keri ana ing kene dhewe, ngentenana kongsi durjana iku wis kena dak cekel, wangsulanipun pandung sato wanamakaten: sarehning sampeyan apitajeng dhateng kula, sapunika kula inggih badhe anedhahak- en panrimah kula dhateng sampeyan sarrt badhe amitulungi ing panyepeng sampeyan dhateng tiyang durjana punika, sareng makaten pandung sato wana enggal lumajeng anututi titiyang durjana, sarehning pnganggenipun boten awrat kados pangang- gening prajurit wau, mila enggal saged anututi tiyang durjana ingkang nunten kenging kacepeng, sarta lajeng kabesta dhateng prajurit. Ing tokonipun Tuwan Dhegrotkolep en ko, saben dinten saged pikantuk manawi karsa tumbas: kertas warni-warni, kadosta: kertas walandi parsan tuwin ingkang boten kertas pelin tuwin kertas pos warni-warni, wonten ingkang ageng tuwin ingkang alit. Punapa dene mangsi, wadhah mangsi, potelot, pen waos garan pen waos penlar, tutup serat saperat sapanunggilanipun. Menggah pamadenipun barang-barang wau bayar kenceng, dene reginipun boten awis. Wasana ing toko wau sged pikantuk mangsi abrit ingkang sae sarta kenging kadamel ngecap punika langkung sae saking gincu ingkang sampun limrah kanggenipun kadamel ngecapi serat ing ngatasipun para priyantun jawi. Regining barang dagangan ing Semawis.
Kopi, kaajengan 38 rupiyah sadhacin Gendhis Pasir 16 rupiyah sadhacin ingkang nomer 16 Nila, 4 rupiyah 50 sen sa'pun ingkang sae piyambak Wacucal lembu 56 rupiyah sakodhi Wacucal maesa, 45 rupiyah sakodhi Kemukus 45 rupiyah sadhacin Uwos pethak 160 utawi 180 rupiyah Lisah kalentik 53 rupiyah sadhacin Lisah kacang 32 rupiyah sachacin Panjatos 9 utawi 12 rupiyah sadhacin.
Angka 14, 7 Juli 1864 Batawi Kala malem kaping 2 wulan Juni ingkang sampung kapengker punika wonten tiyang durjana anama Arbi ingkang sampun kawartos awnipun tuwin ngulandara, sakancanipun tiyang durjana sawatawis sami anggebag griyaning lurah pulisi ing Maok pikajenganipun badhe amejahi dhateng lurah pulisi wau tuwin kalerehanipun kapala upas satunggil amargis aking sangeting-sengitipun, menggah Arbi punika sampun kaping kalih kacepeng dening pulisi ing Maok tanah Tangerang: amargi saking anggenipun asring asring mandung, ananging saged minggat saking kunjaran kala kacepengipun ingkang kantun. Lurah pulisi pikantuk serep bab badhe panggbaging durjana dhateng griyanipun wau, mila begja saged kesah sakin g griya sadrengipun kalampahan boten antawis dangu titiyang durjana sami andhatengi, griya nunten kabesmi ing titiyang durjana, wontedening kapalaning pasiten ingkang celak ing ngriku, tuwin upas satunggil wah wonten malih tiyang satunggil sadaya ingkang sami ananjangi lurah pulisi bab badhe panggebagipun wau, punika sami kapejahan dening tiyang durjana. Sasampunipun tiyang durjana anjebol kunjaraan sarta meksa titiyang pasakitanipun kapurih sami angombyongana, nunten sami dhateng ing pacinan ing panggenan ngriku, anjarah rayahipun dhateng pasiten Karangasem dalem saking ngriku dhateng ing Cipondhok wonten ing Cipondhok sami angrayah ing arta ingkang wonten ing ngriku, sarta ambesmeni serat serati- pun kongsi. Sareng pandamelipun reresah tiyang durjana wau kawartos ing Batawi, sanalika nunten anglampahaken prajurit dhateng Tan- gerang, kathahipun 30 katindhihan dening Irstelitnan Timmer- man supados ambiyantonana ing pangupadosipun pulisi dhateng tiyang durjana wau. Awit saking panedhanipun parentahan ing ngriku, para prajurit kapurih enggal-enggalan dhateng ing Curuk, Tuwan Asisten Residhen Lawik Pan Papstu tumut salampah ing prajurit inggih badhe nyepeng dhateng Arbi ingkang kacariyos amanggen wonten sakiwatengnipun ing Curuk wau. Boten ngantos dangu Ajing Jeksa Adikesuma ingkang lumampah rumiyin badhe nyepeng dhateng Arbi ambekta titiyang jawi sawatawis sadadamelipun punika nunten pikantuk serep bab
panggenanipun andhelik Arbi wau wonten ing panggenan ingkang rungkut, panggenan punika katedhahaken dhateng litnan Temer- men, sareng makaten pun Arbi kapurih nutut ananging monggak kalampahan anglawan sakuwawinipun, nunten kasanjata dening tuwan Asisten Residhen kenging lajeng dhawah, saderengipun saged amenggak para prajurit sami angrocok dhateng Arbi, dene kancanipun satunggil ingkang purun-purun anglawan inggih kapejahan dening prajurit sakancanipun titiyang durjana sami lumajeng buyar, menggah jisimipun sami kabekta dhateng Tangerang, andadosaken bingah ing tiyang kathah. Pawartos warni-warni Wonten tiyang estri ing tanah Belgi kapatrapan paukuman pejah, punika kadakwa sakalangkung panganiayanipun dhateng anakipun estri ingkang umur 14 tahun Rden estri wau katangsu- lan tangan tuwin sukunipun lajeng kagedhong ngantos wulanan laminipun dene pawadanipun manawi rare restri punika anyo- long. Ing tanah Dhitslan dereng lami wonten randhaning tiyang Yahudi pejah, ingkang kala taksih gesang padamelanipun ape- priman ing salebeting sandhanganipun rangkepan kapanggih wonten artanipun 6000 ringgit, kere wau atilar anak jaler satunggil ingkang kasebutaken wonten ing seratipun wasiyat manawi boten kapikantukaken warisan prakawisipun anak wau boten anguluri tedha nalika mesakatipun. Ing tanah Nederlan wonten lalampahan ingkang snget elokipun Kades ingkang kacariyos ing ngandhap punika: Wonten Mester Sekolahan pikantuk warisan arta kathahipun 15000 rupiyah, punika andadosaken bingahipun Mester tuwin semahipun ananging boten ngantos lami Mester wau pejah, menggah wawelingipun dhateng ingkang estri, manawi pejah sampun ngntos kauculan panganggenipun ing nalika pejah punika, lajeng kalebetna ing Tebela sapanganggenipun, semahi- pun anglaksanani ingkang ddos pikajenganipun ing jaler, ingkang lajeng kapendhem sareng amranata titilaranipun mester wau, arta, 15000 rupiyah boten kapanggih, andadosaken kaget- ing ngakathah, ananing lejeng wonten rembag kapurih anyuwun pitulunging paentah, sreng makaten parentah dhadhawah, and- hudhug jisiming mester, sasampunipun arta nunten kapanggih,
ingkang sapalih kapanggih wonten ing panggenan manahipun ingkang sapalihipun wonten sngandhaping baunipun tengen: menggah nalar makaten punika tiyang boten saged anggayuh. Pawartos saking Amerikah anyariyosaken kados ing ngandhap punika: Wonten sudagar satunggil ing Cisago tanah Amerikah kesahan anumpak kareta asep awit saking lampahing padamelan dhateng ing Niweyoreg, nunten apitepangan kaliyan tiyang estri anem ingkang tumut anumpak kareta asep wau, inggih badhe dhateng ing Niweyorek (Newyork) tutuwi dhateng sadherekipun jaler, ingkang kawulang ngelmi padhukunan wonten ing Niweyoreg tuwin ingkang sampun lami boten pinanggih, anggenipun atetepangan sudagar kaliyan tiyang estri wau dangu dangu saya rumaket sarta amratelakaken wontenipun tuwin lampah ing prakawisipun ing wekasanipun amratelakaken manawi remen snget dhateng tiyang estri punika, awit saking antenging tiyang estri, sudagar taksih amangu-mangu, badhe ambelakakaken manawi tiyang estri wau badhe karabenan wasana itembunganipun kairip saking punika, apratela manawi umuripun 35mtahun ing mangke badhe kendel agesang kados tiyang nem sarta sedyanipun ing- kang asanget sanget badhe palakrma, tiayng estri semu isin, ananging boten ngntos dangu lajeng amesem andadosaken mumurun dhatneg sudagar, sareng dumugi ing Niweyoreg (Newyork) suda- gar, sareng dumugi ing Niweyorreg sudagar sakalangkung rekaos anggenipun saged pikantuk lilah, kengingipun atutuwi dhateng tiyang estri wau wonten ing griyaning sadherekipun sampun kalilan atutuwi, enggal sudagar dhateng griyaning sadherekipun tiyang estri, nuinten kapanggih kaliyan sadhrek- wau, ingkang katingal utami tuwin sumeh kados sadherekipun estri, sudagar sangsaya lami sangsaya kerep anggenipun atu- tuwi dhateng tiyang estri, wasna tiyang estri purun karabe- nan, ing tanah Amerika tiyang palakrama boten kakathahen prakawis, tiyang jaler estri sami sowan ing sangajenganipun priyantun ingkang pancen wajib aningkahaken utawi sowan dhateng pandhita, ambayar wragading paningkahipun amung sakedhik lajeng kaningkahaken, inggih makate lampahing pan- ingkahipun sudagar kaliyan tiyang estri wau, amung sadhereki- pun jaler kemawon ingkang wonten kala paningkahipun wau, sareng sampun angsal sawatawis dintn sudagar akaliyan semah tuwin ipenipun sami kesahan dhateng Albani, wonten ing ngriku amondhok ing losemen ageng, kala samanten sudagar amranata prakawisipun wonten ing kutha Albani, atampi arta kathahipun
4000 ringgit sawangsulipun dhateng ing pondhokan arta kated- hahaken dhateng semahipun nunten kalebetaken ing kepekipun wacucual sasampunipun lajeng kesah malih, antawis sajam dangunipun wangsul, ananging kamaripun kapanggih suerng, sudagar aningali serat sumeleh ing meja, sareng serat punika kawaos ungelipun makaten: Sobatku, kowe iku edan, wong kang dak akokake sadulurku, iku bedhangku, aku saiki lunga karo bedhangku mau, dene dhuwit 4000 ringit dak gawa, sabab aku arep anganggo dhuwit, kang ngiku ing tembe kowe prayitnaha, ing sanalika sudagar anglapuraken prakawis punika dhateng pulisi, ananging tiyang ingkang kesah dereng saged kacepeng, awit saking susah ing manah sudagar anedha apyun supados pejaha, sapunikanipun sudagar wau sakit sanget. Punika pepethikan saing cariyosipun Kanjeng Maharaja Predher- ik ing Pruti. Panuju terang wanci sonten Kanjeng maharaja Predherik ing Pruti ameng-ameng dhateng ngara-ara ingkang boten tebih saking kuthaning nagari Berlin, boten wonteningkang andhere- kaken sarta pangagemanipun pasaja kaliyan awon, saemper kados para dhadhu, kanejng Raja wau pinuju kabentel ing pangenget- enget kasaru amireng kidung ingkang baleros swaranipun sana- lika ical pangangeteng-engetipun wau, menggah ingkang ngidung tiyang kakalih ingkang lampahipun saleyoran katawis manawi mentas dhateng saking kantin, sareng tiyang kakalih wau dumugi celak ing panggenanipun kanjeng raja, nunten sami salaman lajeng pisah, ingkang satunggil lumampah medal ing margi panggenanipun jumeneng sang nata, sareng sampun celak kanjeng raja ngandika dhateng tiyang wau: "e konca, kiraku kowe ing dina iki katemu karo kang dadi rumereping atimu. Ingkang dipun pangandikaning amangsuli: O, iya mengkonoaku katemu karo mitraku lawas" Kanjeng raja sumambung: mitramu kang wis anyugata marang kowe, wangsulanipun tiyang wau: "Disuguh karo dhuwiku dhewe, amarga wonng iku malarat kaya aku, dene dhuwitiku ora makewuh marang dheweke, kanjeng raja ngandika malih: "kapriye basamu iku, kowe teka gawe gumuning atimu, apa kowe kang ambayari mau, aku caturan dhewe karo kowe, balnjaning srdhadhu sathithik. Wangsulanipun: iya bener, nanging wong ora ngilangkake saradhadhu kawak, kate- mene emas wis kawengen aja amengkono, kowe arep tak caritani apa-apa, aku anamtokake yen kowe bakal lumayu. Kanjeng raja adreng ing manah badhe sumerep cariyuosipun Saradhadhu, lajeng ngandika: saiki kiraku durung kawengen,
sarehne kowe iya arep mnyang ing kutha kang saka ing kene isih lakon sajam mulane kowe isih bisa acarita kambi lumaku, wangsulanipun saradhadhu kaliyan anyeblak pundhakipun kanjeng raja: iya becik, dhapurmu wong becik mulae kowe bakal tak caritani kang dadi lalakoning prakara, sasampunipun saradhad- hu awicanten makaten, lajeng angunus pedhangipun sapalih, katedhahaken dhateng kanjeng rja, ingkang saged gumunipun aningali manawi pedhang punika wilahipun kajeng, nunten saradhadhu wicanten malih: lah kapriye apa kowe sumurup tegese pedhang iki, wangsulanipun kanjeng raja: kira ku wilahe wesi kedhekake, gumunku wani-wanine kang anggawe wicantenipun saradhadhu: Wani pisan karana....dak gadhekake marang wong adolinaman kang temen-temen atine, iku sumurup lalakone wong ddi sardhadhu, sarta wis anamtokake, manawa aku palaur disigar papat karo ora anebus pedhang ku ing sapatine sasi iki, sadurunfge mati sasi iki ora ana kuwatire, amarga kancaku prajurit kabeh wis kapriksanan mulane nganti lawas bakal ora kapriksanan maneh, mara konca tutura, manawa ka- nejng raja Predherik uninga yen wilahe pedhangku kayu mendhah gumune, awit kanjeng raja durung tau aningali pedhang kayu dene yen aku sajege anganggo pedhang kayu, amesthi lawas aku ora bisa dadi sarsan, kanjeng raja ngandika: 6,6, yen mengko- no kowe iku sersan, koewe dadi sersan iku ana ing kramadapi- ra. Sarehning sersan wau remen awicanten mila kanjeng raja lajeng sumerep dunungipun sersan wonten ing bragada, sarta wonten ing kumpeni pundi, kanjeng raja sanget anggenipun gumujeng akaliyan sersan wau, bab wewekanipun sarta aprajanji, manawi badhe angagem wewekanipun wau, sarng lampahipun sampun dumugi ing kithaning nagari Berlin kanjeng raja akaliyan sersan sami saman lajeng pisah, kala pisahipun kados mitra ingkang saka- langkung sae. CAriyos punika badhe kalajengaken sawrat ing Srerat Jurumar- tani ingkang kemis ngajeng punia tanggal japing 14 Juli.
Angka 16, 21 Juli 1864 Kulawisudhan sapanunggilanipun Kanjeng Tuwan N.G.Pritsen, Mayoring prajurit Infanteri kaewo- naning Bragada ing Nederland Indiya, ingkang sapunikanipun taksih wonten ing tanah Nederlan amargi saking pamit kakula wisudha dados Ridhersking Militer Willem Twede Phirdheklas jalaraning katarima prakawis pratingkahipun kala prang wonten ing nagari sisih ler tuwin kidul laminipun wiwit ing wulan September, Oktober, NOpember dumugi wulan Dhesember ing tahun 1860. Kanjeng Tuwan C.N.H.Panlawik Pan Pabse, Asisten Residhen ing tanah kilen saubenging Batawi, kaudur saking kalenggahanipun akalayan kurmat mawi kaparingan wahgel. Kanjeng Tuwan Mister G.Omgrodhe, Dhirektur saking tanem tuwuh, kaparingan pamit kalih tahun amargi saking sakit wah kalilan wonten ing tanah Walandi utawi ing pundi kemawon sajawinng tanah Nederlan Indiya. Kanjeng Tuwan R.Seriyus Residhen ing Prabalingga, kaparingan pamit kalih tahun dhateng Nederlan amargi saking sakit. ITALY Benggoling kecu anama Sipriano.... kancanipun kecu sadaya ing wekasanipun sami katrapaken ing paukumanipun prakawis lampahing panganiayanipun amemejahi titiyang, Si Priano kaliyan sadherekipun....sami kaukum pejah, kancanipun tiyang kalihlikur kapatrapan paukuman kenging padanelan kalayan papeksan laminipun 20 tahun mengggah lampahing panganipun kados ing ngandhap punika: Wonten pandhita titiga sami kenging kabandhang dening kecu kancanipun Sipriano, kabekta dhateng ing pareden panggenaning kecu, wonten ing ngriku katedhanan arta sumerep panebus ing luwaripun, kathahipun 12000 ringit, sarehning para sanakipun pandhita ingkang kakalih amung saged amernekaken arta kat- hahipun sawetawis atus ringgit tuwin tatedhan sakedhik, pandhita ingkang satunggil sampun sepuh anama Gianomo lajeng kagebagan dening Giwana, kinen jengkeng, nunten kaperung kupingipun satunggil ingkang nunten pendhet ing kecu satung-
gil lajeng katedha, gipun gugujeng ing kancanipun kathah, kuping wau boten ngnatos katedha telas sakantunipun kakintu- naken dhateng sanakipun pandhita wau, sanak-sanak punika sami anglempakaen arta angsal 3500 ringgit ingkang badhe kasukla- kaken dhateng kecu minongka panebus ing luwaripun pandhita, ananging boten kaajengan amargi kamanah sapele, sasampunipun pandhita wau kasudukan ngantos pejah, menggah ingkang anyariyosaken lampahipun amejahi pandhita wau kalayan saget ing panganiayanipun punika inggih pandhita ing kang sampun sepuh, umuripun 70 tahun wondening kapenakanipun para pandhi- ta ingkang cacariyos wau kapejahan dening kecu waktu punika mawi kaaniaya sanget, kapenakakan punika kaundang dening benggoling kecu, kapurih dhateng ing pareden panggenanipun kecu, sanadyan sampun kapenggak dhateng pamanipun piyambaki- pun inggih lumampah ugi dhateng ing paredenan wau, sareng dumugi ing panggenan ngriku, kapenakakan wau karangkul dening Sipriano tuwin Giona, sasampunipun lajeng kasanjangan manawi kapejahan, ingkang dipun sanjanging gumujeng kemawon awit kamanah gumujengan, wasanakalampahan sukunipun kalih pisan katangsulan lajeng kasanjata pejah, sirah kakethok sanalika, cangkemipun kaseselan pipa, nunten kadekekaken ing jandela, kadamel titingalan ing ngakathah, sareng makaten bau tuwim sukunipun sami kakethok-kethok sadaya, kagantung ing wit- witan mawi kadekekaken serat ungelipun makaten: sarupaning wong kang padha dadi telik mangkono patrapana, gagantungane papesthening para wong kang padha balila mangkono katemune, sakathahing kecu dereng marem ing manah bab panganiayanipun makaten wau, gembung lajeng kacacah kapanggang sanginggiling latu ageng, lajeng katedha ngnatos telas, pamanipun ingkang kapejahan apratela dhateng pangadilan mawi kasumpah, prakawis lampahipun panganiayaning kecu amejahi dhateng kapenakanipun wau, malah piyambakipun kinen tumut anedha daging kapenakan ananging boten purun, lajeng kasanjangan ing kecu, manawi dagingipun ing dinten benjing-enjing inggih bdhe katedha kados makaten wau. Pawartos warni-warni
Awit saking pawartos ingkang kantun piyambak redi Rawon ing Basuki, sapunika tiyang saged anyariyosaken bilih kala ing dinten Sabtu kaping 2 wulan Juli punika wonten jawah awu dhumawah prenah sawetaning pasiten ing Sunakerta ingkang sami kataneman sata, punapa malih dhumawah wonten sapandumaning siti ing Sukawana ingkang kataneman sata, dene ingkang sakalangkung kathah dhawahipun awu, punika wonten psiten ing Sunakerta wau, swaraning redi gumludug boten kendel malah sangsaya sanget, kala malem kaping 5 angrintenaken kaping 6 Juli wonten angin ageng saking kidul kilen, ing dinten Rebo akaliyan Kemisipun angin wau taksih, sarta sakalangkung asrepipun, para tiyang dereng nate angraosaken asrep ingkang kados makaten, punapa dene para tuwan Walandi sami amastani, manawi asrepipun wau kados ing tanah Nederlan ing wulan Februawari, kala ing dinten Jumungah kaping 8 Juli punika swaraning redi ingkang gumuludhug suda, kamirengaken amung lamat-lamat kemawon, punapa dene angin tuwin asrepipun inggih sampun kathah sudanipun mila ing mangke pangajeng-ngajengipun para tiyang ing ngriku, wangsul kados ingkang wau waunipun. Serat saking Kendhal Paya tanah Malang bawah Paresidhenan ing Pasuruwan wonten angin ageng tuwin jawah kados kasoaken kanthi baledheg anyamber-nyamber, nagntos angarjih-ajrihi, wiwitipun pukul satunggil siyang ngantos dumugi pukul pitu sonten , sareng wanci pukul nem enjing tiyangn medal sking griya mambet walirang sakalangkung sanget malah adamel boten sakeca dhateng raosing badan, ambetipun walirang wau ngantos pukul wolu enjing ing dinten punika, kala ing dinten Saptu ingkang sampun kapengker wonten jawah awu ingkang kandhel dhawahipun, punika redi Sumeru ingkang murub saben dinten, titiyang sepuh tanah ing ngriku boten wonten ingkang kaenge- tan manawi wonten lalampahan angukus ingkang sanget makaten kados ing ngandhap punika. Serat saking Mentok anyariyosaken manawi ing Pallembang
kaambah ing sasakit Kolera, ananging ing Pulobangnah begja ngantos ing dinten punika boten kaambah ing sasakit wau, ewadenten sampun kajagenan ing jajampi ingkang kaparing- aringaken dhateng titiyang ngriku, supados sageda dados pitulung ing sanalika manawi kenging sasakit kolera wau. Ing tanah bawah Malang Paresidhenan Pasuruwan wonten lembu grobagan ucul ing wanci sonten pukul gangsal menggah ingkang gadhah lembu wau tiyang ing dhusun Bermulan anama Caridin, lembu wau panunggilanipun kathah, kadamel anggrobag ngusungi kajeng pagering sabin, sarehning panggenanipun ucul lembu punika celak kaliyan panggenan ingkang wonten galagahanipun wiyar, sarta lembu lumebet dhatenggalagah amlajeng ical, dados tiyang ingkang darbe boten saged anyepeng ing sanalika, sasampunipun angupadosi dangu, sarta kaubres ing wanci pukul sanga sonten lembu kapanggih wonten ing galagahan boten tebih saking panggenanipun ucul wau, sampun kagagahan ing sima kakalih ingkang saweg badhe amongsa lembu wau. Ing waktu punika boten wonten tiyang kathah ing panggenan ngriku, mila boten saged anyembadani sima kakalih wau, boten dangu kadhatengan titiyang ingkang sami tandang tulung, kahahipun salangkung, punika sami angoyak dhateng sima, sarta angrebat lembu saking sima ananging sukuning lembu ngajeng kalih pisan sampun telas katedha ing sima, sarta singatipun satunggil sampun kabethot ing sima, anunten lembu karembat dhateng griyanipun ingkang gadhah, sanadyan taksih gesang, dumugi ing griya lembu lajeng pejah, sarehning ing waktu punika sampun peteng, mila titiyang boten saged angoyak sima kakalih, sareng enjingipun sima kaoyak ing titiyang kathah, ananging boten kapanggih, labetipun kemawon sampun boten wonten. Kala ing tanggal kaping 9 wulan Juli punika Kanjeng Raden Adipati Ariya Danuningrat bupati sepuh ing Malang seda, andadosaken susah ing ganggalihipun ingkang putra, sapunika- nipun ingkang sampun anggentosi, sarta andadosaken susah ing para putra sansipun tuwin santanaipun sadaya. Loterei Arta Andadosaken kauntungan komidhi ing Surakarta. Tuwan C.Y.PanOgendhorep asuka uninga dhateng para tiyang ingkang badhe sam,i tumut main loterei arta, manawi taksih
saged pikantuk lot wonten ing griyanipun Tuwan Ogendhorep wau. Terang saking para tuwan ingkng angereh komidhi Surakarta Katandhan Sakretarisipun Komidhi wau. Tuwan C.L.Phanogendhorep. Ingkang sami mendhet serat Jurumartani, kaaturan angintunaken arta kathahipun 9 rupiyah sumerep pangaos serat jurumartani wau ing dalem 9 wulan utawi 6 rupiyah ing dalem 6 wulan dhateng tuwan C.H.Jasprerss ing Surakarta, sarehning sapunika gampil piantuk Wesel kabayar ing kantor pos mila inggih gampil ngintunipun arta wau, sami kakintunaken wrat ing serat kabayar dening ingkang ngintunaken. Katandhan Tuwan Dhegrotkolep en ko. Pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis. Undhang-Undhang Kanjeng Gupremen sampun anglilani dhateng pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis adamel loterei yatra kathahipun 150000 rupiyah. Kathahing lot 3000 iji, satunggil-tunggilipun regi 50 rupi- yah. Lot wau badhe kadamel saprapatan sartas tiyang kenging tumbas lot wetah, utawi sapalih tuwin saprapat lot. Ing ngandhap punika pratelanipun launtungan ingkang medal saking loterei wau. kauntungan ingkang kapisan ... 50.000 rupi- yah kauntungan ingkang kaping kalih... 25.000 rupi- yah kauntungan 1000 rupiyah 10 iji gunggung 10.000 rupi- yah Kauntungan 500 rupiyah 20 iji, gunggung... 10.000 rupi- yah Kauntungan 300 rupiyah 40 iji gunggung... 12.000 rupi- yah kauntungan 200 rupiyah 40 iji gunggung... 8.000 rupi-
yah Wah malih nomering lot ingkang medal rumiyin sara ingkang medal wekasan satunggil-tunggilipun angsal ganjaran 1500 rupiyah, gunggung... 3.000 rupi- yah sadaya gunggung... 150.000 rupi- yah Sinten ingkang badhe tumbas lot sami akintuna serat dhateng para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika, serat wau kedah kabayar dening ingkang angintunaken, panumbasipun lot mawi kabayar kenceng. Ing Samawis dhateng tuwan Dhegroot Kolep en ko tuwin tuwan Y.G.Sedhering Ing Batawi dhateng Tuwan G. Kolep en ko Ing Surabaya dhateng Tuwan Timekolep en ko Ing Salatiga dhateng Tuwan W.Igendherat Ing Surakarta dhateng Tuwan F.H.Jaspres Ing Ngayogyakarta dhateng Tuwan C.F.Philip. Samongsa loterei wu sampun kamainanken ingkang gadhah lot wetah utawi papaliyan tuwin saprapatan ingkang kaleresan angsal kauntungan utawi ganjaran kenging anampeni arta pamenangipun saking Tuwan Y.G.Sedhering ing Samawis kawange- nan lami-laminipun ing dalem wolungdinten ananging tiyang wau amawi anedhahena sarta amangsulna lotipun punapa malih arta pamenangipun mawi kacengklong ing dalem satusipun 25 ruipi- yah minongka dados kauntunganipun sakalempakan main musik ing komidhi Samawis, menggah dinten pamainipun loterei badhe kalimrahaken ing tembe, pamainipun badhe kalampahan wonten ing Samawis katingalaken ing ngakathah mawi kjenengan dening Notaris. Bilih sampun dumugi ing wawangen mangsanipun amainaken Loterei, mongka cacahing lot 3000 iji dereng pajeng sadaya, pamainipun loterei punika inggih badhe kalampahan ugi, anang- ing kathah ing arta kauntungan tuwin ganjaran badhe kasuda, katimbangkaliyan kathahing lot ingkang boten pajeng wau.
Ingkang sami ngereh pakalempakan main musik ing komidhi Samawis. Katandhan tuwan H.H.Borel Katandhan Tuwan Y.P.Ossenbriggen Katandhan Tuwan Y.G. Sedhering Tesurir Katandhan Termir Sekretaris.
Angka 18, 4 Agustus 1864 Ingkang sami amendhet serat Jurumartani manawi sami apitaken apunapa amawi abayar rumiyin sangaosing serat jurumartani wau, punika kaaturan serep manawi lampahipun ingkang sami amendhet serat pawartos basa walandi sapanunggilanipun sadya, punika sami ambayar rumiyin sangaosing serat serat pawartos wau, makaten ugi lampahing bayaranipun pangaosing serat jurumartani, inggih kedah kabayar rumiyin, mongka sapunika panampanipun serat jurumartani wau sampun wonten kawan wulan. Menggah pangaosipun serat Jurumartanikados ingkang sampun kapratelakaken ing dalem satahun 12 rupiyah saerehning wiwitipun amedalaken serat jurumartani kala ing wulan April ingkang sampun kapengker, dados amung kaeetang sangang wulan pangaosipun 9 rupiyah, manawi 6 wulan 6 rupiyah. Wasana ingkang sami mendhet serat jurumartani saha ingkang boten wonten ing salebeting nagari Surakarta, inggih ugi kaaturan serep, bilih pangintunipun arta sapunika gampil sanget sarta wau kabayarna dhateng kantor pos, manawi sampun lajeng kasukanan serat dening pos komis, serat punika kawas- tanan serat wesel dene serat wau kakintuna dhateng tuwan Jaspress ing Surakarta, ingkang dados kuwasanipun Tuwan Degrootkolep en ko supados arta punika kenginga katampenan dening tuwan Jaspres wau wonten ing kantor Surakarta. Tuwan Dhegrotkolep en ko. Pawartos warni-warni Kala tanggal kaping 2 wulan Juli punika redi Rangun ing tanah Bondawasa bawah Paresidhenan Basuki murub, wanci enjing pukul sanga ing ngawang-awng wiwit peteng, sareng pukul sawelas sangsaya peteng, awit saking petengipuning distrik Jembner salebeting griya tiyang ngantos boten sagedambedakaken dando- saning griya, punapa dene ing waktu punika sajawining griya amambet walirang ngantos sanget, sarta kamirenganipun ing salebeting siti kados galudhug tebih, kala kaping 12 Juli redi wau taksih katingal poeteng dening kukus, dene kawah ing redi asring asring medalaken latu pating calorot, sarta jawah awu ingkang kathah dhawahipun punika wonten ing dhistrik Jember tuwin ing Sunakerta, ing payoning griya-griya tuwin ing wit-witan sapanunggilanipun ngantos sdariji kandeling awu, ananging boten adamel karisakaning tanem-tuwuh, wasana kala kaping 6 wulan Juli punika ing dhistrik Jember wau salebeting siti, kamirengan gumaludhuk boten kendel-kendel, sarta asra-asring karaos oreging siti.
Pawartosipun manawi Mas Ngabei mangundiwirya, patih ing tanah bawah Samawis awit saking sampun......ing padamelanipun ing dalem tigangdasa tahun akalayan temen-temen kakula wisudha minongka ganjaranipun dados Bupati wonten ing Grobogan. Ing Surabayawonten Maatrus jawi satunggil saking kapal sep Brama, kagebagan tuwin kabandheman sela dening matrus sanesi- pun titiga ngantos kataton sangt, matrus wau badhe lumajeng boten saged pikantuk margi sanesipun kejawi anggebyur ing lepen mila kalampahan ambyur ing epen ananging boten saged dumugi ing pinggir lajeng silem kaantawis saking sampun kathah anggenipun amedalaken rah, menggah jisimipun dereng kapanggih, dene ingkang anggebag i wau sami lumajeng, anang- ing kacepeng dening pulisi, lajeng kalebetaken ing kunjara. Wonten tiyang jawi satunggil saking dhusun Gondarasa dhistrik Majasari Paresidhenan Surabaya panuju saweg angrembang rosan kasronggot ing andhapan kenging kempungipun lajeng pejah ing sanalika. wondening panggenan ing ngriku wonten tiyang kaka- lih ingkang sami sumerep ananging boten saged atutulung. Pratandhaning pangadilanipun Gusti Allah Kanjeng Raja Dhiyonisiyus ing Portegal akrama angsal Elisabet putranipun kanjeng raja Petrus ing Aragon, kanjeng ratu elisabet wau sakalangkung ayu warninipun, ananging warni ayu punika kalindhih ing kautaman tuwin kawekelan. Sanadyan kanjeng raja kathah kuciwanipun sarta boten maksud dhateng agaminipun inggih tansah agunggung ing kautaman tuwin kawekelaning garwanipun, mila ingkang garwa boten kaarubiru anggenipun anglampahi ibadah, ewa denten kanjeng ratu wau kaawonaken ing tiyang, malah ngantos andadosaken icaling katresnanipun kanjeng raja, menggah piawon wau kados ingkang kacariyos ing ngandhap punika: Kanjeng ratu kagungan abdi jaler satunggal ingkang dipun sihi , sarta asring kautus apaparing dhateng titiyang miskin ingkang sampun kapratelakaken rumiyin satunggil-tunggilipun, mila asring kautus abdi wau, amargi sampun wonten teteladani- pun bilih abdi punika sakalangkung welas dhateng titiyang miskin, ing wekasanipun abdidale wau kapitadosan tuwin kaaje- nan dening kanjeng ratu. Wonten abdinipun kanjeng raja sa- tunggil ingkang taksih enem ananging awon kalakuanipun,
punika merekaken sihipun kanjeng ratu ingkang dhumateng abdinipun wau, mila abdi punika kakaawonaken dhateng Kanjeng raja, ingkang apitados dhateng piawon wau, kalampahan andado- saken dudukanipun kanjeng raja dhateng abdidalem kakasihipun kanjeng ratu wau, mila karsanipun abdi punika kadhawahan amejahi. Panuju satunggil dinten kanjeng raja ambubujeng dhateng wana, anglangkungi tobong ageng kadamel ambesmi sela gamping, nunten dhadhawah animbali dhateng ingkang nguwasani pambes- mining sela gamping wau, sapunika sowan ing ngarsanipun sang nata, kadhawahan nyemplungaken abdi ingkang badhe kautus ..........benjing enjing dhateng ing panggenan ngriku, mawi samudana amundhut wangsulan bab parentahipun kanjeng raja ingkang sampun dhumawah, sareng enjingipun kanjeng raja angutus abdi kakasihipun kanjeng ratu dhateng ing panggenan ambesmi sela gamping wau, kautus pitaken dhateng ingknag nguwasani ing panggenan ngriku, punapa dhawahipun kanjeng raja sampun linampahan, sanalika abdimngkat, sarehning wonten ing margi anglangkungi gareja, abdi wau kados ngadat lajeng lumebet ing gareja, badhe amirengaken pamaosipun Pendhita, bab lampah-lampahing agami, nunten amuji ing Gusti Allah wonten salebeting gareja, ngantos dangu anggenipun wonten ing ngriku, ing nalika samanten abdinipun kanjeng raja ingkang awon manahipun sampun amireng ingkang dados pangandikanipun kanjeng raja, lajeng ical kasabaranipun kedah badhe sumerep ing kadadosaning parentahipun kanjeng raja, amargi ing batos sakalangkung bingah anggenipun badhe kecalan konca ingkang dipun sengiti wau, mila lajeng lumampah dhateng panggenaning pambesminiun sela gamping, pikajenganipun badhe ayektosaken punapa dhawahipun kanjeng raja sampun linampahan, awit kawa- tos manawi ingkang nguwasani pambesmining sela gamping wau amedala kawelasanipun dhateng abdi kakasih wau punika. Sareng ingkang nguwasani pambesmining sela gamping aningali abdinipun kanjeng raja ketebang-ketebang, rumaosing manah menawi abdi punika ingkang kadhawahakenkinen anyemplungaken ing tobong, mila nunten kacepeng lajeng kacemplungaken ing tobong, sanalika pejah kabesmi. Boten antawis dangu abdinipun kanjeng ratu dhateng kacariyo- san dening ingkang nguwasani pambesmining sela gamping bilih dhawahipun kanjeng raja sampun linampahan, abdi lajeng wang- sul asowan ing ngarsanipun sang nata, ingkang sakalangkung ngunguni galih, aningali abdi ingkang sampun kacipta pejah dhatengnunten ndangu dhateng abdi punika, punapa parentahipun sampun linampahan, wangsulaning abdi, manawi dhawah dalem awit saking paturanipun ingkang nguwasani sela gamping sampun
kalampahan saestu, kanjeng raja sakalangkung ngungun tuwin kuwuring galih, ciptanipun bilih lalampahan makaten punika sampun dados karsaning Gusti Allah, angukum dhateng tiyang ingkang awon, wasana kanjeng raja ayektosi, bilih kanjeng ratu resik ing galih, mila kanjeng raja ambalakakaken kale- patanipun dhateng kanjeng ratu, ingkang kapundhutan pangapun- ten, wiwit kala samanten kanjengraja sakalangkung rumesep dhateng kanjeng ratu, sarta lajeng angesahaken para abdi ingkang sami awon manahipun tuwin ingkang purun angicuk-icuk ing padamelan awon dhateng kanjeng raja. Loterei arta minongka kauntunganipun komidhi ing Surakarta, badhe kamainaken benjing tanggal kaping 31 wulan Agustus ing ngajeng punika. Titiyang taksih saged pikantuk lot wonten ing griyanipun tuwan C.L.Y.PanOgendhorep. Terang saking para tuwan ingkang angereh komidhi ing Surakar- ta Katandhan sekretarisipun komidhi wau Tuwan C.L.Y.PenOgendhorep Kanjeng tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendral sampun anamtokaken ngantos kalilanipun ing tembe dening kanjeng raja, manawi para tiyang jawi ingkang gadhahi pikajengan badhe pikantuk wuwulang, sami kalilan lumebet ing griya pamulanganipun kanjeng gupremen sadaya, panggenanipun amulang basa walandi, punika ingkang supados sami pikantuk kawuwulang wau. Pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis. Undhang-Undhang Kanjeng Gupremen sampun anglilani dhateng pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis adamel loterei yatra kathahipun 150000 rupiyah. Kathahing lot 3000 iji, satunggil-tunggilipun regi 50 rupi- yah. Lot wau badhe kadamel saprapatan sartas tiyang kenging tumbas lot wetah, utawi sapalih tuwin saprapat lot. Ing ngandhap punika pratelanipun launtungan ingkang medal saking loterei wau. kauntungan ingkang kapisan ... 50.000 rupi-
yah kauntungan ingkang kaping kalih... 25.000 rupi- yah kauntungan 1000 rupiyah 10 iji gunggung 10.000 rupi- yah Kauntungan 500 rupiyah 20 iji, gunggung... 10.000 rupi- yah Kauntungan 300 rupiyah 40 iji gunggung... 12.000 rupi- yah kauntungan 200 rupiyah 40 iji gunggung... 8.000 rupi- yah Wah malih nomering lot ingkang medal rumiyin sara ingkang medal wekasan satunggil-tunggilipun angsal ganjaran 1500 rupiyah, gunggung... 3.000 rupi- yah sadaya gunggung... 150.000 rupi- yah Sinten ingkang badhe tumbas lot sami akintuna serat dhateng para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika, serat wau kedah kabayar dening ingkang angintunaken, panumbasipun lot mawi kabayar kenceng. Ing Samawis dhateng tuwan Dhegroot Kolep en ko tuwin tuwan Y.G.Sedhering Ing Batawi dhateng Tuwan G. Kolep en ko Ing Surabaya dhateng Tuwan Timekolep en ko Ing Salatiga dhateng Tuwan W.Igendherat Ing Surakarta dhateng Tuwan F.H.Jaspres Ing Ngayogyakarta dhateng Tuwan C.F.Philip. Samongsa loterei wu sampun kamainanken ingkang gadhah lot wetah utawi papaliyan tuwin saprapatan ingkang kaleresan angsal kauntungan utawi ganjaran kenging anampeni arta pamenangipun saking Tuwan Y.G.Sedhering ing Samawis kawange- nan lami-laminipun ing dalem wolungdinten ananging tiyang wau amawi anedhahena sarta amangsulna lotipun punapa malih arta pamenangipun mawi kacengklong ing dalem satusipun 25 ruipi- yah minongka dados kauntunganipun sakalempakan main musik ing komidhi Samawis, menggah dinten pamainipun loterei badhe kalimrahaken ing tembe, pamainipun badhe kalampahan wonten ing Samawis katingalaken ing ngakathah mawi kjenengan dening Notaris. Bilih sampun dumugi ing wawangen mangsanipun amainaken Loterei, mongka cacahing lot 3000 iji dereng pajeng sadaya,
pamainipun loterei punika inggih badhe kalampahan ugi, anang- ing kathah ing arta kauntungan tuwin ganjaran badhe kasuda, katimbangkaliyan kathahing lot ingkang boten pajeng wau. Ingkang sami ngereh pakalempakan main musik ing komidhi Samawis. Katandhan tuwan H.H.Borel Katandhan Tuwan Y.P.Ossenbriggen Katandhan Tuwan Y.G. Sedhering Tesurir Katandhan Termir Sekretaris.
Angka 19, 11 Agustus 1864 EDISI INI DALAM KONDISI RUSAK BERAT ANCUR SEKALI Ingkang sami amendhet serat Jurumartani manawi sami apitaken apunapa amawi abayar rumiyin sangaosing serat jurumartani wau, punika kaaturan serep manawi lampahipun ingkang sami amendhet serat pawartos basa walandi sapanunggilanipun sadya, punika sami ambayar rumiyin sangaosing serat serat pawartos wau, makaten ugi lampahing bayaranipun pangaosing serat jurumartani, inggih kedah kabayar rumiyin, mongka sapunika panampanipun serat jurumartani wau sampun wonten kawan wulan. Menggah pangaosipun serat Jurumartanikados ingkang sampun kapratelakaken ing dalem satahun 12 rupiyah saerehning wiwitipun amedalaken serat jurumartani kala ing wulan April ingkang sampun kapengker, dados amung kaeetang sangang wulan pangaosipun 9 rupiyah, manawi 6 wulan 6 rupiyah. Wasana ingkang sami mendhet serat jurumartani saha ingkang boten wonten ing salebeting nagari Surakarta, inggih ugi kaaturan serep, bilih pangintunipun arta sapunika gampil sanget sarta wau kabayarna dhateng kantor pos, manawi sampun lajeng kasukanan serat dening pos komis, serat punika kawas- tanan serat wesel dene serat wau kakintuna dhateng tuwan Jaspress ing Surakarta, ingkang dados kuwasanipun Tuwan Degrootkolep en ko supados arta punika kenginga katampenan dening tuwan Jaspres wau wonten ing kantor Surakarta. Tuwan Dhegrotkolep en ko. Kulawisudhan sapanunggilanipun. Raden Mas Ariya Atmawijaya, Mayor Kapaleri Lesika M angkunegaran kaundur saking kalenggahanipun kalayan kurmat dening kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara. Raden Mas Panji K......(rusak)...Atmaja, Ritmester kapaleri Lesiyunka Mangkunagaran kakula wisudha dening kanjeng Gusti Pangeran adipati Ariya Mangkunagara dados mayor Kapaleri lesiyunka mangkunagaran.
Kanjeng Tuwan A.Dhek......Asisten residhen ing Indramayu Paresidhenan Cirebonkaparingan pamit kalih tahun dhateng Nagari Walandi, amargi........ sakit Kanjeng Tuwan C.Wigeres kala.......dados Residhen ing Cirebon sarta ingkang saweg wangsul saking pamit dhateng nagari Walandi, kakula wisudha dados Residen.........Prabalingga. Kanjeng Tuwan C.C.Throm kalawa....sekretaris ing Parisidhenan Surabaya sarta ingkang saweg wangsul saking pamit dhateng nagari Walandi, kakula wisudha.....asisten residhen ing tanah kilen saubenge betawi. Pawartos warni-warni. Ing Batawi sapunikanipun wonten teteladanipun.....bab gugon tuhoniun titiyang jawi, kados ing ngandhap punika cariyosi- pun. Tuwan Jonghun kala taksih gesangipun kaanggep dening titiyang jawi kados anglangkungi sasamining manungsa, sarta kakinten manawi asrawungan kaliyan iblis, sreng makaten kuburanipun Tuwan wau kadhudhuk dening tiyang jawi, sarta tabelanipun kabikak, wekasan titiyang wau sami sumerep ig kayektosanipun manawi Tuwan Jonghun saestu pejah, menggah jisimipun boten kaarubiru, amargi titiyang wau ljeng sami sumerep manawi anggenipun gugon tuhon kalintu. Ing Palabuha Prangkrik sapunikanipun adamel baita ingkang kawastanan baita srutu, amargi saking warninipun kados srutu, menggah dadamelan baita ingkang kados makaten punika, kayek- tosan bilih sakalangkung rikat lampahipun sarta prayogi kadadosanipun. Cariyos ingkang satuhu amratelakaken bilih Kanjeng Gupremen
mendhet wah anyaekaken margi alit ingkang amung kenging kaambahi kapal wawratan saking tapel watesing Kedhu utawi ing Rejen dhateng ing Weleri, badhe kawiyaraken kenginga kawe- dalan ing Grobag, mila manawi katimbang saking kathahing pambektaning kopi medal ing margi punika, kathahipun 50000, dhacin sarta sarem kirang langkung saking 1200 koyan tuwin uwos sakalangkung kathah , punika para titiyang kedah sami angalembana kalayan binghaing manah dhateng pranataning Kanjeng Gupremen bab anyaekaken margi punika wau. Eloking wawalesipun tiyang estri. Kanjeng Raja Aleksis ing Ruslan boten sanes ingkang kagalih amung karaharjaning abdinipun mila abdi sadaya sakalangkung remen dhateng sang nata, panuju satunggil dinten kanjeng raja gerah sanget para dhukun ingkang sami kondhang ingkang saged dipun anjampeni, boten saged anyengangaken gerahipun sang nata, malah gerahipun sangsaya sanget, kala smanten ing nagari Ruslan sampun kuwatos manawi kanjeng raja boten saged senggang malih, anunten wonten undahng-undhang dhateng para abdi dalem ing Ruslan sabawahipun sinten kemawon ingkang gadhah seserepan dhateng jampi, katimbalan lumebet dhateng kitha ageng ing Moskwo, kapurih kacoba anjampeni sang nata, dene sinten ingkang saged anyenggangaken gerahipun Kanjeng raja, badhekaganjar ingkang sakalangkung kathah, boten ngan- tos lami ing Moskwo kebak dhukun ingkang sami dhateng skaing pundi-pundi, pangajeng-ajengipun para dhukun wau, sageda anyengangaken gerahipun kanjeng raja, sarta pikantuka ganjar- anipun ananging gerahipun sang nata malah sangsaya sanget andadosaken kuwatos tuwin susahing para abdi sadaya. Wonten tiyang estri satunggil punika kasakitaken manahipun dhateng ingkang jaler, mila tiyang estri gadhah kaengetan badhe amales dhateng ingkang jaler, lampahipun wawales elok kados ing ngandhap punika cariyosipun. Tiyang estri sowan dhateng ngarsanipun pangagenging nagari Ruslan aturipun dhateng pangageng wau bilih ingkang jaler
sumerep wawadosing jampi ingkang saged anyenggangaken gerahi- pun sang nata, boten mawi wonten sumelangipun, jampi wau manawi kaangge anjampeni kanjeng raja, mesthi boten cidra lajeng senggang, anangging ingkang jaler sanget kedah boten purun anjampeni gerahipun sang nata malah ingkang estri sampun kathah panggubel tuwin panguman-umanipun dhateng ingkang jaler supados anjampenana dhateng kanjeng raja, ananging tansah kekah kemawon boten purun anjampeni mila tiyang estri kalampahan sowan wonten ngarsanipun pangageng- ing nagari Ruslan amargi saking kuwatosingmanah, bilih kan- jeng raja kalajeng seda, punapa dene amargi saking sakiting manah, bab boten purun anjampeni wau.Pangagenging nagari sanalika dadawah animbali dhateng bojonipun tiyang estri, sareng punika sowan lajeng kaum.....sakalangkung sanget dening pangagenging nagari prakawis anggenipun boten praduli dhateng panjenengan sang nata, ingkang sakalangkung utamini- pun tuwin kapundha-pundhi ing para abdi sadaya, nunten kaan- cama.....kaukum manawi taksih kekah anggenipun boten purun anjampeni sang nata, pangandika pangagenging nagari wau bilih saged anyengganggaken kanjeng raja punika bahde andadosaken jalaran saged pikantuk pangapunten, tiyang wau sakalangkung gumun amireng pangandikanipun pangagenging ingkang kados makaten wangsulanipun manawi kalintu anggenipun amestani dhukun dhateng jampi sayektosipun dede dghukun sarta boten gadhah seserepan sakedhika dhateng ......malih boten sumerep jampinipun ingkang saged anyenggangaken gerahipun kanjeng raja, manawi jampi wau, amesthi sampun rumiyin rumiyin sowan wonten ing ngarsanipun pangagenging .....anjampeni gerahipun sang nata. Sanadyan aturipun tiyang wau leres tuwin temen-temen panga- genging nagari boten apitados malah kagalih amargi saking anggenipun boten purun kemawon anjampeni dhateng sang nata, nunten kabawahan malih dening pangagenging nagari, kinen anjampeni kanjeng raja, sarta kaancam mancam manawi taksih kekah ing pamoponipun badhe tampi pidudukanipun pangagenging nagari wau, anananging tiyang punika tansah taksih kekah ing pamoponipun wekasanipun pangagenging nagari anglampahaken para priyantun ingkang sami nyepeng pangadilan, kapurih angrembag bab paukumanipun tiyang ingkang sumerep wadosing jampi ingkang saged anyenggangaken gerahipun kanjeng raja, mongka boten purun anjampekaken para priyantun ingkang nye- peng pangadilan wonten sawatawis ingkang sami angrujuki dhateng paukuman pejah, wonten sawatawis malih ingkang rujuk dhateng ukuman gebag, tiyang wau kagebagana saben dinten
ngantos amedharaken ingkang dados wadosing jampinipun sang nata, ing wekasan paukuman gebag punika ingkang kalampahak- en, tiyang wau lajeng kasapu sareng sampun kabekta dhateng ing kunjaran enjingipun inggih ksapu malih,. Sareng sampun kasapu kalih dinten ingkang kapisakitan apia- taken punapa ingkang dados pratandha piyambakipun ingkang anggep dhukun, nunten kaserepaken bilih saking paturaning bojonipun piyambak ingkang boten wonten sumelangipun, sanali- ka ingkang jaler sanget nepsu, sarta angancam-ancam dhateng bojonipun badhe kawales bab anggenipun sampun anglampahi kasakitan awwit saking padamelanipun ananging titiyang sami amanah, manawi anggenipun nepsu wau awit saking kaduwungipun badhe amedharaken wawadosing jampi wau, mila lajeng kasapu langkung dangunipuntuwin sanget, sareng badhe kasapu ing tigang dintenipun sarta ing waktu punika kasanjangan manawi badhe boten sampunana anggenipun anyapu, ngantos amratelakak- en ingkang dados swadosing jajampi, kala samanten tiyang ingkang kasakitan lajeng anyagahi, badhe anjampeni dhateng sang nata, ananging anedha inah kaawanwelas dinten, supados sageda amernek ingkang dados jampinipun, panyuwunipun inah wau kalilan dening pangagenging nagari sareng sampun tiyang wau lajeng anglempakaken sawarnining thuthukulan ingkang wonten sapinggiring lepen thuthukulan wau badhe kagodhog supados kadamel siram dhateng sang nata.........sanipun sang nata lajeng senggang, anddosaken gumuning manahipun tiyang kang paring .....dene jampinipun saged anyenggangaken gerahi- pun sang nata,wasana tiyang wau angsal ganjaran mawi kadhawa- han pilih piyambakipun purun -purun anganiaya dhateng ingkang estri lan kasapu malih kados ingkang sampun kalampahan, amargi para abdi sadaya .......bilih sanggangipun sang nata punika jalaran saking bojonipun. [......]: rusak sekali
Angka 20, 18 Agustus 1864 Pawartos warni-warni Surabaya kaping 3 AGustus 1864. Wonten tiyang jawi satunggil agigriya ing kampung Ampel dhistrik Kota, punika sasampunipun sembah hyang lajeng tilem wonten ing ngamben, semahipun sareng sumerep manawi ingkang jaler tilem wonten ing ngamben nunten kagugah, ananging ingkang jaler wau boten saged ebah, tuwin boten enget amung mriatipun kemawon taksih meleksarta asring-asring kaeremaken, ingkang estri boten sakeca manahi- pun sanalika lajeng angundang dhukun, ananging jampining dhukun boten saged kalebet amargi cangkemipun sampun kanc- ing, kathah kemawon tarekahipun ambikak cangkem wau, ananing tansah kancing kemawon, ngantos pitung dinten tiyang punika boten anedha tuwin boten ngombe, wasana dipun kutugi dening dhukun, ananging boten saged saras, sareng sampun angsal kalih dinten lajeng pejah. Wonten pawartosipun manawi raja ing Siyam saking anggenipun papara medal ing tanah jawi, punika krs badhe tindak dhateng Samawis, pinten laminipun anggenipun badhe kendel wonten ing Samawis punika dereng tamtu. Ambon kaping 11 Juli 1864 kala wulan ingkang sampun kalampa- han ing Ambon ambidhalaken prajurit dhateng pulau Seram tuwin anggebag kampung ing tiyang alapuru ing Maraunu. Titiyang alapuru wau sami mopo, angaturi pamundhutipun Kanjeng Gupre- men tetempah, bab anggenipun sami angethoki sirah ing titi- yang, ing dalem kawanwelas dinten para prajurit sampun wang- sul, dene kadadosanipun bilih rajanipun akanthi rencang sadasa ing sapunika sami lumajeng mangidul wasana lajeng kacepeng dening kanjeng tuwan Asisten Residhen Niwenassen ing Saparuwah. Pawartos saking Dhitslan wonten titiyang sadherek titiga wedalan ing Dhitslan sami dadosgrap sadaya, punika titiga pisan angabdi dados militer, ingkang sepuh piyambak awicanten dhateng Onderopsir satunggil bilih piyambakipun salamining gesang boten purun kekerengan kalayan Kestul. Amargi kaawisan ing agaminipun, pawicantenan punika kamirengan ing kumendha- nipun ingkang lajeng dhadhawah animbali dhateng sadherek
sepuh piyambak wau, ingkang kala samanten sampun dados litnan sareng sowan wonten ing ngarsaning kumendhan lajeng kaangu, punapa yektos ingkang dados wicantenipun manawi boten purun akekekrengan kalayan kestul awit saking lampahing agaminipun, Litnan angakeni, sasampunipun sadherek kakalih sami katimba- lan dening Kumendhan inggih kadangu, punapa boten purun ugi kekerengan kaliyan kestul amargi saking lampahing agaminipun, wangsulanipun sadherek kakalih wau inggih sami kados ingkang raka, sareng makaten kumendhan dhadhawah anglebetaken ing serat ingkang dados paturanipun, sadherek titiga inggih sami angleksanani, sareng sampun kumendhan lajeng anglapuraken dhateng pangagengipun, kadadosanipun sadherek titiga sami kaundur saking kalenggahanipun. Sumur Umbul ingkang saweg sapisan wonten ing Surakarta. Awit panjenenganipun ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan Paku- buwana ingkang kaping IX, ing salebeting kadhaton wonten sumur umbul, menggah ingkang kagungan panggalih rumiyin badhe yasa sumur umbul punika swargi ingkang Sinuhun Kanjeng Susu- hunan Pakubuwana ingkang kaping VII. Awit saking pitedahipun Kanjeng Tuwan Jendral Bisken ingkang waunipun dados wakil Residhen ing Surakarta, pangebring sumur umbul wau kajibahaken dhateng tuwan Tessen Arsitek Irsteklas ingkang sampun pensiun, Tuwan Tessen punika kala waunipun dados bau mister wonten ing Ambarawa laminipun langkung saking tiga likur tahun. Amargi saking kikirangan sawatawis pangeburing sumur umbul wau saweg kawiwitan kala kaping 20 Juni ing tahun 1863. Kala kaping 30 April ing tahun punika pangeburipun wau kakendelak- en amargi ngentosi dhatenging srumbung ingkang alit-alit, ing waktu punika lebeting sumur wolung dasa gangsal Lo Nederlan utawi meh 270 kaki rilan, sarta amedalaken toya ingkang sakalakung sae kadamel angunjuk kathahipun ing dalem sadinten sadalu sakethi Eka Netherlan.
Ing sapunikanipun Ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan karsaha yasani sumbur umbul malih wonten panggenan celak ing Masjid Ageng, pangintenipun para titiyang, manawi boten wonten sumelanging manah, bilih karsa dalem ayasa sumur umbul wau teteladhanipun prayogi badhe katurut dening ingkang sinuhun kanjeng Sultan ing Ngayogyakarta, tuwin Kanjeng Gusti Panger- an Adipati Ariya Mangkunagara ing Surakarta, saha Kanjeng Gusti Pangeran Adiati Ariya Pakualam ing Ngayogyakarta, andadosaken kurmatipun ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan tuwin ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Punapa dene kurmatipun Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara Tuwin Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ariya Pakualam sarta andado- saken kauntunganipun para titiyang alit. Sanajan sitining kang ngandhap ing Surakarta saweg kaserepan sakedhik boten wonten kuwatosipun manawi tiyang purun ngebur damel sumur umbul enggal wonten ing panggenan celak sumur umbul ingkang sampun dados wau, kaebur lebetipun 270, kaki rinlan sarta saged amedalaken toya ing dalem sadinten sadalu sakethi Ekan Nederlan, awit panggenan ingkang badhe kadamel sumur enggal wau langkung andhap kaliyan panggenanipun sumur umbul ingkang sampun dados kaotipun kirang langkung saking 2 1/2 Elo utawi 8 kaki wondening kathahing toya ingkang medal ing dalem sadinten sadalu saben kirang mawi-mawi anggenipun anglangkungi inggiling wedalipun toyakalayan srumbung. Manawi badhe damel sumur embul enggal, punika kapratelakaen rumiyin bilih wrageatipun sumur umbul ingkang wonten salebet- ing kadhaton kados ing ngandhap punika. Lamining padamelanipun 2014 jam utawi 290 dinten ing dalem sadintenipun anyambut damel 6 ngantos 7 jam dene ingknag sami anyambut damel sadaya ing ngandap punika: Pandhe 528, tiyang satunggilipun kabayar 70 dhuwit gunggung 439 rupiyah tembagi langkung 60 dhuwit. Mandhor 314, tiyang satunggilipun kabayar 50 dhuwit gunggung 157 rupiyah tembagi. Kenek 1282, tiyang satunggilipun kabayar 40 dhuwit gunggung 872, rupiyah tembagi langkung 80 dhuwit.
Glidhik 100, tiyang, tiyang satunggilipun kabayar 25 dhuwit gunggung 25 rupiyah tembagi, dados gunggung sadaya bayarani- pun 1414 rupiyah tembagi langkung 40 dhuwit utawi, 1245 rupiyah pethik langkung 40 dhuwit. Padamelanipun rumiyin gudhang pandheyan tuwin sanesipun 2707 rupiyah langkung 79 dhuwit. Atumbas tosan wonten ing Surakarta, 3486 rupiyah langkung 32, dhuwit. Saking nagari Walandi pirantos bor tuwin srumbung tigang warni kalih setel agengipun wonten ingknag kirang langkung saking 8, 7, tuwin 6 dim rinlan, sasetelipun ingkang regi kirang langkuing saking 3000 rupiyah kaetanga manawi wonten ingkang risak kalanipun kaangge kirang langkung 400 rupiyah saking pengaosing kirang langkung 4000 rupiyah. Srumbung enggal ingkang langkung alit tuwin bur, ameling dhateng Surabaya regi 3000 rupiyah balanjanipun ingkang amriksani pandameling sumur wau, ing ngriku-ngriki sanes kaetanga kemawon ing dalem kalih welas wulan laminipun 480 rupiyah kawewahan ing wragad manawi pangeboripun langkung dening kalebetaken tuwin manawi wonten pakewed sapanungggal- anipun kenging kaetanga manawi adamel sumur umbul ing Sura- karta wragadipun mboten langkung saking kalih leksa rupiyah. Wondening pirantos bur wau manawi sampun damelipun taksih kenging kaangge angebur sumur enggal malih. Celaking Paris kithaning ageng ing nagari Prangkrik dereng lami angebur sumur satunggil ingkang lebnetipun kalih ewu kaki, wragadipun telas gangsal kethi rupiyah, sumur punika amedalaken toya kathahipun woluas yuta Ekan Nederlan ing dalem sadinten sadalu. Katandhan Omelah. Pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis. Undhang-Undhang Kanjeng Gupremen sampun anglilani dhateng pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis adamel loterei yatra kathahipun 150000 rupiyah. Kathahing lot 3000 iji, satunggil-tunggilipun regi 50 rupi- yah. Lot wau badhe kadamel saprapatan sartas tiyang kenging tumbas lot wetah, utawi sapalih tuwin saprapat lot. Ing ngandhap punika pratelanipun launtungan ingkang medal saking loterei wau. kauntungan ingkang kapisan ... 50.000 rupi-
yah kauntungan ingkang kaping kalih... 25.000 rupi- yah kauntungan 1000 rupiyah 10 iji gunggung 10.000 rupi- yah Kauntungan 500 rupiyah 20 iji, gunggung... 10.000 rupi- yah Kauntungan 300 rupiyah 40 iji gunggung... 12.000 rupi- yah kauntungan 200 rupiyah 40 iji gunggung... 8.000 rupi- yah Wah malih nomering lot ingkang medal rumiyin sara ingkang medal wekasan satunggil-tunggilipun angsal ganjaran 1500 rupiyah, gunggung... 3.000 rupi- yah sadaya gunggung... 150.000 rupi- yah Sinten ingkang badhe tumbas lot sami akintuna serat dhateng para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika, serat wau kedah kabayar dening ingkang angintunaken, panumbasipun lot mawi kabayar kenceng. Ing Samawis dhateng tuwan Dhegroot Kolep en ko tuwin tuwan Y.G.Sedhering Ing Batawi dhateng Tuwan G. Kolep en ko Ing Surabaya dhateng Tuwan Timekolep en ko Ing Salatiga dhateng Tuwan W.Igendherat Ing Surakarta dhateng Tuwan F.H.Jaspres Ing Ngayogyakarta dhateng Tuwan C.F.Philip. Samongsa loterei wu sampun kamainanken ingkang gadhah lot wetah utawi papaliyan tuwin saprapatan ingkang kaleresan angsal kauntungan utawi ganjaran kenging anampeni arta pamenangipun saking Tuwan Y.G.Sedhering ing Samawis kawange- nan lami-laminipun ing dalem wolungdinten ananging tiyang wau amawi anedhahena sarta amangsulna lotipun punapa malih arta pamenangipun mawi kacengklong ing dalem satusipun 25 ruipi-
yah minongka dados kauntunganipun sakalempakan main musik ing komidhi Samawis, menggah dinten pamainipun loterei badhe kalimrahaken ing tembe, pamainipun badhe kalampahan wonten ing Samawis katingalaken ing ngakathah mawi kjenengan dening Notaris. Bilih sampun dumugi ing wawangen mangsanipun amainaken Loterei, mongka cacahing lot 3000 iji dereng pajeng sadaya, pamainipun loterei punika inggih badhe kalampahan ugi, anang- ing kathah ing arta kauntungan tuwin ganjaran badhe kasuda, katimbangkaliyan kathahing lot ingkang boten pajeng wau. Ingkang sami ngereh pakalempakan main musik ing komidhi Samawis. Katandhan tuwan H.H.Borel Katandhan Tuwan Y.P.Ossenbriggen Katandhan Tuwan Y.G. Sedhering Tesurir Katandhan Termir Sekretaris.
Angka 21, 25 Agustus 1864 Kulawisudhan sapanunggilanipun. Kanjeng Tuwan Y.M.Panmerkesetin kala waunipun dados sekreta- ris Paresidhenan ing tanah Borneyo sisih kilen ingkang dereng lami mentas wangsul saking pamit dhateng nagari Walandi, ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen tuwin Magistrat ing Makasar. Tuwan Mayor C.M.E.Phandhedhenmer, awit saking panuwnipun anggenipun dados Mayor kalayan kurmat mawi kaparingan pensi- yun saha pangkatipun Letnan Kolonel tituler. Pawartos warni-warni Padamelan margi kareta asep ing Samawis dhateng Surakarta tuwin Ngayogyakarta sapunikanipun kagelak kalayan tumemen boten mawi kendel, menggah ingkang sami anyambut damel ing margi wau langkung saking tiyang 1700, sarta sampun lebih sanget salajengipun margi medal ing saantawisipun rawi-rawi anrajang wana. Cariyos ingkang saking Tuban anyariyosaken kados ing ngandhap punika: Kala kaping 28 wulan Juli ingkang sampun kapengker titiyang ing Tuban sampun sami kuwatos ing manah, bab wontenipun lindhu ngantos rambah kaping gangsal, mawi sabawa gumrubug ing sangandhaping siti, menggah ebah-ebah ing siti ingkang kapisan wanci enjing pukul sadasa, ingkang kaping kalih wanci dalu pukul satengah kalih welas, ingkang kaping tiga, saka- wan tuwin kaping gangsalipun wanci dalu pukul satengah sa- tunggil, ebahing siti karaos sanget sarta dangunipun gangsal sekondhe, dandosan griya ingkang gumantung sami mobnat mabit, dene ebahing griya ngantos kori, jandhela tuwin gendhengipun sami mungel kumreteg. Wondening ebahing siti ing waktu punikaelok sanget sanes kados ingkang rumiyin rumiyin,amargi siti ingkang ebah amung swatawis gangsal wonten ing dhistrik Rengel mila kakinten
manawi ebah ing siti wau saking redi-redi ing Tuban, para redi ing Tuban sapunika manawi katimbang kaliyan redi redi ingkang medalaken latu ing tanah Jawi inggilipun sapele saking saganten, ewadenten redi redi ing Tuban punika anga- neh-anehi awit saking kathah ing guwa-guwanipun ingkang kenging kasamekaken kados kawah ing redi ingkang sampun ical urubipun, menggah ing redi-redi Tuban punika kathah sanget padhasipun, bilih kapendhet saking ungeling siti manawi kawedalan ing kareta wonten ing margi ageng ing Tuban dhateng ing Bojanagara, kakinten manawi salebeting siti kathah growonganipun, wasana ebahipun siti sawatawis saking ler mangidul. Ing Osterik kala ing wulan Mei ingkang sampun kapengkerwonten tiyang pejah umuripun 132, tahun, kala ing tahun 1756, tiyang wau tumut perang pitung tahun wonten ing Dhitslan, sabakda- nipun perang nunten arabi, ananging semahipun pejah boten ngantos patutan, sareng ngumur 107 tahun arabi malih angsal tiyang estri ingkang ngumur 19 tahun sarta patutan kalih kaliyan tiyang estri wau, jaler satunggil estri satunggil, ingkang jaler sapunika umur 25 tahun , tiyang wau dumugi ing pejahipun taksih sae kaengetanipun sarta sal;aminipun gesang dereng nate sakit sapisan kemawon. Ing Englan angumbulake ting alit satunggil ingkang kacepengan ing tiyang kalih dasa, titiyang wau sami kirang pangatos- atosipun amargi tangsuling ting wonten ingkang katangsulaken ing bau utawi ing ngawakipun supdos langkunga kuwat anggeni- pun anyepengi tangsul, sareng ting saweg malendhung sawatawis lajeng amumbul boten saronta, dene tiyang kalih dasa wau katutipun bekta mumbul, ananging panuju bgja ting wau ka- tanggrok lajeng suwek dhawah ing ngandhap, andadosaken luwar- ing para tiyang wau saking anggenipun badhe papara wonten ing ngawang-awang, tiyang kakalih ingkang sami kataton sanget ngantos kakinten badhe pejah.
Ing tanah Walandi wonten lalampahan ingkang anedhahaken bilihrare punika boten kenging dipun pitados, kados ing ngandhap punika cariyosipun. wonten rare kakalih ingkang sami umur kirang saking gangsal tahun, rare kakalih wau sami dolan wonten ing kandhang mendha ingkang suweng,. Sareng ingkang gadhah kandhang menda panuju langkung ing ngriku, aningali manawi rare ingkang satunggil dipun gantung dening rare satunggilipun ingkang kaot sepuh, sanalika tiyang wau anguculi rare ingkang kagantung, sarta kabekta dhateng ing salebeting griya, wonten ing ngriku rare wau lajeng enget, ingkang punika pangajeng-ajengipun para titiyang ing ngriku rare wau sageda gesang malih. Pawartos ingkang saking tanah Prangkrik amratelakaken manawi dereng lami wonten tikus lumebet dhateng patilemanipun rare taksih alit, darijinipun rare sadaya, tuwin kupingipun sapa- lih telas kakrikitan ing tikus wau. Kanjeng raja Aleksander ing Ruslan manawi ameng-ameng, atin- daka utawi nitih kareta saben kaetut wingking dening kalange- nan dalem sagawon cemeng ageng, ingkang wedalan saking Phin- lan, sagawon punika sakalangkung tumaketipun dhateng kanjeng raja, sarta boten nate pisah, makaten ugi kanjeng raja inggih katingal sakalangkung remenipun dhateng sagawonn wau boten kenging katilapan sakedhap kanjeng raja lajeng kuwatos ing ggalih, asring kemawon para titiyang sami mireng swaranipun kangjeng raja animbali dhateng sagawon punika, menggah ageng- ing sagawon sami kaliyan Sima barong ingkang taksih nem, sarta tutut kadamel dolanan dhateng para pangeran ingkang taksih sami timur, asring kemawon titiyang sami angemu kuwatos bilih para pangeran timur wau kabanting dening saga- won ingkang rumeksa dhateng panjenenganipun sang nata.
Pawartos ingkang medal saking telegrap anyariyosaken manawi kala tanggal kaping 25 Juni ingkang sampun kapngker, kanjeng raja ing Wirtembureg tanah Dhitslan seda wonten ing kitha Satutgar. Ing sanalika kanjeng tuwan Phanwik Erlin ingkang dados rat tuwin sekretarisipun knjeng ratu garwanipun kanjeng raja, sareng mireng bab sedanipun kanjeng raja wau, gepah bidhal dhateng kalangenanipun kanjeng raja ing lo, dening kanjeng ratu sahabdinipun wanci pukul kalih siyang inggih lajeng bidhal saking ing Lo dhateng Satutgar. Wondening ingkang anggentosi panjenenganipun sang nata, punika kanejng pangeran adipati Karel Predherik Aleksander, ingkang miyos kala kaping 6 wulan Maret 1823, kala kaping 12 Juli ing tahun 1840, Kanjeng Pangeran Adipati wau akrama angsal putri ing Ruslan anama Olgah Nikolenah, putranipun swargi kanjeng raja Nikolas ingkang kaping 1 ing Ruslan. Wonten Pujongga anama Tuwan Dresse, pejah wonten ing tanah Wlandi, punika gadhah weweling nalika taksih gesangipun, manawi pejah kinen ambedhel, sareng kalampahan kabedhel lajeng tetela manawi manahipun ing salamining ngagesang boten wonten ing panggenanipun ingkang leres limrahing ngakathah, manah wau dumunung wonten salebeting gembung ingkang sisih tengen dene pejahipun boten saking jalaranipun dumununging manah wau wonten ing pangggenan ingkang boten limrah ing titiyang kathah. Ngantos sapriki dereng kaserepan bilih ampasing rosan agadhah wawatek ingkang pantes kamanah, dene ingkang sampun kaserepan bab kanggenipun ampas wau amung kabongkokan kadamel kajeng besmi, utawi kadamel tatedhaning kwan. Lalampahan kapanujon kados sampun kathah lalampahing pamang- gih saking saserepan, dereng lami wonten tiyang sumerep wawateking ampas Rosan, ing salaminipun tiyang boten gadhah panginten manawi ampas wau gadah wawatek ingkang kados maka- ten, mila salajengipun manawi anetepi ingkang dados panyoba, Rosan punika boten amung anyukani gendhis ing ngakathah kemawon inggih badhe andadosaken jampi ingkang sakalangkung sae, kados ing ngandhap punika cariyosipun: Sawatawis wulan laminipun tuwan dhokter Torsetaon katimbalan dhateng parentah, kapurih amriksani jisiming tiyang jaler ingkang kapanggih kaurugan ing ngampas rosan, sareng kaprik-
sanan tuwan dhokterwau sakalangkung gumunipun manawi jisim boten wonten ambetipun tiyang pejah, sarta boten amalembung malah garing, Pamanggihing saserepan punika tuwan dhokter ing waktu punika dereng purun anyariyosaken ananging sanalika angempakaken panyoba, amendhet bathang kewan kaurugan anang- ing sanalika angempakaken panyoba, amendhet bathang kewan kaurugan ing ampas Rosan kadadosanipun pamanggih wau kayekto- san. Sareng tuwan dhokter sampun tetep ing pamanggihipun wau, manawi sumuking ampas Rosaningkang taksih enggal dados hawa resik tuwin panulaking karisakan, mila tumunten amanah kang- gening Rosan kadamel jampi panulaking sasakit ambah-ambahan tuwin sasakit ingkang anulari, sarta kalimrahaken dados jampi. Kala samanten ing griya sakit kathah tiyang sakit ingkang sami gadhah sasakit kadhas-kudhis tuwin sasakit awoningkang nguwatosi, sarta anunulari, tuwan dhokter nunten aken amendh- et tong sawatawis kaisenan ing ngampas Rosan dipun dekekaken wonten ing salebeting griya sakit sarta asring asring kasan- tunan enggal. Boten ngantos dangu hawaning griya sakit dados resik, sasakit awon ingkang nguwatosi sarta nunulari wau ical, boten wonten titiyang ingkang katularan ing sasakit punika, anjawi saking ingkang sampun gadhah sasakit awon ingkang nguwatosi sade- rengipun ing griya sakit kadekekan ampas Rosan. Ing tokonipun Tuwan Dhegrootkolep en ko ing Surakarta tiyang saged pikantuk lading panyukuran damelan Inggris lading Pangaretan pirantos panyeratan kadosta kertas kalam mangsi sapanunggalanipun tindhih serat mawi jam, punapa malih arloji mas tuwin pethahk an sadaya sae lampahipun sarta rante erloji mas. Barang-barnag punika kawade sakalangkung mirah reginipun bayar kenceng. Loteri arta minongka kauntunganipun komidhi ing Surakarta.
Pamainipun loterei arta kaunduraken malih awit saking wonten pambenganipun sawatawis, ananging boten kenging boten kedah kamainaken ing dinten Rebo kaping 28 wulan September ing ngajeng punika, wonten ing griya komidhi pukul sanga enjing. Wondening lot wetah tuwin lot paliyan tiyang taksih saget pikantuk wonten ing griyanipun tuwan C.L.Y.PanOndhendhorep. Terang saking para tuwan ingkang angereh komidhi ing Surakar- ta. Katandhan Sakretarisipun Komidhi wau. Tuwan C.L.Y.Panond- hendhorep. Ingkang kasebut ing serat Jurumartani kala kemis kaping 18 Agustus punika bab balanjanipun ingkang mriksani pandameling sumur umbul kapratelakaken 480 rupiyah ing dalem kalih welas wulan punika lepat leresipun 4800 rupiyah ing dalem kalih welas wulan.
Angka 22, 1 September 1864 Kulawisudhan Sapanunggilanipun. Ingkang kasebut ing serat kakancinganipun kanjeng Tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendral ing Nederlan Indiya, katitimangsan kaping 18 wulan Agustus 1864, angka 1a, sampun andadosaken sarengipun Kanjeng Raja, Kanjeng Tuwan Mister H.C.Phanderwik Litrat Luhur ing Nederlan Indiya, awit saking panuwunipun piyambak ing mangke kamantunan kalayan kurmat saking angggenipun dados Litrat Luhur ing Nederlan Indiya, mawi katamtokaken taksih anglampahana ing padamelanipun ngantos manawi sampun wonten ingkang anggentosi. Kala ing dinten Kamis kaping 22 wulan Mulud ing tahun Wawu angka 1793, awit saking karsanipun ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan ing Surakarta, Raden Mas Mayor Ariya Kusumanagara, Abdi dalem Mayor Ajidana prajurit dalem jawi lebet kaangkat dados abdi dalem Litnan Kolonel prajurit dalem jawi lebet sadaya, mawi kapatedhan nama raden mas Litnan Kolonel Ariya Cakrawinata. Raden Mas Kapitan Kudanaratphada, Rit Mister Prajurit Dalem Tamtama, kaangkat dados Mayor prajurit dalem tamtama, kapat- edhan nama Raden Mas Mayor Ariya Pringgawinata. Raden Mas Mayor Ariya Danu Winata, Mayor Prajurit Dalem Jayengastra, kaangkat dados Mayor Prajurit dalem miji pilih, taksih anama Raden Mas Mayor Ariya Danuwinata. Raden Mas Panji Jayeng Kusuma, Kapitan Nem Prajurit Dalem Tamtama, kaangkat dados Mayor Prajurit dalem Jayengastra, kapatedhan nama Raden Mas Mayor Ariya Bratawinata. Raden Mas Kapitan Trunakusuma, Kapitan ajidan kaangkat dados mayor Prajurit Dalem Trunasura, Kapatedhan Nama Raden Mas Mayor Ariya Ranu Winata. Raden Mas Mayor Ariya Wirya Winata, Mayor Prajurit dalem Jayasura, kaangkat dados Mayor Prajurit dalem Jaya Tetona,
taksih anama Raden Mas Mayor Ariya Wirya Winata. Raden Kapitan Jayapremadi, kapitan prajurit dalem Jayataka, kaangkat dados Mayor Jayataka, kapatedhan nama Raden Mayor Jayawinata. Raden Mayor Suralaya, ingkang wau Mayor Prajurit dalem kawan- dasa cemeng, kakangkat dados Mayor Prajurit Dalem Jayasura, kapatedhan nama Raden Mayor Kertawinata. Raden Mayor Surawinata, Mayor Prajurit dalem Trunasura, kaangkat dados Mayor Prajurit dalem Jagapraja, taksih anama Surawinata. Pawartos warni-warni Surabaya kaping 24 Agustus 1864, wonten cariyosipun satuhu, manawi Kanjeng Gupremen sampun amaringi lilah dhateng tuwan Kwai tuwin tuwan Esuse, adamel margining kareta asep ingkang karetanipun katarik ing kapal wonten saantawisipun tanah Malang kaliyan pasuruwan kadamel tumpakaning titiyang manawi kekesahan tuwin ambekta barang-barang, mawi katamtokaken manawi margi kareta asep wau badhe kapaosaken dumugi ing Surabaya, punika para tuwan kakalih wau badhe kapikantukaken lilah rumiyim akaliyan titiyang sanesipun. Cariyos ingkang saking timur Kupang, anyariyosaken bilih ing Timur Kupangkikirangan uwos, manawi boten angel kadhatengan uwos saking sajawining tanah ngriku, para tiyang sami kuwa- tos bilih badhe boten wonten ingkang katedha. Para tuwan ingkang sampun kalilan adamel margining ambekta barang-barnag tuwin pamedaling siti saking Samawis dhateng ing Malang, tuwin skaing Malang dhateng Ngayogyakarta, punika Tuwan W.Koresdhepris Tuwan Mister, F.Altimis, Tuwan
Jonghir Mister, F.Yuniyupanemer, tuwan Y.Panmanen, tuwan F.G.Setik tuwin Tuwan Y.A.Setok. Ing dhusun Wiyara bawah Ngayogyakarta wonten tiyang estri ingkang sampun gadhah bojo, manawi kaetang saking anggenipun alaki dereng dumugi ing laminipun sampun patutan anak sanga- kaliyan ingkang jaler, sapunikanipun anak sanga wau ingkang gesang nenem, ing waktu punika tiyang estri wau amratelakaken pikajenganipun dhateng dhukunbilih salajengipun boten purun amanak malih, nunten dhukun anyukani isyarat jampi, wetengipun tiyang estri kaurut kakosok ing asta, tuwin kathah kemawon tarekahipun sarta amumule mawi tindhih arta tuwin kadonganana, kadadosanipun tiyang estri taksih amanak malih, wanci enjing medal rare satunggil, siyangipun malih satung- gil sareng sonten medal malih rare satunggil ing dinten enjingipun inggih medal rare malih satunggil dados gungung rare sakawan ingkang lajeng sami pejah sadaya boten dangu saking anggenipun alair, dene embokipun inggih tumunten pejah. Serat saking Surakarta anyariyosaken kados ing ngandhap punika: Ing Klaten tuwin ing sakiwa-tengenipun wonten kecu tuwin pandung sakalangkung kathah kacepengan sarta barang barang ingkang kapendhet ing kecu tuwin pandung sami kapanggih, menggah ingkang sampun kacepeng langkung saking tiyang 40 dene cariyosipun ing titiyang, manawi kathah tiyang jawi ingkang saking turunan ageng sami kaembet tumut angecu. Kanjeng Raden Adipati Sasradiningrat anggenipun wonten ingK- lathen sampun sawatawis dinten laminipun. Serat saking Mentok, anyariyosaken manawi kala kaping 13 wulan Juli ingkang sampun kpangker, wonten baita kapal Ing- gris anama Isleomai, kandhas wonten celak ing Tanjung bawah Toboali, ing panggenan ngriku kala ing ahun ingkang sampun
kalampahan punika inggih wonten baita kapal kandhas anama Sarlesenri. Menggah ingkang dados pangagenging baita kapal wau ingkang anama Grahi, tuwin titiyang ingkang numpak tumunten sami kesah saking baita kapal punika, sarta lajeng anumpak ing baita kapal sanesipun ingkang wonten celak ing panggenan kandhasing baita kapal wau, punapa dene pangagenging baita kapal satitiyangipun sadaya sampun boten sumedya sami amitu- lungi baita kapal ingkang kandhas supados sageda kumambang malih. Sareng ingkang ngasta paparentahan ing Toboali anama Tuwan Administratur Sagipelikan Timah, A.A.Nemper, amireng manawi ing Tanjung Ru wonten baita kapal Inggris kandhas nunten dhateng ing panggenan ngriku, sarta lajeng dhadhawah amitu- lungi dhateng baita kapal ingkang kandhas, kalebet begja manawi kandhasing baita kapal wau boten angancik parang, lajen gisining baita kapal kapendhetan supados sageda kumam- bang malih, kadadosanipun baita kapal wau saged kumambang, lajeng kalampahaken dumugi palabuhan ing Toboali. Sakalangkung andadosaken susahing manah, amireng saking pawartos ingkang satuhu, bilih Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksa- na Minister Pan Koloni tirah dhateng Kisingen tanah Dhitslan badhe siram wonten ing ngriku, amargi saking gerah puyeng ingkang sakalangkung sanget, ing Kisingen wau wonten toya ingkang kenging kadamel jampi, menggah karsanipun Kanjeng Tuwan ingkang wicaksana Minister Pan Koloni, bilih anggenipun siram wau boten saged senggang, badhe anyelehaken ing kaleng- gahanipun, wondening ingkang badhe kagentosaken dados minis- ter Pan Koloni, punikaKanjeng Tuwan Pan Switen kala waunipun dados kumendhanng para prajurit ing Nederlan Indiya, sarta ingkang dereng lami wonten ing Amsterdam kapilih dados Lit ing Pakalempakaning titiyang kathah ingkang kawatstanan Twedhekamer. Kala kaping 2 wulan Juli ingkang smapun kapengker ing Belgi tanah Eropah wonten titiyang laki rabi badhe kaningkahaken kados ing ngandhap punika cariyosipun: Sareng jales estri dumugi undhakundhakaning griya panggenani- pun badhe kaningkahaken ingkang jaler wicanen manawi boten
gadhah pikajengan angrabeni tiyang estri wau, ingkang estri lajeng amangsuli, bilih ugi boten purun alaki angsal tiyang jaler punika, sanadyan tiyang jaler wau puruna angrabeni, ing waktu punika para sanakipun jaler estri tuwin para saksi badhe paningkahipun sami angrujuk-ngrujukaken jaler estri, ananging sampun boten kenging, jaler estri kekah ing pikajen- ganipun wekasan jaler estri wau sami mantuk dhateng griyani- pun piyambak-piyambak. Dereng lami ing Ninolai wonten titiyang laki rabi, ananging anggenipun laki rabi wau boten andadosaken begjanipun sa- kaliyan, ingkang jaler anedha pegatipun kaliyan ingkang estri, nunten kalaksanan dening pangadilan, menggah semahipun ingkang dados jalaraning pegatipun wau awit saking woning pambudi, punika badhe amales dhateng ingkang jaler bab angge- nipun kapegat wau, nunten arembagan kaliyan embok tuwin sadherekipun jaler, bab badhe pamalesipun, kadadosaning rembag manawi ingkang jaler badhe kapejahan, sareng makaten supados sageda kalampahan ingkan gdados pikajenganipun wau, tiyang estrei lajeng api-api rumaos kaduwung, mila kalampahan saged pinanggih kaliyan ingkang jaler wonten ing griyanipun, ing waktu punika jaler estri katingal sampun sami rukun, boten antawis dangu sadherekipun tiyang estri dhateng ing griya punika, nunten angupados paben kaliyan ingkang gadhah griya, wekasanipun sami kekerengan tiyang estri kaliyan anakipun estri sami anulungi dhateng sadherek jaler wau, ddos ingkang gadhah griya kaebut tiga, lajeng kabanting ing siti, weksan boten amung kapejahan kemawon malah badanipun katng- ker dados tiga. Wondening anakipun tiyang kang ngagadah griya ingkang taksih alit panuju tilem wonten ing kamar, tumunten sumerep punapa ingkang kalampahan wau, ananging kndel kema- won amargi ajrih manawi kapejahan kados bapakipun, wasana tiyang tiga wau lajeng kacepeng ing parentah, menggah patu- ranipun sadaya, sami boten rumaos kaduwung, bab anggenipun amejahi wau.
Ing Irlan bawah Englen wonten tiyang kekerengan mawi dadamel kestul ingkang dereng wonten cariyosipun kados makaten, titiyang wau ingkang rumiyin sami kestulan satunggil kening pupunipun, nunten para tiyang ingkang dados saksining angge- nipun kekerengan wau sami angrujuki bab rampunging prakawis ananging ingkang sami kekerengan boten amituhu, sarta kedah anglajengaken anggenipun sami kekerengan, ing waktu punika ingkan gkataton kawatawis kados sampun boten kumawi akeker- engan malih, nunten ingkang satunggilipun angunus pedhang suduk ananging ingkang kataton boten purun arurukunan malah angarang-arang dhateng mengsahipun wekasan sami kekerengan malih, mengsahipun lajeng kataton, awit saking nepsunipun lajeng sami angunus golok sarta sami ruked suduk-sinuduk ngantos raja-rajah badanipun sakaliyan, lajeng kapisah ing kathah kaliyan rekaos, wasana tiyang ayektosi, bilih ingkang kekerengan punika sami supaos, manawi sampun saras tatunipun badhe akekerengan malih. Ing tokonipun Tuwan Dhegrootkolep en ko ing Surakarta tiyang saged pikantuk lding panyukuran damelan Inggris lading pan- gretan pirantos poanyeratan kados ta kertas kalam mangsi sapanunggilanipun tindhih serat mawi jam, punapa malih Erloji mas tuwin pethakan sadaya sae lampahipun sarta rante erloji- mas. Barang-barang punika kawade sakalangkung mirah reginipun bayar kenceng. Loterei arta minongka untunganipun Komidhi ing Surakarta. Pamainipun loterei arta kaunduraken malih, awit saking wonten pambenganipun sawatawis, ananging boten kenging boten kedah kamainanken ing dinten Rebo kaping 28 wulan September ing ngajeng punika, wonten ing griya komidhi wanci puku sanga enjing. Wondening lot wetah tuwin lot paliyan tiyang taksih saged pikantuk wonten ing griyanipun tuwan C.L.Y.PanOgendhorep.
Terang saking para Tuwan ingkang angereh komidhi ing Surakar- ta. Katandhan Sekretarisipun komidhi wau. Tuwan C.L.Y.PanOgendhorep.
Angka 23, 8 September 1864 Kulawisudhan sapanunggalanipun Tuwan Y.A.L. Metin Perdhe, priyantun ingkang kaparingan wahgel, kala waunipun dados Asisten Residhen ing Panaraga, Paresidhenan Madiyun ing mangke kakula wisudha dados asisten residhen ing Indramayu Paresidhenan Cirebon ngiras dados Pendhimister. Tuwan R.A. Sitop ingkang wau dados asisten residhen ing Ngawi Paresidhenan Madiyun, dereng lami wangsul saking pamit dha- teng nagari Walandi, ing mangke kakula wisudha dados Inspek- tur saking tanem tuwuh. Tuwan Mister, W.Dheboi, Lit ingrat Panjustisi ing mangke kakula wisudha dados Ratsambang ing Samawis. Tuwan F.W.Buslutjen ingkang ngereh kantor padamelan yasaning nagari, ing mangke kakula wisudha dados asisten Residhen tanah kidul tuwin wetan saubenging Batawi. Tuwan W.N.F.Palekpalem ingkang wau dados Asisten Residhen ing Pamalang paresidhenan Tegal ing mangke kakula wisudha dados Asisten residhen ing Ledhok Paresidhenan Begelen. Pawartos warni-warni Surabaya kaping 20 Agustus 1864 cariyos sakig Makasar anyariyosaken bab reresah ing Jeneponto kados ing ngandhap punika. Titiyang ing Limbanglu sami mopo amedali padamelan wonten ing margi, nunten ingkang ngasta paparentahan anama Tuwan Kapitan Raphalet angutus tiyang satunggil ingkang saged basanipun titiyang ing tanah ngriku mawi kairingaken ing prajurit sadasa, sareng dumugi ing panggenanipun, jurubasa apitaken punapa ingkang dados babpipun boten purun amedali padamelan wonten ing margi, wangsulanipun namung boten purun kemawon, nunten jurubasa aken anedhahaken griyanipun titiyang ingkang sami mopo wau, kalampahan titiyang punika dipun ken dening
jurubasa sami medala dhateng padamelan, ing waktu punika lajeng wonten sabawanipun titiyang kathah rame-rame, nunten titiyang wau sami uyek sarta ambekta sarta ambekta dadamel waos tumunten prajurit sadasa akaliyan jurubasa sami medal saking kampung ingkang kagriyanan titiyang wau, ananging kabereg ing akathah, sanadyan titiyang punika kapurih wnagsul sarta kajrih-ajrihan manawi badhe kasanjata, tansah sami angangsek kemawon, nunten kalampahan dipun snajatani kenging satunggil dhawah pejah, ing waktu punika sangsaya rame angge- nipun sami uyek-uyekan, sareng lampah ing titiyang wau dumugi ing kampung Balang, lajeng sami wiwit anempuh dhateng praju- rit amung kaliyan waos, wkasan prajurit ingkang pejah saka- wan sarta kakalih ingkang kataton sanget, kapitan Raphalet sareng amireng, bilih ara-ara ing Balang kathah titiyang anglempak sada damelipun waos, lajeng lumampah dhateng ing panggenan ngriku mawi ambekta prajurit 40, sareng dumugi ing panggenan wau, Kapitan Raphalet angatag dhateng titiyang ingkang damel reresah, kinenn anyelehaken dadamelipun, kada- dosanipun amung sakedhikingkang miturut, ingkang kathah- kathah tansah taksih asurak-surak sarta angajrih-ajrihi dhateng para prajurit ingkang lajengkatempuh saking ngrika- ngiki. Para prajurit sami lumawan anyanjatani mengsah, kadadosanipun mengsah sami buyar lumajeng asasaran, ing waktu punika tiyang amireng ungeling sanjata kathah prenah wonten ing panggenaning prajurit, sareng makaten Kapitan Raphalet tumunten wangsul dhateng ing Jeneponto, wonten ing ngrikula- jeng amranata bab badhe panglawanipun dhateng mengsah. Meng- gah ungeling sanjata ingkang kamirengan wau, punika saking panggenaning prajurit ingkang sami anyanjatani titiyang kathah ingkang sami langkung ambekta dadamel wonten ing panggenaning prajurit supados titiyang wau sampun ngantos anggebag panggenanipun prajurit, sareng wanci pukul nem sonten kathah ing titiyang kakinten wonten saking 500 punika wonten celak ing panggenanipun prajurit sami ambekta dadamel waos, kaantawis pikajenganipun badhe anggebag panggenaning prajurit wau, sareng kasanjatanan dening prajurit wonten sawatawis ingkang sami wonten ing ngajeng dhawah pejah, sakantunipun tumunten sami mundur amanggen wonten ara-ara ing
kampung Balang. Menggah tangleding prajurit akaliyan titiyang ingkang damel reresah, punika kala kaping 4 wulan Agustus ingkang sampun kapengker. Sareng enjingipun titiyang wau taksih sami mnggen wonten ara- ara ing Balang, dene kapitan Raphalet amanah boten prayogi manawi amethukna mengsah, prayoginipun angentosi dhatengipun prajurit saking Makasar. Menggah paturanipun prajurit Pacalang, manawi ing dinten enjing wau titiyang ingkang damel reresah kaantawis wonten saking 1000 punika sami angalempak wonten ara-ara ing Balang, manah wonten ingkang sami anumpak kapal, dene paturan ingkang kaping kalih saking Kraengjene amratelakaken bilih titiyang wau sami gadhah sedya badhe anggebag panggenanipun prajurit tuwin kampung Jeneponto, saantawisipun pukul sadasa akaliyan sawelas para titiyang ingkang damel reresah sami alangkung tebih saking panggenanipun prajurit purugipun dhateng sisih kilening kampung Jeneponto, sareng ing sawatawis smi kasanja- tanan wonten sawatawis kathahipun ingkang dhawah lajeng pejah, dene ingkang kathah-kathah sami mundur, ing waktu punika lkapitan Raphaletamranata badhe panglawanipun mengsah wonten ing panggenaning prajurit, wanci pukul kalih welas titiyang kathah sadadamelipun katingal rampak wonten ing sisih kilen ing panggenanipun prajurit, nunten amencar sami ambrangkang badhe anyelaki panggenaning prajurit, kapitan Raphalet dhadhawah dhateng prajurit kinen anyanjata mengsah manawi kakinten sampun dumugi ing panyanjatanipun, para prajurit inggih angestokaken ing dhawuh, kadadosanipun manawi ingkang wontn ing ngajeng piyambakke kenging sawatawis lajeng dhawah pejah wonten ing panggenan. Panempuh ing mengsah ngantos kaping kalih malih, ananging sareng pukul tiga mengsah wau lajeng mudur, kathah pepejahi- pun sarta kaelud dening Kraengjene, dumugi sonten mengsah boten katingal malih, dene prajurit Pacalang sami apratela, manawi mengsah kathah ingkang pejah, sarta sampun amundur gusis babar pisan, sareng enjingipun kaping 6 Agustus mengsah boten wonten ingkang katingal, wanci siyang pulkul tiga kapal asep annama Sindara dhateng wonten ing Jeneponto, ambekta prajurit Walandi, 50 prajurit tiyang Makasar, 100 katindhi-
han dening kapitan Kaupman, sanalika para prajurit sapiran- tosipun prang, sandawa mimis tuwin tetdhan sami kainggahaken ing dharatan, pawarrtosipun para pangangeng ingkang taksih sami temen-temen dhateng Kanjeng Gupremen manawi para titi- yang ingkang damel reresah sami kekes manahipun sarta luma- jeng dhateng Mataere tuwin dhateng Bontotai, wasana Kraeng- jene angundhangaken bili para estri tuwin anak-anakipun titiyang ingkang damel reresah sampun sami ajrih mantuk dhateng griyanipun piyambak-piyambak. Bupati Banamu kadherekaken dening ingkang putra akaliyan Kraeng sawatawis dhateng wonten ing Jeneponto, sarta angund- hangaken bilih boten wonten sababipun adamel reresah, dene titiyang ingkang adamel reresah kaparingan serep bilih titi- yang wau ing dalem tigang dinten boten mantuk dhateng kam- pungiun sarta amedal malih ing padamelan punika badhe katem- puh deningprajurit ing kalih panggenan supados katelukaken kalayan dadamel kadadosanipun para titiyang ingkang damel reresah enggal anggenipun sami mntuk dhateng kampungipun ing wekasan sampun tentrem boten mawi amedalaken rah malih. Surabaya, pawartosipun manawi kanjeng gupremen amaringi tatempah dhateng para utusan saking tanah Portegal katahahi- pun 30000 rupiyah, sumerep wragad ingkang sampun kawedalaken tuwin ingkang taksih badhe kawdalaken anggenipun badhe dha- teng Timur Dhelhi, para utusan wau anumpak baita kapal asep Nederlan anama Hertohbernar, ananging lajeng sande awit saking karsanipun kanjeng gupremen. Serat saking tanah Paos anyariyosaken prakawis Kekecon tuwin kapandungan kados ing ngandhap punika: Kanjeng Raden Adipati Sasradiningrat akaliyan Raden Tumeng- gung Suradirja, wadana pulisi ing nagari Surakarta sami kautus dhateng ing Klathen supados atitiprisa prakawis keke- con tuwin kapandungan kadadosanipun akathah titiyang ingkang sami kacepengan sarta kathah pirntosing titiyang durjana kapanggih wonten ing griya-griya, malah kathah ingkang ka- panggih wonten ing griya-griyaning ringgit ingkang ngadat sami aremenan kaliyan titiyang durjana. Manawi kala rumiyin sampun wonten pranatan ingkang santosa tuwin amikantuki kados makaten, amesthi bdhe boten wonten raja pejah kathah, kekecon tuwin kapandungan, ananging kala samanten kanjeng tuwan Ramres Pantoren Bureh dereng jumeneng
dados Residhen wonten ing Surakarta, menggah kanjeng tuwan Residhen punika sampun sumerep wawatakipun para pangagenging jawi, sarta saged anandukaken ingkang kaleresan ing paparen- tahanipun bab prakawis punika. Japara, kala kaping 5 wulan Agustus ingkang sampun kapeng- ker, lurah ing dhusun Ngablak kabupaten Juwana amireng, bilih celaking dhusun Ngablak wau Sima lorek ageng satunggil nunten lurah dhusun wau ambekta titiyang dhusunipun sanga, sami angupadosi sima ingkang kacariyosaken wau, sareng maka- ten lajeng kapethuk sima punika, ananging sasampunipun anu- bruk rencangippun satunggil anama Karidin ingkang kataton ngantos gangsal welas, lurah dhusun sarencangipun wau dereng ngantos saged amitulungi dhateng Karidin, sima lajeng lumajeng dhateng ing dhapuran rosan ing dhusun Jembul, sareng lurah dhusun ing Ngablak aningali dhateng Karidin manawi kataton makaten lajeng rumaos manawi kirang kathah ing dadamelipun kadamel mejahi sima sampun ngantos wonten tiyang tiwas malih, mila tumunten kengkenan anedha tulung dhateng wadana ing Mergatuhu. Awit saking parentahipun wadana ing Mergatuhu, sanalika kathah para lurah dhusun sami lumampah ngupaosi sima dhateng panggenanipun dereng dangu anggenipun angepang dhapuran rosan wau, sima lajeng medal anerajang titiyang ingkang sami nge- pang, wasana babal sarta anatoni tiyang tiga, tiyang ingkang anama Kerta saged anatoni sima dening kasanjata, ananging taksih saged lumajeng andhelik wonten dhapuran rosan sanesi- pun. Wonten Walandi anama Binar ingkang anunggil kaliyan titi- yang kathah, badhe sumerep dhateng sima saderengipun kapeja- han, nunten amurugi panggenanipun sima ngantos celak, sima wau lajeng medal saking dhapuran rosan, tuwan Bikar kabant- ing ing Sima, sarta kataton baunipun kiwa, ing waktu punika tiyang jawi anama Maradirana anyanjata sima, kaleresan keng- ing tumunten dhawah, sanalika karampog ing tiyang kathah lajeng pejah. Menggah titiyang kingkang kataton wau sami kajampenan dening tuwan dhokter ing Pathi, Pangajeng-ajenging titiyang, ingkang sami kataton wau enggal saras.
Ing griyanipun tuwan A.Ledhebur. Tiyang saged pikantuk tumbas dhaharan kangge manawi tiyang gadhah damel siyang utawi dalu. Katandhan A.Ledhebur. Sapunika tiyang saged pikantuk tumbas barang-barang sangutban sakalangkung sae ingkang saweg dhateng ing tokonipun tuwan Dhegrootkolep en ko, kadosta: wadah mangsi, tindhih serat pirantos andekek srutu tuwin arloji, baki srutu tuwin sanes- sanesipun . Punapa malih pigura ageng alit wonten ingkang kalih sasetol sakawan tuwin nem setel barang barang punika sadaya badhe kawade sakalangkung mirah reginipun bayar kenceng. Katandhan tuwan Dhegrotkolep en ko. Sapunika tiyang sagd pikantuk tumbas mangsi abrit kenging kadamel angecap, mangsi punika saweg dhateng ing tokonipun tuwan Dhegrotkolep en ko, kawadahan intlek sablokipn regi 2 rupiyah bayar kenceng. Katandhan Tuwn Dhegrotkolep en ko Ing pangecapanipun tuwan Dhegrotkolep en ko, tiyang saged angeapaken sastrajawi tuwin Walandi mawi reregan utawi boten. Wondening titiyang ingkang badhe ngecapaken kathah serat serat iber ingkang sami ungel-ungelanipun tuwin piyagem pethuk sapanungalanipun punika kenging kaecapaken wonten ing pangecapanipun tuwan Dhegrotkolep en ko, mawi anglowongi nama, panggenaning agrigriya sapanunggalanipun ananging mangecapipun bayar kenceng.
Angka 24, 15 September 1864 Pawartos warni-warni Para guru Jawi ing griya pamulangan tanah Jawi tuwin Madura, sarta para murid cacalon guru jawi ing griya pamulanganing para murid cacalon guru ing Surakarta tuwin ing Bandhung, sami kaparingan wragad lumampah , kasebut ing serat kakancin- ganipun Kanjeng Gupremen katitimangsa kaping 18 wulan Agustus ingkang sampun kapengker, kados ing ngandhap punika pratela- nipun. Ingkang sapisan lumampah medal dharatan Murid ingkang lumampah saking panggenanipun gigriya dhuma- teng ing griya pamulanganing para murid cacalon guru jawi, punika angsal kapal tundhan alus satunggil utawi, 20 sen ing dalem sapalipun akaliyan kuli satunggil, utawi ing dalem saepalipun 3 sen. Murid ingkang kakula wisudha dados guru, lumampah saking griya pamulanganing para murid cacalon guru jawi, utawi ingkang pangula wisudhanipun kala salebeting libur, lumampah saking panggenaning dumunungipun ing salebeting libur wau dhumateng panggenanipun kakula wisudha dados guru, punika angsal kapal tndhan alus satunggil utawi, 20 sen ing dalem sapalipun akaliyan kuli kalih, utawi ing dalem saepalipun 6 sen. Guru ingkang kaelih saking panggenanipun gigriya dhumatng panggenaning kaelih, manawi blanjanipun kirang saking 30 rupiyah ing dalem sawulan, sarta dereng gadhah bojo, punika angsal kapal tundhan alus satunggil, utawi 20 sen ing dalem sapalipun akaliyan kuli sakawan, utawi ing dalem saepalipun 12 sen, dene manawi sampun gadhah bojo, punika angsal kapal tundhan alus satunggil, utawi 20 sen ing dalem sapalipun akaliyan kuli nem, utawi ing dalem saepalipun 18 sen. Manawi blanjanipun guru 40 utawi 50 rupiyah ing dalem sawu- lan sarta dereng gadhah bojo, punika angsal kapal tundhan alus satunggil, utawi 20 sen ing dalem sapalipunakaliyan kuli nem, utawi ing dalem saepalipun 18 sen, dene manawi sampun gadhah bojo, punika angsal kapal tundhan alus satunggil, utawi 20 sen in gdalem sapalipun akaliyan kuli wolu, utawi ing dalem saepalipun 24 sen. Ingkang kaping kalih, manawi lumampah medal ing toya. Mara murid sami pikantuk panumpangan pangkat tiga wonten ing baita. Dene para guru ingkang kakula wisudha enggal, utawi para guru
ingkang kaelih, punika sami angsal panumpangan pangkat kalih wonten ing baita. Pawartos ingkang medal saking telegrap sawek wonten sawata- wis dinten laminipun anyariyosaken bilih baita kapal ingkang anama Niweolan kabesmi, menggah kala kabesminipun baita kapal wau ing cariyos kasebut wonten ing serat pawartos padagangan Batawi, manawi baita kapal punika ambekta arta kathahipun 300000 rupiyah, ingkang badhe katur ing kanjeng gupremen. Awit saking panguwasanipun kanjeng raja Paresidhenan Menadho sapunikanipun boten kabawah malihing paparentahan Moloko, dados sampun umadeg Paresidhenan Piyambak kasebut wonten ing Serat kakancinganipun Kanjeng Tuwan ingkang wicaksana gupre- nur Jendral ing Nederlan Indiya, ingkang katitimangsan kaping 31 Agustus 1864 angka 9, Statblat angka 128. Pawartos saking Banjarmasin anyariyosaken manawi kala kaping 3 wulan Agustus ingkang sampun kapengker, wanci sonten pukul sadasa, wonten kraman kathahipun kalihwelas dadamelipun waos kaliyan lameng, sami anggebag panggenaning prajurit wonten ing Barabei tanah Borneyo, ananging katadhahan dening sarad- hadhu jagi anama Kenipper, sareng makaten saderengipun sarad- hadhu jagi wau kapitulungan dening kancanipun para kraman ingkang wadananipun anama Kaji Ngabdullah, sami boten saged majeng wonten ing kareeteg tebihipun langkung saking 3 utawi 4 tindak wekasanipun para kraman sawatawis sami kataton dening sangkuh ing sanjataning para prajuritlajeng sami lumajeng, sarta anilar dadamel tuwin pirantosipun ambesmi, menggah asaradhadhu jagi ing waktu punika inggih kataton ig gulunipun labeteing waos dene sirahipun kataton kenging lameng, wasana saradhadhu punika lajeng kadadosaken kopral minongka ganjaranipun sarta tumunten kaundhangaken dening kumendhanipun kados ing ngadhap punika: Banjarmasin ping 8 Agustus 1864 Parentahe Kumendhan angka 27.
dhek tanggal ping 3 Agustus kang wus kapungkur iki, wayah jam sapuluh bengi saradhadhu jaga siji kang ajaga ana ing dalan lumebu marang panggonane prajurit ing Barabei, andeleng obahing wong akeh anggawa geni ana saburine pagering panggo- nane prajurit dohe 20 tindak, bareng di urdah dning saradhad- hu jaga wau, sanalika wong rolas kang gagamane lameng lan tumbak padha angetok, dene kang telu tumuli anemuh marang saradhadhu jaga aran Keniper, sanalika Kenipper ora ilang pikire, tumuli anadhahi karo sangkuh bedhil ing panempuhe kraman mau kambiha mundur, sarta angundang-undang kancane, kapurih rumantiya gagamane, banjur saradhadhu loro siji aran Brauwe sijine Sekroder padha andhisiki tutulung marang sa- nardhadhu jaga mau, wekasane kraman padha lumayu, mungguh saradhadhu jaga enggone kataton lameng endase, lan tatu tumbak gulune iku sanalikane katempuh ing kraman, dene panem- puhing kraman mau amung sadhela banjur buyar. Awit saka panggawene saradhadhu jaga si Keniper kang anela- kake kawane lan rikate tandhange, panggonane prajurit oa nganti kalakon diobongi ing kraman sarta ora ana raja pati. kang iku aku ngurmati lan ngajeni marang kawanane si Keniper kang saiki dak undangake marang kancane kabeh, apa dene aku iya amratelakake panrimaku marang saradhadhu si Sekroder lan si Breuwer, apa maneh marang saradhadhu kabeh kang padha ana ing panggonane prajurit ing Barabei bab rikating anggone padha rumanti gagamane. Kumendhaning prajurit tanah kidul wetan ing Borneyo. Katandhan Tuwan Appe. Kala kaping 24 wulan Agustus ingkang sampun kapengker ing Surakarta anyarekaken kalayan pakurmatan jisimipun Kanjeng Tuwan Dirsakprensowahsenap ridher saking Ordernederlan Se- leyo, ingkang wau dados priyantun ageng Nederlan Indiya. Kathah ingkang sami badhe dherekaken ing pambektanipun jisim wau dhateng ing kuburan, dene ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhu- nan Pakubuwana ingkang kaping IX ing Surakarta, atedhak wonten griyanipun ingkang seda, kadherekaken dening para pangeran ageng ing Kasunanan akathah, punapa malih Kanjeng Gusti Pangeran Adhipati Ariya Mangkunagara akaliyan santana-
nipun sawatawis, sarta para santanaipun ingkang sinuhun kanjeng Susuhunan inggih sami pinarak. Kala pambektanipun jisim dhateng ing kuburan Kanjeng Tuwan Litnan Kolonel Kumendhan Y.H.Herkuhler ing Surakarta, tuwin para tuwan ingkang dados Rider sami anyepengi poncoting lurubipun tabela minongka pratandaning anggenipun sami and- herek sungkawa. Sareng dumugi ing kuburan Kanjeng Tuwan Residhen Endhe, Lamres Pantoren Bureh medalaken pangandika bab ingkang seda, kapratelakaken prakawis katrimahipun kala dados priyantun mawi anedhahaken anggenipun pikantuk Ridher saking Ordhe Nederlan Seleyo saking kanjeng raja, punapa dene kanjeng tuwan Residhen lamres Pantoren Bureh amangandikakaken pepemut bab watakipun Kanjeng Tuwan Residhen Senap ingkang sakalang- kung utami ing ngatasipun prasobatan utawi ingatasipun ddos garwaning kng estri, tuwin ddos tiyang sepuh ing putra putra- nipun. Wondening ingkang wonten kala anyarekaken jisimipun sami angrujuki sadaya ingkang dados ngandikanipun kanjeng tuwan Residhen Lamres Pantoren Bureh, kathah ingkang sami karaos ing kacekelan malah kathah ingkang sami angrantahaken eluh, minongka pangemut-emut dhateng ingkang seda. Benjing ing dinten Salasa kaping 20 wulan September punika ing griyanipun Tuwan Pelman anglelang barang gagramen ing toko warni-warni, inuman tuwin barang sanesipun ingkang wonten miwah barang porselin tuwin gelas-gelas. Punapa malih kareta, bendhi, kapal kareta, kapal tumpakan tuwin bendhi. Katandhan W.Pelman. Pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis Undhang-Undhang. Kanjeng Gupremen sampu anglilani dhateng pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis adamel loterei yatra katahipun 150.000 rupiyah. Kathahing lot 3000 iji satungil-tunggilipun regi 50 rupiyah. Lot wau badhe kadamel saprapatan sarta tiyang kenging tumbas lot wetah, utawi sapalih tuwin saprapat lot. Ing ngandhap punika pratelanipun kauntungan ingkang medal saking loterei wau. Kauntungan ingkang kapisan... 50.000 rupiyah
Kauntungan ingkang kaping kalih... 25.000 rupiyah Kauntungan ingkang tiga... 15.000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping sakawan... 8.000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping gangsal... 4.000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping nem... 3.000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping pitu... 2.000 rupiyah Kauntungan 1000 rupiyah, 10 iji, gunggung... 10.000 rupiyah Kauntungan 500 rupiyah, 20 iji, gunggung... 10.000 rupiyah Kauntungan 300 rupiyah, 40 iji, gunggung... 12.000 rupiyah Kauntungan 200 rupiyah, 40 iji, gunggung... 8.000 rupiyah Wah malih nomering lot ingkang medal rumiyin sarta ingkang medal wekasan satunggil- tunggilipun angsal ganjaran 1500 rupiyah gunggung... 3.000, rupiyah Sadaya gunggung... 150.000 rupiyah Sinten ingkang badhe tumbas lot sami akintuna serat dhateng para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika, serat wau kedah kabayar dening ingkang angintunaken , panumbasipun lot mawi kabayar kenceng. Ing Samawis dhateng Tuwan Dhegrootkolep en ko tuwin tuwan Y.G.Spering Ing Batawi dhatng Tuwan G.Kolep en ko Ing Surabaya dhateng Tuwan Time Kolep en ko Ing Salatiga dhateng Tuwan W.Igenderat. Ing Surakarta dhateng tuwan F.H.Jaspres Ing Ngayogyakarta dhateng Tuwan C.F.Philip. Samongsa loteri wau sampun kamainaken ingkang gadhah lot wetah utawi papaliyan tuwin saprapatan ingkang kaleres angsal kauntungan utawi ganjaran kenging anampani arta pamenangipun saking tuwan Y.G.Spering ing samawis kawangenan lami- laminipun ing dalem wolung dinten ananging tiyang wau mawi anedahena sarta amangsulna lotipun punapa malih arta pame- nangipun mawi kacengklong ing dalem satusipun 25 rupiyah minongka dados kauntunganipun pakalempakan main musik ko- midhi Samawis, menggah dinten pamainipun loterei badhe kalim-
rahaken ing tembe, pamainipun badhe kalampahan wonten ing Samawis katingalaken ing ngakathah mawi kajenengan dening Notaris. Bilih sampun dumugi ing wawangen mangsanipun amainaken loterei, mongka cacahing lot 3000 iji dereng pajeng sadaya, pamainipun loterei punika inggih badhe kalampahan ugi, anang- ing kathah ing arta kauntungan tuwin ganjaran badhe kasuda, katimbang kaliyan kathahing lot ingkang boten pajeng wau. Ingkang sami wereh pakalempakan main musik ing komidhi Sama- wis. Katandhan Tuwan H.H.Borel katandhan Tuwan Y.P.Osserenbriggen Katandhan Tuwan Y.G.Spering Tesuri Katandhan Tuwan Termir Sekretaris.
Angka 25, 22 September 1864 Kula wisudhan sapanunggalanipun. Tuwan T.Y.W.Litson Grimpir landrat ing Bangkalan paresidhenan Madura kaundur saking kalenggahanipun kalayan kurmatmawi kaparingan wahgel amargi saking sakit. Kanjeng Tuwan C.Dherdhirrosemon Letnan Kolonel Infantri, kamantunan kalayan kurmat saking anggenipun amakili padamela- nipun asisten residhen ing Amontai ing tanah kidul tuwin wetan ing Borneyo. Tuwan W.Delanoi, Kontelir Irsteklas ing paparentahan lebet ing Gupremen Selebes bawahipun kaparingan pamit kalih tahun dhateng nagari Walandi. Kanjeng Tuwan K.W.Itke, sekretaris ing Paresidhenan tanah kidul tuwin wetan ing Borneyo, kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Amontai tanah kidul tuwin wetan ing Borneyo. Kanjeng Tuwan Mister, W.Wedheldher, Auditur militer ing Rat prang wonten ing tanah kidul tuwin wetan ing Borneyo, kakula wisudha dados Litrat Panjustisi ing Samawis. Tuwan S.S> Dhepris Irste Komis ing Algemen Rekenkamer, kakula wisudha dados Sekretaris ngaras dados Pendhismester ing Paresidhenan tanah ing kidul tuwin wetan ing Borneyo. Tuwan Y.H.Phelen ingkang wau dados priyantun kareh ingkang Kanjeng Tuwan Residhen ing tanah kidul tuwin wetan ing Borneyo kakula wisudha dados Komis ing kantor Paresidhenan Kadhiri. Pawartos wani-warni. Serat saking Pontiyanak katitimangsan kaping 2 September punika anyariyosaken kados ing ngandhap punika. Ing Sintang tanah Borneyo sapunikanipun wonten prang.
Kala kaping 11 wulan Agustus ingkang sampun kapengker ing Sintang tanah Borneyo katempuh ing mengsah, ananging mengsah punika boten kuwawi, lajeng mundur akathah ingkang amedalaken rah. Baita kapal asep anama Selebes sampun wonten angajenganipun lepen Malawi ingkang celak ing Sintang, kala baitaning meng- sah sawatawis kathahipun sami dhateng wanci pukul sadasa enjing, amilar wonten lepen Malawi ing Sintang wau, dene baitanipun ingkang wonten ing ngajeng piyambak angangge bendera Walandi. Sareng baitaning mengsah kawatawis sampun dumugi manawi kamriyem, lajeng kamriyem dening baita kapal asep Selebes kalayan Mariyem ingkang mimisipun wawrat nem pun, sanalika baitaning mengsah wau sami mundur, panginteni- pun tiyang, manawi pikajenganing mengsah badhe angempakaken weweka, awit ing waktu punika kathah titiyang Dhayak ingkang ngatingal wonten celaking panggenanipun kendel baita kapal asep Selebes, titiyang wau sami medal saking panggenaning pelikan mas, ananging Tuwan Letnan Dhegrais saprajuritipun smpun manggen wonten ing panggenan satunggil anadhahi mengsah ingkang kasanjatanan wiwit pukul sadasa enjing ngantos dumugi pukul tiga siyang, nunten Letnan Semit seka utus tutulung dhateng Letnan Dhegrais wau, mengsah lajeng katempuh dening letnan Semit sekaliyann sangkuh ing sanjata. Menggah Litnan skaliyan ing waktu punika sakalangkung teteg sanget ing tandangipun amung kaliyan prajurit Walandi 45, saged angun- duraken mengsah ingkang kathahipun langkung kaping sadasa, ngantos kalampahan mengsah punika boten saged anyanjata malah boten saged angiseni sanjatanipun, mengsah kathah ingkang pejah, dene ingkang pitu lajeng kakethok gulunipun dening titiyang Dhayak ingkang dados pambelahing baita Walandi, menggah prajurit Walandi boten wonten ingkang pejah utawi kataton, amung Tuwan dokter Tresling ingkang kataton wekasan andadosaken pejahipun, Tuwan Tresling punika ambek wanter, ananging boten gadhah dugi-dugi purun anebih saking prajurit. Wondening pikajenganipun mengsah kawatawis amung badhe adamel
kuwuring baita kapal asep Selebes supados amundura saged atebih saking beteng, manawi sampun beteng wau badhe kagebag, ananging pikajengan punika boten saged kalampahan, sareng sasampunipun mengsahkagebag ngantos karaos sanget, kuwasani- pun Kanjeng Gupremen kenging kawastanan pulih malih. Ing Sintang sapunika titiyang boten rumawos kuwatos malah sami sakeca ing manah, ingkang wau sami kuwatos ananging tentreming nagari badhe enggal kalampahan awit sampun pikan- tuk biyantu, kumpeni ingkang kawadanan dening Kapitan Ter- meitelen tuwin Kapitan Panupel sami dhateng, kabekta ing baita kapal asep anama Hertohbernar, dene kala wingi baita Dhelepsil inggih dhateng, ambekta matrus Walandi, 30 ing dinten punika baita Onrus tuwin baita Cirano sami dhateng saking tanah jawi, dadosa punika sampun boten kikirangan biyantu. Ing Surabaya kala kaping 12 wulan September punika, wanci enjing pukul pitu, ing alun-alun Surabaya angetrapaken pauku- manipun pejah tiyang Cina, ingkang anglampahi dosa raja pejah, menggah panuwunipun pangapunten ing sawatawis dinten laminipun boten kapikantukaken. Pawartos saking Sintang anyariyosaken bilih prakawis prang ing Sintang prayogi lampahipun, mengsah sampun kawon sarta kraman ingkang kathah gogolonganipun sampun buyar, amung kraman ingkang sakedhik gogolonganipun taksih angreresahi titiyang ing tanah ngriku. Awit saking dhatengipun prajurit enggal tuwin baita kapal asep alit-alit saking tanah jawi saha saking tanah sanesipun prakawis prang ing sintang boten ngantos lami saged rampung, sarta panguwasanipun kanjeng gupremen ing tanah ngriku badhe langkung kekahipun kados ingkang rumiyin-rumiyin. Menggah ingkang andadosaken angelipun punika bab sagedipun kacepeng para lurah ing kraman amargi tanah Borneyo punika
ageng, wondening lampah ing prang kala tanggal kaping 11 wulan Agustus ingkang sampun kapengker sakalangkung prayogi- nipun, Litnan Semit sekaliyan Litnan Dhegrais kala samanten sakalangkung sae anggenipun sami anindakaken pratingkahipun. mila karampunganing prakawis ing dinten punika kathah saking pandamelipun kakalih wau. Ing tanah Amerikah ler wonten tiyang estri sampun kawan tahun laminipun angraos boten sakeca pulung manahipun, raosipun elok pating griming ing pulunng manah mawi mindhak-mindhak asaya asanget kalampahan tiyang estri wau andhatengaken para dhokter, sareng para dhokter amriksani sasakitipun tumunten sami apratela, awit saking pamanggihing pikiripun bilih karaosing boten sakeca ing pulung manah wau, punika saking sawer ingkang mindhak agengipun wonten ing salebeting pulung manah, menggah kalebeting sawer wonten ing pulung manah, punika kala wau nipun amor kaliyan toya boten katawis saking alitipun lajeng kaondha dhateng ingkang sakit, ingkang punika manawi sawer wau angraosaken luwe wonten salabetipun puluh manah, sarta manawi amambet tiyang anggoreng daging utawi ulam toya, lajeng anglolor minggah dumugi ing gurung, dene ingkang sakit sanalika rumaos cenggah ngantos meh boten saged ambekan, wekasan para dhokter sami ajrih anyukani jampi, supados anglunturaken sawer, amargi kakinten badhe andadosaken pejah ing tiyang estri ingkang sakit wau punika. Benjing ing dinten Jumungah tanggal kaping 30 wulan September punika, Tuwan Pitgautbadhe anglelang barang tatilaranipun suwargi Kanjeng Tuwan Residhen Sekap, warnining barang kapra- telakaken ing ngandhap punika, kapal tumpakan sae-saesami medalan ing tanah sabrang, lapak Inggris panganggenipun tiyang jaler tuwin tiyang estri, lembu jaler tuwin lembu peresan sami wedalan ing negari benggala, dadamel warni-warni kadosta waos dhuwung, sabet sapanunggalanipun sami damelan alam kina, punapa malih supe warni-warni damelan alam buda, wah prabot rerengganing griya sami sae-sae damelan ing Be- tawi, anggur alus warni-warni, tatedhan sawatawis warni, tuwin barng sanes-sanesipun malih, wasana gongsa salendro ingkang sakalangkung sae. Ing saderengipun lelang kirang sadinten dados tanggal kaping, 29 wulan September punika, barang sadaya wau badhe kenging
kapriksanan. Tuwan Pitgaut kadugi anumbasaken barang wau, pundi ingkang dados welinganipun ing tiyang. (26) Ing dinten malem Salasa tanggal kaping 25 Rabingulakir punika badhe wonten komidhi, wiwitipun wanci pukul wolu, ingkang kalampahaken Rober utawi kraman, menggah serat lalampahani- pun badhe kakintunaken dhateng ingkang sami anampani serat Jurumartani ing salebetipun nagari Surakarta benjing ing dinten Setu ngajeng punika.. Bayaranipun Tiyang jaler satunggil,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,3 rupiyah Tiyang estri satunggi,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,2 rupiyah Lare satunggil ingkang dereng umur, 12 tahun,,,,1 rupiyah Pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis Undhang-Undhang. Kanjeng Gupremen sampu anglilani dhateng pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis adamel loterei yatra katahipun 150.000 rupiyah. Kathahing lot 3000 iji satungil-tunggilipun regi 50 rupiyah. Lot wau badhe kadamel saprapatan sarta tiyang kenging tumbas lot wetah, utawi sapalih tuwin saprapat lot. Ing ngandhap punika pratelanipun kauntungan ingkang medal saking loterei wau. Kauntungan ingkang kapisan... 50.000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping kalih... 25.000 rupiyah Kauntungan ingkang tiga... 15.000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping sakawan... 8.000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping gangsal... 4.000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping nem... 3.000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping pitu... 2.000 rupiyah Kauntungan 1000 rupiyah, 10 iji, gunggung... 10.000 rupiyah Kauntungan 500 rupiyah, 20 iji, gunggung... 10.000 rupiyah
Kauntungan 300 rupiyah, 40 iji, gunggung... 12.000 rupiyah Kauntungan 200 rupiyah, 40 iji, gunggung... 8.000 rupiyah Wah malih nomering lot ingkang medal rumiyin sarta ingkang medal wekasan satunggil- tunggilipun angsal ganjaran 1500 rupiyah gunggung... 3.000, rupiyah Sadaya gunggung... 150.000 rupiyah Sinten ingkang badhe tumbas lot sami akintuna serat dhateng para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika, serat wau kedah kabayar dening ingkang angintunaken , panumbasipun lot mawi kabayar kenceng. Ing Samawis dhateng Tuwan Dhegrootkolep en ko tuwin tuwan Y.G.Spering Ing Batawi dhatng Tuwan G.Kolep en ko Ing Surabaya dhateng Tuwan Time Kolep en ko Ing Salatiga dhateng Tuwan W.Igenderat. Ing Surakarta dhateng tuwan F.H.Jaspres Ing Ngayogyakarta dhateng Tuwan C.F.Philip. Samongsa loteri wau sampun kamainaken ingkang gadhah lot wetah utawi papaliyan tuwin saprapatan ingkang kaleres angsal kauntungan utawi ganjaran kenging anampani arta pamenangipun saking tuwan Y.G.Spering ing samawis kawangenan lami- laminipun ing dalem wolung dinten ananging tiyang wau mawi anedahena sarta amangsulna lotipun punapa malih arta pame- nangipun mawi kacengklong ing dalem satusipun 25 rupiyah minongka dados kauntunganipun pakalempakan main musik ko- midhi Samawis, menggah dinten pamainipun loterei badhe kalim- rahaken ing tembe, pamainipun badhe kalampahan wonten ing Samawis katingalaken ing ngakathah mawi kajenengan dening Notaris. Bilih sampun dumugi ing wawangen mangsanipun amainaken loterei, mongka cacahing lot 3000 iji dereng pajeng sadaya, pamainipun loterei punika inggih badhe kalampahan ugi, anang- ing kathah ing arta kauntungan tuwin ganjaran badhe kasuda,
katimbang kaliyan kathahing lot ingkang boten pajeng wau. Ingkang sami wereh pakalempakan main musik ing komidhi Sama- wis. Katandhan Tuwan H.H.Borel katandhan Tuwan Y.P.Osserenbriggen Katandhan Tuwan Y.G.Spering Tesuri Katandhan Tuwan Termir Sekretaris.
Angka 26, 29 September 1864 Kula wisudhan sapanunggalanipun Kanjeng Tuwan F.H.Y.Netser, ingkang wau dados residhen ing Pakalongan lajeng ing wingking kakula wisudha dados residhen ing Rembang, sapunikanipun wonten ing nagari Walandi, amargi saking pamit, ing mangke awit saking panuwunipun piyambak kaundur saking kalenggahanipun ing padamelan nagari kalayan kurmat mawi kaparingan pansiyun, kasebut ing serat kakancin- ganipun kanjeng raja katitimangsan kaping 27 Juni 1864 angka 64. Kanjeng Tuwan Y.A. S.Retinpardhe, ingkang kala wau dados asisten residen ing Panaraga Paresidenan Madiyun, ing mangke awit saking panuwunipun piyambak sande `mboten kadamel dados anggenipun kakula wisudha dados asisten residhen ing Indrama- yu Paresidhenan Cirebon ngiras dados Pendhimester, mawi katamtokaken taksih kaparingan wahgel. Kanjeng Tuwan L.Y.W.Dhewal Irste sekretariipun Kanjeng Gupre- men kakula wisudha dados Direktur ing pamedaling siti tuwin Sidhile Magazine. Pawartos warni-warni. Tiyang ingkang sampun kekesahan dhateng tanah Hindu, acariyos manawi ing griyaning tiyang satunggil-tunggilipun ingkang sugih saha sampun manjing agama Islam ing tanah ngriku, sami angingah rencangsatunggil-satunggil ingkang pancen padamela- nipun amung ngajari peksi dara kemawon, menggah peksi dara wau sami manut punapa ingkang dados ing pangajaraning tiyang, saminipunkados saradhadhu ingkang sami manut ing aba. peksi dara cemeng kaiberaken, iberipun manginggil akakalangan manut ing abaning tiyang ingkang ngajari, punika anyepeng teken alit ingkang kadamel anudingi bab p0uruging iberipun, nunten tiyang wau angiberaken peksi dara pethak sapontha, ingkang tumunten anunggil kaliyan peksi dara cemeng aselang-seling, iberipun ing dhateng ing pundi-pundi manut ing aba, pangin- tening titiyang, kakinten manawi boten kenging kapisah malih ingkang cemeng kaliyan ingkang pethak, sareng makaten tiyang
ingkang ngajari wau amirengaken abanipun ing nalika peksi dara sami ariwut ing iberipun, tumunten peksi punika sami apisah dados kalih pontha, ingkang cemeng anunggil sami cemeng, ingkang pethak sami pethak, sareng sampun, tiyang ingkang ngajari angibaraken peksi dara biru, ingkang lajeng kalangandados tigang pontha, cemeng sapontha, pethak sapontha tuwin biru sapontha, sami terak tinerak iberipun manginggil tuwin mangandhap manut ing aba, sasampunipun peksi sadaya kaundhang medhun ingkang sami uturut lajeng kasukanan tated- han ingkang sakalangkung sae, kaot kaliyan tatedhan ing saben dintenipun. Punika pratelanipun titiyang inkang kenging sasakit kolerah, menawi kasebutaken wiwitipun wonten sasakit wau kala kaping 27 wulan Mei ngantos dumugi kaping 31 Agustus ingkang sampun- kapengker, kados ing ngandhap punika. Walandi Tyang pejah ambon Jawi gunggung sadaya titimbanganipun ingkang pejah tuwin tiyang saras saking ingkang kenging sasakit Ingkang kenging sasakit 355 7 38 9061 9461 ingkang saras kirang langkung 29 8/9 Ingkang saras 115 2688 2833 Ingkang pejah kirang langkung saking 69 7/9 Ingkang Pejah 150 7 38 6409 6604 Dados kathah ingkang pejah kaliyan ingkang saras Ingkang taksih sakit 10 22 32 - ============== Menggah kawontenaipun ing sasakit wiwit kala kaping 25 dumugi kaping 31 Agustus mindhak sangsaya sanget, kala kaping 31 Agustus Walandi ingkang taksih kajampenan kathahipun langkung wolu katimbang kaliyan kala kaping 25 Agustus wau, dene ing dalem nem dinten wau titiyang jawi ingkang pejah 502 ewa
denten kala kaping 31 AGustus titiyang jawi ingkang taksih kajampenan kantun 24, mngka kala kaping 25 Agustus punika 43. Kala malem kaping 1 angrintenaken kaping 2 wulan September, wartosipun ing dhistrik-dhistrrikLampung tanah Sumatra, awit saking agenging jawah ingkang boten kendel kendel lepen Telokbetong bena, toyanipun ngantos ambeleber dhateng ing dharatan, andadosaken banjir ageng, ingkang angrisakaken salebeting nagari meh waradin sanagari sadaya, kreteg-kreteg saha gedhong-gedhong kagunganipun knjeng gupremen tuwin sanesipun sami karisakan andadosaken agenging pituna, dene kreteg ageng daamelipun Watersetat larut kabekta ing toya kados kreteg-kreteg alit sanesipun, punapa malih griya-griya ing peken tuwin griya-griya sanesipun akathah sami rebah, menggah tiyang dagang ing ngriku kathah sami anandhang pituna saking karisakaning barang susuwekan uwos sarem mriyos tuwin sanesipun pamedaling siti. Ing kantoripun kanjeng tuwan Residhen tuwin ing gudhangipun kanjeng Gupremen lebeting toyanipun ngantos sakawan kaki, panggenanipun militer ingkang boten karisakan amargi boten katrajang ing toya, amung ing griyanipun para opsir lebeting toya sakaki utawi kalih kaki. Menggah ilining toya amiyak dados kalih, wonten ing panggenan ingkang kaadegan peken dene wutahing toya dhateng ing sagan- ten inggih dados kalih panggenan, ingkang sampun kaserepan bab titiyang ingkang pejah kala banjir punika amung sakawan ingkang tiga kapanggih jisimipun. Etrap enggal andadosi margi. Ing Prangkrik wonten tiyang bab andadosi margi kapasangan tosan, menggah tosan punika blebakan kandelipun kalih dim Nederlan paosipun saelo Nederlan tuwin wiyaripun gangsal palem, tosan wau ing nginggil mawi kaukir adhapur bekung, pamurihipun sampun ngantos amelesedaken kapal ingkang ngam- bah ing ngriku, dene pamasangipun tosan wonten ing sanging-
giling pasir ingkang kamoran kapur sakedhik, etraping tosan wonten ing margi sakalangkung rapet, sarta boten saged ewah manawi kaambah ing kareta sapanunggalanipun, wonten ing papan ingkang radin kasrasah ing tosan ingkang kados makaten ames- thi enggal rampungipun. Margi tosan ingkang kados makaten sarta prenah celak kaliyan panggenan pangluluhan, kerep kaambah ing kareta tuwin grobag ingkang sami komomotan tosan tuwin areng, ing dalem nem wula laminipun pangambah ing kareta tuwin grobag boten angewahaken ing srasahipun tosan, tosanipun balebakan kuwawi anyanggi awrating momotan wau, boten wonten ewahipun saking mandhe- longing tosan tuwin sanesipun ingkang andadosaken ewah, kaot sanget kaliyan margi ingkang kadandosan kados ing ngadati- pun, menggah margi tosan punika andadosaken kauntungan ing ngatasipun ambebekta samukawis ingkang awrat, awit saking radining margi tosan punika anyuda kathah dhateng sayahing kapal sarta angindhakaken kathahing pambektan, gene gonjing tuwin oreging kareta ingkang nguwatosi dhateng titiyang lumampah, sarta ingkang angrisakaken kereta, punika sampun boten wonten malih, wasana pikantuk sanget kareta ingkang kaambahaken ing margi tosan ingkang sakalangkung resik sarta boten wonten sabawanipun kados angambah margi pasiran. Ing tokonipun tuwan Dhegrootkolep en ko ing Surakarta tiyang saged pikantuk lading panyuukuran damelan Inggris lading pangaretan pirantos panyeratan kadosta: kertas, kalam mangsi sapanungguilanipun tindhih serat mawi jam, punapa malih erloji mas tuwin pethakan saaya sae lampahipun sarta rante Erlojimas. Barang-barang punika kawade sakalangkung mirah reginipun bayar kenceng. (19) Benjing ing dinten Jumungah tanggal kaping 30 wuln September punika, tuwan Pitgaut badhe angilang barang tatilaranipun swargi kanjeng Tuwan Residhen Sekap warnining barang kaprte- lakaken ing ngandhap punika: kapal tumpakan sae-sae sami wedaling ing tanah sabrang, lapak Inggris sanganggenipun tiyang jaler tuwin tiyang estri, lembu jaler sarta lembu peresan sami wedalan ing nagari Benggala, dadamel warni-warni kaosta waos, dhuwung, sabet sapanunggalanipun sami damelan alam kina, punapa malih supe warni-warni damelan alam buda, wah prabot rerengganing griya sami sae-sae damelan ing Ba-
tawi, anggur alus warni-warni, tatedhan sawatawis warni, tuwin barang sanes-sanesipun malih, wasana gongsa salendro ingkang sakalangkung sae. Ing saderengipun lelang kirang sadinten dados tanggal kaping 29 wulan September punika, barang sadaya wau badhe kenging kapriksanan. Tuwan Pitgaut kadugi anumbasaken barang wau, pundi ingkang dados welinganipun ing tiyang. (26) Pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis. Undhang-Undhang Kanjeng Gupremen sampun anglilani dhateng pakalempakanipun main musik wonten komidhi ing Samawis adamel loterei yatra kathahipun 150000 rupiyah. Kathahing lot 3000 iji, satunggil-tunggilipun regi 50 rupi- yah. Lot wau badhe kadamel saprapatan sartas tiyang kenging tumbas lot wetah, utawi sapalih tuwin saprapat lot. Ing ngandhap punika pratelanipun launtungan ingkang medal saking loterei wau. kauntungan ingkang kapisan ... 50.000 rupi- yah kauntungan ingkang kaping kalih... 25.000 rupi- yah kauntungan 1000 rupiyah 10 iji gunggung 10.000 rupi- yah Kauntungan 500 rupiyah 20 iji, gunggung... 10.000 rupi- yah Kauntungan 300 rupiyah 40 iji gunggung... 12.000 rupi- yah kauntungan 200 rupiyah 40 iji gunggung... 8.000 rupi- yah Wah malih nomering lot ingkang medal rumiyin sara ingkang medal wekasan satunggil-tunggilipun angsal ganjaran 1500 rupiyah, gunggung... 3.000 rupi- yah
sadaya gunggung... 150.000 rupi- yah Sinten ingkang badhe tumbas lot sami akintuna serat dhateng para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika, serat wau kedah kabayar dening ingkang angintunaken, panumbasipun lot mawi kabayar kenceng. Ing Samawis dhateng tuwan Dhegroot Kolep en ko tuwin tuwan Y.G.Sedhering Ing Batawi dhateng Tuwan G. Kolep en ko Ing Surabaya dhateng Tuwan Timekolep en ko Ing Salatiga dhateng Tuwan W.Igendherat Ing Surakarta dhateng Tuwan F.H.Jaspres Ing Ngayogyakarta dhateng Tuwan C.F.Philip. Samongsa loterei wu sampun kamainanken ingkang gadhah lot wetah utawi papaliyan tuwin saprapatan ingkang kaleresan angsal kauntungan utawi ganjaran kenging anampeni arta pamenangipun saking Tuwan Y.G.Sedhering ing Samawis kawange- nan lami-laminipun ing dalem wolungdinten ananging tiyang wau amawi anedhahena sarta amangsulna lotipun punapa malih arta pamenangipun mawi kacengklong ing dalem satusipun 25 ruipi- yah minongka dados kauntunganipun sakalempakan main musik ing komidhi Samawis, menggah dinten pamainipun loterei badhe kalimrahaken ing tembe, pamainipun badhe kalampahan wonten ing Samawis katingalaken ing ngakathah mawi kjenengan dening Notaris. Bilih sampun dumugi ing wawangen mangsanipun amainaken Loterei, mongka cacahing lot 3000 iji dereng pajeng sadaya, pamainipun loterei punika inggih badhe kalampahan ugi, anang- ing kathah ing arta kauntungan tuwin ganjaran badhe kasuda, katimbangkaliyan kathahing lot ingkang boten pajeng wau. Ingkang sami ngereh pakalempakan main musik ing komidhi Samawis. Katandhan tuwan H.H.Borel Katandhan Tuwan Y.P.Ossenbriggen Katandhan Tuwan Y.G. Sedhering Tesurir
Katandhan Termir Sekretaris.
Angka 27, 6 Oktober 1864 Kulawisudhan sapanunggalanipun Kanjeng Tuwan W.L.H.Brokse, kalawaunipun dados residhen ing Timur (Timor), ing wingking kaparingan wahgel, sapunika wonten ing nagari Walandi awit saking pamit ing mangke pamitipun wau kaunduraken laminipun nem wulan, ksebut ing serat kakancinganipun Kanjeng Tuwan ingkang wicaksana Minis- ter Pan Koloni, katitimangsan kaping 2 wulan Agustus 1864 aksara A.P.Z. angka 12. Kanjeng Tuwan C.Dhewall sekretarispun Kanjeng Gupremen ingkang kabiyantokaken anyambut damel dhateng rat ing Nederlan Indiya, ing mangke kakula wisudhan dados Irste Sekretarisipun Kanjeng Gupremen. Kanjeng Tuwan Mister, G.G. Dhan Arsankarsedhel Redhendharis ing kantoripun Kanjeng Tuwan Algemen Sekretaris ing mangke kakula wisudha dados sakretarisipun Kanjeng Gupremen ananging anyambutdamel dados sakretarisipun Rat ing Nederlan Indiya. Tuwan Y.G. Dheseriyer, Komisi pun Kanjeng Tuwan Dhirektur saking tanem tuwuh, kaundur kalayan kurmat saking kalenggaha- nipun ing pdamelan nagari. Pawartos warni-warni. Sampun kacariyos bab pamirantosing badhe panggebagipun kiha Nanning, ing sapunika pawartosipun bilih kitha Naning wau kala tanggal kaping 19 wulan Juli ingkang sampun kapengker kabedhah dening prajuritipun kanjeng Raja Cina, para kraman ingkang kawastanan Taiping sampun wonten sawaatawis wulan laminipun sami kekes ing manah, amargi saking ungguling prang para prajuritipun Kanjeng Raja cina, ingkang sami kawadanan dening titiyang nganmonca, menggah cariyosipun katuhonan bilih rajaning kraman pejah ing ngendhat, nalika mireng, manawi Kolonel Gordhon ingkang sampun kalilan dening Jendral Brown kesah dhateng Naning, supados amaspaakaken pamirantosi- pun anglawan para kraman Taiping, kalampahan Kolonel wau
saged anyelak ngantos dumugi tebihipun 50 elo saking kitha Naning. Dereng wonten cariyosipun ingkang terang bab kadadosaning panggebagipun kitha Naning, lampahan saking pirembagipun Kolonel Gordhon, ananging sakitan manawi panggebagipun wau sakalangkung pikantukipun awit saking kageting para kraman sami amireng namaning Kolonel Gordhon wau, dene panggebagipun kitha Naning, punika sangkanipun ing kalih panggenan saking dharatan tuwin saking saganten, ing dintenipun nalika sareng lumebet ing kitha Naning, saderengipun sonten para kraman sami kakepang wonten ing satengah ing kitha wau, kraman ingkang sana Sung Wang kala waunipun kapalajeng saking So Ho tuwin saking Oso, punika saged pikantuk margi medal saking kitha Naning ingkang sampun kakepang, kraman Sung Wang punika kasebut saged bab lampah ing Militer, mila badhe sakalang- kung andadosaken susah bab anggenipun saged pikantuk margi amedal saking kitha Naning wau, ambekta tiyang kalih ewu, amargi tiyang kalih ewu punika manawi kawadanan dening Sung Wang, bahd eandadosaken reresah enggawl wonten ing dhistrik tanah Cina, punapa dene ingkang kalangkung ajrihan bab reme- nipun anjajarah angrayah, Sarehning para kraman Taiping wau sampun sami kanaten anjarah rayah laminipun ngantos kalihwe- las tahun mila boten saged dados titiyang sa ing ngatasipun padamelan ingkang prayogi, sanadyan para kraman punika sampun boten angajrih-ajr hi malih dhateng titiyang ngamonca, inggih ugi taksih anguwatosi, awit manawi sami angalempak sadadamelipun kathahipun ngantos tiyang kalih utawi tigang ewu. Makasar kaping 25 Agustus 1864 Raja ing Gowa tanah Makasar ing sawatawis dinten laminipun angulem-ulemi para priyantun sawatawis tuwin para opsir ing dharatan Sahalaut punapa dene para tuwan mardika, kapurih sami dhateng wonten ing pasamuwan amargi kanjeng raja wau amasahaken wajanipun ingkang wayah estri, punika sampun dados adating ngriku ing ngatasipun titiyang islam manawi para estri umuripun sampun dewasa,
lajeng adamel pasamuwan ageng, amurih agenging pasamuwan wau, wanci enjing musikaning prajurit ingkang wonten tanah ing ngriku sami dhateng wonten karaton ing Gowa(h). Sareng pukul 9,00 enjing kanjeng Tuwan Kolonel Krussen ingkang ngasta p[anguwasa dados guprenur wonten tnah ing ngriku, anitih karet kadherekaken prajurit Kaveleri tuwin para setap dhateng ing panggenan kalempakanipun ingkang sami kaunlem- uleman wau, wonten ing Jongayah, ingkasng dados tapel wates- ing tanah kagunganipun kanjeng gupremen, dene ingkang sami dhateng ing panggenaning kalempakipun para tamu wau, wonten ingkang anumpak kareta tuwin anumpak kapal, satunggil kalih wonten ingkang ambekta nyonyahipun tuwin nona-noah, sareng sampun nunten asarengan sami lumebet dhateng tanah bawahing Gowah, sareng Kanjeng Tuwan Guprenur Krussen rawuh, lajeng para musikan angungelaken Wilhelmus sarta kurmat angungelak- en mariyem kaping tiga welas, sasampunipun sami atabeyan ingkang sampun dados adat sami pinarak wonten ing pandhapa ageng, ingkang celak akaliyan dalemipun Kanjeng Raja ing Gowah, Menggah pandhapa punika pancen kaya sanandipun damel pasamuwan, ing ngriku dhdadhaharan sapanunggalanipun akathah sampun sami katata. Sasampunipun para tamu Walandi sami dhansah katril kaping kalih, boten mawi kendel ungeling gangsanipun titiyang ing Gowa, nunten para putri santananipun raja Gowa kathahipun 25, sami ambekta dene para tiyang alit sami bingah aningali jogeding ringgit, sarta titiyang alit wau salamining wonten pasamuwan ingkang sampun kalampahan satawis dinten saha ing waktu punika taksih sadinten kalih dinten pasamuwanipun sami angaben ayam tuwin angabotohan ingkang sampun dados reremena- nipun. Sasampunipun abeksan wau, lajeng sami pinrak badhe dahar, Menggah dhadhaharan cara Walandi tuwin dhadhaharan olah- olahan ing tanah ngriku, saha inuman sadaya wonten, Kanjeng Sultan ing Sumbawasakulawarganipun inggih wonten pasamuwan ing ngriku, anggenipun rawuh wonten dalemipun kanjeng raja ing Gowa sampun ing sawatawis laminipun.
Kanjeng Tuwan Guprenurkurmat angunjuk kawilujenganipun kan- jeng raja ing Gowa, sarta ing saening rurukunipun akaliyan kanjeng Gupremen andadosaken suka pirenaning galihipun kanjeng tuwan gupernur wau, sasampunipun kurmat kawulujengan wau ingakng katembungaken ig basa Makasar dening kanejng tuwan Y.A.Y.Pol Sekretaris saking samukawis prakawis ing Makasar, lajeng kurmat kawilujengan wau kaangsulaken dening Kanjeng Tuwan Asisten Residhen Y.A.Baneres, awit saking asmanipun kanjeng raja ing Gowah, kanjeng tuwan guprenur gurmat malih angunjuk kawilujenganipun kanjeng Sultan ing Sumbawa, inggih lajeng kaangsulan dening kanjeng tuwan Asis- ten Residhen Bakeres awit saking asmanipun kanjeng Sultan ing Sumbawa. Sasampunipun dhahar, para tamu sami atata badhe kondur, sareng wanci sawatawis pukul tiga siyang sami bidhalan, pangalihipun sadaya sami trima bab panganggepipun kanjeng raja ing Gowa ingkang kalayan setyaning galih dhateng para tamu, menggah pasamuwan ingkang kados makaten dereng nate kalampahan, mila andadosaken pratondha pra sobat tuwin ruru- kunipun kanjeng raja ing Gowah kaliyan kanjeng Gupremen. Surabaya kaping 30 Sptember 1864, kala winginipun dalu ing griyanipun Es wonten ing loji kapandungan, pandungipun snaget ambikak Benet sarta amendhet trommel alit isi arta saking ing Benet wau, sareng tromel punika sampun kapendhet Bennet lajeng kakunci malihdening pandung, menggah ingkang kakintun dados pandung wau, punika rencangipun tuwan Es piyambak dene pulisi sapunikanipun atitipariksa bab prakawis punika wau. Tutuladan ingkang sakalangkung sae bab katresnaning anak dhateng tiyang sepuhipun. Wonten rondha miskin gadhah anak jaler titiga, ingkang sami sabiyantu angingoni dhateng embokipun, sareng makaten wau tumunten awis padamelan, kalampahan anak titiga wau boten saged pikantuk padamelan andadosaken mindhak sangeting ka- cingkranganipun nyai rondha, ngantos boten wonten ingkang katedha. Ing waktu punika anak titiga boten saged angraosaken ing manah, aningali embokipun boten anedha, tumunten ameda- laken tekadipun ingkang sakalangkung elok kados ing ngandhap punika cariyosipun. Parenah angundangaken, sinten sintena ingkang saged anyepeng,
sarta angladosaken dhateng pangadilan tiyang durjana ingkang sampun nandhang awonipun punika badhe pikantuk ganjaran ingkang sakalangkung kathah, kala samanten sadherek titiga sami arurukunan manawi salah satunggil saking sadhereking titiga kapurih angakeni dados tiyang durjana ingkang kaund- hangaken wau, supados sageda pikantuk ganjaran, kadadosanipun sadherek titiga sami anggebak loteri , kaleres dhawah sad- herek ingkang nem piyambak punika kedah angekena dados tiyang durjana wau, sareng sampun sadherek ingkang nem punika kabesta dening sadherekipun kakalih, lajeng kaladosak- en dhateng pangadilan, sareng kapriksanan dening pangadilan wau, inggih angakeni manawi piyambakipun tiyang durjana ingkang samun anglampahi kadurjanan kados ingkang dados pandakwa, sasampunipun angakeni pangadilan lajeng dhadhawah, kinen ambekta sadherek wau dhateng kunjaran, sarta dhadhawah malih amaringi ganjaran dhateng sadherek kalih ingkang sami ngaldosaken tiyang durjana wau. Saderengipun sadherek nem kabekta dhateng ing kunjaran sarta sadherekipun kakalih aningali manawi panuju boten wonten tiyang, sadherek nem lajeng karangkul dening kakangipun sakaliyan amargi badhe pisah, ananging ingkang ngasta pangad- ilan sumerep kala pangrangkulipun wau, ing waktu punika ingkang ngasta pangadilan boten saged anggayuh ingkang dados sababipun, mila badhe sumerepa ingkang dados sabab wau, kalampahan utusan abdi satunggil ingkang kenging kapitadosan kapurih angetut wingking dhateng sadhereke kalih ing sapurug- purugipun sampun ngantos katawis, sarta kinen angupados katerangan bab tiyang ingkang kakunjara wau, abdi punika sanalika umangkat anglampahi ingkang dados parentah ing bendaranipun, sareng makaten abdi wau aningali saherek kakalih sami lumebet ing griya alit ingkang sampun meh risak sadaya, ingkang lajeng kaselaka dening abdi punika, wonten ing ngriku abdi amireng sadherek kakalih sami anyariyosaken ingkang sampun kalampahan sarta angulungaken arta ganjaraning parentah anggenipun angladosaken sadherekipun nem dhateng pangadilan. Sareng embokipun amireng pawicantenipun ingkang kados maka- ten wau, lajeng anjelih, sarta sanalika anedha wangsuling
anakipun ingkang kaladosaken dhateng pangandilan wau, wican- tenipun luwung pejah akaluwen kaliyan amanjangaken umuriun jalaran saking kekecalan anak tumunten anakipun kakalih dipun ken amangsulaken arta sanalika, sareng abdining parentah ingkang ngasta pangadilan sampun amireng pitembungan ingkang kados makaten wau, nunten kesah, anglapuraken sadaya ingkang sampun dipun sumerepi dhateng bendaranipun wekasan andadosak- en gumuning kang ngasta pangadilan ing sanalika lajeng anyaosi uninga dhateng sang nata bab lalampahan punika, kadadosanipun sadherek kakalih katimbalan dhateng sang nata, ingkang sakalangkung angalem dhateng sadherek titiga bab katresnaning anak dhateng tiyang sepuhipun, wasana sadherek ingkang anem kaparingan pensiyun taunan dening sang nata, mengah kakangipun sakaliyan sami kaparingaken ganjaran ing- kang sakalangkung kathah.
Angka 28, 13 Oktober 1864 Pawartos warni-warni Serat saking kareh bawah tanah Japan katitimangsan kaping 24 wulan Agustus ingkang sampun kapengker anyariyosaken kados ing ngandhap punika. Sampun wonten tiga welas wulan kala kagunganipun Kanjeng Raja Walandi baita kapal asep ingkang dipun namani Megusah,kam- riyemaning mariyem ingkang sampun krakit wonten ing panggenan satunggal tuwin kamriyem an ing mariyemipun para baita kapal kagunganipun pangeran ing Nagato tanah Japan, dene baita kapal asep wau lumampah medal supitan Semonoseki, boten sumerep manawi badhe kaawonan makaten wau. Salaminipun wiwit kala samanten sampun kaangkah pikantukipun rampunging prakawis lampah saking rerembaganipun para utusan bab anggenipun amirangaken pangeran ing Nagato dhateng ben- dera Walandi, sarta dipun purih ambikak supitan kenginga kawedalan malih ing baita kapal ananging boten wonten kadadosanipun. Padagangan ing Nagasai tnah Japan tumunten sangsaya sudanipun sarta badhe ical babar pisan amargi saking pratingkahipun amemengsahan pangeran ing Nagato, ingkang purun-purun amepeti margining baita kapal dagang, kamomotan pamedaling siti ingkang pancen badhe kabekta dhateng Nagasaki, utawi kamomo- tan barang-barang dagangan damelan walandi ingkang saking tanah ngriku, dene kawontenaning prakawis punika boten saged dumugi ngantos lami. Jejenengipun para raja ingkang sami aprajangjeyan tumunten arerembagan badhe kintun serat dhateng pangeran ing Nagato, ungeling serat amelehaken bab pratingkahipun pangeran ing Nagato wau ingkang nguwatosi, sarta kasukanan Serep manawi pangeran punika salebeting sakedhik dinten boten ambikak margining baita kapal wonten ing supitan ingkang kasebut ing nginggil wau, badhe anglampahaken taksa. Anunten serat wau kabekta dening baita kapal asep Inggris kakalih, kanamanan Barosah satunggil, ingkang satunggilipun Kormoran, dene ingkang kapitadosan ing pambektanipun serat -serat wau, punika papatahipun ing Ngari Inggris Prangkrik nagari Walandi, tuwin papatah saking tanah Amerika, sareng
makaten serat-serat wau lajeng katampekaken dhateng para opsiripun Pangeran ing Nagato, ingkang sami sagah badhe ambekta wangsul anipun serat. Baita kapal asep Barosah tuwin Kormoran sami alabuh wonten sangajenging margi lumebet dha- teng supitan Semenoseki, ing waktu punika sami amaspadakaken panggenan ing ngriku, tebihipun manawi kamriyem memesipun botn sged dumugi, sareng makaten anunten wonten panggenan satunggil karakitan ing mariyem ingkang boten katingal mariy- emipun awit saking kaaling-alingan, saking panggenan ing ngriku baita kapal Inggris kakalih wau lajeng kamriyem kaping kalih. Pratingkah ingkang kados makaten wau, punika andadosaken pratondha sayekti, bilih pangeran ing Nagato boten apraduli dhateng rerembagipun para jejenenging raja raja ing amonca wau, kala samanten para jejeneng wau sami arerembagan badhe wangsul boten mawi angentosi wawangsulanipun serat, tumunten kasaru dhatengipun opsir Pangeran ing Nagato, punikasami minggah dhateng ing baitakapal asep Inggris wau, anyariyosak- en pangandikanipun pangeran ing Nagato, bilah pangeran ing Nagato wau anglampahi ingkang dados parentah ing rajanipun, sarta boten gadhah sedya ambikak margining baita kapal wonten ing supitan Semenoseki. Wangsulanipun pangeran ing Nagato makaten wau andadosaken sanget rengating manah, sanalika lajeng karembag, anglampa- haken prajurit sami abibiyantonan badhe angukum dhateng pangeran ing Nagato ingkang anandukaken pamanahanipun piyam- bak. Para tiyang ing baita kapal prang Walandi sadaya ingkang wonten ing palabuhan sami bingah-bingah, sareng mireng bilih badhe anglampahaken prajurit bibiyantonan wau, punapa dene titiyanging baita kapal asep Megusah sakalangkung bingahipun. Pangajeng-ajngipun saben dinten kumendhan rembrut sakalereha- nipun opsir sadaya mugi wontena mangsanipun saged amales ngantos amedalaken rai pamimirangipun pangeran ing Nagato dhteng bendaranipun baita kapal asep Megusah, ingkang sapisan wonten ing supitan Semenoseki kamriyeman sakalangkung sanget dening mengsah, ananging saged pikantuk margi medal saking supitan wau.
Para baita kapal prang bibiyanton ingkang badhe kaangsahaken dhateng Nagato, sarta angkatipun benjing ing dinten enjingi- pun kados ing ngandhap punika pratelanipun: 1. Baita kapal prang Walandi sakawan anama Megusah, Jambi, Metalenkruwis tuwin Amsterdam, prajuritipun kawadanan dening kumendhan G.A.Panris. 2. Baita kapal prang Inggris sadasa 3. baita kapal prang Prasman tiga 4. Prajurit ingkang pancen minggah dhateng dharatan 60, kabekta dening baita kapal Amerika, kanamanan James Twdan. Pangajenganipun tiyang, para ing baita kapal prang samanten kathahipun wau badhe sageda angrisak pamiratosipun mengsah panggenan prang, sarta ambikak malih supitan margining baita kapal ingkang dados prakawis wau. Ing Pasuruwan kala tanggal kaping 10 wulan September ingkang sampun kapengker punika, baita kapal ingkang kanamananPatal Air, karehaken dening Sarib Muhammad Nuksin Gared awit saking borot sanget kerem wonten celak distrik Kraton, menggah baita kapal punika gadhahanipun tiyang ingkang gigriya wonten ing Jambrana tanah Bali, mentas dhateng saking Surabaya, sarta badhe layar dhateng ing Sumenep, wondenning momotanipun baita kapal wau telas sadaya tumut kelem ing toya, boten wonten ingkang katulungan, kadosta awarni barang suwekan damelan Walandi, 25 pethi, uwos 12, koyan, malam sapikul tuwin sane- sipun barang-barang remeh, ananging titiyangipn boten wonten ingkang pejah, sareng kamirengan ing nasgari bab kereming baita kapal wau, lajeng baita ingkang pancen damelipun angid- eri saganten atutulung, ananging sareng dhateng ing panggena- nipun kerem baita kapal wau, sampun boten aningali punapa- punapa. Serat Pamimirang Wonten LetnanKolonel saking prajurit Prusi sasampunipun prang kala ing tahun 1756 kakendelan saking anggenipun dados Letnan
Kolonel, anunten Litnan Kolonel wau boten kendel -kendel anunuwun dhateng kanjeng raja Frederik ingkang kaping kalih (II), supados kang dadosna Litnan Kolonel malih kalampahan panuwunipun wau ngantos kapurunen temahan dadosaken rengat- ing galihipun kanjeng raja, wekasan lajeng raja dhadhawah angawisi dhateng Litnan kolonel punika, boten kalilan anunu- wun malih, sareng Litnan Kolonel mireng, manawi boten kalilan anunuwun malih dhateng kanjeng raja, sanalika lajeng mantuk, sareng makaten elet sawatawis dinten laminipun tumunten wonten serat pamimirang dateng kanjeng raja Frederik kaweda- laken ingakathah, sanadyan kanjeng raja punika panggalihani- pun angawonan, ing waktu punika sakalangkung dukanipun bab serat pamimirang wau, lajeng dhadhawah, badhe amaringi ganja- ran arta 50 uang mas dhateng tiyang ingkang saged anedahak- en ingkang damel serat pamimirang wau. Litnan Kolonel amireng ingkang dados dawahipun kanjeng raja Frederik bab badhe amaringi ganjaran dhateng tiyang ingkang saged anedahaken ingkang damel serat pamimirang wau, sanalika sowan dhateng karatonipun kanjng raja, wonten ing ngriku adarbe atur, amugi kalaporna dhateng kanjeng raja, manawi badhe asaos unjuk dhateng kanjeng raja bab prakawis ingkang sanget prelunipun, kanjeng raja amarengi panuwunipun Litnan Kolonel ingkang lajeng kairid sowan wonten ing ngarsanipun kanjeng raja. Sareng dumugi ing ngarsanipun kanjeng raja, Letnan Kolonel lajeng matur: Gusti, panjenengan dalem dhadha- wah badhe amaringi ganjaran 50 uangmas dhateng tiyang ingkang saged anedahaken ingkang damel serat pamimirang dhateng panjenengan dalem ing mangke ingkang adamel serat pamimirang wau sampun sowan piyambak wonten ing ngarsa dalem, inggih punika kula ingkang adamel, sapunika kula sumongga ing karsa dalem angukum dhateng kula, ingkang sampun kalepatan ing panjenengan dalem, ananging panuwun kula ing panjenengan dalem manawi kula badhe kaukum ing waktu punika mugi panje- nengan dalem dhadhawaha, angintunaken sarta ganjaran ingkang sampun kaprangjanjekaken wau dhateng semah kula ingkang sapunikanipun kacingkrangan sanget boten wonten ingkang katedha akaliyan anak-anakipun, kanjeng raja sareng aturipun Letnan Kolonel sakalangkung dhangan ing ggalih, sarta amumun manawi Litnan Kolonel wau ngantos kacingkrangan makaten, sanalika kanjeng raja boten amangsuli pangandika, nunten anyerat serat satunggil, ingkang lajeng kaparingaken dhateng Litnan Kolonel, dhawahipun kanjeng raja makaten: layang iki wenehna marang kumendhan ing beteng Sepandhau ananging
tampakna ing tangane dhewe, dene kowe dadi pasakitane ingsun ana ing beteng kono, nganti ingsun amatrapke kang dadi pauku- manmu, bab olehmu wani-wani amimirangake marang ingsun, wangsulanipun Litnan Kolonel: Inggih sandika, Gusti, kula badhe anglampahi ingkang dados dhawah dalem, ananging bab arta ganjaran 50 uwangmas kados pundi. Kanjeng rajaangandika: ing sajroning rong jam bojomu bakal anampani dhuwit iku, sarta ingsun bakal dhawah, anuduhake panggonanmu kakunjara, mara, mangkata tumuli. Litnan Kolonel tumunten amangkat dhateng ing beteng Sepandhau ingkang badhe dados kunjaranipun, ewa denten Litnan KOlonel amupus, awit rumaos ing kayektosanipun manawi anak bojonipun bdhe pikantuk pambayaraning kacingkranganipun, sareng dumugi ing beteng Sepandhau, Litnan Kolonel lajeng amratelakaken bilih piyambakiun dados pasakitanipun kanjeng raja, sarta aken anglapuraken dhateng kumendhaning beteng wau, manawi Litnan Kolonel punika ambekta seratipun kanjeng raja Frederik dumateng kumendhaning beteng Sepandhau, dhawah dalem serat punika kedah katampekaken ing tanganipun kumendhan piyambak, sareng sampun tumunten kabikak dening kumendhan menggah ungelipun makaten: ingsun maringake paparentahan ing beteng Sepandhau marang kang anggawa layang ingsun iki, dene kumend- haning beteng Spandhau ingsun alih kalawan amunggah kalung- guhane marang beteng Posdham dadiya kumendhan ana ing kono, sareng litnan Kolonel mireng ungeling serat kados makaten wau, sakalangkung gumuniun ananging sangsaya wewah gumun malih, sareng aningali anak bojonipun sami dhateng, ingkang acacariyos bilih sampun anampeni arta 50 uwang mas saking kanjeng raja, wekasan lajeng sami tumut agigriya wonten beteng ing ngriku.
Angka 29, 20 Oktober 1864 Kulawisudhan Sapanunggalanipun Kanjang Tuwan G. D.Serdhasiyus priyantun ingkang kaparingan Wahgel kala waunipun dados asisten residhen ing Galuh Pare- sidhenan Cirebon amangke kakula wisudha dados asisten Resid- hen ing Indramayu Paresidhenan Cirebon angiras dados Pendhi- mester. Tuwan Y.S. Van de Bruk, kontelir Twedeklas ing paparentahan lebet ing Paresidhenan Menado, ing mangke kakula wisudha dados kontelir Irsteklas ing paresidhenan Menadho. Tuwan W.Gredhe, Kontelir Dherdheklas ing paparentahan lebet ing Paresidhenan Menadho, ing mangke kakula wisudha dados Kontelir Twedheklas ing paparentahan lebet ing paresidhenan Mendho. Tuwan Y.F. Lodhon Kontelir Dherdheklas ing paparentahan lebet ing Gupremen Celebes sabawahipun ing mangke kakula wisudha dados kontelir Dherdheklas ing paparentahan lebet ing paresdhenan Menadho. Tuwan A.W.Desanse, priyantun kareh ing kangjeng Residhen ing Menadho, amangke kakula wisudha dados kontelir Dhredheklas ing paparentahan lebet ing paresidhenan Menadho. Tuwan Y.N.Phosmadar, kontelir Twedheklas ing paparentahan lebet ing Gupremen Celebes sabawahipun ing mangke kakula wisudha dados kontelir Irseteklas ing paparentahan lebet ing Gupremen Celebes sabawahipun. Tuwan D.D. Dhegillenidhe, kontelir Dherdheklas ing paparenta- han lebet ing Gupreen Celebes sabawahipun ing mangke kakula wisudha dados kontelir Twedheklas ing paparentahan lebet Gupremen Celebes sabawahipun. Tuwan Jonghir Mister, Rendhorep priyantun kareh ing Kangjeng Tuwan Residhen ing Menadho, ing mangke kakula wisudha dados kontelir Dherdheklas ing paparentahan lebet ing Gupremen
Celebes sabawahipun. Tuwan C.A.Wilkes akaliyan Tuwan G.Meyer, kalih pisan dados priyantun kareh ing kanjeng Tuwan Guprenur in Celebes bawahi- pun, ing mangke sami kakula wisudha dados kontelir Dhredhek- las ing paparentahan lebet ing Gupremen Celebes sabawahipun. Tuwan D.A.Dherose, priyantun kareh ing Kanjeng Tuwan Asisten Residhen ing Bengkulen, amangke kareh ing Kanjeng Tuwan Guprenur ing Celebes sabawahipun. Tuwan W.F. Nois juru seratipun Kanjeng Tuwan Algemene Sekre- taris ing mangke dados priyantun kareh ing Kangjeng Tuwan Guprenur ing Celebes sabawahipun. Tuwan H.M. dhekanter, ing mangke kareh ing Kanjeng Tuwan Asisten Residhen ing Bengkulen. Tuwan D.C.H.Dhuh, Irsete komisi pun kanjeng Tuwan Direktur saking pamedaling siti tuwin Sidhilemagasin ing mangke kapa- ringan pamit kalih taun dhateng nagari Walandi, amargi saking sakit. Tuwan G.Er.Lunardhi, kontelir Twedheklas ing mangke kakula wisudha dados Kontelir Irseteklas. Tuwan E.Dh.Ledhasonorman Kontelir Dhedheklas, ing mangke kakula wisudha dados kontelir Twedheklas. Tuwan C.L.G.Bresler, priyantun kareh ing Kanjeng Tuwan Dhi- rektur saking tanem tuwuh, ing mangke kakula wisudha dados kontelir Dherdheklas. =========================== Pawartos warni-warni Surabaya kaping 5 Oktober 1864. Cariyosipun manawi kanjeng Gupremen sampun anetepaken in gserat kakancingan, bilih para
tiyang jawi ing mangke kalilan atumbas kajeng saking kagunga- nipun kanjeng Gupremen wonten ing panggenan tutumpakan ka- jeng, punika ingkang badhe katumbas kajeng ingkang boten kenging kaangge ing padamelan yasaning nagari, karegenan sapratigan saking reginipun ingkang kapratelakaken ing serat pratela bab reregining kajeng wau, boten ambayar sapalih ing regi kados ingkang taksih kalampahan ngantos sapunika. Serat kakancinganipun Kanjeng Gupremen wau saestu andadosaken pangalaming titiyang kathah, punapa malih sarehning ing waktu punika kaawisan angangge payoning griya kambengan ingkang celak ing kitha, sarta griya-griya ingkang kadamel saking rossan boten kuwawi anyanggi payon gendheng, mila titiyang jawi kedah boten kenging boten adamel griyanipun manawi boten katembok inggih kedah angangge kajeng kathah. Wondening kajeng-kajeng ingkang katampik boten kenging kaangge ing padamelan yasaning nagari, punika sayektosipun taksih kenging kaangge, prateandhanipun manawi kajeng-kajeng ingkang katampik wau kawade ing lelang, asring kemawon papa- jenganipun lakung saking reginipun ingkang kasebut ing serat pratela bab reregining kajeng. Cariyosipun manawi Mayor Cina Tituler ing Samawis sarta kapitan Cina ing Bagelen tuwin Litnan Cina ing Banyumas ing mangke kaundur saking kalenggahanipun, amargi sami tumut adadagangan apyun peteng, wonten ing tanah jawi Poncotwetan. Wonten pawartosipun manawi ing tanah Sumatra badhe wonten reresah, para Pangeran sawatawis tuwin para kapala saking Pasumah tanah Sumatra sami kalempakan wonten ing padhang Ngwalakpandhan, menggah ingkang sami anglempak wonten ing ngriku wonten saking titiyang sewu, sami amraged maesa sa- tunggil sarta aprajangjeyan sami guyub badhe mengsah Kanjeng Gupremen, dene cariyos ipun ingkang kantun amratelaken manawi titiyang ing Pasumah saweg sami adamel sandawa tuwin beteng
wonten sanginggilpun tanah Kelbonjawi. Surabaya kaping 2 wulan Oktobr 1864, kala Akad ingkang sampun kalampahan ing dhusun Sinel tanah Sidaarja wonten griya kabesmen ingkang lajeng amremen sangsaya mindhak-mindhak ngantos griya sadhusun kathahipun 250, telas kabesmen sadaya, menggah griya-griya ingkang kabesmen wonten sawatawis griya- nipun tembok ananging ingkang akathah kthah griya welit, dene kapitunanipun kala kabesmen wau kamurwat wonten saking 35.000 rupiyah. Cariyos saking Japan ingkang kantun piyambak dumugi ing tanggal kaping 25 wulan Agustus ingkang sampun kapengker, saking pangintenipun badhe wonten karampunganing prakawis tumunten, kados ingkang sampun kacariyosaken ing ngajeng, bilih ingkang dados jalaranipun prakawis, punika bab margin- ing baita kapl dagang wonten ing supitan Simonoseki ingkang kapepet, menggah marg punika kajagenan ing beteng-betengipun pangeran Nagato, dene beteng-beteng wau sami kasantosanan sadya, pikajenganipun ingkang sampun tetela, amepeti supitan Simonosakiboten kenging kawedalan ing baita-baitanipun kapal para titiyang amonca. Wonten supitan ing ngriku saweg satahun la,inipun, baita kapal Prasman, baita kapal Amerika tuwin baita kapal Walandi sami kamriyeman, sarta wonten sababipun ingkang kengingkapi- tados prakawis patrapipun amengmengsahan Pangeran Nagato ing kala samanten dhatengtitiyang ngamonca ingkang boten mawi wonten sudanipun, pratandhanipun dereng lami baitakapal Inggris anama Kormoran alangkung wonten sangajenganing be- tengipun Pangeran Nagato, lajeng kamriyem sapisan kenging kajengipun baita kapal ingkang ngajeng, punika andadosaken- pratondha satuhu, bilih pangeran Nagato bahde amengmengsahan kaliyan titiyang amonca. Ing waktu punika baita kapal Komoran ingkang kamriye wau lajeng wangsul asareng lampahipun kaliy- an baita kapal Barosah, sarta anglaporaken bab anggenipun kamriyem wau, cariyosipun ing ngajeng bab prakawis punika dereng terang, sanadyan sampun kapratelakaken bab dhatengi- pun baita kapal kalih wau wontn ing saganten bawahipun Pang- eran Nagato, boten wonten kadadosanipun ingkang anyekapi, dene pawartosipun bab anglampahaken baita kapal prang dhateng Nagato, punika kayektosan, menggah ingkang sami kalampahaken
baitakapal prang nembelas baita kapal Inggris Presman tuwin baita kapal prang Walandi, kala samanten sampun badhe bidhal dhateng ing Nagato, dene utusan saking Amreika, sanadyan boten saged anglampahaken baita kapal prangipun inggih ugi anglampahaken baita layar kemawon minongka bibiyantu, supados manawi kalampahan atangled baita -baita kapal prang wau, baita kapal Amerika punika inggih wontena ing Panggenanipun tatangledan wau. Kalintuning pngintenipun Piron jurunganggit tembang. Kala ing jaman kina wonten juru nganggit tembang satunggil anama Piron, puunika lumampah lumampahwonten ing wana Tarata- ban tanah Prangkrik, awit saking sagahipun lajeng alenggah wonten ing sela ingkang wonten sangajenging kori marginipun medal saking wana Tarataban wau, dereng ngantos dangu angge- nipun alenggah Piron wonten panggenan in gngriku ingkang celak kaliyan margi geng, nunten wonten tiyang sepuh alang- kung ing ngajenganipun ingkang lajeng kurmat ambika topi Sukatabe, pangintenipun juru nganggit tembang, manawi piyam- bakipun ingkang kakurmatan sukatabe wau, lajeng akurmat sukatabe malih dhateng tiyang sepuh, , sareng tiyang sepuh punika sampun kalangkung anggenipun alumampah , Piron tansah amaspadakaken ing pupukiraning rainipun sarta mawi kaenget- enget bok manawi sampun nate panggih utawi atepang kaliyan tiyang sepuh wau, ananging boten kaemutan kapanggih sapisan kemawon, sareng makaten antawis sakedhap malih, wonten tiyang dhusun alangkung wonten ing ngajengipun Piron, punika inggih lajeng kurmat ambikak topi suka tabe kados tiyang sepuh ingkang sampun kalangkung wau, dene ing sawingkingipun tiyang dhusun punika kathah titiyang lumampah, inggih sami kurmat ambikak topi sukatabe, jurunganggit tembang akurmat sukatabe malih, kalampahan ngantos sayah anggenipun ambikak topi. Wekasan Piron sakalangkung gumunipun, dene akurmatan ing tiyang kathah wau, sarta boten saged anggayuh punapa-punapa
ingkang dados sababipun titiyang wau lajeng sami sumerep dhateng jurunganggit tembang, wonten ing panggenan ingkang awis-awis kaambah, juru nganggit tembang wau sakalangkungsu- kaning manah, awit saking kogunganipun. Wasana wonten tiyang dhusun estri alangkung wonten ing pang- genanipun alenggah Piron, sareng dumugi wonten ing ngajengi- pun arta sasampunipun kurmat sukatabe ingkang sakalangkung sanget ing pandhekunipun tiyang estri punika kalajeng ajeng- keng, andadosaken sadaya sangeting gumunipun Piron malih, ingkang lajeng ngadeg amurugi tiyan gestri ingkang jengkeng wau, kapurih angadegmalih, sarta kapitakenan punapa ingkang dados sababipun dene sanget anggenipun angasoraken baan, ananging Piron tumunten mireng, bilih tiyang estri punika amumudya dhateng Dewi Mariyem, ing waktu punika Piron anoleh dhateng wingking ningali manginggil, tumunten sumerep manawi para tiyang kathah ingkang langkung wonten ing ngajengipun sami kurmat suka tabe wau, sarta kakurmatan malih dening Piron, sayektosipun boten kurmat sukatabe dhateng Piron, ingkang kakurmatan punika reca alit, recanipun Dewi Mariyem ingkang kaddekekaken wonten ing sanginggiling pangggenanipun alenggah juru nganggit tembang. Wasana Juru nganggit tembang sumerep bilih kalintu ing pan- gintenipun, nunten gumujeng, sarta awicanten makaten : Pangr- saning ngatine para juru nganggit tembang iku, manawa kpradu- li ing sok wonga, saprandeneakeh wong kang padha ora sumurup babar pisan manawi ing ngalamdonya ana jurune anganggit tembang. Panggenanipun anggambar Sorot Tuwan LeDhebur. Wonten ing losmen punika saben dinten kabikak, wiwit pukul satengah sanga enjing ngantos dumugi pukul kalih dasa siyang, dene regining gambaripun mawi murwat sarta mirah. Ingkang sami amendhet serta Jurumartani katuran angintunaken
arta kathahipun Rp. 9,--, sumerep pangaosing serat jurumarta- ni wau ing dalem sangang wulan utawi Rp. 6,--ing dalem nem wulan dhateng tuwan F.H. Jaspress ing Surakarta, Sarehning sapunika gampil pikantuk serat Wesel ingkang kabayar ing kantor pos mila inggih gampil pangintunipun arta wau, sami kakintuna kawrat ing serat ingkang wragadipun ing Pos kabayar dening ingkang ngintunaken.
Angka 30, 27 Oktober 1864 Kulawisudhan sapanunggilanipun Awit saking panguwaosanipun kanjeng raja, Kanjeng TuwanY.G. Reis ing mangke kaanggep anggenipun dados kuwasanipun Grut Ertoh ing Essen bab lampahing dadagang wonten ing Surabaya. Tuwan G.F.W.C.Remit Telegrapis Dherdheklas kaliyan Tuwan C.F.E. Olsinger, Wakil Komiskomtabilitit ing kantoripun kanjeng tuwan guprenur ing Sumatra pasisir kilen, ing mangke sami kaparingan pamit kalih tahun dhateng nagari Walandi amargi saking sakit. Tuwan C.H.R Gutaret, Apoteker ing mangke kasuwak anggenipun amakili apoteker ing kitha Samawis. Kanjeng Tuwan Y.A.Oren , Asisten Residen ing Lebak, parre- sidhenan Banten ingmangke kakula wisudha dados asisten residen ing Sukapura paresidhenan Preyangan angiras dados Pendhimester. Kanjeng Tuwan G.Fanbak priyantun ingkang kaparingan wahgel kala waunipun dados asisten residhen ing Gorontalo pare- sidhenan Menadho, ing mangke kakula wisudha dados asisten residhen ing Lebak paresidenan Banten angiras dados Pendhi- mester. Tuwan Y.G.Fanrudheroidhaniwal ingkang dereng lami wangsul saking pamit dhateng nagari Walandi, ing mangke katetepaken malih ing kalenggahanipun lami dados apoteker wwonten kitha Samawis Ingkang kasebut ing serat kakancinganipun kanjeng tuwin ingkang wicaksana Guprenur Jendral ing Nederlan Indiya, katitimangsan kaping13 wulan Oktober 1864 angka 9 punika kanjeng tuwan guprenur ing Sumatra pesisir kilen kadhawahan anganggep tuwan C.G.C.Vanmursel ing kalenggahanipun dados pastur wonten ing Padhang. Tuwan Y.H. C. F. Arense, dados Sekut ing Padhang, ing mangke
kaundur saking kalenggahanipun ing padamelan nagari kalayan kurmat. Kanjeng Tuwan Mister Y.Dhewal litirad luhur Nederlan Indiya, ing mangke kakula wisudha dados prasidhen ing Rat Pnjustisi ing Batawi. Tuwan H.Sanauten kontelir saking beya-beya ingkang lumebet tuwin medal ing Prabalingga, ing mangke kakula wisudha dados Onvanger saking beya beya ingikang lumebet tuwin tuwin medal ing Padhang tanah Sumatra pasisir kilen. Tuwan Y.A.Dhim Opsender twedeklas saking tanem tuwuh ing Sumatra pasisir kilen ing mangke kakula wisudha dados Sakaut ing Padhang. Ing griya pamulangan enggal ing Tondano tanah Minahasa pare- sidhenan Menado, kadamel mulang anak-anakipun para kapalan- ing titiyang ing ngriku, tuwin putra-putranipun jaler panga- genging tanah ing ngriku, ingkang benjingnipun badhe kenging kacepenganpaparentahan, punika ingkang kakula wisuda dados guru angka satunggil wonten ing griya pamulangan wau tuwan L.G. Fanderhuk, guru ing pamulangan ing menado dene tuwan L.Mangindhan Wandermite ing pamulangan Menado, kakula wisudha dados guru angka kalih wonten ing pamulangan wau punika. Pawartos telegrap saking Batawi. Tuwan Idhen kapitan saking prajurit Infantri amangke kaparin- gan pamit kalih tahun dhatng nagari Walandi. Kanjeng Tuwan Pandherdhen Upkomis ing mangke kakula wisudha dados dhirektur saking Pinasi. Tuwan Pinisiyo, ing mangke kakula wisudha dados Irste Koisi pun kanjeng tuwan dhirektur saking Pinansi.
Tuwan Mulder ing mangke kakula wisudha dados Twede Komisi pun Kanjeng Tuwan Dhirektur saking Pinansi. Tuwan Saripah, ing mangke kakula wisudha dados kontelir Twedeklas. Cariyos saking Pulobanah, bilih wonten baita kapal ingkang kanamanan Y.G.Dhite, kakapalanan dening Tuwan G.Nayerdhireg saking Sunglon Algowah badhe dhateng ing Singapura, lajeng kakandhas wonten saking dulwetaning pulau Lupidarah ragi mangetan sakedhik, menggah baita kapal wau gadhahanipun tiyang ingkang gigriya wonten ing Hanover tanah Dhitslan, kamomotan balas punika ingkang kadamel angawrat-awarati baita kapal sampun ngantos anjomplang. Sareng kamirengan ing Menthok bab kandhasing baita kapal wau, pparentahan ing ngriku lajeng angutus demang satunggil tuwin dhadhawah anglampahaken baita ingkang pancen damelipun angideri saganten dhateng ing panggenanipun kanhasing baita kapal wau, , supados amitulungana baita kapal punika, sageda kumambang malih, angkatipun demang tuwin baita tutu- lung wau saking Mentok kala kaping 18wulan oktober ingkang sampun kapengker, dene dumuginipun demang wonten ing panggen- anipun kandhas baita kapal kala kaping 20 wulan September punika, ambekta baitanipun piyambak, menggah dhatengipun baita tutulung wonten panggenan ing ngriku enget sadinten kaliyan dhatengipun demang wau, sasampunipun baita kapal kandhas laminipun nemlikur dinten, nunten saged kumambang malih, awit saking kabucalan ingkang kadamel angawrat-awrati wau, boten ngantos bocor, wasana baita kapal punika sasampu- nipun kamotan balase enggal kadamel angawrat-awrati, lajeng umangkat dhateng ing Singapura. Prayogining teteladanipun budi utami Marsekalek Dhemonmoransi atindak lumampah-lummpah kaliyan tetepanganipun priyantun ageng sawatawis dhateng dhusun sarta sami raraosan sauruting margi bab ganjaranipun kabenjani manungsa wonten ing ngalamdonya, ingkang kapratelakaken ing
kayektosanipun dening Marskal Dhemonmorensi, ananging kapabe- nan dening tetepanganipun para priyantun ageng wau, menggah pangandikanipun Marsekal bab kayektosanipun kabekjaning manungsa wau, punika dumunung ing titiyang alit aktahah langkung saking titiyang ageng, pareng makaten anggenipun raraosan ing bab punika tansah kalajengaken ngantos dumugi ing pategilan satunggil, dene pategilan ing ngriku wonten titiyang dhusun sakawan kekepangan badhe anedha, wonten sangandhapipun uwit stunggil wancinipun sampun siyang. Kala samanten ing waktu surya saweg nedheng panas-panasipun, titiyang ngantos men boten betah saking panasipun wau, Marse- kal Dhemonmoransi kaliyan tetepanganipun tumunten sami kendel wonten sangandhaping uwit panggenanipun kekepangan titiyang dhusun wau. Ing waktu punika Marsekal Dhemonmoransi kaengetan bab angge- nipun raraosan kaliyan tetepanganipun para priyantun ageng wau, nunten amanggih margining badhe anedahaken ing kayektos- anipun bab kabegjaning manungsa, mila lajeng amurugi titiyang dhusun sakawan ingkang sami kekepangan badhe anedha punika wau, wonten ing ngriku Marsekal angandika kathah kaliyyan titiyang dhusun wangsulanipun titiyang dhusun awekta bala kasuta tuwin sayektos kados ngandatipun titiyang tani ingkang pasaja ing manah, wekasan Marsekal kaliyah tetepanganipun sami kjaaturan dening titiyang dhusun kapurih tumuta anedha, Marsekal Dhemonmoransi kaliyan tetepanganipun wau inggih dhangan ing karsa, tumunten sami tumut anedha, awit saking karaos ing panas, pasegahipun titiyangdhusun warni wowohan ingkang kadhahar dening Marsekal kaliyan tetepanganipun andadosaken kamayaraning anggenipun sami karaos panas wau. Marsekal Dhemonmoransi angandika prakawis panggesanganipun titiyang dhusun, lampah-lampah ing tatanen tuwin bab kawani- pun titiyang dhusun, sasampunipun angandika bab sayahipun titiyang dhusun ingkang sami anyambut damel wonten ing sabin tuwin bab asonipun titiyang wau sasampunipun anyambat damel wonten ing sabin punapa dene bab pasajanipun, tumunten Marse- kal andangu dhateng titiyang dhusun sakawan, punapa titiyang wau sadaya sami rumaos benja, wangsulanipun titiyang dhusun ingkang tiga makaten: inggih, amesthi kemawon kula rumaos gadhah kabekjan, kawontenan kula ing dhusun boten purun dipun lintoni kaliyan kawontenanipun raja ingkang ageng piyambak ing jagad, kula sami gadhah siti alit, ananging pamedalipun anyekapi ing kabetahan kula wonten ing ngalamdo- nya, anak bojo kula sami tresna dhateng kula, mila kula sami rumaos boten wonten ingkang andadosaken kikiranganing kabek-
jan, sareng titiyang dhusun tiga sampun wicantgen makaten, nunten Marsekal Dhemonmoransi angandika dhateng titiyang dhusun ingkang sakawanipun, amargi satunggal punika kendel kemawon kala kancanipun titiga sami matur dhateng Marsekal, menggah pangandikanipun Marsekal Makaten: Kowe tantu ora anduweni kabekjan, wangsulanipun tiyang dhusun punika kalayan angunjal ambekan, manawi sayektos boten gadhah kabekjan, nunten Marsekal andangu, punapa ingkang dados kasusahaning manahipun, wangsulanipun tiyang dhusun makaten: rumiyin kula rumaos mukti wibawa, amargi kula tarimah punapa ingkang dados titilaranipun bapak kula siti sakedhik, siti punika kula garap kalayan panrimah ing manah, ananging kula nunten kula sakit ngantos lami, malah langkung saking satahun anggen kula boten saged anggarap siti punika, kalampahan kula kaben- tel amade siti titilaranipun bapak kula wau, dene pangajeng- ajeng kula kala samanten siti punika sageda kula tilaraken dhateng nak-anak kula, wasana icaling titilaranipun siti bapak kula andadosaken kasangsaran kula ngantos sapriki, Marsekal Dhemonmoransi angandika malih: manawa bumi titingga- lane bapakmu mau kabalekake maneh marang kowe kapriye , tiyang dhusun amangsuli: wa, kula lajeng mukti wibawa malih ngungungkuli ing titiyang kathah, ah tuwan pandugi kula boten saged wangsul malih dhateng kula, mara aku etuten buri, pangandikanipun Marsekal Dhemonmoransi, pangandika makaten punika sarwi kaca-kaca suryanipun awit saking rumaos welas dhateng tiyang dhusun, ciptanipun Marsekal badhe adamel kabekjaning titiyang mumpung taksihagesang wonten ing ngalam- donya, sareng makaten tiyang dhusun wau lajeng kinen aneda- haken griyanipun ingkang anumbas siti titilaraning bapak ipun, sareng sampun kapanggih, tiyang punika lajeng kabayar dening Marsekal kathahipun arta langkung saking sewu rupi- yah, sumerep regining siti sagriyanipun. Tiyang dhusun sanalika sakalangkung bingah tuwin panrimahing manah, tumunten angrngkul sukunipun Marsekal Dhemonmoransi, panuwunipun ingkang sanget-sanget mugi Marsekal karsa atumut dhateng ing griyanipun tiyang dhusun supados nguningana ing kabingahaning anak bojonipun bilih mireng bab wangsuling siti wau. Marsekalamituhoni ingkang dados panuwunipun tiyang
dhusun annging amung sakedhap anggenipun nguningani kabinga- haning anak bojo wau, ingkang jalaran saking Marsekal Dhe- monmoransi, wekasanipun Marsekal tumunten kesah enggal -engglan, amargiboten karsa amirengaken atur panrimahipun tiyang dhusun saanak bojonipun ingkang akathah-kathah, anang- ing titiyang dhusun wau sami andherekaken konduripun Marsekal ngantos dumugi ing dalemipun. Ing tokonipun Tuwan Dhegrootkolep en ko ing Surakarta mentas atami barang-barang toko kados ing ngandhap punika pratelani- pun: ertas Walandi boten parasan tuwin ingkang sampun parasan, kertas pelin sae utawi kandel, kertas pos, kertas pancen kadamel anggambar, kertas Medhiyan, kertas Rembesan, tuwin sanesipun kertas warni-warni. Pen waos tuwin Penler, wonten panipun ler ingkang ageng-ageng, garan pen waos, gadhah mangsi, potelot cemeng, abrit tuwin biru, potelot pepalihan abrit kaliyan biru, mangsi warni-warni, krit kadamel anggam- bar wonten ingkang abrit tuwin cemeng, Wawel kancing serat, ules serat warni-warni, wadhah srutu, portipel kandhutan tuwin kenging kaseratan, serat kadamel anyanyatheti. Pigura sakalangkung sae, wonten kalih iji sasetel, sakawan tuwin nem iji sasetel. Punapa malih gambar tnah Eropa ageng, prayogi manawi kaanggge mulang wonten ing Griya pamulangan. Wasana barang-barang punika sadaya kawade murwat tuwin mirah reginipun sarta bayar kenceng. 30 ================= Panggenanipun anggambar sorot tuwan Le Dhe Bur. Wonten losmen punika saben dinten kabikak, wiwit pukul saten- gah sanga enjing ngantos dumugi pukul kalih welasan siyang, dene regining gambarripun mawi murwat sarta mirah. 28 =================== Ingkang sami amendhet sert Jurumartani kaaturan angintunaken
arta kathahipun 9 rupiyah, sumerep pangaosing serat Jurumar- tani wau ing dalem sangangwulan utawi 6 rupiyah ing dalem wulan dhateng tuwan F.H.Jaspres ing Surakarta, sarehning sapunika gampil pikantuk serat Wessel ingkang kabayar ing kantor Pos mila inggih gampil pangintunipun arta wau, sami kakintuna kawrat ing serat ingkang wragadipun ing Pos kabayar dening ingkang ngintunaken. 29
Angka 31, 3 Nopember 1864 1. Kala kaping 25 wulan Agustus tuwin kaping 2 wulan Septem- ber ingkang sampun kapengker ing Kedhu wonten angin ageng, griya-griyanipun para tiyang Jawi sawatawis kathah ing- kang rebah, wit-witan tuwin uwit kopi kathah ngkang esol, punapa malih tataneman ing sabin satawis sami karisakan, dene Distrik ing Asinan uwit Kopi wonten saking 32000 karisakan sadya amargi saking kathah gogroging sekaripun tuwin rentahing godhong, awit saking dhawahipun parentah, titiyang sami tutulung angadegaken tuwin andadosi gigriya ignkang sami rebah punika wau. 2. Katresnan tuwin pamardining tiyang sepuh dhateng anakipun. Kanjeng Ratu Dhoroteyah garwane Ertoh ing Saksen tanah Dhitslan, katimbang kaliyan sakathahing putri kalebet sakalangkung sanget ing pamardi tuwin katresnanipun dha- teng ingkang putra. Menggah pratandaning pamardi tuwin katresnan wau, punika amunggahing kaputra kawulang piyam- bak, putri punika anama Erenes sarta kasebut ing cariyos sampun misuwur ing kawekelanipun, Pangeran Erenes punika kala sedanipun ingkang rama, saweg yuswa kawan tahun, kalampahan ingkang ibu karsa amardi tuwin amulang piyam- bak dhateng ingkang putr wau, menggah pamulangipun, ing- kang putra kaserepaken dhateng kawigyan tuwin kautaman, ing wingking kalampahan putranipun saged tuwin utami ing manah, wasana ingkang ibu tumunten seda. Sadherekipun Ertoh ing Reksen dados prenah pamanipun Pangeran Erenes, anglajengaken pamulange ibu wau, sarta anggalih bab kukum- pulaning pangeran Erenes punika boten kenging kukumpulan kaliyan titiyang sanesipun ingkang sae kalakuwanipun tuwiningkang boten remen dhateng dora, kalampahan ingkang paman wau amilih para guru, kinen amumulang dhateng Pang- eran Erenes, kapurih asampun ngantos remen dhateng kabin- gahan ingkang boten prayoga pikantukipun, para guru wau sami titiyang saged tuwin utami pambekanipun, wuwulangipun dhateng Pangeran Erenes supados sageda angicalaken samuka- wis pamanahan awon sampun ngantos kagalih dhateng Pangeran Erenes, wangsul para guru sami anyumerepaken ing Pangeran Erenes dhateng agami, kautaman tuwin kasetyan, pan apa malih wuwulangipun, murih angisalaken wawaek kogungan, pangeran Erenes kalantahaken ing pratingkah andhap asor, mila makaten awit para guru wau sampun sumerep bilih ing ngatasipun para agng kathah ingkang dabe pangraos ange- gungaken ing manah, ciptaning para guru, manawi sakalang- kung prelu anglindhih pangraosing manah kogungan wau nalika taksih anem. Para guru wau sami angempakaken mi- nongka gagaran ing wuwulangipun supados pangeran Erenes akurmat tuwin iya tandukipun dhateng sawenehing titi-
yang, punapa malih dhateng titiyang ingkang sakalangkung alit babagipun, para guru asring kemawon anyariyosi dha- teng Pangeran Erenes bab kuciwa tuwin apesing manungsa, sanadyan titiyang ageng tuwin titiyang ingkang sakalang- kung saged inggih sami kadunungan ing kuciwa tuwin kaape- san, mila tiyang boten kenging, awit saking wawaton ing wuwulangipun para guru wau, sareng pangeran Erenes jume- neng Ertoh anggentosi ingkang rama, sakalangkung utami ing budi, ngantos boten wonten titimbanganipun. Wekasanipun Ertoh Erenes kagungan putra kathah, ingkang sami kapardi ing wuwulang, patrapipun kados pamardinipun ingkang ibu rumiyin tuwin kados wuwulanging para guru kalanipun taksih anem, putra-putrnipun Ertoh Erenes wau kapuruitakaken dhateng par guru ingkang sampun punjul ing kasagedan tuwin kautaminipun, para priyantun ingkang angasta pangadilan kadhawahan dening Ertoh Erenes, kapurih sring-asring amariksani bab kasagedan tuwin kaindhakanipun para putra wau, sarta samiya rerembagan akaliyan para gurunipun bab traping pamulang ingkang sakalangkungsae dhateng para putra, manawi sampun pinanggih patraping wuwulang wau, lajeng katindhakna, wondening Ertoh Erenes piyambak inggih sakalangkung anggenipun anggentosi ing pamardi tuwin pamulangipun para guru dhateng ingkang putra, sarta kalam- pahan tumut amumulang dhateng para ingkang putra wau, wulangipun jalaran saking prayogining pratingkahipun. Ertoh Erenes punika dados mengsahipun samukawis ingkang kaduk ing ngatasipun dhateng dhahar tuwin ngunjuk inuman, pamurihipun supados para putra aneladha lampahanipunwau, mila ingkang putra sami kaparingan serat pranatanipun lalampahaning agesang wonten ing ngalam donya, dhawahipun dhateng ingkang para putr, sami kinen miturut ingkang kalayan nastiti punapa ingkang dados sapranataning ngage- sang wau, sampun ngantos purun anerak ing pranatan punika. Para putra smi kalilan abingah bingaha dhateng lampah ingkang prayogi saha megakna samukawis ingkang awon kadadosanipun, kadosta: pratingkah boten mawi wates tuwin ingkang saru-saru, punika sampun ngantos linaampahan, Ertoh Erenes anindakaken pamrih, supados kalampahan dening ingkang putra sadaya bab seserepanipun dhateng agami, tuwin punapa ingkang dados wuwulanging guru, andadosana suka bingahipun ingkang para putra wau. Sareng para putra- nipun Ertoh Erenes sampun diwasa ing yuswa tuwin sampun kathah seserepanipun, nunten kabekta dening ingkang rama dhateng ing griya pamulangan ageng ing nagari, wonten ing ngriku para putra kinen sai lenggah, amirengaken ing
nalikanipun taksih sami anem minongka awuwulang, kados pundi lampahipun angindhakaken begjaning para abdi titi- yang alit tuwin karaharjaning nagari, supados para putra wau alanteha ing sakalanipun taksih anem, nunten kacepen- gan ing padamelan ingkang sae pikantukipun sarta sageda gina ing padamelan punika, kalampahan para putra satunggil tuinggilipun kaparingan pangkat sami kadadosaken priyantun kabawah ingkang rama, menggah padamelanipun katimbang saking kasagedaning para putra satunggil-tunggilipun, padamelan punika kedah linampahan piyambak sarta mawi katuntun dening priyantunipun Ertoh ingkang sakalangkung saged bab anggenipun sami anglampahi padamelan wau. Wondening para abdinipun Ertoh Erenes pundi ingkang amardi mumulang dhateng anakipun punika sakalangkung kaajenan dening Ertoh, sarta para santananipunErtoh sakalangkung kagumatosan ing pamardinipun, manawi para santana wau kapundhut lumebet dhateng ing kadhaton, punika sami kadangu, punapa ingkang dados reremenanipun dhateng kapriyantunan utawi dados militer, manawi satung- gil-tunggilipun sampun matur bab ing reremenanipun, para santana wau lajeng kawulangaken, kapangkat ing padamelan ingkang karemenan wau punika, para santana anggenipun kawulang wonten ing kadhaton, manawi saweg kawulang, boten kenging karegonan ing liyan amargi saking lampahing pada- melan wonten ing salebeting kadhaton, malah Ertoh amaringi serat -serat ingkang pancen kangge kadamel mumulang, punapa dene para santana wau, kawulangaken wnten ing griya pamulangan ageng ing nagari, sarta kinen apapara dhateng sanesing negari, supados ngupadosa kawigyan mawi kaparin- gan wraged anggenipun papara wau. Ertoh Erenes amaringi arta kadamel angadegaken malih sawarnining griya pamulan- gan ingkang sami jugrug ing nalikanipun wonten prang ngantos tigang dasa tahun (30 tahun) laminipun, kalampahan anggenipun ayasa griya pamulangan wonten saking 20 (kalih dasa). Para rare ingkang kawulang wonten ing ngriku, pundi ingkang sami taberi piyambak saha sae ing solah prating- kahipun punika sami kaparingan ganjaran serat -serat ingkang amigunani.Ertoh Erenes panuju tindak lumampah- lumampah, amireng sebawaning biyung angemutaken kathah- kathah dhateng anak-anakipun bab anggenipun sami kalepa- tan, para anak wau sami kaatag amantunan anggenipun sampun kalepatan wau, sareng makaten Ertoh Erenes dhadha- wah, atitipriksa bab biyung wau tiyang pundi, sareng Ertoh sampun kaaturan serep bilih biyung punika semahipun abdin- ing Ertoh piyambak, lajeng ingkang jaler kaparingan arta
Rp. 100,--, supados kadamela anyaur sambutanipun, mila Ertoh Erenes amaringi arta punia dhateng tiyang wau, supados amumuruna ing pikajenganipun jaler estri, anggeni- pun anglajengaken ing pamardi mumulang dhateng anak- anakipun. Cariyos punika badhe kalajengaken kang pacak wonten ing Serat Jurumartani ing ngajeng punika. 3. Pakalempakanipun Main Musik wonten komidi ing Samawis. Undhang-Undhang. Kanjen gGupremen sampun anglilani dhateng pakalempakanipun main musik wonten komidi ing Samawis adamel loterei yatra kathahipun Rp. 150000,-- kathahing lot 3000 iji, satung- gil-tunggilipun regi Rp. 50,--. Lot wau badhe kadamel saprapatan sarta tiyang kenging tumbas lot wetah, utawi sapalih tuwin saprapat lot. Ing ngandhap punika pratelani- pun kauntungan ingkangmedal saking loterei wau. Kauntungan ingkang kapisan ... Rp. 50.000,-- Kauntungan ingkang kaping kalih,... Rp. 25.000,-- kauntungan ingkang kaping tiga... Rp. 15.000,-- Kauntungan ingkang lkaping sakawan... Rp. 8.000,-- Kauntungan ingkang kaping gangsal... Rp. 4.000,-- Kauntungan ingkang kaping enem ... Rp. 3.000,-- kauntungan ingkang kaping pitu,... Rp. 2.000,-- Kauntungan Rp. 1000,--, 10 iji gunggung..Rp. 10.000,-- Kauntungan Rp. 500,--, 20 iji gunggung Rp. 10.000,-- Kauntungan Rp. 300,--, 40 iji gunggung Rp. 12.000,-- kauntungan Rp. 200,--, 40 iji gunggung Rp. 8.000,-- Wah malih nomering lot ingkang medal rumiyin satunggilipun ganjarannRp. 1500,-- gunggung... Rp. 3.000,-- Sadaya gunggung... Rp.150.000,-- Sinten ingkang badhe tumbas lot sami akintun serat dhateng para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika, serat wau kedah kabayar dening ingkang angintunaken panumbasipun lot mawi kabayar kenceng. . Ing Samawis dhateng Tuwan De Groot Kolep en ko tuwin tuwan Y.G.Sedering. Ing Batawi dhateng tuwan G.Nolep en ko Ing Surabaya dhateng tuwan Timrenolep en ko Ing Salatiga dhateng Tuwan W.Igenderat Ing Surakarta dhateng Tuwan F.H.Jaspres Ing Ngayogyakarta dhateng Tuwan C.F.Phillip. Samongsa loterei wau sampun kamainaken ingkang gadhah lot wetah utawi papaliyan tuwin saprapatan ingkang kaleres angsal
kauntungan utawi ganjaran kenging anampeni arta menangipun saking tuwan Y.G.Segerig ing Matawis kawangenan lami-lamini- pun ing dalem wolung dinten ananging tiyang wau amawi aned- hana sarta amangsulna lotipun punapa malih arta pamenangipun mawi kacengklong ing dalem satusipun Rp. 25,-- minongka dados kauntunganipun pakalempakan main musik ing komidhi Samawis, menggah dinten pamainipun loteri badhe kalimrahaken ing tembe, pamainipun badhe kalampahan wonten ing Samawis katin- galaken ing ngakathah mawi kajenengan dening Notaris. Bilih sampun dumugi ing wawangen mangsanipun amainaken loteri, mongka cacahing lot 3000 iji dereng pajeng sadaya, pamainipun loteri punika inggih badhe kalampahan ugi, ananging kathahing arta kauntungan tuwin ganjaran badhe kasuda, katimbang kaliyan kathahing lot ingkang boten pajeng wau. Ingkang sami ngereh pakalempakan main musik ing Komidi Sama- wis. Katandhan Tuwan H.H.Borel, Katandhan Tuwan Y.P.Wasenbigen Katandhan Tuwan Y.G. Sedering, Tesuri Katandhan Tuwan Termir, Sekretaris.
angka 33, 17 Nopember 1864 1. Serat saking Tuwan Satunggil ingkangamaosi siti dhusun bawah ing Surkarta, dhateng tuwan ingkang ngarang serat pawartos kados ing ngandhap punika. Panggresulanipun titiyang ing Surakarta, bilih barang-barang ingkang dados cinaning kadurjanan saben kandheg wonten ing polisi, punika awis kawangsulaken dhateng ingkang gadhah malih, malah titiyang sami acariyos manawi wadana jaksa ing pradata sampun kaundur saking kalenggahanipun amargi kathah barang-barang ingkang dados cinaning kadurjanan sami ical wonten ing wadana Jaksa wau. Pangintenipun tuwan ingkang maosi siti dhusun wau, bilih sakalangkung gampil ambengi sampun ngantos saged ical barang-barang ingkang dados cinaning kadurjanan, punika saking pranatan kenceng ingkang kalayan pasaja, sintena kemawon ageng alit ingkang anampani cinaning kadurjanan kedah apurih anyukanana surat pethuk ing tampining barnag-barang waundhateng ingkang angaturaken juru serat polisi distrik utawi juru serat kabupaten amesthi saking ajrih boten purun anelasna barang-barang ingkang dadi cinaning kadurjanan, dene kamukawis gugat ingkang sampun limrah salaminipun boten saged boten saget pikantuk kateranganipun amesthi badhe kendel. Manawi sapunika wonten gugat punika para pulisi sami anglepataken ingkang satunggil dateng sanesipun, wekasan dhoking kalepat wonten ingkang sampun pejah, ananging barang-barnag ingkang dados cinaning kadurjanan lestantun adilipun. Manawi wonten titiyang durjana kalado- saken sarta katedha dhuwungipun punika sampun cekap bilih ingkang mendhet dhuwunging tiyang durjana anyukani serat pethuk atampeni dhuwung dhateng lurah dhusun ingkang ngaldosaken tiyang durjana, supados ing wingking sageda sumerep wonten pundi dhuwung ingkang kapendhet wau, sapu- nikanipun ingkang sami mendhet dhuwunging tiyang durjana, punika pulisi alit-alit ingkang asring lajeng aminggat, inggih tiyang durjana ingkang boten tetep kadurjananipun kaluwaran sarta lajeng kalilan mantuk ddhateng balegriya- nipun punapa dene anedha wangsuling dhuwung. 2. Samarnag kaping 28 Oktober, serat ingkang saking tanah Pajang Paresidhenan Surakarta, katitimangsan kaping 25 Oktober ingkang sampun kapengker, anyariyosaken kados ing
ngandhap punika. Sasampunipun Kanjeng Tuwan Residhen ing Surakarta ingkang santosa adamel pranata kenceng, amurih icaling kecu, pandung sapanunggilanipun titiyang durjana, sapunika para titiyang boten amireng malih bab kecu pan- dung sapanunggalanipun wau, punapa dene bab raja pejah, punika andadosaken pratondha, manawi paparentahan kenceng anamtokaken tentreming nagari. Ing Ngayogyakarta wonten titiyang sawatawis sami kenging sasakit Kolera(h), anang- ing sasakit Kolera(h) wau boten sanget. 3. Pawartos aking Tegal ingkang medal ing Telegrap kados ing ngandhap punika pratelanipun. Kala kaping 28 wulan Oktober ingkang sampun kapengker, wanci pukul satengah gangsal enjing ing Tegal wonten titiyang sairib kados karaman kathahipun, 70 adamel reresah sami anggebag panggenaning prajurit jawi, sasampunipun amejahi prajurit jawi satung- gil sarta ambandhang sanjata 26, para titiyang wau angesuk abdhe lumebet ing dalemipun ingkang dados wakil bupati ing Tegal, sareng boten saged lumebet ing salebeting dalem nunten sami angrisak dandosan griya ingkang sami wonten ing pandhapa, sasampunipun lajeng mundur purugipun mangi- dul, ing waktu punika sampun ngajengaken enjing. Wonten cariyosipun malih, ing nalika unduripun wau, titiyang ingkang damel reresah anatoni titiyang sawatawis , malah wonten Walandi satunggil ingkang tatu, menggah pikajenga- nipun titiyang ingkang damel reresah, punika dereng wonten ingkang sumerep ananging sampun kadhawahaken atitipriksa bab prakawis reresah wau, sarta anyepengi dhateng ingkang sami damel reresah.Awit saking tampi pawartos malih saking Tegal ingkang medal ing Telegrap katitimangsan kaping 21 tuwin 30 Oktober ingkang sampun kapengker, ing mangke saged anyariyosaken bab reresah kala ing tanggal kaping 28 Oktober wau, kados ing ngandhap punika. Sareng titipriksa sampun pikantuk katerangan bab panggebagipun titiyang ingkang damel reresah dhateng panggenaing prajurit jawi, sayektosipun amung angsal bandangan sanjata 7 dados boten 26 sarta boten angemungaken damelipun bupati kemawon ingkang kagebab ing titiyang wau, griyanipun jaksa inggih sami kagebag, sareng anggebag dalemipun bupati, wonten
prajurit satunggil ingkang ktaton sanget, abdinipun bupati satunggil pejah, sarta ingkang kataton tiga, dene kala panggebagipun dhateng griyaning jaksa, abdinipunjaksa satunggil ingkang kataton sarta juruseratipun pejah, saunduripun saking ngriku titiyang ingkang damel reresah, amejahi Walandi satunggil anama Tuwan Dhun dados bas ing padamelan dhateng Setat, sarta anantoni sanget dhateng Wdapsinder Walandi ing Pagongan anama Tuwan Y.Koh tuwin Cina satunggil , dene Wdapsinder Walandi sanesipun anama W.Golman inggih kataton ananging boten sanget. Kanjeng Tuwan Residen ing Tegalsareng atampi pawartos bab reresah wau, sanalika lajeng k arsa angelud sapurugipun titiyang ingkang damel reresah kabereg saking wingking, ananging boten saged angandhegaken unduring titiyang wau, sanady- an titiyang punika asring sami angatingalaken kados badhe kendel anglawan dhateng kanjeng Tuwan Residen dhateng ingkang sami andekekaken, punapa dene manawi badhe dumugi ing kuburan kawatawis bilih badhe anadhahi ing pamberegi- pun kanjeng tuwan residhen wau, ewa denten esuk kemawon dening Kanjeng Tuwan Residhen ngantos dumugi wana ing Gantungan, kalampahan para titiyang ingkang damel reresah sami kabentel anyandekaken pikajenganipun badhe anjugrugi pabrik ing Panah, sarta boten ngantos saged anglempakaken titiyang kaajak tumut adamel reresah. Menggah etangipun- ing titiyang ingkang adamel reresah boten kathah, kados pratelanipuningkang sampunkapengker kamurwat amung wonten tiyang 60, sarta kakinten ingkang kathah-kathah sami kateksa tumut adamel reresah. Menggah ingkang dados kepalanipun ingkang sami damel reresah, punika anama Raden Khaji, dene ingkang anunten dhateng tiyang adamel reresah, kapirit saking lalampahan anggenipun sami kendel wonten ing kuburan sarta saking pangangge ingkang sarwa pethak punika kaantawis saking kaduking maksudipun dhateng agami. Titiyang ing Tegal ingkang srawungan kaliyan titiyang ingkang sami adamel reresah, kasukanan Serep manawi titi- yang kampung sampun sami ajrih, dene titiyang ingkan gdamel reresah pikajenganipun amung anjajarah angrayah tuwin amemejahi dhateng para Walandi, wah para titiyang
Jawi ingkang sami anumuti Walandi, boten mawi aningali kalenggahanipun. Pangeludipun Kanjeng Tuwan Residen kala- jeng-lajeng kala tanggal kaping 30 Oktober dene titiyang ing Pamalang, ing Maribaya, ing Panah kabiyantonan ing prajurit jawi, sami tutulung anyageni wonten sapinggiring wana sadaya, inmgkang kadamel umpetan ing titiyang ingkang damel reresah. Kanjeng Tuwan Residhen saged pikantuk anyepeng titiyang ingkang damel reresah wau kathahipun sakawan, Reresah enggal ing Tegal sapunika sampun boten wonten malih, kala tanggal kaping 28 angrintenaken kaping 29 Oktober ingkang sampunkapengker, ing griyanipun Admin- istratur ing Panggungan ingkang panuju suweng, kalebetan ing titiyang durjana ingkang sami amendhet arta kirang langkung saking Rp. 100,-- tuwin barng mas inten sawata- wis, ananging tiyang durjana punika sanes panununggilani- pun titiyang ingkang damel reresah punika wau. Asareng kaliyan angkataipun baita kapal asep saking Samarang kala tanggal kaping 30 wulan Oktober ingkang sampun kapengker, badhe anglampahaken prajurit Walandi dhateng Tegal kat- hahipun 100 uspados amitulungana dhateng parentahan ing Tegal. Anampeni pawartos malih saking Tegal ingkang medal ing Telegrap katitimangsan kaping 31 wulan Oktober ingkang sampunkapengker, bab lajengipun prakawis reresah ing Tegal saestunipun badhe kapacak wonten Serat Jurumartani ing ngajeng punika tanggal kaping 24 Oktober. 4. Ing ngandhap punia candhakipun cariyos ingkang kasebut ing Serat Jurumartani kaping 10 wulan Nopember punika. Ti- tiyangipun baita kapal Megusah sami suka ing manah sareng mireng kidunging para abdi Nederlan kaungelaken ing baita kapal Prasman tuwin Inggris ingkang sami langkung. Saka- langkung sanget pangajeng-ajengipun dhateng pawartos bab panglurugipun, sareng makaten kala tanggal kaping 18 September ingkang sampun kapengker baita kapal pran gInggris anama Persus lumebet dhateng palabuhan sarta awawartos kados ing ngandhap punika: Kala Akad kaping 4 September ingkang sampun kapengker para baita kapal sami uangkat saking palabuhan panggenanipun kalempakan wonten ing Imasimah, dumugi ing marginipun lumebet dhateng Supi- tan ing Simonoseki, lajeng sami alabuh wonten ngriku. Sareng enjingipun ing dinten Senen tanggal kaping 5 wulan September wau, wanci pukul 02.00, para baita kapal sami umangkat amanggen wonten ing panggenan ingkang sampun kaedahaken ing dinten jkala wingi dening Admiral Inggris. Wondening ingkan g katamtokaken manawi baita
kapal Tartar, Dupleis, Metalenkruwis, Barosah, Jambi tuwin Leyoparet, sami kinen amariyemi betenging mengsah ageng titig saking ngajeng, menggah ingkang dados panuntun wonten ing ngajeng, punika baita kapal Tartar, kapitanipun anama Ayes, dene baita kapal Persus, Megusah, Tenkredhe, Kokuwete, tuwin Bunser inggih sami tumuta amriyemi beteng wau saking ing ngiringan, punapa malih ing waktu punika sami amriyeman beteng alit kakalih, dipun angantos angen- delna ungeling mriyemipun beteng alit wau.Para Admiral Inggris tuwin Admiral Prasman sami amanggen tebih sanget saking beteng, wonten sahantawisipun baita-baita kapal ingkang smi majeng wau. Sareng satengah gangsal (04.30) Admiral Inggris dhadhawah angungelaken mariyem sarta nalika anyukani tondha wiwiting panggebagipun para beteng- ing mengsah. Beteng ingkang ageng piyambak kenging kamriy- em kaliyan mariyem bom tebihipun 4300 elo, ing sanalika para baita kapal kamriyeman ing mengsah saklangkung san- get, dene banderanipun Pangeran ing Nagato sami kalebat wonten ing beteng. Ungeling mariyemipun mengsah katimban- gan kalayan sareh tuwin leres dhawahipun dening baita kapal Tartar, Metalenkruwis Jambi, tuwin sanesipun ingkang mariyemipun sami buwis. Baita Metalenkruwis dereng amalang ujuripun dhateng beteng, ingkang mimising mariyemipun anyampar ing baita Metalenkruwis wau, titiyangipun ingkang kenging lajeng pejah, 2 ingkang kataton 2. Baita kapal Parsus Megusah, tuwin sanesipun smi amriyemi beteng saka- langkung sanget saking iringan, dene baita kapal ingkang katumpakan ing Admiral asring-asring amriyemi beteng kaliyan mariyem bom. Sasampunipun beteng kamriyeman kalih tengah jam dangunipun, lajeng beteng tiga sami kendel mariyemipun, nunten baita kapal Parsus tuwwin Megusah sami angedhunaken baita katumpakan ing prajurit dhateng dhara- tan, supados amantekana mariyemipun betenging mengsah, snadyan para prajurit wau kapethukaken ing mengsah saka- langkun kathah, beteng-beteng, inggih kenging ugi kaingga- han, sarta mariyemipun tumunten sami kapantekan. Dene titiyangipun ing baita kapal sadaya sami surak surak sareng aningali bandera Walandi tuwin bandera Inggris sami
kapasang wonten ing beteng-beteng wau. Kumendhaning baita kapal Parsus tuwin Megusah wanci sonten sami dhateng ing baita kapal ingkang katumpakan ing Admiral ingkang apar- ing kurmat dhateng para kumendhan wau, bab anggenipun kapurunen ngantos saged ngrebat beteng-betenging mengsah, menggah ungeling mariyem ing dinten punika kendel. Awak- awaking baita kapal Tartar kenging mimising meriyem kaping kalih dasa, sarta banderanipun kenging kalih, dene ti- tiyangipun ingkang kataton sawatawis, sacalon opsir sa- tunggil ingkang tatu. Baita kapal Dhupleis inggih kenging miising meriyem kaping kalih dasa, sarta titiyangipun ingkang kataton sawatawis. Baita kapal Metalen kruwis kasampar ing mimising mariyem pepejahipun kalih, ingkang kataton sanget kalih. Kumendhaning baita kapal Jambi ambrongsong rante panggenanipun mariyem, kalampahan keng- ing mimising mariyem kaping nem ingkang malesed mimis sakawan ingkang lumebet awak-awaking baita ing pinggir satunggil sarta ingkang kenging tosan ing baita satunggil ngantos katut. Mimising meriyem bom ing mengsah anjemblos wonten ing sanginggil karetegipun baita kapal ananging boten wonten tiyang ingkang kenging. Baita kapal Leyoparet inggih kenging mimising mariyem sawatawis ananing boten wonten ingkang kataton. Baita kapal sanes-sanesipun boten kenging mimising mariyem, amung tangsul tangsulipun ingkng kenging sami risak. Para prajuritipun baita kapal Parsus tuwin Megusah sami amanggih anjawi saking mariyem alit alit, mariyem ageng sanguban 16 tiyang pejah, 14 tuwin sandhangan kuthah rah sakalangkung kathah, punika andhang panganggenipun para tiyang ingkang pejah tuwin kataton ingkang sami kagotong kabekta kesah, punapa dene canela Cina tumpukan ingkang sami kapocotan dening kang ngangge piyambak, supados saged darikat ing tandangipun, awit para tiyanga monca ingkang dipun sengiti ing mengsah, sami murugi beteng kalayan rikatan lampahipun, badhe amendhet beteng, katingalan boten kados titiyang dhateng, badhe angombe wedang teh samangkok. Dinten Salasa kaping 6 September, wanci pukul satengah nem (5.30), beteng-beteng ingkang wonten margining malebet dhateng supitan sami
amriyemi para baita kapal malih ingkang sakalangkung sanget. Baita kapal Tartar kenging mimising mariyem kaping sakawan, mimis ingkang satunggil anatoni titiyang sawata- wis kathahipun, opsir satunggil kataton sanget. Pirantos- ing mariyemipun baita kapal Dlupleis kenging mimising mariyem ananging boten ngantos angsal titiyang, dene mimising mariyem ingkang anyampar baita kapal wau angen- gingi titiyang, 2 ingkan gpejah, tuwin 4 ingkang tatu sanget, dene ingkang pejah kalih wau, satunggil Matrus. Cariyos punika bdhe kalajengaken.
[note: identified by the PNRI transcriber as being 1865 11 24, but this is evidently an error for 1864 11 24. MCR] 1. Kula wisudhan sapanunggalanipun. (a) Kanjeng Tuwan Y.C.Pansekulenbureg, sekretaris ing Paresidhenan tanah Padhang Nginggil, ing mangke kaparingan pamit kalih tahun dhateng nagari Walandi, amargi saking sakit. (b) Kanjeng Tuwan C.Nastene, Residen ing Bagelen amangke kakula wisud- ha dados Direktur saking Mindhelen tuwin Domenen. (c) Kanjeng Tuwan F.G.Panbelumen Wanderes, Inspektur saking Tanem tuwuh, amangke kakula wisudha dados Residhen ing Madiyun, (d) Kanjeng Tuwan F.Y.H.Vandense, Sekretarisipun Kanjeng Gupremening mangke kakula wisudha dados Residhen ing Menadho. 2. Angubengaken serat kanthi serat kalowongan wonten ing Surakarta, kados ing ngandhap punika ungelipun: Iber-iber angka 4. Surakarta kaping 31 Oktober 1864. Kala kaping 20 September tahun punika para Komisi ingkang wonten ing Surakarta, ing ngatasing prakawis badhe anggelaraken barang-barang wonten ing Batawi, benjing salebeting tahun 1865, sami atepang pirembag, angiderakan serat kalowongan, supados sageda angsal arta panjurung, badhe kadamel tumbas barang, ingkang kenging kagelaraken wau. Sabibaripun pagelaripun barang-barang ingkang katumbas wau, badhe kadamel loterei, menggah ingkang kenging tumut loterei, punika ingkang amung sami anyukani panjurung, sarehning lot satunggal karegenan Rp. 3,-- mila arta panjurungwau boten kenging kirang Rp. 3,--, ananging tiyang ugi keng- ing anyukani panjurung langkung saking samanten, anggeri- pun kathah ing arta panjurung kenging kapara tiga boten boten wonten langkungipun, dene tiyang satunggilipun ingkang anyukani panjurung, ing tembe badhe angsal lot kathahipun manut arta panjurung ingkang kapara tiga wau. Awit saking tepang pirembag ingkang kasebut ing nginggil wau, serat kalowongan punika kaideraken dhateng para tiyang ing nagari Surakarta. Katandhan Tuwan VanPrinwise, ingkang dados pangajenging Komisi ing Surakarta. Katandhan Tuwan H.K.H.Wilkes Sekretarisipun Komisi Wau. Pangajeng- ngajengipun para komisi ing Surakarta, Ait saking kaceka- paning arta Panjurung sageda anglempakaken barang-barang ingkang badhe minongka pratondha, manawi taberinipun para
titiyang ing Surakarta saben mindhak sangsaya majeng. Kathandan Tuwan F.W.Winter,, ingkang ngarang Serat Juru- martani. 2. Punika lajengipun cariyosing reresah ing Tegal. Kala kaping 30 wulan Oktober ingkang sampun kapengker kanjeng Tuwan Residhen ing Tegal saged pikantuk anyepeng titiyang ingkang sami damel reresah, kathahipun 7 dene titiyang ingkang sami kalempakan wonten ing tapel watesipun ing dhusun Wringin tuwin ing Krndhan kathahipun 80 sami kabuyaraken, punapa malih titiyang ingkang damel rersah kathah sami saged ambolos medal ing wanawanci dalu, mantuk dhateng i ng dhusunipun piyambak-piyambak. Kanjeng Tuwan Residhen kondur dhateng nagari, badhe amanggi kumendhaning prajurit ingkang kaajenga dhatengipun ing Tegal sakin g Samarang, sarta badhe ngawuningani kawontenaning nagari, Bupati ing Tegal ingkang dipun biyntoni dening prajurit Jawi, kajibahan anyepeng paparentahan wonten ing padhu- sunan sampun ngantos wonten reresah, wasana mboten wonten reresah malih. Awit saking aturanipun titiyang ingkang sami kacepeng wonten ing pareden, Kanjeng Tuwan Residhen saged anyepeng malih titiyang wolu (8) wonten salebeting nagari, sosoranipun kapalaning titiyang ingkang damel reresah tumut kacepeng, kalebet ing titiyang wolu wu, punika copotan mantri ing Kabupaten, dene kapalaning titiyang ingkang sam damel reresah anama Raden Kaji, punika ing ngajeng anama Singatruna, aslinipun saking tiyang alit kemawon , sarta ing ngajeng dados tukang Godhog Gendhis, wah asring-asring asade jimat-jimat, Raden Kaji wau inggih anama Mas Cilik, srtaangangge sasebutan Raden Kaji, punika manut namanipun Raden Kaji, putranipun Pangeran Semeda, Ingkang pakuburanipun wonten ing wana Maribaya, sarta kadamel pupundhen, Raden Kaji Putrnipun Pangeran Semeda wau, cariyosipun inggih kapendhem wonten ing ngriku, sarta sampun wonten sawidag (60) tahun lami- nipun kabucal amargi badhe damel reresah, Raden Kaji utawi Rengatruna nyagahi dhateng titiyang, badhe adamel sugih, srta smpun ngantos ananem rosan malih, pangakenipun ang- gadhahi kuwasa, amejahi pra Walandi sadaya, tuwin panga-
genging titiyang jawi ingkang sami ajeg katemenanipun dhateng Walandi. 3. Ing ngandhap punika candhakipun cariyos bab panggembaging beteng-beteng ing Nagato. Sasampunipun prang riwut ing dalem satengah jam, ungeling mariyem kathahipun 18 ing betenging mengsah sami kendel awit dening beteng punika mriyeman saking baita baita kapal, ing sanalika angudhu- naken prajurit saking baita baita kapal dhateng dharatan, supados angrebata beteng beteng wau. Anjawi saking praju- rit Inggris ingkang aminggah dhateng dharatan, prajurit ing baita kapal Mtalenkruwis jambi, Megusah, tuwin praju- ritipun ing baita kapal Amsterdham inggih sami minggah dhateng dharatan, prajurit Walandi asarengan kaliyan prajurit Prasman sami angrebatbeteng satunggil, dene prajurit Inggris inggih angrbat beteng satunggil ingkang celak kaliyan beteng ingkang karebat dening prajurit Walandi tuwin Prasman wau. Prajurit Japan sami aprang papandhanan kaliyan prajurit Eropah sakalangkung rame, ananging namung sakedhap, tumunten prajurit Japan kapala- jeng, ing waktu punika baitanipun ageng baita kapalAmster- dam keli, katumpakan ing Matrus satunggil, sareng baita punika kapanggih, Matrus satunggil ingakng anumpak wau sampun boten wonten. Pangintenipun ing titiyang, bilih Matrus wau sareng baita ingkang katumpakan keli, tumunten anglangi badhe dhateng ing baita kapal, ananging pejah kabalabak ing toya, dene sandhanganipun kapanggih wonten ing baita wau. Sareng wangsul saking beteng-beteng, badhe dhateng ing baita malih, prajurit Inggris kasanjatanan tuwin kamriyem mandening mengsah saking panggenan satung- gil, prajuritipun ingkang kataton sampun wonten sadasa, sareng makaten titiyang lajeng sumerep manawi wonten beteng satunggil kadekekan mareyem 6, sarta kajagenan ing prajurit Japan sadadamelanipun sanjata. Beteng punika alit, sarta kaubengan ing jagang lebet mawi kagrogol ing kajeng skalangkung santos.Kapitan anama Aleksander, dados kapitan ing baita kapal Inggris, sarta ingkang amadanani prajurit Ingrris ingkang sami tumut inggah dhateng dhara- tan, punika tumunten amajeng kaliyan prajuritipun, sarta
anggebeag beteng alit wau, menggah ingakng angrumiyini saged minggah dhateng grogolipun betenging mengsah, punika titiyang nemeneman kakalih, caclon Opsir, ingkang satung- gil kataton kaliyan mimis buwis, dene Kapitan Aleksander kataton ing mimis sukunipun, prajurit Inggris ingkang pejah gangsal, ingkang kataton kalih dasa, koloneling prajurit anama Nurli, tuwin Adhir, wah Litnan Ingelis inggih sami kataton. Sanajan kathah pepejahipun ewadenten para prajurit wau saged angrebat beteng, megsahipun sami kapalajeng, sami anilar pepejahipun sakalangkung kathah, pepejahing mengsah wau ingkang kathah kapejahan kalayan sabet. Kaping 7 Desember, baita kapal Tarter, Dhupleis Metlen Kruwis tuwin Jambi sami amajeng ngantos dumugi ing kita Semonoseki medal ing supitan ingkang ciyut piyambak, titiyangipun ing kitha wau sami keah anilar balegriyani- pun, mila boten ngantos angungelaken sanjata sajedhodan kemawon. Kaping 8 September baita kapal Tarter Duplois Metalenkruwistuwin Jambi ing diten punika sami alangkung ngantos celak sanget kaliyan beteng betenging mengsah kakalih, ingkang kamriyem mungel sasarengan dening baita- baita kapal wau, mimising mariyem bom kathahipun 36 (tigangdasaenm) dhumawah sareng wonten salebetipun tuwin saubenging beteng kakalih wau. Cariyos punika badhe kalajengaken. 4. Undhang-Undhang. Komisi bab prakawis badhe anggelaraken barang pamedaling Taberen wonten ing Batawi benjing sa- labetipun tahun 1865 awit saking serat kakancinganipun Kanjeng Gupremen katitimangsan kaping 11 wulan Juni tahun 1864 angka 13 sampun kalilan damel loterei arta kathahipun Rp. 200.000,--. Kathahing lot 4000 iji satunggil- tungilipun regi Rp. 50,--. Lot wau badhe kapara sakawan sarta tiyang kenging tumbas lot wetah , utawi sapalih tuwin apara sakawan, lot sapalih regi 25, sarta lot sapo- rosakawan regi Rp. 2,50,--. Ing ngandhap punika pratelani- pun kauntungan ingkang medal saking Loterei wau. Keuntun- gan ingkang sapisan Rp. 75,000,--. Kauntungan ingkang kaping kalih Rp. 30.000,--. kauntungan ingkang kaping tiga serta kaping sakawan satunggil-tunggilipun Rp. 10,000,-- gunggung rp. 20.000,--. Kauntungan ingkang kaping gangsal dumugi kaping sanga, satunggil-tunggilipun Rp 5000,-- gunggung Rp. 25.000,--. Kauntungan ingkang kaping sadasa Rp. 3.000,--. kauntungan ingkang kaping sawelas Rp. 2.000,--. Kauntungan ingkang kaping kalih welas dumugi kaping salikur satunggil-tunggilipun Rp. 1.000,-- gung-
gung Rp. 10.000,--. kauntungan ingkang kaping kalihlikur dumugi kaping seket satunggal satunggil-tunggilipun Rp. 500,-- gunggung Rp. 15.000,--. Kauntungan ingkang kaping seket kalih dumugi kaping wolungdasa satunggal satungili- pun Rp. 300,-- gunggung Rp. 9.000,-- Kauntungan ingkang kaping wolungdasa kalih dumugi kaping satus salikur, satuunggil-tunggilipun Rp. 200,-- gunggung R. 8.000,--. Wah malih nomering lot ingkang medal rumiyin sarta ingkang medal weksan satunggil-tunggilipun angsal ganjaran Rp. 1500,-- gunggung Rp. 3.000,--. Sadaya gunggung Rp. 200.000,--. Sinten ingkang badhe tumbas lot sami akintun serat dhateng para tuwan utawi komisi ingkang kasebut ing ngandhap punika, serat wau kedah kabayar dening ingkang ngintunaken panumbasipun lot mawi kabayar kenceng. Ing Batawi dhateng Tuwan F.J.P.Seorem Pansegrapen Vande sarta dhateng Eskontom matchappy ing Indiya Nederland. Ing Samarang dhateng Komisi ing ngriku bab prakawis badhe anggelar aken barang pamedaling Taberen sarta dhateng Tuwan W. Bos. Ing Surabaya dhateng Komisi ing ngriku bab prakawis badhe anggelaraken barang pamedaling Taberen sarta dhateng Tuwan G.Sehirman, 2 Tuwan Jonghir, C.G.Pan Aften. Ing Bogor, Purwokerta, ing Serang, ing Anyer, ing Sumedhang, ing Sukapura, ing Prabalingga, ing Pekalongan, ing Banyumas, ing Cilacap, Ing Tegal, ing Cerbon, ing Magelang, ing Rembang, ing Pasuruwan, ing Kedhiri, ing Pacitan, ing japara, ing Surakarta, ing Madiyun, ing Banyuwangi, ing Purwareja, ing Ngayogyakarta, ing Besuki, ing Pamekasan, ing Mentok, ing Telokbetung, ing Banjar masin, ing Pontianak, ing Makasar, ing Padhang, iing Poretdhekok, ing Plembang, ing Riau, ingAmbon, ing Bandha, ing Menado, dhateng para komisi ingkang wonten ing ngriku ing Singapura dhateng tuwan Steliuhlan and Co. Samongsa loterei wau smpun kamainanken ingkang ggadhah lot utawi lot sapalih tuwin sapara sakawan ingkang kaleresan nagsal kauntungan utawi ganjaran kenging anampeni arta pamenangi- pun saking Eskontom Maskapai ing IndiyaNederlan wonten ing Batawi, kawangenan let wolungdinten kaliyan pamainipun loterei, ananging tiyang wau anedhahna sarta amangsulna
lotipun punapa malih arta pamenangipun mawi kacengklong Rp. 25,-- ing dalem Rp.100,--, punika minongka ambayarra- wrageding panggelaripun barang pamedaling Taberen. Sinten ingkang manggen sajawining nagari Batawi manawi karsa a nampeni arta pamenangipun warni serat wesel sking Kanjeng Gupremen utawi warni uwang kertas akintuna serat dhateng Maskapai wau, serat punika kedahh kabayar dening ingkang ngintunaken, artapamenangipun inggih lajeng badhe kakintu- naken ananging bilih arta wau ical wonten ing margi inggih dados pitunanipun ingkang kaleresan nampeni. katandhan dening Komisi bab loteri minongka ambayar wragadipun panggelaripun barang pamedaling Taberen ingkang badhe wonten ing Batawi benjing salebetipun tahun 1865. Tuwan M.P. Pelles, Tuwan D.swanetwalen, Tuwan N.P. Vandenberg, Tuwan H.H.Olle, Tuwan Jamismaklaklan. Ingkang sade lot wonten ing Surakarta Tuwan P.W.G.Negangdat.