Ongka 1, Kemis Wage kaping 11 Rabingulakir Be, 1816, utawi kaping 6 Januwari 1887 Surakarta Wisudhan Madya Awit saking ingkang nawala Kanjeng Rahaden Adipati papatih ing karaton dalem Surakarta sarta ridering Ordhenederlan Senleyo, anamtokaken dhumateng Sastra Suwigya lurah carik ing kabupaten bayalali, kawisudha apangkat Abdi Dalem Mantri Carik kaganjar nama Sasebutan Rongga Sura Surastra (kintunan) Nalika ing dinten Kemis ingkang kapengker punika wanci jam satengah sawelas siyang, kanjeng Pangeran Ariya Mangkudiningrat inakgn kaping kalih sampun puput ing yuswa pralaya maluya ing kalanggengan jalaran gerah benter sampun sawatawis wulan. Enjingipun ing dinten Jumungah sarampungipun pangruktiing lampah samakta sadaya, ponang kunarpa kabidhalaken dhateng ing ngastana tilas kadhaton ing Kartasura, wondene rarengan utawi pakurmataning layon saestu boten anguciwani (Kintunan). Amerikah Ing nagari Amerikah ler wonten pangecapan gadhah anipun para Mardika ngantos ewon kathahipun ing saben dinten pangecapan wau angwedalaken serat kabar pinten pinten yuta, supados ingkang sami ngemin saged anampeni serat kabar wau akalayan tumunten ingkang gadhah pangecapan ambandhani anglampahaken kareta latu piyambak ing saben pangecapipun serat kabar sampun abar, laejng kadunungaken ing garobag kawrataken ing kareta api, ingkang gadhah pangecapan atumut numpak sadangunipun kareta lumampah, uthek angalamati serat kabar wau, sadumuginipun ing panggenan ingkang sampun katamtokaken serat kabar lajeng katampen kareta api sanesipun punapa dene garobag kaarsapanunggilanipun ingkang sampun cumepak angentosi wonten ing ngriku, menggah kareta api ingkang amawrat serat kabar lampahipun sanget rikat ing dalem 9 ½ jam saged lumampah 450 meil inggris inggih punika saking Niyuyorek dumugi Bipalo, mila serat kabar wau keningg kabasakaken mesat kados iberipun peksi garudha angideri sawiyaripun tanah Amerikah sadaya (Pembrita Batawi). Pawartos Warni-warni. Ing tanah Mesir kadhatengan brandhal cacah 500 tiyang, ingkang nempah beteng ing Wadhihalpa, saha lajeng campuh perang akaliyan para wadyabala ing beteng ngriku saking panginten reresah punika badhe saya andadra. Para dhokter sampun angsal pratondha ingkang yekti bilih sasakit beri-beri punika boten anular, dados benten akaliyan sasakit kolerah tuwin palenthing sasaminipun dene ingkang jolokan katrajang ing sasakit beri-beri wau tiyang inakng kesanggi boten nate rekaos badanipun naming mempen wonten ing griya, utawi boten nate lumampah ingkang sawatawis tebih, sasaminipun kados tiyang kunjaran amargi lampahing rah kira sae, tumrapipun tiyang ingkang saben dinten rekaos badan awis ingkang katrajang ing sasakit beri-beri wau. =======\=========== Amirid ingkang kasebut ing ngringgil punika, ings alebetipun ungsum sasakit beri-beri, prayogi sami kerep embek-embekan bokmanawi saged angalisaken. Jurugubah Sawenehing tiyang Enggris aama Setepen sampun bidhal saking nagarinipun sumedya anajah ing donya asarana numpak ingkang dipun wastani Pelosi wedherodha kalih, ing taun 1885 sampun anjajah sapalihing donya, salebetipun lalana boten amanggih sangsayaning lampah, naming nalika angambah ing nagari Cina mawi medhun saking tutumpakanipun Pelosipedhe, santun numpak baita kapal mawi kajagi dening prajurit ing mangke sampun dumugi 1
Yokohama, bilih sampun anjajah ing Jepang badhe lajeng dhateng ing Ganah Amerikah, pundhagtaning taun 1887, mantuk ing londhu. Tiyang ingkang ababuntut Sawenehing dhokter ing Petresbureh nagari Ruslan nama Tuwan Elisep nembe punika anglapuraken dhumateng pakempalanipun para dhokter ing nagari ngriku bilih wenehing dinten dipun undang situsitu dening satunggiling tiyang estri ingkang karaos sakit gegeripun sareng katitipriksa ing gegeripun wau wonten wonten rambutipun kados buntut panjangipun kirang langkung sakedhik 45 milimeter, saking cariyosipun buntut wau turunan saking embahipun sarta para akrabipun ugi kathah ingkang sami ababuntut makaten mila pamanggihipun tuwan dhokter Elisep anyondhongi cariyosipun tuwan Dharwin bilih tiyang punika turunan kewan naming tuwan dhokter Karle bok sarta tuwan dhokter Maktai ingkang sampun atitipariksa dhateng ing Borneo Kidul Malakah tuwin Sumatra dereng nate amraguli tiyang inakng abubuntut kados ing nginggil wau. Guprenur ing tanah PUwah-PUwah bawahing Praja Dhitselan nembe punika sampun anglapuraken bilih ingpuwah-Puwah kathah tambangipun mas sanget andadosaken gawokipun para tiyang ingkang sami miring. Sampeyan dalem ingkang Sinuhun Kanjeng Raja Nederlan sampun amarengaken dhumateng tuwan E.C.Baron Swirstedhelandhasweiboreh sekretaris gupremen angangge tetenger bintang upsir ing nagari Kamboja ganjaran saking raja ing Kamboja wau. Sawenehing bongsa saluhur ing nagari Enggris anama Loredbrasei sampun bidhal saking kitha ingkang dipun dalemi, nedya lalana dhateng tanah tanah ing sangalamdonya sarana lampah lalayaran. Pangresahing Bongsa Sudra. Iyeging pawartos sami amastani yen ing sapunika para alit rekaos pambudinipun ing pangupajiwa, kados ta bongsa tani, bongsa dagang, babakulan sasaminipun cepak sanget pitunanipun samanten wau katarik saking kang kocap saking awising arta, kathah saben saben sok tiyanga sami udur menggah ing kawontenanipun wau, saweneh amastani awit saking katarik dayaning karta api,ingkang wekel pamundhutipun arta, saweneh amstani awit katarik saking sedanipun arta kate, kawimbuhan malih para Cina klonthong, ingkang nalika dhatengipun among kathok sarwi nyangking cangklong kothong, saben taun pinten-pinten ingkang mantuk dhateng nagari Cina sampun ambekta arta ewon mongka ingkang mangkaten wau boten dasan kemawon saha boten sadhandhungan ananging ajeg saha mesthi, makaten ugi lampahipun para tiyang minggah kaji, kesahipun tatu sangu arta wangsulipun naming tiyang thok-thok. Saweneh amastani awit katarik saking tanah-tanah, ngantos saged anyirnakaken pamurwat kados ta tiyang gadhah damel mantu sasaminipun ingkang kalimrah sami kenging kawastanan jorjoran ngantos boten timbang kalayan kawontenanipun amargi saking gampilipun anggening angsal barang, ingkang peni-peni tur kathah ingkang sanes anggen anggenipun sanajan pangupadosing waragat kalabadhe damelipun sakalangkung rekaos ananging ugi meksa kakanthilan tekat santosa, tempuking damel saged warni angedab-edabaken tur sabibaring damel kathah ingkang andadosaken kawlasan mongka ing mangke sareng kathah dhusun-dhusun ingkang suwaunipun kapaosan tuwan tuwan katanemaningkang wedalipun kasade dhaeng tanah Eropah, sapunika kapundhataken dados prabeya pangupakaranipun siti siti wau, ingkang sumebar dhumateng para alit inggih kandheg mongka lajeng santun salaga:tataneman ingkang kaangkah naming kang kaangge ing tanah jawi kemawon punika kaangge saksi tambahipun sudawedaling arta sakng tanah-tanah , dados punika boten jodho kalayan patraping tiyang gadhah damel ingkang dhaharipun kawestanan dhine, ressepsi, saha punika pancen anggenipun para luhur. 2
Mila para cingkrang sami mumuji, kajawi wontena pranatanipun nagari, wawatesanipun tiaygn gadhah damel sampun ngantos jor-joran amargi tatela tiyang gadhah damel wau ingkang saged anelasaken arta piyambak. Samangke para estri bagnsanipun alit kathah ingkang tells pambudinipun dhateng pangupadosipun pangupajiwa, kajawi namung kantun tekat anyade awakipun pating kaluyur ing wanci dalu, tur namung cekap pawitan wedhak pupur saha sekar, boten angemungaken salebeting nagari, sanadyan ing tanah tanah sajawiing nagari sami kemawon punapa malih dhusun dhusun ingkang wonten pabrikipun boten sanes kalayan ing Secayudan. Nembe punika kula miring pawartos taksih atungggil babgan rakaosipun ngupados arta, panggenging pulisi bayalali mentas amikut sawenehing tiyang Metabaripun anama Raden kalithik mondhok ing ngangkruk bontutup dhestrik Banyudana, gumyuh ing ngakathah raden Kalithik wau dados guru juru anyulap arta, kados ta arta sen dados arta pethak tengahan arta sen anigang dhuwit dados arta pethak ringgit ananging sareng sampun kapikut tatelanipun pun Kalithik wau namung tetep angapusi, boten babar pisan yen ta sageda anyulap arta, patrapipun mangkaten. Kados arta 5 sen sagah anyulap dados arta tengahan 5 ananging ingkang gadhah arta sen kedah nykani tindhih 1 rupiyah, saksana sen lajegn dipun bundheli sinjang kacemplungaken ing gelas lajegn dipun dongani, boten dangu kabikak sen gangsal ingkang 1 sampun dados tengahan ingkang 4 kapratelakaken sagedipun dados 40 dinten engkas kedah kasimpenna ing griyanipun pyambak-pyambak saha dipun kutugi, wategipun tiyang jawi kirang panggraita pundit ingkang miren gpawartos mangkaten lajegn ambrubul dhateng pondhokipun Raden kalithik wau. Wondening arta 4 Sen ingkang kapurih ngrimati wau, mongka sareng dumugi wawangen 40 dinten kabikak saking rimatan taksih wujud sen kimawon bilih lajeng kaseregaken wangsulanipun raden Kalithik gampil kimawon O, niku boten katrima, sabab anu, jaba nyulap malih sing nganti katrima. Saking pamanggihipun para ingkang sami kadunungan budi, dados tatela kalithik wau namung patrap angapusi, ing dalem arta 6 wang pyambakipun saged angsal kauntungan 6 wang, awit arta tengahan ingkang kaakenaken anggenipun nylap wau pancen artanipun piyambak saking sagedipun patrrap anggenipun anglintoni, ing mangke raden Kalithik sampun kalebetakening kunjara, (kintunan) Risakipun sasebutanipun Bongsa Jawi. Tata\\ kowe apa keprungon yen ing laying kabar slompret Malayu saiki ana padudon prakara sasebutan gsuti, apa dene sampeyan dalem. Krama\\ Gethok tular iya krungu, nanging aku during weruh sarana maca dhewe, mung waton saka caritane si A ing Bramartani gajege iya ana kang ngocapake rusake sasebutan jawa, empere tunggal gelengane, mara aku kandhanana temene kepriye. Tata\\ Genah, jupukan saka kabar slompret malayu ongka 147 katandhan dening Gunawan ing Madiyun kang bareng saweton kambi layinge pirusu ing Surakarta, cekake karo pisan padha ora angrujuki atasing sasebutan mau, yen di enggowa ing sawenang-wenang, awit iku mung kanggo ing panjenengane nata piyambak apes-apese sorsorane caket. Krama\\ mengko ta wiwite udur kepriye, wong wis genah ing kanggone, Tata\\yen aja ana sing brengkele salah siji ora kadawa-dawa sikupaka ing Madiyun kang wiwit mratelakake yen para bupati ing tanah pasisir iku patut kasebutake gusti sarta sampeyan dalem dhasar wis kanyatahan tekan ing taun 1870, meh kabeh para bupati nganggo sasebutan mangkono, sarta during ana undhange kanjeng gupremen ingkang anglarangi wong anyebut mangkono karo dene maneh mungguh wong kang nyebut mau duwe pamrih angepek-epek ati. Krama\\Amesthi bae sabarang tingkah polah, tanduk lan muna-muni iku temene angemu pamrih balik prasan atine sing di sebut apa ora rikuh. Tata\\Sig dirikuhi sapa, wong wis rumasa ora ana sing mapaki, kambi wong ora akon metu saka basane dhewe. Krama\\bener, ananging sing luput apa sing nyebut apa sing disebut. 3
Tata\\ Embuh aku ora dhenger, iyah: kowe iku banjur kaya dhayoh, lah para bupati ing kene bae saiki kapriye atasing sasebutane apa during akeh owahe kambi dhek kuna, nalika jaman karaton kartasura, gedhuging sasebutan marang bupati cukup sarta pantes di basakake kyai Tumenggung, kaya takyai tumenggung Wiraguna, pancen tembung Kyai ikuy pened tembunging karaton tandhane putra ratu kang miyos sakagarwa ampeyan babasane anyebutake marng ingkang rama, ora teka kanjeng rama, ananging nganggo tembug Kyai, pancen biyene para bupati mau sinepuh-sepuh dening kalerehane, lan dhadhuwurane, saiki teka salin salaga nganggo sesebutan kang dudu benere, dene leregi karepe kang anyebut mangkono mau, sabenere tunggal pagnancas karo wong pasisir, kang nyebut gusti lans ampeyan dalem marang para bupatine, ananging apa iya ora anerak uger, mulane aja angge- angge angluputake sing adoh-adoh, ewadene bab pitakon mu sing dhuwur mau ing kabar slompret Malayu temene iya wis ana kang duwe pitakon tondha jenenge sang Kumbakarna,sarta si Gunawan ing Madiyun uga wis aweh katrangan panemune, sing disebut pancen bodho, dene di sebut kang pancen dudu benere teka anggalenggem sadja ananging sing nyebut pancen wateke angluwihi ala banget. Taksih wonten sambetipun. (Kiriman). =====\================ Sakalangkung panuwun pamundhi kula dhuamteng para gusti saha dhumateng para ruhur sanesipun punapa malih sakalangkung tarima kasih kula dhumateng para pawong mitra, anggenipun sami angatialaken sih trisnanipun dhumateng kula, amarengi ing dinten santunipun taun C.Mudhi (Jurubasa tembung Jawi). Sambetipun cariyos Banjaransari. Ing Sancang lan Sokapura, miwah Bandhung Banyumas sami prapti, Sumedhang tuwin Cianjur, pagelen Prwakarta, Pakalongan Ciyamis Cilacap Kedhu, Magelang Baang lan Kendhal sadaya sampun sumiwi. Ing ngari buda cemengan srinarendra bangun jumeneng aji, ing ngestrenan para rratu, siluman lan punggawa, prabupati kisatama wus jinunjung, pepatih sinung paparab purwadinata nagari.Sutanira ingkang wreda, wus pinacak anama adipati, Prabu Sangkan sinung juluk kathah karya punggawa, ingkang alit sinengkakaken ngaluhur, nengna kang jumeneng nata, kocapa sang nata dewi. Sang prabawasi samana, lawan patih sang retna genapati, miwahprawadana catur, prajurite sadaya, sampu pepak tansah denya gunem rembug kasore kang para nata, lalembat sadaya balik. Langkung wagugen ing driya, cipta sedya angantep ing ngajurit lan prajurit molungatus wus samekteng ngayuda, putri papat wadyanipun ngalih atus sami anitih turongga, susananira sinami. PInatut lan kudanira, sangd dyah suradewati kuda putih, sawadyanya kalih atus prasami sikep pedhang, dyah dewati saawadyanira ngagem hru, turongga jragem sadaya, sang retna ismayawati. Kuda cemeng sikep watang, nulya wau retna Asmarawasi, sami nitih kuda plumping, sami sekep sanjata, langkung asri busanana pating palancur, gebyar gebyar kasunaran ujawalaning kanang rawi. Sami ngagem prajuritan cara priya dhasar endahing warni, karengga busaana murub nata dewi busana, amakutha buka sri rinengga mancur, ginarbeg para wanodya,ingkang anindhihi baris. Patih kang kinadang kadang, retna genawati kaprabon jurit sigra tengara gumuruh, arsa mangrurah mengsah, sribupati Banjaransari wus ngrasuk kaprabon kaprajuritanngagem makutha bukasri. Titiyan kinarung ngarsa, pun sukondha kalawan Senasakti, angronsari katrinipun kalawan tambang ngarsa, gya anembang tengara wadya gumregut dupi sampun yun-ayunan tan ana sedya ngunduri. REtna Suradewasi sigra umangsah, nitih kuda respati,sarwi ngikal watang, asru denya susumbar, eh prabu Banjaransari, inggal metuwa, papagna tandang mami. Iya iki Suradewati kang nama, sosoraning pepatih, wdana sakawan ngreh ngalih atussowang, para prajurit pawestri, sumbageng jagad prawira pilih tandhing. Datan betah miyarsa amit umangsah, Banyakwidhe bupati, Banyumas wus prapta, ing Ranayun-ayunan tatanya Suradewati, aran mu sapa, kang metu ing ngajurit. Anauri ing Sun bupati Banyumas Banyakwidhe ranmami, sang dyah angandika, lahinggal anumbaka, Banyakwidha anglarihi, nulya ginebang, rame 4
asilih-ungkih. Banyak widhe lawunge putung ginebang, binuntar tibeng siti, sigra ginosongan wau malih kang prapta, bupati Cianjur kanthi, ing Sokapura, Kedhu Pagelen Prapti. Taksih wonten sambetipun. Bab [a,otramo[im larakam Coma ala;ouam larakam sanesipun. \\o\\ Pamanggihipun ing ngakathah bongsa Cina punika boten remen asarawungan agengipun apawongmitran akaliyan bongsa sanesipun sajatosipun pamanggih punika lepat wiwit kina kemina dumugi sapriki bongsa cina boten angarubiru dhateng para sudagar tuwin para pandhita ing nagari Monca, wansul katampen akalayan sae, ing taun Ngisa 1865 agami buda bumrambah ing nagari Cina saking tanah Hindhiya, wiwit ing nalika smanten bongsa Cina remen amongdagang akaliyan para sudagar ing tanah Asiyah Kidul mangkaten malih para sudagar saking tanah Rumani inggihkatampen akalayan sae, kala samanten tanah Cina anggenipun lampah dagang alalawanan kaliyan tanahh Celon. Ingkang kacariyos ing srat babadipun tiyang Ispahan bilih ing salebetipun jaman ingkang kaping gangsal baita Cina tuwin baita Hinhiya sampun ngambah ing lepen Eprat ing kitha Hirah, ing taun ngisa 700 sampun akathah bongsa warni-warni ingkang asring dhateng ing kanton. Abusaid anyariyosaken ing nalika gempuripun kitha Kansu ing palabuwan Angsaosi wonten tiyang 120.000 ingkang kapejahan inggih punika bongsa Islam Natsarani, Yauhudi sarta ersi, Abusaid wau sanget anggenipun angalembana dhaeng pranatan ing ngatasipun andon lalampahing nagari Cina, sadaya bongsa sami kenging angambah ing ngriku atanpa kedhang- kedhing. Ing nalika Karajan Tacing angesur Karajan Ming bongsa Cina saweg prayitna anindakaken prantan akalayan knceng ingkang tumrap bongsa ing ngamonca, anyuda anggenipun remen sarawungan akaliyan bongsa ing ngamonca wau, samanten punika awit wonten sababipun boten naming jalaran saking ambek drengki kemawon paprentahan Karajan Cina upami tiyang nenedha mangkaten rumaos sampun ail anggenipun angraosaken daredahipun Karajan engggris, Nederlan SEpanyol tuwin POrtegis ingkang wiwinih saking jajailanngantos andadosaken geder sarta perang ing Makao tuwin ing Po. Kajawi punika embel-embel bongsa Eropah remen ngiwa bongsa Cina estri, mila sadaya palabuhan kajawi ing Kanton sami kautup awit saking ingkkang makaten dumuginipun ing mangke bongsa Cina taksih kirang rumesepipun dhateng bongsa Eropah kajawiingkang sampun atepang sae. Pembrita Batawi Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 3 Kemis Pon Kaping 24 Rabingulakir Be 1816 uytawi kaping 20 januwari 1887 Surakarta Tumerah ing kamirahan Awit saking ingkang nawala Kanjeng Rahaden Adipati Papatih ing karaton dalem Surakarta sarta ridering Ordhenederlan Senleyo, anamtokaken dhumateng Mardani kawula dalem pamagang ing kapatiyan kawisudha dumados abdi dalem Mantri pulisi nagari, minongka gagentosipun panewu pulisi tilas kalenggahanipun Ngabei Puspapranata, kaganjar nama sasebutan Raden Rongga Surapranata. (kintunan). Nalika sontenipun ing dinten Sabtu kang kapengker punika wanci jam wolu, kagungan dalem bangsal pangrawit kalebetan tiyang jaler anandhang sakit ewah, sareng abdi dalem jajar martalulut ingkang saos miring sabawaning tiyang gremeng-gremeng, engggal amurugi sarwi tataken makaten sapa wani mrono kuwi, pun ewah amangsuli, akusul tan Herucakra: sanalika konca Martalulut sanget kaget saha anyipta bilih tiyang wau boten bares mila lumampah situ- situ mratelakaken dhateng abdi dalem panewu mantra ingkang saos ing bangsal ing ngriku konca panewu mantra sami madeg kasuranipun pating bathithit acancut taliwonda trangginas angancarani, boten dangu pan ewah medal saking bangsal pangrawit amurugi dhateng pasaosan ingkang sampun samekta ing karya, kaliyan ngucap makaten he, he, apa kowe padha arep anyekel aku: dhuh punika panewu mantra anjegrig wulunipun pun ewah sanalika kapikut ceg tangan kapusara, set, lajeng kapriksa sangaken nama Sultan Herucakra, dhatengipun ing ngriku ngupadosi rabinipun nama Ratu Sengkaringpura, awit piyambakpun lami wonten ing Sragen kapingit ing salebeting bale binatarata, kaganjar gelang tosan sarta karset rante ugi tosan rampunging pamariksa pun amimindhalumados kauningan prayagung wadana ingkang jagi nagari, kadangu aturipun tetes kados ing nginggil kala samanten lajeng kapasrahaken dhateng kabupaten pulisi nagari, supados pun Herucakra mukti wonten ing salebeting gedhogn amiji, wasana kilap kadadosanipun (kintunan). Raden Ronggamarta Pranata, mantra pulisi ingkang mangereh ing kampong Kauman dipun gugat para moonganipun sami tiyang kauman ngriku, ing mangke guagt wau sampun dumugiing parentah geng, inggih punika tuwuhanipun babasaning tiyang sampun kebak sun dukanipun kados parentah ageng sampun pramana sanget dhateng prayantun punika, pramila bilih sapindhahpunika pambatangipun ingngakathah ngantos lepat malih, inggih kenging winastan manawi raden Ronggamarta Pranata, pancen saececepenganipun yen ta sawunga pancenparigel botohipun awit olahipun asor wahgebaganipun awon sanget pancen boten kapanggih titikanipun pramila lalampahanipun prayantun satunggal punika, tumrapipun dhumateng abdi dalems adaya pancen anggawokaken sanget sanesipun prayantun saweg kalepatan sapindhah kemawon utawi naming sakin ggugatipun Cina kalonthong, tur sadaya wau pancen boten timbang kalihan lalabetanipun pun prayantun punika lajeng kadhawahan sangsara, mongka raden ronggamarta pranata ngantos sapriki taksih manthengel kemawon pramila bagyanipun sarira punika boten keningg ginayuh. Kala wingi kula dhateng mapakgan Bacem pados sawung, dhateng kula kenjingen tujunipun sampun wonten Cina ider panganan lajeng kemawon kula nyepeng gaco, (pasangen bah tak tujune) gaco kula tansah kethothol kethathel kemawon kaping gangsal btoen ambekan saweg saged ngundhuh kuwih untir satunggal sareng malebet kula anggaleges (besuk mapagan bae maneh, bah, teka asing esuk di tutugake). Sadhateng kula ing griya, sobat kula thing sampun dhateng angrumiyini, (lo kowe, bah: wis suwe kowe mau kula lajeng nedha tilaran gendhis the, tembung kula,) kene tinggalana gula the mus sathithik inggih lajeng gumrewel kemawon. Derng dangu klentheng-klentheng mungel jedhul sobat kula bedhil dhateng (Iyahtak arep- arep bah: kene sembagi mu kuwi sak lambi bae, segobang sadina) kok inggih gumrewel saja. Margi ageng salebetipun nagari Surakarta, sampun nama sae, boten wonten ingkang jeblog ananging dereng angirib-irib pisan pisan kaliyan margi ageng bawahipun kanjeng gupremen sarta ingkang sampun kasanggi denig Anemer, ewadene inggih taksih kagalih kirang sae kemawon tansah kabangun boten wonten kendelipun naming margi ingkang dhateng suwarga, punika sae piyambak mila kathah titiyang ingkang sami gandrung kepengin badhe angambah margi wau, temahan kesasar ngambah margi simpangan saking jurug ingkang anjog kampong 1
jagalan ing ngriku tengah ara-ara, wonten cina kakalih sami ngayom wonten ngandhappapringan amasang jontrot ambak-ambak wangsul tujon malih. Kyai Kramatika. Tembung Walonda iku uga kalebu soroging kawruh Babasan ing nginggil punika anedahaken bilih kawruhing ngalam donya kathah ingkang kababaraken ing tembung Walandi, menggah sarananipun saged angsal kawruh wau kedah sinau ing tembung Walandi ingkang ngantos putus apesipun medem rumiyin. Ing jaman mangke kathah para pryantun jawi tuwin sanesipun ingkang sami kayungyun dhmateng eliding babasan ingnginggilw au kalampahan sami anglebetaken anak putunipun dhumateng ing pamulangan supados ginulawenthah ing tembung Welandi, ananging para rare wau kathahingkang adamel cuwaning guru, awit sami laleda boten ajeg lebetipun ing pamulangan sarta katingal kirang majeng dhateng ing piwulang, kalangkungan manawi wonten ing ngriya boten pisan enget dhateng ing pamarsudi, amargi kalindhih dening kabingahan ingkang tan pa wates lasaripun ingkang kajibah dados sepuh sami kirang ing pamardinipun mongka tembung walandi punika pancen angel sanget boten kenging manawikatandhingna akaliyan tembung sundha, tembung madura utawi tembung Batak sasaminpun temahan para rare wau sawedalipun saking pamulangan sampun ingkang putus keningg dipun wastani kathah mangretosi pun kemawon boten ingkang dipun mangretosi naming serat waosan alit alit ingkang pancne boten angemot kawruh utawi cariyosing lalampahan (Geschiedenis) sapanunggilanipun dhaeng serat waosan ingkang kangge ing sepuh boten mangretos babar pisan dalasan dhateng serat kintunan kemawon inggih acatho- catho, terkadhang apeteng dhedhet kalangkungan tumrapipun para rare ingakng jugul utawi sempug engetanipun piwulang tembung walandi wau amaluruk kemawon dados boten saged kacanthel sakehdik-kedhika. Lah suwawi ta kagaliya angelipun tembung Walandi, kula gadhah pawong mitra bongsa jawi, kala taksih rare sinau tembung Walandi wonten ing pamulangan calon guguru jawi, sareng sampun tataunan anggenipun kaparetek wonten ing ngriku, lajeng ngalih wonten ing pamulangan walandi, dumuginipun ing mangke taksih kalajengaken angenipun amarsudi, rinten dalu kenging kawastanan boten nate pisah akaliyan serat waosan tuwin serat sanesipun ingkang minongka isarating pamarusudi, ewadene sanajan sapunika sampun kathah mangretosi pun rumaos sampun boten kaconggah anglajengaken pamarsudinipun amargi upami tiyang mamenek makaten saya minggah saya angel manawi pawong mitra kula wau amaos serat bab kawruh utawi serat bab lampah ing praja, namung sakedhik sanget mangretospun amirengaken ginemipun walandi thothok dereng dhamang, adamel angitan inggkang sawatawis panjang sanget angenipun kaweken awit sakng angelipun panggandhenging ukara, jeng ukara walandipunika amawi pathokan jejer wasesa tuwin lesan sartapathokan liyanipun malihingkang sakalangkung angel kapanjangen manawi kula pratelakna sadaya, dados tebih susatipun akaliyan ukara jawi ingkang kenging kabasakaken: sluman-slumun slamet mila tatelanipun awis prayantun jawi ingkang kados sawargi raden mas adipati Arya Condranagara, bupatiing Kudus mangretosi pun ing tembung Walandi sayektosan katondha sagedanedhak ing tembung jawi serat angger paukuman ing tembung walandi ingkang sanget rusit suraosipun sarta manawi ngendi kan ingtembung walandi atarampil kedaling lesan cetha tur anetepi pathokan boten anggeripun medal kemawon damel ukara ingih baut Soedhah saperti toewan-toewan jang pinter. Dening taberi banget uwong uga bias anggayuh ing kawruh kang muluk. Sanajan tembung walandipunika sampun tatela angelipun awit saking ungelipun babasan ing nginggilpunika, sawenehing pawong mitra kula tuwan guru ing pamulangan walandi, angresaya dhumaeng kula, supados kula angwedharaken pamrayoginipun wonten ing bramartani, para prayantun jawi tuwin sanesipun ingkang sami amuruitakaken anak- putunipun dhateng ing pamulangan walandi, ing sasaged-saged mugi ambiyantonana ing pamardi, supados anakputunipun wau sami taberi lumebet ing pamulangan sarta empeng 2
pamarsudinipun wontening griya,s ampun ngantos kalindhih dening kabingahan ingkang tanpa wates anelada lalabetanipun prameswari Dhoroseya ing Eropah anggenipun amardi dhumaeng ingkang purta pangeran Erenis bab panggayuhipun dhateng kawruh tuwin angutamekaken budi, kados ingkang sampun kagelarakening bramartani rumiyin amargi lampahipun amarsudi kawruh kasagedan punika pancen rekaos boten keningg kawayuh akaliyan ulah kamukten bilih boten mempeng pamarsudinipun mawi dipun rencangi angular budi ingkang ngantos gumeret amasthi boten kalampahan saged temahan naming badhe adamel wisaning raganipun piyambak awit sampunkajuwara lumibet ing pamulangan sinau ing tembungw alandi, sareng dipun palothot atanpa isi, wasana ingkang kadhawahan pehan gurunipun dipun manah kirang temen-temen anggenipun mulang utawi kakinten boten saged ambuka engetaning rare, mongka sajatosipun saking kalepatanipun piyambak punapa inggih boten makaten. Mila dhuh para murid mugi sami taberi dhateng ing pamulangan sarta mempeng ing pamarsudi, engeta dhateng ujaring babasan De Kennis is magt tegesipun : kawruh iku kawasa, sampun kok lajeng kinanthi sampak Sadja ing mangke rak sampun benten jamanipun Ayah, kok kados tamusampeyan punika mas (katandha) kyaipurusatama. Boten wonten tiyang anglampahi padamelan dora cara awon ingkang saged anarik dhateng kabekjaning badan ewadene wonten. Kala rumiyin wonten tiyang rondha sakalangkung miskin anggadhahi anak jaler titiga, ingang sampun sami biyantu angopeni dhateng embokipun nalika samanten ing nagariingkang dipun enggeni panuju awis padamelan kalampahan anak titiga wau boten saged pikantuk padamelan andadosaken indhaking kacingkranganipun nyai Rondha, ngantos sepen ingkang katedha ing dinten wau, rare tiga anunten sami angedalaken tekad ingkang sakalangkung anggumunaken . Parentah angundhangaken sinten-sintena tiyangipun ingkang saged anyepeng sarta angladosaken dhateng ngarsaning pangadilan tiyang durjana ingkang sampun misuhur ing awonipun punika tampi ganjaran ingkang sakalangkung kathah, nalika samanten sadherek titiga sami rurukunan bilih salah satunggal saking sadherek titiga wau kapurih angakena dados tiyang durjana ingkang kaundhangaken supados sageda angsal ganjaran kalampahan sadherek titiga sami anggebag dhadhu, pundit ingkang alit piyambak angakeni dados durjana wau, kaleresan panggebagipun dhawah ingkang nem piyambak sareng sampun sadhertek ingkang nem lajegn kabesta dening sadherek kakalih, kaladosakend hating pangadilan sareng kapriksa dening pangadilan inggih angakeni bilih piyambakipun durjana ingkang sampun anglampahi kadurjanan kados pandakwaning pangadilan. Sasampunipun angakeni, pangadilan lajeng dhawah supados pasakitan kabekta dhatengpakunjaran sarta adhadhawah amaringi ganjaaran dhateng sadherek kakalih ingkang samingladosaken tiyang durjana wau, ing saderengipun sadherek nem kabekta dhatengpkunjaran ing sabensepen tiyang bilih sadherek kalih aningali sadherek nem sadherek nemlajegn karangkul amargi badhe pisah ing panggenan patrap mangkaten wau kauningan dening pangdilan ing wektu punika ingkang ngasta pangadilan boten saged angayuh ingkang dados sababipun mila pangadilan angungkih supados sumerep sababipun kalampahan utusan abdi satunggal ingkang kenging dipun pracaya, kapurih angetut wingking dhateng sadherek kakalih ing sapurug-purugipun sampun ngantos katawis tuwin sageda angsal katrangan ing bab tiyang ingkang dipun kunjara wau, utusaning pangadilan lajeng angetut wingking, sareng mangkaten abdi wau aningali sadherek kakalih sami lumebet griya ingkang dipun enggeni tiyang sepuhipun wonten ingnriku abdining pangadilan miring sadherek kakalih sami anyariyosaken ingkang dados lalampahanipun sarta angulungkaen arta ganjaraning parentah anggenipun samun angladosaken sadherekipun nem dhateng pangadilan, sareng embokipun miring wicanten ingkang mangkaten lajeng anjelih sambat apegat-pegat sarta sanalika anedha wangsuling anakipun ingkang sampun kalajeng kaladosaken ing pangadilan wicantenipun aluhung mati kaluwen tinimbang andawakake umur kang jalaan saka kelangan anak anakipun kakalih dipun purih amangsulaken arta: abdining parentah sareng sampun atasingpamirengipun anunten kesah, lapur dhateng bandaranipun kados ingkang sampun dipun sumerepi, wekasan andadosaken gumuning pangadilan, sanalika ngriku, pangadilan 3
lajeng anyaosi uninga dhumateng panjenengan dalem nata, ing lampahan punika, kadadosanipun sadherek kakalih dipun timbale sang nata, saha mangalembana dhateng sadherek tiga ing bab katresnanning anak dhateng biyungipun wasana sadherekingkang nem kaparingan pansiyun deing sang nata, dene kakangipun kakalih sami kaparingan ganjaran ingkang langkung kathah. Jaka Balilu =========\==================== Sambetipun cariyos Banjaransari. Sampun kempal samya aneng puri, warnane yukaot samyanggana raras sarirane, wadanane anyawang sitangsi, ting parelok sami, akarya wulangun. Tan warnanen denya mangun krami, anenggih sang katong, lawan nata dewi rarenggane, datan mawi winahyweng palupi, sagunging bupati, miwah pRatumenggung. Akasukaneng paseban jawi, langkung sukeng batos warna-warna wau tontonane, sabuwana sadaya kinerig dyah Suprabawati, kang aneng kadhatun. Sakaliyan lawan Sribupati, winaweng paturon srinarendra baut pangrungrume, remih remih kang swara rumanis lir sadpada ngusir, puspa maksih kuncup.Dhuh kusumaniyakaning manis bvisa gawe lamong, tsamanen gusti dadasihe, cumanthaka moring jinem wangi, den lulusa asih sing gaprapta lampus. Sang dyah mingser sarwi nawakliring, aturira alon yun punapa priya wus jamake, lamun during kapadhaning kapti, keh denya punagi, sang nata lingnya rum. Setyanana gusti yen tan yekti, sing gaprapta layon andadasih mring sirana angger, anjanma aping sapta ywa kari,pun kakang sayekti, tumutur ingkayun. Tand rana sang nata marpeki, sang retna pinondhong, wus winaweng pasuptan asare, pangrungrume lir kang madu gendhis sang retna wus kongkih, kagunturan kakung. Dhasar sangdyah nedhenge birahi, samya drenge karo, tan jinarwa ing ratri pamase, enjang karoron lenggah ing jawi, dyah Suprabawati, umatur ring kaku.Sagung prajurit kangparaputri, katur rasa katong, patih genawati sosorane, nata dewi lan suradewati, lan ismayawati, dewatisang ngayu. Asmara wait kagartwa sami, denira sang katong, wolungatus putrid rerehane, sami kagarwa srinarapati, samana sang aji, aparing jujuluk. Para garwa sinalinan nami, wau ta sang sinom nata dwi ing ngelih namane, Ratu galuh ran Ratu artati, retna genawati, sinungan rum- arum. Paparab Ratu inten Absari, dewati sang sinom nama Ratu Absari wastane, dene sang retna asmarawati, sinungan wawangi, jeng Ratu mayangrum. REtna ismaya wait wawangi, Ratu sang risinom retna suradewati arane, Ratu kencana sagung praputri, astha tus pinilih, kang endah jinunjung. Ingkang rayi dyah suprabawati, pawestri yu anom dyah surendrawati jujuluke, kagarwaing jeng srinarapati, sinungan wawangi, nenggih Ratu ayu.Retnawati sinungan wawangi, maring sang ngakatong, Ratu mayangkaruna wastane, miwah wonten nama Ratu dewi, Ratu Pregisari, pregilaya Ratu. Ratu mas tuti Ratu masturi, Ratu adikaot Ratu sangkan malh jujuluke, Ratu tomas Ratu selawangi, Ratu sidawangi, lan Ratu tumenggung. Ratu kancana mas kang wewangi, prasami yu kaot Ratu kancana larang namane,Ratu manik gumilang wawangi, malih sinung nami, marga cipta Ratu. Ratu anggalarang sribupati, garwane kaceiyos salawe prah kang Ratu namane,dene garwa pangrembe kang nami, tan winahyweng tulis sangking kathahipun. Neng na ingkang karma sribupati, genti kacariyos pajajaran sang nata kadange, dupi anisira sri bupati, kang rayi ngulari, nusul ing sang prabu.Raden lembu panenggak lan ari, wau sang wiranom kang panengran dyan lembu pamade,lan kang rayi dyan lembu sumendhi, lan lembu Pamburi, langkung kawlas ayun. Tansah denya waspanira mijil ing ngusapan dodot minggah ardi tumurun pepereng,nulya prapta ing ngasrameng resi, ran suwigya sidik ing ngardi manungku. Trusing tingal waspada sakalir rising dwija kaot sampun mindhanis kala ciptane, dupi raden putra catur prapti, kinen angenteni, subrata ing gunung. Dhuh putu ku kadang mu sang aji, kang sira upados tan katemu kalamun samene, apan isih sinimpen dewadi, benjang yen wus dugi, iya mangsanipun.Sira putu sayekti kapanggih, marma ing samengko, atapa apesunen tingale, nunuwun namaring hyang kang luwih, dyan putra lumiring, karsane sang wiku. Lami denira mamangun teki, ing ngari sawiyos rising dwija arum andikane, putuning sun kadang ta sang aji, samene wus dugi, iya mangsanipun. Ulat tan sayekti kapanggih, mring galuh ngadhaton wus wibawa jumeneng nata maneh,miwah karma wanodya yu luwih, dyah suprabawati,nguni Ratu galuh. Taksih wonten sambetipun 4
Ongka 4 Kemis Kliwonkaping 2 JUmadilawan Be, 1816 utawi kaping 27 Januwari 1887 Surakarta Kulawisudhan Madya Awit sakingkaparengipun ing karsa dalem gusti kanjeng sang aprabu salowongipun abdi dalem mantra gagelengan kabupaten siti ageng tilas kalenggahanipun ngnabei PUrwakartika, ingkang akawisudha dumados gagentosipun raden mas winarna, kaganjar nama tuwin saasebutan rahaden ngabei PUrwawinarna. 2. Salowongipun abdi dalem mantra golongan kabupaten sewu tilas kalenggahnipun Ngabei wongsadirja, ingkang kakarsakaken anggentosi raden mas Subekti, kaganjar nama tuwin sasebutan rahaden Ngabei Wongsasubrata. (kintunan) Ki Jenak abdi dalem Kemit bumi Brajanala kaparak tengen griya ing kampong Kapatiyan kalamalem akat ingkang kapengker punika sadalu boten saget tilem jalaran manahipun kirang sakeca kados angggadhahi panginten bilih riyanipun badhe kalebtan dursila pandung, ki watengening griya tansah wonten sabawa ingkang kumresek kalampahanipun sayektos sareng sawek sagetilem saleran kaget miring swra papetoking ngayam kabur mabur ing babon sanalika ki jenak lajegn medal saking griya mawa dedamel andingkik dhateng panggenaning ngayam ingkang keyok-keyok nanging boten manggihi durjana naming amrangguli sawer sawa agengipun kalih dasa dim mubeng, panjang tigang dhepa, sarta sampun katingal anguntal babon , mongka nedheng panedhanipun wau sawer lajegn kacepeng dening ki jenak miturut boten agadhahi budi, dumugi sapunika sawer taksih piniyara, ingkang adamel gawok dene ing kampong kapatiyan wau sampun nama REja jaka griyanan para prayantun teka taksih wonten saweripun alas an ingkang agengipun samanten menggah saderengipun katingalan sawr wau ingngajeng manggen wonten ing pundit, awit kiwa tengen sampun pipit griya. (kintunan). Ing mangke usum sesakit sumrambah ing rare, cangkemipun pating palenthing kados gudhig badanipun benter, boten doyan nedha, rinten dalu tangisipun angringik andadosaken susahing tiyang sepuhipun O Allah dene kok wonten wonten kemawon punapa ingkang makaten punika jalaran saking punapa, punapa inggih saking letuhing manungsa. REwonda Ing dhusun Gendulan Onder dhsitrik Tumang Bayalali, punika ingkang dados amaning tiyang padhusunan ngriku, kewan awarni kethek sami manggen wonten ing perenging jujurang ngantos ewon dene pasabanipun kethek wau saben siyang dhateng tegil anyolongi taneman punapa kawontenanipun mila tiyang ing ngriku patrapipun ananem palawija, jagung katela saaminipun panjaginipun wiwit thukul ngantos satelasipun ewadene taksih awis ingkang saged ngundhuh wetah, amargi kethek wau sami samikewan pratikelipun sampun kados manungsa, panyolongipun mawi anglimpe saha ngangkah-angkah, aderengipun amendheti, mawi dangu anggenipun angulataken tiyang ingkang jagi taneman sangsaya bilih tiyang ingkang panuju jagi taneman pinuju tilem utawi boten wonten babar pisan kethek wau lajeng anyurui kancanipun ngants pinten pinten dasa dhateng sasarengan punika ingkang anelas-nelasaken. Para tiyang estri ajrih sanget saupami langkung sacelaking panggenan kethek wau, amargi saben wonten tiyang estri langkung lajeng sami ngreyog angrangas. Ing dhusun Ngarumsacelakipun ing Gendulan kala rumiyin ugi kathah tiyangipun nanging kacelaken kalayan panggenaning kethek dados patrapipun kethek sakalangkung resah purun sanget anyolongi barna-barang tatedhan ingkang wonten salebeting griya, saben dinten para tiyang ing ngriku kaecalan tatedhan inakng kasimpen amrgi dipun sayabi dening kethek wau, ngantos sapunika para tiyangipun sami kesah, dhusun suwung lajeng kataneman kopi,babekelipun lajeng ngalih dhudhukuh woten ing pategilan. Kala wulan dhesember ingkang kapengker, rare anakipun tiyang anama Wira SEmita ing Dhuwun Londhon kinten umur 7 taun pinuju tengga taneman jagung ing tegil salering dhusun ing nriku wonten satunggaling kethek anyolong jagung, lajegn kabujung dening rare wau, 1
ngantos uber-uberan wonten ing tegil kethek lajeng trangginas mancolot dhateng jurang ingkang lebetipun 500 kaki, pun rare meksa nekat ambujung, ananging dumugining jurang angler kemawon boten mawi lalawanan dumugi ngandhap pun rare ajur dados pejahipun amargi rare wau sanesipun kalayan kethek boten saged malumpat saha marambat (Kintunan). =========\=============== Wonen pujongga ing tanah Enggelan ingkang marsudi sanget dhateng turun-turunipun manungsa, punika jedheging pamanggih saged ajalentreh aken terang, bilih manungsa punika ingkang wau waunipun pancen wawangunan kados kethek pramila inggih kathah ingkang sami kadunungan budi kethek manawi kauja ing kajengipun inggih lajeng naracak angicak- icak supe dhateng ajal kamulanipun Jurungarang. Warni-warni Pasanggrahan dalem ing Kadipala, awis katedhakan owel sanget boten kadaleman dhumaeng paraputra dalem ingkang kaparengaken minongka tutunggul saha sotyanipun ing kampong Kadipala. Kaupamekna sasakit palenthing punika asring saged nular, lah lajeng andulu apasanggrahan dalem ing PUrwadadi, kados pundit ing kawontenanipun. Para tuwan lan Irmeh sadaya sami anandhang prihatos amargi saking sudanipun aosing gendhis utawi pamedal sanesipuin ingkang kasade dhaeng tanah Eropah, sinten ingkang ambelani prihatos terusing manah, punika naming para tukang mabenaken siti, kalebet remeh sekali. Panarimah saha maremipun tiyang naming manawi kapayungan dening adilipun nagari, mas bei: dhawuh ing karampungan sampeyan raksampun leres punapa asampeyan teka ginjal- ginjal tiyang naming dipun dhawahi bayar kropyok kemawon kok boten purun nun kula niki rak naming darmi garap saestu ta boten pisan angiloni pun kalonthong, hem.....' kyai Kramatika. Dados kulina punika anjalari santosaning manah, saha saged narik dhateng kalangkungan sanajan rekaos ingkang dipun kulinanni ananging meksa entheng dumadosipun kula amirengaken paartos ginemipun saweneh ing tiyang ingkang kageleng boten manggepokan dhateng sinten sinten angalembana dhateng prayantun pulisi, anggenipun kacetha moot saha boten wegahipun dhateng pandamelan ananging lereging ginem katingal anggenipun badhe anelakaken lalampahan ing Bayalali, amargi ingkang dipun kocapaken prikonca pulisi, ing ngatasipun saben dinen boten sah pandamelanipun ewadene kapranata saben dalu tumindak rundha saged anetepi, kalangkungan malih sareng wonten dhawuh nagari angencengaken lampah wau,lajeng katingal ssecatuhunipun anggenipun anglaksanani dhawuh ingkang sampun katamtokaken sanajan para pulisi sanes-sanesipun embok manawi sami kimawon mengggah lalampahan wau, samanten wau katitik sangking kulina kathahingpandamelan dados wewahing pandamelan sasat wewah ganjaran mila makaten awit katimbang kalayan prikonca pamaosan kalanembe wonten dhawuh nagari ugi sami tumindak rundha piyambak ananging saya dangu saya nglenther kathah ingkang sami wakil rencangipun kemawon bilih wonten baya anjalari kalimputipun (kintunan). ===========\================= Sadaya ingkang sami kasawaban barkah dalem abdi dalem utawi boten sanadyan na tiyang ngindhu naming anyagak pat pindhah, sadaya ingkang sami dudunung wonten ing bawah dalem punika sadaya kemawon boten kenging yen ambedakaken ing kawontenanipun tiyang, tamtu sami kawogan arumeksa taa tentremipun praja, bilih wonten ingkang boten angestokaken punika pantes yen dipun dhawah anata trapan ingkang awrat. Jurungarang. Magetan SErat kabar Pembrita Bahru anyariyosaken makaten: Watawis sampun 14 wulan punika wonten satunggiling tiyang baah Surakarta, ing wektu dalu sampun kaecalan lembu 5 iji, sareng kaupadosan sarta kalacak katawis lumebet ing dhusuni 2
nitikan kidul bawah dhistrik Balepanjang (Magetan) ingkang andarbeni wau lajeng sowan ing Kacistrikan sareng sampun angaturaken kawontenanipun lajegn anyuwun lisah gledhah ing dhusun Nitikan Kidul awit icaling lacak wau malebet ing dhusun ngriku, ananging ing wektu semanten mas bei wedana kaleresan badhe bidhal dhateng Magetan dados Lid pangadilan landrad mila kapasrahaken mas bei juru serat dhistrik tawikrama upas lan palang dhusunitikan wetan supados anindakna gledhah, ananging ing wektu pnika mas bei juru serat ugi boten saged jalaran anyereng pendamelanipun tutup taun mila lajeng kaborongaken dhateng tawikrama upas palang nitikan wetan samiya ambiyantonana angledhah, sabidhalipun sami anjujug ing griyanipun lurah dhusun nitikan Kidul nami Tirta Sentana, ing ngriku kapanggih satungal lembu sarta dipun akeni inkang gadhah, ing wegtu punika pun Tirta Sentana lurah Nitikan Kidul sanalika biyas payus bingung tanpa upami, pamanahipun datan wande mesthi kenging kala siksaning nagari, ing wusana angupados akal amrih batalipun prakawis wilujeng badanipun pun Tirta Sentana angajak pirukunan kalayan ingkang gadhah lembu, sok ugi prakawis oten kalajengaken sagah angencengi yatra f 150, wondening upas lan palang nitikan wetan ing mangke yen kapriksa wonten kadhistrikan supados ngaturna manawi lembu kapangih ing sabin sarta ugi wonten lacak anesipun anjelanthir mlebet ing dhistrik Parang (Magetan) upaslan palang amangsuli gumampilan anayogyani, sareng sowan ing dhistrik Kapriasa nalar-nalaripun sami amratelaken kados ingkang sampun kasetyakaken ing ngajeng. Ing wekasan dereng lami mentas wotne sawenehing tiyang dhusun Nitikan Kidul angaturaken serat bab prakawis punika dhateng panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen Madiyun boten watawis dinten tawikrama upas Palang Nitikan wetan lintirtasen tana bekel Nitikan Kidul sami kalebetaken kunjara, awit sampun dados leresipun dene putusanipun dereng kadhawahaken. Saking pamireng kula raden Panji Natawijaya Mantri Gudhang sarem ing Magetan sampun anyuwun kendel malah nalika kaping 15 wulan januwaripunika, anglelangaken barang barangipun miturutkabar kawat ing slompret malayu ingkang anggentosi kalenggahanipun tuwan Pinseti Juru serat kantor ing Madiyun. Jakamarsudi. =====\=============== Kencenging lampahipun prakawis nagari punika pantes manawi katelada, boten susah kaalembanaha, pancen makaten lampahipun. (Jurungarang.). ===========\================= Saganten Gelaripun bumipunika yenkaperang dados sakawan perangan ingkang wiyaripun sami, ingkang tigang prapat perangan isi toya, saprapatipun dharatan ananging ing dharatan wau ugi wonten malih toyanipun kados ta: telaga, bengawan miwah lepen-lepen sapanunggilanipun ingkang anyunyuda dhateng wiyaripun dharatan. Perangan ingkang tigangprapat isi toya wau, inggih punika saganten yen aningali gambar endhanipun bumilajeng sumerep manawi saganten punika angubengi miwah amisah-misah dharatan. Pinggir saganten kawastanan pasisir, wangunipun warni-warni, wonten ingkang waradin mayat pareden sarta wonten malih ingkng dpun galeng, murih ombakipun saganten boten ngrisakaken dharatan. Dhasaripun saganten boten waradin sami ugi kaliyan dharatan wonten ingkang lebet utawi cethek dene manawi badhe sumerep lebet cethekipun saganten kedah dipun jajagi kaliyan timah utawi sela, timah wau dipun ubeti kaliyan tangsul ingkang panjang, lajeng kacemplungaken dhateng saganten sarta amlbesipun timah tangsul kaulur, manawi sampun karaos sumeleh ing dhasar lajegn katarik sapinten panjangipun tangsul ingkang sampun kelem ing toya kaukur, punika saweg sumerep dhateng lebet cethekipun saganten ananging ugi wonten lebetipun saganten ingkang boten kenging dipun jajagi, awit bilih tangsul sakalangkung panjang, sampun masthi kemawon dados mantheleng, jalaran langkung awrat katimbang kaliyan timah ingkang kadamel jajagi, ngantos boten karos sumelehipun timah ing dhasar, awit saking punika boten saged sumerep yen saganten wau sakalangkung lebet. 3
Lebetipun saganten ingang sampun kasumerepan ngantos 7500 meter, dados meh sami kaliyan pucakipun redi ing dharatan ingkang sakalangkung inggil yen ningali baita layer ing saganten sawrni baita punika lalayaran ing lumahipun toya ingkang waradin ananging sanyatnipun alalayaran ings anginggilipun redi sarta jurang-jurang, ingkang boten kenging kadugi lebet miwah inggilipun ing salebetipun saganten ugi wonen redi ingkang medal latenipun kados dene redi ing dharatan ingkang sami medal latonipun punika lajegn kenging kakinten bilih pulo, tanung miwah karng-karang, ingkang sami bumuwuh ing salebetipun saganten boten sanes kajawi pucakipun redi ingkang silem ing saganten ing ngriku panggenanipun ulam gogolongan awit sami ajrih yen manggena ing toya ingkang langkung lebet mila andadosaken kabegjanipun para tiyang, ingkang panggesanganipun anjala sarta mincing sapanunggilanipun mangkaten ugi karang-karang prasasat anangguli ombakipun saganten ingkang badhe angrisakaken dharatan ing pundit wonten tutuwuhanipun karang, para lala paran ampun amrayitnani, murih baitanipun sampun kandhas ing ngriku, awit kerep kemawon karang wau anjalari sakanipun baita. Sawarnenipun karang punika ingkang nuwuhaken kewan ingkang sakalangkung alit saupami gelenganiupn kewan wau kaidak ingkang wiyaripun naming sata pakan suku kemawon punika ingkang pejah ngnatos ewon mila sakalangkung anggawokaken dene kewan alit mangkaten teka saged angawontenaken karang ageng-ageng. Taksih wonten sambetipun.. ===========\================ Anyaidi Kyai PUru SAtama, kula angleresaken cariyos sampeyan ingkang kawrat ing Bramartani, ongka 3, biih para rare jawi ingkang sami sinau tembung walandi wonten ing pamulangan upami tiyang minggah kaji makaten kathah ingkang wangsul ing margi, ingkang sapisan saking angelipun ingkang kaping kalih saking kirang majegnipun ing rare utawi pancen debleg engetanipun. O Kyai embung walandi malih botena ngel ginayuh, tyang dhateng tembungipun jawi piyambak utawi tembung Malayu kemawon inggih awis ingkang saged sayektosan. Tiyang jawi ingkang ngaken saged tembungipun piyambak punapa sampun coplok dhateng wyakarana, agengipun dhateng papathokan ingkang dipun wastani : Javaanshe Grammatica. Ingkang ngaken saged tembung Malayu punapa inggih sampun coplok dhateng papathokan ingkang dipun wastani: Maleische taal en letter kunde Manawi pancen dereng coplok kajawi parengipun ing karsa, papathokan wau saben rinten dalu prayogi dipun kekep rumiyin sampun age-age caluluk aku wis baut mindhakipun encebi rayi sampeyan pun manis rak inggih tam as trunadongsa, ayah rekane ki kendel bae. Mila cekakipun badhe pinunjul ing samubarang kawruh saking sasami punika, boten gampil amargi kawruh punika sampun sinebut kawasa, sanajan tanpa pangkat manawi pinter inggih badhe angsal aji, sanajan dadospunggawaning ratu manawi sepen kasagedan utawi plompang- plompong, sinten ingkang badhe erring terus ing manah, bok bilih malah wonten ingkang purun mocap o, punggawaning ratu kang kaya mangkono iku during oleh karo astha bratane, ya waton lengut-lengut arak kojur. Katandhan DewiWeda Anggana. =======\================= Kawilet ingsih tanpa wangenan Sampun lami kula boten tumut angupakara karameyaning Bramartani, awit pinuju kapambeng preluning panggesangan pamungsenging pamrih lir angganing bremara manguswasari, angantos kasupen labeting ngagesang kedah anggugulang kalantipan kados ingkang sampun asring kula rinta ing bramartani, mila menggah angganing dadamel ing mangke sangsaya kethul betnet kabebet ing tai yeng ingkang kandelipun tanpa wangenan, kageting manah kados kapethuk ing potang ingkang kula balenjani, sareng kajawil ing panjenenganipun nyai mitra endhagn pracimasana, ingkang lantaran sangking seratipun ing bramartani ongka 5, tumanduking sabda sumeh sumrah marak ati, mawi endel-endhelipun pangundhat-undhat pamempen kula, iyak boksampun meleh meleaken sineh, waton kajawil inggih lajeng mancungul awit radi kawongan golek jenggel. 4
Pangungunipun NYai mitra dhateng kalangkunganiun bongsa Eropah, leres kemawon punapa malih pun Jugul ingkangkados kula,lajeng amingak-minguk kabubuh ing manah buntu, salajengipun dados pun Munong, kawestanan lintang punika donya inggih ngandel kawestanan rembulan punika lomponganing langit inggih pracados malah bilih pun cariyosi ing rembulan wonten weidadari ngantih, pangunguning manah boten telas telas saben purnama tansah manengeng tawang, ananging boten pinanggih wadosipun wasana ingih lajegn pracados kados aningali besar penal dubang. Sarehning ingkang dados ada-adaning ginem panjurungipun kimas ostrek dados prelu kula nguladosi bramartani ongka 39, kula lajeng boten saged maiben awit panitikipun mawi wirantos ingkang ambontosaken wenteh wentehan saupamikula adorakna, boten wonten garanipun ingkang ksarna tondha yekti ingkang gumacos lugunipun inggih saking tuna budi, mongka ta ingkang murwacariyos punika pujongga palag ing tanahEropah ingkang sampun pinunjul kadosa pundit bilih pun bubut maiben pangawikaning candhang lawe ing bab kawontenanipun mega, arak dipun gujeng pun emprit. Sagedipun mastani wontenipun hawa tuwin seganten jendhel ing lintang marik kados inggih kacetha ing keker, dene sagedipun mastani dedeging tiyang, punika kados nitik sangking ing giling kawujudan sanes sarehning manungsa sasaged katingal wujud sanesipun ingkang langkung inggil sampun masthiinggih katingal naming sagedipun mastani tiyangipun langkung piner langkung rosa, langkung ing kabudiyan bok bilih punika naming kinten-kinten kemawon. Pandangonipun nyai mitra bab punika dhateng kula upami tiyang sakit padharan ngupados jampi, wasana kasukanan rujak boten mantun malah rumba lugunipun kula inggih boten montra montra gayuh ing kalangkungan ingkang samanten mendhitipun lah sumongga sami nyuwun pitenahipun mitra ratijawi, mitra Truna dongsa tuwin Mitra Andramtama, kinten kula taksih sami sugeng, bilih mitra titiga punika karsa amengani sih, amesthi nyai mtira saged pikantuk pamarem sawatawis. Ngargaretna kaping 23 Rabingulakir, 1816 TEjasulaksana. ==========\================= Sambetipun cariyos Banjaransari. Kasoring prang kagarweng narpati, langkung sukeng batos raden Catur manembah wus lengser, sing ngasramanira sang ngayogi, tan kawarneng margi, ing Galuh wus rawuh. Geger oter janma sanegari, jalu miwah wadon nuju rame pekenan lampahe, para bakul sambe wara meksi, kayungyuning warni, catur bagus bagus. Sampun katur ing srinarapati,ngandikeng kadhaton dupi prapta sumungkem padane, datan samara mring jeng sribupati, kang waspa dres mijil wau ta sang prabu. Karoseng tyas welkas mring kang rayi, waspanya dres miyos tansah kinempit kempit arine, ganti-ganti kang rayi kinanthi, winaweng jropuri, kasmaran kang dulu. Wus prapta sajroning puri, pragarwa methuk sang nata, anulya tatalenggahe, sang prabu alon ngandika, mring kang rayi sang retna, lah yayi iki arimu, kang kari mring pajajaran. Duk sun tilar isih cilik kongsi praptaning diwasa, ngupaya ingsun sedyane, ratu artati ngandika, mareneya riingwang, dicedhak denira lungguh, raden catur ngaraspada. Mring kang bakyu ganti-ganti, langkung resep ingkang raka, kadya kadangira dhewe, sinuba ing ngopaboga, sagunging nyanyamikan langkung sukane snag prabu, enjang nata sinewaka. Kang rayi rayi tan kari samya marak datan tebah sang nata ris andikane, eh bapa patih riningwang, catur kang lagi prapta, padha ingsun junjung lungguh, dadya punggawa pangarsa. Senapatining ngajurit lawan sun paringinama, riningsun lembu pamade, arya Jayeng SAriaran dene lembu panenggak tan sun elih aranipun isih ran lembupaneggak. De yayi lembu sumendhi, arya Jaengresmi aran lembu Pamurina mane, raden Arya Jayeng Tilam sandika kyanapatya, prapunggawa saur manuk samingestreni sadaya. Datan warnanen wus lami, sang prabu Banjaran Sekar, denya jumeneng pamase, neng nagri Galuh Samana, prabu Pati ngamonca, wus kathah ingkang sumuyud gantiingkang kawarnaha,. Bang wetan para bupati, ingkang mongka gugunungan narendra Bali arane, prabu Klanadewa suksma,kalangkung prajanira, pan puniku wayaipun nguniarya Brajanata. Bangwetan para bupati, ingkang mongka gugunungan ing Balambangan prajane, ran panji Sanjayaningrat bagus tur wicaksana, 5
wayahipun panji jungut malih mongka gugunungan. Wiranagara bupati, rpajane ing pasuruwan Rongganorontaka trahe, tatiga sami prawira, suyud wong tanah wetan sridewasuksma sang prabu, langkung denira angkara. Mung kakalih den eringi, dyan panji Sanjayaningrat Wiranagara kaliyan samana para bupatya, ingkang wetan sadaya, sawadya prasamya kumpul aneng nagri Pasuruwan. 6
Ongka 5 Kemis Paing kaping 9 JUmadilawal Be, 1816 utawi kaping 3 Pebruwari 1887 Surakarta Kalukitan ambudi kadurjanan punika perlu, pamireng kula kabar terang, bilih kala tanggal kaping 22 Januwari taun pnika, abdi dalem Kaliwon ing Ngampel angsal katerangan angking lapuripun tatelikipuningkang kapatah ambudi para lampah dur, yen ingkang lampah durjana ngecu griyanipun Cina ing dhusun Kemiri Jurug (Mangkunagaran) utawi Sragen terang nama griyanipun durjana wau, sak wat gata kaliwon lajegn mratelakaken kalayan wadi, dhateng panjenenganipun bupati, sarta sarem bagbadhe pamikutipun bundering rembag katembungaken byak ngareb tangkeb buri, para kang lampah dur sami kapikut kala tanggal kaping 24 Januwari punika, utawi kapangih cihnanipun 12 warni, durjana ingkang sampun kacepeng kados ing ngandhap punika: 1. Resa Wijaya dhusun Pilangdhayong, dhistrik ing Karang Gedhe (Ngampel 2. Jaya TRuna dhusun Pilangdhayong, dhistrik ing Karang Gedhe (Ngampel 3. Singa Wijaya, Dhusun Krodhen dhsitrik Tengaran (Salatiga) 4. Pak Kaliyem , Dhusun Krodhen dhsitrik Tengaran (Salatiga) 5. Tirta PRawira, Dhusun Banjaran , dhsitrik Tengaran (Salatiga) 6. Kasimin dhusun Susukan , dhsitrik Tengaran (Salatiga) 7. Kasan Rupingi , Dhusun Nglekong dhsitrik Tengaran (Salatiga) Durjana ingkang sampun kasebut ing nginggil sampun kalebetaken warongka ing kabupaten ing ngampel kapipil ing papriksan ngaken rentes sakawitipun rembag badhe lampah dur, ngantos dumugi pambagenipun barang, wonten bayi nata satunggal ingkang anggujengaken inggh punika babenang kuncire cina, ingkang karodapaksa wau. (kintunan) Panewu dhistrik Karangduren angsal katrangan saking Sepiyun ingkang kapitados ngulat- ulataken tyang durjana, mila ing dinten akat wanci jam ½ 5 injng tanggal kaping 16 januwari 1887, panewu dhistrik sampun dumugiing dhusun Dhagen Karanganyar Mangkunagaran sumedya nyepeng tiyang wasta Kertasemita, pranteyan minggat sangking Burneyo, prakawis ngajeng dosa ngecu dhusun Sambireja dhsitrik Sambungmacan ugikang kacepeng ing ngajeng kalih, jawikrama ingkang kacriyos panggaotanipun mandung sarta manongan sareng dumugi dhusun Dhagen tiyang ing Gatan pranteyan sepen ingkang wonten pun jawi karma, sadhatengipun pulisi wau jawi karma rikat medal sangking griya, klayan bucal buntelan alit lajeng wanggsul ing griya malih, mila radi gampil kacepengipun dene buntelan kapetitisaken isi, 1 , rakit sengkang inten kathah reginipun katanjihaken aslinipun sengka pasakitan mungkir, dados jibeg manahipun dhistrik wasana kathukulan pamangih lajeng ambyawrakaken dhateng nagari, dumadakan wau sengkang dipun aken gadhah anipun suradenta ing kumpung jayaketaran Mangkunagaran ical kapandungan ai ba lega bingahipun ingkang gadhah barang,, dene boen nyana gampil katitikipun sarta lejar manahipun dhistrik dene wonten kang ngakeni wau barang, ewadene taksih sanget prihatos jalaran ing gatan prateyan dereng sget kapikut wasana katrimah pangredatosipun elet sapeken pranteyan minggat saget kacepeng dening panewu dhsitrik wonten ing dhusun kerja ugi bawah Mangkunagaran lokok gangsar sedyanipun Jarene. Ing salebetipun taun punika awit wulan mulud taun Be ongka 1816 ing bawah dalem nagariSurakarta kalebet kathah sanget bab sangking thathukulaning sang dursilaingkang pikantuk sesiram tirta wiyat awit rerendhengan ageng, tansh jawah rinen dalu, andadosaken pagebyahing paa juti, girang sumekut anggenipun badhe anandukaken pangupajiwa majeng ing ngrana, ing mongka kok wonten titiyang ingkagn sembrana lena dhateng panjaginipun badan ing mongsa dalu, sapisan sonten sampun sami mapan tilem kether pangertining wisma, sanajan sampuna kadonyan mesthi badhe manggih sangsara, ing ngatasipun tiyang boten gadhah inggih kathah ingkang katrajang duratmoka, boten etang bedhah bleg ketepe boyongi babon janji oleh waton nyambut gawe, lo punika ingkang badhe ageringaken manah, 1
wawratipun kula kimawon tur tiyang bagnkrut mawis anget manawi wancipanjaring sang sruya wisma, tka boten saget tilem mripat merem sakedhap manah taksih nar-nir,kuping kula teka boten kenging kemresek saupami wontena pandung kepregok mongsa nyanggiya kurdanipun punika namung saking anggen kula ngreksa udheng tuwin kathok jalaran jinja nalika salebetipun wulan rabingulakir kapengker punika griya kula kalebetan pandung ngantos rambah kaping kalih, boten sangkig punapa ingkang kula getuni barang kula ingkang kagondhol pandung, barang mesiyatipun tiyang estri tetetilaranipun mrasepuh warni anglo, wah ngaten babahanipun ngantos wolu,s reng igkang kaping kalih babahanipun ugi namung stunggal ananging kalandhak sangking wingking griya ngantos butul ngandhap kawan aring, pinujonipun segawon kula jugug geges kimawon dados wande boten saget malebet jalaran katungka kula tangi lajeng medaling jawi, slebetipun kathah para tiyag ingkang kapandungan kinging barang gadhahanipun sarta ingakng ngantos telas telasan kalampahan ngendhunaken kumisen prayantun pulisi anamung teka boten angsal katrangan utawi mikut dursilanipun lo punika kas pundit menggah sagedipun ambirataken para awon ing mongka para pryantunpulisipnika wajib angregsa atata tentreming bawahipun sarta emuta bilih dados abdi dalem amundhi tumedhaking leleberanipun dhawuh ing kanjegn parentah ageng, tur sampun gedmela yen reregeding nagari wau rinten dalu kedah jinangkung pulisi, anamung teka kether sanget rak ingih sampu nmisuwur sajagad surakarta bilih kanjeng parentah ageng sampun sinipat socabathara, ewadene para pulisi teka boten pisan angemutana, yen ing tembe badhe ngrisakaken kawula dalem ingkang sami nandhang kemlaratan o ya Allah, gusti ku kang angudaneni, bok iya amaringana dalan gampang gon kul nyambut gawe glidhig nyang pabrik pabrik yen bengi neleki omah yen rinaglidhik sadina kongsi briyutanana iang melasi, Boten langkung pamuji kula rinten dalu nagari dalem ing Surakarta angsala rahmat wilujeng ing sadayanipun. Surakarta kaping 3 Jumadilawal sinekalan raskena ruane mangesthi gusti Pun Caritawara ========\============== Magetan Titiyang ingnagaripunika sami berag manahipu amargi miring pawartos bilih raden mas Cakradipura tials patih ing Panaraga, badhe kuwisudha dados patih ing Gesik (Surabaya). Surabaya Titiyang bumi ing mangke wiwit kaarubiru ing sasakit panastis ing kampung kampong kathah pasambating tiyang pating galereng ingkang sami katrajang ing sasakit wau. Batawi: Kala tanggal kaping 2 0 wulan januwaripunika, Kanjeng Tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral sampun amangun kasukan bujana, minongka pasugata rawuhipun cundakaning praja Cina. Bandhung Kala pasamuwan santunipun taun kapengker punika, kanjeng tuwan residhen ing Priyangan mawi angwedharaken pangandika ingkang anelakaken badhe anyuwun lereh, jalaran sampun tuwuk anggenipun angasta padamelan ingkang makatenpunika tuhu andadosaken sekellipun para tiyang ing ngriku sadaya, awit rumaos badhe katilar dening pangageng utawi bapa babu ingkang keningg kaanggep musthikaning galih. Saking pawartos ingkang badhe kakarsakaken anggentosi jumeneng residhen wonten ing Prayangan Kanjeng tuwan Heting pangagengipun Isepektur kopi. Bandhah Ing nagari punika wonten tiyang gadhah ayam aneh, sukunipun sakawan suwiwinipun tiga, dunungipun suwiwi ingkang kalih wonten ing kiwa tengen kados limrahing ayam satunggalipun wonten ing gulu. Tongking: 2
Prajurit Prasman ingkang sawonten ing Tongking sami kambah ing kasusahan boten angemungaken saking sasakit kolerah kemawon ananging ugi saking babaya sanesipun kadosta: Ing nalika tumindak papriksa tanah Kwangiyen wonten sawenehing prajurit ingkang kamongsa ing sima, kancaniun rpajurit ingkang sumere enggal anandukaken sanjata pitulung anyanjata sima wau, ananging lepat sima angoncati lumajeng, wasana boten dangu wangsul malih angguwel sawenehing prajurit sanesipun prajurit ingkang kaguwel prayitna ananggulangi, sima kasanjata, ananging ugi lepat lajegn angendring lumajeng. ========\===================== Sesebutan Kasebut panjurung ginemipun tata kalayan karma, ing pustaka warti ongka 1 bab risakipun sasebutan jawi, punika rak sampun kerep kemawon sampun malih ing ngatasipun sasebutan gusti utawi kanjeng punika ingkang boten saaben-saben kaacak ing Pranatan botena gampil panganggenipun kula aniteni sampun boten kakirangan ing mangke kanjeng parentah ageng nagari, amarsudi tetepipun sasebutan wau, para ingkang tetep dados abdi dalem panewu mantra anggenipun anamtokaken badhe sasebutanipun miturut saking salsilah turunipun wiwit saking bapa dumugi buyut lajeng kapacak kados pundit tetepipun mas rongga utawi Raden Rongga, mas Ngabei tutawi raden ngabei, sanajan ingkang suwaunipun gadhah sasebutan raden bagus kathah ingkang lajegn tetep kasebut nami mas rongga utawi ams ngabei amargi kasebutipu raden ing suwaunipun dereng sah, kenging kaanggep jumeeng pribadi, punika kimawon sesebutanipun padintenan tamtu sulaya kalayan pikekah tetepipun sarehning suwaunipun raden sampun tamtu lajegn nami raden ngabei, amargi sok tiyanga boten sumerep nalaripun badhe aniteni asma capipun malah saya kodheng amargi boten wonten katranganipun babar pisan kajawi naming kasebut ngabei utawi rongga, kulinanipun sanajan inggih ing sesebutan wau saking para ingkang mintasih mongka kasebut raden wau golongane eca piyambak saupami wonten tiyang ingkang anetepaken anyebut punapa tamtonipun lajegn kirang renanipun mongka saening lalampahan boten wonten kados tiyang andhap asor, dados tekadipun hem wong ya ora tuku, ala apa, mangakten nalaripun sangsaya kulaniteni serat kabar cahya indhiya ingkang medal kala kemis kaping 20 wulan punika ongka 8, wonten panjurung sakin gpranaraga, ingkang ngocapaken lampah kencngipun tiyang jagi gerdhu, saben tiyang jagi gerdhu angandheg tiyang boten ambektalentera, lajeng kalapuraken dhaeng gusti onder wadana, lah,d alah, rak saya nglenthar, mongka onder wadana wau, asisten wadana, bilih bawah surakarta saminipun mantra dhistrik sampun angsal sesebutan gusti, hem punika sabab awis arta punika lajeng mirah sesebutan. Wonten malih bongsa estri, ingkang asli saking pasisiran lajeng dados semahipun prayantun wonten ing bawah dalem Surakarta, punika lajeng jumeneng pribadi kasebut raden ayu, tur kilap aslinipun ing ngriku, ngantos dipun lampahi kidhung nekat kimawon anggenipun anedha kasebut raden ayu, mongka cariyosipun tiyang sepuh-sepuh, ingkang kenging kasebut raden ayu wau, ingkang taksih kagolong Santana dalem wondening watesipun buyut dalem sapanginggil wasana sampun boten gadhah taleran saking karaton taksih anyeno adrengipun tambah-tambah sesebutan raden ngnaten mas sajeng, punika ingakng sampun anggelasah kimawon mila sumongga panimbangipun para maos (Kintunan) Sambetipun dongeng, ingkang kapacak wonten ing Bramartani, ongka 45 taun 1886 Bareng panggalihe sang prabu wis tumonja, banjur ngandika mangkene, eh Ibraha, saiki dosamu wis tak apura, ananging kowe lungaha saka ing nagara ku kene, awit Manawa aku kelingan anandhang cad saka pokal gawemu, atiku banjur angontorbae marang kowe. Sawise Ibraha tompa dhawah mangkono, nuli nembah kambi nyuwun pamit iya wis di lilani, sedyane Ibraha arep golek pangengeran maneh marnag nagara liyan sang prabu Yahman kondur angadhaton. Genti kacarita sang raja rinji wis krungu warta yen putrane kang jeneng Ibraha ana ing nagara Yahman banjur utusan wadya didhawahi nyatakake, sarana nyalamur kya lakune wong among dagang, digawani laying sarta barang kiriman sawatara, utusan mau iya wis mangkat 3
bareng tekan nagar Yahman ora antara suwe dumadakaken banjur katemu, laying sarta barang kiriman di saosake, sawise layinge kawaka, sang raja putra ngandika temene aku kaliwat kangen ingkang jeng rama ibu, ayo padha mulih saiki, padha sanalika iku banjur mangkat ora cinatur lawase ana dalan satekane nagara rinji, Ibraha nuli gupuh-gupuh ngabegti ing rama ibune, sang raja sakaliyan kaliwat bungah banget dene katemu kambi putrane isih padha salamet sabanjure Ibraha kapasrahan babangluming praja, dadi panggedhene angasta babeneran Ibraha nuli yasa balemangu ana sapinggiring sagara, ing kono panggonane anggarap prakara para padu lan liya-liyane. Saiki sang prabu Yahman kacarita maneh, dhek nalikane ngengeti kabecikane Ibraha banjur rumasa kangen utusan wadya juru pasepan di dhawahi anggoleki, Manawa katemu dipruih angingimur, supaya gelema suwita meneh, ananging ora katemu,s ang prabu kaliwat cuwa lan kaduwung. Anuju dina sawiji, sang prabu Yahman lalangen praon ing sagara kadherekake dening para wadya punggawa, iya padha anunggang prau kabeh nganti limang dina during kondur, bareng anyandhak sapasare, dilalah takdir rolah ing sagara kono katempuh topan angina pinusus barengan lan udan deres sakehing pra upadha kontrang-kantring manut ngaluning ombak polah sarta sasambate wong ora karu-karuwan wasana praune sangprabu kerem para wadya padha mati kabalabak kabeh, mung sang prabu dhewe kang antuk pitulung oleh ramon kayu, kumambang manut tujuning ngalun lawase nganti tumeka pitung dina, ora dhahar ora sare, wekasane kabuncang dening ombak tumiba ing pentasan sarirane kaleson wis ora duwe kakuwatan ngalumpruk kaya kapuk banjur kasaren ana tepi sagara ing pentasan mau. Esuke ana juru amek iwak mrono, bareng weruh wong ngrekekel kaya mentas kabilaen nuli diparani sarta katiti mungguh kamulane, sang prabu iya balaka, wasana juru amek iwak thukul welase, sang prabu disaosi dhaharan ngunjuk banyu tawa, iku lagi ana segere kang sarira sawatawra, nuli andangu mungguh palemahan kang diedhoki iki miluladan ing ngendi, juru amek iwak mangsuli, yen laladan ing nagari Rinji, dadi adoh banget saka nagari Yahman Taksih wonten sambetipun TRunadongsa. ==========\================== Sambetipun cariyos Banjaran Sari. Enjang pepak prabu pati, samya rembag paguneman datan lyan patarosane, namung dipati Blambangan panji Sanjayaningrat klanadewa sun mamuwus eh sanak-anak sadaya. Manira miyarsa warti, kanga ran wana siluman ana kang jumeneng pamase, ran satriya Daniswara, dene ratu Seluman Suprabawati jujuluk ayune tan atumimbang. Ngasorken sakweh absari, genawati patihira, lawan prajurite kabeh, wolungatus samya endah, wadanane sakawan Suradewati pangayun dewati lawan sang retna.kang aran Ismayawati, asmarawati sadaya, samya ayu suwarnane, kagarwa mring daniswara, baya tan awong priya, dene iku wong dhudhukuh tanpantes akrama endah.Akarya sangaring bumi, kalamun iku miyata, kaya manira gambare, sayekti padha kedanan eman-eman wanodya, warnane padha yu-ayu, akrama antuk wong sudra. Yen rembug sadaya sami, payo padha linurugan mumpung isih cilik mangke, during pati sugih bala, upamane dahana, isih sakonang puniku, becik tumuli pinapas. Yen wus gedhe amalahi, menawa angombra-ombra, temtu ta karya sukane, sanak manira sadaya, yen galuh wus kabedhah, milih nandhing wanodya yu, padha awayuh nyadasa. Saijab gunge pra putri, wolungatus samikenya, miwah kalamun ing tembe, gusti ku Banjaran SEkar, yen rawuh pasthi suka, tuk alem sadayanipun bangkit nyirnakaken mengsah. Nanging takyining pawarti, jeng gusti yekti wus seda, dipati Blambangan ture, dhuh kang mas kula tan rembag nglurugana kang mengsah, tiwas kangelan ing laku, nadyan boten linurugan. Tan wande dipun dhatengi,s angking wartaning ngakathah, yun ngirupi rup karsane, angradin satanah jawa, yen tuwan angluruga, aneng naari ing Galuh, keening winastan Niaya. Mlaksana wong duwe rabi, punika kalebet nistha, prabu kalungkung delinge, yayi panase kang manah, marma karsa manira, payo tumuli ginempur, dene bupati sadaya. Wus sami golonging piker, mung dipati pasuruwan kang tan arjoni karsane, tumut dipati Blambangan nginanga dereng abang, kasaruing praptanipun manri tampingan turpiksa. Yen wonten mengsahkang prapti, sangking galuh ambabahak padoesan tepis wiringe, nagariing 4
Panjisanjayaningrat asru denira amuwus nyata tan kena rinasan. Enjang tengara kang baris kadya samodra balabar, warna-warna gagamane, busana abrahasinang, kadya sekar sataman kang baris wadya ing Galuh, amundu leres kewala. Padesan uruting margi, gempur kang katrajang lampah, wus prapta tepis wiringe, nagri Galuh kagegeran janma keh ngungsi ktiha, wau sang prabu kalungkung, utusan mucungi yuda. Sang aprabu Banjaransari ing Galuh, wus ngaturan piksa, yen mengsah wetan dhatengi, wdyanira balabar kadi samodra. Dhawahipun sang nata dimene laju, ywa namunasika, dimen prapta jro nagari, wadya galuh katona kekesing nala. Nulya wau, cundakaning mengsah rawuh, taksih aneng jaba, sang nata Banjaran Sari, gya nimbali langgar wakinen sewaka. Kanjeng ratu, inten absari tinuduh, mamba prabu rara, ginarbeg prajurit estri, wus pinarak dutaning mengsah ngandikan. Dupi sampun prpateng ngarsaeng kanjeng ratu, duta langkung ebat miyat gunging para putrid, lancahyane nata dewi lir sasongka. Wadyanipun para bupati supenuh, andher aneng ngarsa, pustaka sampun katampi, tinupiksa bubukanireng nawala. Puptakengsun iya sang prabu kalungkung, klana dewa sukma, dhawuha mring nata dewi, lwiring gita sun pundhut nagarinira. Lan lakimu, atur na bandan maring sun sira sawdyanta, sagunging kang para putrid, aseba akabeh bakal ingsun garwa. Yen tanayun pasthi sun rusak prajamu akarya ajaga, ngandelana balowarti, nora wurung sun gawe pangewan-ewan. Kanjeng ratu, inten absari srubendu, jjabang mawinga, winga kadya mijil agni, winangsulan pustaka sampun kabekta. Dutanipun prabu kalung kuwus metu, langkung ajrihira, wus parentah sameta kaprabon yuda. Ingknag kidul kang mongka bubuwanipun jeng ratu kancana, kanthi ariing narpati, raden lembu panenggak sawadyanira. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 6 Kemis Wage kaping 16 Jumadilawal Be, 1816 utawi kaping 10 Pebruwari 1887 Serat kawat saking Batawi Panyuwunipun Kanjeng pnageran Arya Gondasiwaya, aseleh anggening angasta prabeyaning legyan kamangkunagaran sampun kaparengaken saha kalulusaken ing ngagem-agemanipu mayor Intendhan Atminisetrasi. Surakarta Wisudhan madya: Awit saking ingkang nawala kanjeng rahaen Adipati Papatih ing Karaton Dalem Surakarta, sarta Ridering Ordhenederlan Senleyo, anamtokaken dhumateng pun Sastrawirya carik kabupaten pulisi nagari Kawisudha dumados abdi dalem mantra pulisi gagelengan kabupaten pulisi nagari, kaganjar nama tuwin sesebutan Ronggawimbapranata (Kintunan). Cundaka apangkat jendral saking nagari Cina kados ingkang kasebut ing pustakawarti ongka 2, taun punika, kala ing dinten Selasa ingkang kapengker wanci jam sadasa enjing, sampun dhateng ing salebetipun nagari ngriki, mawikaurmatan kapethuk dening kaptin tuwin Litnan Cina, ginarebeg para kalontho sami wahana kareta dhosa-dhosa saminipun kinten wonten satus kareta, sakretanipun isi tiyang gangsal sakawan tiga utawi kalih, ngantos alur aseluran ngebaki margi, menggah panganggenipun cundaka jendral wau among limrah kados pangangge Cina ing ngriki kemawon kaot sruwa pating gadhobyah, yen ta tumraping jawi klambine amekedumi. Wonten ing ngriki petangipun sakedhap sanget sasat amung mampir amargi siyangipun wanci jam kalih lajeng terus dhumateng Madiyun. (kintunan) Sangking kaengetan kula sanadyan sampun rambah-rambah kagelaraken wonten ing Bramartani ngriki, risakipun wradinan ageng sawetan tuwin sakiduling pasangrahan tanjung anom ewa dene ngantos dumugi sapunika dereng pisan-pisan yen wradinan wau kasaruweya dening prayantun ingkang kawogan mongka pancen adamel susahipun ing ngakathah, jalaran wradinan punika sunglon ageng rinten dalu kambah tiyang ingkang wawadeyan saking gawok bendha daleman baki sahantaranipun lumebet dhateng nagari, bilih lampahipun dumugi ngriku sami kandheg uyel-uyelan ngantos marung, awit wradinan wau boten kenging kaambah tiyang kalih sasarengan nanging kedah urut kacang kalayan tuntun-tuntunan wondene lebting endhutipun kula boten saget ngaturaken katerangan igkang kathah-kathah, nanging sayektos luwung ngambah leleraning sabin naming badhe gluprut endhut kimawon wangsul wradinan wau kajawi kabluwer-bluwer mawi badhe krungkep jalaran saking lunyu sanget mongka panen margi ageng celak kaliyan nagari (kintunan). Tuwan Mariten Kate juru gambar pula sing tanah Nederlan ingkang mentas wangsul saking tanah Indiya Nederlan punika sowan ing Sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng raja, angunjukaken babaranipun anggening anggambar ing kawontenanipun wawangunan ing tanah Indiya Nederlan gambar wau sakalangkung anuwuhaken kaparenging galih dalem sang aji, pramila tuwan Tenkate lajeng kawisudha, kaganjar ing bintang Komandhuring Ordheheikenkrun saha kalunturan sih nugraha dalem katimbalan dhahar ing kadhaton aarengan juru ngukir reca ingkang undhagi sanget saha sampun komuk ing damelanipun pnika ing ngandikakaken angukir wawangunan wau, menggah babaranipun ukiran wau, badhe kakintunaken dhateng para nata tanah Indhiya Nederlan Cihnanipun anggening sangaji angaosi dhateng titiyangipun ing tanah Nederlan Indiya (Lokomotip). Madiyun Taun Baru Cina ing ngriki tansah katingal mamring kemawon awit boten wonten ingkang sami anenanggap bangsaning lalangen tuwin kasenengan sasaminipun among kala apgomek punika satunggal kalih wonten ingkang sami saseneng anabuh gongsa sarondha tandhakan 1
utawi ringgitan ingkang makaten wau tetela manawi taun ingkang nembe kapengker punika para Cina kirang ingkang kauntunganipun. Sangsaya lami sangsaya angeramaken kathahipun para tiyang jawi saha cina ingkang sami angedegaken pasewan kreta pir sasaminipun boten angemungaken ing nagari, sanajan ing dhistrik-dhistrik tuwin ing parbik makaten ugi, mila sadinten-dinten ing radinan lampahipun pir kreta bendi sampun boten siwah kados dening nagari ageng Surabaya, awit dening saking kathahing pasewanan wau, mila saben tiyang badhe kesahan celak tuwin saingkregan kemawon masthi mawi wah anapir, jalaran saking kathahing pir ingkang langkung pating sliri tuwin mirah ing tambanganipun mila alokipun para tiyang ngepir prasat sadinten boten kendel ewa samanten among meh cekap dhateng tedhaning kapal kemawon. Kaluhuran sanget karsaning pangageng nagari, dene kawontenanipun para tiyang ingang sasadeyan ing peken mawi katata ing sagolong-golonganing sasadeyan masthi kempal boten kenging kaseeselan sadeyan ingkang sanes gologanipun wah boten kenging sesek yel pundit ingkang katingal sesel lajeng kajujut supados leganipun miila ingkang sasadeyaning jawi turut radnan panjujudinipun meh ngantos dumugi peken lami (peken kewan) sarta bilih dinten pekenan ing peken kajagi para kapala kampong utawi kapala dhusun mawi titindhih mas pangulu landrt tuwin naib kitha, saben kapala satungggal kabebahan anjagi sagolong- golonganing perangan ingkang makaten wau saestu amewahi tatatentreming para tiyang sasadeyan tuwin tutumbas mila inggih yaktos boten wonten para bakul tuwin tiyang tutumbas ingkang sami alok barang utawi sasadeyanipun ingkang kutilan makaten malih angicalaken kuwatosipun paa dhasar tuwin para tutumbas bab lampahipun kratepir ingkang langkung ing ngriku, awit boten kenging dhasar majeng sakedhik dhateng radinan tansah katata jejer amarik-marik urut pinggir. Saestu amewahi tata tentreming nagari tuwin sudaning bab kadurjanan dene lampahipun tiyang lumampah dalu, mesthi katemtokaken wiwit satengah pitu sonten dumugi satengah nem enjing, sinten tiyangipun kemawon kajawi priyantun masthi bebekta dilah ting, mila saking ajrihipun para alit terkadhang lumampah sawek jam nem sampun ambekta dilah ting, makaten ugi para tiyang jagi gredhu, tansah kenceng sanget tansah angurdah para tiyang ingkang lumampah dharat utawi numpak kareta pir sasaminipun saran angathungaken cnaggahipun saking tumemenipun awit ajrih manawi manggih kalepatan sanajan ingkang langkugn priyantun manawi boten mawi tondha songsong utawi tudhung mawi leter W masthi dipun andheg sarana dipun iling-ilingi utawi dipun grayahi kancingipun rasukan leter W punapa boten : lo, arak angeramaken ta, kawanteranipun para jagi gredhu wau. © MARGI AGENG ICAL Salaminipun saweg nembe punika kula amanoni wujuding margi ageng ical babar pisan kala kula mantuk saking nagari mentas aningali tedhak dalem loji taun baru, kula sumerep margi ageng sakilening posteras kenigng kawestanan telas babar pisan amargi ingkang ical kabekta banjir, panjangipun 90 kaki, lebetipun 6 kaki, wiyaripun waradinan wau kantun katingal tanggulipun ingkang sasisih kidul kula ngantos dheleg aningali wujudipun teka anggigirisi, saemper wayahipun kyai Krakatao, amirit ginemipun para tiyang ing dhusun teras sacelaking margi ageng wau, amangalembana wusa teng trangginasipun panggenging pulisi ingkang ambaboni ing ngatasing waradinan punika, inggih punika wakiling bupati Kartasura, sanajan dereng anampeni pilapuran dening pangageng dhestrik ingkang andarbeni bagiyan anangi sareng miring pawartos eningipun lajeng gagancangan anyidikaken sampun amirantos ambekta babau atusan sarana glidhigan sanajan among bangsanig margi ageng risak ananging sarehning angedab-edabaken oeging manah kasamekaken katrajang ing Babaya ageng, ananging awit saking rekaosin gpanggarap boten kenigng dipun santosani, panggarapipun lajegn kawaaradinaken para dhistrik patrap gugur redi, saha para pangagenging dhistrik ugi sami katamtokaken anengani pyambak-pyambak dalah panekaripun wakiling bupati kartasura ugi amandhegani pyambak panggarapipun saking kathahing bau ingkang nyambd damel saha sengkutipun ingkang sami amandhegani, rarasipun angemperi kala wadaya rewonda anambak samodra, badhe tedhakipun Prabu Rama Wijaya dhateng Ngalengka, nalika punika arsiteg dalem kautum kanjeng parentah ageng ngari, amratitisaken kawontenanipun saha karsanipun kanjeng parentah ageng badhe kapitulungan panggarapipun au, anangng wakilig bupati 2
kartasura mopo, kedah badhe kagarap pyambak sarampungipun ewadene dereng ngantos pendhak dinten sapunika sampun rampung pulih kados suwaunipun ananging dereng kenging dipun langkungi, dados para langkung taksih medal ing margi simpangan ingkang katingal melas arsa sanget punika, naming kapal tumpakanipun mantra tukang margi, wiwit dinten risakipun ngantos dumugi sapunika boten kober ambengker, amargi saben dinten katumpakan dhateng teras sanajan wujudipun sampun rampung ananging panggarping wawangunanipun taksih lumintu, dados mantra tukang margi ingkang taksih kawogan anupiksani, Para tiyang ngriku sami wirosan punika prayagung wakiling bupati kartasura katuju ing prana, amargi ingkang kaesthi siyang dalu pamarsudining kenceng, saha karajinaning pandamelan miwah tata tentrem rahayu, malah kala saweg nembe dhateng sampun ambudi sinanipun sela ageng ingkang kawestanan sela kuwuk dumunung satengahing margi ageng kilen Majasanga 2 iji, ingkang kina-makina sela wau boten ewah amargi saking boten kaconggah, ewadene sapunika dipun santosani sarana anelasaken pecok kathah sela wau sampun saged sirna, dados ing mangke kareta langkugn sampun boten saged anyumelangi. Wiraosan para tiyagn ingakng darbe prakawis sipil katur kabupaten kartasura ing sapunika, sakalangkung bingah saha pamuhinipun amargi patraping pradata sipil kados pantes kawedhar ing sanesipun amargi beda sanget kalayan sanes-sanesipun kados ta prakawis sipil sampun boten sanes kalayan prkawis kriminil liripun saben 8 dinten sapisan pradta sipil saged angrampungi prakawis apesipun 6 prakawis kathah-kathahipun sadasa prakawis sampun btoen susah minggah karampungan ponis katur nagari, dados sapunika boten wonten prakawis wulanan ananging dintenan tamtu rampung, lo punika andadosaken mayaripun konca garap punapa malah boten saupami waradin mangkaten sampun tamtu kathah sudanipun prakawis ingkang katur nagari, ingkang kedah dados panggaliyan malih. Oregipun para konca ingakng rumeksa kagunagan dalem Krayak sangsam sapunika kagatekaken dening paprentahan kabupaten Kartasura, sami kadunungaken dhateng kawoganipun sampun ngantos kados salaminpun salebeting Krapyak kapurih ananemi kakajengan supados saged dados tedhaning kagungan dalem Sangsam saha kapratikelaken amurih sae rumeksanipun kagungan dalem Sangsam. (Kintunan.) Bongsa Hindhu Kala jaman kina kathahs anget bongsa HIndhu ingkang manggen wonten pulo Jawi, Bali, tuwin Madura, saha ing Pulo Precah (Sumatra), menggah bongsa HIndhu punika waskitha sanget dhateng sakathahing kawruh, punapa dene kathah kagunanipun meh sadaya olah karawitan kados ta ingakng tumrap bathikan sinjang, tuwin sakathahing kawruh angungukir tumrap tembagi saha ing kajeng, ingkang sami pinanggih, wonten ing tanah jawi, ing Bali, ing Madura, ing Sumatra ngantos dumugi ing Burneyo sarta ing Selebes punika sadaya teteh anglangkungi endah sanget inggih punika ingkang kamulanipun saking kagunan bongsa HIndhu. Wondene barang ingakng kados mangkaten wau, sapunika kagelaraken kadamel tatingalan (Tentun Seteling) wonten ing LOndhon ingkang angsalipun sakng tiyang HIndhu ingkang sami manggen wonten Hindhiya Inggris nanging kayektosanipun menggah barang ingakng kagelaraken kadamel tatingalan wau pancen langkugn endah saking barang HIndhu, ingkang kapanggih wonten Hindhiya Walandi. Nalika tiyagn Islam angancink ing Indhiya Welandi, sarta anundhung bongsa HIndhu, punika kagunan HIndhu ingkang wonten tanah jawi tuwin sakiwatengenipun wiwit suda sawatawis inggih ugi wonten pinten pinten paresidhenan ing pulo jawi, langkugn malih ing Japara, ingkang taksih kagunan angungukir kajeng, ananging manawi katimbang kala kinanipun kenging kawastan prasasat sampun sirna, dene wontenipun sinjang songket benang mas saking Bali saha Sumatra, barang slaka saking Padhang, dhuwung saking Jawi WEtan tuwin Jawi Tengah, ingkang mawi rinenga mas pinatik ing sosotya, dhasar anglangkungi apik sanget punika ingkag minongka prtondha, yen sakathah ing kagunan HIndhu ingkang wonten Indhiya WElandi taksih dereng sirna babar pisan nanging pawingkingpun praogi kedah kawulang malih, sarta kabiyantonan dening tiyagn saged supados lestantun saged amretek kagunanipun wau. 3
Inggris sanget anggenipun anglamebana sarta ngaji-aji dhateng kagunan HIndhu wau, salebeting Indhiya Inggris ngantos kayasanan pamulangan pinte-pinten kangge amulangaken kawruh saha mamalad kagunanipun bongsa HIndhu, supados anandukaken kas kayaning tanganipun sarana nyambut damel kados ta adamel pirantos-pirrantos ignkang kangge dhteng tiyagn Eropah, dhasar Inggris seneng sanget anglastantunaken pandamelan ingkang saking kasap tangan saha boten remen ingkang saking tiron. Ing jaman rumiyin tatiyang jawi kathah ingkang remen nyambut damel ambathik sinjang, pakaryan ambathik punika kalebet pandamelanipun tatiyang estri, saha pancen satunggiling pandamelan ignakng dipun remeni piyambak nanging wedal sapunika te kathah sinjang bathik tiron ingkang malebet ing tanah Jawi dados murugaken kendhonipun wade bathikan carik manawi mangkaten lami-lami kagunan ambathik punika punapa saged sirna. Krana punapa gupremen boten karsa ngawisilebetipun bathikan tiron wau. Dhokter, Serurir, ing Ledhen sampun anglairaken pamanggihipun pantes gupremen welandi angintunaken satunggiling tiyagn saged supados mongka komisi amriksani tatingalan ing Londhon wau ingkang palajengipun anyumerepi barang kagunanipun bongsa HIndhu, pawingkingipun pantes ugi gupremen angintunaken tukang tukang ingakng saged saking tanah jawi tuwin Sumatra, murih saged pikantuk wulangipun titiyang HIndhu Indhiya Inggris gupremen Inggris sampun tamtu rena sarta ambiyantoning ing tiyang saged ingkang saking pulo Jawi saha ing PUlo Sumatra wau. Pamulangan kagunan pantes ugi kaedegaken wonten pulo Jawi tuwin ing tanah tanah sabrang, murih suka piwulang dhateng tatiyang siti, kados dene inggris inggih sampun adamel mangakten punika kangge tiyang Hindhu. Manawi gupremen Indhiya Welandi karsa ingkang kados mangakten wau, ingakng saestu kagunanipun tatiyang siti saget tumimbul malih, sarta embok manawi malah awikipun ngungkuli ingkang sampun kalampahan rumiyin Pethikan saking pambrita Betawi. ===========\================= Mimitran Titiyang ing ngalamdunya prelu sanget gadhah mitra, amargi mitra punika saged suka panglipur salebeting pakewed, bilih kula amanggih nalar ingkang angrempogaken manah, kasusahan punika dados entheng, bilih kula wartosaken dhateng sanes dene manawi tiyang boten gadhah mitra, gek sinten ingkang badhe kajarwanan ng kasusahan wau. Mongka ing ngatasipun wados punika wonten ingkang kedah kauningakaken dhateng sanes ingang kenging kapitados, suwawi titiyang punika sinten, boten aliya among mtira sajati, Menggah ing pamitran upamenipun kula ngimpi, salebeting ngimpi teka amanggih samukawisingkang dadospamanah, boten kenging boten raos punika kedah kacriyosaken dhateng sanes, supados lestantun manggih kasenengan, kados dene ing nalika ngimpi, mangkaten ugi bab ing wados wau. Kabingahan ing dalem dunya ingkang utami piyambak punika boten wonten malih, kajawi gesang kaliyan marek ati, sugih mitra, langkung malih ing nalika kula wawan ginem kaliyan mitra ing bab kawruh kasunyan ingkang dakik-dakik, watah kasenenganipun sapinten. E: para nem-neman sayogi sanget ngupadosa mitra sajati. (S.M) . Sambetipun cariyos Banjaransari. WEtan ratu, Absari sawadyanipun lawan ari nata, raden Arya Jayengsari, lering praja ingkang nyaris garwa nata. Kangjeng ratu, sari sinom kanthinipun senapati ing prang, raden Arya Jayengresmi, kilen kitha ratu Mayang rum kalawan.Ari prabu, dyan jayeng tilam ranipun sagupradipatya, pinarapat denya baris sami mempen aneng sajronign nagara. Yata wau lampahing duta tumanduk angsulan pustaka, sampun tinupiksa sami, wus parentah kang mengsah angepang kitha. Sami ngungun detanaswa bawanipun sajroing nagara, dinalih ing driya wiwrin suka-suka wdya bang wetan sadaya. Yata wau., dipati Blambangan dalu, lawan pasuruwan tansah danira prihatin saben ratri teksi sajroning supena. Sang aprabu, 4
Banjaransari kang rawuh, lawan sri tumingal ingkang dadya senapati, dene sami raja puta Pajajaran. Sampun rembug bupati kekalih mangsul tundhuk tur pustaka, sampun umanjing nagari, datan samara lamun gustinira lama. Sami sujud sumungkeming sukunipun wus dipun aksama, tinetepaken bupati, pasuruwan dipati Wiranagara. Kanthinipun sanjayaningrat puniku, wus tinetepena, ing Balamabgnan buapti, kawarnaha prabu Klanadewasuksma. Langkung bendu, dene kathah samya mangsul gya kinen tengara, arsa ngraboseng nagari, wus samakta sawadya angangseg kutha. Nulya campuh prajurit rame prangipun klanadewasuksma, mangsah ngawaki pribadi, ginarebeg wadya magersarinira. Sikep lawung, singa katraja keh lampus, miwah prabu patya, bang wetan sami ngawaki, wadya galuh nadhahi pamuking mengsah. Sampun caruk pedhang dhuwung miwah lawung, kathah ingkang pejah, wadya Galuh samya miris pangamuke prabu Klanadewasuksma.Ambeg lampus lir bantheng ketaton wuru, riwut ing ngayuda sang prabu Banjaransari, atutulung ing Ranagya menthang langkap. Prabu Klungkung, pinanah rante wus ambruk kabebet kang ongga, miwah sagung prabupati, ing bangwetan sadaya sampun kabonda. Sampun nungkul binekta ing ngarsa prabu, langkung ajrihira, wau sang nata ing Bali, tan anyana kalamun gustine lama. Sang aprabu, kalangkung welas andulu, wus dipun aksama, tinetepaken ing Bali, duk samana sng nata angguladrawa. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 7 Kemis Legi kaping 23 Jumadilawal Be 1816 utawi kaping 17 Pebruwari 1887 Surakarta Wisudhan Awit saking dhawuh timbalan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan amarengi ing dinten Senen tangal kaping 20 wulan Jumadilawal taun pnika, priyantun dalem rahaden Rarasati kakarsakaken tetep dados pangagengipun kawadanan estri, kasedhah mirahan, kapatedhan sasebutan nama Rahaden Ayu Adipati Mandayaprana. Ing pangecapan Surakarta, badhe angwedalaken serat Paramabasa, inggih punika kawruh ingkang anyumerepaken pangrimbaging tembung sarta pagnetraping ukara ingkang anetepi ugeripun menggah pandameling serat paramabasa punika saking pamoring serat way karana jawi akaliyan Grammatica. Tuwin mired saking pathokaning tembung Walandi, bab pamecahing ukara winastan Ontleding papethikanipun kados ing ngandhap punika. 1. Carakan wiwit sinau maos ngantos saged. 2. Ugering panyerat ingkang boten kalintu sastranipun 3. Pangrimbaging tembung, kadosta: tembung wod tut kaandhaken dados lingga, atut utawi, etut kaandhakaken malih daos bawa: ka: katut sapiturutipun. 4. Pangrimbanging tebung punika pencaripun piyambak-piyambak boten sami tegesin sarta boten sami kathahipun kadosta: rimba wisesa, na, lingga, punika pencar dados sadasa, tuladhanipun makaten kadosta: bebedan tegesipun ngangge bebed saminipun kerisan ngangge keris ananging ta bokan boten ngangge tabok tegesipun liru, amargi nabok kaping tiga dipun tabok sapisan nama tabokan dene tabok tinabok gentos nabok mengah tabokan wau saminipun ijolan jagung kenging kalintokaken pantun. 5. Tembung jawi punika kaperang dados kalih welas bagiyan kadosta: (1) Pers.voornw tembung awak kadosta: aku (2) Elfst.nw. tembung aran kadosta omah (3) WErkw tembung tanduk kadosta anggebug (4) Bijw tembung kaanan kadosta gedhe (5) Bez. Voonw tembung dabe kadosta ku (6) Aanw. Voornw tembung pituduh kadosta iki (7) Betr. Voornw tembung panarik kadosta sing (8) Voortz tembung prenah kadosta sajrone (9) Lidw tembung kanthi kadosta sajrone (10) (11) (12) boegw tembung pitulungan kadosta sarta telw tembung etung kadosta siji tussch werps tembung sebut kadosta ah. 6. Tembung ingkang kadamel ukara, ugeripun tiyang prakawis winastan Jejer wisesa, lesan kadosta: tembung aku anggebug asu, punika jangkep tigang prakawis ananging punika taksih nama ukara lugas tembuyng aku, winastan jejer anggebut wisesa, asulesanipun.. Sanadyan pangetreaping ukara ingkang angel-angel inggih boten mrojol sakng tigang prakawis wau, menggah pamecahipun inggih badhe kasebutaken sadaya.. Menggah srat paramabasa wau,s ampun saestu badhe boten angiribi kaliyan dadamelanipun para pujongga ageng ing nagari Walandi, ananging naming minongka pancadan inggahipun angggayuhkawruh menggah ing kasusastran jawi, sarta dereng wonten anggitan ingkang kdost makaten lima wajib kasumerepan wusana badhe sakalangkung ing pamudhi saha panuwun kula manawi para ageng saha para prayantun kathah ingkang sami karsa mundhut tumbas badhe dadagangan kula serat paramabasa wau, sarta mugi aprasabena dhumateng tuwan landho ing Surakarta kawrat ing serat menggah arginipun serat wau f 2.50 prako ing pos f 2.75. Ing pakampungan peken kaliwon saurutipun ingkang pasitenipun ledhok saben mare rendheng meh boten wotnen sepenipun bancana banjir, awit saking baludagipun toya lepen Pepe miwah benawi Sala, ngantos adamel kapitunan utawi karisakan saking pamuhinipun 1
titiyang ing ngriku, ing masa rendhang punika mugi-mugi gusti ingkang maha kawasa anebihna dhateng bancana banjir, amargi taksih sami kanji dening banjir kala taun ingkang kapengker. Kados ingkang sampun kalampahan tuwuhipun sasakitpanas panstis pileg miwah watuk punika asring wotnen ing masa terang ewadene ing masa rendhengpunika anjrahipun sassakit punika wonten ing ngriki anggigirisi, amargi kathah tiyang ingkang katrajang ing sasakit panas watuk utawipipileg naming tumrapipun ingkang derne gkacacaraken utawi plenthingen bilih kenging ing sasasakit panas sasirepipun panas badan lajeng katingal pating pruntus abrit saha alit-alit wusananipun dados plenthng, sanajan ingkang sampun kacacaraken inggih salong wonten ingkang katrajang ing plenthing, ananging awis ingkang andadosaken jalaran tiwas kathah ingkang wilujeng. Manawi wotnen tiyang kacakot ing sawer mandi jampinipun ingkang mikantuki saha gampil ing angsalipun inggih punika sandawa, dene patrap panganggenipun makaten bilih tatu ingkang kacakot sawer boten katingal medal erahipun prayogi kasudhet kaliyan lading gapit rumiyin supados erah saged medal anunten tatu ingkang kacakot ing sawer kapupukan sandawa kinten-kinten satengah cakur kathahipun punika lajeng kasumed ingkang ngantos angebus bilih sampun tatu wau lajegn kagosoka inglisah klentik ingkang manget-manget dangunipun 15 menut. Jampi punika sampun kathah ktatalanipun anyarasaken tiyang ingkang kacakot ing sawer mandi. Saupami dangu dereng angsal sandawa sampun kendhat medalaken erah saking tatu ingkang kacakot ing sawrt awit punika amayaraken ing sakit tuwin anyunyuda dayanipun wisa ingkang manjing dhateng badan Kintunan. Wontenipun setan jim tuwin gandarwo sapanunggilanipun Anggen kula anggelaraken saserepan punika, sampun ngnatos kagalih bilih sedya kula among badhe mituruti panedhanipun Z, supados kenging kadamel mabeni ing titiyang jawi, ingkng taksih gugon tuhon sayektosipun ingkang kula kajengaken among badhe adamel susuluh, ingkang latunipun alit akelip-kelip sanget murih padhangipun sawatawis panggenan ingang taksih kagebeng ing pepeteng. Kula inggih sampun nate miring ugi, bilih kathah para aged ingkang sasuwalan prakawis wontenipun lalembat kadosta: setan jim tuwin gandarwo sapanunggilanipun saweneh ing tiyang wonten ingkang pitados saweneh boten, ingkang punika samangke kula amethik sawatawis katrangan saking satunggiling buk ingkang ngocapaken kawontenanipun lalembat wau, kakaranganipun satunggiling tuwan prasman saha sampun kajarwakaken ing tembung WElandi, ananging sarehning kula rumaos taksih kathah kacingkrangan kula dhateng ing tembung Welandi, mongka sakathahing prakawis ingkang kamot ingngriku punika anglangkungi alus sarta lebet sanget suraosipun mila manawi wonten kalepatan kula, mugi wontena pangaksamanipun para mitra. Ingkang kacariyos ing dalem P.B. kala kaping 19 1, 87 ongka 15 griyanipun babah Ong Wa Esan ing Maospati,mangakten ugi ingkang sampun kalampahan wonten satunggiling griya ingkampung Kwitang (Betawi)kala salebetipun taun 1885 sami kasawat swela ngantos gangsal utawi nem dinten laminipun nalika kula mien gtpawartos punika, boten pegat pangunguning manah kula, dene wonten lalampahan anglengkara mangakten, manah kula lajeng butu rumaos boten saged adungkap sakedhik-kedhika, amargi sakiwatengenipun griya ingkang kenging sasawat wau kathah griyanipun ugi. Salebeting buk ingkang kula pratelakaken nginggil anyariyosaken menggah kadadosanipun manungsa kala saweg kalairaken tuwin kala pejahipun punapa dene kala wujud badan alus (Ziel geest roh) manawi angugemi katranganipun tuwan ingkang ngarang buk punika wontenipun sasawat ingkang kasebut nginggil wau, saestu lantaran saking pandamelipun setan amargi angggenipun sun suka katrangan mangakten jinising setan punika wonten kakalih, setan ingkang awon sarta setan ingkang sae, mengah wontenipun setankakalih punika tumuwuh saking kala kuanipun manungsa nalika taksih gesangipun salajengipun saged 2
angwontenaken pangagas bilih wontenipun godha ingkang adamel ajrihipun tatiyang, bpunika boten aliya saking pandamelipun setan ugi ingkang awon wau. Wondene salebeting buk punika mawi anyariosaken prakawis meja ingkang saged molah utawi anthothok-thothok (tafel-dans) lantaran saking pandamelipun medhiyum (mediums) tiyang ingkang kalairaken kaliyan bungkus (helm) sarta ingkang undhagi ing kawruh setan kaliyan saking putlunganipun setan ugi, Ingkang punika salugunipun kula inggih kapengin sanget sumerep kayektosanipun prakawis wau, ingkang kawartos panyolahing meja punika ketingalipun kados dolanan ananging owelipun sakedhik dene tuwan ingkang ngarang buk mawi mratelakaken bilih lalampahan punika pancen kirang prayogi, jalaran manawi pun meja wicanten sarta suka sasmita punapa punapa, punika kenging katamtokaken sampun kasurupan setan saha lajeng suka sumerep menggah namanipun jim ingkang dhateng wau, dene nama punia, smpun masthi namanipun salah satunggiling sanak sadherek ingkang sampun ajal. Saking pmanggih kula piyambak tuwan ingkang ngarang buk wau, among anyiyosaken sawantahipun kemawon amargi manawi namanipun jim ingkang dhateng punika cocok kaliyan namanipun salah satunggiling sanak sadherek ingkang sampun pejah lami, sampun tamtu malah amurugaken ketir-ketirng manah, wekasanipun tanpa damel dados lidipun prasasat among kadamel mainan. Wondene buk wau sampun kalimrah wotnen nagaripundi-puundi, sarta sampun kathah tiyang ingkang tumbas saha nyumerepi punapa suraosipun nanging inggih ugi wonten ingkang pitados wonten ingkang boten malah ngantos dumugi sapriki dereng wonten tiyang ingkang suka katrangan ingkang kenging kaanggep sah, ing bab wonten utawi boten wontenipun jim wau, langkungmalih ingg kang kados pun kula punika jaragan tiyang bodho, boten saged anglairaken pamanggih : aku ngandel, saha boten purun wicanten aku ora ngandel sabab kula sampun rumaos piyambak bilih boten saged anyukani sanjata pitulung dhateng mitra Z, ing Maospati, ingkang kenging kadamel gagaran mabeni dhteng pun gugon tuhon boten langkung kula amung suka pramrayogi kemawon manawi wonten mitra ingkang badhe sumerep wontenipun jim mugikarsa atumbas buk ingkang kula cariyosaken nginggil wau, kinten kula ing took took taksih kathah ingkang sade, saha manawi sampun nguni-nguni katranganipun prakawis lalembat amasthi lajegn kenging kadamel sarananing panggagas ninimbang sasawat sela punika, punapa kenging kaanggep utawi boten. Langkungipun saking ingkang sampun kula pratelaken nginggil punika kula dereng angsal serepan prayogi mitra Z, pitaken piyambak dhumateng tuwan took sarta tumbas buk buk bab wau, kakaranganipun tuwan Allan Kardec kasantun saking basa prasman ing basa Welandi dening tuwan J.G. Plate saha ingkang angecap buk-buk punika kongsi Setanprat Kruse tuwin Pandhersandhe, ing Arhem. (nyangkok saking S.M.) Kasebut ing pustakawartiongka 4 ingkang ngocapaken lalampahanipun prikonca pulisi Bayalali, amargi saking kulina dados katambahan pandamelan parundhan boten karaos malah katingal sami setya tuhu angenipun angleksanani kuwajiban bedanipun kalayan prikonca pamaosan boten saged kaleksanan tumindak kajawi naming angecungaken wakilipun thok. Kyai Jurungaranglajeng anyireni bilih sadaya abdi dalem utawi sadhengahingkang wonten ing bawah dalem Surakarta tamtu samikawogan rumeksa tata tentremipun praja, dados anelakaken bilih punika sanes pandamelan pulisi thok punika pancen leres sanget. O, tiya punika bilih saged tampi kalayan boten kalintu sabarang kawontenanipun sampun tamtu boten dados cacadan pwitikna, prkonca pulisi klathen patrapipun parundhan keningg kawastanan sami onjo saha setya tuhu anggenipun anglampahi, sanajan prikonca pamaosan tumindakipun boten sanes kalayan pulisi, amargi sami nyumerepi dhateng ingak kawoganipun andarbeni rumaos anggenipun kaempilan kawibawan wau, anggenipun sami kaabdekaken ing nata, dados sami anganggep dhawuhipun kanjeng parentah ageng, awit bilih kauningan nagaripunapa boten badhe tampi sapu dhendha. (kintunan). ==========\============= 3
Pramila ing pangerehingpraja boten kenging tindak amapah pisang, punika ingkang asring ambibrahaken tata, kados taparibasan bau kapine, punika sampun kalintu ing pakecapanipun dados bau kapenak. Jurungarang. Sampun dangu anggen kula kumeser sumdya angraketi mimitran kalayan ingkang sisilih nama She Adipamiluta, dumugi sapunika boten nate laledhanging Bramartani malih, ewa samanten ing sarehning kula angandhut parlu dados nekat sowan kula nuwun seh adi paluta sampun dados panggalih ingkang anjalari duka dhateng kula, manawi kapareng kula aturi nanggapi pisowan kula badhe amrasajakaken ingkang dados petengipun manah kula, inggih punika ingkang kasebut ing astha brata, kula taksih judheg angraosaken pada: 4 kasebut sekar dhandhanggula. 1. Sarta ingkang wigyabarng budi 2. Wruh ing santabudiparamarta 3. Lepas marang wekasane, 4. WEkasaing reh rahayu 5. aja adoh lan sira yayi 6. Palaneng away pegat 7. rewangen amuwus 8. wuwus marang kauwusan 9. wekasane urip iku nemu pati 10. pati-patitis mriya. ing pada 11 kasebut makaten: 11. apan parating akarya mantra 12. Iya nora kena gina gampang 13. dhsingin wruha ing awake 14. lamun wekasan lampus 15. nora awet jamaning urip 16. apindho mantra wruha 17. wekasaning dudu 18. lawan wekasaning iya 19. lan wekasing lor kulon kidul udani 20. wetan miwah ing tengah, Pada 11 kasebut mangkaten 21. Lan weruha isining jaladri 22. tuwin isining wana sadaya 23. utameng bumi langite 24. lawan manasing tembung 25. wruh ing tembung kang kandel tipis 26. miwahkang dawa cendhak. 27. mandheg lawan laju 28. myang purwamadya wasana 29. basa mantra sudarsananing prajadi 30. busananing nagara ADeg-adeg 1,2, utawi 3, 4, punika punapa tumrap dhateng sadaya tiyang ingkang kadunungan pambudi, tegesipun pamarsudi dhateng sadhengah kasagedan punapa naming tumrap dhateng kalepasaning pamanggih kemawon adeg-adeg: 11, 12, 13, 14, 15, tumrap kados pundit, deg-adeg 16 dumugi 20 dumunung dhateng punapa. Adeg-adeg 21 kados ta kedah nyumerepi isining jaladri saha wana punika punapa cekap namung nyumerepi kawruhipun kemawon punapa kedah anyipati wujudipun ing adeg-adeg 23 ugi. Adeg-adeg 24, 25, 26, kasebut tembung wau punapa tembung ing sastra, punapa tembunging wicara Adeg-adeg 27, punika lampahing badan punapa lampahing manah Adeg-adeg 28, tumrap dhateng punapa, amargi ingkang kula kinten tamtu saged maringi barkah jarwanipun wau namung she adipamiluta, sokur mira roti jawi karsa angabaraken. 4
Katandhan Ajar Windusana. Sambetipun cariyos Banjaransari. Sampun waradin satanah jawi, sami suyud ing Galuh sadaya, nagri kalangkung arjane, murah sarwa tnuku, singular sagung pakarya juti, tebih ing parangmuka, pralalembut suyud kaloka kajanapriya, srinarendra Banjaransari sinakti, prawiramondraguna. Kawarnaha garwane sang aji, ingkang kantun aneng pajajaran ratu agung panengrane, ing nguni wastanipun sang kusumaken sri tatayi, wayahipun narendra, batulaya prabu, saentarira sang nata, ratu agung kabekta dhumateng wukir, mring resi sidatapa. Aneng wukir agung wus garbini, dupi mangsanira sampun babar, miyos jalu panengrane, dyan mundhing sari bagus datan siwah lawan sudarmi, cahya nukmeng sasongka, benjang jumeneng ratu, aneng nagri pajajaran neng na ingkang garwa jeng ratu artati, wus garbini puputra. Mijil estri tur endah kang warni, babarira mawi gara-gara, ing ngroban rameswarane, gunung kidul jumegur, sinauran gunung marapi, wiraka sareng munya, tunjung bang jumegur, sanjang lebak guwa upas sasauran gumleger awanti-wanti, karawuhan kang eyang. Prabu Sindhula amangkubumi, sarwi winangwang arumlingira, besuk putunisun kiye, dadi ratu lalembut ing prayangan luwih sinakti, wadad tan mawa karma, sun paring jujuluk iya ratu pagedhongan nulya garwa pagnrembe denya garbini, ambabar mijil priya. Aran jaka Lara wuspinasthi, dadi ratu seluman ing Ngroban Gajahlarang panengrane, pangrembe malih sunu raden sapularang wawangi, dadya ratu lalembat tunjung bangjujuluk sang aprabu sang pularang, malih garwa pangrembe denya garbini, puputra miyos priya. Raden Rawangi jumeneng aji, ing wira kade jujulukira, sriderawangi arane, pangrembe kang susunu, mijil priya dyan kuwung nami, dadya ratu lalembat prabu Kayuwuku, rumeksa ing guwa upas putra malih pangrembe jalu wawangi, rahaden Lempanglarang. Dados ratu lalembat anami, prabu lanang larang arumeksa, ing lembak wau arine, pangermbe kang susunu, raden Duleg dadya narpati, siluman aneng sanjcang, sri Duleg sang prabu, gya pindhah dhateng Mancingah, arinira pangrembe ingkang sisiwi, dadya ratu lalembat. Prabu kala luweg ingkang nami, arumeksa maring Pajajaran pangrembe siluman maneh, puputra miyos jalu, apparab raden Kaluwi, dados ratu lalembat ing Tawangan prabu, nulya malih prameswara, ratu Galuh kang nama ratu Apuputra miyos priya. Gara-gara malih andhatengi, kadya ingkang winahya ing ngarsa, rame gumleger swarane,kang eyang, maliy rawuh, sri Sindhula amangku bayi, sinung ran arya Bangah ing benjang puniku, jumeneng anggentosi rama, aran prabu Basapalanarapati, ing Galuh Madeg nata.Garwa pangrembe ran ken sulastri, saking raja mantra bongsa janma, puputra priya arane, raden tengah jinunjung, aneng praja ing raja mantra, sampun sinung paparab anenggih snag prabu,s idamukti rine priya, sangking bongsa manusa garwa paminggir, rum-arum ken kintaka. Wijil sangking wanalara nguni, prabu mundhingkalang ronranira, ing wana larang prajane, arine malih jalu, ken wis waragarwa,paminggir, sami bongsa manusa, kawiji lanipun nguni sangking padhanglarang, nama prabu Singgala nulya garwaji, ratu intenpuputra Miyos priyagaragara malih, redi Kidu lawu miwah ngroban jumegu rame swarane, kang eyang malih rawuh, sri Sindula amangkubayi, sarwi alon ngandika, lah ikiputuku, dadi retuning seluman ajujuluk Maharaja Dewasakti, ngadhaton ngawang-awang. Garwa ratu kancana sisiwi, prabu Mundhing dalem apaparab ing kancana kadhatone pangrembe kang jujuluk retna wangi bongsa sujanmi, sing dalem agung putra, pramana sang prabu, sampun tinanem ing praja, timbang nginten gya pindhah ing kang nagari, dalem agung samana. Ratu kancana mas asisiwi, sanghyang ageng retuning seluman dhasaring bumi prajane, ratu absari sunu, prabu Nimayasa wawangi, tinanem ing Limbangan gya ken mayangtaru, pangrembe bongsa manusa, sangking timbanginten sampun asisiwi, prabu Jayapurusa. Dados Rongga mantra agentosi, ingkang raka sang prabu Bramana, ing timbanginten prajane, salelarangsang ayu, sami garwanira paminggir, puputra miyos priya, dyan memed ranipun dereng diwasa palastra,s angking wingking pangrembe ken baniwangi, puputra jalu aran. Raden pantes sinungan wawangi, prabu rama dewi wus spinarnah, ing timbanginten prajane, naming sapalihipun ingkang raka ken puspawangi, pangrembe apupurta, nenggih wastanipun rahaden jayapramana, seda dereng diwasa garwa kang nai, ratu manikgumilang. Putra sanghyang jempana wawangi, tinanem aneng ing Batunglaya, anuylya malih garwane, kang nama kanjeng ratu, prenggilaya pupurta nami,s ang aprabu sarira, gya tinanem sampun ing 5
Batuwangi kang garwa, ratu anggalarang sampun asisiwi, nama prabu Kabkaya. Jumeneng aneng pakuwan nagari, ratu mas turi sampun puputra, putrid ratu panegrane, kramadipati lembu, praja ngukur nulya sisiwi,rat wagung mijil priya, dyan sangking ranipun dados patih Pajajaran amatih ingkang raka Srimundhingsari, pangreembe ran ken padma. PUtra Jalu raden TEpasnami, dados senapati Pajajaran raja tepas jujuluke, nulya ingkang susunu, ratu Mayang karuna nami, nenggih rahaden puspa, jujuluk psang prabu, raja Parnama ing tlaga, ratu inten wau malih asisiwi, mijil priya taruna. Taksih wonten sambetipun 6
Ongka 8 Kemis pon kaping 30 Jumadilawal Be, 1816 utawi kaping 24 Pebruwari 1887 Surakarta Kala atampi serat tembugn malayu sastra Walandi karanganipun tuwan F.C.E.Bousquet ing Surabaya, ugi kaecap saha kawedalaken ing pangecapanipun tuwan Thieme & Co, ing nagari wau, inggih punika srat Wyakarana tembung Walandi (Hollandsch Spraakkusst): ing pamanggih kula serat wau amigunani sanget dhateng para ingkang sami arsa sinau dhateng tembung Walandi, punapa malih tembungipun malayu ingkang kaangge angarang serat wau sedheng, pramila sadhengah tiyagningang sampun malampah dhateng tembung Malayu, inggih lajeng saged angangge dhateng serat wau, tumerapipun ing ngakathah pangaranipun serat wau pancen amikantuki sanget. Kala ing dinten Salasa ingkang kapengker punika para tiyagn ing dhusun Pakis Sragen wancija suruping surya, sami aningali pakumpulaning kendhela sami anggagana saking wetan mangilen mahawan wonten ing nginggil kathahipun ngantos angaybi ing dhusun wau, pedhoting lampah dangunipun kinten saprapat jam mongka ing ngawiyat kapirengan tos pating kresek sarta kados adiling Allah nalika wau teka boten wonten angina malah katingal tidhem kadi panembramaning jagat dhumateng lampahipun sang Kendhela. (kintunan). Yogyakarta Ing pajaratan Lempuyangan kacariyos asring-asring katingal wonten simanipun nalika tanggal kaping 12 sima wau katingal malih, sareng dalunipun ing tanggal wau tiyagning kiwa panengenipun ing ngriku, sami miring ungeling bendhe tinitir, inggih punika tengara wonten bancana andhantengi, dhtengipun para tiyang sampun sami angranggep dadamel sareng kasindikaken ingkang ngungelaken bendhe wau, kaos juru kunciing pajaratan lempuyangan awit piyambakipun saweg mentas ang\ingali dhateng sima wau, dalu wau boten wonten tiyagn ingakng purun malebet ing Pajaratan sareng enjingipun tiyagn atusan ignakng wangsul sami samapta, kathah ingkang sami malebet saha angosak-asik ing pajaratan ananging ingkang wonten naming sagawaon satunggal punika lajeng malajeng anarajang para tiyagn, saking kagetipun kathah ingakng pating galimpang, kasengguh kyai barong mahambeg sudi ra anerang pringga, ramenign surakipun tiyag nlir pendah sanghyang Bayu bajra kurdha tinanggulang denir wanagung, pun sima saestu boten woten sonten ing sanesipun dinten nunten wonten tiyagn alok alok sima wonten ign kampugn Bausasran sareng katanjihaken ing ngakathah ugi sami asikep dadamel ingkang katingalamedali naming: garangan kalihan rase, lah punika sansaya angggumunaken para tiyagn tiyang, lajeng sami manganggep dhateng kaelokanipun ingkang maha agung, kawewahan gugon tuhonnipun para punggung, sami amastani bilih punika sima gadhungan wah lajeng wonten angina ageng sakalangkugn getering cipta, punika tumuwuh ing musnanipun sima. Ngawi Rikala ign dinten Setu pon ignakng nembe kapengker punika, panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen ing Madiyun karsa rawuhign kadhistrikan Gendhingan nyare sadalu, injingipun tirus tindak ing kadhistrikan NGrambe, mila oreg iyeging para ageng alit lir pendah toyaning wedang umop urut pinggirng waradinan ageng alit sami kapulasara kapacul punapa malih menggah taneman kalomtara, turi, klampis,ingkagn dumunung wonten igng sapinggiring waradinan ageng alit tuwin ingakng dumunung ing saurut pinggiripun papan pemahan sampun boten wonten ingkang anguciwani menggah sarawh dalem kanjeng tuwan residhen wau, klayan malih tiyagn wewadeyan ing salebetipun peken kaprincipiyambakpiyambak boten kenigng tunggil sanesbongsanipun sampun ta nyamleng kados ingkang sampu kawedharaken ing pustaka warti ongka 41 taun 1886 lkarangan saking Madiyun. Mila ing samangke lampahing para mtira mitra ingakng ahliplesir, sampun boten gadhah mir kuwatir, bilih kasandhu, tuwin karungkep ign siti, agengipun kaplenyot dhateng sangkala...........jalaran ing salebetipun waradinan katingal gumrining sanget bilih para mitra kula sadaya kagungan panggalih kirang pitados dhteng atur kula wau, mugi lajeng inggal 1
amintaha kabar dhateng para tiyagn bakul ing nagari Surakarta, ingakng asring babakulan ing peken Gendhingan mange ra mlenggong nun Kintunan. =============\================ Wonten rare amanggih wangker tas sanalika kaaken tiyang ingakng malampah sisilihipun rare wau, Lo: le, kene balekna, iku wangker task u, pun rare igkang boten keguh dhateng pangancam-ancamipun tiyagn wau, lajeng mocap mangkaten e, wangker tas wau gadhahan sampeyan rak inggih suwek pojokanipun gih nun, tiyagn amangsuli, iya bener iku, pun rare sarwi anedahaken wangker tas ambak-ambak ora suwek wong kacelik sipaman ngiwi-iwi sarwi malajeng, mendah ngacuwisipun tiyang ingakng angaken-aken wau. Panyaruwe Kados pundit anak putu kula, ingkang sami angaben landheping kalampanurat ing kawontenanipun sesebutan kanjeng, gusti, sampeyan dalem sasaminipun teka lajeng sami sidhem pramanem mongka nalika sakawit mempengipun ingkang sami majeng ingpalagan lir pendah rasak sarodra ngerik anggigirisi, ing mangke warninipun saemper kados sawung tarung amedhot banyon, suwawiputra wayah sami kula aturi andumugekaken campuhing wacana, wonten ing ngabyantaranipun kyai Bramartani, sanadyan asrah abongkokan punika, ananging kedah ingkang genah tur mawi angsala waton ingakng saestu. Para juru panjurung sadaya kemawon sami kula aturi amebahaken prakawis punika, kalihan malih sami kauningana yudaning sastra lukita jawi, punika pancen prenah sanget papanipun bilih wonten ing Bramartani. Temanggung kaping wulan Jumadilawal binengera rasakna yekti esthining gusti Buyutipun panembahan Kowak ing Kudus Mintajinaten Saking kaderenging manah kula badhe sowan wonten ing ngarsanipun endhang pracimasana: o, waleh-waleh punapa kula nun inggih punika labetipun tiyang kacingkrangan budi: amila bondha kagunanipun oten wonten malih kajawi badhenyuwun barkah sarining saserepan kados dene atur kula ing ngandhap punika: 1. Ingkang dipun wastani ler kidul wetan kilen punika ingkang pundit 2. Ingkang dipun wastani nginggil utawi ing ngandhap punika ingkang pundit 3. Ingkang dipun wastani pusering jagat punika ingakng pundit manawi merit ing cariyosipun serat menak pusering jagat punika ing Mekah ananging sarehning taksih kirang ing pangandel kula amila boten langkung mugi para ambeg winasis paringa katrangan dhumateng kula ingakng salugunipun 4. katandhan Endhang Rasawulan Durjana ing tanah Eropah. Kala jaman rumiyin ing tanah Eropah kathah pakempalanipun durjana, ingkang angrisakaken kasantosaning praja praja, satunggil-tunggiling pakempalan mawi wonten ingkang mangreh utawi pangagengipun piyambak-piyambak wondene saantawising durjana durjana wau wonten ingakng anglangkungi awon kalakuanipun ananging inggih ugi wonten ingkang kanthi pambudi saha ambegdarma. Kaariyos ing nagari Honggari, wonten panggenging durjana satunggil ingkang sampun misuwur, namanipun rosasandhor, panggenanipun wonten salebeting wana bokoni, mengggah pangraosipun rosasandhor, awakipun punika ingkang minongka utusaning Allah, ingkang kapiji anumrahaken adil dhumateng manungsa. Rosasandhor sajegipun dereng nate anglampahi kadurjanan kedhik-kedhikan manawi piyambakipun niyat pados yatra kaliyan kancanipun kathah, ingkang katempuh boten aliya kajawi titiyang ageng, sarta titiyang sugih-sugih, kados ta tuwan tuwan tanah sapanunggilanipun wondene griya-griyanipun tiyagn sugih wau masthi lajeng kaobong, karisak saha barnag barangipun lajeng kabeskupan sadaya, langkung malih ilih piyambakipun angamprak griyanipun tiyagn sugih ingkang sanget kathaha, ingakng tansah ngalap yatra 2
anakan kathah, bilih pun kethaha wau ngantos dhumawah ing tanganipun rosasandhor saestu bilahi, boten sande dipun pejahi, sakathahing amalipun kakrukutan sadaya. Menggah yatra pikantukipun saking angampak wau, boten teka lajegn kapendhet dados milikipun piyambak nanging lajeng dipun dum-dumaken dhateng tiyagn miskin sarta titiyang papa, ingkang kawisesa denign para ageng, patrap mangkaten punika, ingakng murugaken rosasandhor dipun sihi saha dipun tresnani dhateng para alit malah panganggepipun para alit prasasat gusti Allah ugi ingakng karsa mitulungi tiyagn kasusahan ing dalem dunya. Ing samasa-masa parentah uttusan ngupadosipangageng durjana pun Rosasandhor, tangeh sageda kapanggih, amargi dipun ayomi utawi kasingidaken denign titiyang alit ingkang sabiyantu among sumeja suka pinwales saking sih kadarmanipun pangageng durjana. Wondene lami-lami pangeng durjana pun Rosasandhor, inggih saged kacepeng ugi denign polisi, wekasanipun pejah wonten kunjaran. Kajawi punika wonten malih ingakng kacariyos kala jaman rumiyin ing nagari Sepanyol wonten pangageng durjana, nama Yosemariya, ingkang sampun misuwur ing pundit-pundi, wiwit saking nagari ing Madrid ngantos dumugi ing Selpillah, saking selpilah ngantos dumugi ing Melaga, punika awis tiyang inakng boten miring pawartos ing bab kadibyanipun Yose Mariya wau, dhadhapuranipun angjrih-ajrihi, pawakanipun sambada, ambegipun sae kaliyan bondha kadugi. Manawi yosemariya sumerep kreta pos ingkang nembe lumampah, wonten panggenan sepi, ingkang anumpaki among nyonyah-nyonyah kemawon ing pundit enggenipun kapethuk sanalika lajeng suka urmat punapa dene asung tabe, tumunten tumut lalengggahan manawi sampun ngambah margi lindhuk yose Mariya baud sanget anyler, pamuka mis ingkang wonten salebeting kreta. Yose Mariya salaminipun boten nate angucapaken temung kasar, punapa dene angungkak krami, nanging skathahing tembung ingkang kalairaken anglangkungi alus sarta manis amarekati, langkung malih bilih piyambakipun wawan sabda kaliyan para nyonyah. Kacariyyos manawi Yose Mariya kepanggih kaliyan para nyonyah ingkang ngangge supe endah, saha kathah pangaosipun punka lajeng angucapaken pitembungan mangkaten O, nyonyah, asta sampeyan sampun anglangkungi asri mangkaten boten susah dipun rarengga ing supe, inggih sampun endah, salebetipun wicanten punika kaliyan angusyap astanipun nyonyah (patrap angusya wau sampun kalimrah minongka tondha atasing kaurmatan ingkang kalampah ing nagari Sepanyol) sarwi alon-lonan ngunus susupe wau, Ing saben yosemariya ambegal barangipun titiyang ingkang nembe lalampah, punika kacihna bilih boten tilar pambudi, amargi boten nate adamel kasusahan siya, liripun pundit ingkang kabegal wau, tamtu taksih mawi kangengehyan yatra sawatawis supados wonten ingkang kadamel sangu andumugekaken lampah dhumateng kitha ingkang celak piyambak. Satunggiling dinten Yosemariya kepanggih sudagar wonten margi, anuntun kuldi satunggil ingkang kamomotan barnag dagangan nanging kuldinipun wau sanget kera tuwin sasakitan saha tingalipun keluwen sanget sanalika Yosemariya gumujeng semu angering-erang, dene kuldi kados mangakten taksih kabentelaken ing padamelan awrat kyai sudagar inggih sampun rumaos atasing panyeda punika, malah manahipun radi serik sawatawis amargi kamanah yen ingkang anggugujeng punika sanes pangageng durjana, mila wicantenipun kyai sudagar, O, sadherek inggih leres kuldi kula punika awon warninipun tambah kera sanget ananging anglangkungi ageng pigunanipun dhumateng kula, saben dinten saged ambiyantoni padamelan angupados rijeki. Yosemariya ingkang ambek darma kamiwelasen wicantenipun Iya bener, nanging kabangeten kuldi sayah mangkono, isih kok buntelake alalaku, yen ora kok lereni, kira ku mati. Enya: gilo kowe tak wenehi kanthong isi dhuwit kehe 1500 reyal enggonen tuku kuldi kang becik lan rosa, ing kana ana tuwan tuwan jeneng Yokin adol kuldi uga rega samono, iku tukunen aja nganggo nganyang, lah eling di pakeling aku yosemariya, Manawa sesuk aku weruh ing kowe ora ngestokake parentahku, wani-wani nganggo kuldi kuru iki maneh, ing kono bilahi ning antakamu, masthi banjur tak cemplungake marang telenging jurang ing gunung iki, sasampunipun wicanten makaten ngulungaken kanthong lajeng kesah. Kocapa saeng kyai sudagar miring namanipun pangageng durjana pun Yosemariya wau, sakal kaget asemu ajri, awit pyambakipun sampun miring pawartos kala kuwanipun yosemariya, 3
boten kenging kadamel gugujengan mila sanalika tumunten kesah angestokaken piweling kados kasebut nginggil. Tuwan Yokil ingkang watekipun anglangkungi kethaha, sasampunipun sade kuldi, pajeng, 1500 reyal bingahipun boten kenging winiraos nanging boten sumerep bilih pyambakipun dipun sengiti dening durjana, dalunipun saweg angeca-eca tilem wotnn griyanipun pyambak dumadakan lajeng katangekaken warasan denign durjana kakalih, wicantenipun mangakten: endi dhuwit mu wenehna ing ngaku tumuli. Yokin kaget wicantenipun kaliyan gumeter, kula boten gadhah yatra saigar-igara. Durjana mangsuli: gek kowe goroh, aku weruh dhek mau awak kowe adol kuldi rega 1500 reyal sasampunipun wicanten mangkaten durjana lajegn angledhah panggenanipun pun cethil wasana kapanggih taksih wetah lajegn kabekta kesah, wondene durjana kakalih ingkang kasebut wau, inggih punika kengkenanipun yosemariya, ingkang among sumeja ngukum dhumateng tuwan Yokin wekasan yatra punika wangsul malih dhateng Yosemariya. Gupremen Sepanyol inggih sampun amradinaken undhang kaliyan punagi, sinten sinten tiyagnipun ingkang saged nyepeng pagnageng durjana pun Yosemariya, badhe dipun paringi ganjaran warni yatra kathahipun 8000 reyal sarta gambaripun yosemariya dipun pasang wonten panggenan ingkang dipun ambah ing titiyang kathah, supados saged kaengeran dhapur tuwin praiyanipun. Kacariyos kala prameswari Isabellah, jumeneng raja wonten nagari SEpanyol sampun anumrahaken parimarma, pangageng durjana pun Yosemariya kaparingan pangapunten punapa dene kaparingan pancen tedha ingkang minongka pagesanganipun ananging sarehning paringipun tedha wau taksih kirang, dados kapeksa ngupados padamelan sanes kala samanten yosemariya lajeng nyepeng padnamelan dados kopetero, tegesipun juru angetraken kreta pos mongka kala rumiyin pandamelanipun dados durjana angresahi lampahipun kreta pos sapunika angwajibi rumeksa lampahipun kreta pos mila sareng para durjana sumerep bilih ingkang angeteraken kreta pos wau Yosemariya tilas pangagengipun lajegn pating salingkuh rumaos giris sanget wekasan boten purun angaru-biru. Boten antawis lami wonten pakempalanipun durjana saking nagari monca, pagnagengipun nama L. Gitano, punika ambegal kreta pos ignkang saking Selpilah, ingkang kapaksa dening Yosemariya wau, sanalika lajeng campuh kados prang, ngantos Yosemariya kenging mimis andadosaken pejahipun. Pethikan saking BIntang Timur Ingkang jarwakaken Trunadongsa. ==========\=============== Lumebering ing sama sesame, kang supayeng dadya panarbuka, mring liyan panatane, sirnaning kang ripu, nemahana arja basuki, tatalan tentremira, netepi salugu, wawulangira ing praja, cinarita bawah ing Ngampelgadhing, langkung wiyare teba, karang gedhe gih lenge kang dhistrik yekti arang ingkang anyama, jejembar ing jajahane, kaandasa pal kubuk wates eler demak samawis kidul kilen watesnya, Salatiga iku, buntar wetan ing grobogan tuhu lamun wiyare tanana nyami, ngalumpuk tur warata. Wus pinetang kalawan atiti, dening wekel ing caandhirengga, kang kawogan nata pangreh, nenggih cacahing dhusun tigangatus langkung sakedhik tigang dasa langkungnya, kathahe sadarum jalma kang kuwawa karya, kathahira gangsal ewu salatus lumaris langkunge kawandasa. Kang ngajaga tetreme ing desi, sadalunira wus piinetang, pitungatus sakawane, omah pajaganipun kawanatus wolungsada kalih, dhistrik lawang pinetang, tan wiyar leripun amurung kuttanah wana, desanira kalih atus gangsal nenggih, baunira kang kuwat pankalihe wusesonga siti, wong kang jaga ana ing patrolan tulungatus swidak walune patrolan cacahipun kalih belah pinetang titi, kaliya sapunika, ciyut mung ngalumpuk desa satus nenemira, wong, kang kuwat kalih ewu langkung neki, tigangatus pitulas. Dhistrik Sima cacahing desi kalihatus sangalikur desa, wong kuwat apan cacahe, sewu gangsal tusipun wolungdasa nenem partitis bau jaga ign desa, saben dalunipun kalih atus saeket dhuwa, pajagane reh pajagan kang dhistrik gih satus tigangdasa. Gih nenem papunjuling taritis dhistrik Kuhta ing Ngampel ing ngarsa, awiyar ing jajahane, selap-selip kalangkung, wates eler bawah samawis kulon wates Magelang, ngaler ngetanipun gih Salatiga gathuknya, pancahcahe desanira amantesi, gangsalatus kang sapta, jalma kang kuwat winoting ngari, pitungewu gangsalatusira, pitung dasa nenem kehe, wong jaga 4
desanipun sewu kalihatus anenggih, sangangdasa tiganya, omah jaganipun pitungatus gangsal welas pan wus telas pepengane ing ngarsi, samangke sadayanta. Wus winulang kalawan atiti, dinunungaken wajibe jaga, mrih kali sing jurjanane, panggaweng ngarsanipun mring sadaya lebeting desi, anglenge sasurupan wigyane amikut ingkang para during lampah, awewaton dhawuh prantan nagari, titine kang pustaka. Ping songalikur wulan Welandi, Dhesember taun nya lumampah, sewu wolungatuse, sawiak sanganipun gih puniku wajibing jagi, wong igkang padha wisma, dinunungken sampun tiniling kalawan cetha, tinalaten amrih bolonge ing piker, wajibe gone wisma.Wajib ngersa barang mal kang remit kang barukut kang supaya barkah, kalis para culikane, netepi sadarum undhang-undhang paringe nagri, titine ponang ngundhang, tangal kalihipun Otober wulan mudha, taunira sewuwolungatus nenggih, suwidak enemira. Ongka satus sangangdasa tungil ebab pirakaping satungal iku dunungken yektine, maang kang para andu, ngersa barang male pribadi, krana wong ing padesan yen tanpinilaur, winulan gmring sasurupan wajibpira ing lampah lakune reki, datan weruh kang karya. Apersasat kewan sami neki, mung menganggo grubyuke ing kewan gudel bingung tatembunge, kabare kang satuhu, tumama wulange anengih, kaya kang kasbut undhang, lawan prantanipun anane kang duratmaka, suda kathah yen tinimbang duk rumiyin kena ing ngaran sirna. Titi kondha ingkang mupangati, tanggal kaping wolu kang lumampah, jumadilawal wulane, sengkala nya linurut rasaning tyas angesthi jati, siigeg ing carita, gih panatanipun Pajagan aran Patrolan pan katandhan ingkang mangun angathik musanip ngampeldenta. ==============\============== Sambetipun cariyos Banjaran Sari Sanghyang Wirun ingkang nama, ign wana saya narpati, ratu SElawangi putra, Ronggapakuwon wawangi ing piyambang tanlami, puput panjenenganipun jeng ratu angganglarang, wau sampun asisiwi, nenggih nama sang prabu Mudhik Bathara. Jumeneng neng nagri karang, ratu Tomas asisiwi, aran sang prabu Kalapa, wus jumeeng aneng Curi, wau ratu Absari, puputra sinujujuluk Hyang Ronggasinom aran Soka wiyana nagari, ronggasinom datan lami nulya seda. Ratu Inten malih putra, sanghyang guru Sidamantri, anggentosi ignakng raka, ing Sokawiyana nagri, jeng ratu SElawangi, susunu umijil jalu, jujuluk raden putra, mring kang raka anggentosi, ing payambang ratu Sidawangiputra. Raja mas tuli pinarnah, ing Guru tumut ign siti, kura maka ratu tomas putra prabu Sinom mami, sida padhang narpati, anulya wau jeng ratu, karan kancana larang, putra prabu agung nami, wus tinanem ing Carebon kuthanira. Gya ratu kancana Tomas apuputra priyanami, jujuluk prabu Surana, ngratoni empu sakalir, ratu ayu sisiwi, priya panengeranipun sri maharaja surya, dadya siluman narpati, angadhaton nenggih marang ngawang-awang. Ratu SElawangi putra, ajujuluk Prabu Sari, ing raja Polnagrinira, nulya ratu penggisari, putra priya anami, mundhing malathi sang prabu, tinanem ing nagara, tan lama nuli ngemasi, ratu margacipta apuputra priya. Prabu Kadungwangi aran aneng pamenang nagari, nulya malih apuputra, ratu kancana mas nami, raden Tumbang ing nagri, saogan tung aranipun ratu kasturi putra, prabu duga iyang nami, wus tinanem aneng nagri ing Manthala. RAtu sangkan apuputra, ratu tambaklayon nami, tinanem taraju praja, pangremberan ken wratsari, sangking jampang nagari, puputra priya ran prabu, sri Mundhing Kalayaran tinanem nagara nuli, anggentosi nguni maring ingkang raka. Prabu Mundhing malthi aran ratu kancana mas siwi, paparab rahaden tumyang, ing sawung gantang nagari, rat wayu putra malih dadya retuning lalembut aneng ing ngawang-awang, ran bethara resi putih, ratu selawangi apuputra priya. Nama sanghyang padureksa, ing raja Pol anggeentosi, ratu mayang rum puputra, prabu Mundhingssswedanami, ing kadongan nagari, ratu Mayangsari sunu, priya wus sinungaran nenggih prabu Cipta luwih, gya tinanem ing nagari Kadongara. Ratu Sari sinom putra, jalu sinungan wawangi, srimaharaja Trus bata, warakan tiga nagari, jeng artu Prenggisari, puputra priyaranipun nenggih sanghyang Wirongga, punika amangunteki, ing ngasrama aran manderasukasma. Ratu mas tuti puputra, Hyang Rongga santen anami, andherek maring kang raka, mandera sukasma maring, ratu sang kan sisiwi, dewi santang aranipun angsal ratu Mandhapa, ratu SArisinom siwi, apaparab sri maha sang rajabawa. Mring kandhang wesi nagara, ken srini pagnrembe sangking, pamenang wus apuputra, maha raja napu angi, ing pamenang nagari, anulya jeng ratu ayu, malih pupura priya, prabu Sumendhang wawangi, 5
wus tinanem aneng nagri Mendhanglaang. Ratu Prengisariputra, bathara nami kanami, atapa mider kewala, nulya jeng ratyu kasturi, putra priya anami, sindumana sang aprabu, sigra bebadhe praja, ing sagaluh den arani, ken amongan pangrembe puputra priya. Prabu Mundhingsinga aran maring Balaga nagari, nulya malih kang puputra, ratu sari sinom nenggih, puputra priya nami, lunggacana sangaprabu, tinanem maring darma, pangrembe kang ranken srini, apuputra ran srimaharaja tapa. Pamenang nisihiraka, sigra ratu Prenggisari putra, bathara nami kanami, atapa mider kewala, nulya jeng ratu kasturi, putra priya anami, sindumana sang aprabu,s igra bebadhe praja, ing sagaluh den arani, ken amongan pangrembe puputra priya. Prabu Mundhingsinga aran maring balaga nagari, nulya malih kang puputra, ratu sari sinom nenggih, puputra priya nami, lunggacana sang aprabu, tinanem maring darma, pangrembe kang ran ken srini, apuputraran srimaharaja tapa. Pamenang nisihiraka, sigra ratu prenggisari, apuputra mijil priya, bathara malarang nami, atapa lama dadi, siluman malih winuwus ratu kasturi putra, prabu jaya retna nami,w us tinanem maring nagri Ciminaka. Pangrembe ken sriniputra, jalu wus sinungan nami, maharaja kandhuruwan mring kang raka anggentosi, raja Nawung narpati, mring pamenang nagrinipun ratu kasturi putra, ran srimaharaja adi, sukarta ign Maja denya angedhatyan. Ken buni wangi ampeyan puputra rpya anami, raden Ronggalawe parab Hyang dalem tumenggung nuli, mring kang raka gentosi, nenggih rama dewa prabu, ing timbangan ten praja, nulya malih kang sisiwi, ratu manik gumilang sanghyang Capana. Ngratoni sakeh sudagar, ratu Prenggisari malih, puputres triratu penah, tuk batuwaradi pati, ken buni wangi malih, pangrembe puputra jalu,s anghyang Guru Gantangan dados bremana salami, alelana ratu Ptengisariputra. ARan prabu Angganglarang, ngratoni sakeh wong tani, anama Sang Prabu Jaya, Pakuwon ratu Kasturi, puputra madeg aji, ing Maja aran sang prabu, maha raja widara, nulya ratu Prenggisari, apuputra ran Prabu Mundhing Bathara. Taksih wonten sambetipun. 6
Ongka 9 Kemis Kliwon kaping 7 Jumadilakir Be, 1816 utawikaping 3 Maret 1887 Surakarta Rikala ing dinten Malem Senen angrintenaken tanggal kaping 4 wulan Jumadilakir punika wanci jam tiga dalu gusti Kanjeng Ratu Ageng Seda kondur ing jaman kalanggengan amargi gerah sepuh sampun yuswa wolungdasa taun enjingipun ing dinten Salasa wanci kendel satengah sadasa, punang kunarpa kawiyosaken saking kadhaton salajengipun winonting rata asep kados adad sumare ing astana Imagiri, menggh rarengggganing kuwanda saestu angedab-edabi: Sarehning prantaning lampah sarta pakurmatanipun kanjeng ratu garwa seda sampun mawi wawaton kangge salaminipun dados saestunipun boten sanes kirang parlu upami cumatheta kacethaing ngriki, mila among ewahipun kemawon kapethik kados ing ngandhap punika. 1. Wiwit angkatipun saking kadhaton ingkang ngrmbat para kanjeng pangeran putra tuwin Santana. 2. Dumugi kori Brajanala kidul kagentosan para Santana dalem ariya Panji, Mayor sarta upsir. 3. Dumugi praptan Gadhing kagentosan abdi dalem Panakawan Santana 4. Dumugiprapatan Gemblegan kgentosan abdi dalem panewu mantra kaparak kiwa tengen dalah anon-anonipun kalebet anggandhek kiwa tengen. 5. Dumugi praptan SAraten kagentosan abdi dalem panewu mantra gedhogn kiwa tengen ugi dalah anon-anonipun. 6. Dumugi prapatan sakilen Natakusuman (Sayangan) kagentosan abdi dalem panewu mantra Siti ageng sarta panumping. 7. Dumugi praptan sawetan adikusuman (Singasaren) kagentosan abdi dalem panewu mantra siti sarta sewu 8. Dumugi prapatan peken pon kagentosan abdi dalem panewu mantra kambeng sata ngajeng (Gladhag). 9. Dumugi enggok-enggokan sawetan gondasewayan kagentosan abdi dalem panewu mantra anon-anon nagari kadosta: tukang, undhagi, gowong, narawreksa, sarta Surati. 10. Dumugi pungkasaning kareteg peken Legi, kagentosan abdi dalem jajar kaparak kiwa tengen sarta gedhogn kiwatengen. 11. Dumugi palengkung balapan ingkang kidul kagentosan abdi dalem panewu mantra lurah bekel jajar jawi lebet kalebet panakawan ig kadipaten anom ngantos dumugi pakendelanipun kareta asep pisan wondene abdi dalem panewu manrti lurah bekel jajar wau panganggenipun kados dene sowan gartebeg pranatan makaten wau saweg nembe punika dados kalebet wewahan. Sudanipun abdi dalem tumenggung lurah panakawan tuwin Drahgunder, boten sami andherekaken dumugiing Imagiri. Nahenta kocapa paparaningali wiwit ing salebet sajawining kori praja nala saurutipun dumugi setasiyun jaler estri anggigirisi kathahipun ing Punli margi prapatan jejal uyel-uyelan rebat panggenan ingkang sela murih gemela, makate malih salebetipun aningali boten kendhat sami angungun kanthi suka jumurung, inggih punika awit saking kathahipun paa alit jaler estri ingkang boten darbe wajib sami kelu kalulun sumedya nguntapaken layon dalem dumugi Imagiri, bok bilih boten trimah tikel angulung kaliyan papancen karcis mila panumpakipun sepur saestu seseg sanget ingkang makaten wau anelakaken tumusipun lumintuning sih para marta nalika sugeng, wasana adrenging sedya kedah sumawana amedhar raosing manah kados ing ngandhap punika. Ketir- ketir kumitir tyas lr mas kentir, kentear kararonta, rontag meteg amatistis tatas mangumangunengan. Kangenangen mamangun pangungun wingit geges gugina mas ngeragas ganggas segigis megosing cipta duk myarsa. Ing sedan ta prameswari umi mulki, kang mongka musthika, papakunireng nrgat jawi, juwitaning surakarta. Sawat gata gita nebuting hyagn widhi, dhuh Allaamdulilah, dalelah sedya sasanti,satataning pudyastawa. Dhuh jeng gusti Iswari kang beg martasih, pasihaning dewa, mardawa utameng budi, budi mannrus ngumalarja. Mugi-mugi jinembaring kubur tuwin sinung martga mulya,myang pangapueng hyang widhi, pinapak iman sampurna. Pinalestha 1
pamusthi esthining dwisthiris lasapinglia, lek madyalakir Be warsi, ngrasa abdi murti kitha (kintunan). Sumongga sami anggaliya, para putraning bupati punapa kanjeng gupremen kirnag kadarmanipun dhumateng para tiyagn jawi, langkung malih dhateng tiyagn jawi ingkang sampun binupatya, yen enget makaten kadosa pundit boten nyaosna kasatyanipun gek punapa ingkang kawalesaken kados ta tiyagn dados bupati, kawibawan kaparingan dipun regeni sanget dipun junjung sanet kaparingaken tedha tuwuk wah tumurun awit sampun kapacak angger-angger bab 69. Lowongan bupati salebeting 4 taun punika wonten 14 ingkang kaundur saking lepat salebeting 10 taun punika namung Ngawi 1. Ing Kudus bupati SEda kang gumantos putra taksih Jaka saha taksih mentas medal saking pamulangan. 2. Panaraga, bupati Pensiyun awit sampun sepuh panuwunipun piyambak putra ongka 2 ingkang gumantos awit putra ongka 1 kuciwa. 3. Brebes bupati seda putra ingkang gumantos 4. Sumedang bupati seda putra ingkang gumantos 5. Batang bupati seda putra ingkang gumantos 6. Salatigabupati seda putra ingkang gumantos 7. Lamongan bupati seda putra ingkang gumantos 8. Malang bupati seda putra ingkang gumantos 9. Situbonda bupati seda putra ingkang gumantos 10. Krawang bupati seda putra ingkang gumantos 11. Blora bupati nyuwun pensiyun putra sumantos 12. naming ing Banyumas sadherek kang gumantos wonten sanes panggenan ing Purwakarta, kang dados banyumasan punika gantos siwaris. 13. Ing Juwana bupati Sedatan pawaris kang kakresakaken gumantos putra pangeran Pathi minongka ganjaran. 14. Ciringin bupati srinas akulawarga dalasan nagari nalika krakatau, kang gumatos sanes asli dados sadaya wau tondha yekti wonten. Yen bupati lepat sanajan kantos kaselo inggih kaparingan tedha murwat dening kanjeng gupremen samawana lereh lepat utawi panuwunipun piyambak inggih kaparingan tedha cekap wah malih kenging kapesthekaken putra ingkang gumantos apesipun sadherek liripun mired lowongan ing nginggil wonten kados ing Banyumas jalaran saking aslinipun bupati sakpunika sadherekipun bupati kang saweg lereh kaparingi sanes panggenan ing Ciringin boten kenging kaginem awit saking sirna tela-telasan pramila tiyagn sanes kang gumantos. Sangking kathah-kathahipun upami wonten anak bupati boten gumantos bapakipun punika boten sangking kaniayanipun kanjeng gupremen anangng sangking lepatipun piyambak sampun kanyatan awon lelampahan utawi pambekanipun sumongga ta kanjeng gupremen rak boten kuciwa, ing pundit-pundi wonten pamulangan tembung-tembung saha tatcara, punapaha boten sinau malah rumiyin yen wonten bupati seda mongka anak dereng diwasa kaparingan serat prejanjiyan rumiyin kathah, ing mangke polanipun ingkang taksih bupati Majiyun sapunika, punika putra bupati ing Samaratana bupaten kawakili kantos pinten-pinten taun salaejengipun inggih gumantos ing ngriku, saeng kanjeng gupremen ngarsakaken kabupaten karucat dumados kaliyer, ing wasana sareng lelampahanipun bupati Ngawiranen tumenggung Sasradiningrat manggih lereh kawibawan ical turun ical awit anak taksih alit kapiran. Wau kula sampun cariyos sih palimarmanipun kanjeng gupremen boten kakirangan watawis sampun 5 taun kapengker pijer panggih babaya kimawon awit saking pambekanipun kirang parikrama, klampahan kantos katimbali dhateng Btawi puyambak katimbali wonten salebeting kamar dening panjenengan dalem kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral wali-wali tampi serat angengetaken sangking parentah luhur bab lelampahanipun klampahan minongka kacoba kaliyer dhateng Ngawi, ing ngriku meksa andadra ing kanisthanipun awit badhenipun tiyang anem pancen saget kendel rumaos mentas menang paben kalayan panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen kang sampun kundur dhateng nagari Walandi dados punika kang dados ardaning manah kang tanpa wigih. 2
Anamung panjenengan dalem kanjeng tuwan REsidhen madiyun sak punika pancen panggalh gluga sinusur sari, teka alurus sumeh, dereng mrejaya saderengipun pepak ing pirantos kadugi kanjeng parentah ruhur sampun mestani santosa ing pirantos pramila sareng kabamakaken sapisan gumlethek sarehning bupati Ngawi wau manggih lepat naming tampi pensiyun kalih belah sawulan (*). Saking pawarti kapireng ing ngakathah bab lereh wau, raden tumenggung Sasradiningrat boten narimah badhe sowan piyambak ing Batawi acanthi nganggo Atpokat upami ing Batawi boten angadili sumedya aturanipun kacaosaken ing pamarentah inggil ing twedhekamer nagari Walandi salajengipun kunjuk ing sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng Raja inggih saestu kenging. Namung engeta para bupati boten kamantunan manawi prakawisipun boten ageng saha wantu-wantu sampun lami kaping kaping thukulipun punapa dene ing napa parentahanipun awi karsani kanjeng parentah ruhur para bupati sinudarakaken dhateng para ingkang abakoni pangerehing nagari, Artikel I, Statblad taun 1859, nomer, 102 aksara B. Pramila sadaya para bupati ingkang manggih sangsara punika dosanipun sami kados sanesipun tiyang dosa kang kabucal dados para bupati yen sampun kamantunan inggih sampun tanpa apunten mung tampi pensiyun samurwatipun sanes kaliyan priyayi sanesipun kerep kaparinganpandamelan malih sawerni kados ukuman sareng tumrapipun dhateng bupati boten wonten ukuman (kintunan. (*) punapa punika boten ewonipun sih kadarman. Juru ngarang. Kramat Kawarti ing dangu, pinggir wana tarataban singup wonten jugani janma kalangkugn suci, kaji Ali namanipun cahya gumilang mancorong. Nadyan wus tuwa pikun brengos miwah jenggot sampun pingul nging sikeping sarira rurus respati, rinaras prasandhang mungguh, angeker budi kinaot. Mila kalintang mashur, janma in glen kathah kang sumuyud anyunyuwun sarengat mi Kaji Ali, tinut saparentahipun tan wonten sawaleng batos.Saben ing wanci nuju, tuwan kaji anembah hyan gprelu, wonten masjid kang ing ngadegaken wregil neng dalem kramat kang kudus myang angagem sorban ijo. Busana sarwa biru, samantareku ingkang winuwus janma Islam ing kanan kering keh prapti,myarsaken dhikirmukminun aminta barkah hyang manon. Wonten bekta pisungsung, guru bakal guru dadi cukup sinungaken kanji ali myang kang siwi, pupon salim namanipun saindeng-indeng tan angop. Nahen ing wanci nuju, dupi kang atmaja sampun ngumur, astha welas warsa ali anabda ris rengen tanger jiwaing sun mamaniking tingal babo. Saiki sira kulup wus diwasa wrin pandaking rembug agal rempid ing dalem kuran ayogi, pangandikane hyang agung, papathokaning dumados. Sun puji sira kulup sesining indriya den jumrunuh, amasthuti lawiyanireng dumadi, ananging sadurungipun becik sira den waspaos. Nasdiken ing pangawruh, kasunyatan kang arus ing ngimpun pangawikaning Alam kamantya rungsit mene smapta agupuh, mentar ngulari pangretos. Anungganga kuldimu, myang sanguwa karemanireku, anjajah mring gelaring dunya den titi, yen wus tumuliya wangsul katemu ing raganingong. Byakta tita winuwus enjingipun salim sampun ngrasuk busaneane endah dyan amit mring kaji Ali, saksana mentar sumebud dahat arsayaning batos. Sabab salaminipun sira tansah neng wisma ajunun menean tuk rilah kinen akakaring, lumayen gtyas ing sapurug kumacelu kang yun tinon. Nanagi arseng kalbu, nihan duk sira mambah wanagung, myat supraba tumrap sanggeyeng taruresmi, tarem maneh keksilumung, ariyu-riyu kang rondhon. Ngrembaka angunguwung, sarwa sriraras wimbuh katuju, nangening kang kapyarsa yayah sundari, kanginan swabaweng manuk anglimutken tyas pupunton. Puwareng don kadurus lampahing kuldi tan pineelu, puwareng don prapta ing bonarjaweri,ngemplak-enplak lir tan paduk sinangelngut yen tinon. Dungkap triari sampun gyanta kesasar sang don lalaku, myat tan wonten labeting janma lumaris tibenging driya sumawung, wimbah gyanira ngredatos. Kuldi orem kalangkung, lenthuk-lethuk lir tan darwa bayu,miwah sangu nyanyan tigas kaawuryan bangbang ing timur, tibra kala kaping kis saking sasingit kuldi gumeter anjerum tan tara dangu gya layon. Taksih wonten sambetipun. Sambetipun serat purwa Kahana, kasebut Bramartani tangal kaping 7 Oktober 1886. 3
Ing ngastana Pantaran winarni, kilen kitha Ngampel prenahira, pereng rebabu wukire, kawlantrah amisuhur, linaluri para prihatin kang drenggayuh kawiryan wuryan ta ing dangu, anenggih kuuranira, kan gpanengran she maholana mahribi, duk prapta saking Mekah. Adhedhepok antaraning wukir, lami-lami kasebut antara, antaran kaandhake,mangkya dadya kalantur, ing pantaran kalokeng janmi, pan tes lan dunungira, antaraning gunung, dupikyai she Pralaya, kinubur neng ledhok satepining kali, luhure pasareyan. Kasinungan pasangrahan adi, de tuwan dhesenjeng kang sawarga, kaloka ing kitha ngampel sadhiyan para luhur, dumunung neng gumuk respati, joglo dhapureing wisma, ngungkang margi sinung undhak- undhakan satata, pager karas winangunan pancake suji, plataran kembang kembang. Argula mawar lan ceplok piring, mondha kakit lukimawar cina, bayem bang puksiyah murtela cengger dhaliyah menur, pinapondha amilangeni, warsi kuhurut jajar, jejer who jumrunuh, marma pralalangen suka, tyas gumawang myat nganan ngering kaeksi, sunardadyaning nging tyas. Wonten malih kalanturing nami, bawah Ngampel sawenehing desa, nenggih serang karang gedhe, kadhistrikan puniku, sajatine Selang ingnguni, met saking sela gilang, selang wancahipun kalanturing nama serang, kawarnaha purwaning aita nguni, duk sunan Kalijaga. Alalana ambabat wanadri, nulya kendel lenggah sela gilang, golong gelengken ciptane, sabab paring dhawuh, kene benjang lamun lestari, raharja dadya desa, neding kang dhudhukuh, ing ngaranan desa Selang, istijabing sabdaning waliyolahi, katelah serang mangkya. Wonten malih patilasan wali, ara-ara duk ing jaman kina, kinarya mesubratane, neng wana amamangun maonah ing pamesubudi, jeng sunan Kalijaga, anendra ing ngriku, patilasaning duk nendra, mangkya maksih wingitira anglebeti, pinundhi kehing janma. Sajengkarira jeng Sunan Kali, dupi myat wreksa jati saksana, nambut pinetung tunggakane, ing nggem datan dangu, gya tinancepaken tumuli, jeng Sunan angandika,mring sakabatipun teken jati iki benjang, dadya wana jati teken langkugn wingit lestari prapteng mangkya. Sabdanira kya pangireng nenggih, wiji gagadene dadi ketan yagagaketan dadine, kyai pangireng iku, pan kinubur linuri-luri, aneng dhusun gagatan pinetri barukut ing lemah kiter kawarna, duk samana kyai angireng pan lagi, lalangen ngiter kidang. Dadya dhusun katelah ing nami, lemah kiter mangkya saya arja, ing gumuruh caritane, nalika ambaburu,berak kidang menjangan kancil, saking kathahing janma swaranyagumuruh, katelah lestari mangkya, dadya dhusun rahaharja sinungan nami, gumuruh purwanira. Onder dhistrik Juwangi winarni, mung katelah tembugn wawancahan ing aja wangi wutuhe, mangkana wartanipun duk jeng sunan kali lumaris nalasak wana wasa, sinerang rurungkut kaketing ring kasangsang, lunging gadhung dhendheng amrik angibeti, jeng sunan angandika. Eh ta jebeng wong ing kene iki, tondha regeti ciptane sadaya, benjang kalantur yektine, tumors ming kulitipun nadyan wana gandane wangi, kongasing kang puspita, rireseg rarungkut kapuwung aja wangiya, dadya dhusun katelah ing aja wangi, juwangi kalanturnya. Kanyatahanprapta ing samangkin rare wijilan juwangi rata, samya busik klitane, wanita miwah jalu, suprandene jaman samangkin kalamun mmijil rara,manis sarwa rurus ngraras badane priyongga, gonas ganes nene ulah mring lulungit busik sinabun mangkak. Mangir lerak winorsabun wangi, datan kendhat saben mring guskara, kakosokan saben sore, mrih memes kulitipun kang supadya manas mamanis marma ingkang mangkana, wawantuning besus kulit meles ambaranang, nimin wuku dhasaring busik lestari, comong pagnarasanya. Gantya dhusun Panggangkang winarni, sairinge ing dhusun gedawan, nguni nenggih caritane, duk demak amamangun masjid ira dipun yasani, jeng Sunan Ngudung arsa, angupaya kayu, wreksa jati kang prayoga, kabubuan sajuga sakaing masjid sapraptanireng wana. Wonten wreksa jati mung satunggil langkung panjang tinegor saksana, siyang ratri pangarape, dupi wreksa wus rampung, Sunan Ngudung ngandika aris kayu iki kadawan kethoken dan gupuh, mangkya tilas saning wreksa, dadya dhusun ing Gedawan prapteng mangkin tunggak tugelanira. Maksih weruh tan owah tan gingsir, sunan Ngudung langkugn sayahira, amundhut dhaharan age,Panggang ayam lan sekul dupi nadhahnikmat linuwih, jeng sunan angandika Panggang pitik iku, nikmate kaliwat-liwat patilasan dadya dhusun pan lestari, anama dhusun Panggang. Prapteng mangkya kasuwur barkah ing, Panggang ayam nenggih dhusun Panggang, kalankgung nikmat raose, marma janma ing ngriku, Panggang ayam pameran adi, kalamun karawuhan para lurahipun pisethuking Panggang ayamdadya sirna duka miwah muring-muring, mugn manis sabdanira. Taksih wonten sambetipun. 4
Sambetipun cariyos Banjaran Sari Gentosi marang kang raka, mudhik bathara narpati, wonten nagari ing Karang, wau ratu Sidawangi, puputra priya nami, Mundhing Kaatisang prabu, aneng nagri panebang, kacarita sribupati, putranira nenggih sapta dasa astha. Sang prabu Banajran SEkar, dereng sakeca ing Galih, denira jumeneng nata, ing sabrang para narpati, dereng wonten sumiwing, mangkana wau sang prabu, langkung suka weng driya, lami tajin dhahar guling, duk samana snag prabu Banjaran Sekar. Musna sangking palenggahan prapta Palembang nagari, kawarna sultan Palembang, enjing siniwokeng dasih, pepak para bupati,para mantra punggawa wagng, tandya jleg ingkang prapti, sang prabu Banjaran sari, jumeneng aneng ngarsaneng natongPalembang. Kagyat sadaya kang seba, tn wruh praptane sujanmi, kang cahya mamba basonta, sang prabu kagyat tan sipi, asru denira angling, eh wong ngendi sira iku, prapta mu tanpa sangkan sang prabu Banjaransar, lon ngandika ingsun ratu tanah jawa. Ing Galuh kadhaton ingwang, sedyeng sun prapta ing ngriki, andhawuhi maang sira, den inggal sira sumiwi, maring kadhaton mami, sarta tur bulu bektimu, wau nata Palembang, dukane yayah sinipi, gya suwara wadya kinen anyepenga. Rumagang para punggawa, ngebyki srinarapati, kadya nyepeng wawayangan sang prabu Banjaransari, musna sangking ngarsaji, wadya punggawa sadarum taksih uleng-ulengan bingugn wuru ign ngajurit temah aprang tan mungkur lan kancanira. Kadya gabah ing nginteran wong palembang tan wruh kancane sami, rpajurit adaya bingung, rame uleng-ulengan kadi kenging pangaribawaning prabu, temah prang lan kancanira, sadina muput ajurit. Kathah punggawa kang pejah, awekasan larut sasaran gusis keh ngungsi mring gunung-gunung, miwah mring wana wasa, srinarendra palembang pribadi kantun nulya wau pinanggiyan mring prabu Banjaransari. Nata alembang bramatya, narik pedhang asru denria angling, lah mengkoiki patimu, tumempuh tan kumama, srinarendra Banjaransari amuwus eh sang nata ngupayaha, ungkal gawanen mariki. Lamun peper pedhangira,lah ungkalen away cuwa ing jurit wusana wau sang prabu, sumungkem ngaras pada, wus anungkul atur pati uripipun kasrah saisining pura,s angprabu Banjaransari. Wus ngadhaton mring Palembang, prapunggawa satriya lan bupati, ig ngundhangan pepak sampun wangsul malih mring praja, samya marak sumiwi marang sang prabu, Banjaransari sewaka, pangandikanira aris. Eh sang prabu ing Palembang, nora susah sira sowan prbadi, iya mring nagara galuh, naming ing saben warsa, utusan ngaturaken bulubektimu, prabu Palembang sandika, sang prabu Banjaransari. Gya pamit marang sang nata, tandya musna sangking donira linggih, eram sadaya kang dulu, wau kang kawarnaha, ing sulebar pepakan kang para ratu, siyak-siyem soka dana, makasar lampu ing Jambi. Samakta rajuritira,lagya gunem denira myarsa warti, ing palembang bedhahipun deratu tanah jawa, tanpa sangkana pribadi ing pratanipun tuhu lis tya ing kang wara, datan kenging den raosi. Sasat dewa ngejawantah, samya atir menawa anekani, maring praja liyanipun mrma amya pepakan tan rarajleg sang prabu Banajran santun jumeneng ing ngarsanira, kagyat sagunging narpati. Tanya sapa aranira, tanpa sangkananpraptanira pribadi, sang prabu andikanipun sun ratu tanah jawa, aranprabu Banjaransari ing Galuh, praptaningsun ing Sulebar, arsa dhawuh mring sireki. Lah sira pada sabaha, maring Galuh ngaturna bulubekti, Bramatya kang para ratu, gya sami narik pedhang, sang aprabu Banjaransari kinepung, rinebut ing wuri ngarsa, para narendramedhangi. Sadaya datan wigata, samya rempu temah nungkul prasami, ajrih non kadebyanipun sang prabu ing Sulebar, Sokadana Siyak Siyem miwah Lampung, Jambi Makasar manembah, aneng padane sang aji.Sdaya wus katarima, tinetepken ing prajanira sami, enjang siniwakeng prabu,pepakparapungawa, prabu pati sabrang wus samya sumuyud sangprabu Banjaransaekar, dhawuh ign para narpati.Eh kabeh para narendra, nora susah sira mring tanah jawi, liwt sangking adohipun karya susah ign wadya, paminteng sun iya namugn saben taun sira padha nyaosena, bulu bekti maring mami. Sandika ara naendra, sribupati pamit kondur tumuli,musna sing denira lungguh, prasami kagawokan saktinira sang prabu Banjaran santun wau ing sapengkerira, para narendra angrakit. Sagunging raja brana, guru bakal miwah kang guru dadi, sanjata mriyem kinumpul miwah nagri palembang, wus samakta nenggih 5
rajabrananipun winoting palwa sdaya, kabekta ign tanah jawi. Prapta ign Galuh samana, rame oreg wadya lit sanegari,kathah kag samya dudulu, praptne raja brana, sangking sabrnag kathah sami ngundhung-undhung, lane bat kasaktenira, gustine srinarapati.Ngunini saking jropura, tanpawadya temah bedhah nagari, ing sabrang sadaya suyud sama atur barana,karsanira sang prabu sadaya dinum waradin sawadyanira, miwah marnag pekir meskin. Suka-suka wong sapraja, samya sugih tanana krinag bukti, eca sadaya tyasipun mung kul pangupakarya, ingkang tanitulus denira nenandur, sudagar tulus daadagang pandhe kemasan lan gendhing. Tulus denya nambut karya, panjenenganira wau sang aji, karta karti nagrinipun jejeg dil paramarta,sihing dasih gugn danaira sang prabu, wau ingkang kawarnaha, nata lami tan tinangkil. Taksih wonten sambetipun. 6
Ongka 10 Kemis Paing kaping 14 Jumadilakir Be, 1816 utawi kaping 10 Maret 1887 Pawarta saking Batawi Bupati Ngawi ing mangke kasuwak ingpaparentahanipun mawi kaptedhan balonja ing sawulanipun kalih belah rupiyah, buapti Panaraa ingkang sampun kendel ing pandamelanipun adipati Cakranagara, asaos unjuk ing Batawi, anywun supados wadana ing Bagi, raden Padmanagara putranipun mantu, kagentosna kabupaten ing Ngawi: Randhanipun adipati Rahaden Arya Kusuma diningrat ing Ciamis kapatehdn balonja 140 rupiyah ing sawulanipun.. Surakarta Anambai karaharjanan Awit saking pamarsudinipun wakiling bupati Kartasura, ing mangke sampun saged kaleksanan angawontenaken pawiyatan jawi, dumununging griya pawiyatan wonten ing sawetan kabupaten wawanguning griya pawiyatan dhapur limas an payon atep konten terusan ing ngatasipun kawontenanipun wau naming medal saking pambudinipun wakiling bupati kartasura pyamba wujudipun boten anguciwani, saiba bilih saged kaiyasanan ing nagari. Wondening ingkang kapatah dados guru,s arehning dereng angsal pangkat namung kasebut guru Bantu, ingkang dados tedhanipun medal saking bayaranipun para rare ingkang sakolah, sapunika sampun wonten rare kirang langkung 30 tumapakipun ambikak pawiyatan wau, kala tangal ping 7 Maret 1887 Pratikel punika sampun tatela amigunani sanget mila para pryantun sabawah Kartasura, sami amangayubagya, pamarsudinipun panggeng ingkang mangakten wau, amargi badhe anjalari samiboten katungkul ananging malah anggatekaken sinau ingkang wigyan supados ing sasaged sami limpat pasanging panggraita,ing tembe nuntuni tumanem ing pangupaboga, mila ing mangke gumyuh ing pawartos ing katular tumularmangkaten. (kintunan. Yogyakarta Ing kampong Arjawinatan Pakualaman wonten tiyagn estri mentas arencang rare medal li tiga, jaler wah salebuk-salebuk sadaya, saiba bingahing bapakipun. Abdi dalem pulisi kasandhung ing bagja, sampun saged anyepeng durjana bebenggoling kecu, inggih punika ingkang anami rata madya apaparab kokoking kecu, mugi-mugi punika amimbuhana tentreming para alit. Sanajan ing mangke sampun sirna pawartosipun peletan andek pna anakipun tiyagn ing kampong Katandhan rare umur tigang taun ical dipun ubres ngantos sapriki dereng kapanggih. Semarang Wonten rare ing dhusun Bringin angen maesa, sareng jawah rare wau angeyub dhateng ing guwa, ingkang wonten sacelaking pangenan wau, boten antawis dangu wotnen landhak anjedhul saking rongipun akikirig buntut mungel thir, thir, rare wau boten anginten bilih punika, tengaranipun landhak anggusahi piyambakipun mandar pun rare matonggong kasengsem aningali pangigelipun pun landhak dados sulaya kalih an kawontenanipun pun landhak mahambeg sudiraharsa bondayuda tankeguh ingpringa,lajeng anubruk dhateng pun rare ambal-ambalan rahayunipun bengokipun rare anggening anedhi tulung,teka kapirenging padhusunan ing kiwa tengening ngriku, para tiyang kathah ingkang sami dhateng angentas pun rare saking babaya, rare pinanggih galasaran wah anandhang tatu kathah sanget antukipun mawi kagotong kilap ing salajengipun. Sampun wonten sawatawis wulan punika laminipun ing lepen tengah bawah kendhal ingkang piinuju aat kapangih wangkening tiyagn labet kaaniaya, katitikingkang kaaniaya wau tiyagn wasta pu Murta, saknging dhusun SEdayu,ing mangke saking limpading pambudi, punapa malih tan kendhat saha talatosing pamariksa, wadana ing truka sampun saged anyepeng para tiyang ingkang sami amejahipun Merta wau, sadaya sami anglempak dumunung wonten ing 1
dhusun Krampakan mandar lurah tuwin carikipun ing dhusun wau samikagepok ing pepejah wau. Inggih punika telakipun tiyagn satya sungkem dhteng kawoganipun cancut trangginas talatos gati tuwin titi ing pandamelan punika ingkang anuntuni dhateng karuhuran inggih punika pawitanipun para amba, ingkang sami aminta sihing gusti, sampun asring mendem ing wibawa, lajeng sanget rumengkuh dahteng bandara, kawekasanipun sok boten prayogi, tumerapipun dumateng anak ingih tan kawawi, dene para tiyagn tiyagn ingkang sami jejengku ing wibawa wau, inggih tangeh yen anarsoa labt sami kenging kaupamekaken tiyagn angemub sarehning kabetheng ing jawah, kendelipun jawah inggih angoncati. (kintunan). Madyun Tiyang kadengan ing salebeting kalepatan saged angoncati, wonten rondha wanci sonten sirep rare kadhatengan bedhangipun para maos ingkang sampun nate nonop wonten pakebonan sarta bilih kaentup ing nyamuk panggesaipun naming dipun usapi kemawon punika lajeng sami saged anggagas patrapipun ing panggihan wau..... hem..... suwawi sami ageget waja kemawon, Ing sadangonipun sami alulut sih, sadherekipun jaler, dhateng ingkang dumugi ing latar, amieng swaraning priya ing salebeting griya, lajeng kainjen ananging boten pramana, pramila lajeng menek ing payon kaebyak angegla.....adhuh tega sanget teka lajeng dipun elokaken prya sanalika angoncati saged uwal saking griya....... O inggih saiba gela cuwanipun, sareng pulisi dhateng tiyagn jaler sampun boten wonten kilap kadadosanipun Kintunan ==========\=============== Angresebi mitra ending rasawulan Dhuh kapasang yogi mitra ingkang tigas kawruyan, kapanggih wonten ing ngalun-alun metabarpun pustakaarti ngriki, e, jengandika badhe tinjo dhumateng wisma kula, mongga ta suwawi kendel ing ngriki rumiyin, jengandika badhe andangu dumugining ing lerkilen kidul wetan tengah, ngandhap nginggil punika kaleresan, ing gapura wonten kaji jagi masjid ageng, cobi kula pitaken. He, mas kaji jagi masjid, sampun dados panggalih, mitra kula rasawulan punika nyuwun saserepan lerkidul, kula nyuwun katrangan menggah masjid ageng punika majeng dhateng pundit. Wangsulanipun kaji, e, mask ok kados tamu sineh, yen sampeyan boten songgarunggi, pundit pundiya, masjid gih majeng ngetan, mila bilih ngajengaken masjid, inggih majeng mangilen, nolih mangiwa majeng mangidul nolih manengen majeng mangaler, wondening antawisipun ingkang dipun lenggahi punika ngandhap, ingkang kasunggi punika nginggil, mila ingkang kadamel saksi naming badanipun pyambak, kaanggep tengahing titingalan, saha papanthenganipung wawatesan, amargi kenging kapanjangaken ingkang ngantos langkung panjang, saha kenging karingkes ingkang ngantos langkung celak. Punika lo, nyi mitra Rasawulan, wangsulanpun mas kaji kados naming sawantahipun, awit padatan para kaji wau ingkang kaesthi naming temen kula aturi anggalih pyambak, mangke kula mistaken malih. Anyaru krami malih, ms kaji, kados ta ing Mekah kasebut pusering jagat punika kados pundit. Wangsulan kaji,lo, mas sampun dados pangggalih, rembag cara santri punika prayogi krana angsal yen sampeyan sampun saged nyatakaken nguningani piyambak dhateng Mekah, embok manawi saweg pitados, awit saking mempenging pagnandel, sampeyan lajeng boten saged andangu malh, saha boten badhe prasaja bilih dipun suwuni katrangan sabab pangungset sampun kasingset ingjajangit, mila rapet. Lo, lo, kok memet ngantos gemet tar, mas kaji, mongga ta nyi mitra Rasawulan wangsulanipun mas kaji kok wilet, kula pyambak dereng mudheng, malah koceng, nanging sarehning nyai mitra Rasawulan ingkang ada-ada, andangu tentu sampun kagungan kandhutan igkang raosipun kados wangsulanipun mas kaji wau, luwung kula dereng gadug, mila sumongga kesat-kesuting panggalih, saha inggah udhunipun lah, jawi yen kapethuk jaga pamiluta,ing ngriku saged kacondongan sabab nembe katulu pranadening kyai Ajar 2
Wintunsana, kados sarawungan bab punika, dalemipun celak kyai Dibyadimurti, mampira sowan mrika temtu boten kewran. Sarehning sampun kasamput dalu, sami andum basuki, kula pamit ngaso dhteng pondhokan. Endhang Pracimasana. =======\============= Punika sambetipun cariyos kaptin Mariyon Ingkang sampun kapacak kala kaping 23 wulan Dhesember 1886 De artine, kang tembung takuri, pamanggih nya kang para sarjana, yeku sona ing ngartine, dene panganggenipun sarta nuridahat nganehi, karkad wisinumpingan miwah ngangge kuluk kebak laring sawung miwah, bajunira tan mawi lengenan tuwin gulonya data nana. Mung nutupi ing jajanireki, ngangge sabuk anyangkelang tungkat miwah kalungan ginawe, sing balung minalaut bekta waos gamanireki, kaptin mariyon miwah, wong sapalwa gumun myat pangangge kang kadyeka, temah datan bangkit ngampet gujeng nanging, kinen del ken kewala. Tan sinapa wit wong palwa sami, data nana kang wrin basanira, tuwan kapitan mariyon sanget addrenging kalbu, yun uninga nyasanireki, nging tan akangsung warah, mangkana cinatur, wonten lit naming baita, tuwan Kroset anulya lumebet maring, kamarira kapita. Angunkabi buku-bukuneki, arta ngupaya Manawa ana, tembung ingkang memper karo, basanya wong puniku, nulya manggih buku kakalih, basa luta itelan, bugenwil kang tembung, nulya winaca Manawa, iku basanira nanging sang Tanuri, gebeg sarencangira. Mas Mutansah dereng ngertos sami nging dangu-dangu tuwan Kapitan sakedhik-kedhik mangertos saking pratikel naming, sonten janma kang sawlas sami, mantuk mring wismanira, Tanuri tan tumut akantun aneng ing palwa, awit dening wonten angkahnya awon mring, kaptin sarencangira.Arta ngupaya akal kang gampil denya arta ambegal giyota, lawan saisine kabeh, reh ta sedyanya ayun males pulih wit dening saking, panganiayanira, kaptin Srewileku,kang wus angrusak dhusunya, amejahi wong desa kang nikwilalis nanging tuwan kapitan. Tan andarbe sujana wit dening, datan uninga ing wartanira, mengggah ing nguni lampahe, tuwan Srewiledangu, tuwan kaptin nulya abukti, tanuritaning ngajak sigra tumut kembul abukti tan taha-taha, niskara kang dhinahar mring kaptin ugi, tanur itumut nedha. Tuwan Kaptin ngunjuk anggur nuli, sang tanuritumut ngunjuk uga, para matrus samya anon gumujeng sartanipun nuju tanggal ping catur mei, kaptin ngalih panggenan kang jangkar linabuh, ing plabuhan tengahira, niwesi lan tanuri sarencangneki, samya mantuk mring dharat. Nging ubaya tan antawis lami,s amya arsa wangsul marang palwa, samana tuwan mariyon tan sakeca neng ngriku, dahat susah mametnya warih, wreksa lan sanesira, marma palwanipun nuju tanggal ping sawelas wulan mei anulya ngalih nggen malih, labuh ing palabuhan. Elan apen kang tan pati tebih , penahira saking niwesilan nulya tuwan kaptin maryon mangakya matrusipun angulati kang pulo alit yun kinarya pondhokan tandangu pikantuk pulo alit wonten Lwahnya, sumawana kathah kakajenganeki, nulya karya pondhokan. Tuwin karya gerdhu myang panjagin pare king pulo punika ana, dharatan geng lan dhukuhe, tur kathah janmanipun tan adangu wonten murugi, praulit-alit samya, kathah janmanipun samya abekta lam-ulam anyihnani lamun arta anyukani, nulya tuwan kapitan. Anampeni klawane tya manis miwah den ajak minggah mring palwa, dupi wusing wanci sore, ingkang sapalih mantuk kang sapalih akantun sami, neng palwa lwir winginya, tanuri winuwus, amondhok aneng ing palwa, enjangira wonten malih prau prapti, kalih wlas kathahira. Mesi kathah janma jalu estri, samya ambekta lam ulam sagya, sadaya tan wonten ngangge, dadamel tuwin penthung, apan iku amertandhani, yawn sepen dwistha durnya, depanganggenipun prawanita kasim juga lan jaler nya ngangge kuluk kebak dening, lar sawung lawan naga. Mung pawestri ingkang dereng laki, atanapi kang taksih parawan angoreki swakemawon sadaya minanipun suing ken mring tuwan kapitin wong palwa samya nukar, paku tuwin punggung, janme kuda admawijah, pisukane ing driya awit sampun wrin menggah ing damelira. Janma dhusun wau amurugi, mring enggyanya ingkang pandhe palwa, minta kinaryaken golok tanapi colinipun epahira tan liya naming, warna mina punika, tanana lyanipun ugi kinaryaken sigra, janma dhusun wruh pangunya gaman becik dahat kasmaraning tyas. Sangsaya alami-lami,s angkin raket sih siniyan wong dhusun lan wong palyane, tuwan kaptin maryon dahat denya pitados marng, tanuri prawitanipun kadya ing ngandhap punika. Ingkang 3
sapisan tanuri, gadhah weak jalu juga, nembe lap warsa umure, utawi pitulas warsa, winawa mring baita, katur mring kaptin mariyun spadya kinarya rencang. Kaping tri wonten wong desi, malebet hating ing kamar, ing pasimpenan parabot neng ngriku amandung pedhang, den cepeng mring wong palwa, sinungken tanuri gupuh, nulya den trapi siasat. Titika punika yekti, nyinani raketing mitran nging ngindrani mahatmane, sring asring tanuri ngajak kapitan marang dharat nging kapitan taksih ngandhut ing tyas wancak driya dahat. Dereng karsa na wawani, katantun minggah mring dharat kapitan anggalih badhe, anggentosi tiyang layer, reh wus radi prawasa, pirembag lan litnanipun litnan Koset ngayubagya. REkala enjang tuwan Kaptin lawan tuwan Kroset Litnan mentar anumpak sampane, bekta saradhadhu miwah, satambur mider marnag, pinggirpasisir sadarum kaptin mical desa-desa. Ingkang kalangkungan sami, pasisir saurutira, gunggung kalih dsa kehe, sami kathah janmanira, ing sajuganing desa, tan kirang saking tri atus utawi catur tus janma. Kapitan sarencangneki, amingah dhateng dharatan mlebet mring dhusun-dhusune, wong dhusun dahat ajrihnya, jaler estri prasamya, umpetan mring wana mlayu, anilar ing wismanira. Takuri taksih tut wuri,kaptin taken ngendi wana, kang kathah wraksanya gedhe, badhe karya tiyang layer, takuri asung tedah, ing sajuganing wanagung, kang sing ngriku datan tebah. Gya kaptin sarencangneki, anjujuk ing ngriku samya, ses tu ing ngriku panakeh, wreksa kang ageng kalawan sae-sae sartanya, kaptin aparentah gupuh, mring soldhadhu negor wreksa.Soldhat gya tumadang sami, ingkang sapalih ambabad galgah tuwin kakayon ingkang alit-alit samya, karya margi pamrihnya gampila pambektanipun wreksa badhe tiyagn layer. Kaptin aparentah malih karya pondhok tri panggenan ingkang sajuga prenahe, pulo moturao gyanya, badhe pondhokanira, wong roga lan dhkteripun sajuga tuwin pandhenya. Karya pakuwengku tuwin badhe tiyagn ingkang layer, sajuga parek prenahe, pasisir badhe panggenan saradhadhu kang jaga, juga malih eggyanipun pare king panggenanira. Sagung kang para kalaci, myang soldhadhu sawatara, ingkang sami anenegor, wreksa badhe tiyagn layer, deta ingkang pondhokan kang neng pulo motura, sarta ingkang parek wana. Kadwi samya den jageni, saradhdhu ngalih welas katindhihan ing upasire, sajuga risampunira, paparentah kadyeka, nulya kapitan awangsul mring palwa lan tuwan litnan. Siraketireng kakalih, temahan pramatrus dadya, sampun tan ngadnhut kuwatos Sabenara samya dolan sarengan lan wong desa, wonten ingkang ambuburu, tuwin nyanjata mring wana. Kalamun nuju amanggih, narmada ageng anulya, matrus matrus dipun gendhong, dene wong desa kancanya, kuneng tuwan kapitan mariyon sangsaya dangu, sangsaya raket kalintang. Nirbabar pisan panggalih, sujana marang wong desa, temah kapitan mariyon asring-asring angandika, mring para matrusira,lamun kakaring mring dhusun tan susah bekta gagaman. Tan wonten kang nguwatosi, wit tiyang dhusun sadaya, wus kadya rencange dhewe, nging litnan krosetan rembag taksih ngandhut wiwaha, wit wus asring maos buku, lelampahan Abeltasman. Taksi wonten sambetipun. SAstragiyuh. =============\================ Sambetipun cariyos Banjaransari. Langkung denya sungkawa sang aji,lami datan miyos langkung renteng kemengan galihe, wit sanata supena ing ratri, pinaring dewadi, maryem langkung bagus. Hyang pramesthi guru kang peparing, mariyem sajodho,langkung pelag awig pakiryane, sawungunira srinarapati, tansah gung kaeksi, gumantung jejantung. Linalilalitan bangkit lali, mariyem katongton dadya nata tan dhahar lan sare, enjang sanata miyos tinangkil pepak prabupati,miwah punggawa gung. Kyana patih sumaos ing ngarsi, sang nata ling nya lon bapa patiyh ulat tan age, maryem ingkang kepi jeneng mami, manira ing ratri, ing pangrasa sinung. Maryem sapasang bagus ing warni, tuhu yen kinaot hyang pramesthi Guru paparinge, pan minongka pusakeng nagari, ing saturun mami, kang umadeg ratu. Sakabehe mariyem ulati, yen ana kang condhong, babandhangan saka sabrang kabeh, bapa sira away mulih mulihm jambul wanen kongsi, yen nora katemu. Miwah cekoh regoh away mulih, poma wekasing ngong, kyana patih sandika ature, sampun jengkar nata manjing puri, wau nindya mantra,langkung sru wulangun. Ing samarga waspanira mijil sarwi mirong dodot prapteng wisma alon andikane, mring kang garwa miwah para siwi, dhuh kaki lan nyai, mau sang aprabu. Gadhuh ing sun kinen angulati,mariyem sajodho, srinarendra ing ratri asare, jro supena hyang pramesthi paring, mariyem kakalih, sun kinen angluru. Tan kalilan manira umulih, kongsi cekoh regoh, ambul 4
wanen yen tan antuk gawe, dhuh suteng sun baya kanjeng gusti, wus bosen mring mami, ngendi ana iku. Jro supena kinen angulati, karsane sang katong, wus sedhenge kaki ing sun kiye, anglabuhi panjenengan aji, tan kewranig galih, tan bodho sang prabu.Sun wus tuwa sedhenge gumingsir, rambut wus warna ro, ireng putih iku pasemone, kinen yatna sampurnaning pati, kang garwalan siwi, sru denira muwun. Prabu sangkan matur ing sudarmi, sayogi ngupados babandhangan mariyem sakehe, bokmanawi pinujweng panggalih, kang rama ling nya ris dudu karsanipun. Iya coba lah sira ulati, unjuk na sang katong, ingsun arsa mring pasarehane,luluhur mu nunuwun dewadi, lan ibumu nyai, miluwa maringsun.Wus pamitan gya kesah kyapatih, sing wisma wus lolos lawan garwani sato midherek nulya mujung karukuban kalih, mring dganing kaki, ngastaneng luluhur.Wau prabu sang kan wus milihi, mariyem kang kaot den turaken mring pura sakehe, datan wonten kang nujweng panggalih, ing ngalami-lami, neng na kang winus. Prabu sang kandalu den pripeni,kang rama karongron rawuh tuwin arum andikane, eh suteng sun manira wus olih, sihira dewadi, pamundhuting prabu. Maryem sapasang pelaging warni ingggal sira tinjo, mring doning sun nuli aturake, maryem maring gusti sribupati, kagyat tangi guling, mentar gupuh-gupuh. Prapta doning sarekang sudarmi, gya ambuka kobnong, langkung kagyat yayahg lan rename, sami musna tanana kaeksi,mung mriyem kakalih, punika kadulu. Langkung bagus awiging pakarti, mariyem wetu loh mili celak doning susumbune, prabu sangkan panglociteng ati,jeng rama sarimbit iki dadinipun. Langkung denya udrasa ngrungkebi, mring mariyem karo,lara-lara wau sasambate, sigra mantuk umatur sang aji, yen rama lan ibi, ing warna wus santun. Warni maryem tu endah kaeksi, denya matur katong, sarwi muwun sang nata delinge, narima atakdiring dewadi, iya wus piinasthi, sibapa ing besuk. Yekti dadipikukuh ing nagri, pusakaning katong, lah dening ggal gawanen marene, kurmatana kang pantes samargi, sang nata wus nuding, para punggawa gung, Sabusana pameran acanthi, prabu sangan bodhol wus kabekta mariyem lampahe, winotan dhuginarbeg samargi, gamelan ngrarangin sami ting jalegur. Jejel pipit janma aningali, jalu miwah wadon rare kathah rantap-rantap rentep usreg gumrah sajroning nagari, angungun tan sipi, sidike sang prabu. Dene patih sagarwane dadi, mariyem sajodho, prabu sangkan wus tinetepake, dadya patih gentosi sudarmi wau sribupati, kanthi sukeng kalbu. Nengena wau sang prabu,w us lamijumeneng aji, panjenengan sampun werda, yen mungguh surya wus lingsir, putra radian arya Bangah, yeku pangeran dipati. Gumantya jumeneng ratu, aneng ing Galuh nagari, sumulih maring sudarma,s ang nata Banjaransari,w us gumingsir mangunbrata, aneng sarengganing wukir. Nata taruna jujuluk sri Basapalanarpati,langkung sakti mondra guna,keringan satanah jawi, tanapi nagari sabrang, samya sumuyud lestari. Nahanta wau winuwus wonten pandhita linuwih, langkung denya kinawasa, tan kewran ing ngagal rempit resi bala srewu nama, wus lama kapengin lalis. ASring denira angglundhung, sangking sapucaking wukir, dhawah marng jurang parang, nanging tambang kit ngemasi, langkung denira sungkawa, wau kapyarsa sang dewi, Ratu pagedhongan sampun matur ing rama narpati, sang prabu Banjaransekar, ing karsayun anedhaki,kang putra tumut ing wuntat samana wus prapteng wukir. Gupuh denir aamethuk sang dwija gya mangastuti, sumongga katuran lenggah, dhuh gusti srinarapati, ses tube Jaka Mayangan karawuhan marnag gusti. Sasat jawata tumurun palimarma maring dasih, sawusnya tata alenggah,s ang dwija sasegah nuli, awarni kunir satapas lawan rahaneng jro takir. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 11 Kemis Wage kaping 21 Jumadilakir Be, 1816, utawikaping 17 Maret 1887 Kula ingkang anandhani ing ngandhappunika sami anyuwun dhumateng para ruhur tuwin para prayantun ingkang sami kula aturi kalowonganipun pangecaping srat paramabasa, kalowongan wau mugi enggal kaparingna wangsul kawedalnaing poskemawon sarana kendhit mawi segel prangko ngalih sen manawi kaparingaken wangsul mawi kanthonganyen boten mawi bayar punika ingkang tampi tamtu bayar kalih kethip yen ingkang amaringaken wangsul ingakng ambayar waragadipun punika bayaranipun naming sakethip ing wasana pangajeng-ajeng kula, mugi kathah ingkang kasa tumbas serat wau. VOGEL VAN DER HEIJDE & CO Surakarta Onggadikrama tiyagn kuli ing dhusun Kutu (SUkaarja) kala ing dinten Senen ingkang kapengker punika kinten wanci jam 4 sonten nedhengipun jawah ariwis-riwis ing salebeting griyanipun Onggadikrama wau kalebetan baledhek naming wilujeng boten ngantos adamel sangsaraning tiyang, wondene ingkang dipun samber sarta temahanipun dados risak naming waos ligan iingkang tumlawung wonten patangaring, punika pun tosan katingal geseng sarta landheyanipun pecah, wedalipun baledhek saking salebeting griya anyampar pangingwit kuweni ngantos tatas rumentah ing siti, nalika samanten wau Onggadikrama jaler ugi panuju wonten salebeting griya, naming rumaosipun boten wonten wuwujudan ingkng kasat mata kajawi saderengipun baledhek mungel salebeting griya katingal peteng, dupi wonten wujud ingkang cumlorot sangking siti menginggil sareng kaliyan swara ingkang jumebles wau. Kintunan. ===========\=========== Sampun katawis sanget bilih waos wau anulak dhateng dayanipun baledheg inggih prayogi sanget bilih kapasang wonten ing salebetipun griya, anangng ingkang ragi tebih kaliyan panggenan ingkang jolokaning tiyang kalempakan, uwit gandri ingkang tuwuh bawah ing sesela punika inggih makaten inggih kadunungan daya ingkang anulak dayaning baledheg. Jurungarang. =====\======= Klathen Salowongipun pangulu pradata, ing kabupaten ingkang sami darbe panyuwun teka kathah sanget bawah klathen langkung sangking sakawan.1 martadimeja, punika anakipun pangulu ingkang ngajal nanging sadangunipun anglampahi padamelan maksiyat thok utawi ageng seretipun.2 cariysipun nama Kaji Bubakar, wujudipun inggih gundhul naming tanpa nglampahi ibadah, karemenanipun naming pei, tuwin kowah kertu lima, 3: Iman Raji, kaum malinjon asli ngayogya, malah sampun kersek kenging prakawis awit saking kathah akalipun ingakng kirang prayogi, 4.Kaji Muhkamat pangulu dhestrik jatinom kacriyos apil Koran nanging muthakil sanget tur sakit maripat namugn sugih arta, mila mawi angrengga ruruba, 5: kaji Saleh, punika kaji saleh, ingkang sadangunipun sampun anglampahi, dados wakil pasamuwaning pradata kabupaten saupami punika ingkang kapisudha dados pangulu pradata, manawi boten bebadho jalaran anggenipun nglampeni pandamelan sampun lami, sarta tyangipun temen karan Allah. Mila ingkang mekaten wau, wonten na panggalhaning ingakng bupati, amurih tentreming bawah, jalaran patrap parentahipun pangulu ingkang ngajal saklangkung anggening dak utawi rusiya dhateng para alit ingkang sami gadhah ngudur salakirabi, sumongga, alamhualam. Kintunan. ===========\================ Pawartos warni-warni Prayantun pulisi ingkang ambawahaken dhusun gadhing wewengkoning Pacitan sampun saged anyepeng benggoling durjana saha ingkang sampun anandhagn kalepatan ageng, anemaha dhateng raja pejah, sampun kalampahan nem tau npunika, durjana wau inggih sampun kacepeng ananging saged oncat ing sadangonipun oncat wau lalampahanipun 1
anggigirisi sanget pramila ing mangke kacepengipun wau, tamtu saged amangsulaken tentremipun ing padhusunan. Ing Surabaya wonten tiyagn amandugn peksi dara, kadengan kacepeng saha nutnen kaulungaken dhateng konca opasingkang amarengi rondha,pandung wau kakalungan pusara kairingaken pun opas badhe kaladosaken dhateng ing parentah. Wonten ing margi kapranggul tiyagn sade dawegan kaandheg awadipun pun pandung badhe tumbas daweganipun sareng dawegan sampun dipun parasi, lading dipun selehaken dawegan kaulungaken lading wau nunten kacandhak dhateng pn pandung, ingkang lajeng dipun tamakaken dhateng pun opas opas aminglar lajegn malaejeng dhateng griya pajagen anabuh kenthongan tinitir, boten antawis dangu kathah tiyagn sami amedal asikep dadamel ananging pun pandugn boten arsa angoncati, anolih dhateng sarira pribadi sampun tega dhateng kadonyan amapan manengku lajeng lading katamakaken ing watengipun piyambak boten dangu pun pandung angemasi. Ing mangke tiyng ing tanah Selong, sami kayungyun ananem kinah, amargi kala taun 1874 wonten tiyagn bongsa Inggris ingkang panggaotanipun angupakara pategilan kala samanten tanemanipun kopi sami risak kamongsa ama tikur amugn tanemanipun kinah ingkang mulus amila sadaya pategilanipun sami katanemankinah, sareng kinah wau sampun umur 8 taun kaklethekan kulitipun ing dalem taneman sabau saged medal angsal-angsalanipun 15000 pon kinah, manawi saponipun saged pajegn sarupiyah kamawon mongka terkadhanglangkah saking sarupiyah, amila tiyagn ing tanah ngriku ing mangke sami sengkut anggening nanem kinah. Ing serat kabar Batawi anyariyosaken kathah para tiyanginakng ngyektosi, bilih para rare ignkang sinau wonten pamulangan jawi Afdheleng,kenging kaanggep sakedhik pigunanipun bilih boten kapranata kados ing ngandhap punika. Sadhengah-dhengah pamulangan kedah kadekekan pasiten ignkang wiyar, sarta ginadhuhan prabot kangge angolah sabin kangge tatanen para gurunipun sami predi sinau kawruh amulasara siti, saben dinten para muridipun kaprediya anggarap pasiten sarana kawejang ing kawruh wau, ing dalem tigang jamlajeng kawulang dhateng pamulangan kapredi maosa panunggilanipun upami pamedaling pasiten wau sampun mangsanipun angundhuh, lajeng kasade, papajenganipun kabagi kalih, ingkang sabagiyan kadumaken guru saha para murid ingkang sabagiyan dados asilipun kanjeng gupremen kadamel waragadipun pamulangan bilih makaten ingkang tamtu badhe saged maedahi kathah, amargi para murid wau kathah pikantukipun sapisan saged angsal kawruh, kaping kalih kaejegan watak-wantunipun amongtani, sanadyan para bapa biyungipun rare wau ingkang tamtu wewah dhangan. Sampun tetela karaharjannig nagaripunika saking mirah sandhang tuwin tedha, amargi ing, ing pundiya, tiyang kaluwen punika asring anggampilaken tumuwuh ing budi culika, kados ing kampong jagalan Surabaya, wonten rare barang jemblung, malebet ing griyaning tiyang, nalika punika ingkang gadhah griya nuju olah-olah wonten pawon sadangonipun brambung ingkang gadhah griya bote graita, temahan pun Jemblung, matah kancanipun kapurih malajengaken memeyan sareng ingkang gadhah griya medal memeyan sepen ingkang barang jemblung kapitakenan amungaken boten sumerep temahan lajegn tanpa lari. 5 Kanjeng tuwan ingkang wicaksana Litnan Jendral Senapatining Balatontra ing Indhiya Nederlan sampun asaos unjuk ing sri paduka kanjeng tuwan Besar,kaparenga: putra dalemkanjeng pangeran Arya Prabuningrat kaangkat dados kapitan ajudan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan. Asih tuwin setyatuhunipun tiyang estri dhumateng lakinipun. Ing nagari Bulgari wonten jurungarang ingakng kedah kacepeng saha lajeng kakunjara, awit sampun purun-purun anyanyampah parentah ing nagari, saha sadangunipun nagari bulgari retu, punika ambaluhi lampahipun para alit ingkang sami umadeg kraman sareng utusanipun nagari dumugi ing griyanipun lajeng kapethukaken ingkang estri angranggep riwolder, ingkang kaethungaken para utusan wau, cekakipun utusan wau sami mundur, wangsulipun acanthi prajurit ananging konten tuwin jandhelaning griyanipun sampun sami dipun tetegi, tiyang estri wau wonten ing loteng amandhi sanja, ta sareng prajurit anyelaki griya, badhe angredopaksa bikakipun konten tuwin jandhela, punika lajeng katamanan ing piseripun sanjata, tranginas patitis tandangipun estri wau, dene ingkang angiseni sanjata ingkang jaler, 2
sarwi amping-ampingan pipi konten kacihna ing ajrih mirisipun ngantos saged angsal pepejah sakawan tatatu inggih ugi sakawan dangu-dangu konten saged menga, kaesuk ing prajurit pejahipun jaler estri, sami dipun pedhangi prajurit wau dados kacepengipun sami pejah ing kalih-kalihipun. Anyuwun Genahipun. Kula punika saweg jojo-jojo badhe dados santri, maos kitab amanggih tetembungan makaten: Mukjijat Istijrat tuwin kramat punika kula narethek taken-taken sampun angsal werdi tuwin wijangipun ananging saking sanjangipun ingkang sami amerdeni tembung wau, manawi taksih wonten satunggal tembung ingkang cewet inggih punika ingkang tumrap dhateng ngulama, enget kula tembung wau bilih boten lepat manguthah, teka wonten ingkang mestani lepat manawi kula tandukaken dhateng lampah-lampah saha ing kawontenanipun saking pamanggih kula kados kados sampun leres manawi pancen lepat mugi wotnena ingkang karsa nedahaken wardi, wijanging tumandukipun dhumateng para ngulama. Gabudan kaping 21 Jumadilakir, ing Ijratunbabisam tinengeran Karya ruhur gunaning rat. Pun Ngabdulkaer. =========\========== Babatipun nagri Prasman kala Prang kalayan Dhitslan taun 1870. Rarasing kang sarkara ginupit nuju ri sukra manis ping astha, jumadilakir taun Be, kunthara windunipun obah ing sun ngesthi basuki, mangun carita tama, Eropah prajagung, tembung Mlayu pametira, mangkya rinrah linuruh linuri-luri, jinarwakaken ing krama. Madya kawuryaning kramaniti, tinrap sinawung sekar macapat cepet rinenggeng kandhane, sang prabu Napoliyun kaping tiga ing Prasman nagri subageng tribuwana, prakosa dibyanung, winong wong karatonira, angluwihi ambeg widagdeng ngajurit tan ana tumimbanga. Kasudiran dibya surasekti, santoseng tyas tur jayeng buwana, kusut para ratu kabe, jembar kuncaranipun kalokengrat prasman nagari, ratu Bala bacingah, myang sanjatanipun maryem palwa prang sudibya, wadya liyan bongsa prakoseg ngajurit tur Kisep Irlansoap. Bongsa sepa ing cemeng kang warni, anawadya kang busananira, surban sacarane dhewe, pantes lan nagrinipun praja Prasman ing kitha Prankrik sarwendah kuncareng lyan cahyaning prajagung, kaetha kang tutuwuhan sarwa edi yen tinon amilangeni, pantes lan puranira.Tuhu pelag lengleng kaumeksi, kasunar wanda mlirdiwangkara, nengsem ken uparenggane, kocapa sang aprabu, Napoliyun kang kaping Katri (III), dupi miyarsa warta, ing sasurutipun ing Sepanyol srinarendra, Isabilah wartayun jumeneng aji, pangran laladan dhitslan. Dumunung Ohensoleren nagri jeng pangram Leyopol Pangran sang nata langkugn dukane, mangkana ciptanipun yen Leyopol jumeneng aji,s epanyol yekti benjang, abanjeng kinukut rineh marng praja Dhitslan lah saiba santosaning Prisen nagri, yekti anggepuk Prasman. Dadya nglalanangi jayeng jurit srinarendra marsudining sedya, hya dumadi wahanane, nging kawekening kalbu, warta gumyah tan antuk yekti, paran sarananira, pangrekaning putus tatasa kang kongsi tuntas srinarendra gya nimbali senapti,minister praja Prasman. Pinrih ing rap dayaning piranti, mrih luwaring legging tyas narendra, ang santosa sauwuse, para mangggaleng kewuh, dupi antuk dhawuh ing sang sri, mrih sarananing sedya, tan samaring tanduk tindaking pangrekadaya,kawarna apara minister asami, mardaweng trap mangkana. Animbali kang para redhaksi, juru ngarang pustakaning warta, warata sinanjar kabeh, pinrih ngarng angruruh, lalakoning Sepanyol nagri, kang remit lamat lamat kaleksanan sampun kapacak pustaka warta, kadyeki wedharing kintaka pinarni, pawarta kang pangrudah. Pan mangkana bubukanign tulis mangkyarsoreg titimbuling sabab ruhara geng darunane, warta ingkang linuruh, rarawatan nanging samangkin wus pasthi kaleksanan pangrant kang jujuluk Leyopol laladan dhitslan kan gmengkoni praja Ohensolren mangkin tampi mangkutha raja. Jumeneng neng Sepanyol nagari, Marsehalaprin manggalaning praja, Sepanyol kang nampakake, dene santosanipun kabantonan dhistslan narpati, marma dhitslan mangkana, sedyane ing besuk Sepanyol arsa kabawah, titi tamat gumyah ingpustaka warti, metabar monca praja. Kawuwusa ing nagari Barlin nenggih laladaning praja dhitslan juru ngarng sakabe, ngarang pawartinipun ingkang mijil ing nagri Barlin surasaning kintaka, ngruwat kang kasebut pustakawartiing Prasman jen gpangeran Leyopol yun dadya aji, Sepanyol langkung dora. Praja Dhitslan tan wotnen pawarti, srinarendra ing nagari Dhitslan tanwrin 3
purwa wasenane, pangram Leyopol tuhu, lan sang nata tan kadang wargi, miwah datan kabawah,nir mupangatipun srinarendra bantonana, malah pangram Leyopol kadangnya sang sri, Napoliyun ing Prasman. Lan sang nata yekti stya budi, sudarmane Leyopol pangeran ing nguni mimitran sae, setya budi sarujuk marmarinya jeng Prameswari, yun dhaup lan arinya,jeng pangram puniku, layak tamtuning pawarta, lamun nyata Leyopol jumeneng aji,s ayekti praja Prasman. Taksih wonten sambetipun. Sambetipun cariyos Banjaransari Godhonging keji tinumpuk kabekta juga pawestri, endhang mawi binusanan sang dwija maturing aji, dhuh gusti sasegah amba, sawontenipun wong wukir. Taruning keji puniku, langkung renyah langkung gampil kinarya lalab lalaban sang prabu Banjaransari, langkung denira bramatya, jajabang mawi ngawengis.pasuryan malatu-latu, kumedut pardoning lathi, sigra anarik curiga, pandhita dipun larihi, jaja trus prapteng walikat. Kunarpa musna tumuli. Sang prabu anulya kondur, laju maring dalem puri, tutuwi marign kang putra, Basapala sribupati, kagyat manembah ing rama, sawunya tata alinggih. Ratu pagedhongan matur,paranign kasa ramaji,niaya dtanpadosa, pun ajar tuwan pejahi, sang prabu Banjaransekar, lah kawruhanira nini.Si ajar tyase tan tulus denira mamangunteki, ciptayun jumeneng nata, dhasar kapengin ngemasi tan bias karya wekasan marma manira telasi. Yekti dadya dukanipun dhapur maguru ing mami, tapane during sampurna,jalaran saka ing mami, kang nuntun maring kamuksan dene sukane tyas mami. Si ajar karya pupucuk asung pasemoning mami,nocogi wejanging kuna, para luluhurmu nini, marma si ajar sugata, maring sun taruning keji. Nguni asale sing gunung, tinular maring nagari, sabaang atos minamah, kaya ta gelas lan beling, yen winor keji anulya, remuk ajur dadi gampil. Pamriye si ajar iku, panjenengan nata benjing, kaselan wijil sing ngarga, sapa karti lawan gampil besuk ana trah manira, ing pajajaran narpati. Myarsa lamun anawiku, ing wukir kalangkung sidik titise mau siajar, ingkang manira pateni, nata pajajaran arsa, ngyakteni ponang wewasi. Ing ngandikan sang aprabu dupya jar sumiweng ngarsi, nata karya pagujengan klangenane kang sawiji, rinewarewa yen wawrat tinuduhaken sang resi. Kinen mas tani ing besuk klangenan denya garbini, mijil estri apa priya, siajar matur sang aji, wetengane mijil priya, sang nata ngandika aris. Eh si Ajar nora wurus yektine nora garbini, ujare sira waspada, wruh sadurunge dumadi, si ajar alon turira, saestu lamun garbini. Kinen amariksa gupuh, klangenan sida garbini, langkugn dukane sang nata, ajar kinen anelasi, anitis mring wawetengan laire kang jabang bayi. Binuwang marnag jro ranu, ing kandhaga den wadhahi, pinupu maring sujanma, diwasa suwiteng aji, aran dyan Siyungwanara, jumeneng nata genteni. Maring Pajajaran besuk putra pangeran dipati, nulya kengser amangetan jumeneng ing Majapait sigra denya bondayuda, siyungwanara sor titih. Nungkul mring prabu susuruh, depa semone siresi, anyuguh kunir satapas besuk pajeging janma lit kang katuring ratunira, kabeh samya warna rugmi. Ing sapungkur pungkuring sun ing tanah jawa puniki, tan ana kendele aprang, padha rebutan nagari, marma sun sinuguh erah, satakir akarya kingkin. Kathah janma ingkang lalis pepti tanpa wilangan sadhela anamendhane, lamun salin panjenengan kang sami madeg nata, nulya malih aprang pupuh, aneng sajronig kurrungan.benjang sinalin agami, iya sangking tanah Arab anut maring sarengate, iya mring nabi Mukamad anulyan wong dagang, sangking sabrang wijilipun ngemek emek maring nata. Saya lama saya sugih, aprakoswa bandhu-bondha, jawa bangkulon enggone sring tutulung mring narendra,kang kasor binantonan saya keh peparingipun antuk bumi antuk brana. Juragan sangsaya lami, angrebda rosa kalintang,kalamun anak repe, ayun jkumeneng narendra, annuli karusakan saya apes yudanipun salamiira mangkana.Nulya perangan malih, padha sadulur rebutan kaliwat nasak nagrine, marma sun sinuguh endhang, benjang airing jaman wanodya minongka kakung, akeh padha nunggang jaran. Wong lanang kaya pawestri, nunggnag tandhu lan jempana, nulya ratu katepeng, naming saumuring jarak nulimalih ginentyan kang duwe wawarisipun tansah denya bondayuda. Nulya karsanign hyang widi, akarya sasongka kembar, puniku wiwiten teme, eca tyasireng kawula, tetep anambut karya, tetaen prasamya tulus tanana winalang driya. Rehning jamane wus akir, tan anteping sujanma, 4
padha panggoroh wantabeh, kang kalaku dora cara, miwah ambegniyaya, wong becik padha kapungkur, wong kendel kabuntel samya.Wong temen datan pakardi, akeh kang kadang kokonang, singa kang luhur drajate,puniku rinengkuh wongsa, nadyan sanak kadanga, kang apes nora den aku, wong cilik angreh bendara. Dene terah ing narpati, kweh kang padha sudrapapa, sampun kawalik jamane, ing warta nora pinanjang, mungpinugut samatra, ingkang wonten parlunipun anenggih kanang mangripta. Pangindhung ing panaragi, rahadyan padmadipura, gita inguni pamete, sangking serat aji saka, nanging kang taksih jarwa,pinandara ig kikidung,kanthi lawan nget-engetan. Babone wus ical lami, marma galaping carita, dipun agung aksamane, kathahingkang winuwuhan memetsing salasilah, wus titipangriptanipun kang serat banjaransekar. Tamat. 5
Ongka 12 Setu Pon kaping 1 Rejep Be, 1816 utawi kaping 26 Maret 1887 Pawartos kawat Kaangkat dados bupati ing kitha Kadhiri rahaden Mas Panji Jayakusuma, wadana ing Warujayeng, menggah sesebutaning pangkat tumenggung Kaangkat dados patih ing kitha PUrwareja:Rahaden Wijayakusuma wadana ing Lowano. Surakarta Kala malem Slasa angrinakaken tanggal kaping 23 Maret 1887 kinten tabuh 2, dalu griyanipun Kasan Iman panglawe ing dhusun Klenthen destrik Kathithang (Kartasura) kalebetan durjana kecu, kenging barang warni-warni, sanalika panewu panggenging dhistrik kathithang tampi lapuran agancang lumampah dhateng dhusun wau, acanthi mantra miwah demang dhistrik alajeng ambudi nalar nalar ignkang mamrih saged angsal katrangan sakedhap angsal katrangan alajeng nyepeng durjananipun 2 iji, ingkng 1 griya ing dhusun Nglungge, tongga dhusun Kentheng, sarta taksih ahlenipun kasan Iman piyambak sarta angsal tambah malih nyepeng dhateng Kampugn Nglawiyang, kocapa prayagung wakiling bupati tampi lapuring dhistrik sanalika lajeng pangaktan pa angentosi punggawa, jajAbang mawinga- winga, esthining manah sageda sanalika angsal titik karsa nyalirani piyambak dupi dhateng panggenan pun druhaka sampun kapikut saiba leganing panggalihipun tanon (kintunan). --------=\\\\\\\\= Ing pangajeng-ajeng kula priyantun pulisiingkang sami gadhah bek sampunngantos anguciwani ing tindakipun liripun makaten saged anyepeng tiyang tanpa cihna, warninipun makaten wau panyepengipun tiyang, pancen kirang pramana mandar saesmper namugn kadamel angarem-arem dukanipun para ageng, kados kados bilih dipun timbang abdi dalempulisi pancen ageng piyambak tatanggelanipun Jurungarang. Ing mangke nagari ngriki wonten dhokter maripat ingakng ugi sampun kacihna kawruhipun pinunjul mandar sampun kathahpara konca kula tiyagn alit inkang sami dipun pitulungi andadosaken waluyanipun dhokter wau ambegipun pancens areh, sasolah bawawnipun alus inggih punika ingkang mangresepaken takebipun dhumateng para ruhur, bilih wonten ignakng badhe amanggihi dhokter wau, tamtu kapanggihipun inggih punika,manawi enjing wanci jam pitudumugi jam wolu, yen sonten wancijam sakawan dumugi jam gangsal sapnka taksih mondhok ing losemen Selir. Camboran Namung supados kasumerepan dhateng para amongweka, kangge pangenget-enget manawi tiyang ingkang kirang titi pangemongipun rare punika tamtu ambebayani. Anembe punika ing dhusun TEnggumung (Surabaya) wontenpawestri gadhah anakjaler wanci kalih tengah taun satunggal dinten rare wau kaumbar ing pakebonan katilar byangipun sasanjan dhateng tongga ingkang celak ing griyanipun wasana rare wau kacemplung ing kalen sanadyan sampun kalelep ing toya, ananging dumadakan dereng dhawah ing pasthi, rare punika medal akalipun grayah-grayah nyandhak oyot ing kajeng gayam lajegn saget anengelaken sirahipun sareng byang bayek angengeti anakipun agagancangan anuweni anak dhateng kebon ing nrgiku sampun pinanggih sepen tanpa saronta byang bayek saha semahipun geger pupuyengan amadosi ingpundi prenahing anakipun sampun pinanggih ngamplok gondhelan oyod sareng kaentas saking dangunipun anggening kakum ngantos meh kamikengkelen amila para ignkag sami jinurung angengetana sampun dupeh sawek dumrundung nun. Kacariyos ing tanah Ruslan (Asiya Sisih ler) wonten pasiten ingakng wonten pelikanipun medal jene, saben siti kadhudhuk satunggal ton pinanggih jene regi f 36.000 rupiyah, saibata badhe kauntunganpunapa ingkang dipun padosi. Camboran 1
Dhumawah ing kabegyan utawi kasangsaran punika ingkang tamtu tanpa pilih margi, amila asring boten kanyana, kados upas ingkang anenggani kuli garap wradinan bawah dhistrik Tongas Prabalingga, dhumawah ing kasangsaran jalaranmakaten, panggaraping waradinan Tongas sarehning kirang alus lajeng kawaradin sarana slender, ananging sarehning slender kirang awrat dados taksih kumAbang, mila kedah dipun tumpaki ing tiyang, upas kuli ugi tumut wasana boten watawis dangu ign sacelaking lembu geret slender, wonten dhuhkar lumampah, kusiripun ngungelaken sambuk sapi kaget lajegn jola, upas dhawah saking slender, wonten dhuhkar lumampah, kusiripun ngungelaken sambuk sapi kaget lajegn jola,upas dhawah saking slender, kasrempet sukunipun o inggih sakalangkugn sangsara, sanadyan boten anemahi tiwas ananging satengah pejah, milalajeng kapulasara wonten ing griya sakit. Sampun sawatawis sakawan utawi nem dalu, para tiyagn ing dhusun Jemetha, Surabaya, sami tanpa tilem amargi ing dhusun ngriku kaambah ing durjana, sandyan kenging kaupamekaken nawon kambu, kathahing durjana, ewadene tiyang sadhusun tanpa wonten ingakng kaecalan punapa-punapa, inggih punika kenging dayanipun para tiyagn ing dhusun ngriku, sami traginas rumeksanigi wewengkonipun lah punika cihnanipun tiyang ingkang anyungkemi dhawahipun nagari, arumeksa tatatentreming praja, prayogi sanget para among praja anelada. Ing mangke ing pamireng kula lot loterei yatra, ingkang kasade dening para ingkang nguwasani piyambak sampun telas menggah ing sanesipun ingakng sami angeberaken punika panyadenipun ngantos argi 12 ½ dumugi 15 rupiyah. =========\============== Pangalembana Ing nalika tanggal kaping 8 Pebruwari 1887 kula sampun katamuwan tiyang bongsa Malaejng satunggil dhatengipun mawi kairid ing tiyang jawi, saemper kados dene rencangipun tuwan tuwan walandi, ngangge calana pethak rasukan cemeng mawi tepen abrit ing jangganipun kasukanan tondha gambaripun salompret. Ingkang nembe dhateng lajeng kla uluki salam sasampuning kula uluk salam sarta asuka pambage, lajeng kula ajak lenggah sarehning kula katemben tepang dhateng ingkang nembe prapti, kula apitaken menggah nama tuwin pinangkanipun ingkang nembe dhateng amangsuli wacana manis katawisa rehing semu, pasaja ing nama apeparab pun Abang Suluh Pengajar, tiyang asli saking nagariPrabalingga. Sareng kula dipun jarwani ingkang samanen kula apitaken malih pun punapa ingakng sinedya anggenipun dhateng pinanggih ingkula punika pun Abang amangsuli wacana alus sarta dhemes aluwes ing tanduk katawis tiyagn alus ing budi, tur besus ing sastra, menggah ingakng sinedya ing kapti gatosipun pinanggih ing kula punika, naming badhe ngajak tepang pawong sanak akaliyan kula, sageda raket rumaket saekakapti. Sareng kula miring pamintanipun ingkang makaten wau, ing batos kula semu nyenyampahi, punapa dene kirang pitados mila kula gadhah pamanah ingkang makaten awit ingkang sapisan kula saweg nembe punika tepang dhateng pun Abang, ingkang kaping kalih, kla dereng sumerep setya tuwin pambekanipun ananging ingkang makaten wau, kula tansah anedahaken ulat manis sarta kula ajak andumugekaken pirembgan ngiras kula anitik utawi angyektosaken ing kasetyan tuwin pangrengkuhipun dhateng kula. Ing sadangunipun kula apirembagan kula raos raosaken pirembagipun Abang, teka angresepaken manah, kenging kula basakaken kalenthing isi madu, tetela yen pun Abang tiyang ambek wiku, putus ing saliring reh mrih rahayuning lyan dados sulaya sanget akaliyan cipta kula ing ngajeng wau, boten pisan yen pun Abang sumedya gadhah cipta kamelikan dhateng kula, utawi angaosi kawruhipun ingkang sampurna. O, ing batos sanget andadosaken suka bingahing ma macula, dene kula pikantuk pamitran ingkang badhe saged ananangi manah, dhateng pamarsudi ingkang nyata, tur tansarana mundhuk-mundhuk. Ing nalika punika manah kula sanet kapencut dhateng pun Abang Suluh Pengajar pengajar, lir kakung amulati Kenya kang endah ing warni, ingakng anedheng ing wanci, tyas lir rinujit kados tiyagn kenging guna myang dhesthi,jujuring pambudi dhumawah ing tyas lir siniram ing tirta marta,cles asrep sumrambah ing jasmani sadaya, ing wusana tan kenigng boten kula amaksa netepaken prasobatan ubangginipun Abang suluh pengajar, ing saben sawulan sapisan 2
badhe dhateng anuweni kula, sarta apitungkas ing saben saben dhateng, boen susah mawi kasugata ingakng adi-adi,utawi ingkang awis pangaosipun naming nedha kasugata sekul salawuhipun sakedhik tuwin wedang kah pasa cakir, ingkang sakinten boten dangkung saking pangaos 25 sen dados ing tembe, kula badhe kaecalan pasugatan pagnaos 6000 igar ing dalem sataun ciptaning manah kula sampun ingkang semanten bok inggih tikela kaping pitu, ramaos kula boten katunan. Boten langkung panuwun kula,mugi-mugi kula sageda lestantun atepang pamitran dhateng pun abang Suluh Pengajar, supados ing tembe kula sageda angindhakaen kawruh, amrih sageda kados sesame. Ing salajengipun tansah pamuji kula dhateng gusti rabilngalamin ingkang medal saking trusthaning manah ingkang ening, mugi-mugi mitra kula suluh pengajarpnanjangna ing yuswa, tinebihna ing babaya, jinurunga ing sakarsa, wah jinembarna ing pambudi. Kula nuwun ingkang sami maos serat punika, kula ngaturi priksa sinten-sintena ingakng karsa tepang pawong sanak dhateng mitra kula ingkang kasebut ing nginggil dhateng mitra kulka ingkang kasebut ing nginggil saklangkung gampilipun ingkang karsa animbali, naming asuka apriksa dhateng ingakng bapa suluh pengajar kasebut ing nginggil sarana lantaran serat kemawon amasthi Suluh Pengajar lajegn gita dhateng. Sidaarja tanggal kaping 24 maret 1887 SARTAM ==========\========== Manawi manut cara ingakng sampun maratah ing salaminpun bilih wonten tiyang angedalaken serat ingakng tumrap kaanggenipun ing ngakathah amigunani, punika sarengan wedaling serat wau ingkang angedalaken tamtu angintuni dhateng para juru ngarnag, supados serat wau katitika ing suraosipun punapa malih makaten punika amurih wradinipun ing ngakathah. Pramila kula gumunteka ngantos sapnikakula dereng anampeni serat wau, sumerep kula inggih saking panjurung punika, ananging kula suluh ingkang sami mangarang serat suluh pangajar, sadaya pancen sami tiyang undhagi, wegig tur pamuking kawigunan inggih layak kemawon kla boten kakintunana. Jurungarang ========\============= Wangsulan katur Endhang Pracimasana Sakalangkung panuhun saha ingpamundhi kula saking paring barkahipun Endhang Pracimasana nanging mitra kula boten karsa nglairaken panjarwa piyambak sarana mawi lendheyan mas kaji ingkang jagi masjid ageng: o, ni mitr raosing manah kula lajeng cumeplong tur padhang sumrawang, saking kencenging pangandel kula dene mtira ijengandika mas kaji saged birat ruweding manah kula ingkang pancen pepet. Anamung kauningana nyi endhang kula matur sakedhik wotnenipun sasebutan kanjeng ratu kidul punika kadospundi punapa ing ngrika sampun pentog boten wonten keblat malih sampun kulunun among punika atur kula: e nyi endhang tingalipun mas kaji taksih ngentosi pataken kula malih cobi kula sampeyan larapaken ing ngarsanipun mas kaji, kula kapengein awawansapda piyambak e salam ngalaikum mas kaji, kula badhe matur pitanglet sampeyan tilingaken kados ing ngandhap punika. 1. Sabab dening punapa tiyang bogsa kula jawi ingkang agami Muhakamat manawi sembhayang masthi majeng mangilen benten kaliyan tiyang bongsa Cina manawi sembahyang boten tamtu ajengipun nanging manawi mas kaji paring jarwa sampun kapirit kaliyan leresing kak batollah ingkang masthi kula dereng narimah. 2. Sabab dening punapa tiyagn lumampah kaceluk saking wingking lajeng noleh 3. dununging suwara punika wonten pundit sampun punika kimawon rumiyin mas kaji ingkang kula suwunaken barkah ing sampeyaning wingking badhe wonten malih. Endhang Rasawulan. Serat Bayan Budiman peksi menco pethak saged micara kados manungsa, sarta kathah cariyosipun warni-warni ingkang mawa paedah, minongka pambukaning kalbu kang mamrih ing karaharjan. 3
Pinandara sekar dhandhang gendhis wektu ratri denira manitra, ing kina sajuga dongeng, peksi menco cinatur, bayan budiman kanang wewangi, darbe rerean naga, menco sangang puluh, lawan sasangaratonan jangkep satus lan bayan budiman peksi, anut sak warsanira. Data nana kang suwaleng kapti, samya suyut lawan ajrih tresna, ing lair tekeng batine, saking budi rahayu, palamarta welas ing dasih, jejeg ing pangadilan takiting pamengku, lawan kang anuju karsa, kang ginilut muhung tuladan utami, luluhur kina-kina. Tuwin bakit micara lir janmi, baya nguni wong ngatapa salah, yitmaning resi tumepel ing menco warnanipun karya gawok ing kang umaksi, marma rereyanira, tan asalah udur, panganggepe ambendara, samya pasrah jiwaraganira ugi, lebur luluh cumadahng. Adudunung madyaning wanadri, aneng kajeng ageng sarowangnya, lyan kagasiki tan aweh, tumut wisma ing ngriku, dadya nora nana kang wani, tumanduk ing kang wisma, peksi alit agung, ajrih kinarubut kathah, yata wau ing ngantara lami lami, wawengkon tanah sundha.Duk semana ing mongsa bedhiding, toying sendhagn sumber tengah rimba, sadaya pepet iline, cucukulan paruthul nora nana satetes warih, sagung kang satowana, kasrakat sadarum sami katendhakan bga, peksi menco wisata ngulari warih, saparan-paran Sonya. Sira bayan budiman ngling nyaris ing sakehing para mtiranign wang, padha ngumpula marene,mrih condhong ingkang rembug away ana sulayeng kapti, wus kumpul aneng ngarsa, atembak dinulu, aglar lungguhe atata,pinitu wajinajar munggeng ing ngarsi, tuwin ing kerikanan. Ingkang mudha prasami kaperint, ungguwanira anglojok kawuntat sirep tanan kang ngoceh, akeonjem mukanipun ajrih mulat maring ing gusti, samikendel kewola, wruh liring ing semu, wau sang Bayan Budiman aris mujar wuwuse arum amanis away girising driya. Eh ta konca dipun terang, away ana kang sumelang, ing pratingkah samubarnag, ing reh kene nuju larang, pangan atanapi sandhang, lamun nora na sumelang, ing tyassirakadanging wang, yen wus rembug benjang-enjang. Ngumbara maring bang wetan nagri Surabaya aran ing kono amurah pangan ing sakapti tan kacuwan tanana wong kasangsaran janma padha karaharjan ngaran ngering antuk pangan tulus sabarang tanduran.Sadaya asaur manuk tanana kang nora rujuk ing pangereh wus pekantuk sadaya pating keranthuk anon bayan budiman duk rowange sadaya manthuk kapanujon ign pamuruk luwaran gineming manuk Mapan mring nggen sowing-sowang,muhung nganti suruping hyang, Bagaskara wus gumliwang, ingngarga amapak karang, wau ta kukila ingkang, yun tilar wisma agirang, ciptane dadi prelambang, nampik wagal nemu urang. Tangeh yen ing ngucapena, sangsaya dalu samana, kang lintang ambyar warata, titisunya sirep janma lumrang gandaning puspita, ayem manahing kukila, tan akang rinasarasa, denirarsa angumbara. Wit kasok ing sayah mubeng, ngupaya isining weteng, ings akonca mayeng-mayeng, jugatan antuk who mateng, kapanasen krasa bileng, ngaupi jer ting paleleng, mari sayah mulih bareng, mila sara tri arenteng. Wuwusen enjing anglilir, gumenbgrah suwaranira lir, tan darbe malih pamikir, cipta mung laju wa milir, nging dereng antuk parentah, anganti karsanign lurah, ajrih kalamun agagah,menawa tembe cinenggah. Sadaya angatos-atos dangu denira angantos kaselaki lurah miyos sang Bayan anglinging batos parenting kah mitra sagung, apatatanedya wurung, menawa temah kaduwung, sakeh ing peksi jumurung. Yen mangkono mumpung esuk mangkat menek selak sumuk sigra bodhol ponimanuk mangetan swara kumrusuk kang den nan bah gempur tumpur, wowohan ngisor lan dhuwur, dipun mongsa samibatur, ing marga lampae ulur. Laju ing bere sinerang, muhugn cekak ing pagnarang, hyang Baruna wus gumliwang, ing wanci wus mapak karang,kangpeksi lampahe bandhang, langkugn rikat aneng tawang, samana wus saminglayang, anon wreksa gung kalintang. Nuju kang gurda atrubus gung luhur kang warna bagus bayan budiman amuwus lah ing kene leren terus samana sang bayan supe, samendhang nora sumendhe, bayan wus tekeng mangsane, sarwikibir pangucape, wus becuk manggon ing kene, wreksa gurdalangkugn gedhe, madyeng wana cedhak kang we, sujanma kang parigawe, sayekti padha kaweleh, ciptane ayu anyembeleh, mongsa dadak bias oleh, lah konca manira kabeh. Den padha miliya enggon supaya mari kaleson nangging away nganti katon ing manungsa kang nedya non sadaya sami tumandang, sasasukane sowing sowing, ing warta nora pinanjang, kang perlu wajib den arang. Sawusnya antuk sapasar, lunga esuk mulih asar, ing sasolah kanthi beggar, labete katemben anyar, ngupaya boga tan angel kathah who pelem lan pakel pisang pisang ting carenthel cinucuk mungkur gumrewel. Taksih wonten sambetipun, 4
Ongka 13 Kemis Pon kaping 6 Rejep Be 1816 utawi kaping 31 Maret 1887 Surakarta Kala malem Akat kaping 2 ing wulan REjepiunika wnaci jam 10 gusti Kanjeng ratu Pakubuwawa, surut jalaran gerah namugn sawatawis jam temah tanpa upami suh barubah ing manahipun para kawula dalem ageng alit malah yen sampuna katahaken kados kalampahan sami kapiluh saenggen-engggen labet kabyatan biyantu sing keeling gusti, ign dintenipun senen kaping 3 wancijam 9, enjing wiyosing layon dalem saking salebeting karaton kauyu- uyu ing abdi dalem sanagari, sami mangangge kados dene sowan garebegan kaurmatan dreiling sanjata prajurit jawi lebet tuwin mariyem mawantu-wantu, mongka lajeng badhe kasumarekaken dhateng Ngimagiri (Imagiri). Kamot ing kareta latu, wondene pranataning tedhai dalem sampeyan dalem ignkang sinuhun kanjeng susuhunan sakaliyan kanjeng tuwan residhen kalanguntapaken lampahing layon wau boten sanes kaliyan pranatan adapt sedaning para ratu putrid T.D. Ing Gandhekan Tengen Kula anampeni serat tembung Malayu awawarah suluh Pengajar, ingkang nembe medal ing Prabalingga, wedalipun serat wau ing saben wulan satunggal emplek isi kawan likur kaca, sarta arginipun ing dalem sataun naming tigang rupiyah, menggah isinipun inggih punika sadaya ewoning kawruh, saha ingkang pancen angindhakaken kagunan pramila tumrapipun dhumateng ingngakathah amikantuki sanget saking pamanggih kula argi inggih anyekapi, dados sadaya tiyagn bilih pancen kasedya,inggih saged atumbas kados inggih punika ingkang kaangkah: sumrambahipun ingngakathah, tetembunganipun malayu cetha tur sae, boten angewak-ewakaken saking pamanggih kula makaten wau ing pangarangipun pancenkabudi, supados sadaya tiyang sageda mangertos saha manggih tembung layau sae, tur taksih tembung ingkang madya kemawon, asring wonten tiyagn supados dipun alembanaha, tuwin amrih kaewokna dhaeng tiyang undhagi, manawi anarang tembunhgipun narethek apados pados dhumawahipun dhumateng para ingkang sami amaos emeh maratah boten wonten ingkang saged anyandhak tumuwuhipun sanadyan karangan wau sae, ewadene inggh boten amigunani, panjenenganipun tuwan ingkang angarang serat suluh pangajar, lelejemipun pancen anyirik ingkang makaten wau. Sarehning panedhaking kitab Tauret kalihan kitab Injil tembungipun jawi pancen kithal ing mangke pra himpunan ing tnah Inggris ingkang amaragadi sumebaripun agami Natsarani, sampun sami anyawisi prabeyanipun ing panedhakipun malih kitab wau, saha ingkang kapatah panjenenganipun tuwan Janse, pandhita Natsarani ingkang sampun lepas ing tembung jawi. Ing dinten Kemis kaping, 27 wulan Madilakir ingkang kapengker, kinten wanci jam 5 sonten babekeling siti dhusun Tawang (Dhestrik Tinom) nama Jayareja, kala sawek mantuk saking sabin lampahipun dumugi sawetaning dhusun Wora-WAri, pun Jayareja wau kinabruk ing gelap pejah kapisanan (kintunan). Surabaya Anembe pnika para tiyang ing dhusun Sokoh, Sidaarja, sami angrombak kareteg ingkang kadamel saking pring, amargi badhe dipun iyasani inggal wasana sareng sampun kabikak sangandhaping kareteg pinanggih bathang ayam sawarni mentas katehd ing sawer, kabekta malebet ing ngerong, para tiyagn sami aweweka, lomponganing erong kabrungkat ing ngriku wonten sawerip[un puspa ingkang agengipun sag glugu, panjangipun sakawan satengah dhepa, medal saking ngerong lajeng nyauti tiyang, ananging para tiyang sami malajeng, lajeng sami sikep dadamel waos sawer kataman ing dadamel wau maleset kimawon dene sagedipun kacepeng pejah sareng kakrocok ing granggang. Jembar-jembaring jagad teka wotnen ingang agumujengaken wotnen sawenehing tiyang anama : M.N. wanci enjing sumedya nyambut damel dhateng abin sarehning pasabinanipun ragi tebih saking griya, mila ingkang estri kaweling makaten gendhuk dhuk aku arep nyang sawah, mengko bedhug kirimen sega karo gereh ya endhuk ignkang estri amangsuli: iya tam 1
as mengko yen wis mateng gonku olh nuli tak kirim ingkang jaler lajegn mangkat brengkut manggul pacul nyangking arit dumugi ing sabin angethiyu, saeng dumugi wanci bedhug mulat ngia nengen ingkang estri boten katingal nusul lajeng ngaso ing plegungan saking sangeting sayah sarta luwe, lajeng tileman mila ingkang estri boten nusul amargi kasupen welingipun inakng jaler, piyambakipun katungkul ramban bayem tuwin krokot sareng dumugi jam 4, sonten ingkang jaler anglilir saking tilem igkang estri meksa boten angintun wantunipun sanget luwe, ignkang adhakan among anuruti ardaning tyas bramantiya, gartegah lajeng nyandhak pacung nyangking arit urut margi tansah garundelan makaten eh: wong wadon kang ora pisan-pisan amaelu wekasing laki ora patut lamun dak apuraha, iya: iya: dak cacah-caacch ngarit masa jaluk kabanyu, sarehning pamuwusipun makaten punika sampun celak akaliyan griyanipun ingkang estri miring kaget sanget daduwung anggenign rumaos kalepatan sanalika wau sakalangkung bingung amargi ajrih nanggulangi bramantiyaning laki, badhe andhelikpakewed panggenanipun badhe lumajeng sampun kasompok akalipun dadakan ingkang estri anginepaken konten tumunten angliga sarira, lajegn datan lenggana ing kalepatanipun sarehning pawestri pancen sawek nedhenging birahi, lakar ragi ayu warninipun tur parigel ign tanduk wasis luwes ing tembung, adhuh badhe pnapa para priya, amila kosok wangsulipun inggih ingkang jaler ingkang ambruk andheku, wah pancoronging.....hem suluh mas lir angganing purnamasidi,amila ingkang jaler sareng bikak konten kaget mulat gebyaring kang mawa cahya, arit anggregeli, kang estri katubruk sarwi ngucap makaten Iyah: Iyah: iki apa neh, saka law aula rut sakathahing kakiyataning sarandu, ramantiya leres ignkang kongas ulatmanis lajeng ngungrum ignkang estri........ingggih kilap salajengipun....hem...O: sakala punika para tangganipun lir sinentak gujengipun (kiriman). Kacariyos pranatan juru olah-olah dhaharipun sripramiswari ing nagari Inggelan punika, panggengipun koki kapangkat bantendhan gajihipun ing dalem sataun 8500, pandamelanipun among mriksani kimawon sarta juru ngrembgaken langgenan tiyang 4, mawi dipun biyantoni koki ageng, gajihipun sami akaliyan intendhan punapa malih mawi kapitulungan andheking koki, 4 tiyang, gajihipun 4000 rupiyah, jurunipun biynatu olah-olah gajihipun 2500 rupiyah. Sanesipun ingkang kasebut ing nginggil wonten malih juru Bantu andhekoki kalih, juru goring daging kalih,s arta koki jaler 4, koki estrikalih,juru angresiki dhaharan opsinder juru ngrukti wowohan sarta juru nglampahaken masin panggodhogan 2, tuwin juru angolah pagnanan kalih, gajihipun ing dalems ataun 37,500 rupiyah, sarta malih tukang adamel sekar gendhis 2, tukang adamel pastel satunggal nyonyah juru angrukti kopi, the,tiga, juru rumeksa anggur, gajihipun angenemewu gangsalatus sataun dene bekakas dhahar, ngunjuk sapanunggilanipun saking pethakan regi 40, yuta rupiyah. =========\================ Sambetipun cariyos Bayan Budiman Sampun ayem aneng gurda, tanana kang cinipta siyang ratri, muhung kang nikmatanipun sami angalembana, kwehning palaka sampar tuwin gumantung, saenggon-enggon sarwana, nuju nedheng angemohi. Tan ana ingkang cineda jaba jero praja ing Surawesthi, kuneng ta ingkang winuwus nuju ari sajuga, hyang radi tuya wus munggeng pucaking gunung, demrojogan palarapan peksi Johan ingkang prapti. Alon denira manabda, lamun sarju minta kendel saratri, dene kasaputing dalu, taksih tebih wismamba, lawan dahat geteripun manah ulun bingung tan wruh ler lan wetan sakenjing ngupados bukti. Dereng kongsi antuk boga, ambanunten kalebet ing piranti, manusa wisayanipun meh sameh prapteng lena, pramanign hyang amba sing wisaya mrucut lumajeng saparan-paran satemah prapta ingngriki. Sadaya prasami welas amiyarsa pun Johan denya warti,menco pituwa amuwus inggih yogya ki sanak mangke kula lapur maring lurah ulun yen kapareng bekjan dika, ngantos sawontening ngriki. Laju marak aturira, sowan kula ki lurah tur upaksi, ing jawi wonten tatamu, anenggih peksi Johan nedya tumut ing ngriki sipeng sadalu, awit tebih ingkang wisma, sang Bayan nauri wengis. Kalangkung denya dirgama, kang rineksa puwaranireng wuri, away weh dangu ing ngriku, iya kang peksi Johan nora wande aweh kasangsaran besuk siJohan pandudu bongsa, iku mongsa who waringin. Teleke kawruhanira, iku bias nugel gulumupasthi, karana ing 2
benjang trubus waringin sulur ngrebda, pan kinarya marambat menek mandhuwur, gampang pinasang wisaya, dening manungsa ing benjing. Pulut ing bendha pinasang, mata manuk kurang yitna ngencoki, yeku tibaning patimu, tan kena sininggahan ywa gegampang temah kaduwung Saumur, kalamun kadaluwarsa, si Johan ambebayani. Nuli tundhungen dening ggal lamun bongsga wajib sirapateni, palarasan sigra mundur, kapanggih peksi Johan awawarta pamintanira tan antuk sangking sabdane ki lurah, andika yun bebayani. Kagyating tyas peksiJohan duk miiyarsa peksi mencolineki, osiking driya tan keguh, rinebuta ing kathah, kumawawa watak dir ing tyas bekpurun tan etang awak sapata, Johan srudenira angling. Kaningaya peksi bayan sapratingkah nyanyengit ngandhut wadi, ngaku sidik ing pamuwus ngandel ken yen prawira, siya-siya pamuwuse nora patut yen mengkono sun tan arsa, merang wisata sing ngriki. Ing bau caping ngakathah, nora sedya mundur ngadu kasektin tetela pamyarsanipun kukila menco marang, saujare pun Johan ingkangkumlungkung, lumuhur ambeg prawira, akarya panasing galih. Sigra rinebuting kathah, ing ngebyakan sangking kanan lan keri, tinadhahan Johan bakuh, tuhu lamun prawira, dipun robi sangking ngarsa miwah pungkur, tan keguh mangkrak umangsah, singa tinarajang ngisis. Dangu denya ngadu yasa, peksi Johan samana wus kalindhih, nadyan darbeya bebalung, wesi kulit tembaga, otot kawat gegala kinarya sungsum juga rinebuting kathah, amasthi tan mongga pulih. Yata sagunging kukila, wus angumpul langkung sukaning ngati, sigra angaturi weruh, marang bayan budiman lamun Johan ing mangke sampun kaplayu, tan wrin yen maksih kantaka, aneng sangandhaping pringin. Sukeng tyas bayan miyarsa, ing nature rewang ungguling jurit wus nir sandeyaning kalbu, kuneneg ingkang kantaka, peksi Johan kalangkung kawelas ayun winatara sapandurat anjerbabah aneng siti. Tan enget purwaduksina, sangking sanget kanteb tiba kabanting, nglempuruk pan kadi kapuk wau ta kasiliran ing maruta sang Johan ngarejet sampun gulasaran datan kendhat telekira Andres mijil. Dupi enget sang Johan alinggih, osik ireng batos dhuhpangeran mugi malesake, maring umat kang sikareng budi, sing ya ing sesame, tan pados ulun. Katarima panekungira glis sinauran alon geter pater awetu ririse, sigra mangakt sang Johan amulih, sapraptaning panti, rabine amethuk. Atettanya karanira wengi, lakine cariyos salir ingkang pinanggih badane, wit ingpurwa malah ameksasi, rabine duk myarsi, sakalangkungngungun. Kacarita kang langkugn kaswasih, Johan lanang wadon kawuwusa kang kari teleke, tan antara ign ngalami-lami, tuwuh wit waringin angrebda kang sulur. Anglimputi ing witing waringin samendha tan linyok nanging sagung kamenco siptane, wimbuh bagus warnanign kang panti, marma nora ngalih, baya praptanipun. Kasangaran ingkang andhatengi, datan keneng menggok nengna ingkang sinalin kandhane, janma alit padhusunan nenggih, ki jugul kang nami, pagesanganipun. Salaminya mugn angalap peksi, andina tan pedhot awisata ing wana karsane, angulari patileman peksi, sing wisma lumaris sarwi kalung beruk. Isi pulut sarwi nyang king kudhi, lumaksana alon duk semana tekeng ririmbane, amemadik unggwanireng peksi, asisindhen sarwi,bonda tanganipun. Pan kasasar lakune kiyai, tebih wetan kulon kalimputan ing driya sukane, tan tinolih sayah engkang sikil ing wasana manggih, wit waringin rungkut. Angasoken ing napas karihin sendhen wringin dhoyong, linudireng maruta wiyose, langkugn ayem ingmanah kiyai, tan adangu nglilir, ririh genya lungguh. Duk umaksi labete kang peksi, sru suka ing batos meseme sem ki jugul osike, gedhe gehde baya manuk iki, teleke katawis sing kabejan ulun.Sigra menek marang wit waringin wus tumekeng progok sakeh ing pnag inasangan kabeh, ora ana kaliwatan siji, dalasan kang mencil kaebekan pulut. Gantya kocap kang ngumbara lagi, kang surya meh ngayom peksi menco mulih sarowange, bareng mabur sajuga tan kari, lir keneng piranti, perbawaning pucung. Rebut dhucung, ibere kadi binujung, ring mungsuh sayuta, tan ana kang nolih wuri, mung sang Bayan karaos manah kumedhap. Miber asru, awit katariking batur, ora lyan cinipta, apa baya kang pinanggih, dupi celak ing pranti bareng aneba. Mangkring gupuh, sadaya anjola gugup arsa ing ngoncatan kang pulut kraket umanjing, samya ngetok kadayan meksa tan uwal. Ilah dhuh-dhuh, sang bayan ngundhangi gugup eh menco ywa ganas ing ratingkah dipun eling, baya iki wawalese peksi Johan.Tuhu lamun nora narima ingkalbu, dadya abalela, ing pangeranira pesthi, yogya dipun tobat marang kasisipan. Lyan kaduwung, ing tindak kang wus kabanjaur balik istiyara, mrih luwar saka piranti, kinancingan ta wekal narimeng suksma. Dipun emut pdha reksanen wulumu, ngamungna kewala, cakar kalih kanan kering, yen werata 3
satemah matbur tan bias. Den merkukung, irib-irib ben lir lampus lawan cucukira, katona muruh jiniling, wong kanga nut agama Islam tan sotah. Salir sagung, kang wus mati ora sarju, karam ye npinangan ing ngatase wong ngagami, islam iku anggepe manjing bebathang. Besuk kesuk lamun angambil kang pulut bebathang cinandhak yekti binuwang mring siti, den nastiti pangetunge sowing-sowang.Aja mabur, lamun during jangkep satus den padha prayitna, yata wus gilik pemanggih, duk samana suruping hyang Bagaskara. Saliripun kang kaga ats angrungu, sru gagetun ing tyas sami anutuh kang dhiri, ing ngayuda siya-siya maring Johan. Temahipu nsadaya keneng babendu, lan wilalatira, siJohan agegirisi, andruwili sesambat nedha apura. Rangu-rangu, sang Bayan puteking kalbu, miyarsa sesambat ign rowang amelas- asih, ngunjal napas tan pegat maca istigpar. Pan sadalu, kang cinipta among lampus lan ginagas gagas ginugu saya ngranuhi, ing wekasan sumendhe takdiring suksma. Swara ngulung, pegat pegat barebeluh, adhuh sanaking wang aja angrurujit ati, dipun kendel nanging sami nalongsaha, Sirep sampun kang para peksi angruntuh duk miarse undhang, tanana wani cemuwit ing btine jrih welas ing lurahira. DAdi nora, ana ingkang nedya turu, kang ginagas ing tyas muhung papasthening dhiri, kadiparan kang linakon benjang-enjang. Titisonya, masane sawung kaluruk tuwin satawana, nauri saking wanadri, swarnira gumerah asasauran. Gya binabar, kang suwiwi akekeluk yen bangkit ta ngucap esthane lir anandangi, away manggung mangungkung manahe naga. Sami welas andulu kang antuk bendu, sakweh satowana, gumuruh barungan muni, isthanira kaya age tutulunga. Tangeh lamun gancare kang sato umyung, cinendhak kewala, semana wus bangun enjing samya gambuh sagung kang kalebeng toya. Yata wus bangun esuk tinggaran dhul rewa-rewa lampus cangkem muruh binabar suwiwi kalh, merkungkung biyas kang semu, labet e angguwirarong. Tan lyan ciptanign kalbu, mung papasthen kabadhe pinangguh, ing salira pati urib ari mangkin ye kakang mathi tinemu tumanduk angganing menco. Kuneeng genti cinatur, kyai jugul neng bale alungguh, ngombe pedang cangkir bumbung amantesi, gendhise klapa ginebyar, sinambi kalawan ngrokok.Ngelar gangsir binesut bako teles lininting jangkerut gya sinulet anujoni wawa epring, den akep akempus-kempus geni padhempipi kampong, Taksi wonten sambetipun. 4
Ongka 14 Kemis Kliwon kaping 13 Rejep Be 1816 utawi kaping 7 April 1887 Surakarta Ing mangke wonten juru gambar sorot malebet ing Surakarta, anggening andhasaraken kagunanipun wonten ing losemening tuwan sekolten pandameling gambar enggal sae, saha lajeng kienging katampenan sanalika. SAdaya gambar griya, tiyang tuwin sanesipn ingkang sami kagyaraken pancen sae-sae, saha kacihna bilih ingkang anggambar pancen saged. Sapunika pandugi kula sampun boten wonten jawah ageng, amargi sampun mongsa katiga, katondha suwaraning gareng samun mawantu-wantu, adatipun tiyang tani:manawi kyai gareng sampun kakejer sampun lajeng katamtokaken kimawon anggening boten angajeng- ajeng jawah, ewdene inggih taksih asring wonten ananging boten ngareceh, amila sarehning salebetipun kitha Surakarta anglangkungi kathahing garobag saha kareta katimbang kalayan taun ingkang kapengker, kenging kawastanan tikel tiga, pagnajeng ajeng kula mugi para priyantun pulisi sampun esah pamerdining para tiyagn kampong, ingkang kawogan anyirama wradinan anetepi suraosipun serat undhang ingkang sampun kalimrahaken supados sageda nyda bleduging siti, makiaten malih para pakampungan ingkang rompot sami yata predi jekening supados anebihaken kasanggsaran awarni-warni Larasunthi. Pawartos warni-warni Sampun tetela kamirahanipun kang maha kawasa punika dhumawahipun boten pilih margi. Kacariyos wonten rondha sakalangkugn malarat anakipunkathah taksih alit-alit panggesanganipun dados manjait amarengi embok rondha sakalangkugn prihatin amargi sampun sawatawis dinten anggenipun boten angsal pandamelan kalampahan ngantos ing dalem kalih dinten bok rondha boten anedha sekul sapulukan anakipun sami pating carengkeng anggenipun sami laluwen bok rondha tansah bribes meles aningali anak sami pating karingkel amila ingkagn kacipta among muji mugi gusti ignakng sipat kawasa aparinga gesang dhumateng anakipun sampun ngantos pejah jalaran saking kaliren katarimah ing pamui, dumadakakan simbok rondha sakala wau kados katuwuhan osik gadhah kaengetan badhe piinanggih tuwan tanah, ingkang kalagesangipun ingkang jaler kasanggi dondomanipun amila bok rondha gagancangan lajeng mangkat saking griya, anak alit-alit sami boten kantun boten kacariyos lampahipun bok rondha dumugi ngloji, kaleresan nyonyahipun tuwan wau pinuju lenggah ing galdri, angadhep dondoman sumedya kaupadosaken manjaid sareng sumerep nyai rondha gita lajeng ngawe sarta wicanten makaten lo: kowe mahlina, kok lawas timen enggonmu ora katon teka kapriye ta: bok rondha amangsuli o, inggih anggen kula lami boten katingal amargi sakalangkugn repot kula, anak taksih alit alit tinilar pejah tiyang jaler,mugi sampun andadosaken panggalih, kula ngungsi gesang ing sampeyan kula nywun pandamelan andodomi, amargi kula kaliyan anak kula: sampun kalih dinten boten kalebetan sekul sapulukan jalaran boten wonten tiyagn ingkang dondomaken O Allah mugi panjenengan welasa dhateng anak kula igakng sami taksih alit sampun ngantos kalampahan pejah, kang jalaran saking kaliren nyonyah amangsuli, O, O, Mahlina, dak anggep kabeneran tekamu kiye, satemene aku iki iya ngupaya jaid arep dak purih garap bakal iki, nyata: mah, gawanen sarta dak wenehi empingan opah ane sapuluh rupiyah, nuuli dadekna, sarta sabanjure kowe masthi nampani panggawehan saka aku, bok rondha tranggirang manahipun mantuk dhateng griya lajeng saged angliwet nedha saanakipun. Lah: ingkang makaten punika, sapinten agenging ganjaranipun ingkang anggegesang prasasat saged gesangaken pejahipun tiyang, amila para ingkang linangkung mugi angengeta na menggah ing kahananing manungsa, supados boten anguja dhateng kamurkaning manah. Kacariyos kala kina wonten ratu binathara, sumedya anelukaken Karajan alit sareng dumugining panungkul para tiyangipun Karajan alit lajeng kengkenan angaturaken panungkulipun para tiyagn sadaya, ananging kalilana sami amardika, wangsulanipun sang ratu boten pisan-pisan paring pangapunten dhateng para tiyang jaler, ingkang kaapunten amungpara tiyang estri sadaya, samiya anggendhongi yatra saha raja brananipun kala smanten 1
kalampahan dipun ondhangi, saeng dumugining dinten anggen ngalempakaken para tiyagn estri,lajeng sami dhateng, sarta anggendhongi ingkang jaler piyambak-piyambak sareng dumugi ngarsanipun sang prabu kadangu makaten ya gene teka padha ora angestokake parintahku aku rak ora duwe janji angapura marang wong lanang para tiyagn estri sami amangsuli, inggih lesres sang prabu boten janji ngapura dhateng tiyagn jaler, ananging aparinga pura dhateng tiyagn estri, saha kalilan anggendhongi barnag sadarbekipun ingkang nama rajabrana saha yatra, mila kula sami anggendhongi bojo kula, amargi panganggep kula laki kula wau, inggih punika raja brana kula, sakala sang prabu sakalangkung gawok amidhangetaken aturipun para pawestri, mila lajeng sang prabu anglastantunaken kados panuwun. Kathah tiyang saged angupajiwa, anaging boten kados bongsa tiyang Yang Keling. Anembe punika wonten tiyang bongsa keeling Wirawiri ambekta bagor, barangaken ingon- ingonipun sawer, saben wotnen tiyang aningali bayar arta, pun keeling lajeng angungelaken slompretipun sawer lajeng medal jogged sirahipun age dhag-gedheg yen sampun dumugi mangsanipun tiyang Keling lajeng mendhet sela agengipun sakemiri, kaselehaken celaking sirah sawer, saknalika lajeng malebet sengkeran ingkang andadosaken kaelokan anggenipun sawer kenging kapredi ing manungsa, utawi warninipun ugi boten limrah akaliyan sawer kathah, jalaran mawi sengger kados ayam. Sambetipun cariyos Bayan Budiman Pegel manah kelangkung sinelehken gya miranti sampun aglis mentar sing wisma arsa aniti, mring wana pasangan pulut yata duk prapta ing ngendon. Miyat wau ki Jugul tiga randhul sagng ingkang manuk cucuk muruh kadya yekti angemasi, kang geging driya anjetung, gulu cengeng amalongo. Sidhakep gedrug-gedrug kang tinutuh saliranira mung, gedhek-gedhek kadi lele keneng pancing, sugal denira amuwus sapa sing sudi ambadhog. Laju amenek gupuh, prapteng luhur angambil kang pulut kang amindha kunarpa binuwang tebih, wit saking kasusu nepsu, tingkah pijer broak-braok. Sirna nastitenipun yata lagi antuk sangangpuluh, langkung sanga kaselak runtuh kang kudhi, sami yatna jangkep satus mabur tan kari sawiyos. Swaranira lir guntur, kageting tyas anjola ki Jugul sumarapat tibane angler binanting, sekala kyai tan emut dahad sumingeb kang panon. Angganira lir kapuk sirna sakeh ing kadayanipun tan abangkit ki Jugul amobah mosik adangu kawelas ayun duk kasilir marutanjog. Ngririntih pungun-pungun pegat pegat swaranira ngulung, kang sinamnbat muhung anak lawan rabi, sarwi Andres barebel luh, alon lungguh dhelog-dhelog. Supadi mentas gandrung, nora nedya mintasih lumuntur, among cipta tulung sesameng dumadi, dumadya neng donya wimbuh, amuwuhi karahayon. Rahayu slaminipun ing salami kalis brongta wuyung, mandarin kacepaka ing suka sugih, lawan pinanjangna umur, tuk rahmatira hyang manon. Tumekeng anak putu, atanapi sapi turutipun wus tetela pamiarsanira kyai, ing driya kadi kalayu, kasmaran ingkang gumantos. Ginagas gagas inggalih, pangrehira wonang kaga, wande denira nyambeleh, pangunandikaning nala, pamasun paidowa, temah kaduwung ing pungkur, kadar pira pinaragat. Dete kang anyar-anyari, peksi bangkit ata janma, lamuntan linyok ujare, ujar yogya tinuruta, tinut sakarsanira, karsane menawa tuhu, tuhu maweh karaharjan.Arja temah murakabi, murakabanaring suta, suta tan api wangsane, kula wong sakabeh suka, sukeng tyas mrih rinoban lumaku den robi iku iba sukuring wardaya. Wasana ki Jugul angling, eh kenyu paran kang tingkah, amrih penede linakon kenyung sru pangucapira, o o ambalenggana, ing karsanta amaelu, ujar lamis tanpa sedya. Jer menco bangsaning peksi, amba dereng myarsa warta, pangocehkeneng ginugon punika tembung nglekara, mila yogya pinragat sudarma aris sumaur, ywa mangkana wekaning wang. Lan maneh ingsun wawarti, mring sira piarsakena, ing nguni tanah dorenge, juga sujanma peparab ki yai kriyasana sajroning praja sinebut juru nyarawedi retna. Adarbe menco sasik, sangking dahad cumbunira, ing ngumbar sagon enggone, tuwin solah prabanira,kadi sujanma tama, de kang dadi medanipun tan kena barang gumebyar. Nadyan genira ambathi, lurahe kang rupa retna, gya cinucuk binuwang doh, gawe cuwanireng driya, nira kiyai sana, lan maneh tan wrin sisiku, wadine lurah ing ngandhar. Marma dahat nginggit-inggit ki juru mring menconira, lan nora nut sawuwuse, mandar asru cinampahan sing sanget nora sotah, sigra den asuken wau, mring mitra kiyai Berah. REneng 2
wardauya nampeni, dupi aneng wismanira,mituhu rehira menco datan lenggana ing tingkah dahat ing ngela-ela, ing siyang ratri tan keguh, lir antuk wangsit sanyata. Mila Berah asisilih, dening lebe ngiras lurah, dhukun angiras kaume, de sasuwung tengah wana, tur tebih keri kanan bumi karya pan kalih jung, cacah jiwa wong sasanga. Tanapi dadi pulisi, mutusi prakara desa, kang tamtu padha trimane, pankinarya tuwa-tuwa, ing prapat monca lima, pangejum piirukunipun tan ana suwaleng tingkah. Nging salama gung prihatin nenedha marang pangeran tulusa ing wekasane, kapraha ing sesaman, sesamining dumadya, mila asring angingidung, mangkana inggitanira. Nora kudu sun angabdi, lawan nora bungah tompa, bumi rong ejung cacahe, tanahe karikil padhas salir tinanem pejah, madyeng wana larang banyu, uwone kalmia rondha. Karibumi kang salupit kalebu wewengkon desa, tan bias ngolah temahe, dadi bearanan sadaya, ayeme mugn samendhang, saos bekti pendhak taun saruwiyah nunggak suwang. Anuju ing sajugari, terang sumilag raditya, ing ngumbar acolat- colot kang menco alon manabda, mumpung anuju mongsa, yogyan dika mentar gupuh, mring wana menawa teka. Rijekinira marengi, ki Berah nuli wisata, angambil kayu sedyane, angrasuk kethune gambas sarwi nyangkelit gobang, teken carang tan winangun lampahe semana prapta. Ing wana mentas kabesmi, yata kiyai tumingal kidang kalebeng luwange, aglis daginge pinurak dimen ringkes binekta, anulya ngupaya kayu, wan ginawe rerembatan. Amemadik wira-wiri, seksana agurawalan umiyat menjangan dheprok sinengguh jerum kewala, milar a ign ngayatan wasana wruh lamun mingggu, tegese minggu punika. Menjangan ranggah sekalir, lamun sungune wus luas teka agampil coploke, yeku mingguning manjangan tan bias awisata, ora urip nora lampus badan marlupa tan obah. Mujeng rum acagayemi, bukti singade priyangga, kangminongka jejampine, lamun ora kamanungsan yekti empuk pinamah yen kongsi manungsa weruh, sungu atos angler sela. Tumanduk sinabet aglis jongga tigas kapisanan sigra kineletan kabeh, ulam rinakit sisihan lawan daginge kidang, abrangkut dadi sapikul dinuga panora kelar. Sawusira amiranti, pikulan binobot awrat parandene tan tinoleh, jurungi kasesem ulat owel ulam tininggal kasangsaran nora ketung, balabake kang atompa. Yata pangakt ki Berah mantuk agancang, lakune, tan antara sikile karasa panas anjejeg duleweran karinget saparan-paran awake. Pan sinerang dimen mayar kang gegawan abote, pulintiran pundhake jarem sasambat biyunge, ora suda malah ameteke kewala, ulame. Wus alepas semana ki Berahprapta, pepereng, tan saronta angebruken rerembatan amengleng, anibnani kanthong rajut isi yatra, gumlethek. Gya ing ngalap winilis ana sadasa, talene, winatara baya adus germaliwat kan duwe, suka sukur ki Berah alatah-latah, cangkeme. Aglis cucul adus anggebyur ing toya, mencongel ana badher kaget milar mringen tasen kelepek gurawalan gugup datan rinawitan kakunge. Duk kapikut mina sigra sinundukan anjeber, cinanthelan ing pikulanira dahad ngalewer, lajeng wangsul adus marang ing bengawan kadugen. Wus siyaga nuli ngangkat pipikulan andengkeng, tan cinaturign marga wus tekeng wisma, latare, anon jodhang kebak isi pepanganan piringe. Lan samekta jentindhihe nem uwang, agenjreng, lih ulire denya nyuwuk bocah lara, ing mangke, bocah saras anyembulih pirang-pirang, ragade. Duk puniku luwar saking kasangsaran labete, wus misuwur dhukuh wana akeh prapta, uwonge, tumut wisma sawulan skeet wus ana, jiwane, Caritane ki jugul tamat samana, ajare, ring sutanira kenyu kang suwala, ciptane, kaya paran ing reh kalamun mangkana, jebule. Wirang apa dhmeh anut ing wacana, satone, seleh gobang linebokaken sengkeran manuke, wekanira kenyu maksih kendel datan rinewes. Gya umentar kiyai prapta ing pasar, ngaleleh, dangu nora ana sajuga kang nganyang, trubuse, nuli rare kampungan prapta anyandhak gemluweh. Sarta Tanya mring ki juru rinengganan mencone, satus ringgitan kena ngawis sasigar, tur kenceng, rariya kendel satemah tan sinauran ngalewes. Kapinujon juragan koja miarsa salire, saujare ki juru panora layak kimondreng, tanpa taha sugal denira manabda, anjeleh. Eh eh sira lagi mendem gene baya, anjenggel ngendi ana menco rega satus pas mat dhapure, yata wau bayan budiman ris mojar, jawabe. Eh kiyai juragan teka andadak nyer peteh, akumlungkung lumuhur mring sesamanta, gawene, pasthi bae lamun menco pengalasan nyaleneh. Lawan maneh ingsun pituturi sira, barese, swatara dina antuk bathi kathah, ringgite, dagangan tabinorong juragan sabrang, tur kabeh. Bathi nira limang atus pasmat ana, gunggunge, lamun estu kasatumbas mring wakingwang, tan geseh, ki juragan miarsa ucapi kga, sinome. 3
Karungrungan kyai Koja, pangunandikaning ngati, upama sun paidowa, dene aneh ingkang peksi, ujare lamun yekti, yen ginugon temahipun kaduwung ing salama, menco tan kena tinagih, teka kodhengkoja maemun sru ngucap. Pindho gawe manuksira, ngomonda kaujar lamis tangeh lamun sun pracaya, owel arta satus ringgit sawulanora olih, kaduwung satemahipun sapa kangilenana,munduran maelupeksi, aris mojar sira sang Bayan Budiman Taksih wonten sambetipun. ========== 4
Ongka 15 Kemis Paing kaping 20 Rejep Be 1816 utawi kaping 14 April 1887 Surakarta Gumyah ing pawartos sampans awatawis dinten ing kampong Kratonan kacariyos badhekatempuhing parangmuka murka ambeg rusuh, inggih punika para gagala gulagul gelah-gelah ingjagat ing ajujuluk Kroyok kampak utawi kecu, mila wiwit wontenipun pawartos wau dumugiing mangke para pangagenging polisi saben dalu tansah ambeng sambaing angubengi pakampungan, sadaya sami samapta dadamel ingkang sakinten boten anguciwani pangageng ingkang bawahaken kampong Kratonan ugi abiyantu santosani polisi para karereyanipunpanewu mantra ingkang nuju rundha katamtokaken siyaga sanjata. Sanadyan ingkang dipun ancap pun juti pancen dede bangsaning kaartawan malah kacekap kemawon boten ananging marmarasing manah temah tanpa upamijalaran kani saking kerepipun kaambah ing duryasa, wondene tongga tapalihipun ngriku ingkang kacekap ugi katuwuhan giris abela sungkawa, amargi embok manawi netepi babasan anggutuk lor kena kidul, awit saking pangangcaming durjana makaten wau ing mangke nagari angengetaken pranatan undhang ingkang sampun rambah-rambah kadhawuhaken tiyang kakesahan ing wanci dalu kedah ambekta latu upet, o inggih sokur ta mugi lastantuna kenceng amurih tata tentreming praja anetepi pangesthi pangajeng-ajengipun kawula dalem ageng alit sadaya. Kala wingi enjing wancijam wolu, para tiyang salebeting nagari sami cingak tumenga ing tawang amawang hyang surya jajar tiga, tuwin kasarengan wimbaning kukuwung, ingkang katelah winastan kaluwung, sarehning wanci enjing ingkang limrah kawastan teja, menggah kyai Bagaskara tiga wau patrapipun makaten ingkang lugu tumrap ing tengah, ingkang kalih sami angapit kapara tebih dumunung ing ler tuwin kidul sanalika anuwuhaken panguda raos amargi sami angengeti cariyosipun para sepuh ing kina yen babagan makaten wau kalebet obah-osiking bawana adapt kina kemina asring wonten wahananipun, wondene pun teja among sawatawis menut lajeng sirna,, kyai sasongka tiron ngantos sawatawis dangu,w asna puji pangajaping kawula sadaya,mugi lastantuna raharjaning praja dalem sampun katawenging kara-kara. Amin. Ing mangke lampahing pulisi rundha sakalangkung kenceng, bilih tiyang lumampah dalu langkahing wanci kedah bekta upet manawiboten makaten , yen ngantos kaprangguling pulisi tamtu kaanggrak saha lajeng kainggahaken prakawis anerak papacaking praja, ananging boten ngemungaken ingkang boten bekta upet kemawon kaanggrak sandyan bakta bilih lampahipun nyalawadituwin nyamar inggih lajeng kacepeng mila lampahing durjana sawatawis ragi kendhak punapa malih panjeennganipun raden ngabei marta Atmaja inggih karsa tindak rundha piyambak kdharekaken abdi dalem resa pidana sarta langsir, ana sak kampong ingkang kiwa tuwin rumpil rumpil ingkang makaten punika, kula sakalangkung amangayobagya, inggih punika lampahing para abdi dalem ingkang rumaos kawogan arumeksa tata tentreming praja inggih kedah makaten pramila tumuwuh ingkencenging parundhan angantos anyawabi dhatengpara taruna ingkang remen saba dalu tandhanipun rising kalengkengan urut margi sarana numpak kareta samben ngungalaken armunika, samangke sepen among tikus krambil ing secayudan dalasan wirokipun pnika taksih riyel kemawon punapa malih ingkang sami siyaga samapta urut margi, eh kok gila kula, panuwun kula mugi pulisi karsa ajireti paa tikus wau ingkang sami clurutan awit pnika inggih asring damel samar. Nalika dinten Akat pon wancijam 9 enjing wulan rejep punika, tiyang nami S.S. griya kampong ing adikusuman Yudapranatan gadhah anak setri kinten wanci 8 taun dipun kengken tumbas bubuk dhateng peken secayudan sareng dumugi ing ngriku lajeng dipun apusi ing tiyang setri, wicantenipun tiyang inking lampah dur dhateng pun rare, dhuk dhuk dadekna sumurup mugon ku marani kowe iki aku di kongkon karo bokmu, suweng sing tok go kuwi kon manehake aku, awit arep dak kayuh, gageba sut wenehna, wangsulanipun rare Ah ojo k ta ya mengko yen wis tekan ngomah bae. Wangsulanipun dur: ah ta age ulungna ana kene bae, awit suweng mu wis arep dadi dhuwit yen kowe ora gelem ngulungake ana kene saiki, ta ayo mulih bae dhisik ananging gone mulih metu kampong ngan kene bae awit rada eyub sarta cedhak dalane, wantuning rare lajeng miturut ananging manah sampun dhegdhegan sarta tarataban kocapa sareng dumugi samadyaning pakampungan ngriku, pn dur mulat mangiwa 1
manengen sampunboten wonten katingal tiaygn jemamut lajeng wicantenmalih: ta gilo dhuk sarehne wis cedhak karo omahmu kene suwenge wenehna saiki, ananging pun rare meksa boten suka, wasana pun dur boten saronta jajabang mawi ngwinga, rare lajeng kasikep saking wingking lajeng karuda peksa sengkangkasebrot kimawon sareng sampun kinging lajeng angindhar malajeng, sanalika pnika pun rre anggenipun nangis tanah anggiyeng urut margingantos dumugi ing griya, sareng bokipun sumerep bilih anakipun katingal nangis lajeng dipun tangleti: ana apa bengteka tak kongkon banjur nangis ananging rare taksih dereng waged amangsuli, awit taksih tansah seseg napasipun sawatawis dangulajeng wicanten bok suweng kumau di rebut nguwong ana dalan kono, bokipun sareng miring wicantening anakipun lajeng gagancangan sanjang kaliyan bapakipun manawi katiwasan lajeng kemawon trangginas sami angulari kesahipun tiyang ingkang lampah dur wau, ananging sampun boten pinanggih, o , dadosaken kawelasan. Ing ngatasing ngagesang punika, beja cilaka sampun ginantungan papesthen piyambak- piyambak mila manungsa punika bilih sawek kasandhunging sangsara, ingkang tamtu rekaos sanget inggih punika abdinipun upas kanjeng tuwan asisten ing surakarta, nami Singadimeja, salebetipun jagi kanjeng tuwan ing batos boten anglegewa yen ta badhe mangih sangsara, jalaran makaten pinuju satunggal dinten upas Singadimeja jagi ing dalem asistenan kalayan agen wongsadimeja, ananging pun n sadangonipun gadhah konca upas singadimeja, andulu patrap kalakuhanipun boten cecek sanget sabab upas wau angsring remen lampah tumbak cucukan tandhanipun saben wongsadimejha mantuk saking pandamelan dumugi griya dipun krampyang bojonipun sarta dipun ungeli makaten kang wongsa yen kowe jaga aku wis ora kudu-kuduwa ngirim awit saiki kowe wis di kirim warnenmu: dene yen kowe arep cara jawa warnenmu konen nukokake jarik awit jarik mu sing ana ngomah wis tak suwek-suwek kabeh, mulane aku sumurup yen kowe duwe warnen sing crita kancamu dhewe upas Singadimeja, sareng pun Wongsa miring wicantenipun ingkang esrti makaten tanpa mangsuli: lajeng mak klepat kesah dhateng pandamelan salebetipun lumampah wongsadimeja wonten margi grenengan makaten becik timen neh Singakik lakuhane teka bias gawe bubrahe wong bebojowan sok mengkono yen aku nganti pisahan dheweke bungah menawa banjur dikarepake, sasampuing grenengan makaten ing batos boten tarimah sanget rumaos dipun mejanani kaliyan Singadimeja, pun wongsa saking adrenging manahipun boten tahan ambuntel rengating tyas ingkang badhe katamakaken pangesthinipun Singadimeja mugi manggih asusah ingkang jalaran saking badanipun piyambak dumadakan ing sakala punika Agen wongsadimeja angsal katranan bilih pun Singa angentosaken gadhuhanipun ingkang saking parentah warni sabet kagantosaken dhateng pacinan pajeng tigang rupiyah setengah, ing ngriku tan saronta pun wongsadimeja, angunjuki uninga panjenenganipun kanjeng tuwan asisten kanjeng tuwan lajeng nimbali jaksa pulisi rol kadhawuhan anitik sabetipun upas ingkang kagantosaken dhateng pacinan sarana angandhiya agen wongsadimeja, kalamaphanipun sabet saget katitika unjuk aken ing ngarsanipun kanjeng tuwan saking dhawuhipun upas wau kapurihnahan wonten salebeting sepir, sareng kapriksa ing ngarsaning rol putusanipun singadimeja kabikak sakingpandamelanipun sarta kapatrapan krakal tigang wulan awit purun agagampil barang gagadhuhan ingang saking parentah, dene cina ingkang gantos kapratrapan krakal sawulan jalaran purun-purun agantos barng gadhuhanipun upas. Tiyang jajodhon ingkang lageyan kerep paben punika kalebet bebektaning wateg ing salah satunggilipun kados ing kampong S.D. wonten tiyang jaler anama K.S. anggenipun imah- imah rambah kaping tiga, kala sapisanipun panggih jaka rara, ing sakadar mawi bawahan boten lami dereng ngantos patutan pun estri lantap ing pangucap manggung laleda jalaran kirang seg reseping manah, anggenipun tansah katanggapan butenging priya, kalampahan pegatan. Kaping kalihipun sampun jumeneng dhudha daup warondha, punika radi lami malah lajeng patuta atut runtutipun andadosaken ayeming manahipun tiyang sepuh tuwin mara sepuh jaler esri, ananging sawulan sapisan pun K.S. amesthi padudon kilap talanjering prakawis manawi nitik lelejemipun boten liya naming jalaran ingkang estri kirang narimah, mongka pangangkahipun ingkang jaler makaten sarehning sampun anak-anak langkung saking kalih wah taksih alit-alit sageda radi ngelong-elongi, ingkang estri boten yen radi gothang inggih lajeng muring-muring, lami-lamining dinten sareng ingkang jaler wegah anggenipun 2
angladosi tur tansah karoban panambrama, wantuning dyah bramantya, enggalipun lajeng pegatan, boten dangu pun K.S. rabi malih ugi dhaup warondha umuripun sepuh ingkang estri, punika wiwit bibar ningkah dumugi gadhah anak satunggil ngantos ing mangke, mongka watawis sapirki tigang taun sampun tamtu saben dinten paben lami-laminipun let sapeken mila tongga tapalihipun ingkang celak among tansah gugumunen sarta ngraos sedhih jalaran saben paben kerep ing wanci dalu, yen kasangeten pnika ingkang estri dipun pisakit sarana kajejeg kadugang tuwin katabokan swaranipun kapireng saking jawi kobrak-kabruk wangunipun wonten ing amben katitik kreketing galar jumethot oncating dlika, pungkasanipun pun estri temtu ambengok tan tangis sarehninggriyanipun K,S, kaleres pinggir margi ageng, sadhengah tiyang ingkang kerep lumampah margi wau saged aniteni, nembe punika kinten wanci jam pitu sonten pun KS saweg dhateng saking anggenipun nyambud damels asampuning cucul pangangge tumunten linggih ing ngamben lajeng anedha nedhenging pamanah tanpa saronta rabinipun angot manahipun ingkang murka angkara, tansah ngupados dhadhakan sageda padudon sanalika gadhah pamanggih, dilah ingkang saweg kaangge anedha, dipun pejahi pet ingkang jaler lajeng wicanten iki priye ta: diyan lagi dingo madhang kok di pateni, pun estri tanpa sumaur ananging among mrengut kawistara rengatipun pinasang, menggah jaleripun ingkang boten samara semuning rabi, among lajeng kendel dilah kasumet malih, dereng dumugi genipun nedha, dilah kapejahan malih pet sanadyana pun esri sampun tatela grah uyang murih dadosing padudon ewadene pun jaler taksih kawawa angampet hawa, wicantenipun e lakowe ki mainan apa dhuk ingkang estri meksa boten pisan maelu, among ulat mindhak ambethothot dados inggih kasulet malih, sarengkaping rambah-rambah anggenipun amejahi pun K.S. boten saged ngampah ingkang wonten among anjelu, mila enggal tuturuh wajang cethig dereng suminggah, selak kamigregeten dhateng rabinipun temahan pun estri kadugang bres sawek krangkang- krengkang tangi katepang peg dhawah sarwi anangis kalara-lara, dilah kalajeng pejah, sadangunipun nangis dipun uja-ujari ingkang jaler, pun bok K.S. uwat uwet cucul busana sumedya anglugs raga, dupi rampung saha sampun angliga, lajeng ngadeg rewa-rewa murugi anakipun taksih senggruk-senggruk menggah delesipun damel amendhet rek saha lajeng nyuled dilah byar padhang ingang jaler sumerep gebyaring panjuta binarung sorot seretan sanalika alok makaten em kuwi rembug apa neh ngono kuwi, gene kok ana barang gelenteran die le, sareng pun estri miring lakinipun sampun radi luluh, seenggrukipun sirna kantun sesegan lajeng mangsuli makaten kok aneh la wong kok owat-awut ya mawut jaleripun sampun nyandhak gelitaning rabui, mila wangsulanipun sareh, hem mreneya ta tak benakake, ingkang estri lajeng mara sarwi nyampe mejahi dilah pet ing ngriku tanpa swara kilap kadadosanipun tiyang jojodhon kerep padudon inggih temtu kerep pasihan. Hem teka warni-warni temen tumitah punika dalah tukang diguguyu wonten. Madiyun Anganyut tuwuh: sampun antawis sawulan punika, tiyang estri rondha nami biyang Siban griya ing kampong Pangungangan anggadhai yatra kirang langkung sawidak rupiyah, katitipaken dhatheng sawenehing tiyang jaler jajaka tangganipun nami Talip rehning lare jaler wau wontening ngriku naming kaetang dudunung kemawon mila sareng sampun anampeni yatra wau temah tuwuh engetanipun awon lajeng kesah boten kantenan. Nahen ta kocapa bok rondha, wantuning estri punika dhasar remen ing kadonyan wah ngengeti menggah yatra wau anggenipun klempak-klempak saking sakedhik mila sanget bibrah ing manahipun angantos supe nedha tuwin tilem rinten dalu ingkang kaucapaken naming yatranipun. Kocapa ing sawenehing dinten salebetipun sadasa dinten punika, ing wanci dalu jam 9 pamit dhateng ambok tuwin anakipun medal badhe susuker, sareng sampun dangu kaantawisaken boten wonten wangsul lajeng sami kaupadosan medal nanging boten pinanggih, rehning griyanipun celak kalayan lepen mila lajeng sami gadhah pamanah yen warganipun anyemplung lepen temahlajeng repot dhatengpulisi, sanalika lajeng mungel tengara kenthongan tinitir tondha bencana, kathah para among parentah nagari sami rawuh, pulisi kampong tuwin tiyang salebeting ngriku sami medal angupadosi, wonten ingkang numpak tamben tembo tuwin nrutus sauruting pinggir lepen utawi angures ingkedhung leres 3
babaganing tiyang estri wau, angantos sadalu boten pinanggih, wasana sareng enjing wonten sawenehing tiyang ingkang griya ing pinggir lepen sangandhaping babagan wau, wawartos dhateng kulawarganipun estripunika, nalika parak enjing wanci jam satengah nem miring suwantening tiyang ciblon ing lepen leres sabrang kilen mongka ing sakilening lepen ngriku pancen boten wonten padhusunan wontenipun naming ara-ara tuwin pakuburan sadherekipun jaler tuwin anakipun estri wau lajeng enggal numpak tembo dhateng sabrang kilen angupadosi, bokmanawi keli mentas ing ngriku, wasana bok rondha saestu pinanggih wonten salebeting rerokodan linggih sarwi awuda, rambut kaore katutupaken ing rai, sinjangipun katata katumpuking sandhingipun kapitakenan sababing dumugi ngriku, mangsuli angupadosi yatranipun sanes saking punika kapitakenan sampun boten mangsuli,lajeng kabekta mantuk. Let kalih dinten saking punika, ing wanci siyang bok rondha nedha karmas dhateng lepen kapengga k naming badhe kakramasan wonte griya kemawon boten purun rehning sanget adrengipunmila kturutan sarwi kaetutaken sadherekipun tiyang estri kakalih, tuwin anakipun jaler ingkang sampun umur 17 taun salebeting bokrondha karmas tuwin adus wau tansah sami kajagi kemawon ngantos ing samentasipun sarta ing sakala punika katawis mawi radi enget anuwuhaken sakecaning manahipun para sadherekipun ingkantg sami angteraken punika, sareng sampun mentas nyandhak badhe tapihan ing ngriku lena ing panjaginipun enggal bok rondha ambucal sinjang ingkang sampun kaubedaken lajeng mlajeng agebyur lepen ingkang leres lebet katututan ing anak tuwin estri kakalih anggebyur nedya badhe anyandhak nanging boten kacandhak lantur bok rondha kelem boten katingal sanalika punika lajeng tengara kenthongan tinitir malih,lajeng kathah paa tandang sami dhateng ing lepen angubeg ing babagan wau, dangu-dangu pinanggih taksih wotnen ingnriku sarta sampun pejah weteng tanpa malembung. Ingkang anggumunaken ing nakathah punika, dene naming yatra awidak kemawon teka angendhangaken pejahipun tega anilar anakipun sakawan ingkang taksih sami alit-alit tuwin langening jagad gumelar. Ingkang anama anyar katon amratelakaken wonten ing pembrita baru, owel sanget denepara sugih utawi ingkang ngasta pangawasa boten karsa amata dhumateng para saged anedhak ing basa jawi surat Kur'an supados tiyang agami Islam ingkang boten mangretos tembungArab sageda sumerep dhateng wualngipun Nabi Mukamad inggih leres sampun wonten Kur'an tembungjawi, ananging ingkang maos boten saged angling, awit tembungipun boten genah, angemperi tembungipun tiyang Batawi utawi tiyang Malayu,sarta cithakaning ukara kalugokaken kemawon kaliyan Arabipun upami wonten Kur'an jawi ingkang nganglengaken tembungipun saaestu kathah ingkang sami ngemin. Kula jumurung sanget dene serat prajangiyan lamituwin prajangjen enggal sampun sami katembungaken jawi ingkang prayogi arta terang, bok manawis atus taun malih, kathah bongsa ingkang sami manjing agami Krsten awit kayungyun dhateng piwulangipun nabi Ngisaringkang sampun katelak sae, jeneh boten mangretos dhaeng piwulangipun nabi Mukamad anangng kauningana bilih ingkang anjawekaken kitab Injil tuwin toret punika mawi angsal pituwas ing dalem sawulanipun ingkang sakalangkung anuwuki, wangsul manawi wonten ingkang arsa anjawekaken Kur'an ingkang maragadi sinten punapa para sugih, para ingkang ngasta pangwasa.....hem. Para sugih utawi para igkag ngasta pangawasa, pundit ingkang karsa angadani pambabaripun surat Kur,an wau saestu kenging kaanggep dhukuning kasaenan saha bok manawi badhe kataman ing supangat ananging panginten kula amasthi boten karsa, langkung prayogi bondha ingkang sampun mubra-mubra dipun wewahi malih, sanajan sampun katondha bilih bondha wau dumuginipun ing waktu amancat dhateng kalanggengan boten saged amitulungi punapa punapa, sarta ingkang masthi adamel wirandhngan mandheg tumolih, Adho agengipun anasaraken dhateng kadhatoning pepeteng ingkang anggigirisi, dados boten saged wangsul dhateng purwaning ngasal ingkang lajeng jumeneng sampurna, rak inggih ta (Jurukabar). 4
Ongka 16 Kemis Wagekapng 27 REjep Be 1816 utawi kaping 21 April 1887 Surakarta Pantes yen dipun alembanaha: Anembe punika kula miring kabar, wonten sawenehing abdi dalem jajar kaparak kiwa nama Kiyai .....gadhah damel mantu: angemah-emahaken anakipun tumrapipun tiyang alit bok manawi anggening angrerantam saha kalempak wragad kirang sawatawis taun amargi sampun dados watekipun bongsa kula tiyang jawi, sanadyan amungkantun aleg kimawon manawi badhe ngemah-emahaken anak inggih kasengka-sengka boten ketang among manggen ngandhap pisang, inggih mawi rame samuha, wasana sareng dumugining tempuking damel ki jajar ngungak gusti sang aprabu katemben singkel ing galih surudipun ibu dalem gusti kanjeng ratu ageng dados usiking manahipun anggening ngreancang pasamuan lajegn kadamel bubur, nalika andhaupaken anakipun among ulem-ulem paa priyayi, kasuba ing buja karma tumrapipun tiyang alit inggih samuwa, ananging sareng sampun bibar andrawina lajegn byar para tamu sami ing ngaturan bibaran boten angaturi pasugatan among suka, amargi ingkang kacetha salebeting manah amung sumedya anelakaken sungkem bela sungkawa ing gusti, boten among nurut sumuking arda, daya kalampahan sakala punika inggih lajegn bibaran sadalu tanpa sabawa: Menggah anggen kula anggelarakening serat kabar punika among supados dados sateladan ingkang sarju, jalaran sanadyan punika pamanggihipun tiyang sudra, ananging pandugi kula pancen lerespanuwun kula dhateng para titah, ing salebeting kukuban surakarta, mugi sampunlingsem anelad pamanggihipun kiyai jajar, anyegaha langen sukaning panggalih, sampun anggeripun saged kimawon dhuh titah rahayu tiyang tumemen saha sungkem ing gusti: sampun ingkang janma manungsa botena kedah angon iriban sanadyan kutu-kutu walang ngataga, pangraos kula teka sidhem tanpa sabawa, inggih punika katarik saking mukjijatipun gusti kula sang aprabu amila pamuhi kula ing gusti ingkang sipat kawasa, mugi ngudanaken wangi-wangi, ingkang amrih sengsem lejering panggalih dalem tinebihna ing poncabaya, cinawis na sakathahing kawibawan miwah kasenengan supados sageda awet angayomi praja dalem Amimamim yarabulngalamin Pamuji kula pun Peteng. Nalika tanggal kaping 10 Maret Cina Onder pakter ing jatinom saking Klathen anumpak kareta, dumugi lepen sakiduling dhusun jatinom sampun sonten sawatawis petengipun boten sumerep bilih toyaning lepen banjir sakalangkung agengipun sanajan boten santer ananging naming mambeg kimawon pun kusir kirang pangatos-atos kareta lajegn kasrbangaken kala saweg nanjak ing gisiking lepen kapal sampun mogok lajeng kasambuk dumugi satengahing lepen kapal dalah karetanipun kentir, katujunipun cina ingkang numpak dalah kudiripun saged oncat malumpat dhateng gigisik dados saged wilujeng, sampuna mkaten bah Bandar saha kusir kuwandhanipun tamtu dados papriksaning pulisi, naming barang pagnangge saha babektanipun ingkang sirna, saha liting toya kapal dalah kareta taksih katulungan saha barang-barang ipun ugi salong pinanggih, nanging kathahingkang ical kinten regi f 200, tujunipun bah Bandar taksih inggal dados paranyahak wawenang sade apyun dereng sanget pamujinipun. Nunggil dinten wau ing pengbuhtosan ingkang dumunung wonten waradinan ageng sakiduling dhusun penggung, kabunton sarahan kajeng saha endhut saking agenging toya banjir saking ngardi, ngantos minggah angungkuli waradinan ageng, lajegn anurut waradin ageng, dados waradinan ageng sakiduling penggung mangidul sami risak tungguling waradinan tuwin emperanipun gempal tigang panggenan dados jurang, wiyaripun saempering radinan panjang 60 kaki, lebetipun 20 kaki, tengah ing radinan erus penggeng pulisi lajeng papriksa sababipun toya minggah, jalaran lompongan ipeng katutupan endhut sangking predi kang urut jurang kandelipun 2 elo, sanalika endhut lajegn kadhawahan dhudhuk murih katingaling bolongan buh, risaking radinan wau kajibahaken dhateng pangagenging dhistrik 1
Banyudana, sarehning katularan waradinan ing teras bagiyan kartasura, kados panewu mantra demang banyudana sami tugur anenggani ngurugi kang gempal sagedipun pulih ngantos 8 dinten dumugi sapunika bolongan buh, saben jawah riwis-riwis kimawon inggihlajegn kurugan endhut malih, jaran endhut wau sauruting jurang manginggil pisan mila menggah wonteniipun Ipengtosan wau pancen boten amigunani sanget jalaran suwaunipun boten katimbang kalayan toyanipun sanajan ing ngriku bilih mongsa katiga boten mili, ananging sarehning toya sangking pareden saben rendheng kathahing toya saha santeripun angungkuli lepen ingkang mili bendinten mila bilih boten wonten karsanipun nagari, ipengtosan wau kasantunan kaeteg embok manawi ing tembe taksih badhe babayani malih. Nalika tanggal kaping 18 Maret tuwan Upasinder ing GErmaya, Onderdhsitrik Tumang, kengkenan rencangipun kakalih sami rare estri, ingkang satunggal umur, 20 taun ingkang satunggal umur 11 taun kapurih nyumbang dhateng griyanipun bekel dhusun Trasaba, saha mawi kasambutan pangangge pameran kadosta: sengkang sapanunggilanipun sarehning pangkatipun enjing ngantos dumugi sonten boten mantuk mongka sadintenpunika piuju jawah deres tuwan upsinder lajeng kengkenan ngupadosi, dhateng panggenan jujugipun kacariyos sampun mantuk sawatawis dangu, lajeng kaurut lepen sakidul dhusun Trasaba, wasana wonten ing lepen ing ngandhap rare ingkang umur 20 taun sampun kapangih dados kunarpa, sandhang panganggenipun sampun sirna sadaya, kalacak ugi kapangih wonten ing lepen naming sengkangipun ingkang sampun kalajeng sirna. Wondening rare ingkang alit kaupadosan ugi saged kapanggih wonten lepen ingkang ngandhap piyambak sampun tanpa pangangge, sarehning sampun tatela rare wau keli, sasampunipun kapriksa dening pulisi lajegn kaubur sae-sae. NGAWI Kang sinawung ing sekar budyani, gung ginagas rinujit ing driya, puwamadya wekasane, wiwiting kang karuhun kang jinarwa sinung kintaki, arjane kadhestrikan GEndhingan Cinatur, genira angatur pasar, langkungindah saha regenging kang jalmi, yen pinuju pekenan. Satepining pasar den tanduri, jarak cinaginapit arampak srinrepang eduk taline, pesagi pethanipun eron pinapak den erit peken pasagi wiyar, ngiringken margagung, ingngapit-apit dhukuhan sesungapan sendhang sakalangkung wening, kinarya pepadusan. Yenpekenan keh jalma kang mampir, samya siram tuwin awak-awak saweneh tiyang angombe, marma arja kelangkung, kathah bakul monca kang prapti, sami acandhak kulak dadya untungipun saha papaning sadeyan neng panggonan aja jar athirik-thirik tan kena liru papan. Pan ingngatur bakul siji-siji, datan kena sadeyan campuran uwos pan sami uwose, sekul morlawan sekul nadyan jampi pan sami jampi, grabat pan sami grabad pacul sami pacul tan kena lirupapan tur samangke wus pati sapontan mawi, tuwin malih jinaga. Pan cinatur panggonan winilis tigang dasa sakawan langkungnya, bebalungan jatikabeh, gebingan sakanipun dwi elo inggilnya sami, kajeng lurus sadaya, punika siniku, naracak saka sadaya, apan ami binorehan enjet putih, langkung denya priyoga. Kadunungan trimarga respati, sangking neler tenapi ing wetan kang wetan kalih margane, miwah pinasang an ekrun kayujati ingkang kinardi, pesagi myagn pilaran tur pinasah alus buweng rengganing tumbakan madyanira kadunungan sastra wlandi, nyetaken lamun marga. Kanan kering marga den tanduri, kajeng johar jinajar atata, sinerung bunder esthane, miwah kinalenan bagus pan sakilan wiyar nya ugi, saka kilebetira, apan saya turun dumunung neter kalenan kan gsupaya inggala lakuning warih, ddya buntas papanira. Tengah marga samya kinarikil sela alit alit pan tinata, den ebrug rata tur trebes tanana kang mandhungul kawewahan kandeling pasir, saparan-paranira, aresik dinulu, tanana reget kumlendhang, sinaponan tyag jaga gilir gumanti, nutug sadina-dina. Kang adhakan lan marga geng ugi, sapanggonan iku sadeyanya, baweyan ing sesamine, citalaken myang bludru, sauruting wadeyan kain caket lan semarangan blapecah cinatur, pinggan piring cangkir gelas ing panggonan malih klithikan prasami, malihira kuwadeyan. Ing panggonan kang kilen pribadi, panggonanya tyang wade lenga, selarik pepanganane, klapa manggen ingkidul ingkang eler uyah lan trasi, grabatan sadayanta, ajejer jinujur, ler wetan bebek lan ayam ulam eloh tenapi tiganing pitik caket dhawet myang sega. Tuwin malih ngirasa pawarti, mitrakula bakul sesaminya, sudagaran apa dene, ing mangke tanah ngriku, sahantero kersaning nagri, nenggih kanjeng waraja, gupermen linuhung, lamun anajal mabega,kuda datan kadunungan 2
ing kendhali, yekti kenginga wisan. Tiga rupyah dhendha nya winilis iku uga yektibayar kontan mila mitra sadayane, poma poma den emut yen tindakan beta turanggi, mugi kendhalenan, supaya lestantun becik napa tyang kelangan luwung nunten tinumbas na ulam pitik seger sumyah mring angga. Wus titi panrgiptaning tuls rikala dwi dana tanggalira,warsa beneegih wulane, madilakir lumaku, wani jam astha latri, wuku nya mondhasiya, kula kang manjurung, lare dahat kawasarsa, ingkang wsta kyai darmakarya yekti, ing dhusun bedhug wisma. Camboran Ingkang mupakat ing ngagesangpunika boen saged kolu dhateng sirna ning nyawanipun ewadene nalika dinten senen tanggal kaping 28 Maret 1887 wonte nsawenehing walandi anama tuwan Yusteus griya kampung Patrasaren Magelang, anganyut tuwuh, amargi bosen ananggapi lelangening dunya, patrapipun sarana angemut sanjata isi mimis kenging sirahipun pecah muncrat dados sawalang-walang, rahipun balabar anggupaki gubah ingpatilemanipun sakala punika panggenging nagari kanthi para bongsa luhur, saha dhokter mayor angyoktosaken pejahipun wau, sarehning tuwan wau boten anggadhahi prakawis pramila para tiyang boten saged anggagapi ingkang dados jalaranipun anganyut tuwh, amargi bilih kapirit saking kawontenanipun boten nama kakirangan awit gaotanipun nyambutaken arta, sapejahipun tuwan yusteus wau atilar potang gunggung kumpul 12000 rupiyah, amila dados ngungunanipun tiyang kathah. Ukum Molah Kala kinamanawi wonten tiyagn gadhah tindak awon dhateng sasamining tumitah, punika anak putu wingking asring ingkang manggihh wawalesipun sareng samangke punika anggening paring wawales nampek ing awakipun piyambak-piyambak kados ta tiyagn anandukaken piawon dhateng sasamining tumitah, punika wawalesipun ingkang dangu piyambak among gantalan taun terkadhang amung gantalan wulan utawi dinten amila pamuji kula hating para titah sasaged-saged sami andhasarken kasaenan dhateng sasamining titah, derengipun saged kadunungan budi makaten inggih anggeripunboten anandukaken piawon dhateng tiyagn, kados ta watek drengki, sasaminipun. Kala kina watekipun tiyagn alit punika naming andhasaraken ajrih dhumateng priyantun utawi priyantun sami andhasarkaen ajrih dhateng tiyagnbongsa luhur, upami wonten tiyagn alit gadhah anak ayu katedha ing priyantun badhe kaselir, punika tamtu boten susah ngapingkalih rembak liya dinten pun anak ayu lajeng dhateng cumawis ing dalemipun tanpa mawi punapa-punapa, makaten malih priyantun amelikaken griyaning tiyagn alit amung sarana sasmita ning jariji kalih kimawon griya lajeng ngadeg ing pundit pamrenahipun milamakaten amargikalakina tiyagn alit sami bussuk-busuk dereng kadunungan kawruh kathah kados sapunika, bilih ing mangke wonten priyantun gadhah patrap kados kina, ingkang tamtu among dipun gugujeng kimawon jalaran kathah sanget para tiyagn alit sami kadunungan budi moncer,malah sakng kala duking budi asring wonten ingkang munapek ing gustiallah, kadosta ngaken panutaniipun Nabi Mukamat tindakipun boten katurut inggih makaten ing salajengipun Kawicaksananing tiyang estri ingkang anggumujengaken Wonen sawenehing tiyagn jajodhowan sampun waweka jaler kakalih, ananging salamnipun tansah padudon kemawon anuju satunggal dinten paben malih, saking sangeting jengkeling manahipun ingkang jaler, ingkang estri badhe kapegat talak tigang pratikel badhe karentahaken sadaya, tembungipun eh wong wadon saehning uwisa ben-aben anggawejengkeling atiku, ing saiki dak sakarep kowe jaluk pegat iya dak turuti, wangsulanipun ingkang estri e, e, iya becik wong lanang mungguh panemumu iku, aku iya nayogyani, janji kowe balekake warnaning gini kang kok sandhang ingkang jaler sakalangkung kget sarta awicanten: lo, barang apa kang dak enggo, aku ora rumongsa kanggonan apa apa saka kowe, dene gawanmu nalika kowe oleh aku, isih ganep kabehmara gawanen ingkang estri amangsuli, O: wonglanang, kowe aja anglenggana, amarga anane 3
anakmu lanang loro iku kang dadi saksine, ingkang jaler sanget legeg boten dungkap ingkang dados eliding wicantenipun ingkang estri, amila ingkang estri lajegn malehaken sarana tembung amanuhara makatenmungguh enggonku anelakake saksi anakmu lanang loro iku mangkene ta: wong lanang elide, nalika aku oleh karo kowe prawan sakiki arep kok pegat iya ulihna kamulanaku, ingkang jaler sanet jela sartangekek gujengipun O,O,O, aja mangkono ta wong wdon Manawa aku anjabela gawanku kowe iya ora bias ambalekake, mulane rungokna kandhaku uwong salakirabi iku kudu pangantenan ing salawase, temahan kalih-kalihipun sami kumpul rukun ing sapanginggilipun. Sambetipun cariyos Bayan Budiman Eh rika away mangkana, nglengkara kyai mastani, aja maneh kaya sira, ulun pituduh sayekti, karuhun sun miyarsi, jeng nabi suleman luhung, tur kekasihireng hayng, suprandene karsa ugi, lan andhahar ature kang satowana. Kyai juragan tetanya, kadiparan de jeng nabi, pracaya ujaring kewan ing sun during antuk warti, ngrungu bae semangkin saapisan sangking ujarmu, marma lamun sambada, ingsun caritakna ugi, yata wau sang Bayan dhangan carita. Iya sun turuti sira, mrihlega tyasira kyai, anuju ing ngari soma, jeng nabi miyos tinangkil ing ngayab para cethi, ngampil upacara murub banyak dhalang kencana, sawung galling sarwa adi, pra punggawa ajejel neng pagelaran. Swaraning kagag gumerah, neng tawang ambeber swiwi, mring gonira sowing-sowang, tan kena owah lir uni, amrih kawuryan sami, kang an sewaka ing ratu, wit soroting raditya, madhangi ingponcaniti, ejim setan lelembut lan berkasakan. Tanapi kang sato galak gajah warak lawan kancil bantheng sangsam kidang sima, sarpa ageng asumiwi, mega mendhung ing langit gumremengneng ngalun-alun angina kaluwung teja, kutu walang taga nangkil sen isening buwana pepak aseba. Jeng nabi arum ngandika, apak rane si emprit ing samongsa mongsa seba, ngareni sakehing peksi, kang tinanyan wotsari, dhuh gusti ingkeng sinuhun papakuning buwana, kang ngasih marang ing dasasih, nuwun duka pejah gesang sang pan sumongga. Milam na kantun sewaka, sangking cupeting kang ngabdi, kawratan ngupaya boga, sabenari nganan ngeri, prandosaipun lan dugi, mring anak amba sedarum jeng nabi angandika, pira sutanira emprit awo sekar wekamba naming lelima. Aris andikaning nata, si emprit ambabayani, ora murwat agengira, sayekti tan tuwuk bukti, marma wiwit semangkin sun wenang ken munggah lumbung, ampet parine janma, mung aja leleda ugi, mila emprit neng lumbung ing sabanira. Neng na sang Palatuk bawang, ingkang minangka papatih, mare king ngarsa wotsekar, umatur amelas asih, amba atadhah runtik prakawis kang karya ripu, peksi beri balela, dahat lumuh seba gusti, abdi dalem kang para sato tanana. Kang purun umangsah yuda, mring beri kaliwat ajrih, madndar ambapa guting prang, kalindhih lumajeng gendering, booten amigunani, sang kraman tuhu pinunjul muhung panduka nata, sinumbaran ing ngajurit duk midhanget jeng nabi arum ngandika.Eh sang gungkang sato wana, tanana kang sun arani, menek wani mungsuh kraman bias amungkasi kardi, kerit mring ngarsa mami, agedhe ganjaraningsun sadaya wus miarsa, undhangira sribupati, majeng ngarsa tur sembahkang peksi gemak. Dhuh gusti musthi kaning rat kang ngandi sagah nglampahi,muhung supangat paduka, dhumawuh ring amba pundhi, ing ngidenan annuli, atur bekti alon mundur, sang puyuh angumbara, wus panggihmungsuh sang beri, sru sinapa kang puyuh padha raharja. Sang peksi kraman angucap apa gawe siraprapti, bing ngutus sang nata, anyekela marang mami, sang gemak anauri, aja sira seling sup nglengkara raganing wang, wani angadu kawanin wus prasat dahana umur siya-siya. Angguguk kala miarsa, sang beri denya wawarti, kang puyuh malih wacana karane angungsi mriki, marga ingsun wus lami, ora sewaka ing ratu, dee wiwinihira, ingsun niki apradondi lan wong lanang temah kinalahken ingwang. Marmane asrah mring sira, mati urip tan gumingsir, kalamun si bence praptam asikara awak mami, sang Beri anyanggupi, kinen malebu sang puyuh sakedhap medal. ARis ing pamuwusira, aja tanggung labet becik yen la kang dhanging nala, ing sun andhelik ingkuping, nadyan binekteng jurit tan sumelang raga runtuh, lamun estu singitan aneng jro wuiwi kalih, asru mabur sayekti uwalan sira. Paran tingkah nututana, ing burira lonjong mimis ye kasumelang ing driya, sang beri teka nuruti, puyuh gya manjing kupingm asru ing susumbaripun eh kraman den rpayitna, curek muingsun cucuki, yen awangkot sumiwi marang ngajengan. Kalangkung kageting manah, myarsa susumbaring 4
peksi, ing pratingkah ngomondaka, karaman angucap wengis e metuwa den gipih,iya saka kuping ingsun aja asesembranan solah dudu aneng kuping, ujarira gemak tan sedya mundura. Taksih wopnten sambetipun. 5
Ongka 17 Kemis Legikaping 4 Ruwah Be, 1816 utawi kaping 28 April 1887 Pawartos kawat Bupatiing Magetan rahadenMas Arya Adiningrat tumuwuh ing panyuwunipun sampun kapareng seleh, ingakng anggentosipatih ing kitha ngriku RadenMas Adiwinata. ========\============== Surakarta Kala wau dalu wanci jam sadasa, kanjeng gusti pangeran Arya Natapraja, rayi dalem ingkang sinuhun kanjen gSusuhunan sampun surud menggah bidhaling layon saking dalem mawi karengga pahargyanipun para bongsa militer pangkat colonel. Ingpeken ageng saha warung salebeting nagari, angeramaken kathahing sagawon edan mongka ingkang sampun kalimrah tiyang badhe boten saged andumgi siwahipun sagawon ingkang saras kaliyaningkang edan pramila asring damel kasangsaran akdos ta mentas punika wonten tiyang estri sepuh gigriya ing kampong Karangasem mantuk saking peken ageng wonten ing margi kapranggul sagawon edan pnini lajeng kang rangsan ngantos ambruk sarta kakerah dhadha tuwin baunipun sami labet uwalipun dipun tulungi ing ngakathah, sagawon kawaos tuwin kapenthungan ngantospejah, dene pun embah inggihlajeng karompa binekta ing tepas wangunipun makaten malih ing samangke tiyang ingkang kawogan rummeksa tentreming peken ageng, meh saben dinten mehai sagawon edan ingakng sampun kacihna purun ngerah dhateng rare tuwin dhateng tiyang sepuh (kintunan) Bongsa kula tiyang Jawi rekaos sangetbilih murih sirnaning panyakit ingkang menthol wotnen ing badan winastan uci-uci, jalaran kedah kabedhel kawedalaken rahipun mandar ingkang makaten wau maratah asring ambabayani, mongka ing mangke wonten pamanggih ingkang anggampilaken murcaning panyakit wau, inggih punika uci-uci katemplok ana gabus panunggilanipun prop tutuping botol lajegnkabalebet ing sinjangpethak ingkang kenceng sarta rapet watwis gangsal dinten balebetipun wau kauculana,panyakit estu sampun ical. (kintunan). Kula sakalangkung giris andulu lampah ing bajubarat ing ngepakan inggihpunika congsun ingkang pakaryanipun pados katrangan prakawis apyun sarana mider mider salebeting nagari, bilih sumerep tiyang ingkang kakinten bekta apyun utawi tike peteng, pangandheg dumugiing panggledhah, anggenipun dameling sem teka kasangetan jalaran manawi gledhah tiyang wonhten samargi-margi, ngantos anjlimet boten ketang ngandheg tiyang jaler tuwin estri inggih lajeng dipun wudani, badan sakojur katlusur pundit ingkng kateksir inggih dipun mek- mek sarta dipun grayangi, sanadyan tiyang ipun kitrang-kitrang inggih meksa dipun gujer kemawon menggah patraping congsun makaten wau, saupami sakin glingsemipun tiaygn ingkang kagledhah, boten purun dipun wudani sak enggen-enggen ponang congsun panggujeripun inggih dipun santosani, tiyang ingakng badhe kagledhah kenceng boten purun salang suruping tiyang lajegn sami supenipun dadoing grejeg menggah wotne ningkang kasakitan salah satunggal gek kados pundit, mila kula punika bilih kapethauk ponang congsun wotnensadhengah margi, temratap ing manah mengkaraging badan lir kapethuk sagawon ingkang sakalangkung galak samara kula manawi kagujer sarta lajeng dipun wudani, , badhe purun dipun wudani mangke gek kajengipun piyambak botenpurun ajrih kula manawi sampun terang dhawuh ing nagari, O mila gumun ta nun kula ngraosaken trajanging ponang congsunpunika tur inggih sami sipat ling manungssa,nanging pikajenganipun angemperi balanipun rising bathari Durga. ==========\=============== Bilih wonten congsun ingkang pratapipun makaten embok inggih lajeng dipun aturaken ing kantor ageng, manawi yaktos tamtu pun congsun kapatrapan awit patrap makaen wau pancen boten terang ing parentah. Jurungarang Magetan 1
Lelampahan welasan ingakng anggumujengaken Pangindhung ing dhusun pandheyan nami mastir, tinitah tuna in gpaningal mila tansah kapenal ing bandhol ingkang mungseng amuluk melik ingkang melok panyiptaning salampah juti, prasasat angingu padarngan ingakng kenging kapendhet ing samasa-masanipun panyolongipun iir kawiwitna saking ayam satelasing ayam anyandhak abrag bala pecah, angantos balindhis pangangkah ing sang dur angemperi tiyang mendhet tigan ing patarangan saking stunggal satunggal amrih sang balorok boten elik. Anuju satunggal dinten mantir mentas tampi yatra sawatawis pakintunaning sadherekipun sanadyan mastir sanget angatos-atos awit kawus kapandungan ewadenten ing dalu meksa katileman nganlepos sang juti ingkang sampun kadunungan kawaspadan panitiki ki melik boten kakilapan dhasar tuman anggeyemi ...mastir, mila ing dalu punika lajegn dipun tarutuli, kados...ken babar pisan dalah saekul wadhang inakg gumantung ing salang ludhang sacethingipun hem teka kaningaya temen. Sareng enjing tongga tepalih sami dhateng ngalyat kocapa mastir ingkang kataman ing duh kita tanpa wangenan tansah memepen ing senthong kemawon sareng kaungak ing sanakipun ingkang celak mastir mangkureb wuda ambalejed ingkang ngungak boten saged angampet gujeng wicantenipun iyah kuwi nalar apa taneh, la kathoke ana ngendi, thik wuda balejed kaya kotho, mastir mangsuli swanten rangulung, kathoke ya di gawa maling, jengek kang angungak elo thik kathok digawa, la apa dhek bengi di uculi, la yak teka lembon ger gujengipun ingkang sami miring, naming bok mastir radi kalimputan. Ing mangke sakin gwelasing para kadang warganipun mastir sampun radi mrintis malih, nanging sapeken sapisan taksih dipun sambangi ingkang gadhah padaringan nanging mastir tansah prayitna ing manah sadalu-dalu cegah tilem watukipun angguguk ingkang kangge anggugah sang juti. Ing nalika dinten malem Senen tanggal kaping wulan punika, ing gelenganipun nagari Magetan wanci jam 3 dalu karaos wonten lindhu, ebahipun siti saking wetan mangilen watawis 10 sekon dangunipun sareng wanci ngajengaken jam 4 enjing ugi kraos malih, watawis 7 sekon dangunipun. Ingkang makaten wau ingkang anggumunaken boten suda pangudi panyiptaning manah, naming titiyang tongga tepalih utawi sanesipun nalika karaos wonten lindhu bok inggih tumunten enggal medal kaplaur lajegn sami pating jarengking, saweneh wonten ingkang gandhulan kori, boten pisan angrewes sayen karebahan utawi kawadhahan barang sanesipun ingkang kaesthi naming welinganipun para kina, bilih wonten lindhu kapiurih angrakoti siti supados angencengaken untu, utawi gagandhulan koripamrihipun tiyang inkagn cebol kapalang mindhaka inggil salimrahing tiyang. Prakawis punika punapa kenging kaugemi leresipun. ==========\=========== Ukum Kisas Wonten sakitan badhe kaukum kisas nalika badhe kapatrapaken sumerep manawi galojo ingkang nandangi punika dereng nate nate amatrapaken paukuman sanadyan sakitan punika sampun celak akaliyan pejahipun ewadene taksih saged anandukaken tembung ingkang gumujengaken nalika kainggahaken ing panggantungan apitaken makaten punapa sampeyan saweg sapisan punika matrapaken gantung tiyang, dene teka taksih kidhu, galojo amangsuli, la karsa weg sapisan punika, sajeg kula gesang sakitan awicanten o yen makaten inggih ceples kados kula, salami kula gesang inggih sawek sapisan punika kaukum kisas mila sanget kidhu kula. Pamalesing pangeran Maha Agung dhumawahipun dhumateng para titah tamtu longka: Nalika kaping 14 Maret 1887 Sameja, kuli dhusun Sombaondher dhestrik POncol Magetan kesah dhateng wana sumedya ngupaods kajeng obong, sareng dumugi satengahing wana, kaget kapethuk tiyang kakalih jaler \estri, lajegn amethukaken sarta anembung makaten adhuh: ki raka, kula nyuwun pitulung ing sampeyan amargi semah kula punika sampun 3 dinten anggening nyakiti badhe manak dereng saged lair: kula sampeyan paringi jampi, saha 2
isarat murih inggala lair si jabang bayi, sameja amangsuli: o, adhi sampun dados panggalih kula punika boten nate anjampeni tiyang badhe manak angupadosa dhukun sanesipun tiyang wanan meksa adreng, kalampahan dipun sukani mamahaning gogodhangan boten watawis dangu ingkang estri anglairaken jabang bayi, tiyang wanan muji sukur ing gusti allah, saha wicanten dhuh kiraka benjing gangsal dinten malih kula ngaturi wawales ing sampeyan sameja pamit kesah, dereng paton tebih kesahipun noleh wingking tiyang kalih sampun musna, sareng antawis gangsal dinten wahananing pamales teka aneh temehn sameja anggarap pategilanipun wiwit tumapak waluku boten saged lumampah, amargi waluku boten pasha, sareng kayektosaken pucuking luku kagubed ing rante jene damelan buda, panjang 6 dim wawrat satail sanalika wau lajeng katur ing parentah kilap kadadosanipun. Panglimbanging manah Ingkang awrat ing jagad punika among yatra, pamedhetipun sarana linampahan saking dagang, layer amrih indhaking yatra, ing wusana sareng sampun anglempakaken barang mas inten yatra sapiturutipun ingkantg kathah reginipun sangsaya sanget susah dening kaincim- incim ing pandung, utawi kampak kecu, yen icala barang darbekipun sadaya tansah andamel susah sisip sembir anglampahi kasangsaran papakawelas asih, mila arta kancana, sapanunggilanipun kalis dhateng para pandhita, amargi awon sanget tuwin boten murakabi. Ingkang makaten wau sakathahipun ingkang angandhongi raja barana prayogiipun asring tutulunga dahteng para ingang nandhang kawelas asih kareksaning yatra kancana punika ingkang minongka papager, sintena kemawon ingkang kumet dhaeng pandhita utawi dhateng sagunging tiyang kaluwen kasusahan kasrakatan saestu amanggih sisiku. Sadaya prakawis wau kenging kacupet kadosta: Sinten tiyangipun ambebeg yatra raja barana, punika sasamenipun toya langkugn ageng wah saner dipun bendung, wekasan bedhah ladelah lalajeripun kados makaten yen amalkakekedi, saestu sirna dalah pawitanipun wekasan wangsul sangsara temah boten anglabeti wewelinging tiyang sepuh, pusaka sirna gempang. Kasih, Wicara. ====\==================== Pangalembana yegti. Ing ngagesang punika manawi sampun kanthi arta, sangking kitten kula sangalamdunya sampun tanpa timbagn sae tuwin sakecanipun.. Kula gumun sakalangkugn sanget ing jaman sapunika wonten stungiling priyantun sugih ingkang saesning panggalihipun katingal mancorong kados rembulan kula gadhahkinten manawi sang prabu Yudhistria ing jaman purwa ingakng sampun kawastanan sae budinipun sajagat tanpa timbang, taksih kawon kaliyan priyantun punika, jalaran katitik saking kerepipn amitulungi tiyang, sangking pamireng kulak ala rumiyin boten manggepokan dhumateng arta, sumongga saupami sang prabu wau dados tiyang alit lajegn kula sambuti arta, kula badhe teksih mawi pratondha ingakng suraosipun temtu taksih adamel girising manah, mongka priyantun punika wau boten manawi dipun sambuti arta punika ing batos pancen bingah bilih tanpa serat anaming boten kalimrah, mila manawi sumerep wotnenpratondha ingkang suraosipun awrat lajeng kirang condhong, lah teka aneh: kados pangunadikanipun eng yen dadi dadine prakara aja nganti dadi prakara kriminil becik sipil bae, elah saya anggumunaken. Ing satunggilipun dinten kula mrieng malih, maraosanipun tiyang ingakng sami dipun pitulungi inggih ngampil arta srana ngaturi serat pratondha, wicantenipun kaliyan estrinipun makaten endhuk-endhuk akuru mongsa judheg temenan angrasakake baguse budine priyayi kang kasebut dhuwur mau, aku wis tau nyuwun pitulung ngampil arta nganggo laying pratondha, baeng tak aturake layange, bok aja agek di priksani rong larik banjur di tingkem sarta banjur mundhut arta, dene aku iya banjur binayar mak jreng-jreng, ora nganggo duwe pangandika apa apa sarta nalesihake unine laying pratondha wis ora, anane gurtan paembug, sumongga ta para priyantun panjenengan galih, teka anggenipun lajegn nglenggakaken manah adamel cumepelonging manah ingakng saweg buntet anggenipun boten telas manahkula kados pundit, ningali angelipun tiyang ngupados arta, kados tiyang boten gadhah jaman sapunika, mila pamuhi kula dhumateng priyantun punika wau tgang prakawis. 3
Ingkang sapisan ingkang kula parlokaken rumiyin bab kasugihanipun arta salaminipun tansah mindhaka, awit badhe damel langkung saening panggalhipun ingkang kaping kalih, pinanjangna ing yuswa, ingkang kaping tiga, mugi ginanjara ka sarasan ngantos dumugi ing janjinipun pamuhi kula tigang prakawis wau lumuntura dhumateng putra wayah sapangandhap sapangingilipun Katandhan Dhegus. ==============\============== Ayaknen dereng nate sasrawungan para kalonthong, inggih patut dimumule mas piyantuni iku Juru gubah. Minuman Keras Kilap sampun pinten kathahipun sasakit ingakng lantaran saking wontenipun minuman keras menggah sasakit wau saestu saged tumular dhumateng putra wayah, terkadhang bayi ingkang anglangkungi rewel kalalairipun sami sanalika utawi let kalih utawi tigang dinten lajegn ajal punika inggih kenging sasakit sawan minuman ingkang turunan saking tiyang sepuhipun kala anetesaken wiji. Menggah piawonipun minuman boten amungingkang sampun kapratelakaken nginggil wau kemawon ananging sumuking inuman inggih ugi saged anuwuhaken nepsu hawa ingkang kasar, anirnakaken pambudi, angrisakaken agami, niaya panunggilanipun titah utawi anuwuhaken watek brangasan sarta kakon aten titiyang ingakng sampun gadhah sasakit mangakten wau, sajegipun gesang malah dumugi ajalipun pisan saestu anandhang cintraka aeng, sarta ketingal amemelas sanget manggening cintraka sami ugi kados dene pusaka ingakng boten kenging dipun singgahi, amargi saged turun tumurun dhumateng putra wayah. Sakathahipun tiyang ingakng sampun keningg kawastanan karemminum sampun masthi gadhah sasakit ingkang dipun wastani sawan minuman kayektosanipun kenging kapriksa saking kawontenaning badan manah tuwin imanipun turunanipun sampun saestu boten patos gadhah kakiyatan ingkang kathah anak-anakipun tiyang minum langkung malih ingakng medal estri, badanipun sami ringkih-ringih, sha tansah sasakiten kemawon lengus sarta brangasanipun angebat-ebataken ingkang jaler kang lakuwanipun sok wonten ingakng nyaleneh, boten mupakat kaliyan pamanggihipun tiyang kathah, celakipun gendheng, langkung malih bilih rare wau kaget utawi manawi amanggih pakewed sarta bancana sakedhik kemawon sampun masthi mamanahanipun lajegn muyar saha anggadhahi nratab wasana enggal sanget dadosipun edan jalaran utek sarta ototipun sami risak mila pantes sanget sadhengah tiyang punika ingsasaged-saged sami anyingkirana minuman sampun ngantos wonten ingkang angaulaken samukawis ingkang tummdhonipun dados pakareman awit katagiyanipun minuman sami kaliyan katagiyan tike, sata, sasaminipun pakareman. Kacariyos kala rumiyin tuwan X, karem sanget angunjuk wedang bubuk wedang the punapa dene minuman keras ananging sareng piyambakipun tampi saserepan saking dhukun sarta saking pandhita ingakng sami mratelaakken awonipun minuman wau, sak kalajeng medhot wasana saking takdir Allah lestantun amanggih kasenengan wilujeng. Naliak tuwan X medhot minuman enggal-enggalan manawi mara tamu panggenan sanak pamitranipun saben dipun taweni ngunjuk wednag bubuk wedang the, jenewer kunyak anggur bir madherah, sampanye utawi sanesipun amasthi boten karsa, dene ingkang kaunjuk boten aliya among toya wantah kemawon punika andadosaken rengatipun paa sanak pamitranipun sarta sami anandukaken kinten-kinten ingkang kirang sakeca. Lami-lami sareng sanak pamtiranipun sumerep yen anggenipun tuwan X, angunjuk teya antah boten angemingaken lamis kemawon dalah padintenanipun wonten ing ngriya inggih makatenpunika lajegn santun panggagas yen anggenipun nyirik inuman keras wau pancen kanthi sabab angangkah dhateng kasarasan boten sakedhap kedhap sakit kados rumiyin saha awis andhatengaken dhokter. Pethikan saking S.M. dening Trunadongsa. 4
========\=============== Sambetipun cariyos Bayan Budiman Pindho gawe beri sira liwat mamak waningayoning gusti, mara rasakena, iki dutaning nata, kang saguh mikut sireki, gya cinucukan cureke ingakng kuping.Sru anjolatobat sarwi bentayangan sesambat sarwi nangis amabur aniba, peksi Beri kantaka, kang mungsuhe cinucuki, enget tumingal talingan mili getiyh. POnang erah lawan curek awor medal sirah binanting siti, tobat puyuh ingwang, uwis sira lerena, aja nucuk malih-malih, sun gelem seba, ing gusti kangjeng nabi. Angumbara sang Beri kawelas arsa, bileng kupinge kalih, nglemprehi berira, datan kawarnaneng marga, lampahe samana prapti, ing panangkilan tundhuk ngarsaning gusti. Mukanira kaya konjema ing kisma, karuna tingkah sisip gemak gya ngatingal mungup-mungup wotsekar, sigra medal sangking kuping, mesem ngandika, banget narima mami. Den akebat sira manjinga mring pura, sasukan ta mimilih, sosotya myaretna, akik lawan mutiara, tur sembah langkung nuwun sih, dhumateng amba, muhung paringa idi. Margi amba tumitah dadi wanodya, datan sabaring piker, myarsa lare mondhah, nuwun supangat nata, lakya mba kang momong siwi, ingkang ngupaya, boga inggih pun patik. Ing ngidenan kang puyuh panuwunira, mila dalasa mangkin benco momong anak sukeng galih narendra, luwaran kundur mring puri, paseban jaba, gumrah suwareng dasih. DAtan tita nenggih tan antara lama, jeng Nabi den saosi, ingkang toya gesang, saking nata jim islam jeng nabi kewraning galih, yata narendra, enjing miyos tinangkil. Kadi adapt kang sewaka tan kenowah, supenuh poncaniti, sinuwun ngnadika, eh sagung sato wana, sun mundhut rembuk sathithik sayogyanira, banyu urip puniki. Ingsun lamun angunjuk kanang er mulya, gedhe sawabe iki, dtan kena pejah, salama kawarasan tur-ature sangking ejim paraning tingkah, atas sadaya mmyarsi. Pasewakan jejel kapara punggawa, samya jumurung ugi, ing karsa sang nata, ngunjuk warih kang mulya, suka lila ing salami, angestupada,nira srinarapati. Kang dipongga dangu dheleg nora ngucap anglestyas lir jinait myarsa aturira, sakehe sato wana, teka dadak angrojongi, tan paduduga, matur ngarsaning ngaji. Awot sekar dipongga tan mangubagya, ingkarsa gusti nabi, karanipun amba, tan bangkit awecaha, sangking pupating pambudi, anuwun duka, makaten kang pamanggih. Lyan punika tan bangkit matur partela, wondening kang undhagi, patitis ukara,limpad tur wicaksana, inggih abdi dalem kancil namugn tan seba, pasowanipun sepi. Ngandika ris jeng nabi maring turongga, kinen ngulari kancil kerida salampah, kang sinung sabda sigra, lengser saha atur bekti, wau kang kuda, lumajeng nander pati. Tan adangu wus panggih kancil ajigrang, dhinawuhaken aglis timbalan narendra, yen sira ingngandikan ing gusti srinarapati, kancil ris mojar, sun lagi anglampahi. Ing parentahira retuning sun liya, turongga Tanya bekis sapara tonira, liya sangking sang nata, baya sira bosen urip kancil anyentak menenga bae uwis. Kadar pira abote matur mengkana, kang sinung ujar nuli, turongga wus tulak tan tara danguprapta, neng ngayunan awotsari, atur sasolah, animbali pun kancil. Taksih wonten sambetipun. ======================= 5
Ongka 18 Kemis POn Kaping 11 Ruwah Be, 1816, utawi kaping 5 Mei 1887. Surakarta Ing dinten malem Kemis ingkang kapenker wanci jam 12 kanjeng gusti Pangeran ARya Natapraja, colonel ajudan dalem kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral seda, jalaran gerah sarira sadaya, ing dintenipun jumungah enjing wanci jam 10, bidhaling layon saking ing dalem nata prajan kasumarekaken dhumateng ing Ngimagiri, kauntabaken sakaliring bongsa luhur, saha kinurmatan drilling sanjata mariyem utawi angsal tondha yen kasarira ingkangjeng gupremen mawi lampahig prajurit walandi Infantri ing Beteng ageng, sarwi amiyosaken pandel ageng, inggih punika pupundhenipun bongsa Nederlan. Nalika malem Rebo angrintenaken tanggal kaping 20, wulan April taun punika, kinten wanci jam 1 dalu, kanjeng tuwan Asisten sawek pinuju martamu wonten dalem sekretarisan Walandi reksa kunjara apratela: bilih satunggaling kamar ing lebet wonten suwanten kerak-keruk kakinteen bilih pasakitan anggangsir tembok nanging prajurit ingkang kapatah jagi kunjara sampun kaambengaken sajawining kamar, angepung sacelaking tembok ingkang kaleres nyuwanten kerakkeruk wau, asikep sanjata sampun isi mimis kanjeng tuwan sanalika lajeng bidhal rawuh dhateng pakunjaran amratitisaken malebet dhateng kamar ingkang nyuwanten wau, sareng kapriksa katranganipun ing lebet tembokipun katingal wonten ingkang krowok saemper krowokan enggal menggah lebet tuwin wiyaripun sampun cekap kala pasak tabonin pasakitan kadangu mukir sadaya, boten rumaos gadhah trekah gangsir tembok punika, nanging sareng kagledhah wotnen satunggal ingkang pinanggih angandhut paku, mila sakala punika kanjeng tuwan lajegn dhawuh dhateng sipir, pasakitan kapurih angelih manggen dhateng kamar sanes saking pamireng kula pasakitan punika ing ngajeng saking pakunjaran ageng, sarehning kagilut sakit beri-beri, pramila kapindhah dhateng pakunjaran lami, kilap kadadosanipun. Kula sakal;angkugn amangayubagya ingkarsanipunkanjeng tuwan H.Panstedhen ingkang jumeneng Asisten ing sapunika, dhadhawuhanipun dhateng para pulisi kampong sakalangkung kenceng supados adamel saening radinan bawahipun piyambak-piyambak punapa malih saben dinten saptu kanejng twuan asisten kadherekaken raden tumenggung Kartanagara: tuwin raden Mas Ariya SEbrata, sami anitih kapal kadherekaken sakarereyanipun para mantra pulisi kampong, karsa tindak puter-puter salebeting kitha amriksani radinan bilih wonten ingkang jeblog tuwin ledhok lajeng tumunten kapurih damel sae, awit saking kencenging dhawuh, ing mangke radinan saleebting kitha sampun katingal gasing, samana dyan kataman ing jawah sawatawis inggih mlisi kemawon ingkang katenpunika andadosaken sukaning para ingkang sami karsa besiyar kalayan tindak dharat yen dinulu semunipun nadyan anjurungi karsanipun panjenenganing kanjeng tuwan Asin kajawi adamel suka: pancen amaedahi sanget dhateng para kawula alit ingkang ngupados pangupa jiwa, dene ingkang asring adamel risaking radinan punika among grobag awit bilih ngemoti boten mawi dugi-dugi,punapa malih sareng spaunika kathah tiyangjawi anyewakaken kreta, tuwin dhosadho, sampun boten manah dhateng kreta tuwin kapal bilih ngemoti tiyagn sapurunipun kemawon sampun kreta patng gedhogleg kapal kantun lunglit pakeyan setreng sami sambet sinambet iyahtoblas ingkang numpak inggih btoen gadhah samara, punapa malih pun kusir penyambukipun dhateng kapal inggih dipun gejeg kemawon mila yen mogok dangu dangu asring adamel risaking radinan sarta pakeweding tiyagn lumampah, punapa patrap makaten punika pulisi boten wajib angaru-biru. O yen dipun gas jaman samangke, boten tela tuwin pohungkemawon dipun dhasaraken tiyagn dalah nyewakaken kreta kemawon teka ingggih dipun dhasaraken monga para maos bilih maiben manawi sonten sarta siyang kula aturi kliyeg kliyeg dhateng secayudan tuwin prapatan peken ageng, mangke sampeyan rak gumun awit kreta tuwin dhosadho anggenipun dhasar sami pating sladhang wonten satepining margi ageng, naming pangunguning manah kula pulisi ingkang bawahakensacayudan punika teka ingih ayem kemawon mongka ngriku pnika jolokan asring kadamel langkung kretaning para ageng jawi (kintunan). ==============\========== 1
Sadaya patrap inakng boten pantes tamtu pulisi kawogan amatrapi, punika sadaya bokipun pulisi kabupaten lurah kampong tuwin para agen ananging sadaya wau saemper saweg sami olah kamukten inggih punika warninipun tiyagn kecan dene jejel yel luyelaning para tiyagn ing secayudan punika gampil sanget sirnanipun bilih kagaliha, embok inggihpara tiyagn sasadeyan urut margi kapapana, ing papan pemahan ingkang mentas kobongan punika, rak inggih prayogi sanget ananging kula miring papan wau badhe kasade dhateng para Cina, inggih leres awit punika wonten misranipun Jurungarang. Kampung B.N. bawah mangkunagaran pulisi jayapuspitan para tiyagn ngriku bilih badhe bucal sacuker pakewet sanget jalaran boten wonten sidhataning kalenan pirantos panggontoring sasuker, sanadyan wonten samangke sampun wallet mila bilih kataman jawah sakedhik kemawon toyanipun lajeng kembeng-kembeng, ambeting sasuker ngantos anggoblegaken sirah, awit tiyagn bubucal manawi siyang kathah, ingkang ngoprok wonten wingking griya kemawon langkugn malih manawi sonten wanci jam 7, radinan ingkang iring kilen tiyang bubucal wonten satepining margi jaler estri pating perkongkong, mila para karem kliyek-kliyek bilih langkung radinan ngriku, kathah ingkang pengo-pengo tuwn sumentug pulungmanahipun awit kataman gandaning susuker wayu ingang dipun cekeri ayam panuwun kula sarening ing ngatsing tiyang bucal sacuker langkung saking perlu, pulisi ingkang bawahaken kula aturi anggalih,murih gesanging kalenan ingkang wallet punika, supados ilining toya sget gumlindhing, tiyagn bubucal ngriku sasukeripun lajeng saget sirna, awit bilih boten makaten gonad boten eca punika asring anuwuhaken sakit. Cariyos warni-warni Wonten sawenehing tiyagn adabe rencang taksih rara wujudipun amacening, turagi paratantang, cekaking cariyos pun rara wau kenging manahipun kacidra ing resmi denign lurahipun ngantos kaleksanan sawatawis dangunipun lami-lami katitik solahipun anggenipun among lulut kocapa semahipun ingakng alus pambeganipun sanajan sampun rambah-rambah anyipati piyambak bilih jaleripun sampun rentah sih siniyan kalayan rara rencangipun wau, ananging meksa kamanah panjang, saupami kaengetna embok manawi andadra miwah andaluya, amagi wantuning priya bilih saweg ambeber angkaraning budi, rucining manah tamtu kacothe, anetepi babasan: ora weruh uwong. Pun estri lajeng darbe pamanggih, angraketi rencangipun rara wau, sarehning pun rara boten anglagewa, kenging kacolong jimatipun paripih, saksana lajeng kakumbah kalayan lombok. Kocapa sawenehing alu jaleripun wau pinuju among lulut kalwan rencangipun rara, ing saluwaripun saking asma radana, pun jaler estri sami kataman dayaning jimat paripih, ingakng sampun dipun usadani wau, adhuh.....memelas sanget sambatipun kakalih: pun jaler kalihan pun rara. Pun estri sareng miring sasambtipun ingkang jaler sarta pun rara, lajeng garegah tangi anulungi sarwi gumujeng kapingkel-pingkel apitaken mangakten niku kenging napa kyaine,kok pating galereng kaya kucing gandhik ngoten napa oleh di kaperang kepupu. Jaleripun mangsuli ngarih-arih sarwi mrasajakaken lalampahanipun asrah tobat pun rara ugi mrasajakaken asrah tobat ciptaning manah sabab sami kenging alat saha lajeng sami supaos anglairaken wicanten ingkang awis. Inggih sampun makaten dukipun para estri,bilih sumerep gadhahanipun dipun temu pek ing sanes boten kamanah kadadosanipun anemahana prakawis ageng, dereng lami ing Surabaya wotnen raja tatu, darunanipun makaten embok Wirya sumerep bilih jaleripun asring glotha- glathe punika sareng wanci dalu kekesahan embok Wirya andingkik sarwi angandhut lading, slup ingakng jaler amalebet dhateng griiyaning bedhangipun dipun entosi oncatipun saking ngriku, sareng ingkang jaler medal jedhul tansaronta lajegn kagujer erosipun ingkangjaler boten saged ebah, embok Wirya asew wonten lading katamakaken sarwi awicanten: gene ae duwek duweku dhewe sineh, kathik ko icipake tongga, e, jamak temen kowe e, ingkang jaler ambruk kapidhara, sanalika angemasi, ananging katebkta dhateng rumah akit ing mangke tumuwuh ing wegigipun dhokter ingkang amulasara, sampun saras saha wetah kados ing wau- 2
waunipun kilap kapok kilap boten tuwin punapaing salajenging kadadosanipun punika dereng wonten pawartosipun. Anembe punika ing nagari Prangkrik tuwin ing tanah Italiye, wotnen Lindhu ageng, saking sangetipun gonjinging bantala, ngantos kathah griya-griya ingang rebah, sarta gunggung tiyang 1500, ingkang anemahi pejah. Keremipun baita api inakng winastan Egton kala kaping 1 April 1887, taksih celak akaliyan palabuhan Singapura, watawis layaran 5 jam sakala punika kenging kawastanan sirna tanpa lari, amargi keremipun wau tanpa mawi antan-antan among wonten sawenehing cina satunggal nalika baita ables angsal balabaging baita, pun cina boten saget kelem jalaran gujengan balabag wau, dados ing dalem 24 jam tansah kemmambang ing samodra, wahayaning mongsa kala, bok manawi pancen pun cina dereng dumugi mongsa ajalipun temahan saged katulungan gesang tanpa kara-kara, ananging boten saged apratela punapa- punapa, tumraping para tiyagn ingkang sami kerem amargi sami bujeng gesang piyambak- piyambak. Pataken Sarehning kula deereng lami wonten ing praja nagari dalem ing Surakarta adiningrat dados sadaya pamanggih kula ingkang kula anggep kirang mupakat kedah kula udi, menggah pangudi kula samangkepunika, tumrap panjenenganipun raden Panji Jaya subrata, wadana Onder stan Magetan prakawis anggenipun nyekaraken gambuh cariyos lalampahaning tukang cukur, ingkang minongka rerengganing pananggalan wedaling pangecapan samarang ing taun 1887 punika, ing kaca ongka 118 dumugi sapiturutipun saben sapadaning gambuh pada ongka 2 kasuda kalih wanda, dados anyulayani cacah ing wanda, ingkang sampun kapathok ing sekar gambuh, ananging boten ngamungaken tumrap ing taun 1887 sanajan kala ing taun 1883 kaca ongka 36 tuwin 102 inggih kados mangkaten dados bilih kula maos gambuh wau kula langkahi, kaliyan garunengan mangkaten ah den panji Jaya Subrata, angger nganggit tembbange gambuh kaya ngene, dadi aku ora bias, iki apa gambuh cara Magetan ok iya cara sala bae gampang, panggruneng kula wau kamirengan para mitra kula ingkang pinuju pakumpulan wicanten makaten o kuwi anggitane den panji Jaya Subrata, wis aja kok wca, aku sedhih, tembunge akeh temen sing mirungga, utawwa kakeyan tembung,s ampyan pitajeng, wau, begdaranya, nganti aku kurang kasil critane, setun-setun kaya mas bei Krama PRawira, Madiyun yen nembangake ukarane rada secengan pira bara kaya Jayasupanan sing nembangake hikayat aladin iku kapenak yen ming kaya ngono eman-eman gambare, aku malah dhemen sing ora nganggo tembang, tur aku iya ora jegos nanging yen ana laying ukarane kurang manis ora patiya condhong, kula mangsuli,kajenge, wong kula ceceg. Ingkang punika, sanajan sapele, nanging tumrapipun kula parlu, amila raen Panji kaparenga nerangaken sababipun saben sapadaning gambuh kasuda 2 wanda, bilih manut lagu, pathokaning cara, cara lag ing pundit, utawi ingkang gadhah anggit nyuda 2 wanda wau sinten bilih, kula maos malih, wonten mitra taken supados kula badhe saget dunungaken. Punapa dene kula welas kanthi ngungun anggenipun raden panji dereng angsal pangapura, tandhanipun saben damel purwakaning sert mawi tembang, kok mawi tembugn mangakten kang maksih kinunjara, neng nagri Semawis kawlasarsa, dereng tuk aksamane, punika lugunipun kados pundit, punapa dipun kunjara yektos punapa naming pamulutsih, utawi minongka manising tembung, sukur bilih naming minongka manising tembung, bilih yektos kinunjara kula prihtin sanget sarta ngrencangi nynyuwun ing gusti Allah, supados tumunten angsal pangapura, Bilih raden Panji boten sarawungan ing Bramartani punika, inggih mitranipun ingkang sarawungan supados apratela kawwontenanipun atur kula dhumateng raden Panji wau. Ing wusana , kula mratelakaken atur kula kasebut ing nginggil wau, ingkang tamtu angemperi babasan blusak-blusuk tegesipun sanget kirang ing tatakrama, boten langkugningkang kathah pangapuntenipun raden Panji utawikapuwunga mirita ingakng darahaken kula, kuli asli ing dhusun Katongan kulina kula inggih naming pikulan ing ngajeng kula rekanipun royal beta nyonay Cina, ananging wontening tandhu, sapunika kula sampun minggah ddos pangindhung. Potrowolo. 3
Sami-sami tumitah kula punika taksih tuni sanget dha dhateng keng raosing tembung jawi, tur kerap kula angge pakecapan nanging raosing manah dereng saged manggen menggah tegesipun kados teatembung mupakat sarta muayan punika kados pundit menggah tegesipun para mitra ingakng karem laledhang pabarataning pustaka warti, menggah wotnen ingkang karsa paring tegesipun tembung kalih bab wau,s aiba bingahipun manah kula, sanadyan pataken kula punika kaewokaken sapele sanget nanging ing ngatasipun tiyang cubluk sak kula inggih kaanggep prelu. Pun Glinthu. Sambetipun cariyos Bayan Budiman Apitekur ature dhumateng amba,mangke sawek nglempahi, wajibira liyan karsaning ratunira, kadi balela ing gusti, kala miarsa, sagawon nuwun amit. Ing ngidenan mundur sing ngarsa wotsekar, lumajengisis gusi, andi tingalira, semana wus nepanggya, sun asugal denirangling,datan pataha, solahe briga-brigi. Dhinawuhken jeng nabi timbalanira, paran ta sira kancil kumenthus degsura, teka wani lenggana, ing sabdanira jeng gusti, atas miarsa, kancil nauri manis. Kelokan temen sira anjing, dene nganggep ujar bebengesan tinandukaken liyane, kumlungkung kaduk purun kadar pira aranign wajik munduran kaya bocah, wong dinuteng ratu, lajeng denira wisata, tan kaw3arna ing marga lampahe prapti, tudhuk ngarsa tur sembah. Jeng sinuhun angandika aris paran kancil sun timbale sira, teka leleda jawabe, lagi dinuteng ratu, nira liyan saka ing mami, kang sinung sabda nembah, dhuh gusti sang prabu, abdi dalem nuwun duka, ambaweca ing gusti srinarapati, pejah gesang sumongga. Ratu amba kang dhihin yhang widi,kalihipun inggih mung paduka, ing donya tekeng ngakira, jeng nabi ngandika karum sun apura luputmu kancil lan aja wancak driya ing tindak kang uwus marma sun timbale sira, lah ta ingsun mundhut pirembag ireki, kang yogya lineksanan. Ing prakara her mulya sakajim ingsun pinrih ngunjuka kang toya, de kang dadi kasiyate, tan keneng lara lampus ing salama asuka singgih, sagunging sato kewan prasamya jumurung, mrih tulus umadeg nata, mung sidwi padheleg lenggana ing piker, nging tan bias medhara. Aturiora tan liyan pun kancil yeku ingkang limpat ing lukita patitis mubarang ing reh, wicaksana ingkalbu, marma lamun sambodeng kapti, paran panemunira, kancil awotsantun anuwun gusti sandika, kilap leres sakingpamanggihing patik lyan saking karseng nata. Yen estu pangunjuk ponang warih, kalis agung ing papacintranaka, kadospunapa pethane, tulus jumeneng ratu, boten mawi ewah lan gingsir, kutuwalangataga, sadaya sirna wus kantun paduka priyongga, angratoni among bumi lawan langit sinten gusti kang marak. Dupi myarsa anglengger sang aji, gya sinambut gelas isi toya,kabucal tebih tibane, wasana ngandika rum sakamantyan tarima mami, saha turpekenira, anulya ngedhatun luwar kang para sewaka, kuneneg wau caritanira wus titi, Bayan dhaeng juragan. Kyaikoja angungun kepati, teka angles ng wardayanira, kagagas gagas kalambune, alon denira muwus mring kijugul dipun ajengi, yen temen ujareira, pamecane tuhu, sayekti sira sun undang, kyai jugul kalangkung suka ing galih, bayan sampun tinampan. Wus binekta mring juragan sugih, menconira nuli seesewangan mangidul kijuru ngaler, sami ing sukanipun duk semana prapta ubanggi, enjing kiyai koja, kadhatengan estu, juragan sabrang kaloka, pcinandhak astane reki, nuli lungguh atata. Sawusira pajar kang tetami, ing minongka miwah sedyanira, kusung-kusung ingpraptane, lamun condhonging kalbu, arsa kulak barang gegramin yata kyai sudagar, agelarken sampun nyenyamikan warna-warna, pan rumesep denya pitepangan kalih, sinambi dhehaharan. Tan adangu pungkasaning kardi,ki juragan tetamu sok-sokan uwang mas sakandhi kehe, rong ewu telungatus warni ringgit sadaya sami, dahat sukaning driya, ki Koja lantamu, ggrmen wis tinampanan sigra wangsul juragan sabrang mring gisik arsa ambabar layer. Kyai Koja anguwuh ring rabi, nyai enyoh uwang rumatan, rong ewu rong atus bae, dene ta ingkang satus pan minongka regane peksi, nyai oweling driya, awecana sendhu,lah kyai owel kalintang, yatra satus pinaring wong sade peksi, tan pantes regenira. Lakinira ameksa ing kapti, eh ta nyai away wangkotsira, estokna karsa ngong kiye, jer ingsun wus asanggup lamun estu ujaring peksi, wajib anuhonana, rabine sumaur, inggih yen ewet andika, anyeleda ujar kang sampun kawijil mangke kula kang jawab. Eman-eman arta satus ringgit rika dagang sawulan 4
tan angsal kiyai andiktingale wola-wali sung pemut suprandene tan piniarsi,lakine cinampuhan brohak-braok nepsu, weringut nyai koja, tan rinungu ujare lakinireki,nganggo bener priyongga. Kadhengeran gotrah kanan kering, sami prapta nedya asung wulang, mrih kendela sakarone, nanging tan pinaelu, panarkane ngilon-iloni, marma mangkin anddra, tanwrin sarusiku, kyai juragan asigra, samudana gurawalan malbeng panti, katon tingkah balasar. Nuli nyandhak gelas isi warih, sengadine anggerus warangan winorjrampecel duduhe, yata ginawa metu,s arwi asru mujar mring rabi, eh wiring temen ingwang, suka lila lampus yen pinrih cidra ubaya, nadyan lalis barenga lan sira nyai, kumpul prapteng delahan.; Payo iki rasakna karihin yeku marganira ing kamuksan jerukan warangan kiye,saparo padha ngunjuk prapteng pati ing sun belani, rabine duk miarsa, kaget sru amuwus anutuha wak priyongga, sampun sampun ulun tan lengganeng kapti, muhung nedha apura. Kinangkoda awecana wengis lamun sira mangke ajrih bela, iya sun pribadi bae, nanging ta wekas ingsun dena becik sapungkur mami, kari mukti wibawa, gya toyaingnginum lagi saparoing gelas nyi sudagar sakulawangsane anrjit nyandhak gelas binucal. Binabayang rinompa kiyai, rabinira tambuh solahira, rinontok-rontok remane, aniba mengkul suku, pegat pegat sesambat laki, ulunminta aksama, gawanen wak ulun apa gawene kantuna, dhuh kiyai sinten kang kula ngengeri, dulunen dasihira. Tangeh lamun winuwus kang tangis kula warga akeh solahira, yata kang tangis wus sareh, kyai juragan lungguh, garwanira maksih anangis nungemi pangkonira, sesambate among, dhuh kyai nuwun apura, ki juragan wungu alon denya linggih, sarwi anganthi astha. Taksih wonten sambetipun. ==========\================== 5
Ongka 19 Kemis KLiwon kaping 18 Ruwah Be 1816 utawi kaping 12 Mei 1887 Pawartos kawat Kaparenging karsa dalem ingkang sinuhun Kanjeng Raja, Kanjeng tuwan General, kawisudha anyenapateni wadya tantra ing Indiya Nederlan Kanjeng Tuwan General Romsewingkel kapiji, kakarsakaken amandhegani deles apngerehipun prajurit infanteri. ===========\=========== Surakarta Sasurud dalem gusti kanjeng ratu Pakubuwana, garwa prameswari dalem ingakng sinuhun kanjeng susuhunan ingkang jumeneng sapunika, kados ingkang sampun kalimrah wotnen ing serat pawartos prabanipun ing karaton dalem ingkang candranipun ing wau wene angunguwung, temah katingal awangun mawelu, kenigng kaupamekaken kados embanan kaoncatan ing sosotya, ara putra Santana tuwin para kawula ageng alit sapraja dalem sami bela prihatos sarta sanget pangungunipun awit surud dalem wau pralambangipun upami tataneman mangkaten saweg nedheng tumaruna kadadak dumugi ing wanci layu, ingkang kaping kalih winantu sami karantan dhumateng lalabetan nalika sugeng dalem ingkang kenging kaanggep amengku panggalih musthika, sumrambahipun ing kautamen dalem pantes dados panggungungan pramila menggah ing condrakanta sampun ingakng sipat gesang kadunungan budi botena aeng bela prihatosipun sanajan titah sanesipun ingkang boten kadunungan budi ing sapraja dalem inggih katingal dhedhep sirep estha-esthanipun sami anelakaken bela prihatosipun yen ta sageda mocap sampun layak kemawon bilih pangadhuh sarta panalang sanipun dumugi ngarsanipun ingkang murba misesa, dados lerespara ahli budi, utawi ingakng sampun waskitha ing kawruh gaip anggenipun boten amaiben dhateng pangunahing kodrat sasaminipun ingakng nama gara-gara utawi sasmita, kados ingkang kocap ing jaman kina, manawi wonten panjenengan ratu utami, utawi para linuhung puput ing yuswa, jagad katingal prihatos liripun kados ta ing wanci trenceng, pancenipun surya mancer wonten madyaning tawang padhang anelahi, teka tidhemkalimputan ing mendhung, angina meses angemu jawah, kilat thathit aliwertan galudhug aglergar-gleger, peksi cucur kekejer ungelipun amenggah-menggah kados anangisi ingkang sampun layu,. Wondene cakra panggilinganipun ing suka duka cipta, punika sampun kaenas dados wajibipun manungsa, ingakng gesangipun wonten ingngalam donya mawi wonten ingkang amengku,menggah kasaripun kados sangsanging sagantenboten saged oncat saking wasesanipun ing ombak mila dumuginipun ing dinten Senen tanggal kaping 15 wulan Ruwahpunika, ing karaton dalem pulih prabanipun tumeja ngunguwung tigas kawruyan para putra Santana tuwin kawula ageng alit sami luwar saking prihatos alabuh brata, santun angraosaken suka Seneng, awit kaparengipun ing karsa dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan garwa dalem pangrembe ingakng ngiras dados panggengipun abdi dalem wadana esri, inggih punika bandara raden ayu adipati Mandayaprana, sampun kajumenengaken garwa prameswari dalem nama gusti kanjeng ratu Pakubuwana, minongka gegentosing sosot pupundhenipun ing karaton dalem menggah lampahing pasamuwan mangkaten. Ing dinten Ngaat tanggalkaping 14 wulan wau, wancijam 4 siyang, kagungan dalem gongsa sekaten wiwit katabuh wontening bagnsal psrikanganti wetan kagungan dalem gongsa Kyai Kuthawindu tuwin Windusana wonten ing bangsal pradongga, kyai kaduk manis tuwin manis regawonten ing paningrat ingkang kidul swaranipun sami angrarangin anganyut anyut kados sundhula ing tawang, anguyu-uyu ingkang badhe jumeneng, sareng dumuginipun ing dinten SEnen tempuking damel wanci jam wolu enjing abdi dalem prajurit jayengastra, anyaris wotnening palataran abdi dalem prajurit jawi kalih kumpeni sarta abdi dalem prajurit Jagasura sami baris wonten ing ngalun-alun amangangge ageng kados manawi garebeg badhe angrengga ing drel jumenengipun prameswari dalem ajad dalem jumenengan tumpeng sewu sapanunggilanipun katata wotne sawetanipun taratag bagnsal srimanganti ingkang kilen wanci jam satengah sanga wakil papatih dalem sakarereyanipun sami sowan pepak bupati kaliwon jawilebet tuwin panewu mantra lebet asowan wonten ing bagnsal srimanganti, panewu mantra jawi wonten ing pagelaran gongsa kodhok ngorek katata wonten ing bangsal sitinggil ingkang wetan badhe angrengga wiyosipun ajada dalemkanjeng pangeran colonel sakarereyanipun dumugi upsir, sowan pepak wonten ing bangsal srmanganti ingkang wetan 1
kanjeng gusti pangeran adipati anom kanjeng gusti pangeran ariya prabu Wijaya tuwin para kanjeng pangeran putra Santana sami sowan pepak wonten ing emper gedhong lojen Santana dalem para ariya, panji, wayah tuwin buyut sarta onder mayor sakarereyanipun abdi dalempapenewu mantra urdenas lurahpunakawan tuwin musikan sami sowan pepak wonten ing palataran sadaya wau busana kados manawi pasowanan wonten serat saking batawi utawi saking Yogyakarta,bok ayu dalem gusti kanjeng ratu Timur, para putrid sadherek tuwin putra dalem punapa dene para garwa dalem pangrembe sami marak wotnen ing dalem prabayasa, wancijam sanga sampeyan dalem ingkang sinuhun miyos ing pandhapa amangagem kanigaranlenggah sinewaka wonten ing ngamparan kaayaping upacara kaprabon dalem tumunten kanjeng gustipangeran adipati anom kanjeng gusti pangeran Ariya Prabu Wijaya, sarta para kangjeng pangeranputra Santana sami majegn sowan wonten ing pandhapa. Sareng wanci jam satengah sadsa kangjeng tuwan resihden kaayap ing tuwan militer komandhan tuwan AsistenREsidhen tuwan sekretaris punapa dene para tuwan tuwan militer, Anternar, mardika, asasarengan kaliyan kanjeng ugsti pangeran adipati Arya Prabu Prangwadana, ingkang kadherekaken sadherek dalem sawatawis malebet ing kadhaton amangagem aeng, wakil papatih dalem saprikancanipun abdi dalem lebet punapa malih kanjeng pangerna colonel sakarereyanipun sami andherek malebet wakil paptih dalem tuwin para bupati, kanjeng pangeran colonel litnan mayor sami majeng ngdhep woten panitrat kaliwon panewu manri wonten ing palataran sareng kanjentg twuan residhen sampun lenggah sawatawis dangunipun sampeyan dalem ingakng sinuhun nunten aparing sasmita, abdi dalem bupati wakil papatih amajeng sowan ing ngarsa dalem kapatedhan dhawuh ing timbalan dalem bilih ing mangke sangking kaparengipun ing karsa dalem garwa dalem pangrembe badnara raden ayu adipati Mandayaprana, kajumenengaken ratu saha kapatedhan sesebutan anunggak semi asma dalem suwargi sang Dayitaji, wakil papatih dalem sasampunipun kapatedhan dhawuh ing pangandika dalem lajegn lumengser saking ngarsa dalem wangsul dhateng paningrat anyasmitani majengipun para kaliwon tuwin para abdi dalem anon-anon ingkang wonten ing palataran sasampunipun sami madnahapan majeng dhateng salering paningrat caket wakil papatih dalem lajegn andhawuhaken dhawuhing pangandika dalem wau, sasampunipun andhawuhaken timbalan dalem lajeng sowan majeng ing ngarsa dalem ing ssampunipun munjuk nunten marod wangsul dhateng panggenanipun malih, nahenta tumunten sampeyan dalem ingkang sinuhun aparing sasmita dhateng abdi alem wadana estri ing ngandikakaken paring uninga dhumateng bok ayu dalem gusti kanjeng ratu timur,saha ingkang mentas kajumenengaken prameswari dalem kabusanana aema-ageman kaprabonipun garwa dalem prameswari,s arta nuntena lenggah wonten palenggahanipun prameswari dalem boten dangu sugata minuman kaajengaken nunten kanjeng tuwan reesidhen angancarani praicihnanipun amangayubagya dhateng ing karsa dalem angunjuk wilujengipun ingkang nembe kajumenengaken prameswari dalem mawi karengga edriling sanjata binarung ungeling mariyem mawantu-wantu, ajad dalem tumpeng sewu sapanunggilanipun kapatedhakaken ing pagelaran lampahipun binarung panatabing kagungan dalem gongsa kodhok ngorek ingkang swaranipun angangkang, wakil papatih dalem saprikancanipun abdi dalem lebet sami mandhap saking ngarsa dalem dhateng pagelaran andherek ngepang ajad dalem wau, sampeyan dalem ingkang sinuhun nunten aparing sasmita dhumateng abdi dalem wadana estri andhawuhaken dhumateng abdi dalem kaliwon anggandhek ingkang sowan wonten ing srimagnanti, ing ngandikakaken andhawuhaken dhumaeng wakil papatih dalem andongakaken ajad dalem wau, sasampunipun abdi dalem wadana estri ingakng ing ngandikakaken andhawuhaken dhawuhing timbalan dalem dhumateng bok ayu dalem kanjeng ratu timur, saha abdi dalem wdana estriingkang ing ngandikakaken andhawuhaken timbalan dalem dhumateng abdi dalem kaliwon anggandhekwiyosing ajat dalem tumpeng sewu, sampun sami wangsul sowan ing ngarsa dalem amunjuk piyambak-piyambak sampeyan dalem ingakng sinuhun nunten jumeneng tedhak ing dalem Prabayasa, kanthen kalihan kanjeng tuwan residhen ing Ngayap tuwan militer komandhan tuwan asisten residhen tuwin tuwan sekretaris sasampunipun kanjeng tuwan residhen sarta tuwan tuwan wau sami angaturi wilujeng dumateng ingakng nembe kajumenengaken punapa dene sami atatabeyan kaliyan bok ayu dalem kanjeng ratu timur tuwin para putrid sadherek saha putra dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun akaliyan kanjeng tuwan residhen sarta tuwan tuwan wau wangsul 2
lenggah ing pandhapa malih, nunten kaladosan sugata wedang, boten dangu kanejng tuwan residhen pamitan medal sakin gngarsa dalem asasarengan kados nalika malebetipun antawis sakedhap malih sampeyan dalem ingkang sinuhun jengkar sinewaka kondur angadhaton pasamuan nunten sigeg. Wasana menggah jumeengipun garwa dalem parameswari wau inglair batos sampun pantes kemawon awit ingkang anerahaken kartiyasa sadaya, malah ruruhur eyang eyang dalem nitaradya, tur sami utami lelabetanipun linandhesan ambegapandhitan setya tuhu sungkem saha rumeksanipun dhumateng karaton ingkang dipun suwitani anetepi ing papakem kenging kaupamekaken dados embank-emban pikekahing praja, dumugi ing mangke wohing kautamen sarta ambegapandhitan saged pinanggih, inggihpunika awit saking sihipun gusti Allah ingakng sipat rahman lan rakim sampun aganjar wahyu linangkung ingkang boten kenigng ginayuh dhumateng terahipun kamulyakaken jumeneng narpaduit, andherekmengku sarta angrenggani karaton telengipun ing rat jawi, anetepi babasanign kasarjanan sing sapa temen tinemenan elidipun ingkang anerahaken tetep mantep setya tuhu trsnanipun dhuameng panjenengan nata ingakng dipun suwitani, ing mangke terahipun anampeni wawalesipun ingkang maha kawasa, gentos kinasihan ing ratu ingkang dipun suwitani, ngantos kalampahan kajumenengaken garpaduita wau mila manungsa punika kedah tetep pitadosipun dhumateng kawasanipun gusti Allah ingkang gampil angawontenaken kaelokan awit sawantahipun namugn sami sadermi anglampahi kemawon Kaserat ing Ngargamaya, kala kpaing 17 Arwah sangkala tinengeran RsaYetki samadyaning gusti Katandhan Endhang Condrakusuma Pinuju satunggaling dinten kula kekesahan anyarengi priyantun titiga,mawi kairing rencang upacara sawatawis sadangunipun lumampah tansah awiraosan akaliyan gugujengan urut margi ageng, awti ign amngunjayan ngantos dumugi ing kartasura, ananging kula lajeng nyimpang margi lit ingakng nganjok ing pasanggrahan dalem Kalitan sumedya andumugekaken lampah wondene pamireng kula anggenipun sami awawan-wuwus wau mangkaten: dhi, kowe saiki wus nyekel gawe O inggih kang mas: dadi apa: dados Jaksa kabupaten i: beja mono bias nyalong jaro, o: inggih pangestu sampeyan kang mas: lo iya: wong tuwa mongsa ora dongakake becik tad hi: Manawa Kabul ananging yen tak gagas kalakuanmukang wis klakon kaya ora antuk pitulungan mangkono: e iyah kang mas sapunika sapunika rumuhun rumuhun rak sanes lelampahanipun teka mawi gugat gutan kala hem wongsa temene bae kowe iku yen ana pajagongan rak wis rada disirik bab ngabotowan songka culikamu: tur wus tau digropyok gonmu ngadegake capjikya inggih tiyang boten kula piyambak sanesipun tiyang inggih wonten kang mas, Ora maido: balik ngrebut bojoning wong, iku apa klebu kalakuwan becik awon sae kula barongaken ingkang mastani: ananging watoniipun tiyangipun setri purun nglampahi ceceg: la iya bareng koe tutukaran ana koplak kongsi buncur bingen, apa songka pangati-ati mud hi: e kang mas tiyang kadrawasan punika rak dereng kinanten bilih lepat nalaripun iya kabeh kabeh mau mung dadi pangungunku bae sokur bage sewu teka sakethi, samengko si adhi bias nimbang prakaraning liyan, kang katur ing kabupaten kirane basa wong wus cekel gawe mau apa misih kena di sambi kulak apyun, e, basa makaten punika sinten ingkang sumerep wanahipun tiyang, kajawi ingkang nampeni kaliyan ingkang nampekaken pesthine ya mengkeno, kajaba yen wis di rol lagi memper, tak titik-titik sapething a mu rada menthel, inggih ta sampun kula klilan dherekaken ngriki kemawon punapa anjenengan sampeyan karsa mampir pirnarak griya kula, o aku wedi dhi, yen kapacak purses perbal menek katen ta anggawehamu, e, mongsa a kang boten boten bab punapa ingkang kula ugeri, ya oleh ku pitakon menyang kowe sasuwene mau, mara wis andum slamet bae dhi, inggih kang mas nuwun kapundhi, kendel samanen pamireng kula, lajeng sami seang-sewangan purug wondene anggen kula nglebetaken pustaka wartipunika saking pamanggih kula piyambak kalayan panggagas dados pangenget-enget manawi satunggiling tiyagn ingkang sampun katelanjur, ing tindak tandukipun punika boten saget ical babar pisan ananging dados tuladha bilih tiyang kadunungan sugih branarta,punika saestu 3
saget anasabi saingga, sirna kacacat dening tindak tanduk sadaya, kayag tosanipun kados kang kawedhar ing wiraosan nginggil punika wau, tamat wolauallam Pun Supanalika. =======\============= Inggih anggumunaken sanget bilih ingakng kagiyaraken ing nginggil pnika, yektos, kosok wangsulipun dados tetela sampun boten wonten tiyagn sae, dene tiyang kados ingkang kasebut ing nginggil pnika teka taksih kaabdekaken punapa boten badhe amarahi ingkang sae Jurungarang. =================\========== Sambetipun cariyos Bayan Budiman Wis menenga pupujanku, aja tawan-tawan tangis sarpa kresna rinumpaka, kang sekar pangintun lalis muhung panjaluk manira salireh tulus asih. Pakaryan ingkang tartamtu, janma tan golong ing piker, nadyan tumekeng antaka, cipta away nyulayani, kang sari mungguling dhadhah, gumelenga marang mami. Wis menenga pupujanku, aja tawan-tawan tangis sarpa kresna rinumpaka, kang sekar pangintun lalis muhung panjaluk manira salireh tulus asih. Pakaryan ingkang tartamtu, janma tan golong ing piker, nadyan tumekeng antaka, cipta away nyulayani, kang sari mungguling dhadhah, gumelenga marang mami. Yata kang tangis wus suwuk kiyai sudagar angling, esmunira sasesbranan kabeh piarsakna sami, kang sun ombe aneng gelas toya jeram lawan gendhis. Sadaya atas angrungu, gumerah gumuyu belik ana kang atebah jaja, saweneha ngadeg gipih, ngalap gelas kang binuwang, sinengguh warangan yekti. Tetela yen gendhis batu, sangsaya gumuyu anjrit gunane kiyai koja, samudana amantesi, tan kawistara ing tingkah, rabine asemu isin. Tangeh ucapen ing kidung, solahe kang mentas brati, wus bbar kang sami nglayat nahan ki jugul kang prapti, ing wismanira jurgan gya sinungan satus ringgit. Sukeng tyas sira ki jugul pamitan wus den lilani, tan antara dangu prapta, dumrojog malebeng panti, arta winilis neng jrogan rengeng-rengeng anduleming. Asru mojar maring sunu, enya iwak manuk kaki,bener kenyung ujarira, wekanya tan bias angling, wola-wali cinampahan labete mentasgung brangti. Neng naki kojam emun kang tansah amundhi-mundhi, mring menco Bayan Budiman ora nganggo sawentawis sing dahad kaarseng driya, saujare tan alisir. Ubangginipun satuhu, manjinga darah sayekti, tan liyan kadang manira, kang tunggil sayayah bibi, ing dunya prapteng delahan sarehira tan gumingsir. Nadyan akeh kadang ingsun kang sun wenangaken ugi, amurba tuwin misesa, ngamungna sang Bayan Peksi, pantes kinarya panutan kang menco kauri aris. Aja sira ngumbar sanggup menawa ora sayekti, temah gawe kalingseman ing wandanira pribadi, teka angajak duraka, emuta jaman saiki, . Akeh wong kang ngaku-aku, ubayanira wus manjing, sagotrah apolang jiwa, yen ana lumute kedhik tan enget purwa duksina, sawastu lulunyidrani. Tangeh engeta sadulur, mandar panganggepe batin cinepta amungmungsuhan ewuh ing jaman samangkin marma away gegelampah, anetepaken prajanji. Kiyai koja sumambung, pindho gawe kadang mami, ujar sirik kang rineksa, munduran kaya bebayi, eleta wedhi sagara, yen jodho mapan sumandhing. Peksi Bayan duk angrungu, mitranya kalindhih piker,pikire dadak belasar, dahad dwa rengkeng dudugi, duduga kurang prayitna, yitnane janma gumingsir. Sang Bayan aris pitutur, tuwan piyarsaknakyai, caritanira kemasan kakadang lan jurutani, kakalih sae kapraya, umanjing sdarawedi. Ing salama atut rukun tan ana suwaleng galih, rumesep pamitranira, tan antara lami-lami, resepe dadi mungsuhan rukune Megatruh muni. Mung sapele kang dadi wiwinihipun kemasan lan jurutani, darbe ingon-ingon lembu, nyatunggil tur meteng sami, tinunggilaken saenggon. Yen ing rendheng kinarya garu maluku, babathon atumbas sabin dene saantuke pantun rong panduman jurutani, lir adapt ngunilinakon. Mung saduman kemasan tampining pantun wit tan milu nambut kardi, mopok galelan maluku,mung tungkul ngupaya bathi, yen panen pari gumolong. Kuneng wau ing ngari sajuga nuju, lembu kekalih marengi, bing-embinganira metu, nging juru tani datan wrin anjenger kemasan tumon. Lembunira pedhet lair ora ngukup dangu den iling-ilingi, pedhet wadon estu lampus beda pedhete si tani, lair sakedhap anjogol. Andangangi tan tara dangu lumayu, panusune nganan ngering, tambuh biyagn tuwin dudu, babone sami nuruti, labet 4
mentas manak karo. Awas mulat muhung pedhet kang ginugu, kemasan tan sah memikir,pangunan dikaning kalbu, nyata becikpedhet iki, gelem nesep liyan babon. Apa maneh si adhi tan itan weruh, upama iki sun ambil tan kawistaraing tanduk beja tan apilih margi, lembune dhinadhung gupoh. Pan tinuntun linebokaken ing kampong, pedhet lanang taksih kari, kemasan ngupaya gupuh, rerambanan warni-warni, gegodhongan saking kebon. Yata wau kyai tani wus umantuk miyat pedhetekang sai, aneng jro kandhang gumluntung, tetela lamun ngemasi, kanggeging manah andongong. Mitranipun kemasan sandi pitutur, iku kabejane adhi, ing nganti salawasipun bias ajangkep sarakit, yohya mupusa ing batos. Pirangbara ing buri bias awuwuh,lilih tyasira wong tani, tan antara ari ngucul lembu kekalih mring sabin katiga pedhete winor. Sami aringkang lembu anedha rumput pedhet pijer nganan ngering, panuwune ora keguh, awas mulat juru tani, kagyat ing wardaya tumon. Duk semana pamikire mandheg mangu, aneh lelakon puniki, baya cidrta kadang ingsun paran ing tingkah tinitik wruh alugune wawados. Gya giniring mring parentah lembu katur, sasolahe nguni-uni, ing purwa weksanipun parentah sigra anuding, nimbali kemasan gupoh. Tan adangu kemasan wus prapteng ngayun dinangu kaimbang wani, tan agepok ki sarambut ing kadang cidra ubanggi, kodheng parentah arsanon. Wit si lembu sinesepan sami purun tanapi pedhet e ugi mila pangadilan ewuh, ajrih kala munalisir, sadaya sami merkawoh. Yatna sampun parentah amundhut gendul genti lembuning wong tani,s akedhap kebak kagendul ing wuri tansah dres mijil parentah lingira alon. Sikemasan tetela lamun lakudur, katondha peresan sapi, yen sapi pedhete lampus yekti peresan sakedhik beda lembu manaki wadon. Pesthi deres kang peresan luwih agugn, mila tinetepken juti,nyata yen wong apus-apus nuya tinatrapan gitik lir adapt kang wus kalakon. Ing wekteku crah denya manjing sadulur, kalawan ki jurutani, ki juragan duk angrungu, caritane Bayan peksi, sigra denya nabda alon. Iya bener nanging ring ringkesanipun ing samubarnag pamikir, sing sapa anggege laku, anetepaken prajanji, yen kurang ening ing batos. PItuwase mung kasangsaran ing pungkur, ginuyu maring sesame, lan dadi panengran agung, tumekeng nak putu wuri, tan ana ingkang pitak\dos. Apa sira Bayan Budiman tan emut yen ingsun juragan sugih, sarta budiman sinebut belabalawan ber budi, pinucung kalawan genthong. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 21, Kemis Wage kaping 3 Siyam Be 1816 utawi kaping 26 Mei 1887 Surakarta Nalika malem Sabtu tanggal kaping 20 meipunika, ing kadhaton sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan karsa mangun pasamuan resepsi, saking karsa dalem amanuhaken panjenengan dalem kangjeng ratu dhumateng para nyonyah, pramila para tuwan ingkang dipun suruhi, sowanipun malebet sami sarimbit. Wanci jam wolu sampeyan dalem ingkang sinuhun amiyos sarimbit kalihan garwa dalem lengggah wonten sasana sewaka, antawis dangunipun para tamu sarenti wiwit sowan malebet sadaya tamu kemawon bilih sowanipun dumugi samadyanipun ing sasana sewaka, lajeng dipun awe majeng ing ngare dalem kaparingan asta, nunten ing ngancarani majeng in ngarsa dalem kang jeng ratu ingkang lenggah wonten sisih tengen dalem ugi sami dipun paringi asta, para nyonyah sami lenggah ing kursi, ingkang katata wonten kiwa-tengenipun palenggahan dalem para tuwan sami ngadeg anyambeti tharikanipun kursi, inggih punika anetepi caranipun bilih sowan wonten ing ngarsanipun para ruhur. Wanci jam sanga panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen malebet kadherekaken kanjeng tuwan asisten residhen sarimbit tuwin sanesipun para tamu ingkang sami kantun sowanipun, sasampunipun atatalenggah sawatawis dangunipun punapa malih panjenengan dalem kanjeng gusti pangeran adipati anom saha para kanjeng pangeranputra dalem sampun sami sowan ing ngarsa dalem nunten sugata wedang tuwin eses kaajengaken lumengseripun sugata, sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan jumeneng, kanjeng tuwan residheningngancarani lenggah wonten ing sasana parasdya kasukan kartu, tedhak dalem anganthi nyonyah asisten residhen kanejng twuan residhen anganthi kanjeng ratu, saha kadherekaken para putrid bok ayu tuwin putra dalem inakng sami kanthen kalihan nyonyah-nyonyah,nuntenpara tamu sanesipun sami lumengser saking sasana sewaka, samilenggah papandhan wonten ing panirat kasukan kartu. Sugata boten kendhat kendhat majengipun dene pangrakit tuwin parigeling lumadosipun boten anguciwani, saha anelakeken sakepipun ingkang amandhegani, menggah ingkang amimbuhi senengipun pasamuwan wau, punka gebyagipun kalangenan dalem badhaya tuwi sarimpi, inggih punika ingkng anuwuhaken pangggagas baya kiye rupan ing kaendran Manawa par apsari arsa lalangen malenggod bawa: sansaya malih wiyosipun wiring, putra tuwin wayah dalem dhasar satriya sigit karenggaing buasana, kawewahan parigel tarampiling solahipun mataya, mangerehira malaguning gendhing gonjang-ganjing, lah punika anuwuhaken kosok wangsuling panggagas wau ing marcapada iya ana suwarga, bibaripun pasamuan wanci jam kalihdalu, para tuwan tuwin para nyonyah sakalangkung amangayobagya karsa dalem wau, saha sakalangkung panuhunipun sampun sami kawanuhaken ing garwa dalem dene pangara arsanipun mugiingkang sinuhun kanejng susuhunan asring-asring, karsa amangun pasamuan resepsi, ingkang makaten wau amurih lanyahipun puta tuwin putrid saha Santana alem dhateng pakumpulan. Ing kampong Gandhekan tengen wonten tiyang sakit ewah nama Suradimeja, ewoning sugih arta, griyanipun wonten saepining waradinan ageng, manawi wanci dalu tongga tepaliipun ngriku boten wonten ingkang purun leledhang ing waradin amargi ssamar jalaran Suradimeja meh kenging katamtokaken saben surup ping kulandarangi amanggul penthung galibat galibet wontening waradinan wau, sampun kathah lalampahan ingkang anandhakaken yen pancen suradimeja sanget ing sakitipun ewah, kadosta: sampun nate suduk sarira ngantos labet angedalaken jerohanipun anyegur sumur, andhawah saking uwit kalapa, nganyut ngeli ing toya ageng, malah dereng dangu wanci enjing wonten congsun kaliyan upas lumajeng nebas nebas jalaran kAbujung ing pedhang dening pun suradimeja, aya malih kala ing dinten jumungah ingkang kapengkerpunika,nunggil kampong gandhekan ngriku wonten tiyang ingkang mantuk ing kalaggengan pn Suradimeja anglayat bekta teken ageng linger linger, panglayatipun wau namung lajeng anjujug dhateng kramatan kimawon tumut ngupakara pandameling kaluwat dumugenipun ing ngriku suradimeja lajeng amenthungitiyang nama TRunawisatha, abdi dalem kopral prajurit jawi Trunasura, boten namung satengah pejah kemawon meh kathahpejahipun mandar ingkang dipun angkah ing penthungnamung ula-ula utawi cengel bathuk ngantos muncar rahipun tinulungan ing ngakathah pun Suradimeja badhe kacepeng, naming saget angoncati jalaran lumajeng sarta angobat-abitaken penthungipun 1
dados para tiyang sami miris inggling cariyos lalampahan wau lajeng katur mantra pulisi ing Kaparak Tengen sarta ingkang pinilara wau inggih lajeng kapriksa, ing salajengipun katur ing kartangaran kilap dipun ukum kilap boten namung pun Suradimeja kala ing dintenipun akat enjing kok sampun wonten griya, kapireng taksih rengeng-rengeng kinanthi ketawang, bilih makaten pun boten dipun ukum adhuh, sapinten badhe wewahing kasamaranipunpara tiyang ing Gandhekan enen neh. Iyah mas pulisi ing Gandhekan tengen punapa panjenengan boten kawagang anyingkiraken bancana wau. Nalika enjingipun ing dinten Jumuwah ingkang kapengker punika, ing pawiyatan jawi wonten pasamuwan ageng, panjenengan alem kanjeng tuwan residhen akaliyan para komisi arawuh, arsa aniti indhakipun kasagedaning para murid sasampunipun nunten angganjar utawi amaringi nawala, dhumateng para murid ingkang sami katitik onjo ing kasagedanipun lajeng mara muridipun dhawuhi ing sontenipun ing ngandikakaken wangsula dhateng ing pawiyatan sahantawis dangunipun panjenengan dale kanjeng tuwan kondur, nunten bibaran sonten anci jam nem sampun katawis bilih ingpawiyatan wonten pasamuan awit sampun kapasangan dilah saha sampun sami kasuledan sadaya, ing palataran katatanan gongsa carabelendene ing wingking gongsa kalenengan gongsa cara balen wau kadamel angrega lumebetipun para murid ingkang sami mangrasuk busana pameran mawi tetenger kokar pita moncaawarni kapasang ing jaja, makaten ugi rawuh ipun para tamu, jam pitu panjenengan dalem kanejng tuwan residhen rawuh, gongsa car belen angrengga rawuh dalem suwukipun katanggapan umyaging gongsa kalenengan lagu ladrangan para murid mandhap saking kursi andhodhok ngapurancang, sasampunipun amirsani pangrakitipun pasamuan nunten alenggah makaten ugi para murid kalilan wangsul lenggah ing kursi malih, para guru sami sowan ing ngarsa dalem boten dangu lajeng ing ngandikakaken amiwiti lalangen titingalanipun inggih punika sulapan ingkang saking pathi, parigel tarampilipun tandang ing ingkang anglampahaken sulapan wau pancen anggumunaken, wanci jam wolukadhawahan sigeg nuten panjenengan dalem kanjeng tuwan amangandikakaken dhumateng para murid ing tembung malayu makaaten: kita membri tau kapadha anak murid murid maka ini malem kita orang mimbri pista kapadhanya, dhari sebab kita ter lalu banyak seneng ati melihad anak anak bolehnya sama belajar kapandheyan terlalu rajin tamtu endhak tambah banyak berguna kapadhanya, dhari itu kita memberi slamet mudhah-mudhahan sekaliyan anak-anakjangan sumpe kurang suwatu apa,biyar lah nanti abis garebeg bias kombali dhi madras buwat belajar sabigimana biyasa, dhan lagikita mintak samuwa anak-anaksupaya bikin tambah kerajinan biyar nanti dhiblakang kali bia tambah girang, buwat karameyan saperti ini ari, bagitu juga kita memberi banyak trima kasih padha mantra guru, dhari sebab sudhah ada satu tandha yang dhiya terlalu cinta padha dhiya punya murid kita minta padha mantra guru, dhari itu saturan bolih dhipake salamanya,supaya jadhi conto antaro dhi sekolahan lainya, nyang sekarang kita membri printah, nanti abis perja muwan segala murid bolih pulang dhiromah nya sendhiri-sendhiri, tapi jangan tidhak nanti kombali ajar lagi. Sasampunipun mangadikakaken makaten wau panejengnan dalem kanjegn tuwan kondur, malebet ing kadhaton pasamuan resepsi, nanging para komisi taksih sami kantun andumugekaken anggening sami anjenengi lalangening para murid jam kalih welas sulapan bibar komisi kondur para murid inggih nunten bibaran kantun para guru tuwin tamu sami kancanipun piyambakpunika sami andrawina angu-dangu kasawaban rancana ning celakan gongsa inggih lajeng nayban bibaripun jam sakawan dalu, sugata tuwin pangrakitipun pasamuwan boten anguciwani, dene sagedipun ambawani pasamuan wau, tumuwuh saking panjurung kang kapratelakaken ing ngandhap punika. Kanjeng tuwan residhen Kanjeng gusti pangeran anom Kanjeng gusti pangeran dipati Arya PrAbu Prangwdana f 5 Kanjeng gustipangeran arya PrAbu Wijaya Kanjeng RAden Adipati Sasranagara Kanjeng tuwanASisten residhen Kanjeng tuwan Sekretaris f 5 f 5 f 2 f 5 f 2.50 f 2.50 2
Tuwan Juru basa Tuwan Gripir Kanjeng Pangeran Arya Mataram Kanjeng Pangeran Arya Pakuningrat Kanjeng pnageran Arya PrAbuningrat Kanjeng PangeranARya Kusumadiningrat Kanjeng Pangeran Kolonel Arya PUrbanagara Kanjeng Pangeran Arya Kusumayuda Kanjeng Pangeran Surya Brata Kanjeng Pangeran Arya dipakusuma Kanjeng Pangeran Arya Cakranagara Kanjeng Pangeran Santakusuma Kanjeng Pangeran ARya Adiwijaya Kanjeng Pangeran ARya Gondaatmaja Kanjeng Pangeran Arya Andayanata Kanjengpaangeran Arya andayakusuma Raden Tumenggung Suyryawinata Raden Tumenggung Purwadiingrat Raden Mas Arya Purwadipura Raden Tuemnggung Arjadipura Raden Tumenggung Prawiranagara Raden Mas Tumenggung Wiryadiningrat Raden Mas Eya Sujanapura Gunggung Raden Tumenggung kartanagara Raden Tuemnggung Jaya sarosa Raden Mas Arya Cakrawinata Raden Mas Arya Purbawinata Raden Bei PUrwadipura Raden Bei Sastradipura Raden Bei Mangunpradata Raden Mas ngabei Sasraatmaja Raden Mas ngabei jayasudirja Raden Mas panji PUrbakusuma Raden Mas Panji Yuda Utama Raden mas panji Brata Pinilih Raden Mas Ngabei Kusumaningrat Raden Bei Atmasumitra Raden Bei Wirapati Raden Bei Sastradikara Raden Bei Wirya Rumeksa Raden Bei Arjadipraja Raden Bei Wongsa Subrata Raden Panji Olah Sumangdilaga Raden Bei Arja Kusuma Mas Bei PUrwa Pradata Mas Rongga sastra margongsa Raden Mas Dasiman Mas Basman Gunggung Tumonja kadamel Epah sulapan Epah wiyaga dalah pasindhen f 2.50 f 2.50 f 2 f 2.50 f 2 f 2 f 2.50 f 2 f 2.50 f 1 f 1.50 f 1 f 1 f 1 f 1 f 1 f 0.50 f 2 f 1 f 1 f 2.50 f 0.50 f 8.50 f 2.50 f 1 f 1 f 2.50 f 2.50 f 1 f 2.50 f 2.50 f 2.50 f 2 f 2 f 2.50 f 2 f 80.50 f 2 f 1 f 2 f 1 f 0.50 f 2 f 1 f 1 f 1.50 f 0.60 f 1 f 112.50 f 20 f 2 f 2 3
Tumbas tatedhan miwah wowohan Nempur miah ulkaman sapanunggilanipun Tumbas unjuk-unjukan miwah toya eis Tumbas unjuk-unjukan miwah srutu segah tamu Tumbas the, kopi, gendhis miwah ses wangen Berahan tiyang ingkang ngangkat barang sapanunggila Nipun Gunggung f 10 f 15 f 9 f 20 f 20 f 10 f112.5 Dilah gantung, dhepok miwah eting eting salisah mwiah tiyangipun ingkang anggarap kanjeng pangeran Arya Suryabrata ingkang maringi panjurung Kanjegn pangeran arya gondasaputra, amaringi unjuk-unjukan awarni anggur, setrup miwah toya wandi Mas Lurah Atma cundaka amanjurung dhaharan miwah anyambuti abrag pesta sapanunggilanipun gongsa kalih rancak boten mawi sewan Mantri Guru Arja Kusuma. =========\==================== Sambetipun cariyos Bayan Budiman Dhinawuhaken tumuli, timbalan srinaradip, kyapatih myarsa ature, carakane bustinira, dahat apalimirma, sukeng wardaya anuwun sakedhap miranti budhal. Tan kawarna aeng margi, dupi praptaning kadhatyan nata sungkur matlumengser kundur malbeng dalem pura, gawoking tyas umiyat jabang bayi kalihipun warnengdah lir tuhu kembar. Pasaliranipun sami, lan jait jaiting netra,nuksmeng sasongka cahyane, yata atmajeng narendra, sing nambut mring pandhapa,s ang nata ngandika rum bapa patih tingalana. Baya wekanira iki, warnendah nukmeng sasonga, rekyana patih wotsinom dhawuh dalem kasingghan estulamun sutamba, wau siyang lairipun ing wanci jam kalih welas. Suka gumujeng sang aji, lah bapa kawruhanira, yekiputraningsun dhewe, samenut kaceking waya, lair dhingin sutanta, warna kembar kalihipun angler jambe nom sinigar. Marma saida na mami, prasetyaing sun sanyata, manjing dadi sadulure, putraning wang ingkang mudha, kang tuwa sutanira, laire kaot samenut lah ta padha estrenana. Atmajaningsun sisilih, kang sepuh dyan Abunawas dyan Abunasim arine, pranayaka awotsekar, sami mangayubagya, sadaya pan saur manuk sinaidan kang ubaya. Kelangkung suka sangaji, sigra denira bujana, andina-dina reramen gedhong sekawan binuka, ginanjaraken wadya, lan pekir tan apinujum rinoban sidekah nata. Suka sukur wong sanagri, data nana kaliwatan waradin dananing katong, labet te mentas sungkawa, satemaha puputra, nutuk kawandasa dalu, saben ari ondrawina. Tangeh ucapen ing tulis mung ung cinendhak kewala,sigeg juragan lingnya lon ring mitra Bayan Budiman kaya paran she ngarab sawuse sapa putra kakung,, sang nata lan patihira. Wit caritanira dugi, antuk kawandasa dina, sinuhun tan sah keramen nutuk sawadya punggawa, wusana ora kocap jalaran she ngarab tamu, yata nauri sang Bayan. Inggih leres dika kyai, dene she Ngarab punika, ing ngela-ela kalihe, jeng sinuhun lan kipatya, ing sakarsa tinekan lan binapa bapa tuhu, kering an wong sanagara. Lawan dipu prcayani, amardi salir kagunan ring atmajendra karone, salasilah ing agama, kang wajib linaksanan tindak tanduk kang rahayu, tegepe aran satriya. Kang pantes dipun leluri, ing tuladan kang utama, jejeg adiling kaprabon tanapi masalah ing prang, main gada lan pedhang, panah lembing tuwin tamsur, pran dharat lan nitih kuda. LelAbuhaning prajurit reh kautaman sampeka, duk lagi kretiya sane, putra ing tur kinagara, kekes kang parang muka ing monca praja wus komuk kasupbingrat surereana. Wadaya sami ajrih asih, sangking ambeg santa bduya, asih welas mring dasihe, karem anggganjar punggawa, ngapura kaluputan marma sami asih lulut mring raja putra narendra. Dadya kidungin gpawestri,bagusa solah pasaja, kang rama langkung gengsihe, mila dahat ngela-ela, sakarsa karsanira, mangkana sang raja sunu, amiting rama kawuntat. 4
Langkung andrenggeni rarsa, angadegi sayembaraning putrid, ing nagari Inggris komuk putrinira narendra, de kang dadi sayembarane sang ayu, sanadyan bebeting kumapra, lamun amungkasi kardi. Kang singsim soca ludira, kang kinarya lesaniun jemparing, ginantung neng wringin kurung, sapa kang bias manah, anujoni ing satengah-tengahipun yeku ingkang antuk karya,estu wajib mondhongputri. Mila kathah sami prapta, para raja tuwin para dipati, sadina-dina gumuruh, tan ana bangkat karya, paradene ing wuri maksih barubul neng ka sang raja pinutra, wus kalilan ing ramaji. Tan antara nuli mangakt sangking Turi data bekta prajurit muhung kadang kalihipun datan kocap neng marga, dupi prapta neng nagri inggris anjujug unggyaning kang sayembara, tan saronta ing penggalih. Anulya dyan Abunawas menthang langkap gumeret anglepasi, jemparingira kelangkung, tan bis caket kalpika, esmu merang sinurakan ing wadyagung, asengadi nolih nganan sigra ngatag ingakng rayi. Trengginas anyandhak panah, menthang langkap wau sang Abukasim jumepret lir thathit nempuh, jemparingira tumrap anujoni tengah-tengah supe runtuh, karya gawok kang tumingal marng radian Abukasim. Ebating galih sang nata, gya ing ngawe marek ngarsa tur bekti, dinangu pinangkanipun sangking turki nagara, praptanira tanpa kanthi sedya weruh, wus ajarwa raja putra, gya binoyongan ring puri. Dhinaupaken saksana, raja putra lawan sang raja putrid, langkung sukaning sang prAbu, tan ana kang kuciwa kawuwusa kang maksih neng ngalun-alun sira radian Abunawa mundur mring pakuwon jawi. Yata kang aneng kadhatyan dahat putek tyase sang raja siwi, miarsa praptaning mungsuh, gecak turki nagara, nulya pamit ing garwa arsa nglilipur, umijil sedya basiyar, saubenge nagri Inggris. Yata wus pangkat asigra, jujug maring kuwura kawus panggih, wawarta praptaning mungsuh, turki arsa ginecak mila mangke ulun sumedya umantuk sing ngriki tutulung yuda, paduka kantun neng puri. Miinongka susulih amba, mongsa borong ing ngarinta sang dewi, sumongga pangangge ulun sakarsanipun kang mas sokur lamun amba benjang nuli wangsul kang geg tyasira kang raka, mopo pineksa ing ari. Nuli kundur gegancangan marng turki rising dyan Abukasim datan winarna ing ngenu, lampahira wus prapta, prajeng turki sedhenge rame prang pupuh, sigra umangsah ngayuda, sira raden Abukasim. Neng nkang ngabondayuda, kawuwusa sang raja putrid inggris kang tansah agung mangungkung, karungrungan mring raka, wantunira Kenya nedhenge ring kakung, tan kasembadan ing kara tambuh yen kadange yekti. Taksi wonten sambetipun 5
Ongka 22 Kemis Legi kaping 10 Siyam Be 1816, utawikaping 2 Juni1887 Surakarta Salering margi ageng wetan prapatan Gemblegan wonten wit asem sampun sawatawis kawak agengipun ing wit bokmanawi saprangkul sampun sawatawis dinten kacariyos kiyai asem wau nangis katitik sakin gpogoganing epang ingkang mentas katutuh boten cukul godhongipun medal toyanipun ates-tesan inggih punika luh ing panangis ing ngandhap leresing pogog wau katumrapan wadhah mawi suku saemper kados palangkan watu saringan toya, kangge anadhahio tesing toya luh, sareng kasrantosaken sawatawis dinten taksih tansah marawayan toyanipun kados ing ngijnggil wau, lajeng kemawon ingkang nuju sumerep sanjang sanjang bilih ing ngriku wonten asem nangis adatipun kenging dipun tedhani pitulung punapa sasedyanipun amargi makaten wau aluran bangsanipun embah blorong, mila tular tumlaring wartos ingkang nangekaken wantuning gugon tuhon ing mangke saben sonten sarta malem jumungah tuwin anggorakasih kathah para tiyang jaler estri ingkang dhateng ing ngriku sami asasaji dupa sekar konyoh mintasih prawatya, punapa ancaping ciptanipun piyambak-piyambak. Kalampahan tumuwuh ing kathahipun ingkang sami muja mantra kyai asem in ggemblegan wewah regeng gumrenggengipun wondene ingakng memper katrimah ing panedha ing mangke inggih ingkang kadunungan wit asem wau, amargi katarik saking mintiring arta panunggilanipun sekar konyoh ingkang sumaji ing ngriku, para mumuja ingakng ngajap usada kathah sanget saha angemperi katrimah aluya sakitipun. Wasana kilab badhe kadadosanipun, inggih sinten ing mangek ingkang boten adus eluh, katarik ing kawontenanipun masa kala. Sampun sawatawis taun ing ngriki saben amarengi wulan siyam nuju masa terangan ing wulan siyam punika golongan wilasa, awit taksih kangengeyan jawah sawwatawis mengah tumandukipun dhateng para ngrara pa jawah wau nymbang angayemi boten angongsa, among sawatawis dinten pnika bilih ing ngawiyat katingal mendhung angendhanu, mongka boten jawah, wah wancinipun sasampuning jam tiga, punika anuwuhaken raosing sarira ingkang pating karekes atis tumraping para nyambudamel pakaryan alus jalaran awis saged medalaken riwe. Sanadyan dhumawah ing jawah anuwuhaken boten patos sumelang wonteniipun bancana latu, ananging sarehning wulan siyam punika kathah para lare lalangen marecon elong sapanunggilanipun para pulisi sampu nlena sarta kemba, anggenipun angulat-ulataken mugi anetepaken ing kawoganipun. Ngawi: Pawartos warni-warni Dhuh, dhuh, adhuh, badhe wonten punapa ta nun punika, manawi andulu saking mongsa, leresipun rak inggih sampun boten wonten jawah dhumawah, ta, neh, suprandosipun ing padhepokan kula meh saben dinten pun jawha dhumawah, ingkang binantu lampahing sanghyang maruta, tansah kumusuh, lir, gora pracondha, naming asreping manah kula, dene kok boten wonten ingkang katiwasan o, saklangkung andadosaken kekesing para tani, jalaran pantun ingakng taksih katanem ing sabin dereng ngantos kapendhet kathah ingkang rebah. Milapamuji panuwuning ngakathah, dhaeng ingkang sipat kayun sampun ngantos andarung jawah tuwin angina wau, Allah tuakebar, mugi-mugi tekabula panuwun wau, saiba badhe bingahipun para tani. Katemben kula maos kabar Bramartani, ongka 15 ingkang anyariyosaken tiyang beta latu upet lumampah dalu, punika rumaosing panggagas kula, boten andadosaken rekaosipun para dhungdhing, awit mirahipun dipun diamasthi wonten benten kalayan ing padhepokan kula, ing sapunika wontenpranatan malih, kaleres ing wancijam 6 sonten para tiyang lumampah kedah ambekta, dilah ting, senajan lare ingkang dereng waget waing, ugi ambekta dilah ting, tiyang satunggal bekta dilah ting satunggal bilih boten makaten lajeng kaanggrak dhateng para rpiyagung rundhaing waktu dalu, tiyang kacepeng, salajengipun inggih tanpa apura, dumugi putusan rol tamtu kapatrap pandhe sapantesipun wondene ting kedah sami wenenipun kadosta: saapdheling ngawi tingipun warni cemeng pasagi, dene madiyun Magetan Panaraga, Pacitan Walaahuaalam kula dereng miring pawartos naming saking pamireng kula, boten 1
keningg tumbas ting wedalan ing peken awit sampun kacawisan ting paringan saking nagari, ing dalem satunggal ting regi 40 dhuwit I, ladalah rak inggih kalebet rekaos ta nun pangupayanipun. Namung ingkang makaten wau, bingahing manah kula tanpa wangenan jalaran anyuda dhateng lampahing para awon ingkang sinebut mas ngabei, maningngela, punapa malih lajeng anambahi tata, tentreming praja, Allah, Sukur, Sukur, Adanya. Sigeg genti ingkang kinondha, nalika dinten Slasa Wage, tanggal kaping 26 April 1887, wonten satunggal tiyang, griya ing dhusun Padhangan (Magetan) babakulan dhateng ing peken gendhingan, kinten kendel jam 9 siyang, tiyang wau kimat sakitipun tunggakan ingkang dumunung ing padharan boten dangu kalajeng angemasi, jisim kasipengaken sadalu ing gendhingan injingipun kabegta dening ahli warisipun mantuk ing dhusun padhangan wau, dhuh, memelas sih pambegtanipun kunarpa naming kabungkus ing geglaran ing nginggilipun lajeng kadunungan pikulan kauger kalayan pun Jisim e,e, kok welas aku. Raja Pejah Dereng antawis lami wonten stunggiling tiyang wanci satengah sepuh, pangangge sarwa endah-endah, lumampah ririkatanlangkung margi ing Bulepar reddes kapisin ing kitha Paris kaliyan ambopong rare alit ingkang warninipun anandhang sakit sanget, dene lampahipun tiyang wau lajeng anratas panggenanipun tiyang kathah, ngantos dados titingalan, sareng lampahipun dumugi kampong Makdhalene, rare lajeng akselehaken woten sangajenging griya ingkang mawi loteng, wicantenipun mangkaten: wis rampung, saiki munggaha ing loteng, aku wis sayah,ora gelem angotong kowe maneh, rare wau anangis kapejeng, wicanten kaliyan sasambat bapak bapak aja pijer anyrengeni aku, aku junjungen menyang loteng, marga kowe wis weruh dhewe, yen sikilku karo pisan mentas kaplindhes kreta, dadi aku ora bias lumaku. Amarengi punika kathah sanget titiyang ingkang langkung ing margi sangajenging griya wau, sareng miring ujar boten jamak punika wau lajeng sami kendel aji begsa ngajenging griya, saha sami rumaos welas sanget dhumateng rare alit ingakng kawisesa wau, suprandene bapakipun piyambak teka boten praduli, malah wicantenipun dhateng anakipun mangaken digelis munggaha, yen ora gelem masthi tak pala satengah pati, sasampunipun wicanten makyat lajeng dhateng panggennipun anak anakipun nutnen kapala sarta kaeweng-eweng ngantos dhawah. Sakathahing tiyang ingakng sami kendel wonten margi ageng sareng sumerep patraping bapa dhumateng anakipun wau, sanget welasipun semu mrina, tumunten wonten ingang pitaken mangkaten iki anake sapa, anakmu, dene wangsulanipun ingakng tinakenan anglangkungi kasar wah kanthi briga-brigi, tembungipun kowe ora susah amunasika,a pawus masthi ta, kowe gelem anglabuhi prakaraning liyan, wasana rare alit ingkang kawasesa wau ingkang amangsuli kaliyan nangis iya temen iki bapaku, aku arep di pateni, biyek biyung ku iya wis dipateni. Kocapa sareng bapa miren gwicantening anak kasebut ngajeng lajeng sanget anggenipun bramantya, tumunten kapala lajeng badhe dipun pejahi, nanging lajeng aktungka wonten satunggiling tiyang ingkang nyegah, majeng sarosa sarwi anggujer tanganipun bapa, ngantos boten saged ebah, ingakng angujer wau wicanten mangkaten Manawa engonmu amala bocah iki ora leren aku ngundang pulisi, tak kon nyekel kowe, ingkang liningal lajeng katingal kabangan badhe angunus dadamelipun sarana molah sumedya angipataken ingakng anggujer, dangu-dangu ucul rare alit ingkang kawasesa wau jerit jerit wicantenipun dingati-ati, bapak sikep apngot lungit mengkone kyuduk niwasi. Sakathahing tiyang ingkang sami wotnen ngriku lajeng sami ajrih nyelak temahan buyar dos pangungsen piyambak-piyambak among wonten titiyang kakalih ingakng kendel purun anyelaki sarta ingkang satunggal wicanten mangakten: rikat angundang a pulisi, pun durbrata kawisara boten erep wicantenipun becik ngundanga pulisi, Manawa pulisi anyekel aku,amasthi kudu ana sababe, becik bocah iki tak pateni dhisik sakendeling wicanten lajeng angunus pangot kasudukaken padharanipun rare alit wau, ingkang punika lajeng dados oreg kathah tiyang ingkang badhe sumerep ananging boten wentala, dene rare ingkang kaprawasa wau melas asih sanget sarta sasambatipun pegat-pegat mati aku mati aku, lajeng pejah. 2
Boten antawis dangu, tumuntenkatungka dhatengipun pulisi kaliyan tiyang kathah, sumdya amikut bapa ingkang adamel raja pejah dhateng anakipun wau, nanging ingkang badhe kapikut boten sawala, tansah katungkul anggenipun anggulawenthah, anguculi rasukan tuwin badhe anggotong mayit malah kaur suka tabe dhumateng sakathahing tiyangingkang sami wonten ngriku, saha wicantenipun mangkaten: tuwan tuwan mugi kauningana, punika sanes rare sayektos nanging golek saking kajeng. Sakathahing tiyang sami eram wicantenipunmangkaten Manawa golek ora bias calathu, ingkang liningan mangsuli, inggih leres nanging mugi kauningana, kula punika saged anyera nulad ungeling saniskara, kula saged angwedalaken swara saking salebeting padharan dalah swarning rare alit kula ugi saged anirokaken wondene kula angupados pangupajiwa saking tuwuh ing ngakal punika, sampeyan sadaya lajeng sumerep kayektosanipun mila boten langkung kula among nyuwun sih kawelasan minongka pituwasipun anggen kula ambabaraken kasagedan kula wau. Sakathahing tiyang ingkang kabalithuk warasan punika, boten purun amangsuli punapa punapa, among lajeng sami gumujeng kemawon sarta sami anyukani yatra dhumateng tiyang saged, ingkang wigya angwedalaken swara saking salebeting padharan Kapethik saking pambrita betawi dening Gunarsih. ====\=============== Ciri utawi Cacadipun tiyang. Dereng watawis lamikula amaos serat pawatos PRasman ingakng anyariytosaken nagari ing Kunci Tongking, Anam punapa dene anyriyosaken cirri utawicacadipun prayantun siti menggah ingakng angarang cariyos punika ketingal sanget anggenipun satiti, ngantos saged angggiyaraken nalar ingakng kaserepan piyambak ing yektosipun. Tetela sanget yen boten wonten manungsa ngakng mulus tan paciri utawi cacad sanajan bongsa punapa kemawon sampun tamtu wonten ciriipun piyambak-piyambak nanging atasing cirri wau wotnen ingkang kenging dipun jampeni, wonten ingkang sampun kali sing jampi, wondene ingakng angarang cariyos punika mawi mratelakaken kawontenanipun nagari wau, prelunipun boten teka badhe anyeda dhumateng prayantun siti ing nrgika (Amtenar Prasman) pangangkahipun supados prayantun ageng nguningani liding prakawis sampun ngantos tansah kamigeganen dhateng palapuran kemawon. Manawi angangge tuladan kasebut ing nginggil punika, kula inggih badhe amanah ugi, punap aingkang kapancenaken kenging kageleng cirri utawi cacadipun prayantun ing tanah Indiya Nederlan punapa ingkang sampun kula sumerepi piyambak wonten sawenehing panggenan kiwa tengen kula, punika badhe kula pratelakaken dadosipun kasebut ing ngandhap punika kateranganipun. Remen angunjuk minuman keras ingkang ngendemi Nyeret Olah karonsih, sarta wonten ingakng ngantos purun angremeni bojoning liyan temahanipun angrisakaken tiyang gagriya. Mangun kamukten kados ta nedha eca,ngunjuks arta mangangge sae langkah saking murwat purun anggagampil atasing pitadosipun nagari,sartapurun angicalaken kasetyan malah ngantos purun angangge yatra utawi sanesipun. Purun amumundhut utawi anggegeki barang, yatram vihi ytawu abajubg tutagb abdgao-andhapanipun sarana rodapaksa. Purun goroh, amargilumuh mrasajakaken rosing prakawis utawi barang inakng kaliyan saleresipun dados inggil-inggilanipun boten nguningani salugunipun nalar sarta prasasat kenging pangapus. Kirang setyanipun in gpangawulan utawi anggenipun anindakaken andamelanipun tiyang,d ados ingkang jumeneng lurah sarta bandaranipun sami kadunungan kawatos kriang tumemen anggenipun nyanggi pandamelan utawi kawajibanipun dados pakewed sanget supami kapitados pandamelan ingkang prelu utawi alus. Boten anggega piwulang utawi piterang, dados sakathahing kawruh sae, ingkang sampun dipun wulangaken sami sirna boten wonten gunanipun pundit ingakng nama kawruh awon punika ingkang dipun prelokaken sarta dipun lampahi. Anyunyupe agaminipun dados boten wotnen kajrihyanipun 3
Asengadi alim amungs supados angsal pangalembana saking inggil inggilanipun nanging yektosipun jebul kadamel alingaling anggenipun anglampahi duraka, mawon sarta........ Supe dhateng wijilipun temahan langguk gumagus sarta gumunggung, kumalungkung atetek adamel pangaiaya, utawi purun nyandhulani prikancanipun lami. Kula boten anyriyosaken yen wonten satunggling tiyang gadhah cirri jangkep kados ngingggil wau, among limrahipun kemawon satunggiling tiyang punika, amasthi gadah salah satungiling cirri kados ingkang kasebut ngajeng, wit nemanawi para maos karsa anggalih panjang, nimbang, masthi lajeng angleresaken jalaran adaya pancen cariyos leres,anggen kula aniteni prakawis punika samun wiwit kala kula taksi anyepeng pandamelan gupremen sarta partikelir, sageed akyektosan saking tingkah kalakuwanipun prikonca kula ingkang tunggil pandamelan, ingkang punika mugi kauningana para maos sinten ingakng kagungan bawah, presengetaniti pariksa cirinpun satunggil-tunggilipun tiyang ingkang kabawahaken wau, manawi yektos wonten ingkang aciri, lajeng kapringan alus supados miyatani dumugi salaminpun manawi sampun saras saestu emut dhumateng kasaenanipun ingkang jampeni, dene yen jampi wau boten saged tumama, tiyang inang ampun kali ing jampi punika sae dipun rucat pandamelanipun supados kalakuwanipun awon boten anular dhateng sanes. =======\========== Wonen malih ingakng ugi keningg kaewokaken cirri ageng sanget dhateng kalimrahanipun ing ngakathah inggih boten pantes punapa malih ing sarak sansaya cinegah sanget inggih punika watek angalonthong, mandar tempuking janji mongka dipun balenjani, maripatipun sampun merem kemawon tega damel pejahipun kancanipu toblas anggigilani inggih mas estu boten dora kula. Jurungarang. Sambetipun cariyos Bayan Budiman Wit jumbuh warna lir kembar, lan kakunge sira sang Abukasim, semana maraking kakung, mamelas aturira, kados pundit pangram ingkarsa pukulun delamun paduka nendra, dahat tan apti anungggil. Lamun awet mangkene ya, leheng ulun sukalila ngemasi, away kongsi dangu- dangu, neng dunya tanpa karya, ingkang rak mesem awecana arum dhu gusti papujaningwang, ywa mangakna mas kuwari. Asihe anuwun duka, ing sakarsa siyang latri nglabeti,nging mangke pamintaningsun sumene kawandasa, dinamarga sangking pituduhing guru, yen dereng praptaning mongsa, sira nganthiya pawestri. Wawalering pandhitagung, ing Turki sang mahayogi, lamun nora ngestokena, ing lair tumekeng batin tan wande wilalatira, ing dunya praptaning pati. Candu legenpupujan ku, jenang sela kang den linting, mung away gela ing driya, lan apuranen kang dasih, puspita pangintun laya, tulus antuk sihing gusti. Sujanma getering kalbu, segara lit wetan Ingris tiwas temen raganingwang, nembe kenal nemu runtik garis pamarone jagat paran nggoningsun ngileni. Yata miyarsa ngayu, wus lipur brantaning galih, kuneng genti pinurcita, ing Turki mungsuh wus gusis bubar larut asaran tan ana kang mongga pulih. Semana sang raja sunu, neng ngarsane sribupati, nuwunpamit wus kalilan anusul rak mring Inggris mundur sarwi awotsekar, lepas lampahe neng margi. Gancanging carita sampun sira raden Abukasim prapta pakuwoning raka, anulya asung udani, ing raka maring kadhatyan winelingaken mring jawi. Kuneng kang aneng kedhatun kang tansah asedhih kingkin tan liyan kanang cinipta,muhung arikang ajurit paraning reh sumusula, kewraning galih sang pekik. Yata kasaru kang rawuh, dutaning ari tur peksi, lamun ing mangke wus prapta, neng pakuwonipun lami, tetela dyan abunawas sekala asreping galh. Tan saronta aglis metu, marnag jawi wus kapanggih, dangu denya rarangkulan aras ing ngaras agenti, sapanduratan wacana, kumembeng waspane sami. Labet samya onengipun tangeh lamun tinulis wus lipur lenggah atata, yata kang rayi wawarti, masalah ireng ngayuda, tuwin rama ibu sori. SAdaya sami rahayu, telas ature kang rayi, semana dyan abunawa lejaring galih tan sipi, annuli lukar busana, pinasrahken ingkang rayi. Tinampen ing ngagem sapun mring ari dyan abukasim pan sarwi amiting raka, arsa umanjing ring puri,linilan amundur sigra, prapteng kraton wus kapanggih. Kagyating driya andulu, ing garwa anandhang wingit sing dahat welas tumingal arsa pinardi sang putrid, gugup ing galih sang retna, lumajeng ewa kepati. Ature paduka emut pangram yekti bebayani, awrat pitedahing dwija, ing Turki pandhita sidik kang buga nederlan praja, kendhang-kendhang 4
ulun nganti. Marma jeng paranywa limut ujar ta kang wus kawijil kitha gung Turki nagara, gambir pungutan pasari, paran tumimbuling raga, anggambauh cidra ing yogi. Dangu denya anjetung, wrin wuwuse garwa krateng kalbu, anggraita apa wadine sang putrid, wusana ngandika arum adhuh gusti sang lir sinom. Paran reh kang satuhu, sangking dahat dasihe apunggung, apa jara apa ta karane gusti, sang retna ngandika sendhu, bongsa Sen ngrungu raganing ong. Andikan tarumuhun lamun during jangkep patang puluh, arisirik patuduhe sang amuni, anganthiya wanudyayu, tunggil tan keni sayektos. Samangkelagya antuk kawan welas dina etang ulun pan kasusu ing galih temah bilihi, ila-ila ujaripun satriya tan kena linyok. Riwus kadugeng kalbu, lamun raka tan cidraing kayun pan kagagas ing driya sukuring widi, samudana lon sumaur, iya luput sun angraos. De kawruhan taw au, dupi ingsun bvasiyar kacundhuk winaleran ing guru sang mahayogi, tan pinarengaken metu, sangking sajroning karaton. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 23 Kemis POnkaping 17 Siyam Be 1816 utawi kaping 9 Juni 1887 Surakarta Panjenengan dalem Kanjeng Tuwan REsidhen Mentas andhawahaken undhang-undhang, kasebut ing ngandhap punika. Oendang-Oendang Di atas pembawanja api wektoe malem oleh Le orang djawa dan lain bangsa poelo India Nederlan,jang tidak mendjadi bawahnja toewan Soesoehoenan, atawa pangeran Adipati Aria Praboe Prangwodano 2 e Orang orang bagsa Sabrang jang di samaken pada orang bangsa djawa. Kandjeng toewan Resident Soerakarta menimbang, enz. Mengetahoeken pada segala orang isi karesidenan Soerakartaini; Jang soeda di tetepken sawatoe Oendang-Oendang boenjinja sabegimana terseboet di bawah ini. Fatsal satoe Orang-orang djawa dan lain bangsa poeloe polelo India Nederland, jang tida mendjadi bawahnja toewan Soesoehoenan atawa Pangeran Adipati Aria Praboe Prangwadana, apa lagi orang-orang bangsa sabrang jang disamaken pada orang bangsa djawa, dalem karesidenan Soerakarta tida kelilan mengambah (meliwat) djalan djalan loeroeng loeroeng atawa mengambah dalem prahoe atawa sasak (getek), kali-kali, slokan-slokan, bai pakee gegaman atawa tida pakee, moelai dari poekoel delapan malem sahingga poekoel lima pagi, djikalau marika itoe tiada membawa api jang terang kliatan. Api itor misti roepa teng (lantera) jang kapasang atawa roeepa toemper atawa roepa tali atawa oepet jang idoep apinja. Fatsal doea Orang-orang jang boleh mendjalan tida pakee api itor ja itor orang orang politir, orang-orang djaga gardoe atawa angkroek pedjagan,prjaji, prjaji dan pengiringnyja jang bolih mengiring padanja menoeroet Oendang-Oendang sekarang ini, dan djoega kepala kepala dari bangsa sabrang jang telah memegang soerat tetepan dari kanjeng Goebernement. Fatsal Tiga Pelanggaran dari fatsal sator misti dihoekoem dengen denda dari satoe sahingga doea poeloeh lima roepia, atawa dengen pakerdjaan krakal lamanja dari ampat sahingga doea blas hari. FAtsal ampat Oendang-Oendang ini moelai didjalanken pada hari , 1 Juni 1887 tertoelis di Soerakarta pada hari 6 Mei 1887. De Resident (W.G.) A.J.SPAAN, Jang mengetahoewi De Secretaris (W.g.)Bevervoorde. Makaten ugi panjenenganipun Kanjeng Rahaden Adiapti, inggih angundhangaken pranatan kados ingkang kasebut ing nginggil punika, tumrapipun dhumateng para kawula alem ing Surakarta.. Juragan gambar sorot ingkang mondhok ing losemen sekolten anggambar tindak-tindaking rerengganipun layon dalem suwargi kanjeng gusti Pangeran ARya Natapraja, gambaran wau sakalangkung sae, tiyang tiyang igakng angampil utawi sanesipun katingal cetha sanget 1
mandar genah satunggal-tungggalipun, gambaran wau kadhasaraken ingkang sami karsa amundhut mugi nunten rawuha, awit juru gambar wau nutnen wangsul dhateng Surabaya. Anembe punika wonten jajaka watawis ngumur 18 taun kenging kawstanan sawek nedhengipun birahi mamongsa, ananging boten saget kasembadan jalaran sakng kamlaratanipun dumadakan amargi saking parmaning pangeran wotnen pawestri stunggal anama Nyai.......watwis ngumur 67 taun tansah angggili pawawehipun hahaka inggih talatos anggesor wonten panggenanipun nyai......wau, sareng lami ing ngalamipun nyai ngalilir saking lami anggening sare,kredyating tyas sumedya anuruti sengseming panggalih, anglanggati tresnanipun dhateng bagus mudha, ewadene sanadyan nyai sepuh wau tetela sampun sepa, pun mudha ugi amiguruti awit ingkang kacetha salebeting manahipun saupami boten angleksanani, ingkang tamtu badhe kapejahan sandhang tedha, tuwin sirna renesipunkacarayos anggening babedhangan kalampahan ngantos muket amila sareng kadengangan lare jaka kedah anetepi ukuming sarak inggih punika kedah angesahi si nyai wau...... adhuh.....lah punika garisipun tiyang anggaragas glothaglathe, ora den piker kawekasane. ===========\================ Sang prameswariing Itali, welas asih dhumateng para wadya tantra, ingkang dipun angsahaken dhumateng tanah Aprikah, sami dipun iyasakaken wadhah ses wacucal tutupipun dipun cireni mungel: mongka cihnaning jangetinatelon sang prabu, Praja Itali, lan sira, punapa malih mawi kaisenan ses sadaya wau lampah sidhem ewdene inggih kapiyarsa ing sang prabu, pramila sakalangkung amangayobagya, mandar lajeng andhawahaken timbalanipun manawi saka amaringaken wadhah ses wau kedah mawi pasamuhan sasampunipun wadya samapta tuwin para punggawa sampun sami jibeg ing samadyaning pasamuhan sang prabu amiyos kakanthen lan ingkang prameswari, ginarebeg dening para putra Santana, menggah tumedhakipun wadhah ses wau sangparbu andhawahaken pangandika makaten: Eh bocah ingsun prajurit kang wus sampata arsa labuh menyang prajaning sun weruhanira, saka asihe garwaning sun marang sira, kabeh padha iya sak kakeake salepe, sira tampanana tumedhake marang sira, lan sira gatekna pasemon kang tinrap ana salepe mau apa maneh sira pitoyaha,Manawa ingsun ora pisan sumelang marang labet-labuanira,mungguh kontan kondhanging prajaningsun ana ing jajahan liyan praja. Sigegipun sabdaning sang prabu, prajurit sadaya asaur saksi surak-surak mawurahan mracihnani sujud sungkemipun dhateng praja Itali, kocapa para prajurit wau dumugining tanah aprikah, awit karoban mengsah tiyang sewu sami sareng pejah sadinten ananging anggening ananggulangi pangamuking mengsah, ingkang ontabipun gumeleng boten kirang saking sadasa ewu tiyang, ngantos tigang dinten laminipun sareng kakinten sampun boten saged amangsulaken mengsah, punika para prajurit maeka kapti, senapati ing ngatruan anyingkiraken gandera, cihna pasemon adeging praja Itali dhateng baita ingkang taksih kambang wonten palabuhan tanah Aprikah, katolih lampahipun senapati sampun tebih, nunten sami jengku sujud dhumateng ingkang maha agung, sasampunipun lajeng sami angesuk dhateng mengsah, lampahipun lir rewonda ing ngumbar patamanan pala gumantung, ungelipun sanjata binarung surak lir gora pracondha saestu anggigirisi, prajurit tiyang sewu wau dalasan titindhihipun tumpes ananging mengsahipun ingkang pejah inggih tikel matikel, lah punika telakipun kawula labet labuh dhaeng panjeenganipun ratu, la kar pantes kemawon lalampahanipun prajurit wau, kalihan kawontenanipun praja Itali, awit ingkang jumeneng sapunika, pambeganipun eber budi paramarta, jejeg ajeg tan keguh dhateng ujar mamanis, pambeganipun sang prabuing Itali wau teka anyeplasi sanget ing wulangipun punggawa ing parang retna dhumateng gustinipun kados ingkang kocap ing serat darmaruwiya, ing ngandhap pnika pethikanipun prabu setya wibawa ing Parangretna ingakng kondhang karuhuranipun atanpa timbang, nalika nagarinipun tansah kambah ing ruhara, awit saking genging sungkawa ngantos rumaos tanpa damel anggenipun jumeneng nata angrengggani kawibawan ing wanci dalu dening meteking sungkawa dadakan utusan animbali abdi punggawa anama gurunadi ingkang putus ing kawruh saha limpad ing budi, badhe kapundhutan atur pirembag sasowanipun punggawa gurunadi sang prabu lajeng angwedharaken ingkang dados raosing galih. 2
Punggawa gurunadi andheku munjuk : dhuh gusti, menggah sarana adamel rahayuning praja: punika amiturut papakeming kagunan kaprabon ingkang sampun kacetha sae piyambak wonten ing tondha kala jumenengipun eyang dalem prabu andayamurti, naming saprakawis inggih punika saking pujinipun para kawula dalem sadaya, witing puji saking tresna, witing tresna saking ngadil para marta, witing ngadila para marta saking wicaksana, witing wicaksana saking karem ing ambeg kapandhitan, wadana namung punika atur kawula, boten langkung anyumanggakaken, wiwit kala samanten ing nagari parangretna tetep rahayu kinasihan dening Allah amargi sang prabu angagem aturipun punggawa wau. Dene para ratu ingkang kiran gwicaksana tegesipun ingkang lena ing pangereh ing praja, tamtu badhe kacuwan ing kawekasanipun telakipun inggih punika sang prabu napoleyon ingkang kaping tiga, kalampahan ngantos atilar kaprabonipun. Sumaos ing byantaranipun kiyai Bramartani saking padhepokan ing Ngargaloka, titi angal kaping 14 wulan Siyam candraning sangkala: rasa gati samadyaning gusti Ajar pudyastuti. Nyuwun panjarwa Ing salebeting serat pawartos suluh pangajar, wonten sawenehing panjurung pataken makaten: 1. Punapa sababipun kluwak punika yen katedhak sih nem amendemi, wusana sareng sampun sepuh, katedhapunapa malih kangge nyambel lajeng kemawon ical dayaning mendemi, madar tuwuh ecanipun. 2. Punapa sababipun sakathahing wowohan yen taksih pentil utawi taksih nem kathah sanget bedanipun akaliyan ingkang sampun sepuh kadosta: pelem punika wektu pentilipun kecut sareng sampun sepuh malih miraos legi. 3. Sok tiyange yens ampun kawical saged dhateng sakathahing kawruh, wusana kasagedan wau kalampahaken punapa alajeng katembungaken guru Wewahan Ing sakathahing amubarnag pandamelan ingkang sampun dados adapt caranipun temtu kangge ing salamenipun ananging ingkang makaten wau wotnen ugi ingkang mrakewedaken manah kados pundit anggenipun badhe angewahi, kadostta: tiyang ngange tepas manawi nggening ngangge kalumahaken medaling angina kathah tur anyekapi, wangsul sareng kairingaken lajeng tamban medaling angina SAwenehing tyang kathah ing kasok ambesem tigan yen oten karengkakaken rumiyiin tengah-tengahing kabenem lajeng anjebrot punika margi sangking dayaning punapa. Wonten malih tiyang ingkang ambesmi nyongkotan deling, yen boten kapecah rummiyin lajeng anjeblos punika sabab sangking punapa. Ingkang punika saking panuwun kula wonten na karsaning para sarjananing bramartani amiytedahaken rentenging mnahkang kiranging pambudi Sangking pun Endhang kasih, ing Ngargadumilah. Sambetipun cariyos Bayan Budiman. Tuwin kinen angrucut kang wawaler kawandasa dalu dinugeken ing guru minongka wakil sangking welase andulu, mring sun pijer moyang moyong. Nulya sinambut gupuh, ng garwa tan lngganeng kayun wit karoban ing pangungngrum lan memanis liniling binekta sampun tumangkep ponang kekobong. Karya sukaning kalbu, rama ibumyat putra wus lulut tangeh lamun ucapen renaming galih, pancinatur lamenipun sang dyah annuli ambobot. Jangkep ubangginipun tan antara ari babar sampun miyos jalu suwarnanira asigit kang cahya mamba sitengsu, trah ing prajurit kinaot. Nengna ingkang winuwus ingkang aneng pakuwon asungwruh, mring arinta sira radian Abukasim kinen amijila gupuh, sangkng puruntara katong. Sing dahat onengipun maring ari sru kapingin dulu, lan sung weruh yen raka anandhang lagi, roga tiarda kelangkung, yata riwis sata gupoh. Duk prapteng pakuwon wus gya tumanduk kang araka pineluk muwun anjrit anak rsa ing batin sekala radian tan emut salira tansah agobyos. Enget sakedhap muwun pungun pungun ririh denya lungguh, kang 3
sinambat rama tuwin ibu sori, kang raka ngandika arum lah menenga ariningong. Balik pasrah hyang agung, wus pinasthi lamun poisah kudu, ana uga tetombaning bebayani, kedah nugelaken umur, yektine ora kelakon. Kang rayi matur gugup dhuh kadang ku pajara saestu, bok menawi ulun saget nglampahi, kang raka aris sumambung,ora lumrah yenkalakon. Yayi wis sira mupus ora pantes yen kawijil wuwus muhung sira kariya yayi amukti, iya ing sapungkuring sun kang rayi ngudi tetakon. Yata kang raka muwus kawruhan ta salatri tan turu, sangking dahat tan kuwawa ingkang sakit dupi ngarepaken bangun ingsun anendra kepatos. Ana suara karungu, ujaring swara apan asung pemut laraning sun sayekti tan bias maring, ngularana sewu dhukun saestu satemah layon. Dene sranane iku, nora liyan binalonyoh marus nadyan akeh tan kena sing prundi-pundi, pan naming sutanireku kang isih aneng kadhaton. Mangkono ujaripun sawusing rangandika sumaput pan gumuling tinangisan ingkang rayi, adhuh kang mas kadang ulun emuta sampu nkuwatos. Pangestu paduka mung, ari datan asupena kantun pejah gesang arintases tubelani, dupi kang raka wus emut tinilar munduring kraton. Kawarnaha ingkang arsa lampah dhustha, rahadyan Abukasim wanci sirep janma, lebete maring pura, tan ana ingkang ginalih, muhung kang raka, tuhu nora nyidrani. Gya amesu donga sirepe minantra, ywa kongsi nguciwani, bathithit ing tingkah tan nedya gumisira, semana pinasang aglis sirep sumrambah, maring kadhaton wradin. Salir isen-isening asta naraja, kadya keneng piranti, wus sirep gelasah, atan atolih papan saenggon-enggon gumuling, wadya klanthungan juga nora kumlisik. Raja Dhustha wus angrampit pasareyan nira garwa lan siwi, tand kandhek sadhela, tetela ing paningal kalamun putra ayekti, wus aneng ngasta, marma binekta mijil. Tanadimpe kalangenaning atmaja, cempe jalu ing ngambil wit tan kena benggang, siyang alu lan putra, duk prapta ing tamansari, cempe pinragat pandulune kang siwi. Kang ludira sumebur gya tinadhahan antuk sagelas aglis wus dhanganing nala, rumaos angsal karya, saksana mijil sing puri, agegancangan yen kawanguran manmi. Sapraptanya ing jawi kraton asigra dumrojog marang panti, pakuwoning raka, panggih maksih anendra, gya binolonyohken wradin ponang ludira, kang raka tan anglilir. Kawara tan sedaya saliranira, ludiranipun kambing, gonda mis angambar, ngambar- ambar jro tilam yata kang sare anglilir, kagyating driya, wungu lneggah annuli. Awas mulat ing ari kang lagi prapta, sarya gawokng galih, sesa linranira, gugubras kang ludira, tan montra mentas asakit dadak sekala, ngeres linusir nanting. Ingkang rayi rinangkul sarwi karuna, dhuh ariningsun gusti, dahat sih mring raka, dunya prapteng antaka, secalegawa ing pati, anak sepata, temah kinarya jampi. Wasanane kang raka aris tatanya, paran yayi kang jisim aneng ngendi baya, kang rayi aturira,kantun aneng tamansari, putra paduka, juga tanana uning. Duk semana eca denira rarasan dtan liyan ginalih, mungjisim ing weak, paran ingkang pratingkah, nahanta wus bangun enjing, sagung punggawa,kang saosmaring puri. Samya mantuk agunem samarga-marga, prakara cempe mati, labet pinaragat aneng sajrongin taman nging during antuk kang yekti, wawadinira, dene aneh kepati. Wus tetela miarsa ingkang mangkana, gumuruh urut margi, yata raja putra, sami gawok kinala, apa baya kang wewadi, lelakonira, teka anggegirisi. Sedyanir arsa wrin babar ing nyata, wekasan ngandika ris radian abunawas dhumateng arinira, dhuh yayi jarwakna mami, wadine apa marma karya memanis. Taksih wnten sambetipun. 4
Ongka 24 Kemis Kliwon kaping 24 Siyam Be, 1816utawi kaping 16 Juni 1887 Sarehning ing dinten Kemis ngajeng punika amarengi garebeg Siyam pramila kyai Bramartai boten amedal naming angsung: alal bihalal dhumateng putra wayah sadaya, saha PItkur ing Pangeran ingkang mahagung, putra wayah mugi sinambadanana ing sakredyatipun mugi mugi enggal angsal yatra, supados ingkang sami wale ding pangeminipun nunten sami sageda amundhati waledipun. Amin =====\================= Surakarta Ing ngandhap punika papacak tumrap ing paa tiyang ingkang sami malampah ing wanci dalu bawah ing wawengkonipun kamangkunagaran pramila prayogi sanget bilih para parentah sami rujuk awit makaten wau tamtu anuwuhaken gemah raharjanipun nagari, ingkang badhe amimbuh I tntremipun para kawula Undhang-Undhang Penget laying ingsun undhang-undhang, kanejng gusti pangeran adipati ARya Prabu Prang Wadana, kang kaping 5 ridering Ordhe Nederlan Senleyo, litnan colonel komendhaning kan gleiyun ing Mangkunagaran Surakarta, wis sarembag kalayan kanjen gtuwan residhen ing Surakarta, dhumawaha marang sarupaning wong bawah ing Mangkunagaran kabeh. Bab 1 Liring undhang-undhang, sarupaning wong ing bawah Mangkunagarankabeh, kalarangan wiwit jam wolu bengi, tumekane jamlima esuk angambah lurung utawa waratan apa dene anunggang prau, ngambah kalijagang sapanunggalane, sanadyan anggawa agaman utawa ora, yen tanpa anggawa geni arupa, ting, tumper utawa upet: Bab 2 Kang kaluputake songka papacak mau, mung para putra Santana sarta para priyayi abdi ning sun kang pangakt mantra sak pandhuwur karo kang padha andherekake yen lulungan marga songka kagawa pancen wus wajibe kadherekake apa dene para babauning polisi,lan wongkang padha jaga gerdhu. Bab 3 Sapa sapa kang nerak larangankasebut bab ping 1 ing dhuwur iki, kapatrapan dhendha entheng-enthenge sarupiyah, abot-abote salawe rupiyah, utawa kapatrapan paukuman nyambutgawe ana yayasaning nagara nganggokaparingan pangan ora oleh bayaran entehng- enthenge patang dina, abot-abote rolas dina. Bab 4 Tumapake layang undhang pranatan iki tanggal kaping 1 Juli 1887 Lan supayane kang padha kabener sumurup aja ana iang ngaran, ora sumurup ing unine, laying undang pranatan iki nganggo katemplekake ana ing panggonan kang katon ing ngakeh. Undhang-undhang tanggal kaping 1 sasi Juni taun 1887 Sampun kala awit wulan ruwah ingang kapengkerpunika saantawising wetan benawi dumuginipun tanah redden kathah lembu maesa ingkang kaparak ing sasakit ngantos dumugi pejah, ingkang katalanjer sami sakit padharan ing mangke saweg ragi tentrem ananging lajeng katrajang kawontenanipun sasakit ingggal punika ingkang kaparak lembu maesa sami tatu cangkemipun pating cremumuh saha lajeng bungkem boten purun nenedha, utawi taracakipun sami coplok yen ngantos dangu sakitipun ugi lajeng dumugi pejah, o sanget kasusahanipun para tiyang tani awit ingkang sampun kalampahan lebar panen makaten punika, lajeng garap tegal-tegalan teka ing mangke sami kapambeng sakit raja kayanipun. Jepang 1
SErat kabar Jepang angawetosaken para sugih ing Jepang sapunika sampun adamel kongsi, niyatipun mamalad sengsemipun para tiyang, supados kaleksanan saged dolan dhateng nagari sanes menggah kongsipunika dipun wastani Yokokisah , para lid mawi ambayar controbisi ing saben wulan kathahipun 20 iyan 10 iyan utawi 5 iyan mawi mawi tebih celak tipun nagari ingkang badhe dipun tingali dening para lid manawi sampun cekap kathah ipun yatra kongsi wau, lajeng dipun damel lotrei, sinten ingkang angsal pamenang, lajeng kenging besiyar dhumateng nagari sanes sadaya ongkosipun dipun sagi utawi dipun bayari dening kongsi wau. Menggah pangkat satunggal inggih punika ingkang mawi ambayar 20, iyansinten ingkang angsal pamenang, dipun wenangaken besiyar dhateng nagari sanes lamenipun 10 taun sadaya prabeyanipun kasanggiy dening kongsi, pangkat kaping kalih ingkang ambayar 10 iyan dipun wenangaken besiyar lamenipun 5 taun dene pangakt kaping tiga ingkang ambayar 5 iyan kawenangaken besiyar dhumateng Eropah utawi Amerikah sapisan. Malakah Serat kabar wonten ingkang amratelakaken manawi tanah Malakah salebetipun sadasa taun ingkang kapengker, sampu nkathah indhaking kasugiyanipun nagariperak tuwin selanggor sapunika sampun wonten kareta asep punapa dene ing tanah Melakah kathah timahipun ewon kathahipun titiyang Cina ingkang dhateng Melakah angupados timah dhumateng tambang- tambang ingkang dipun tilar dening bongsa Eropah. Yektosipunbongsa Eropah inggihugi saged angsal kauntungan saking timah ing Melakah wau, anggeripun panyambuting damel santun gagrak sampun ngantos kados rumiyin. Inggris Dinten ageng pasamuwan jumenengipun prameswari Inggris tetep 50 taun anggenipun angasta kaprabon ing Enggelan benjing badhe wonten barisan kapal perang ing kanal dening kapal ageng ageng kathahipun 30 baita mariyem 60 sarta sampan torpedho kathahipun 80. Wit-witan ingkang amamong sasato Tuwan dhokter, Panuten amratelakaken wotnen satunggiling serat kabar, bilih wana ing Unarang, sacelakipun Samarang wotnen satunggiling wit-witan ingkang saged andekep paksi. Wit-witan punika kathah sekaripun ingkang mawi telutuh, manawi wonten paksi ingkang mencok ing wit-witan punika saestu lajeng kenging telutuh, salajengipun boten saged uwal tansah kraket ngantos dumugi pejah, mila wit-witan wau salamenipun boten pegat wotnen paksinipun ingkang prasasat kenging pikat wotnen ingkang sampun pejah, wotnen ugi ingkang katnun balung kemawon wondene sawenehing paksi pundit ingkang sampun kenging telutuh wau, sanadyan dipun pendheta ing tiyang, let sadinten utawi kalih dinten engkas amasthi pejah. Pamanggihipun para saged boten angemingaken wit-witan kemawon ingkang amongsa sato, dalah tutuwuhan salebeting kalen sarta ing lepen inggih wonten ingang amongsa mina. Kajeng Upas SAwenehing serat pawartos ing Amerika, anyariyosaken yen racun saking kajeng upas wedalan ing pulo Jawi mandi sanget manawi tiyang sirahipun katetesan talutuhipun kajeng wau, sadaya rambutipun ambarodhol awekasan dados buthak manawi peksi mencok ing uwit wau saestu lajeng pejah, tiyang tiyang boten purun celak kalayan kajeng upas wau, makaten ugi manawi tiyang anojohaken pucuking deling ingkang panjang dhateng kajeng punika, sarta manawi pucuking deling wau kadamel anglabeti tiyang sanajan tatunipun alit kemawon tiyang ingkang nandhang labet punika saestu lajeng pejah ing ngandhapipun kajeng wau, boten wonten rumput ingkang thukul salerlera. Leres utawi botenipun cariyosipun serat pawartos amerikah wau walauaalam awit kula punika tiyang ing pulo jawi, nanging kok dereng miring tiyang cacriyosan makaten utawi priksa kajengipun bokmanawi pancen saking dereng miring kula, mila para mitra bilih sampun wonten ingkang priksa dhateng kajeng wau, kula aturi paring katrangan menggah 2
panggenanipun kajeng punika ing pundit, sarta ing ngriki kajeng punapa, awit bilih saestu kados cariyos ing nginggil punika, kok mutawatosi temen tumrapipun tiyang ingkang kulina sabawana kados kula, mila punika kedah dipun prayitnani. Kun Prawata. Kajeng Grawang Kula dipun cariyosi dening sawenehing mitra kula ing nagari, sami sami kajeng ingkang sae piyambak suwaranpun akdamel gambang punika naming kajeng grawang, malah kula dipun tedhani pitulung manawikula saged amadosaken kaejgn wau sagah badhe andamelaken gambang satunggal pangkone adhang, kangmongka gambang kajeng graawang wau mandhaka sade trimah pajeng 25 boten dangu, awit ingkang sampun mrabot angantos regi 50 utawi 60 kula dipun cariyosi mitra kula makaten wau, ing batos melik sanget angantos kalamapahan amojar dhateng sanak ingkang gigriya wana-wana, angupadosna kajeng wau, nanging teka boten saged angsal prtelanipun ing wana boten wotnen kajeng nami grawang, kajawi kajeng ingkang nami kajeng wawang punika wonten mila kula nyuwun priksa dhateng para mitra, menggah ingkang nami kajeng grawang wau pancen woten saestu punapa boten sarta punapa saestu kadamel gambang sae piyambak suwaranipun. Pakun Prawata. =========\=\ Mas Dhakun Prawata, panjurung pangrekadaya dereng dumugi ing pangecapan eman Jurungarang. ==========\================= Sambetipun cariyos Bayan Budiman Ingkang rayi anauri aris adhuh kang mas sawangsul amba. Sangking turki ing purwane, dupi prapteng kadhatun kageting tyas ulun ningali, mring arinta sang retna, dede wadosipun esmune gung lara brongta, ing wusana sareng amba parepeki, sang retna kipa-kipa. Asung pemut aturira wengis adhuh pangram paduka engeta, wawaler guru wiyose, mung kawandasa dalu, ing sabdan tatunggil tan keni, tuwin nganthi wanodya, jer walering guru, ing mangke etang kawula, dene lagi antuk kawan welas ari, punapa keneng godha. Lah engeta tingkah bebayani, dupimyarsa ujar kang mangkana, sing pamanggih ulun dhewe, tan liyan paduka mung, sestu nora cidra ing batin nadyan keh kadang amba, tan kadi pukulun kang asih maring kekadang, lan kang mantep marang prentah ing agami, apa sun walesena. Mila ambadar bereh kadyeki, tan atolih atmaja ajuga, sangking kasumukan dene, kautaman pukulun sokur sewu maksih basuki, sangking takdiring suks,a, cinoba wak ulun makaten sanyatanira, ingkang raka miarsa aturing ari,ngrangkul sarya karuna. Pegat pegat waspanya dresmijil mugyan dika yayi rineksaha, ring pangeranira angger, dunya tumekeng lampus away pisah kelawan mami, kathah wetuning sabda, kang tansah anggunggung, nahan kibayan budiman aris mojar dahat denya nitiniti, dhumateng kyai koja. Wola-wali atetanya inggih kados pundit raosing wardaya, ing pratingkah mimindane saget lan botenipun ngleksanani lelabuh kadi, raja putra narendra, yen sagah saestu, ijengandika mengkana, pan sumongga ulun umiring sakapti, tanedya gumingsira, Teka angles ing driya miarsi,kyai koja dangu tan wacana, tingkah pijer gedheg-gedheg yata alon sumaur, ora ta lah kadang sun peksi, langkung prayitneng driya, ing reh agal lembut kang samara samara jinagan anglengkara lamun bias lumastari, kadi pituturira. Yen na mungguh raganing sun iki, sayektine nora kelampahan kaya ngapa wekasane, paran karsanta tuhu, peksi Bayan nauri angling, lah mekaen kewala, pungkasaning rembuk muhung rukuna mimitran sapikantuk ngemong ing ngemng prayogi, yen limut den engetna. Ki juragan wus pethuk ing galih, iya banget panarimaning wang ing lair tekeng batine, yata genti pinuwus peksi Bayan asung pepeling, dahteng kyai juragan adhuh mitra ulun yen pinaenging pangeran yogyan dika mangke budhala gegramin marang balinagara. Antukira widayat neng bali, atugura ing dalem tricondra, pinungseng lan tinalaten lamun kalakyan estu, sapiturut andika benjing, nora sinudan boga, mandar wuwuh timbun pitekura sewu warsa, anengwangun rijeki prapta pribadi, yeku ujar sanyata. Kyai koja teka anuruti, wus kukulak dagangan kinira, kang pasthi payu badhene, antawis tigang prau, sawusira kabeh miranti,lajeng amiting somah, lan mitra piturur,lah Bayan sira kantuna, tunggu wisma lan 3
kadangira pawestri, away kurang weweka. Pan dongan ta bae siyang latri, lah ta nyai Bayan rumantana, pangan lan omben-ombene, peksi menco sumambung, inggih nuwun sih dika kyai, sasaget saget kula, kalawan pangestu, kuneneng samana umangkat ki juragan sapraptanira pasisir tanpegat babar layer. Sigra mancal kiyaikoja maemun kang arsa dagang mring Bali lampahe amandhek mangu, mangu ku onenging galih, mring Bayan langkung kuwatos. Ki juragan pangunandikaning kalbu, Bayan den abecik kari, srantekena tigang tesu, kaya ngapa yen ngoncati, tulusa asih ing batos. Timbangana katresnan ingsun satuhu, ora bias ingsun kari, kari urip temah gandrung, gandrung marang sira pasthi, amesthi tumekieng layon. Sampun lepas semana lampahe rawuh, aneneg pasisire Bali, kandhek akarya kukuwu, dagangane ora kari, angumpul dadi saenggo. Nulya kathah sudagar Bali kang rawuh, jaluka lawan pawestri, kang arsa sami tutuku, gagramin kang lagi prapti, sadina-dina kuproyok. Langkung suka kiyai Koja Maemun dagangan tikel triluwih, sekala luwar sing gandrung, limut mitra muwah rabi, wit andulu kehing kang weng. Taksih sambetipun. 4
Ongka 25 Kemis Wage kaping 8 Saal Be, 1816, utawi kaping 30 Juni 1887 Surakarta Pepethikaning prantan lampah -lampahipun pasamuan ingkang sampun katamtokaken kaagem angrengga rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan Besar ing Surakarta. Akad 3 Juli Enjing wanci angkatan kareta ingkang rumiyin piyambak kanjeng gusti pangeran adipati anomkanejgn gusti pangeran adipati Arya Prabu Prangwadana, saarengan kanjeng tuwan Asisten ing Surakarta sahakanjeng tuwan Asisten ing Bayalali, kadherekaken papatih dalem saha bupati pulisi ing Ngampel tuwin ing Bayalali, tedhak dhateng ing Gundhi karsa angancarani rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan Besar ing Surakarta Enjing wanci jam satengah sanga ingkang sinuhun kanjeng susuhunan miyos kaprabon asasarengan kalihan ingkang bapa kanjeng tuwan residhen tedhak ing setatsiyun Balapan karsa anampeni rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan besar Tuwan Militer Rekomandhan inggih dhateng ing Setatsiyon Wanci jam sadasa gangsal welas menit sri paduka kanjeng tuwan besar rawuh Sontennipun wanci jam satengah wolu pasamuan dhahar ing dalem paresidhenan SEnen 4 Juli Enjing wanci jam sadasa ingkang sinuhun kanjeng susuhunan gedhak ing dalem paresidhenan Sonten wanci jam satengah sadasa pasamuan dhansah ing dalem paresidhenan SAlasa 5 Juli Sri paduka kanjeng tuwan besar tedhak ing kadhaton Sonten wanci ajm satengah wolu pasamuan dhahar ing dalem paresidhenan REbo 6 Juli Enjing wancijam sanga sri paduka tedhak ing dalem kamangkunagaran Sonten wanci jam satengah sanga pasamuan dhangsah ing kadhaton Kemis 7 Juli Enjing wanci jam sadasa odhiyansi, tegesipun sripaduka kanjeng tuwan besar amijekaken dinten wau, miyos sinewaka anampeni sdhengah tiyang, boten kabentenaken ing bangsanipun ingkang sami sumaos badhe angunjukaken aturan panyuwun pratela tuwin sanesipun, menggah ingkang badhe adarbe unjuk wau, ing saderenging konjuk aturanipun kedah amanggihi ajudan dalem sripaduka kanjeng tuwan Besar, amratelakaken nama tuwin pangkatipun. Sabtu 9 Juli Sripaduka kanjeng tuwan besar karsa tedhak papara dhateng ing Ceper tuwin ing Karanganom Akad 10 Juli Bidhal dalem sripaduka kanejng twuan besar tedhak dhateng ing Yogyakarta, anitih kareta asep angkataan mirunggan enjing wanci jam wolu gangsalwelas menit. Amarengi punika lampah-lampah ing pasamuan pangayap pangrengganing bidhalipun saking dalem paresidhenan boten siwah, kados nalika rawuh dalem. Kumaraning jagad Salebetipun wulan siyam ingkang kapengker punika, wonten lelampahan ingkang dados pangungun inggih punika saben saben margi parapatan wotnen tumpukan kajeng angundhung-undhung, saha ron pisang sekar konyoh, utawi tuntut kareka lembu,mawi sungu lombok abrrit wondening ngalempakipun kajeng sapanunggilanipun wau, saking pandameling 1
para rare rare dhusun saha salebeting kitha, cariyosipun sami ngaturi panjurung kanjeng ratu kidul kagungan damel mantu, menggah sanesipun kitha Bayalali punapa inggih mangkaten. Wonten malih kalintuing pawartos kala pulisi andhawuhaken undhang-undhang saking nagari, angencengaken sok tiayga lumampah dalu kedah ambekta tatenger latu murub sareng undhang wau kagiyaraken ing peken sarana bendhe, gumyuh ing papekenan sami angawisi tiyang siyam milakalampahan para tiyang dhusun lajeng barikan boten wonten siyam wondening cariyosipun para tiyang wau mangkaten kanjeng ratu kidul utusan mendhet ronplasa, awit ingkang kautus lelembat budheg. Sanajan punika tatelanipun naming katarik saking para gugon tuhon saha para boten tahan luwe, ananging kados pundit dadosipun metabar lajeng kaendel ing sok tiyanga, punapa boten wonten elidipun (kintunan). ===========\=============== Elidipun awit kathah tiyang ingkang gugon tuhon manawi boten makaen tamtu boten wonten tuntut sungu lombok. Jurungarang. Gandarwo, punapa panukmanipun Kala wulan Siyam taun Je, dumugi sapunika antawis 2 taun ing Pacinan Bayalali, wonten griyaning sawenehipun tiyang Cina, kakrutug ing balang, ngantos pendhak dinen laminipun wasana angsal katrangan pulisi saged anyepeng sawenehing Cina ingkang kakinten ambalangi, nanging kapriksa rol kirang terang, naming tandhanipun balang lajeng sirep. Kala wulan Siyam taun Dal dumugi sapunika sataun kebonipun mantra guru kalayan mantra Cacar Bayalali kakrutug ing balang, ngantos sawatawis dinten laminipun nanging b oten saged angsal katrangan amargipulisi boten andarbeni panginten bilih pandameling gandarwo, jalaran griya wau celak griya ringgit taledhek, tatela naming lampahing tiyang babenteran tandhanipun sareng griya ringgit wonten saleebting kitha lajeng kiwatengenipun ingkang gagriya ngriku, kathah sumelangipun amrgi saking raresah, wah saben saben taledhek wau ider janggrungan ing wanci dalu, sampun tamtu tambah resah. Salebetipun wulan Siyam taun punika, griyanipun tuwan Panapellen sampun kakrutug ing balang dening gandarwo, ngantos 3 dalu, pulisi ugi saged anyepeng saweneh tiyang jawi ingkang kakinten ing mangke dereng karampungan naming cihnanipun sareng kacepeng tiyang wau balang sampun sirep kilap badhe kadadosanipun. Ingkang andadosaken gawoking ngakathah, dene saben saben wonten balang wau nuju wulan Siyam saupami pandameling tiyang punapa amilih wulan siyam yen ta pandameling gandarwo, dene sareng kalampahan nyepeng tiyang, balang wau sirep mila kados pundit ingkang dados elidipun kalampahan punika, wasana sumongga para maos (kintunan). Pantes kagalih Pawartos saking Bayalali anyariyosaken para tiyang saha para tuwan ingkang gagriya ing kampong gathak salebeting kitha sisih wetan sarehning celak griya ringgity taledhek ingkang salaminipunboten manggen ing ngriku, ingmangke sami sedhih, amargi ngajengaken mongsa katiga, mongka griya taledhek wau dumunung wonten tengah, bilih wonten tanduking babenteran punapa boten nyumelangi tongga tangganipun kajawi tanduking babenteran salaminipun sakiwatengenipun boten saged tentrem manahipun ing wanci dalu, amargi saking patrap sasolah saha swaranipun ingkang boten angemperi, punapa bawah ing Bayalali kirang papan kados boten ananging tiyang punika warni-warni, wonten ingkang remen jember, wonten karem dhateng resik. Bab Pelikan Sami-sami pelikan ingakgn kalebet edi tuwin kathah piyambak reginipun naming inten, saha atosipun angungkuli pelikan sanesipun punapa malih bilih sampun kasarawedi cahyanipun bening tuwin gumebyar sanget wondening ingkang misuwur saged anyarawedipunika naming para juru ing nagari amsertedham, ing tanah Hindhustan ing Aprika sisih kidul tuwin ing pulo Burneyo ing sisih kilen sarta kidul punika ingkang sampun kanyatahan kathah Pelikaning 2
inten dene inten ingkang ing sapunika misuwur piyambaknaminipun ing tembung Sasekrit kasebut Koinur, tegesipun: Gunung Cahya, inggih punika wedalanipun pelikaning tanah HIndhustan sapunika inten wau kagunganipun sang prameswari ing Inggris kinten-kinten argi 40 yuta rupiyah, kajawi punika, bangsaning pelikan eponing sela adi inggihpunika: jamerut mirah, tuwin sanesipun malih, ingkang ing tanah jawi sereng wonten. Kala rumiyin rumiyin ingkang sapunika sampun pinten-pinten ewu taun laminipun gumelaring pasiten benten sanget kalayan ing sapunika, nalika rumiyin kathah siti ingkang tengger, lami-lami sami jungkrug angantos kathah ingkang kalendhongan ing toya andadosaken wontenipun rawa, kakajengan tuwin thuthukulan sanesipun ingkang wonten kiwa tengenipun sami kajungkrugan utawi kurugan siti utawi wedhi ingkang saking redi wau, awit dening kajeng kajeng ingkang kurugan wau boten kenging hawa, mila boten saged ajur utawi gapuk ananging lami-lami dados atos kados sela, inggih punika ingkang ing samangke dipun wastani: areng sela, inggih ugi bangsaning pelikan. Areng sela punika ingkang sae piyambak wedalaning tanah Inggris kajawipunika wonten malih areng sela wedalaning tanah Eropah, Asiya, tuwin ing amerika ingkang sakalangkung kathah, makaten ugi ing Borneyo, Sumatra ing paresidhenan Padhang ing kitha Ombilin celak kalayan kitha Batusangkar utawi Poret Vander Kapelen saking pamanggihing para saged nimbang ugi wonten areng sela ingkang sami kalayan wedalaning tanah Inggris. Areng sela punika amikantuki sanget dhteng tiyang, kados ta dipun basmi kaangge anglampahaken kareta tuwin kapal asep punapa malih kaangge anglampahaken jinontra- jinontra ingkang sadaya wau mebahipun sarana kukus. Ing nagari Walandi tuwin ing sapiturutipun aeng sela punika kabesmiing salebetipun griya kaangge abedhiyang ing mongsa asrep. Areng sela punika manawi kabesmi kukusipun ijem kukus punika karesikaken wonten ing satunggiling griya ingkang dipun wastani: pabrik gas angantos sirna warninipun naming katingal kados awa bentering siti, inggih punika ingkang dipun wastani: gas, punika katarekah kalampahaken ing Srumbungan wedalipun kukus areng sela saking srumbungan wau, katandukaan urubing latu, ugi saged murub sunaripun angungkuli dilah saha padhang sanget kaangge kadamel amadhangi griya-griya tuwin lurung-lurung. Anjawipunika, wonten lisah ingkang nami petroleum kados dening ingkang sampun kalimrah kaangge ing sapunika, lisah punika reginipun mirah tinimbang lisah klentik tuwin kacang sarta jarak wah urubipun padhang sanget lisah wau ingkang kathah wedalaning tanah Eropah tuwin Amerika, ing pundit panggenan ingkang kakinten wonten lisahipun lajeng kadhudhuk kados dening sumur, wasana manawis ampun medal pamendhetipun lisah wau sarana katimba lajeng karesikaken angantos warniipun jene utawi kados toya, lajeng dipun wadhahi ing wadhah tosan utawi timah kasade ing pundi-pundi nagari, mila sinten kemawon tiyang ingkang sapunika boten angangge lisah wau, lisah jawi sampun boten kaangge kajawi nipun kadamel gegoreng. Dhakunprawata. ==========\========== Sambetipun cariyos Bayan Budiman Tangeh lamun ing ngucapaken sedarum kang manggung sukaneng Bali, nahan ta ingkang cinatur, sutanira kidipati, ing Surabaya sawiyos. Jalu anom suwarnanira linuhung, pideksa dedek respati, kathah pawestri wulangun mring sutane ki dipati, sasolah repati tinon. Apeparab anenggih rahaden Ibnu, anuju sajuga ari, basiyar mring kampugn-kampung, mider- mider niningali, anitih kuda sang anom. Dhestharipun latar cemeng semen jelngut sawitan kelawan nyamping, anisih cekokanipun rasukan lurik jemparit takwa kamsulengen kombor. Apaning setplangi ijo lakar bagus epek laken pinalipit pasmen ciyut ngandhap luhur, tiyange jlebrah sotyadi,kalung rante amencorong. Dhuwungipun dhapur jalak gonjawulung, tangguh jigang majapait tayuman ukiranipun mendhak bejen sinotya di, rongka cendhana kiaot. Wangunipun kgok laladrang matarum kandelan kemalon abrit tinon lir somba keplayu, amalipir rurut inggir, asring ngungak jroing banon. Kudaniun dhawuk ruyung saking timur, kuping karo sami dawir,buntut munca suku pagung brajadenta raning wajik ngatepang lampahnya alon. Pan kumitir camethi kawat tumelung, karya ebat kang umaksi, para dyah 3
kathah andulu, manglong -manglong aneng kori, keh solahe kan gsamya non. Nyai kojam emun andulu gupuh, dupi caket lan sapekik sareng tingale atempuh, sami kasengseme kalih, kumepyur raosing batos. Nyai koja cangkelak atutup pintu, neng wisma asedhih kingkin angangen-angen ing kalbu, paran margane pinanggih, lawan kang weh gung wirangrong. Sira radian Ibnu lajeng lampahipun sapraptanira ing panti, kang cinipta mung dyah ayu, rabine sudagar sugih, aneng kori manglong-manglong. Rangu-rangu rahadyan puteking kalbu, ginugu saya ngranuhi, nulya anunurat gupuh, wus dadi sinungken maring, duta kinen tur sang sinom. Tina,pen ponang pustaka, nulya binekta lumaris tantara dangu wus prapta, ing wisma juragan sugih, panggih lawan sang dewi karsaning koja maemun duta ngaturken surat winaos sajroning galih, pan mengkana tembunge kanang wilapa. Kang dhingin taklim jawula, sangking rakanta kang asih, atmajanira dipatya, praja gung ing Surawesthi, dhumateng ngari mami, dyah ayu koja maemun kang gawe lara brongta, gegedhuge wong agrami, kasub ing rat warnendah nukmeng sasongka. Ri sampuning kang pustaka, nuwun wiyose kang tulis mrih lunturing sih andika, ing lair tumekeng batin tan liyan sayogyaning, srana pambingkasing gandrung,muhung pupujaningwang, kalamun pethuking galih, umentara mangke latri yayi sira. Maring wangune pun kakang, wit kamantyan nandhang wingit kang dadi telenging driya, kawuryan andika gusti, paran wekasing wiri,lamun tan condonging kayun wastu temah antaka, marma leganana yayi, sun anganti neng marga catur kewala. Wus kadhadha gitanira, in gpurwa malah mekasi, sang ayu kagi miring tys keneng tetembung mamanis labet tansah rudatin panganggepe wus pikantuk sagugn krenteking nala, wasana lingira aris eh cara kamatura nuwun sandika. Manira asung pratondha, seca tuhune wak mami, kelamun nora kepalang, sayekti tan anyidrani, mocot susupe lontring, saking driji manis wau, pinatik ing sosotya, barleyan geng-ageng sami, sinungaken kang duta mundur saksana. Dumrojok mring kadipatyan rahaden Ibnu wus panggih, katur ing saasolahira, muwah sinung\ken kang sisim ing ngagem driji manis teka ceplekes lir kaukur, dahat sukaning driya, tetanya aniti-niti, wola- wali dutane tansah carita. Kelangkung kaseseming tyas rahaden dupi miyarsi, rinasa saya karasa, ginugus saya ngranuhi, labete dereng panggih, supe tan kendhat rinungngrum sirneng deyaning nala, jurungi sakapti kapti, kaptinira kadya age kalampahan. Dupi suruping raditya, nyai jurgan winarni, anulya ngrasuk busana, agegeondar marbuk wangi, tuhu warna lnuwih, sembada busananipun peksi bayan umiyad pratingkah anyalawadi, srumanabda eh nyai arsa punapa. Dalu teka abusana, dene anganyar-anyari, punapa limut andika, welinge rakanta nguni, nyai koja nauri pajar saosiking kayun lamun darbe ubaya, lan sutane sang dipati, kang susulih raden Ibnu kang lalita. Samene ubangginingwang, ajrah yen cidra ing janji, kaget miyarsa sabayan dhuh nyai andika galih, awrat durakeng laki, tan wun kaduwung ing pungkur, nadyan keniya selak ring sesamining dumami, nging yang suksma sadina-dina tans amar. Obah osiking kawula, dumunung ngapundi-pundi, nyai juragan anyentak wis menenga tan praduli, gawe berbeging kuping, ujar lamis tur kumlungkung, teka medeni bocah, karya oreme kang ati, angrerepa ature Bayan Budiman. Yogyan dika piarsakna, tutuladaning pawestri, kang sami anandhang iman siyang latri angastuti, ring lakinira sarwi, anut sapiwurukipun nyai koja miarsa, ujar pangrehe kang peksi, langkung brongta sira Bayan awawarta. Taksih wonten sambetipun, 4
Ongka 26 Kemis Legi kaping 15 Sawal Be 1816 utawi kaping 7 Juli 1887 Surakarta Rawuh Dalem Sripaduka Kanjeng tuwan Besar ing Surakarta Nalika akad enjing wancijam satengah pitu, umyung ungelipun gonga binarung ungelipun mariyem inggih punika tengara bidhal dalem kangjeng gusti pangeran adipati anom tedhak dhateng Gundhi angancarani rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan besar, mengah upacara kadipaten boten andherekaken naming sumaos angentosi rawuh dalem ing loji. Ing margi ingkang badhe dipun tindaki rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan besar, wiwit ing galadhag dumugi ing peken pon pinggir kiwa tengening margi wau, para abdi dalem tiyang dhusun sami jejer amandhi waos mawi lalayu, punapa malih eled skeet tindak mawi kapasangan rancakan gongsa, menggok mangaler kasambetan abdi kamangkunagaran ronggasewaka, soba manggala,margayuda, inggih mawi amandhi waos daludag umbul-umbul kebek asri, nunten bongsa cina mawi tatabuhanipun dumugi ing setatsiyon dene wiwit ing loji dumugi ing galadhag punika ingkang jejer urut pinggir kiwa tengening margi, prajurit mardika, prajurit beteng, tuwin prajurit legyan kamangunagaran. Wanci jam wolu untabipun tiyang amracihnani, bilih ingkang sinuhun kanjeng susuhunan nunten miyos rama dalem kanjeng tuwan residhen lumebet ing kadhaton badhe asasarengan tedhak dalem dhateng ing setatsiyon amethukaken rawuhipun eyang dalem sripaduka kanjeng tuwan besar. Untabipun abdi ddalem ingkang wonten ing ngajeng piyambak para prajurit kapalan sadaya tigangatus tiyang, tinindhihan para opisiripun piyambak piyambak kasambetan abdi dalem para pungggawa, tiindhihan para wadana kaliwonipun piyambak-piyambak ingkang sami anitih turongga prabot watangan para bupati kaliwon sadaya sami busana prajuritan dene para bupati lebeting nagari sami songkokan lajeng abdi dlem ngulama, para abdi dalem sadaya sami angegaraken songsong, nunten ampilan dalem kaprabon, ingkang sinuhun kanjeng susuhunan anitih titihan dalem rata pameran kiyai Garudha Kancana, dene kiwa tengening titihan dalem rata kaayap- ayap abdi dalem senapati kanjeng pangeran Kolonel Arya PUrbanagara tuwin putra dalem kanjeng pangeran Arya Mataram saha kanjeng pangeran Arya Prabu NIngrat sami anitih turongga, ing pengkeran titihan dalem prajurit dragunder, ongkang sami anjajari tedhak dalem wau, kasambetan para kanjeng pangeranputra tuwin Santana dalem ingkang sami anitih rata, sareng para abdi dalem wau wiwit meba gongsa nunten katabuh umyung, binarung ungeling mariyem mahambal-ambalan oregaredeg jejel uyeling tiyang, ingkang sami andherekaken tuwin ingkang sami anonton anglirobing toya saganten lumeber ing dharatan. Ing setatsiyon karenggaron waringin mawi kapasangan daludag triwarni, mrasajakaken semuning praja Nederlan inggih punika tegesipun abrit waskitha ing tindak tanduk budikasudiran ing olah kaprajuritan pethak suwi mahambeg paramaretotama dhumateng ingkang kawengku, darma muhung ing hyang widhi, biru: asung pangajeng-ajeng dhateng kawula, marma kenging dipun labuhi ing jiwaraga, dene ing godhagan ingkang dipun praboti kaagem lerem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan inggih karengga asri endah sanget saha boten anguciwani dhumateng ingkang kapatah ngrenggga, mawi kapasangan malige palenggahan dalem anampeni rawuhipun eyang dalem sripaduka kanjeng tuwan besar,malige dipun rengga-rengga ingpraos saha dipun busanani sutra warni jene, warni punika inggih cihna pasemoning trah ing Oranye, ingkang ing sapunika amengku praja Nederlan tegesipun warni wau: kinasih kering an ing sasami, linulutan ening kawula, ing ngandhap kiwa tengening malige mawi kapasangan arcasingabarong, punika inggih ewoning pasemoning praja Nederlan menggah Singa Barongpunika sanadyan sato galak ambegipun mrabu, jejeg ajeg ing karsa,datankeguh ing pakewed, sadumugining setatsiyon para abdi dalemprajurit sami sumaos wonten ing palataran para abdi dalem punggawa sami kendel wonten ing margi Serongan urut pinggir angurung- urung rawuh dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan prajurit sanjatan tuwin mariyem legyan kamangkunagaran inggih sampun sumaos wonten ing ngriku, ingkang sadaya wau sami samapta badhe angrengga drel rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan besar. Ing setatsiyon para tuwan tuwan bongsa ruhur sampun jibeg sami sumaos, kendel jam sadsa sawatawis dangunipun sripaduka kanjeng tuwan besar rawuh tedhak dalem saking kareta asep kapethukaken ingkang wayah ingkang sinuhun kanjeng susuhunan kakanthi wonten ing 1
tengen dalem ing ngancarani lenggah wonten ing Malige, sripaduka kanjeng tuwan besar ugi lenggah wonten tengenipun ingkang wayah ingakgn sinuhun kanjeng susuhunan kanjeng gusti pangeran adipati anom saha para pangeran putra tuwin Santana dalem samilenggah lesehan para kanjeng tuwan saha kanjeng gusti pangeran adipati arya prabu prangwadana, tuwin tuwan tuwan sanesipun para bongsa ruhur samijumeneng kemawon sasampunipun atata lenggah nunten sugata inuman kaajegaken ingkang sinuhun angunjuki wilujeng ing rawuhipun eyang dalem sripaduka kanjeng tuwan besar, prajurit ingkang sampun sami sampata edrel aniga rambahan sasisih, mariyem ingggih kaungelaken kaping tigangdasatiga rambahan angrengga rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan besar wau. Nahenta sawatawis dangunipun kanejng tuwan residhen asasarengan kanjeng gusti pangeran adipati anom angrumiyini bidhal dhateng ing loji, angentosi sawatawis dangunipun malih, sasampunipun para abdi dalem sampun sami rumantos ingkang sinuhun kanjeng susuhunan angancarani eyang dalem jumeneng, tedhak dhateng ing loji, tngara mungel wadya dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan mebah anjajari, tata-tataning lampahipun kados nalika tedhak dalem enjing, naming kawmbuhan prajrit kapaleri legyan kamangkunagaran amaca langi lampahipun jajaran gongsa urut margi mungel sasarengan sadaya, binarung oreging tiyang ingkang sami rebat panggenan tuwin garedeging kareta, sadaya wau kumandhangipun angler suwaranipun bayu bajra, pangayap untabing tedhak dalem wau lampah rindhik. Amengkeraken jam kalih welas rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan besar ing loji, ingkang sinuhun kanjeng susuhunan tedhak rumiyin saking kareta, anampeni tedhakipun eyang dalem sripaduka kanjeng tuwan besar, nunten dipun kanthi ingngancarani lenggah ing Malige, menggah palenggahan dalem sripaduka kanjeng tuwan besr wotnen ing tengah leres malige, palengggahan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan wonten sisih kiwa, kanjeng gusti pangeran adipati arya prabu Prang Wadana, tuwin para kanjeng tuwan punapa malih para ruhur bongsa walandi, saha tuwan tuwan sanesipun ingkang sami anampeni dhawah sumaos ing loji, sadaya sami tharik jejer jumeneng wonten ing sisih tengen kanjeng gusti pangeran adipati anom para kanjeng pangeran putra tuwin Santana dalem saha para abdi dalem parentah prajurit wonten ing sisih kiwa sami lenggah lesehan papatih dalem tuwin para bupati punapa malih para kaliwon sami sumaos ing ganderi jawi, ing sisih tengen upacara kaprabon dalem ing sisih kiwa upacara kadipaten anom. ATtatalenggah sawatawis dangunipun sugata wedang kaajengan lumongsoripun sugata wedang nunten sgata minuman kaajengaken kanjeng tuwan residhen nunten angunjuk wilujengipun rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan besar, boten dangu nunten sugata minuman kaajengaken malih, kanjeng tuwan residhen nunten angunjuk wilujeng dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan. Nahenta sakedhap engkas ingkang sinuhun kanjeng susuhunan angancarani eyang dalem sripaduka kanjeng tuwan besar jumeneng atumedhaks aking malige, tedhak dalem dumugi ing kori ingkang anjog ing ganderi, ingkang sinuhun apamitan kondur dhumateng eyang dalem kondur dalem angadhaton ingkang sinuhun kanjeng susuhunan dipun konduraken rama dalem kanjeng tuwan residhen kanjeng gusti pangeran adipati anom ingkang ngonduraken kanjeng tuwan asisten ing Surakarta, sontenipun ing dinten wau ing loji pasamuan dhahar. ========\============ Sarehning kirang papanipun cariyos punika kajugag dumugi ngriki rumiyin. =======\=\\\\\\\\\\ Tedhak dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan dhateng setasiyon tuwin rawuh dalem kalihan eyang dalem sripaduka kanjeng tuwan besar ing loji, punika sami kagambar sorot menggah gambar wau sakalangkung cethanipun katingal wijang wijang ing satunggil tunggilipun ing mangke kasade satunggal gambar ingkang alit argi 3 rupiyah ingkang ageng argi nyadasa rupiyah, saha kagyaraken ing losemen sekoltenan. ==============\=============== Pigunanipun pamulangan Manawi kula amitakekekaken pigunanipun pamulangan saestu dereng kinanten bilih kula angsal panjawab ingkang sampurna, mila kula kedah amratelakaken pamanggih kasebut ing ngandhap punika. Tiyang ingkang kadunungan pamanah, mila anak-anakipun kalebetakening pamulangan ingkang dipun angkah sageda dados priyantun punika saking pamanggih kula teka sulaya 2
sanget amargi manawi karsanipun kanjeng gupremen anggenipun angawontenaken pamulangan prelunipun among anjageni calon priyantun amasthi boten murwatkaliyan kathahipun pamulangan saiba bahe kathahipun priyantun mongka kawontenanipun priyantun punika sakedhik sanget bilih katimbangkaliyan kathahipun titiyang. Sawenehing tiyang wonten ingkang gadhah pamangih, wontenipun pamulangan wau, kamanah sakedhik prelunipun awit sanajan tiyang balilu pian bilih tinitah begja inggih saged sugih utawi dados priyantun langkung malih bilih kamanah wonten pakewedipun manawi rare sampun sugih kasagedan mongka boten dados priyantun punika cok kathah ingkang lajeng ambancoleng, saged damel setori sarta rewel ingkang punika pancen wonten resipun ugi, ananging manawi kagalih-galihpanjang, amasthi saged kapanggih tuking prakawisipun. Wondene bab wontenipun pamulanganpunika, sayektosipun langkung prelu sanget amargi saged asung paedah ageng dhumateng manungsa, ing ngandhap punika katranganipun. Sarehning sampun kalebet watek wantuning manungsa, remen angajengaken dhumateng kabegjan ananging titah punika saleresipun awis ingkang sumerep atasig kabegjan wau, mila lajeng kamilurusen boten darbe pangraos sampun amanggih kabegjan punapa dereng, menggah karsanipun kanejng gupremen adamel pamulangan punika, supados sadhengahtiyang saged tetela saserepanipun atasing kabegjan murih amardi para anakipun kalebetaken dhumateng pamulangan tundonipun amasthi lajeng saged dados tiyang begja, kados pangancasipun sadhengah tiyang, suwawi ingkang nama begja punika punapa. Menggah ingkang nama begja punika saleeresipun sanes tiyang sugih utawi priyantun amargi kula sampun kulinakaliyan tiyang sugih utawi priyantun ingkang boten kenging kaewokaken begja, sawenehing tiyang inggih wonten ingkang boten sugih,saha boten dados priyantun nanging kasebut begja, sayektosipun menggah ingkang nama begja punika manah sae, saged sarta kasarasan nanging awon manahipun punika inggih boten nama begja, awit salaminipun tansah dados mengsahipun ing sanes, dene tiyang ingkang sae manahipun nanging boten gadhah kasagedan punika inggih ugi bote nama begja, awit saking boten sumerep pundit ingkang sae utawi awon wekasanipun kerep ketlorop sarta kenging pangapus. Wondene rare kalebetaken ing pamulangan punika karsanipun kanjeng gupremen boten teka among anjageni calon priyantun kemawon ananging supados dados tiyang begja ing gesangipun inggih punika kanggenan manah sae, saged arta kasalarasan menggah karsanipun kanjeng gupremen ingkang mangkaten wau, pamanah kula anglangkungi utami sanget sarta pantes para kawula angunjukaken atur panuwunipun dene kanjeng gupremen sampun karsa adamel margi kabegjanipun para alit sadaya, sarana adamel pamulangan ingkang ragadipun boten sakedhik. Sawenehing tkyang wonten ingkang acariyos yen rare sampu nsugih kasagedan adhakanipun asring lajeng damel rewel sarta setori, punika pamanah kula sanes rewel dene bilih wonten prakawis ingkang lepat panindakipun punika rak gampil kemawon inggih lajeng kapratelakaken dhumateng nagari, supados boten angembeng esaking manah. Menggah pigunanipun pamulangan ingkang langkung ageng, dene sageda mel enthengipun ing kemlaratan rumiyin sakng pangintenipun tiyang, kenging kasirnakaken kaliyan gampil anggeripun sadaya pekir meskin dipun sukani sidhekah kathah, sampun tamtu mantuk melarat ananing salereipsun atasing sidhekah punika dereng saged angentas sakingkasusahan amargipun miskin dhasaripu bodho sarta boten purun nyambut damel sapintena wotnenipun ing sidhekah lami-lami amasthi telas dados nandhang kacingkrangan malih, sanes bilih katimbangkaliyan tiyang ingkang gadhah aksagedan sampun tamtu bote kewran ambabaraken artanipun ngantos saged amujudaken isarating gesang dumugi salaminipun mila pantes singet sadhengah tiyang sami anmindayni supados andarbeni kasagedan ingkang punika panyuwun kula ing gusti Allah, mugi bognsa kula jawi kawengan manahipun purun bbeaken para anakipun dhumateng pamulangan kaliyan bingah, supados pawingkingipun amanggih turun tiyang begja sarta migunani dhumateng sasamining tumitah. A?MIN Susulan sangkala, krasa temen barakaning kawruh Sking B.T. kajawekaken dening TRunadongsa. Sambetipun cariyos bayan budiman 3
Yata Bayan LIngira ris wonging padhukuhan mekah, sangking kadis pamirite, wonten wanudya utama, mantep mring Agama, warnendah lega wengkayun anama Dewi Aklimah. . Lamun cinondra sang dewi, pidegsa sedheng dedegya, alurus pasalirane, alis ananggal sapian lathi manggis karengat ling trang jumaspundhakipun kang asta kadya gadnhewa darijine mucuk eri, kenaka abrit pinacar, angelar kombang wajane, jogang nglung Angolan-olan payudara kembaran lir engkir gadhing binubut amemet amendat mendat.Jaitenetrarespati, kang wentis kadi kencana, mentul-mentul sisinome, rekma lemes ngandhan-andhan polo king kering kanan kaya pinatar pinatur, isthane lir pinarada. Prabaning wak trab lerengi, tuhu lir wulan purnama, gawe kasmaraning ngakeh, sanadyan sami wanita, bronta maring sang retna, dadi pralambang kikidung, kasusra ing liyan praja. Ginarwa mring kaki-kaki, kuru gecul dadenan lir kirik belang wateke, buta repanira dahat tur dhasar mara tangan tan montrea mengi lan pikun yennepsu suba di belasar.Len darbe gangsal cemethi, undha-usuk agengira, siji sajempol gedhene, sapanuduh kalihira sawenehana uga, sami lawan kang panunggul sadriji manis kaping pat. Gangsal jangkepe sajenthik iku piranti kinarya, angukum rabi sisipe, ora ngango sawatara, samongsa mangsanira, panggitike gigu asu, tanmurwat lan dosanira. Yen rabi mijil sing panti, inglatar wentis katingal wong lanang dede wangsane, waswa wentis kang pinala, kapig nsapuluhana, dene yen garwa gumuyu, gusine kongsi kawruyan. Ora liya kang ginitik yekti lathine kewala, suprandene tan tinoleh, mandar sru pangasthti nya sang dyah mring lakinira, tan kendhat leladenipun tuhu wanodya utama. Ana becike sathithik lakine dewi aklimah, nadyan basisik lulange,jer juragan para arta, sugih kagila-gila, andeleng ngus saha patut karya ewane ngakathah. Mila antuk wanudyadi, saking kathah bejanira, nuju dyah langkung papane, tinambak sudarmanira, rinoban ing ardana, temah antuk wanudya yu, pipikun juragan kaya. Anuju sajuga ari, kiyai arsa wisata,mring pulo liya aside, dagangan rinakit dadya, tigang palwa kawratan nulya rabine ing nguwuh, rapteng ngarsa atur sembah. Mangkene denira meling, nyai aja lunga-lunga, anaha jro omah bae, ing sunarsa babar layr, den becik pungkuring wang, aja lali ngancing pintu, aja weh saban-sinaban. Wong lanang nadyan pawestri, aja sira wehi lawang, iku sesengkeran gedhe, sawuse meling mangkana, latare kaawonan akandel ing ngarep pintu, nuli mijil sangking wisma. Sigra budhal ki juragan grami, rowange anggolong, peksi bayan kandhek caritane, wit ningali kang surya dadari, nyai Koja angling, mring peksi anggunggung. Nyata becik aklimah sang dewi, ing pamanggih ing ngong, maksih kurang pratondha yektine, mung sakedhik temple agami, masthi during keni, dyah tama sinebut. Sira Bayan anauri acariyso rehne mangke wus bangun rinane, boya saget angajengna mangkin lah ta mangke latri, siya arsa turu. Nyai Koja gumujeng sarya ngling, iya luput ingong, ingsun uga arsa nendra mangkem yen ing ratri miarsaken malih, gancare sang dewi, nyai mapan sampun. Neng paturon kepati aguling, tan engeting batos ubanggi nya maring sira raden Ibnu ingkang sru kandhuhan kingkin lawan wus prajanji, wasana gadebus. Atanapi sang Bayan aguling, neng kurangan ngorok ngeca-eca sing dahad aripe, sakamantyan temah supe bukti, labete gung sedhih, wrin nyai arsa dur. Yata wau radian Ibnu latri, sandesa patemon lawan nyai juragan janjine,kumaceluning driya wus enting, kandhek lara brangta, nirdeya pangungkung. Neng na ingkang wungu sangking guling, nyai Koja miyos sasampuning susuci nulya ge, lenggah dhadharan cumawisgya nadhah pribadi, ing jarambah pungkur. Linorod ken ing rowange sami, tandya tata lunggoh, unggyanira caket lan peksine, wus jm wolu kinen amiwiti, sang Bayan lumirig karsane sang ayu. Kuneneg gantya kang pinurweng gendhing, jeng nabi kacriyos sajuga rinimbali putrane, dewi patimah rumarak ngarsi, sarwi awotsari, ngandika jeng rasul. Eh ta nini ingsun awawarti, ing dhukuh kang mencol ana janma wanudya arane, bok aklimah utama ing budi, winengku kiyai, juragan wus pikun. Yeku wadon pantes yen kinardi, senisen kadhaton saniskara lega weng manahe, yogyanira tepangana ugi, mring wismane nuli, mrih sawab lumuntur. Sang duwita pratimah nulya glis ring rama wotsinom matur nuwun sandika lumengser, awisata ring dhukuh kang mencil prennahe tan tebih, lawan jro kedhatun. Osiking tyas kaya ge kepangggih, kng dadi pawartos dewi aklimah lawan laine, ingkang raka mamanuki tebih, sang Bagendha Ngali, neng wuri tutpungkur. Tan kawarna tindake neng margi, rawuh sang lir sinom duk umiyat kinunci dyarane, gya dhinodhok sangdyah minta kori, sinpa sing panti, sapa sinten rawuh. Dipun welas sujanma kaswasih, apuraneningong, ajrih sangking priyeng sun walere, tan linilan sujanma mariki, salamine grami, pasthi sun den ukum. Nadyan silih bapa tuwin nini, 4
prapta lanang wadon yekti nora wani mengakake, milanipun sanak kadang mami, rinobana ing sih, jiwarageng ulun. Benjang bae sawatawis ari, wangsula den gupoh, sang retna duk miarsa delngem yen lakine tan ana ing panti, sru wang wang ing galih, dadya lon umatur. Paraning reh kang mas kang prayogi, sagede kelakon ingkang raka alon andikane, sira dhewe yayi kang umanjing, sun kari ing jawi, sang dyah lingnya arum. Eh aklimah kawruhan ta mami, arsa sapatemon tanpa kanthi lawan sira dhewe, perlu sangking karsaning ramaji, pratimah suniki, nabi b bolah sunu. Garwanira sang bagendha Ngali, lamun kapanujon wengakena dyanranira kiye, bok aklimah tetela pamyarsi yen atmajeng gusti, Muhkamad jeng rasul. Ajrihira ring somah kepati, tan wuntekeng layon oreming tyas paran wekasane, dene gusti pratimah sang dewi, panutaning estri, gambuh temah nglalu. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 27 Kemis Pon kaping 22 Sawal Be 1816 utawi 14 Juli 1887 Surakarta Rawuh Dalem Sripaduka Kanjeng tuwan Besar ing Surakarta Kala ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan amethuk rawuhipun eyang dalem sripaduka kanjeng tuwan besar, ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan mangagem busana prajuritan makaten ugi kanjeng gustipangeran adipati anom saha para pangeran putra Santana, punapa malih para abdi dalem bupati kaliwon sadaya inggih prajuritan ingkang sinuhun kanjeng susuhunan magagem songkokan magandhap dumugi bupati nayaka sadaya sami songkokan. Ing dinten Senen ingkang sinuhun kanjeng susuhunan tedhak dahateng ing loji, amartamu dhumateng eyang dalem sriapduka kanjeng tuwan besar, angajengaken rawuh dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen malebet dhateng kadhaton kadherekaken kanjeng tuwan asisten ing Surakarta, badhe amethuk rawuh dalem wau, ing kiwatengening margi wiwit ing alun-alun dumugi lihi sami dipun pasangi rontek umbul-umbul punapa malih cinawisan ing gongsa. Wanci jams adasa umyung ungeling gongsa, binarung ungeling mariyem saking beteng, punika anggrengga tedhak dalem ingkang sinuhun kanjegn susuhunan makaten ugi tedhak dalem kanjeng gusti pangeran adipati anom, sareng ingkang sinuhun kanjeng susuhunan sampun tumedhak saking titihan lajeng kakanthen kalihan rama dalem kanjeng tuwan residhen wonten ing sisih tengen dumugi ing kori ingkang sinuhun kanjeng susuhunan kapethukaken eyang dalem sripaduka kanjeng tuwan besar, ingkang sinuhun nunten anganthi eyang dalem wonten ing sisih tengen ing ngancarani sami lenggah ing malige, ingkang sawatawis dangunipun nunten sugayta inuman sumaos kaping tiga larihan kanjeng tuwan residhen ingkang rumiyin angunjuk wilujeng dalem ingkang sinuhun kanjeng raja, nunten wilujeng dalem sripaduka kanjeng tuwan besar, kaping tiganipun wilujeng dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan,atata lenggah sawatawis dangunipun nunten ingkang sinuhun kanjeng susuhunan angancarani eyan gdalem sripaduka kanjeng tuwan besar, sami tumedhak saking malige, sareng tedhak dalem dumugiing kori,ingkang sinuhun kanjeng susuhunan nunten tabeyan kalihan eyang dalem kondur angadhaton, tedhak dalem ingkang sinuhun kanjeng suhunan dhateng ing titihan acanthi kalihan rama dalem kanjeng tuwan residhen ingkang lajeng angondruaken ingkang sinuhun kanjeng susuhunan kanjeng gusti pangeran adipati anom ingkang ngondoraken kanjeng tuwan asisten, wiyosing ampilan tuwin upacara dalem punapa malih ing kadipaten anom boten siwah kados wiyos dalem nalika amethuk kaotipun naming abdi dalem ulama boten andherek. Sontenipun anunggil dinten punika, ing loji pasamuan dhansah ingkang sinuhun kanjeng susuhunan inggih tedhak wanci jam kalihwelas dalu bibar, bongsa cina ing sonten wau anyegah kembang api, eman sanget ragi katandukan toya jawah, dados saeng kasulet inggih ragi anguciwani sawatawis ingkang anengsemaken para anem inggih punika deling salonjor kaadegaken karengga sae saeng kasulet mubyar, dangu-dangu angatingalaken warnining nyonyah cina angantih, toblas anggening lumer kathik kados nyonyah cina saestu,lah punika saestu anengsemaken sisihanipun inggih deling salonjor, kaadegaken ugi mawi karengga rengga kasuled mabyar, warninipun anguciwani sanget wotnen sawenehing para garap punika anjarwani, bilih punika alang ujuripun cina kalendhong, kula tnduki: iyah mas embok gih empun ngaruh-aruhi kalonthong, nek ditapuk pranatan taun Je, sampeyan dipocot cina boten nampani bayar, bumi digantung. Wonten malih warni gapura, punika panen karengga sae piyambak sareng kasuled wonten babaranipun seseratan ingkang mungel: mangastuti rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan besar. Sarehning kirang papanipun cariyos punika bdhe kadugekaken kemis ngajeng malih. GEsangipun manungsa wonten ing dunya gagadhanganipun kalih prakawis inggih punika begja kaliyan cilaka ingkang dhumawahipun tatela boten kenging kininten kados nalika ing dinten Akat ingkang kapengker punika wanci satengah wolu enjing ing warung gunung 1
jawining kori Brajanala wonten satunggiling tiyang estri kinten umur kawandasa taun tutumbas betah ing griya, sasampunipun rampung kacekap anggenipun balonja sumedya badhe mantuk saweg angawis wowohan sawo dereng kadadosan tiyang estri wau tanpa saronta ambruk breg tumunten nuntak ludira mawantu-wantu ngantos ambalabar tuwin anggupaki panganggenipun tiyang ingkang sade sawo sarta kiwatengenipun ngriku ingkang celak boten kaalingan saneget kaget sarta alok malajeng nyelak atutulung, grubyuging estri gugup amimbuhi geder gumering peken sanalika karompa karubung ing ngakathah sami anandukaken kadayanipun pyambak-pyambak ananging pun ebok ambruk sampun boten pisan maelu dhateng panjelehing para tulung, tansah eca kantu kantaka, malah boten dangu kalajeng tega anilar lalangening wanaloka, ing ngriku gumrah swaraning tiyang jaler estri sami ngraos kamiwelasen katungka dhatengipun tukang pasar ingkang majibi sabet saponipun warung gunung, kunarpa amemelas kinukup kasingkiraken badhe lumados kauningan pulisi, kilap ing salajengipun, dhuh mesakaken temen lalamnpahan punika saiba gugup gumyuring para warisipun Kintunan. Sawatawis dinten punika ing salebetipun kutha ngriki Beret boten wonten jawah, kyai maruta gumarubug semunipun ambirat jalada, ingngawi pot sumilak rtesik asri kawruyan samasa dalu lintang lintang kumelap amalela, boten dangu sorotipun kusut kasuk prabaning haygn candrama, sawatawis saged amimbuh isengseming paningal ingkang anjalari lejar enggaring manah, kuciwa sakedhik boten patos tahan kakadhar ing jawi wangon jalaran wiwit suruping kyai baskara asrepipun akekes saya dalu saya awewah asrepipun bilih boten akekemul ingkang sakinten barukut saestu kami kekelen utawi kekes anjekut. Sanadyan asrep ingakgn makaten wau saben saben kalampahan suprandosipun kathahkathah ing tiyang katuwuhan pangresula, embok manawi saking dereng nate angambah tanah pareden ananging sampun makaten watak wantuning manungsa, anambuhi ingkang wonten angudi ingkang rakaos sagetipun angsal liripun manawi masaja wah angresula aras-arasen angambah jemek semunipun nedha terang, yen ing masa terangan angresula benter baledugipun angajap ajap jawah, makaten upaminipun mila lowung manawi manungsa anggadhahi tepa tuwin angengeti cariyos utawi wawarah sawatawis embok manawi suda panalangsanipung manah anggenipun dereng kadugen ing sedya utawi pangggayuhipun gagayutanipun anebihaken ambeg ladak kumethak gumunggung kumalungkung ing sasami. Sampun sawatawis wulan ing nagari dalem ngriki kadhatengan babarangan taledhek saking ngamonca liyan praja, ingkang tatabuhanipun among kendhang tarkadhang trebang thok-thok malah wonten sawenehing tiyang jaler dados taledhek mangangge cara wanodya among ijen balejet sarwi akalung kendhang katipung, samasa dipun tanggap semunipun lingsem sajak kalincutan andadosaken gumujengipun ingkang nanggap tuwin ingkang anonton dene teka kasait temen tanganipun ing kiwa angigel ingkang tengen anabuh katipungipun pung peg pung peg pung beng imbet sindhen sinendhon piyambak nbapak bapak wonten malih rare estri saeg watawis umur pitung taun dados taledhek tabuhanipun kendhang kaliyan trebang, saben ambarang radi tebih tuwin sayah pun rare kagendhong dening bapakipun wondene yen katangap inggih anjoget ananging tanpa sindhen. Menggah sadaya wau tatanggapanipun langkun gmirah tinimbang babarangan taledhek ing ngriki, mila sanadyan dereng mesthi cucuk utawi untung krempyagipun sakin ggriya dhateng nagari tebih, ananging pambarangipun radi pajeng, dados manawi among kacekkaping tedha sadintenipun kemawon sampun saestu angsal dumugi sapunika babarangan wau sampun boten kathah among kantun sawatawis embok manawi kkiang pajeng jalaran katungka dahtengipun tiyang ugi saking ngamonca ingkang anggiyaraken kagunanipun anyulam ing mangke punika ingkang radi peajeng, mandar wonten satunggiling bongsa cina ambarnag sulapan ingkang apung saking akal anggawokaken kados ta kartascawilan kaemut kalepeh lajeng kasebul sampun katingal malendhung dados tigan makaten malih anyulap tatedhan warni warni wangunipun gampil temen pandamelipun mila ingkang tukang sengsem kathah ingkang rentah artanipun kangge ananggap panganggepipun asuka panjurung sangu dhaeng pun Cina. 2
Saderengipun dhateng pun Cina tukang anyulap wau, ing kampung kapatiyan kacariyos wonten bongsa jawi apurugita kawigyan anyulap dhateng tiyang undhagi anyulap kawartos aslinipun saking tanah Pathi, kalaksanan pirantos kasukakaken sarana dipun tumbas ing mangke ugi lajegn saged saha kerep kagiyaraken ingkang kenging dipun tonton sadhengah tiyang tanpa prabeya, malah sulapan ingkang kagolong remeh kadota dipun bonda tanganipun saget ucul punika rare rare alit kemawon sampun sami saged mila samasa wanci sonten amarngi ngajengaken dumugi nedhenging wulan purnama, rare wau sami nganggar anggar manah pakempalan lalangen anylap tiyang sepuhipun ingkang ningali mawi urun cangkemipun anggameli sawontenipun amurih rame regengipun menggah dumuginipun sapunika para rare wau embok manawi mindhak-mindhak kasagedanipun. Rembang Ing salebetipun wulan Mei kan gnembe kapengker mas ngabei reksadireja, patih ing kabupaten ngriki sampun dumugi ing janji kondur ing jamankalanggengan jalaran gerah sepuh, pramila nalika pametakipun ing pasareyan kathahpara mitra karuh saha putra wayah ingkang sami angateraken panjenenganipun bupati saha para wedana sapangandhap, panjenenganipun tuwan sekretaris saha tuwan kontrolir sami turutipun sami angateraken lampahipun layon saengga dumugi ing pasareyan, dados ing dinten punika kabuypaten REmbang pangkat patih taksih lowong, ujaripun para priyantun kitha, kanjeng tuwan residhen karsa anggantung, pangakt wau saenggga, satungal wulan awit karsanipun pengageng nagaringiras angentosi, para pratiwa monca praja, ingkang darbe kajat panuwun sampun ngantos kacuwan bokmanawi lunges mongsa, pramila panyuwun kula, para bandara, wedana ingkang kesdu darbe panuwun pakaryan anindya mantra, wageda tumunten andarbeni panuwun kelayan enggal bok manawi anyandhung awit begjanipun tiyang unika boten kenging dipun kinten-kinten. Panjurunging serat kabar bathara endra saking Betawi, anyariyosaken lalampahan aneh, ingkang suraosipun kula ringkes ing ngandhap punika. Saweneh ing guru sakolah cina amulang wonten saweneh kampong, saking preluning padamelan guru wau anilar bojonipun ingkang dudunung salebeting nagari, tebihipun watawis 8 pal saking kampong adeging pracabakanipun milanamung kalamongsa sagedipun anuweni ingkang estri. Nyonyah guru gadhah langganan sawenehing tukan gsade ulam babi, ingkang saben dinten enjing sonten angeteri ulam awit saking kereping srawungan temah raket rumaket ngantos anuwuhaken lampahingkang gigirisi, bedah kudakara rumput kalamenta wangsul. Sang bedhang sakaliyan omber sanget anggenipun adumugeni langening sih sinisihan anuju satunggiling dinten ing wanci sonten kyai guru mantuk sumedya nyambangi semah sanajan kala smanten kabidhung dening jawah riwis-riwis ewadene boten karaos inggih saking byating kaoningan kados samun sami karaos ing panggalih, sadhatengipun ing griya lajegn tumanduk ing taritis sedya mangintip intip tetela ning pangintip anuwuhaken duh kitaning manahipun ingkang tanpa wangenan awit manoni solahing semah ingkang anggigirisi, pratelanipun makaten nyonyah gru saweg mangun kasukan bajana sawatawis kaliyan bedhangipun patraping bujana angemperi kala semselniargar wake kasihipun sang prabu arontal rarid kaliyan sapangeran ngaliyab nubekar,naming kaciwa ibnu tahar bpoten mawi, lenggah ing sang bedhang kakalih keeledan meja, ingkang isi gendul arak tuwin pacitan orengan babi, tukang babi angombe sagelas wilujengipun nyonyah guru, lajeng mendhet irisan daging babi goring, siris panjang akewer-kewer, sasampuning kacakot sawatawis tumunten kacuwil loh-lohaken dhateng nyonyah guru, makaten patrapipung suka pari suka ngenting ngatos anuwuhaken tandarananing panggalih, lajeng sampak gogobem kaglih apiyambak nun. Kocapa ingkang nginten intin sanajan sanget panjeluning manah, ewa makaten saged angunjara nepsu, kapeksa wangsul cangkelak dhateng pracabakanipun. Antawis dinten kyai guru mantuk malih, sadumugining griya, tansah angatingalaken sumehing ngulat kados sabenipun tuwin tansah anandukaken ing tembung manis boten pisan katawis bilih sampun anyumerepi wawados ingkang gigirisi wau, tembungipun dhateng ingkang estri, wong wadon sesuk kowe tukuwa irisan iwak babi kang dawa kae banjur 3
gorengen sadhiyakna kang go pacitan ngombe arak mengko sore, ingkang estri anyagahi kaliyah suka bingah, boten dugi menawi badhe kataman akal Abunawas. Sambetipun cariyos Bayan Budiman Aklimah mara gupuh, wus binuka kuncine kang pintu kaget miyat citrane kang lagi prapti, amindha purna matengsu, tuhu panutaning wadon. Tan len kang lagi rawuh, sang dyah dewi Pratimah andulu, ing warnane wanudya kang buka kori, pideksa tuhu linuhung, pantes dadiya cariyos. Dewi Aklimah matur, adhuh gusti suwawi malebu, maring wisma ingjawi saru kaeksi, sang retna nurut sakayun malebeng wisma karongron. Ngaturan lenggah bangku, dewi Aklimah arsa angujung, nging cinegah kang asta lajeng kinanthi, wus samya lenggah ing bangku, nging tanah eweding batos. Sang retna duk andulu, ting carenthel gangsal kathahipun undha-usuk agenge kanang camethi, dadya angandika arum Aklimah jarwakna ingong. Camethi wesi iku, dene agengira undha-usuk kang dinangu ature amelas asih, kawuningana pukulun amba umatur sayaktos. Sing dahat cupet ulun tanwrin ing reh bener lan kang luput lamun sisip gen amba suwiteng laki, camethi gangsal sinambut tumanduking raganingong. Sangretna duk angrungu, teka kang geg ing wardayanipun waspa Andres ana kiang karaseng galih, Aklimah sigra ing ngayuh, waspane dre matur alon. Dhuh gusti sang lir santun mugi- mugi sih ing kawlasayun mring dasihe kang nandhang sewu rudatin tuwin aparing pangestu, sang retna ngandika alon. Dhuh sira kadang ingsun teka mantep inglaki satuhu, padha padha ngatase suwiteng laki, lah pujekna raganing sun sumendhe titah hyang manon. Antuk kasih ing kakung, tawekala kaya sira iku, wit jeng rama wus angalembana ugi, yen sira utameng laku, antuk rahmating hyang manon. Bok Aklimah srumuwun luhira dres pegat pegat matur, uwun gusti sakethi amba pupundhi, nyawabana wandeng ulun ing lair tumekeng batos. Nahanta sang retnayu, pamit arsa kundur mring kadhatun bok Aklimah ature angasih-asih, dereng tuwuk ambadulu,maring gusti sang lir sinom. Paraning solah kantun yata dewipratimah lingnya rum iya banget Aklimah tarima mami, benjang kewala sun wangsul sedheng lakinta wus rawoh. Sang dyah anulya kundur, prapteng jawi ing raka wus pangguh, mendhak nembah maring sang bagendha Ngali, umatur urut delanggung, solahira sapatemon. Kang raka sru anggunggung, narantara ing pura tumanduk ganti kocap bok akloimanh kang neng panti, kalangkung onenging kalbu, ring patimah sang lir sinom. Tambuh solahe kantun atanapi marastyas awimbuh,maring laki apa baya kang pinanggih, tan wande manggih sisiku, temah piniroga ingong. Dahad denya manakung, kan gpininta jro wardaya muhung, tinebihna sangking nihayaning laki, rahayuwa sapandhuwur, mungkura sagung kanepson. Tan antara lama-lama, kawuwusanuju ari sawiji, kiyai juragan rawuh kandhek kori ngajengan asru mojar wuwuse salir pecel alu, Aklimah sira den kebat wengakna wiwara iki. TEtela pamyarsanira, bok Aklimah yen lakine kang prapti, gurawalan sigra metu, nyongga bokor sitoya, gya sinorog kuncine menga kang pintu, lumebet kyai juragan miyat lacake sujanmi. Ambekus asru tetanya, lacak iki baya bedhangmu anjing, woanom kang luwih bagus gugup aturing somah, dhuh kiyai sampun duka kula matur, salami paduka agang, tan wonten sanes sujanmi. Muhung sang dewi Pratimah, putranipun jeng nabi kang mertuwi, somahe asru ambekus lah bias temen jawab anglengkara de atmajane jeng rasul karsa rawuh wismanira, sunora pracaya anjing. Katemu pirang prakara, eh ta mengko tibane kang camethi, kiyai sudagar gupuh, manjing wisma angalap wus ing ngasta camethi gangsal tan kantun binekta mijil mring jaba, rabine cinandhak aglis. Linarak-larak kang garwa, mukanira tinapuk wanti- wanti, tekeng pukuran sinapu camethi gangsal pisanpegat pegat seesambate sang dyah ayu, mung anedha pangaksama, dhuh guru nabiku gusti. Away sira asesambat tanpa gawe ing sun ngapura ajrih, bebendunira hyang agung, sira wadon keparat jaja mahan wani culika ing kakung, sambaten wong tuwanira, pasthi tumeka ing lalis. WEringuten ki juragan pan sakala sirna tresnaning rabi, bokor toya gya sinambut kineprukaken sirah, sang dyah niba Andres ludira aumancur, tan enget purwa duksina, wus prasasat angemasi. Rabine sinengguh lina, ki juragan tan welas maring swami, tinilar ing wisma masuk niba neng patileman ngeca-eca pangoroke senggar-senggur, wus tanyatna pisan-pisan maring kang garwa kang sakit. Tan kaprah samining janma, pan tinarkara binetekeng lalis suprandene eca glugur, baya keneng musibat wong mengkono pantese dhineplok alu, ala rupa budi murka, sasata tiyating anjing, 4
Neng na Aklimah semana, neng pungkuran langkung kawelasas asih suwetana bangkit wungu, salira kaebekan ing ludira dadya satengah wus lampus gumaludhung aneng kisma, juga tanana udani. Nulya namarmaning suksma, malaekat juga kinen nulungi, tatune kausap gupuh, napas gya dinamonan wus tinilar labete salira tuntum ngeres linu kabeh sirna, mandar wimbuh lir mas kentir. Bok Aklimah swungune angririntih, ngunguning pratingkah, aseret lunga ya alit wuwuse apegat pegat. Kang ginagas muhung gusti sang suputri, patimah pirsaha, pundit sih langkung kaswasih, mugi lulus den abdekna.nadyan tekeng pejah gesang tan gumingsir, ing donya ngakerat ngestuwa padaning gusti, tan nedya suwaleng tingkah.Lan wontena idi panduka snag dewi, kinarya jalaran antuk apuraning laki, muwah sumendhe satitah. Salin cipta maring yayah rena sami, adhuh ibu rama kulaka ing pamiyarsi, saking ardaning rerongga. Dahat ora wrin paripolah kang sisip ing mangke satemah, tan kasiden ing pakarti,nyenyangking wong tuwa tuwa. Mandar tansah raga anandha kas wasih, nora swatara tankaprah samining janmi, suprandene maksih dada. Pamintamba mung pangestunira srimbit antuka ngapura, ing tindak kang wus kawingking, mugi dpun titi priksa, Bok Aklimah semana umanjing panti, miyat lakinira, maksih ngecaeca guling, nguni dereng kongsi. Dadi wangsul mring pawon arsa ngratengi, sakedhap seksana, wus rampung denya ngratengi tinata aneng jarambah. Linuruban ing lawon pethak sumandhing, anulya tinilar, sumusuling raka guling, nyandhak kebute lar merak. Kinebutan sinambi meteki wentis kiyai jurgan dangu nora obah-osik winetekan rabinira. Nging batine kiyai sampun anglilir, kageting wardaya, sapa baya kang meteki, wit rabining wang wus lena. Rem-rem mayam kiyai akethip-kethip teela paningal lamun wanudya yu adi, cahya anukmeng sasongka. GAwoking tyas kiyai tetanya aris teja suleksana, leksanane wong abecik saking pundit sira rara. Tembe rawuh saking kilape kang dasih, pajara kewala, away mawi akekelir,prandene ingsun wus lomba. Rabi kula Aklimah wau ngemasi, beja kemayangan ing rawuh andika mriki, maweh jajampining brongta. Taksih wonten sambetipun 5
Ongka 28 Kemis Kliwon Kaping 29 Sawal Be 1816 utawi kaping 21 Juli 1887 Surakarta Wiyosing timbalan dalem sampeyan dalem ingakng sinuhun kanjeng susuhunan amarengi ing dinten Senen tanggal kaping 26 ing wulan Sawal taun punika, salowongipun abdi dalem bupati Nyaka sewu, ingkang kakarsakaken anggentosi, abdi dalem wadana pulisi ing Klathen raden Mas tumengung Mangunkusuma, nama lestantun raden mas tumenggung mangunkusuma. 2. Salowongipun abdi dalem bupati nayaka bumi, ingkang kakarsakaken agentosi abdi dalem wadana pulisi ing ngampel raden tumenggung karta wadana, kaganjar nama raden tumenggung tondha nagara (kintunan). Juru gambar sorot ingkang amondhok ing losemen sekoltenan asagah agambar priyantun ingkang pinuju nitih kapal sanadyan kapal wau malam,pah, anyirig sapanunggilanipun. Aluraning aneh Papan pasiten saler Pacangkraman dalem ing langenarja, wotnen satunggil cucukulan uwit pisang, menggah gadebog ageng sarta panjang godhongipun kathah, kenging ktembungaken lema, mratandhani ing ngriku pancen siti prayegi dipun tatanemi, pisang wau tumuwuh tuntutipun jumedhul saking wit sangingigling bonggol kinten saking siti sakaki, montongipun anggulu banyak manginggil turut uwit ngantos panjangipun kinten kawan kaki, gagangipun wangun sawer nglangi, pun tuntut wangun sirahipun anglengek wancinipun ing mangke saweg sami nglethek amirit lirangan dadosipun wohing tembe boten saged ageng boten timbagn agenging uwit. Dhuh eman sanget teka dereng kauningan para open upami pisang makaten wau dumunung ing papanipun para sadhengah tiyang alit iba anggenipun lajeng enggal sasaji amuja mantra anganggepa ngejawantahipun bok ayu Blorong, sarta adhakan saged anggendeng kapiayuing para nglalu riambeg gugon tuhon badhe wonten panunggilanipun uwit asem anangis wangsul punika wau manggen ing papan kagungan dalem upamiingkang rumeksa ngriku anaruwe sumedya open embok manawi wonten pakewetipun Kintunan. =\============= Rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan Besar ing Surakarta Ing dinten Salasa Sri Paduka Kanjeng tuwan Besar tedhak dhateng kadhatoon amartamu dhumateng wayah dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan. Panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen angrumiyini malebet kedhaton nunten wanci jam sadasa panjenengan dalem kanjeng gusti pangeran dipati anom tedhak dhateng loji, sasarengan kanjeng tuwan asisten ing Surakarta, punapa malih titihan dalem rata kyai GArudha kancana inggih kawiyosaken kaagem amethuk rawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan Besar wau, sadumugining loji, kanejng gusti pangeran adipati anom amatur sripaduka kanjeng tuwan besar, bilih ingkang sinuhun kanjeng susuhunan sampun miyos sripaduka kanjeng tuwan besar nuten miyos anitih rata kyai Garudha kencana pribadi, kajajaran prajurit kapaleri, wonten pengkeran dalem titihanipun kanjeng gusti pangeran adipati anom kasambetan titihanipun kanjeng gusti pangeran adipati Arya PrabuPrang WAdana,punapamalih kareta karetaingakng sami dipun titihi ingkang sami andherekaken. Tumedhakipun sripaduka kanjeng tuwan besar wonten taratag rambat tindak dalem dumugi ing kori srimanganti, nunten kapethukaken wayah dalemingakng sinuhun kanjeng susuhunan lumebetipun ing kadhaton sripaduka kanjeng tuwan besar kakanthi ing tengen dalem. Wiwit ing kori srimanganti dhumateng ing sasana sewaka mawi kagelaran pramedani, pirantos tedhak dalem para ruhur kakalih wau, wonten sasana sewaka sripaduka kanjeng tuwan besar ing ngancarani lenggah wonten tengen dalem ingang snuhun kanjeng susuhunan sadaya ingkang sami andherekaken sami ajumeneng tengen dalem para kanjeng pangeranlengah kados saben dinten pasowanan papandhan sisih kiwa tengen wonten ing ngarsa dalem. Boten dangu sugata wedang sumaos sasampunipun nunten sugata inuman sumaos menggah kondhisi kaping tigang larihan boten siwah kados nalika ingkang sinuhun tedhak ing loji, sasampunipun sripaduka kanejng tuwanbesar 1
juemeng, ing ngancarani tedhak dhateng prabayasa, amartuwi garwa dalem kanjeng ratu pakubawana, sasampunipun ta beyan kaliha panjenengan dalem kanjeng ratu, tuwin para putrid, sripaduka kanjeng tuwan besar wangsul atatalenggah malih, boten antawis dangu nuten jengkar kondur dhateng loji, kakanthiingkang sinuhun kanjeng susuhunan dumugiing kori srimanganti, ugi kadherekaken kanjeng gusti pangeran adipati anom Urut margi saking loji dumugi ing galadhag kapasangan rontek dalu dak umbul-umbul gongsa ingkang wonten urut margiungelipun umyung angangkang banarung edreling abdi dalem rpajurit ingkang samapta ing ngalun-alun punapa malih ungelipun mariyem galegeran lir gorapracondha. ========\=========== Nem sarta sepuh Ing serat pawartos pambrita baru wonten cariyos tedhakan saking kabar telepon ingkang suraosipun among kula pendhet cekakanipun kemawon kados ing ngandhap punika. Sanajan kawontenanipun manungsa ingakng lair, pejah laki rabi, pisahan sarta sanesipun ing ngalamdunya punika dalem sataun-taunipun boten mesthi, ewadene ing pratela titi pariksaning kawontenanipun ing saged-saged angawontenaken daya upaya, ingakng cekakipun lajeng kadamel rampak kemawon. Ingkang kasebut ingpratela wau manungsa ing ngalamdunya punika greba kathahipun 1485 yuta ingkang lair ing dalem sataunipun 39 yuta, ingkang pejah 28 yuta, menggah kathahipun tiyang ingkang lairaken samanten wau, manawi kapara 34 ½ yuta perangan saestu anelakaken kathahipun sekondhe ing dalem sataun sarta anyumerepaken bilih saben sasekondhe wotnen tiyang lair sarta pejah, dados manawi kula angunjal ambekan sapisan punika ing ngalamdunya masthi wewah tiyang satunggil ananging inggih wonten ingkang pejah satunggil. GEsangipun manungsa wonten saantawisipun lair kaliyan pejah, manawi umur kenging kaupamekaken kados wateking sekar, mekar-mekaring umur dumugi 36 taun manawi tiyang jaler 40 taun manawi sampun samanten lajeng andungkap lumungsuripun dados yen mangkaten langkung panjang umuripun tiyang jaler kalihan umuripun tiyang estri. Tiyang ingkang nemipun sampun sinebut ing budi, punika cok boten panjang umuripun kados dene tuwan Mosaret (175-1791) kala umur 7 taun sampun anjajah nagari ing monca pinten pinten sarta sampu nkaloka ing kagunanipun dhateng bangsaning gendhing kala ngumur 12 taun sampun dados dharikturing pakempalan mungsik (kongser) sareng ngumur, 35 taun tilr dunya, kajawi punika taksih kathah tuladan ingkang kados mangaken wau, Tiyang neneman punika sayektosipun dereng patos katawis menggah ing kawigyanipun tandhanipun kados dene satunggiling tiyang Inggris nama tuwan Yuton (1743-1838) ingkang sanget kaloka, punika kala taksih nem nalikanipun kapredi wonten salebeting pamulangan sanget anggenipun bodho, mankaten ugi satunggiling tiyang dhnemarken nama tuwan Linaus (1743-1838) ingkang sakelangkung wigya ing kawruh tataneman nalika taksih nem kakinten sanget sungkan nalika samanten kulinanipun tansah ngimpun tutuwuhan ananging kacegah dening gurunipun amargi saking pamanggihing guru, ingih punika ingakng anelakaken sungkanipun ngantos boten wonten ingkang gadhah panginten bilih rare sungkan mangkaten jebul pawingkingipun kalangkung kaloka. Satunggiling tiyang Inggris nama tuwan Madhen ingkang sampun ambudidaya atitipariksa sampun pinten-pinten taun anggenipun aniteni menggah umuring manungsa, saking pamanggihipun panjang celaking umur punika, kabekta saking kagunan pakaryan ing satunggil tunggilipun tiyang, wondene atasing pamanggih wau, yektos angeram-eramaken sanget manawi miturut saking pametangipun tuwan mandhen tiyang ingkang panjang umuripun punika, tiyang aluilnujum inggih punika juru palintangan dene ingakng celak umuripun punika, tiyang kang damelipun anganggit anggit utawi amralampita, mangkaten ugi tiyang ingkang damelipun anganggit cariyos lalamaphan punika ingang kathah umuripun boten langkung saking 92 ½ taun dene kakim utawi jaksa punika kathah ingakng umuripun ngantos 96 taun (*) juru angambar tuwin tukang angukir reca umuripun ugi ngantos 70 taun pujongga malah angungkuli sakedhik-saking samanten wau. Tiyang ingkang amadhep ing agami punika lakar asring panjang ngumuripun wasana angeram-eramaken sanget menggah para tiyang ingakng pakaryanipun adamel bir tuwin 2
adamel roti, punika sapara gangsalan ing dalem satus tiyang, ingkang pejah jalaran keluwen dene dhukun-dhukun utawi dhokter punika ugi boten ngantos sepuh, yen miturut pratela wau wonten ¾ ingkang dumugi umur 50 taun mankaen ugi jagal sarta bakul taksih nem sampun tilar donya, punapa dene sapawarninipun tiyang angasah samukawis lalandhep ing pabrik punika inggih boten panjang umuripun kalih dene pakaryan wau, yektosipun angawontenaken sasakit mripat sanajan panyambuting damel kathah ingkang ngangge tesmak supados sampun ngantos kapaletikan waos ingkang luluh sha muncrat ing kiwa tengnipun nanging boten lami tesmakipun saestu katutupan maos alit-alit. Sayektosipun menggah salakirabi punika mitulungi ing gesangipun manungsa, inggih punika amanjangken umur Ingkang anurun sastra cetha -----=--------- (*) Longka sanget bilih jaksa ingkang asring angrampungi prakawis para paben ingantwisipun para priyantun kalayan para kalonthong panjang umuripun Jurugubah (*) ananging bilih maliri,tarimah anguler kambang: mung satiate Jurungarang. ==============\============= Sambetipun cariyos aneh, ingkang kapacak Kemis kapengker punika. Sontenipun ing meja badhe pagenan lenggahan sampun kasumedan dilah kencar-kencar, arak ulam sampun cumawis kyai guru lajeng mapan linggih panggenanipun tukan gbabi rumiyin dene ingakng estri, kapurih linggi hpanggenanipun kala mangun bujana kaliyan bedhangipun kyai guru anirokaken sasolahing tukang babi, tetes boten cewet sabugi, angantos ingkang estri graita bilih kawanguran wadosipun enggal anyungkemi dalamakaning laki, nangis nedha pangapunten sarta angakeni dosanipun wicantenipun ingkang jaler wong wadon akubungah dene kowe angakoni sadosamu, nanging aku during ngandel yen kowe during angulungake pratondha yekti kang nelakake kaduwungmu, yen temen kowe isih tresna marang aku donya delahan aku jaluk tondha pusaka bedhang mu irisen anune, ulungna ing aku, ingkang estri anyagahi kalayan temen-temen badhe anglaksanani sapanedhaning laki,. Enjingipun sareng kiguru sampun wangsul dhateng pracabakan nyonya guru amelingaken bedhanganipun ing wanci dalu ki bedhang yektos dhateng, nyonyah guru sampun abusana ingkang sarwa endah angungkuli sabvenipun sarta tansah angatingalaken ulat sumeh sinawung ing esem ingkang adamel kasmaran ki bedhang datan daras salajeng anyambut ing sapindha ratih, tumanduk ing tilam pantremih ing priyambada yaya brengengeng ing madubrata manguswasari,boten pisan andipe bilih badhe katiwasan ageng. Nyonyah guru sampun sadhiya gunting ageng kaseselaken ing nandhap kasur, sareng bah bedhang anandukaken patraping andon asmara, krespinagas ing gunting, dadamelipun ingkang sinilir ing rinten dalu, kitukang babi sanget kaget lajeng malumpat watawis kalih dasa tindak dumugi ing radinan ageng, brukdhawah lajeng pejah. Pulisi ingkang ngukup jisiming ki babi, angantos lami boten angsal titik ingkang mejahi, wasana prakawis lajeng ebra. Kyai guru sareng gedrah ingpawartos ing bab pejah wau, sampun andugi bilih kasembadan panedhanipun enggal mantuk sadumugining griya kapethukaken ing semah sarta ngulungaken pisungsung tondha set warni dadamel punika wau, ki guru nampeni pisungsung wau kalayan suka bingah, wicantenipun saiki dosamu wis dak ngapura, awit pothone wis katekem ana ing tanganku sasampuning wicanten makaten lajeng wangsul dhateng pracabakanipun pao-pao kaupakara kagaringaken ing lebet kajejelan kapuk anestha puputhon meleng-meleng kalimis amenginaken. Antawis pitung taun laminipun kaleresan ing dinten lairanipun (sehjid) mara sepuhipun kyai guru para sanak sadherek tuwin mitra mitranipun sami nykani pisungsung warni-warni, kyai guru saking genipun badhe anelakaken katresnan tuwin sumungkemipun dhateng marasepuh, mila pisungsungipun warni barang aeng ingkang kabulesen kertas moncawarni pantetws itnen sap sareng ulesing pisungsung kabuki dening mara sepuh, anginten bilih isi barang peni, wasana isinipun purputhon pao-pao nangng dinten barang aeng ingkang piyambakipun dereng nate sumerep mila inggal kadedah-dedahaken bokbilih wonten ingkang sumerep naminipun 3
kala samanten nyonya guru ingakng pinuju parencang ing ngriku ugi tumut ningali, sareng mulatsipating barng aeng wau sumedhoting manah boten sakedhik anuwuhaken kagagas ing salah ing solahipun piyambak wacana graita bilih kataman ing pasemon ingkang lebet lulungidipun ketang wiring tumon langening donya, inggal manjing ing kamar kinunci saking lebet wasana pinanggih sampun pejah gumantung anganyut tuwuh. Duh kitanipun sanak sadherek boten prelu kacariyosaken para titiyang sami kodheng boten wonten ingkang sumerep jalaran pangendhating nyonyah guru. Menggah pataping kyai guru anggenipun midosa dhateng titiyang ingkang andamel seriking manahipun kalebet alus sanget pantes dados satutuladan sarta panggunggungan dene saged angisas kalilipipun ingkang boten pisan tanganipun kalepetan rahing dodosan. Panyuwunipun ingkang ambawani cariyos punika, kaanggepa kados dongeng kemawon Jaka marsudi. Sambetipun cariyos Bayan Budiman Bok Aklimah ature amelas asih, dhuh panutan kula, pun aklimahkula kyai, parekan paduka lama. Ing reh sisip pangaksamanta kang luwih, mring dasih kang dahat sudra papatan pabudi, lakine duk amiarsa. Sru gagetun miyat citrane sang dewi, eraming tyasira, wimbuh kuninge mrak ati, wasaa alon manabda. Eh ta sindhuk a sumelanging pikir, salir kaluputan sirna lebur rontang-ranting, aja na karisamenthang. Adhuh si ndhuk marenana mrih basuki, tindak kang belasar, nora sayoga pinanggih nelada tindak susila. Rabinira umatur nuwun prayogi, yen sampun ngapura, suwawi paduka bukti, dhahar wonten ing jerambah. Dhuh arikumantep temen maring laki, sabar tur tawekal aywa na wenang mengkoni, mung dadiya kanthiningwang. Kiyai jurgan sampun tumurun mring jrambah aglis rabine pineksa nadhah, sarengan kembul aspiring, sipikun kyai juragan tan kena benggang sanyari. Wit sing lama pisahipun wah mentas bencengan kapti, sikuru edane kumat pikire kalindhih mengi, mangke setane wus ngindhur, andadak tresnaring bari. Sawuse saweteng bedhudhug sabuke dipun lukari, baledheh bekel kang pinggang, solahe angolangaling karinget saparan-paran marma pijer wira-wiri. Tangeh ucapen ing kidung, kang tanpegat akaronsih, nanging kiyai juragan tyasira maksih jageni, sinengguh darbe bedhangan ing priyayi lan kang mesthi. Milarsa ngyekteken wau, ing bener sisipe rabi, nuju ing ari sajuga, kyai juragan sengadi, dagang layer prajeng liyan ing pundikang tebih-tebih.Rabine sigra ing nguwuh, neng ngarsanira kiyai aris denira wacana, aklimah den becik kari, ing sun arsa dagang layer, neng pulo liyan kang tebih. Yekti nora inggal mantuk marma ywa pepekeng budi, rabinira atur sembah, dhuh bendara guru mami, muhun gpangestu paduka, sageda angleksanani. Sampun sumeglang ing kayun menggah kawula sadermi, estu sumendhe hyang suksma, pejah gesang tan gumingsir, wit janma asipat ngaral sasaget anyembaani. Yata sang banwara gupuh, lir adapt ing nguniani, ciptane nganti weruha, paran sasolahing rabi, lamun tinilar ngumbara, gya jujug mitra kang panti. Dene ciptane kang estu, mangke ratri angyekteni, kuneng gantya winursita, kandhek samono kang peksi, critane ring nyai koja, kaselak surya dadari. Nyai Koja lingira rum banget andrengku ing piker, arsa wrin gancaring kondha, saulihe asengadi, mangke ratri tutugena, Bayan Budiman nyagahi. Nulya samimapan sampun nyai Badwara lan peksi, mangkono sadina-dina, yen dalu kinen miwiti,nging peksi dhangan kewala, winrih sande tyase silip. Genira cidra mring kakung, sangking gunane malangi, tan tara alu semana, Bayan kinen amiwiti, gancare kyai juragan mangkana denya wawarti. Kocap Aklimah sang ayu, neng wisma agelik-gelik sapungkure priyanira, asru amuja semedi, tulus rahayuning driya, away na sawiji-wiji. Lgeya calinggih manengkung, angleswardaya ngemasi, saraganira umesat tumama mring suwargadi, ngring driyatansah karuna, yen lakine tan tinunggil. Nahan ta ingkang winuwus kiyai Banwara singgih, ngintip neng jawining bata, ing driya aketir-ketir, teka les neng tan sebawa, kelangkung kagyat ngunduri. Sigra mangkrak ki juragan dhodhog laang, sru anguwuhring rabi, aklimah wengakna, aja asesembranan munduran kaya bebayi, marma dikebat wenganan tumuli. Wola-wali kiyai panguwuhira, meksa tan anauri, dyaragya dhinupak wanti-wanti tan obah, kadya solahe wong bari, ayun rinusak eman bagusing kori. Thukuling tyas arsa ginangsir kewala,nanging maksih 4
amilih, kang empuk kinarya, prenah paceren wisma, pasthi empuk ingkang siti, ginangsir gampang, tan tolih mambet kecing. Ngeca-eca pandhudhukira kang kisma, tanrekasa pangangsir,kedhik kang cineda, cemerkeroseng manah, irung tansah cungar-cungir, nanging ameksa, maca ngudu bilahi. Tan adangu rampung pangangsire sigra, mendhek nolihkyai, yata linebonan lawan amegeng napas berngkang semana prapti, sajroning wisma, ngiwanengen ngulati. Pawon lumbung binalingkrahan sedaya, longan dipun incengi, dupi tan kawruyan gya ngindhar maring taman langkung pangubrese kyai, wus tanpa karya, waspane Andres mijil. Mukanira banwara angler sinesang, denira ngembeng tangis karo sengwardaya, ing tindak kang rusiya, mring rabi tansawatawis aduwung dadya, tingkah wasana anjrit. Niba tangi sesambat nedha ngapura, kapok temen samangkin paran polahingwang, kongsiya sira tinggal nging pundit gawanen mami, dhuh mirah ingwang, teka dadak ngoncati. Lamun estu sira yayi lumuh mringwang, sun wenangaken ngambil bedhang wong pat belas kang bagus warnanira, ingsun dhewe kang ngrumati, sandhang lan boga, tanedya mamalangi. Taksi wonten sambetipun. 5
Ongka 29 Kemis Paing kaping 7 Dulkangidah Be 1816 utawi kaping 28 Juli 1887 Surakarta Nalika malem Rebo ingakng kapengker punika, ing dhusun Tegalyasa merbu bawah Kalathen wanci jam tiga enjing kadhatengan kecu, ingkang katempuh ing griyanipun bekel mangundikrama, pun mangundikrama wau damelipun sudagaran sarem tuwin trasi, inggih ragi gebag troi para kecu, amargiingkang kabekta kirang langkugn pangaos kalih belah ewu rupiyah, menggah dhusun Tegalyasa wau kenging kaewokaken kalebet ing rangkahipun kitha Kalathen sadhatengipun para tandang pun kecu sampun angles wah ingkang gadhah griya saeng lebetipun kecu, malajeng andhelik wonten ing pakaranganipun dados boten saged anitik dhateng satunggal-tunggaling durjana, sarehning sampun ragi masa badhidhing wah marepegi bangun enjing, kados para tiyagn jagi ing kiwa tengening ngriku, nalika dhatengipun kecu tamtu sami amujung sarung, pramila kalampahan ngantos boten wonten inkang nangulangi lampahipun para durjana. Kados badhe anuwuhaken bingahing manahipun para sudagaran sarem bilih ing tembe panyadenipun sarem badhe sarana katimbang, boten naming kataker kados sapunika, menggah argi mawi kaindhakaken sawatawis. Yogyakarta Wonten cina anontonaken sawer sawa, ingkang sampun sawatawis agengipun sawer wau anggening anyepeng wonten ing pakaranganipun wanci dalu pun sawer pinangih angleker, tunggil sahamben kalihan rare estri rencanging cina, kacepeng boten molah, kendel kemawon sareng kalebetaken ing sengkeran lah punika gambira, bilih dipun celaki pun rare estri lajeng tentrem sanadyan malebet ing sengkeran pun rare boten dipun pullet naming garemetan wotneningpangkon sirahipun dipun thengelaken lajeng andilati rai, para ningali tiayng satunggal ambayar gangsal sen. Samarang Wonten saweneh ing tiyagnanampar tangsul wonten ing sangandhapipun uwit kalapa,saweg ing sakecanipun anggening malintir tangsul tiyang wau kadhawahan uwoh ing kalapa, saha lalampahan inggih anggumunaken ingakng kadhawahan leresirahipun sirah wau ambeles ing garonggongan dene pun uwoh kalapa tumancep ing gulu, saestu pun tiyang boten angalesed dene wangke boten mawi sirah. SEmarang Wonten sawenehing bongsa Aprikan mentas anggebagi tiyangngantos thele-thele, sareng sampun tuwuk anggening anandukaken kasudiranipun punika saweg amaspaosaken warnining tiyagn ingkang dipun gebagi wau, lah sapinnten gadhuwung tansah pangungunipun amargi kalintu tiyangipun ingkang kadunungan pangancam-ancamipun kalampahan pun Aprikan ngantos nangis pun tiyang lajeng dipun rangkul dipun ambungi, o kakang aku mintak ampun salah kang, sanadyan kalenger kapatos tumuwuh saking penguki ambetipun pun aprikan ingkang angasoraken gandaning wewegembel pu ntyang galagepan temahan anget janggirat malajeng dhateng kantor pulisi, alok boten narimah, kilap wekasanipun. Bawahing Kendhal pulisi amanggih apyun kathahipun wolung dhacin kawadhahan wonten ing blek saha kapendhem in gsabin mengggah ingakng gadhah dereng terang, punika ta wonten emperipun. Banten. Kapitan Dre ingkang anglampahaken baita kapal Amerikan dhateng Manilah, pnika wonten ing prenah saeleripun pulo Borneyo, sagd amitulungi tiyang sakawan ingakng sami kumambang wonten ing lautan ageng, inggih punika anugrahanipun pangeran ingkang maha agung, awit para tiyagn wau pancen pados ulam uruting apinggiring gisikan dados baitanipun pancen alit mongka katempuh ing ngalun sanadyan boten remuk ananging kahah ingakng rengka, pancenipun kerem teka lajeng katulungan wau. 1
Pamanggih enggal Tuwan WAsen kapitan prajurit ARtileri ing Dhenemarken gadhah pamanggih, ingkang sanget amikantuki ing solah ananggulangi mengsah, pamanggihipun wau warni sanjata, punika ing dalem sasekondhe saged mungel kaping nem rambahan angiseni namugn sapindhah, sanjata wau Ahterlad dene wuluhipun boten manjing wonten ing popor, namugn mawi pir ingkang bilih sanjata mungel amebahaken pun wuluh mundur, punika ambucal patruman ingakng sampun mungel saha aneselaken patruman ingkang dereng mungel,patruman ingakng badhe kaisekaken wau, punika kapasangaken wonten ing popor, saestu anggumunaken sanet saha ngantos kenging kaewokaken longka, anggenign bongsa eropah tansah ambudi wontening dadamel peperangan. =========\================= Cariyosipun tiyang jaler kawon dhateng tiyang estri Ing nguni wonten carita, wong Arab salakirabi, langkung denya melas arsa, priya kareh maring rabi, anut saliring kapti, sasat tutumbasanipun, kathah janma rarasan sami welas aningali, sampun ngluluh kang priya sasat wong-wongan. Dadya kometing wanita, pangancik-anciking ngising, sarusiku wus tan ana, ginayuyu mring tetanggi, darbe sadulur siji, ing budi darma pinunjul watak langkugn prawira, dhasar sepuh sugih singgih, wismanipun lawan kadan gliyan praja. Dereng nate tatepangan lawan kaipe pawestri,myarsa tingkah lakunira, denira angrehmring laki, langkung ngungun tansipi, kadang winelingken rawuh, dinukan winarahan, meksa datan bangkit mari, wali-wali denya anggudinukanan. Samana karsaning raka, eh yayi garwanta mangkin, coba pegaten sadhela benjang ngsun kang ngrebeni, dimen mitu hweng laki, kang atut ambangun turut, sun wekune sadhela,benjang kalamun wus beik, rabenanana malih sayekti prayoga. Kang rayi matur sandika, dupi mantuk aneng panti, karya gelar maring garwa padudon salayeng kapti, tandyapirakannuli, angalih panggenanipun sawusing idahira, linamar dening wong sugih, yeku kadan gsepuh garwa datan udani, puniku kinarya gelar, denyarsa akarya wingwrin kekesa ingpanggalih, dimen nut sakarsanipun nrapaken gora gadha, yekti kudu angriyini, neng na ingkang garwa uws ngrasuk busana. Angedi-edi suarna, agagonda buratwangi, dangu angentosi priya, meh lunges tan ana manjing, ingkamar ngarsi arsi, datan wrin darunanipun wau kang jajagongan priyakang aneng pandhapi,nulya pamiit mundur arsa manjing wisma. Dupimanjing kamar kucinge tinunjang, anjrit swaranign kucing, jengkelang meh dhawah, kalangkung dukanira, lah ta kucing apa iki, ngadhang ing lawang, baya tabo sen urip. Sigra nyandhak camethi kuping pinala, ginebug wanti-wanti, kucing panjritira, karya gegering wisma,s adaya kang amiyarsi, kekesing driya, ajrih dukaning gusti. Sang kusama kalangkugn ajrih ing priyakenging gelar piranti, kang raka datansah rengu andikang netya, solahing pun briga=-brigi, wektu samana, sang retna jrih mring laki. Langkung denya ngati-ati solahira, ywakongsi karya runtik marnag ingkang raka, nut sapari polahnya, dadya bekti maring laki, asih siniyan kongsi antara lami, Ciptanira kang raka wus salin adad garwane ingakng rayi nulya tinimbalan kang rayi dhadhemitan lingekang raka eh yayi ingsun wawarta, aywa sira baribin. Garwanira samene wus ingsun ajar, mituhu marang laki, nut saparipolah, pratikele kang raka, sadaya jinarwa sami, dimen tinepa,benjang yen kawin malih. Lah ta yayi garwanira benjang-enjang, sun pegat kusuk yen wis idah rabenana, kaya pratikeling wang, dimen jrih bekti mring laki, rayi sendika, samana sampun enjing. Sang kusuma tndya padudon lan raka, temah pinirak nuli, dupi sampu nidah, tinembung garwa lama, sang retna ing tyas lumirig enget yen priya, lama kareh pawestri. Denya karma malih kaduwung ing driya, de antuk priya wengis kerenge kalintang, samangke sampu nluwar, denya piturut mring laki, kalangkugn suka, panggih lan priya lami. Dupi sampuning kahan latri jagongan aneng wisma pandhapi, garwa wus busana, anganti aneng kamar, priya angatag mring dasih, kucing cinancang, sangajeng kori wingking. Dupi wus mangsane bubar, ingakng priya pamit marang tetami, arsa manjing kamaripun ananjang ing cancangan kucing jerit apikaget sanget bendu, tandya bandhak jembungira, kucing tiniban camethi. Sambatira ngaruhara,briga-brigi lir solah raka nguni, geger janma abdinipun ajrih nyelak bendara, ingkang rayi sang retna dupi angrgungu, mijil sangking kamarrira, angucap sarwi nudingi. Eh eh dene kumasura, sapolah mu teka amemedeni, sapa wedi mring raimu, dadak angggawe gelar, ingkang raka satemah nulya gumuyu, lestarikareh 2
wanodya, datan bagnkit amareni.yeku dhibaah bandherah, wong salakirabi lamun wus tobil iya marin ggarwanipun dipun dederahana, kongsi mutah lah mongsa bias amantun paribasane wong jawa, wong lanang sampun den indhing.Tinuntun nurut kewala, ginaweya sik ancik ngising apti, ala banget suwuripun wong kareh maring garwa ing satemahpandadi rarasanipun para bakul sambewara, arane lanang kemangi. Apa maneh lamun priya, anduweni pangwasangreh sujanmi, sanak kula wangsanipun tombok dadi pertiwa, lamun kareh nenggih marnag garwanipun amasthi dadi cacatan mesakake marnag dasih. Eh eling-eling wong donya, aja nganti kareh maring pawestri, pan sudaleksananipun ngelingken kaurmatan aben aben nistha sapratikelipun menaa ing tembe karya, ilange ing suka singgih, marma pamintamnaira, marang para priya kang amiyarsi, ruwiya winahyeng ruhur, dipun sami kawawas away nganti kalantur kang nora jujur, titi denira mangripta kula pun Jaya Pawestri. ===========\=============== Sambetipun cariyos Bayan Budiman Mung rengkuhen kapedhakira kewala, angger awet ningali, mring pupujanign wang, tulus angestupada, nira ing salami-lami, narima ingwang, away sira sok purik. Akeh-akeh pasambate melas arsa, tangeh ucaping gendhing, yata sang Banwara, rpapteng mangsane dina, kiyai tumekeng lalis langkugn kasrakat nyawanira kaswasih. Sekarate dangu denira lelampah, mandhek mangu anolih, siniksa maring yang dupi prapteng antaka, nangign wekasan pinanggih, wusnya siniksa, mentas pucung tinunggil titi sampunBayan Budiman ling nya rum marang nyai KOja, suwawi andika galih, suraose carita ulun sadaya. SApikantuk tnempelnakang satuhu, jer sami wanita, winengku jurgan sugih, tankuciwa kalamun bekti ya priya. Sauripun bok Koja maemun sendhu, tansusah wicara, akeh akeh maring mami, sayektine samubarang puskajarwa. EStu lamun aklimah bekti ring kakung,lega weng tyasira, madhep mantep ing agami, sabari lan tawekal satitahing hyang. Lamun ingsun tan bangkit nurut puniku, tankena pinalang, wit lelayanan suniki,lan satriya nakng misesani praja. Wajibipun kedah kurmat lan mituhu, tetepe pasarengat paran nggoning sun ngoncati, iya bener yen marin gsesama sama, Peksi gugup de ature tan ginugu, osiking wardaya, kalah apa lan pawestri, yen amanggung mangkene mundhak andadra. Kendel dangu dahat pamungsenging kalbu, angeningken cipta, lir mati sajroning ngurip kang pininta karamring latawal ujwa. Bangkitipun nulakkang arsa laku dur, nulya binantonan sirepan saya amandi, sruminantran away ta kongsi cineda. Gya rnacut wsana Bayan sumambung, elo yen mangkana, karsanta kedah lumirik cidre laki sinengguh reh ing sang rengat. Yatna ulun dadi leres ujaripun kitabe anggitan jeng nabi suleman dhingin suraos setanana ge she sarema. Duk angrungu, sakala nyai kapencut dhuh jarwakna ingwang, pran reh kitabe nabi, jeng suleman tuhu papakuning jagat. Ling nya sendhu, sang Bayan sengadinipun tan susah wicara, akeh- akeh maring mami, yekti iku tan ana pakolehira. Ora mundur, sangking dahat kumacelu, ning wardayanira, nyai tansah madi budi, winedharna kaselak bangun raina. Dangu-dangu Bayan sampun sampun matur sanggup wus lega ing manah gya ngindharni bajinemrik kadya keni perbawaning sirepira. Semana wus Hyang ngarka wancine surup maksih ecanendra, sangsaya dalu tan mijil kongsi lunges pangantine peksi Bayan. Sukeng kalbu, wus kaduga warahipun rumaos katrima, panekunge mring hyang luwih, suka sukur tanpegat maca istikpar. Neng na wau, winitara wus nem dalu, denira anendra, yen sore sinengguh enjing, kosok wangsul semana nyai wus luwar. Nulya lungguh kraos salira marlesu, nir sagung kadayan nging tyase tan wrin wewadi, akng cinipta muhun gpawartaning kaga. Sawusipun susuci nyai Maemun sigra mundhut dhahar, eca denira alingggih, anyaketi hunggyaning peksi sarkara. Sira Bayan tandya amiwiti, kang carita maring nyai koja, ing nguni duk karatone, gusti suleman dangu, karsa nganggit raosing galih, kitab masalahira, parestri winangung lyaning kang sampun utama, tama temen ing driyanira ngastuti, yeku nugraaning hyang. Tyas sumangga sasatyaring laki, siyang ratri tansah kumawula, tan gethang bangun turute, mila kang para arum ing jro kitab sampun tinulis tetepe ambelasar kasasar laku dur, dalu dur cidra ubaya, ngayawara tan darbe bnener samenir, nalisir wawadulan. Iren meren jalebut tur wengis panas tene nora sawatara, sae ndahwen dhepe-dhepe, cukeng warengkeng besur, satingkahe angongkrah-angkrih, nyingkuri kautama keles kang rahayu, miring bering manah salah, maring priyabinuwang katresnan uwis lah ta mongsa beraha. Sirna sagung dayaning kang 3
piker, gemititi dadak balingkrahan ngothak-athik cathok gawel rehreh ririh tan etung, sawuwuse akedhah-kedhih, ngisis gusi angakak lelewa tan urus karemane asesanjan aneng tongga tanpegat denya ngacuwis gadebus wadi wutah. Tangeh lamun tinulis kinteki, nulya wonten kakalih kan gprapta, juru nujum sowan age, alon denya umatur, dhuh pukulun kadospunapi, ing karsa kang mengkana, kitab raosipun ambalenggana ing nala, jer parestri ugi samiing dumadi, paran silih bentena. Estonipun jalu nadyan estri, inggih wonten awon penedira, yekti tan wonten bedane, jeng nabi ngandika rum eh kisanak sira yakteni, kalamun maidowa, mring anggitaning sun kedah minta Kenya tahan yata nuli jeng nabi ngutus nimbali, janma kampong somahan. Priyanira pinujuling warni, somahira gucinen kalintang, mung owel kalih wekane, suson sapihanipun, kalih samya jalu asigit dene kan gtinimbalan lakine karuhun semana pantes wus prapta, aneng ngarsa mendhak nembah esmu ajrih, linggi hkonjem kang muka. Jeng sinuhun angandika aris pantes marma sun timabli sira, kawruhan ta sayaktine, tan linyok ujaring sun lamun estu pethuking piker, sayakti putraning wang, ganjaraning besuk sun dhaupaken lan sira, sisiliha sira pangram adipati, aneng Saloring Pasar. Lamun sanggup sira amateni, sanalika marang rabinira, tanapi nyangking murdane, kinarya tndhanipun sirah kunjuk ing ngarsa mami, pasthi ubanggining wang, ingsun pundhut mantu, away sumelanging driya, sira panten ature nuwun nyagahi, ing arsa srinarendra. Mung antuk kapangestuing ngaji, yata wau sinungan gegaman pedhan gkalangkung landhepe, ligan tinampen sampun panten sigra mundur mring jawi, lampahe gegancangan tan winarneng ngenu, wus prapta ngajeng wiwara, awas mulat rabine katemu guling, den apit sutanira. TRenyuh ing tyas waspane dres mijil tebah jaja wekane sinambat anutuh awake dhewe, kanggeg cangkelak wangsul tan adangu tumameng ngarsi, katur sasolahira, ambanuwun bendu, pejah gesang pan samongga, awit sangking dahad cidra marang gusti, tan semboda ing ngujar. Kanjeng nabi gumujeng duk myarsi, gya ginanjar arta lan busana, tinampen sigra lumengsser, gawok kang para nujum wrin saliring reh pipindaning, pan ten ingkang mengkana, neng nalaminipun winetara kawan condra, genti rabinira ngandika neng puri, sapraptane ngajengan. Samudana ngandika sang aji, eh bok nganten kawruhana sira, kang dadi prelune gawe, nimbali kusung-kusung, den sasetya ing lair batin matur neng ngarsaningwang, gatine kang tuhu, manira iki wus lawas aingali ing siratan sahgung brangti, nging during kasembadan. De kang dadi oreming tyas mami, wit kepalang maksih sasomahan marma gung nandhang wirage, marma yen sira pethuk muwah sanggup nyirnakaken ugi, mring laki pekenira sun gara sireku, sagu isine kadhatyan ora liya wajib sira kang mengkoni, sakapti kaptinira. Lamun estu sagah amateni,s awastu sun paringi gegaman pedhang agem ingsun dhewe, mring utamaning tanduk away na kang anguciwaniyata esri miarsa, mongkog manahipun ngraos sewu kanugrahan anglegewa ature tanpa dudugi, gusti nuwun sandika Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 30 Kemis Wage kaping 14 Dulkangidah Be, 1816 utawi kaping 4 Agustus 1887 Surakarta Ing ngriki ingmangke meh tiyang sanagari sami remen kalangenan jemparingan andadosaken kalebgjanipun juru damel jemparing sapirantosipun wasana sokur ing Allah, bilih ingkang mangkaten punika minongka sasmita, badhe lepasing pagraitanipun para tiyang bumi, kados dene pesating jemparing ingkang kaucupaken awit panggaita punika manawi tansah rempon saestu badhe susah sekali. Para tiyang prayogiprayitna dahteng bancana latu amiturut pratikel sakin gpulisi ingkang ing saben- saben dhawuhaken awit ing mangke samukawis garing kemripik dening masa katiga. Samarang Kacariyos ing nagari punika wonten sawenehing prayantun jawi ingkang padamelanipun anindakaken prakawis sanget gapgapanipun anedha gabah titiyang ingkang prakawisipun mentas katindakaken sanes dinten lajeng dipun para tamoni, manawi antukipun boten dipun sangoni gabah amasthi kawon prakawisipun dene manawi kathah pandulangipun amasthi menang. Kala prajaingkang kados makaten tindakipun saestu kagantung wonten ing wit sapinggiring margi ageng. jumenengipun sawargi kanjeng tuwan gupernur jendral Dhandheles prayantun among Surabaya Kula mireng kabar nalika tanggal kaping 17 Juli 1887 kinten jam 4 sontn ing griyanipun Asisten wadana wetan ing kampun gkaranmalang sampun kadhatengan saradhdhu welandi boten mawijalaran punapa-punapa, lajeng amicanteni boten kanten-kantenan dhateng upasipun inakng tengga pandhapi, anama pun REsa, pun resa dipun songkoli ngantos dhawah, pun saradhadhu satengahipun nyongkoli upas amwi bengok nantang asisten wadana akpurih medal bae dipun pejahi, boten dangu asisten medal saking griya, saeng sumerep upasipun dipun sakiti dening saradhadhu, lajeng dipun tangleti makten apa sababe tuwan nyongkoli upasku, saradhadhu lajeng mangsuli, asisten aja akeh-akeh kowe kondha, sadhela engkas kowe uga dak larani tumeka ing pati, pun saradhadhu dumugekaken anggenipun nepsu sakajeng kajeng, tiyang salebeting kampong ngriku sami dhateng sadaya ing asistenan boten antawis dangu embokipun saradhadhu ingakng sawek duka wau dhateng sarta tanganipun katingal tatu kados kenging gagaman erahipun tansah medal nyelaki anakipun dipun garet kapurih mantuk ananging mesa boten purun taksih dumugekaken anggenipun micanteni dhateng asisten nedya mejahi, dangu-dangu pun saradhadhu dipun geret embokipun saged medal saking asistenan asistenan wadana sanget gumun dene wonten lelampahan makaten boten dangu saradhamu wangsul malih ing asistenan asisten wadana awit saking kuwatos manahipun lajeng kengkenan ngundang sekilwak boten dangu dhateng, pun saradhadhu laejng kabekta dening sekilwak ananging tansah wicanten angancam-ancami pun dhateng asisten wadana, asisten pitaken dhateng tiyang sepuhipun soldhadhu, awit celak kaliyan asistenan nyonyah amangsuli, sababipun soldhadhu punika anakipun tepangan kaliyan gundhikipun lajeng kula pisah, wasana tangan kula dipun suduk ing peso, gundhik lajeng lumajeng wicanten bilih badhe repot dhateng asistenan dene gundhik wau lajeng umpetan ing sanes panggenan anggenipun wicanten wau naming kadamel angajrih-ajrihi kemawon o memelas sanget asisten wau, boten sumerep punapa- punapa, tansah kaancam-ancam dening soldhadhu sanadyan samangke ugi taksih kaancam-ancam. Indhiya Enggris Sawenehing prajurit sepei sampun ngamuk angsal pepejah tiyang tiga welas sarana dadamel sanjata, salajengipun anganyut tuwh piyambak sarana sanjata wau. Jepang Tiyang ing Jepang ing mangke sanget kerut dhateng tata ngadatipun bongsa Eropah, dalasan musikipun badhe dipun ewahi miturut gendhing ing tanah eropah. Menggah ing kawruh kajaten ingkang kagungan kukum ngadil punika among Allah ingkang amengkujagad kaasta piyambak sarta kaampil ing kalipah, inggihpunika para ratu tuwanpara wisesa sasaminpun ingkang angasta pagnawasa angereh nagara. Kukum ngadiling allahingakng kaasta piyambak punika tumrap lampah kadurjanan utawi wiawon ageng alit ingkang boten katrap kukum ngadiling kalipah, utawi boten anampeni wawales saka ingkang dipun awona, jalaran sakng ngoten konangan utawi ingkang dipun awoni wau boten kasogah males kabekta dening ajrih utawi kapetel ing wasesa sarta saking sabab sanesipun malih, temahan naming kendel serik ambatek prihatos ingakng kaudanen ing Allah, dene kukum ngadilin gkalipah punika 1
tumrap lampah kadurjanan utawi awon kados ingkang sampun kaserepan ing kathah, menggah dhumawah ing kukum molah saking elokipun ngantos mrojol saking nalar, wujudipunboten susah kula pratelakaken. Mila dhuh tiyang ageng alit supados tetep mantep sampeyan dhateng reh kasudarman utawi kasaenan kedah angengeti bilih gusti Allahpunika wonten cahyanipun angayomi jagad manawi sampeyan ngnatos anglampahi awon sanajan sasamining manungsa boten sumerep ingakng ngatos-atos sakedhap engkas masthi kawelehaken dening sampurnaning pangawasanipun ing Allah e, ambok sampun kasangeten anggen sampeyan kasupen. Manila Enggal punika kula sampun angabaraken wonten ing serat pembrita Betawi, bilih bongsa Sepanyol sampun perang sarta angawonaken raja melayu saking nagari Mindhanao, anama Dhatuotu, ing sapunika serat kabar Inggris anyariyosaken bili ingkang kawon perangipun saha mundur tiyang Sepanyol menggah wontenipun peang wau btoen saking sabab punapa-punapa, kajawi naming saking punggawa Sepanyol remen perng, pamrihipun supados angsal bintang pakurmatan. Nalika soldhadhu sepanyol sampun kawon para senapatinipun sami rumaos wiring, ingkang kalebet ing manah sumedya boten purun mantuk dhateng ing Manila, sareng ing ngalami-lami para senapati wau manggih akal piyambakipun lajeng kengkenan nyepeng tiyang melayu kalih semah kabekta mantuk dhateng Manila, wonten ing Manila dipun cariyosaken bilih tiyang punika raja ing Mindhanao akaliyan sentananipun badhe angesrahaken pejah gesangipun dhateng gupermen sepanyol mawi serat ingkang sampun dipun asmani, sareng gupernur manila tampi ingkang makaten lajeng suka serat dhateng tiyang agung ing SEpanyol ngaturi uninga bilih abdi perangipun menang boten antawis lami penggeng sarta upsir dora cara sami angsal bintang saking rajanipun Sambetipun cariyos Bayan Budiman Mung pangestu luput tulah sarak sayogyanekakalih sutamba, binelak na sudarmane, boten tanggel sumujud ing sakarsa srinarapati, yata mesem ngandika, sun tarima sagu, prasetyanira mangkana, pinaringan pedhagn timah tan katawis kaulesan sakelat. Winaleran tan keneng pawestri, , aningali pedhang urut marga, wit sangking gandhewa late, jer ageme prang pupuh, wus kaloka ing monca nagri ripukekes tumingal mring pedhang puniku, away pepe kaing tingkah kang pawestri ature anuwun gusti, balabakekagn tompa. Risaksana gya mundur saking pendhapa, regedeg kang pedhang wus kinempit-kempit akekah, baune, ciptanira tnedya nerak waleran nyatane. Kuneng wau jeng nabi lan nujum kesah kang dherek atut wuntat neng wuri tebah kapara, anyengkleng, karsanipun kakalih nujum weruha, yektine.Men anut anetepaken kang kitab kukuhe, nahan estri kan glumaku aneng ngarsa, tan oleh, kang ginagas muhung pangonggronging nata, batine.Dahat nora nyengguh ujar bebengesan lugune, anjurungi manisran nara ing manah, seleweng, dadak sepi ing piker tanpa tinimbang, ragane.Duk samana lampahe prapta ing wisma, malebeng, priya gulng lan sutanya kinelonan neng made, nora kendhat mandar angunus kang pedhang, serepet. Ing ngayat kenmring laki mempeng kang tingkah, mathentheng sarosane tinamakaken asigra, jebule, pedhang timah wanti-wanti tan tumama, belendra. WEka anjrit alinira guragipan tangine, dherodhogan ing manah bingung neratab angonggel rabinira maras tyas pedhang binuwang, gumlethek. Lar-lara sesambat nedha ngapura, lupute, sru karuna sutane karo cinandhak kacangklek manahira kaduwung kaya modara, jarene. Neng na wa ujeng nabi nujum rowangnya, anginte, awas mulat satingkahe sinurakan kaweleh, sigra kundur nirantara mring pendhapa, tumameng. Tuwin nujum kakalih wus linggih samya,ngalesed sru angungun esmu kasoran kawrunya, karone, sapolahe pawesri kang megat nyawa,ngelethek. Wus atata gya ngandika jeng sinuhun paran kisanak ing piker, Kenya tahanira wau, nujum samya matuaris saking sagusti rumjo. Suraose kitab ambasa biyantu leres tan ana nalisir,jeng nabi alon sumambung, nanging kisanak kang mesthi, anaseranane wadon. Becikipun yen madhepmantep ing kalbu, pangastawane ring laki, sakapta ambangun turun lan nora cidra ing piker, iku utamaning wadon.Cartane Bayan wus titi duk wau, wus bangun enjing marengi, dadya aglis mapan sampun nyai anwara lan peksi, tanana kang winiraos. Pan kaatur almine sampun nem dalu, wanci asar denya nglilir, nyai koja siram gupuh, gya bukti pan kadya nguni, sawuse tuwuk linorot. Ngandika sru kawruhanira kang tamtu, parantingkah ingsun iki, teka dadak andalurung, kadereng dereng ing piker, gening sun arsa satemon. Peksi Bayan aris denira sumaur lamun makatena nyai, leres ujare kakidung, andikane para wasis inguni-uni tan menggok. Ungelipun makaten purwakanipun alane janma ngaurib lamun kirang kawruhipun tuwin wasita kang sidi, saparan dadi gaguyon. Yen dinulu neng pasamuwan anjembrung, mata abang kelip-kelip saujare sasar-susur,broak-braok tanpa kering, benere dhewe kaanggo. Yen in gmongsa kacuwan atine lengus bathuthut netra sumengan yen kaweleh andaludur, nututi ujar kawijil sangsaya dadi gaguyon. Suprandene anggepe akeh kang gunggung, tan weruh dipun 2
cireni, mring pawong sanak sadulur, sadaya eca ningali tur yen kabentusing kewoh. Manah kekes neng ngarsane para agung, dhekukul acum kawarni, yen dinangu seling-surup anyuda karma cariwis yen sinendhu andharodhog. Lan maninge lepihane wong dalurung ratu ing Kopah nagari, lir paduka karsanipun satemah tumekeng pati,mila dipun yitneng kewoh. Bok manawi lir sang nata kang tinemu,nyai koja lingnya aris kapriye caritanipun sang prabu Kopah ing nguni, peksi Bayan gya cariyos. PUrwanipun sang nata ingkang cinatur, wus lami kasmaran galih, mring garwane patih ipun cinegah ardaning galh, datan sahandha lamong. Kartsanipun kawistara ing kayun cinidra sarana aris ing ari sajuga nuju, sang nata nimbali patih,mrih luwar sing brota katong. Sapraptanira kyapatih, tumameng ngarsa wotsekar, pangandikane sang katong, bapa patih nguayaha gajah kang ules seta, away age sira mantuk yen ora angggawa liman. Ingsun wangeni sawarsi lamun tita datan angsal lah iya muliya age, nganthiya parapunggwa, saupacaranira,lakuning punggawa agung, den prayatna aneng marga. Sandika sandyana manri, tur sembah mijil sing pura, yata mengkana osike, apa ta wadine bapa, karsanira narendra, wit salami-laminipun sun during miyarsa warta. Lamun patih angawaki, mentar mung ngupaya gajah, wawaton teka nyaleneh, tur iki yen binangkanga, yekti nugelken jongga, sakarsa-karsaning ratu, sapa kang wani mamalang. Prapteng wisma wus angrakit tanantaa sampun mangkat lawan saupacarane, aselur karerembatan lepas ing lampahira, wawengkon Kopah kapungkur, ratri lereb madyeng rimba. Sigeg gentya kang winarni, sapengkere patihira, sang nata aguwirage, ing galih dhahat mandrawa, ing reh angomondaka, dupi ing wanci jam wolu, nyalamung majal sing pura. Data nana kang umiring, samana rawuhing dwara, kapatihan gya dhinodhog juru regol sru anyapa, nata sampun sajarwa kang kemit ambuka sampun ajrih kalamun lenggana. Lajeng tindake sang ngaji, malebeng panti wus panggya, lan nyai patih lumengser, nembah alon aturira, dhuh pukulun sang nata, dene tedhak dalu dalu, paan ingkang dados karsa. Srinarendra ngandika ris dhuh yayi prapta manira, tansah anandhang wirage, wus lami ingsun kasmaran maring pupujaningwang, dadya mene dalu-dalu, saking dahat inggurimang. Niring satya sun arani, janma anglalu antaka, kalamun cidra nah angger, yektiingsun suduk jiwa, sadasa kinapakna, sampun kabebeding lulut muhung sira wonding manah. Sang kusuma tyas muraring, sengadiing ngaturira, dhuh gusti amba sang katong, kolik priya saupama, puspa lulut jinarwa, lamun tuhu jeng sinuhun tulus asih mring kawula. Prasetya kawula gusti, sumene karya dhaharan kang ge saosan sangkatong, sangking sru sukaing driya, dhuh gusti kang kapapanga, punapa sakarsa prabu, ulun tanedya lenggana. Sang nata sampun maengi, gya lengggah aneng pandhap,sinambi maca cariyos kathah tutuladanira, pened awon binabar, dahat kasengsem ingkalbu sadanguira mangkana. Taksih wonten sambetipun. 3
Ongka 31 Kemis Legi kaping 21 Dulkangidah Be 1816 utawi kapng 11 Agustus 1887 Surakarta Kawontenanipun ing pasowanan pagelaran kala ing dinten Kemis tanggal kaping 11 Agustus punika. Jam, 11, prayagung bupati kaparak 2 kadherekaken kaliwon gandhek 2, dhawuhaken timbalan dalem awit saking panuwunipun raden adipati Sasrangara, samangke boten kakarsakaken dados papatih dalem ingkang dhawuhaken bekel bupati kaparak dhumaten gbekel bupati jawi, tumunten dhawuhaken ing samangke raden mas tumenggung mangunkusuma, bupati sewu kakarakaken amakili papatih dalem jinunjung sangking ngandhap sinengkakaken ing ngaluhur, kapatedhan sasebutan raden mas adipati, dene nama lulus tumuntenkaliwon Gandhek dhawuhaken ajad dalem kanjeng gusti pangeran adipati anom tingalan dalem pawukon antawis dangu, gandhek dhawuhaken wakil papatih ngandikan lumebet ngabekti sampeyan dalem jam ½ kalih wakil papatih dalem mundur saking ngarsa dalem kadherekaken prayagung bupati kaparak demugi pagelaran lajeng kadherekaken wadana kaliwon mangandhap dhateng paesidhenan ngabekti panjenengan dalem kangjeng tuwan residhen saha ngiras kaimbar ing satya tuhunipun dhumateng kanjeng gupremen. Yogyakarta Enggal punika ing dhusun Candhi Junggrangan sacelaking Prambana sarta pabrik ing saragedhugak sami katempuh ing kecu, icaling barng boten sapintena, naming tuwanipun ing pabrik wau sahak bojonipun sami kataton deing pamrajayanipun kecu. Cina Awit saking ngrecehing jawah temahan adamel susah, amargi kathah taneman pantun ingkang sirna dening banjir,ngantos adamel sumelanging bilih adhe kikirangan uwos. Ing nangking wonten sasakit pageblug kathah tiyang ingkang pejah dadakan kenging sasakit wau, tiyanginakng waras wiris ing wanci enjing, sontenipun sampun anjepupung. Manila Paprentahan sapanyol ing nagari punika sampun anidnakaken pranatan kalayan kenceng tumrap titiyang cina ing ngriku, griya cina pinten-pinten sami karombak awit ingkang angenggeni sami suthik resikan anetepi pranatan, paa cina kaawisan sade jampi bilih boten terang ing parentah, amargi sampun tatela manawi jampi Cina malah dados mengsahing seger kasarasan. Bombay Ing nagari punika kala wulan Julimentas wonten jawah gangsal dinten gangsal dalu saweg terang, kathah kitha ingakng kabanjiran kreteg-kreteg sami brungkat margi sepur sami risak. Babasan utawipiwulangipun sultan Suleman Nabining Allah. Katekeme bondha pusaka kang sarana tarekah ala, iku ora anyaabi. Atine wong druhaka tansah ngangah-angah marng ala, kancane lan wargane dhewe nganti ora bias oleh sih piwelase. Roh ing manungsa iku damaring tuwan saranane amaspadakake wawadikang kineker ana sajroning ati. Mubarang lakuning manungsa saka rumasane dhewe bener lan becik ananging allahkang anraju kalawan ngadil. Wong kang kasasar saka kabecikan temahan bakal kacemplung ing dhedhet alimenganing ati. ATi kang becik iku agawe uriping raga, ananging ati kang drengki angrusak ake babalung. Para gedhe ing nagara kudu tunggal budi, Manawa nganti ecrah bias angrengkakake nagara kang direngani. Kang luwih becik pikukuhing kapraboniku kawicaksnaning ratu, yen tanpapikukuh kaicaksanan makuthaning ratu gampang pesate saka mastaka. 1
Upama ingngalamdonya iki ora ana pati, wong ambeg lengguk sapapadhane iba gone saya kalengki-lengki, tansah agawe esak marang sapadha-padha, tujune enggala was nulikapapas dening pati. Bakal tumanduking panggawe becik ora wajib sinarehake, mung bakal tumanduking panggawe ala kang wajib di enthe-enthe. Eh gemblung temen wong kekasih, kang amakewuh bakal tumiba ning ganjaran ratu marang abdi kan gkasebut becik amarga mung dening murina utaa ambek drengki. Cariyos kala jaman kina Bab Tiyang bongsa Israel Kacariyos kala jaman kina wonten sawijenipun bongsa winastan Israil dudunung celak ing tanah pasisiripun wetan saganten tengahan menggah tanah ingkang dipun dunungi bongsa wau ciyut anangng panjang, kaprenah ing saantawisipun saganten mati sarta pareden ing tanah Lobanon miwah kinubeng ing lepen ingkang winastan Yerdhan sawarninipun bongsa ingkang dudunung ing tanah Asiyah, naming bongsa Israil ingkang dipun pupundhi dening bongsa Eropah, amargi agami nasarani tuwin agami Muhammat punika pinangkanipun saking agami Israil. Bongsa Israil punika kala kinanipun winasta Ibani, tegesipiun tiyang ing sabrangipun lepen awitkala jaman kina bongsa Israil wau dudunung ing tanah ingkang kaprenah sabranganipun lepen Pirat inggih punika tanah Mesopotamiye, sakngngriku lajeng ngalih dhateng tanah kanaan kaprenah celak ing lepen Yordham sakawitipun bongsa Israil punika naming sakdhik sarta pakaryanipun sami angen raja kaya inggih punika nabi Ibrahim nabi Iskak nabi Yakup utawi Israil miturut namanipun nabi ingkang kaping tiga punika, bongsa wau kasebut gagelengan bani Israil. Kinten-kinten samun wonten 1800 taun N.J. dereng miyos bongsa Israil mail dhateng tanah Mesir, nalika samanten ingkang dados panggeng putranipun nabi Yakub ingakng jujuluk nabi Yusup, sareng watawis sampu ntangkung 300 taun laminipun teraipun bonga Israil kengser saking tanah Mesir wangsul dhateng padununganipun lami, inggih punika tanah Kanaan maragi terah Isral sami manggih sangsara sara siyasat sakin gpanganiayanipun para raja Mesir, ingkang apangkat PIraon wiwit nalika punika para Israil lajeng tetep dudunung ing tanah Kanaan kemawon. Kala lampahipun bongsa Israil dumugi celak ing redi Sinai, sami kapangan dikanan dening nabi Musa, yen sapengkeripun bongsa Israil badhe kawengku para ingkang kendel in gperang, dene pangkatipun ingkang sami ngereh wau, kasebut Rihter utawi kadli ,tuwin ingakng misuwur piyambak inggih punika Aron Simpon sarta Samuil. Ing salaminipun bongsa Israil kabawaing paprentahanipun samuil kapengin sanget gadhah ratu, samuil lajeng anjunjung tiyang nama Saol kajumenengaken raja, sarta angratoni bongsa Israil inggih punika ratu bongsa Israil ingkang sapisan sasedaniun prabu Saol ingkang agentosi jumeenng ratu nabi Dhawud 1058.1017 NJ dereng miyos, sareng nabi Dhawut seda, ingkang agentosi jumeenng nata, nabi Suleman sang prabu ambek parmarta sarta wicaksana, punika ingkang dhadhawahh anyaeni praja Yerusalem Betalmukadas sarta ayasa masjid ingkang sakalangkung endah. Sambetipun cariyos Bayan Budiman Esmu lingsem sribupati, miyat gancare carita, mangkene tetembungane, ratu tan ana kang cidra, marang pepatihira, yeku budi luwih luhur, gya sinuwek kang pustaka. Neng ngsta linempit lempit linebetaken ing ngesak srinarendra calanane, lajeng denya tata dhahar, nyai patih priyongga, sawuse sesaji gupuh mare king ngarsa wotsekar. Matur sarwi ngasih-asih, dhuh gusti sri naranata, yen tulus asih dasihe, mugi ngelganana manah, ngedhapana dhaharan yata mesem sang aprabu, rampadan a\glar neng ngarsa. Dupi sang nata miwiti, salire kang kinedhapan teka acemplang raose, sadaya srep kewala, mundhut sarem sang nata, sang retna angambil gupu, kng saem wus cinaruban. Kongsi dangu sribuapti, jalaran saem satemah, gonadyoni tan tinoleh, sang nata miyat ing jaba, yen wus bangun raina, kawanguran 2
ciptanipun sangking pakartining sangdyah. SAwusing dhahar sang aji, anulya manjing papreman sang dyah kinanthi astane, kinuswa pinriyembada, nanging jaban kewala, sariingpuspita kukuh, nata gambuh palarasan. Sang nata ing kadhatun ecalenggah tan antara rawuh, kyana patih tumameng ngartaning gusti,lenggah sarwi awotsantun esmu gugup sang akatong. Bageya satekamu, paraning reh dene gelis mantuk patih matur pangestu dalem sangaji, sangking parmaning hyang ngagung, kabegjan paduka katong. Dirada warni pingul temah gampil amba sampun antuk langkung ngungun sang nata ngandika aris banget panarimaning sun nging galih tansah kuwatos. Pangunandikanipun, lamun mengko patih laju mantuk sayektinekang swami nuli wawarti, saiba bramatyanipun marma sungkawa sang katong. Nulya ngandika arum lah iya banget tarimaning sun wis mundura patih nembahnulya mijil, sang nata kondur ngadhatunrangu- rangu tyas kawatos. Enjing miyos sangprabu, kyana patih ngandikan ing ngayun makidhupuh muka lir konjeming siti, dereng wrin solahing prabu, lamun misesa kagn wadon. Angandika sang prabu, eh patih sesuk manira ayun apa para babedhak aneng wanadri, dhawuhna kawulaing sun kang esuk wis sarumantos. Sandika atureipun kyana patih enjang samekta wus warna-warna busananing pra prajurit wus mijil wau sang prabu, anitih dipongga katong. Ing wana sampun rawuh, kathah antukipun ambuburu, kidang bantheng manjangan tanapai kancil sang nata lajeng tumanduk patamana kang ginedhong. Asri rarengganipun warna-warna puspita ingngatur, kang pot gedhah malipir tinata pinggir, rus kuning retalan pingul sabanjeng malih kang kroton. Kang edi-edi punjul juru tamanira kalih naming, kang satunggal pun cakra diwirya namil, dene ta satunggalipun setrareja janma roro. Langkung taberinipun dhangir dhangir esuk sore dalu, datan pegat ngunoni kroton pribadi, samana wau sang prabu, lan patih umanjing kebon. Abdi tanana tumut srinarendra yun siram ing pungkur, beji alit kang toya kalangkung wening, pinggir udyana binatur, ing ngakik retalan ijo. Busananira prabu, den empil maran gpapatihipun lenggah aneng pinggir patitan anganti, denira siram sang prabu nulya ganti sekar sinom. Yata kang ngampil busana, kyapatih awasningali, yen jroning kanthong calana, wonten sastrane sasuwir, suraosa kang tulis nora cidra para ratu, marng papatihira, kumejot sanindya mantra, agajita lamun gustine kang cidra. Dene sastra sratanira, rekyana patih pribadi, apa wadine mring ngesak calananira sang aji, jajabang winga wengis limut ing priyatan ketung, nyipta lamun kang garwa, cinidra ing sribupati, nging sinamuning driya away katara. Sang nat sawusing siram wangsul lenggahira malih, samana kataman roga, wus karsanira hyang widi, sang nata kraos atis dadi asare neng ngriku, wau kang aneng dagan kyapatih wus kisen eblis gya marpeki anarikana curiga. Tinamakaken sang nata, jaja trus prapta ing gigir, srinarendra kapisanan kena cidrane kyapatih sinarekaken nuli, jro taman pinggiring ranu, kyapatih sigra medal ngulati para prajurit wus pinepak kyapatih andikanira. Sengadi Tanya sang nata, sadaya tan udani, dadya bingung solaria, bilulungan angulati, wau sang nindya mantra, kelangkung karunanipun nutuh awak priyongga, dene anyidra sang aji, karuna sru kaduwung pratingkahira. Wana ing ngubres sadaya, sagung kang satriya mantra, pangubrese tanantara, saha ritan antuk kardi, dadya undhang kipatih, sadaya kinen awangsul mundur sarwi karuna, sapraptanira nagari, pan gumerah wawarta murcaning nata. Tangeh usapen kang solah, karaton swaraning tangis neng na kyai juru pikat kang manggung aketar-ketir, dangu tanobah-osik neng luhure sendhang wau, weruh sapolahira, cidrane rekyanapatih, duk miyat sepi tumurun asigra. Gurawalan awisata, sing ngriku tan olih wuri, tan antara lampahira, saapraptanira ing panti, kuneng genti kawarni, atmajane sang aprabu, mangke sampun diwasa, anulya umadeg aji, pan gumantos ingkapraboning sudarma.Suka sokur wong sapraja, sagung Santana ngestreni, dhumateng srinaranata, tanana suwaleng kapti, muhung kang dados galih, murcanng sudarmanipun dahat rentenging driya, tansah denya mardi budi, saben ari lumintu geganjur wadya. Nahanta ing lama-lama, denira manggung rudatin semana srinaranata, dalu medal sakin gpuri, nyelamur tanpa abdi, angideri kampung-kampung, nilip tanana wikan wus rawuh jawining biting, wonten wisma alit tur mencil kawuryan. Langkung dreng arsa uninga dadya angintip singjawi, arsa wrin kang darbe wisma, lamun pantes atampi sih, wau kang aneng panti, ki jurupikat alungguh, neng bale jajagongan esmu anandhang prihatin ingkang estri linggih sarwi songga uwang. Tetanya mring lakinira, apa karane kiyai, wus antara kalih condra, yen dalu teka asedhih, jarwanana wak mami,lah ta apa wadinipun 3
saben-saben angesah, gawe rasane kan gati, tiwas temen wong wadon kadi wakingwang. Aneng donya nora kaprah,lawan sesamaning jami, wus ginanjar sudrapapa,s uwita laki tan bangkit mila dipun legani, ki juru alon sumaur, sun jarwa kang sanyata, marma amanggung asedhih, kawruhana mangkene waadinira. Sangking sru welas kalintang, maring gusti narapati,s ampun jumeneng narendra, gumantos rama narpati, nanging liring ngemaksih, kang ginalih ramanipun kang murca aneng wana, estu cinidra kipatih, sinaeken aneneg sapinggiring sendhang. Juga tanana kang wikan liyane ingsun pribadi, yen ta munjuk kawakingwang, mongsa dadaka kagalih, jer tan kaprah dumadi, sudra papanora arus nunggil lawan sujanma, teka tan nolih ing dhiri, pralambange kere melasi narendra. Namung ruktinen priyongga, prakara kangluwih werit lah aja sira sembrana, jer wawadine kipatih, yata atas miyarsi, kang ngintip mring jawimundur, sewu sokuring suksma, wus luwar rungsiding galih, srinarendra wus kondur manjinging pura. Saratri tan angsal nenra,dupi enjinge winarni, sang nata amagelaran dhawuh nimbali kyapatih, andhek mundur wotsari, gegancangan lampahipun wus prapteng kaptiyan dhinawuhaken annuli, sigra mijil tut wuri utusan nata. Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 32 Kemis Pon kaping 28 Dulkangidah Be 1816 utawi kaping 18 Agustus 1887 Surakarta Gatos Titiyang Surakarta sami komet panonipun amargi mendem kekathahen ngombe pranatan ing mangke panyuwunipun mugi para ruhur anggaliha ing kawontenanipu punika wau, punapa malih ing sirnanipun pranatan taun Je. Tanpa wicalan abdi dalem ingkang kapocot ingakng naming amargi kaanggep nerak dhawuh pranatan dalem siyam Jew au. Sampeyan dadak sumerep manawi nerak rak boten. Sampeyan dadak sumerep lawanging enggen babeneran rak boen pandugi kula ingkang damel darabe ing mangun pedhota, inggih boten sumerep kula ingkang sumerep lawanging enggen babeneran punika konten gapit kidul celaki rubi, kados pundit ta daabei, pradata punika rak boten mawi konten bedah rad pan yustisipunika mawi konten ah damelan mebel pabrik konten laang, nun sanes kori tiyang, awit ing pranatan wau mungel manawi amancasi prakawis sambut langkah satus rpiyah, punika kontening panggenanipun pangadilan kedah mineb pradata ngriki mandar ngeblak kemawo lah rak geseh ta: O bilahi konca kalebetan cina pasisir prantn dalem siyam Je punika elih elihan balejed saking angger anu, tumrap dhateng abdinipun kanjeng gupremen tur bawah gupremenan boten mawi pocotan pambayaring sambutan naming kapendhetaken saking pamedal mila areng dipun trapaken dhateng abdi dalem kados kethek dipun tinggil palingukan badhe lumajeng boten saged nglampai boten saged wusana anggula sah kados babadan pacing, ingkang taksih gesang samilunjak-lunjak dhuh gusti kawula, kawula nyuwun gesang, bapa kakikawula sami suwita ing rama eyang dalem boten kalepatan kawula inggih boten kalepatan kawual sampun ngntos kapocot ingkang amargi saking sambutan kawula dhateng dara menggung....niku lo....ingkang dados awak-awak putranipun raden ngabei niku neh, yatranipun akalangkung panas tungkuli yarta cina, milalajeng dipun rampungi, thel dipun pikudhungi, krekep dipun kancing, jethet dipun pocot pril dipun kunjara, bleng, dipun anjingi pasisir pethengkreng, adhuh biyung. Dhepok ing ARdi Palimengan tanggal kaping Dulkangidah tinengeran karsa susah madyaign kawula Kyai Kabesturon. Awit saking karsanipun kanjeng gupremen ing nagaringriki kawewahan amtenar kapatah ananggulangi lampahing apyun peteng, tuwan ponbai set kapatah wotnen salebetipun nagari, tuwan bekter kanthi mantra sakawan wonten ing Sragen dene tuwan pilur kaelih wonten ing bayalali. Dayaning Madu Tawon Ing ngatasipun bongsa kula tiyang jawi, maduning tawonpunika kalebet kathah damelipun kajawi saking eca katedha, ugi kenging kadamel jampi warni-warni, kadosta: bilih tiyagn sepuh nedha tigan ayammentah madu mrica pala, punika mindhak kasarasan punapa malih karosanipun, dereng dangu kala salebetipun wulan sawal ingkang kapengker anakipun ki Trunaganeya, abdi dalem tenggan ingkang rumeksa kalangenan dalem sima gembong, rare jaler wanci umur 12 taun sukunipun ingkang tengen kaemplokaning sima, jalaran saking sembrana dene nalika nglebetaken segawon tedhaning sima wau, tedka kalebetaken ing selaning ruji sengkeran boten kalebetaken margi ingkang sampun tinamtu, dados sesak angganing sagawon saweg kalebet sapalih lajeng karang sang ing sima, kasusu guguping rare sagawon wau dipun jejeg, rosining panjejejgipun suku kajeglong kalebet ing selaning ruji, kalampahan dipun akep ing sima, sanadyan punika sampun ewoning babaya, nanging taksih pinaringan wilujeng, awit kala pun sima cangkemipun kalebetan sukuning rare, teka boten lajeng kaklethak pisan naming kendel dipun akep kimawon malah ing semunipun sima kados 1
getun katingal anggenipun lajeng anjetung, jalaran sampun dangu anggening woten sengkeran dados kulina awit rae wau ingakgn angsring-angsring anedhani, wasana suku lajeng dipun sendhal dhateng pun rare, pun sima inggih boten angekahi, menggah kalajeng suku inggih gobrah-gobrah, labetipun ing dlamakan kados kairis ign dedamel awit panyendhalipun wau kaangsang ing siyung, ing mangke sampu katingal saras among dipun jampeni madunign tawon Kintunan. Blitar Raden Adipati Warsakusuma bupatiing Blitar, anggenipun angabdikanjeng gupremen sampun angsal skeet taun laminipun punika amarengi dinten tetepipun skeet taun wau, para tuwan tuwan punapa malih mitra sanesipun sami mangayobagya dipun rengga-rengga, menggah pasamuwanipun marengi ing tanggal kaping 15 wulan Agustus ingkang kapengker punika. Wiwit tanggal kaping 15 Agustus 1837 RAden Adiapti wiwit angabdi kanjeng gupremen dados juru serat kantor, kaparingan balonja ing dalem sawulanipun 1 rupiyah, kalampahan ngantos 23 taun laminipun lajeng dados mantra, wadana, nunten dados patih, sareng ing tanggal kaping 3 Mei 1867,kinulawisdha dados bupati ing Blitar menggah lalabetanipun kados dening NIndya mantra ing maespati praja, sakathahing titiyang ingkang sami kawengku wonten kabupaten ngriku, sami suka sukur boten wonten sangsayanipunpunapa dene para priyantun ageng alit sami manganggeb bapa, kataman kotamaning bupati, igang sumarambah dhateng para kawula wawengkonipuntumusipun angasturi dhateng liyan ongsa, rden adipati wau kerep tindak dhateng dhusun ign ngadhusun amariksa tata tentrem sarta awon sakening pandamelan sadangoipun dados bupati kathah pasiten ingakng bera dados sabin radinan awon kasaenan andadosaken gemahr ipahing gagebenganing bawah kabupaten wau, para tuwan ugi kathahingkang sampun kapitulungan dening raden adipati wau. Ing redi Kelut kathahpasiten ingkang boten kenign kaupakara ing tiyang, awit kirang sae sartakathah garumbul ingkang kadunungan sima, sarta sato galak sasaminipun ing mangke sampun sae dados kopen awit denign kadarmaing raden adipati wau anuwuhaken kawekelaning titiyagn alit. Nalika taun 1857 redi Kelut ambaledhos angedalakenladhu ngantos dados banjir angrisakaken banjar pakarangan tiyagnipun mawur angungsi gesang sami tilar balegriyanipun menggah kasangsaraning tiyang sampun boten kenging winiraos. Pambaledhosing ardikelut wau, kathah kasangsaraning tiyang,sami ngungsi dhateng kabupaten sanadyan ing kabupaten wau ugi kalaban ing ladhu, ewadene raden adeipati boten keguh ing pakewuh boten mendha saking babaya, anggenipun mitulungi tiyang ingkang sami kasangsaya, sarta boten angetang menggah kapitunanipun. Menggah tumusing kautamenipun raden adipati wau inakng angalabi para kawula ageng alit ing Blitar, kanejng gupremen boten supe, buslitipun ingkagn katitimagnsankaping 3 Mei 1875 ongka 48 dipun paringaken sarta kaganjar arta 10,000 rupiyah, minongka kalilintu anggenipunmitulungi para tiyagn ingakng kasangsaran ing mangke amaengi tanggalkaping 15 Agustus punika, kaganjar madhali emas saha kasegkakaken ing ngaruhur kaganjar sasebutan arya. Batawi REksa kunjara ing WEltepredhen sampun anggadhahi atur ingkang jeng tuwan residhen bab anggenipun badhe dipun rubani arta 2000 rupiyah dening saweneh ing tuwaningkang dipun kunjara sagedipun kaluwaran. ===========\=============== Upami ketanggor tiyang ingang reged manahipun iba anggenipun gagapan saha sampun ingkang pratela ing parentah puruna, sanjang dhateng bojonipun kemawon kados boten. Jurugubah Amerikah 2
Ig nagari Pensilpani ingnalika wonten pasamuwan anyuled sekar latu, ing kampong klartendhon kataman bancana latu andadosaken kabesmen ageng, kapitunanipun kinten wonten 1.200,00 rupiyah, tiyangingkang ical panggaotanipun 1000 iji. Dhitslan Kala kaping 7 AGustus punika, ingkang sinuhun ing Ostenrik sampun apapanggiyan akaliyan ingakng sinuhun ing Dhitslan wonten ing nagari Gastin. =======\================== Sambetipun cariyos tiyagn bongsa Banisrail SAsurudipun kanjeng nabi Suleman karaton ing Israil kaperang dados kakalih, inggih punika ing Israil miwah Yudha (kala taun 975, nabi Ngisa dereng miyos ) karaton ing Israil wastanipun samariyah, ing Yudha taksih tetep nama Yerusalem utawi Betalmukadas. SArehning titiyang ing Israil namugn sakedhik sarta karaton sampun kaperang dados kakalih, dados prrasak sampun sami sirna kakuwatanipun bilih anadhahi yudanipun bongsa sanes ingakng dudunung ing sakiwatengening tanahipun. Kacariyos kala taun 722 (N.J. dereng miyos) raja Siyem ingkang ajujuluk salmanasar, saed anelukaken kitha Samariyah, tuwin taun 586 (N.J. dereng miyos) praja Yerusalem kabawah dening sang raja Nabukadnasar, awit saking taun 539 (N.J. dereng miyos) sirus saged anelukaken praja Babiloni, temahan praja yudha kadadosaken jajahanipun praja Ajam (Persi) kala samantenkathah tiyang ingakng kaboyong dhaeng praja ajam wonten ing ngriku ngantos pinten-pinten taun laminipun ing mongsa punika para ageng kapaentah denign raja Ajam ing taun 536 (N.J. dereng miyos) sareng prabu ignAjam anglilani sakathahipun boyongan mantuk dhateng nagarinipun para boyongan kathah ingkang sami lajeng mantuk wiwit nalika punika bongsa Israil miwah bongsa yudha kasebut bongsa Yahudi, ing salaminipun tanah Yahudi kabawahing paprentahanipun sang raja Ajam para Yahudi sami sakeca manahipun sarta kitha Yerusalem kamulyakaken punapa malih dipun pager banon mubeng, ananging wusana praja Mesir angrabaseng yuda dhumateng praja Ajam saged angrebat tanah Yahudi, areng langkugn 100 taun kengig karebat ing praja Siyem malih, kala samanten para Yahudi sami sakalangkugn nandhang sangsara, awit saking sangeting sangsara, temahan prun anglawan praja Siyem ingakng dados titindhih anama makahbeyan saha nakipun saking prakosa, kendel miwah saged angingeraken wadya, titiyang siyem kasor perangipun temahan para Yahudi mantuk kabawah ing praja Siyem. Awit taun 165 ngantos 63 taun (N.J dereng miyos) titiyang Yahudi boten kabawah ing pundit- pundi, nanging wusananipun tanah Yahudi kabawahing praja Rum sarta lajeng kagelengaken laladan ing Rum. Kacariyos kala samanteningkang jumeneng nata ing Rum ajujuluk prabu AGustus ingnaalika punika nabi Ngisa saweg mriyos sareng diwasa anglimrahaken agami Nasarani. Antawis lami para Yahudi abalele dhumateng praja Rum ananging tanpa damel malah sami manggih sangsara ageng, ing salebtipun 68 dumugi 70 taun laminipun para Yahudi anglawan ing praja Rum ingakng sakalangkugn anggigirisi sarta kathah titiyangipun anangig asor ing perang, ing salebetipun 70 taun prabu titus angrangsang praja Yerusalem (Betalmukadas) sarta lajeng karisak ing nalika pnika kathah para Yahudi ingkang kapejahan tuwin wonten ingkang kadamel pangewan-ewan sakantunipun sami gugup asasaran ngungsi dhateng tanah sanesipun ing salajengipun para Yahudi kathah ingkang boten dudununging tanah wutah rahipun nanging manggen pating slebar, ngantos ing pundit-pundi nagari wonten tiyagnipun Yahudi, sarehnign bongsa sanesipunkathahignakg welas dhateng para Yahudi, pramila bongsa Yahudi manggena ingtanah pundit-pundi boten wonten ingkang munasika. Kyai Kedhunglumbu. Sambetipun cariyos Bayan Budiman Kyana patih wus siyaga kerit carakaning katong, tan winarna ing amrga tumameng, neng ngarsane nata awotsari, lir konjeming siti, ngandika sang prabu. Bapa ingsun tetanya sayekti, paran ukuming wong, ingkang masthi cidra ing retune, wit sing dahat balilu sun maksih, 3
nembe madek aji, tan wrin agal lembut. Tan paering ature kyapatih, janggane kinethok gya pinanjer neng marga sirahe, pamrihipun tiningallan janmi, punika kang masthi, gusti ukumipun. Angandika malih sribupati, banget trimaning ngong, iya uwis mundura den age, kyanapatihkondur awotsari, ciptane ignpikir, tan liyan sang prabu. Taksih mudhakirang ing panggalih, cineda ing batos during cukup kajenjeng gusti kiye, madeg nata neng kopah nagari mung kuciwa deing, keh santananipun. Enjingipn malihkyana patih, tini,balan caos gya tumanduk ing ngarsa pamase, muka konjem saha awotsari, gnandika sang aji, tan liyan pandangu. Bapa ingsun tetanya sayekti,paran ukumingwong, ingakng masthi cidra ign retune, wit sing dahat balilu sun maksih, nembe madeg aji, tanwrin agal lembut. Salin slaga ature ki patih, tyas kumepyur kraos muka acum dhekukul silane, sarta mawas marang nganan ngeri, munjuk esmu ajrih, dhuh gusti sang prabu. Abdi dalem umatur sayekti, janggane kinethok dasih ingkang cidraign retune, kukumipun tan amalih malih, sirahe tinanjir, mring marga ginantung. Sun tarima aturira patih, wismundura gupoh, sreping driya gurawwalan age, salin cipta tan pegat amikir, bobote sang aji, pirayuswanipun. Yen wis antuk gaibe hyagn widi, amengku karaton nadyan timur wus jumeneng mangke, mila lati tan keneng ginampil sidik tur patitis wicaksaneng kewuh. Duk samana lampahe wus prapti, neng panepen lunggoh, srukaduwung ing tingkah cidrane, wus rumongsa kawada keng aji, wus sanak kya patih, sutane ing nguwuh. Gya winisik suraos wewadi,dadya manabda lon kawruh ana marang sira angger, sanyatane sedaning sang aji, sun cidra pribai, neng tengah wanagung. Ora nana sujanma kang uning, wusana ang katong, baya antuk ing wangsit wikane, ing wekasan kawanguran mami, cidra ing sang aji, amgke putranign sun. Asa males angukum wakmami, taman wun kinethok marma yogya raganign sun angger ngupaya aja janma ingkang rempit ingsun prihen lalis nadyan opah sewu. Murdaning sun saos na narpati, den prayitneng kewoh, yen dinangu amunjuka age, ing sasolah manira ing nguni, anyidra sang aji, nadyan tiyang sepuh. Lamun estu cidra ing narpati, osikireng batos ugi wajib pinocok murdane, mila amba tan ngetang sudarmi,mengkonowa kaki,kanthine pitutur. Poma ing sapungkuringsun den prayitna siyang ratri, ugere wong mengku praja, dadi werangkanign ngaji, wekasingsun angestokna, ing lalir tumekeng batin. Yen bisane lada iku, lir patih ing maospati,lelabuhan triprakara, gunakaya purun yekti, parincine kawruhana, estu utamaing budi. Kang dhihin purun cinatur, tegese samanten ping batin karem mu mujaring suksma, mrih rahayuing nagari, muwah luhuring karatyan tawekal tn cideng gusti.Antun kasihe sangprabu, aja sah amundhimundhi, sing sapa kang kinasihan mesthi sadaya samisih, maweh mulyaing kang raga, tulus ing salami-lami. Dene guna tegesipunlelabuhaning kya patih, wajibe angawruhana, tata titine wong cilik jaba jerone nagara, wawengkon dipun nastiti,Bale pomahan den urus waradinan kudu resik narakarya pinindaha, pangupajiwane sami, tegal sawah den wertata, mrih ayemanieugi Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 33 Kemis kaping 5 Besar Be 1816 utawi kaping 25 Agustus 1887 Surakarta Kawulawisudhan Wiyosing dhawuh timbalan dalem sampeyan alemingkang sinuhun kanjeng susuhunan amarengiignditnen Senen tanggal kaping 2 wulan Besar punika, abdi dalem wadana jaksa, raden tumenggung jaksa nagara, saehign sampun sepuh kalereh sangking kalenggahanipun. 2. abdi dalem panewu carik ing kadhaton ngabei sastradikara kajunjung saking ngandhap sinengkakakening ngaruhur kinawulawisudha kaganjar pangkat kaliwon kapatedhan nama Raen Ngabei Sastra Ukara. 3. Abdi dalem panewu jaksa gedhong kiwa ngabei Yasa pradata, kinawulawisudha kaganjar pangkat kaliwon jaksa nagari, kapatehdan nama Raden ngabei Yasapradta. Saha sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan sampun sarembag kalihan rama dalem kanjeng tuwan residhen salowongipun kabupaten ing kalathen ingkang amakili rahaden mas ngabei Wiryakusuma, kaliwon pulisiing Sukaarja, salowongipun kabupaten ign ngampel ingkang amakili kaliwon pulisi ngampel rahaden ngabei Kartadirja, salowonganipun ing kabupaten Sukaarja, ingkang amakili rahaden ngabei Jayapradta, panewu pulisi kaparak kiwa. Buhwa radinan sawetaning kedhung kopi ingkang anjog ing Jurug saben-aben ign wanci enjing ing ngriku wonten tiyang Cina singkek ingkang dados rurubunganing tiyagn dhusun ingkangmantuk saking nagari mentas wawadeyan kajeng godong rumput sapanunggilanipun sakadar-kadaripun para tiyagn dhusun wau sami nilarijajan dhateng pun singkek jalaran kamiwelasen dene pun singkek sakenjing angggenipun katingal uthi, angubengken kalangenanipun ingkang winastan Kulabang ayam o,mila bilih angsal tiyagn dhusun ingkang boten sabaran mongka sepen boten nengandhut punika lajeng sok kelampahan cucul timang utawi sabuk katilar aken dhaten gpun babah,snadyan lalampahan wau kalampahanipun kalayan sisiliban ing pulisi, ananging rehning pun singkek taberi dhateng ing sisinglon wau, temahanipun inggih saged kaleksanan anggening nyukuri dhateng titiyagn dhusun malah malah pun singkek asring asring angedali ing peken padhusunan kados ta ing gawok utawi ing taman inggi sok wonten premainan wau. Kintunan. ====\================= punapa mas pulisi ing Jagalan boten sumerep dhateng niki, Juru gubah. Ing dhusun jaten katempuhing durjana kecu, dhusun wau kageleng ign bawah Bayalali, dene kateranganipun ing sanes-sanes dereng dumugiing ngriki, pramila naming saged mahyakaken ingkang kasebutpunika kemawon. Wongsapawira ing dhusun Ngrandhu (Klathen) kala malemipuning dinten SEnen ingkang kepengker wanci jam 11 meh katiwasan jalaran anggenipun nyeret nalika sawek ngantuk ngraosaken endeming madat pangantukipun wau anungkuli dilahingkang dipun adhep temahan iketipun kasalading latu murup ngalad-alad mongka udheng-udhenganipun panuju cekokan kenceng, mila sareng kraos saking sangetin ggugup udhengipun dipun uculi boten kenging-kenging, dados urubing latu ngantos nyandhak ing rambut anakipun estri taksih alit ingkng tilem boten tebihkaliyan wongsa pawira wau, kget saking anggenipun tilem nanging boten saget mitulungi ing bapakipun awit saking lajeng dharodhok walwelan pun wongsapawira tujunipun pinaringan kaengetan lajeng bijig genthong ingkang isi toya wonten ing pawon pecah genthong latu lajeng saget pejah, sartakalampahan wilujeng. Kintunan Margi-margi salebeting kitha Btawi, enjing sonten sami kasiraman sarta kasaponan sanadyan ing mongsa rendheng selanipun ingjawahinggih dipun sirami ugi, mila sakalangkung angilak- ilak sart boten baledug sanadyan agenging kitha batawi kinten-kinten gangsal utawi nem pal pasagi, ewdenten boten wonten ingang kapiran menggah kalampahanipun pranatan 1
mangkaten punika saking arta anyekapi, sartalajeng kasanggekaken dhateng para tiyang ingkang sami amborong, lah ing Surakarta ngrikipunapa kakirangan yatra, punika boten malah langkung dados tedhanipun bathara kala, ewadenten baledugipun margi-margi ign Surakarta punika boten wonten ingkang ngupameni, tiyagn lumampah ing wanci siyagn amesthi kaplepegan sakingmubaling baledug punapa boten dipun sirami, inggih dipun sirami, naming saben wanci sonten sarta waton katingal teles sampun deneingkang saged kacakan toya yektos naming ingkang celak kalen mili, ingkang tebihmalah boten kasiraman pisan, ingkang dipun gatosaken ing nagari ngriki, naming wibawaipun sarira pribadi, tumrapipun dhumaten gpraja punika kapengkeraken warninipun dipun galih remeh. Purbalingga Nalika tanggal kaping 17 wulan punika kinten jam 4 wonten swaraning titir, saking kaget kula awit kuwatos bilih wonten griya kabesmen lajeng medal angyektosaken waana boten wontenpunapa-punapa, sareng enjingipun kula miring kabar bilih ing dhusun Kanigaran wonten tiyang nandhang tatu labet kawaos menggah wiwitipun makaten ing wanci dalu piyambakipun mandung dhateng griyaning tiyang, sakala wau kapinujon ingkang gadhah griya medal atotoyan ing ngriku aningali tiyang ngadeg sacelaking kandhang lembu, saha lawa wau piyambakipun lajeng mendhet dadamel waos sareng tiyagn anyelaki lembu, lajeng linarihan pun dur ambrug sarwi anjerit ingkang gadhah griya lajegn natap titir, enjingipun pun dur kabekta dhateng griya pasakitan kilap kadadosanipun. Surabaya Boten salebeting kitha kimawon ingkang kathah artanipun palsu, sanadyan sajawining kitha ugi kathah, kados nalika tanggal kaping 17 wulan punika, kadhistrikan redi Kendheng, wonten carik kakalih, asok pajeg dhaten gAsisten wadana, wonten artanipun rupiyah palsu kakalih, Asisten pitaken wangsulanign carik anggenipun tampi saking tiyang kuli, nalika griyanipun tiyang ingakng asok pajeg dhateng carik sami kapriksa, ananging boten angsal katrangan. Dheli Amarengi ing wanci malem jumungah wonten tiyang bongsa Batak ambesmi gudahgn sata ingakgn kathah isinipun ngantos dados awu sadaya, wonten malih kakalih gudhang sata ingkang meh kabesmi, ananging wilujeng lajeng katulangan ing kathah. Sangandhaping gudhang sata sami dipun iseni lash dene tiyagn batak supados gampil pambesminipun sarta sacelaking gudhang wau kapanggih seratipun suraos angancam-ancam ugi sakin gtiyagn Batak ananging saking ungelipun tuwan tanah boten kaancam-ancam serat wau nyebutaken sampans aatawis taun laminipun wonten satunggaling tiyagn bongsa Batak dipun pejahi tanah ngriku. Salebeting wonten pepeja wau, sampu npinten pinten kemawon gudhang ingangk sami kabesmi ananging salami-laminipun ing kabesmi boten saged kacepeng, sanadyan ing mangke bok manawi inggih boten saged kacepeng. Tiyang anggadhahi pangajeng-ajeng enggal kadumugen ananging ing wingking andadosaken kasangsara, langkugn utami bilih rekaos ngajeng iwngking manggih kamulyan. Kula sanget kepengin nedha jeram bali ingkang wonten taman raja, bilih boten sarana lampah cidra punapa saged kalampahan ananging kados pundit sagedipun wilujeng saking babaya. Kula sanget kepengin nedha podheng, ananging gadhahanipun tiyagn sanes temtu ing wingking kawirangan sara angsal wicanten ingkang boten pantes. Dhuh gusti ingkang amurbawisesa, kula punika tiyang malarat sanget saampun pinten taun anggen kula kepengin tampi kabgjan angsal kula mawi nandhang susah, pancen badan kula ingkang saweg kojur, saneskaliyan ingkang saweg begja, sakedhap kemawon kadugen sedyanipun tur kadhang tiyang punika ingkang lepat sedyanipun dados susah, ingakng 2
kadugen sedyanipun dados bingah, mila kula kalepat na menggah penggagas ing ngajeng wau. Gusti Allahpunika sanet adil boten wotnen tiyang ingakng boten anetepi takdiripun ananging kedah angatos-atos amargi boten temtu tiyagn punia anglampahi leres dados lepat anglampahi lepat dados leres. Awit sampun pinten bab kemawon cariyos ingkang kula sumerepi kados ta cariyos ing nagari Arab lalampahanipun juragan Abutaman jalaran saking sae sarta temenipun ing manah, ratunipun sanget pitados anuju satunggaling dinten abutaman kautus mundhut putrid putrinipun satunggaling raja, kalampahan sang putrid saed kabekta, sarta lajeng dipun ningkah denign sang nata, awit saking abutaman wewah-wewa ing labetipun sang ratu saya asih, wasana boten lami wonten abdi nipun sang ratu sangety benter manahipun aningali abutaman piyambakipun lajegn munjuk ing sang ratu angunjukaken dora cara cidra sarta awonipun abutaman ing sang putrid, ngantos andadosaken dukanipun sang prabu, abutaman kalampahan katigas janganipun dumugi pejah. Sapejahipun abutaman sang ratu tansah sanget sungkawa, rumaos sanget kaduwung dene boten ngagem galih sabar, kirang titipariksa, mituruti manahipun tiyan gjail. Mila ingkang punika saangsal-angsal prayogi para titah angangkaha saged dipun kagungan panggalihan sabar. Ayam Sakin gmanah kula, sadaya pegsi punika kirang amaedahi tumrap dhumaten gmanungsa, among ayam ingkang sanget amaedahi, awit saupami ttiyang ngingah ayam ingkang ngantos kathah 10 dumugi 30 iji, sanadyan kirnag pangopenipun punika boten dados punapa awit piyambakipuns aget nguypados tedha, tuwin ulamipun boten anggonda amis kados pegsi tuwin sanesipun ingkang sami asaba toya, ayam wau tiganipun ugi sanget amaedahi dhumateng manungsa, katimbang tigan sanesipun ananging memelas sanget gesangipun ayam wau, awit saserepan kula dereng wonten para tiyagn ingakng angingah ayam gumatosipun kados dhateng ingah-ingahan sanes ingakng tamtu malah boten dipun sukani tedha, kaengtanipun manawi ngingah naming bilih katamuwan sarta kakirangan mila gesangipun ayam punika sanget amemelas awit saben suaka anggesuran maleman ugi makaten punapa dene ruwahan tuwin sanes-sanesipun sampun tamtu amragat ayam ing salebetipun pulo jawi jiwaning ayam ingkang sami kendhang amayuta-yuta. Sambetipun cariyso Bayan Budiman Yen mangkono patrapipun yekti murah sandhang bukti, dadya pangungsening liyan tur pakaryaning nagari, saha ri-ari tumindak ye kagunane ki patih. Wusana kaya liripun ing kuku jejege kang adil sira kedah wicaksana, tibane kukum kang masthi, tan kena yen nalisira, saniskaraning prakawis. Away gumingsir serambut senadyan sentana ugi, kala mun lampah dursila, paukumane pan sami, darapon sami ajrihnya, si ala lumayu gendering. Saenggon kabutuh, mung kautaman kang kari, waswakalis parangmuka, prajeng liyan tepis iring, kathah sumiweng narendra, nungkul keranane aris. Saos bulubektinipun pendhak warsa tansah gili, iba sukane sang nata, salir kayane kyapatih,poma-poma wekasing wang, awrat wong ngembat nagari, mangke kyapatih wus lampus sangking srayane pribadi, janggane nulya tinigas wus munggwing gendhaga ruksmi, tinampan atmajanira, arsa kunjuk sribupati. Nulya mangkat raden bagus tan tara dangu wus prapti, majegn ngarsa awotsekar, gendhaga kunjuk sang aji, sarya matur melas arsa, sawewelinge sudarmi. Trenyuh ing galih sinuhun umiyat patih wus lalis wasana alon ngnadika, kakang sun tarima ugi, prasetyanira maringwang, dene tan etang sudarmi. Yata kawisudha sampun rahadyan umadeg patih, gumantos ing ramanira, kalangkugn sukaning galih, tanapi wong sanagara, sedaya jumurung sami. Peksi Bayan kendel gupuh, caritane marng nyai, wit ngrungu wartaning janma, yen kiyai koja prapti, nging maksih kendel muhara angantirowangneng wuri. Kaget tyase nyai koja, duk miarsa praptanira kiyai, pangunandikaning kalbu, kaya ngapa wakingwang, lamun maksih biyantan wande wewadul sapa riyolah manira, satemah gawe prihatin. Baya leheng pinejahan dimen cupet wadiing sun mring laki, kang peksi sigra sinambut sawuse binubutan wanti-wanti binanting panora lampus dupi asa pinendhungan 3
bayan jerunthul akesit. Saparan paran karuna, tan apegat mumuji ring hyang widi, alelampah siyan gadalu, yata kiyai koja, dumarojok ing wisma anguwuh-uwuh, marang mitra peksi bayan sengkeran Sonya tan keksi, Kumepyur kyai Banwara, langkugn sereng tetanya niti-niti, rabine alon sumambung, pan bayan sampun sirna, panti nedha ingkucing kalane dalu, mung kantun wula kewala, awak ajur rontang-ranting.Asrui krodha ki juragan rabininra tinaka sarya angling, pantes iki kang tinemu,wadon ingkang dursila, aleleda sapituduhi reng kakung, tangeh kalamun utama, wus minggata sira anjing. Ingsun dahat nora sotah, angapura ing tindak cidreng budi, datan patut ing sun wengku, neng kene tanpa karya, yata waunyi juragan sru amuwus kaduwung kaya matiya, ajrih mopowa ing laki. Awisata pelarasan lampahira neng marga mandhek nolih, lan asru panagisipun praptne tengah rimba, wus alepas tebih ler kalawan kidul wonten candhi katingalan asri dinulu sing tebih. Nuli kendel nyai Koja, aneng ngriku tan pegat asemedi, siyang ratri asru muhun nalongsa ring pangeran kan gpininta antuki kaupuranipun marng kyai juragan datan nginum tuwin bukti. Kuneng sang Bayan Budiman duk kawarna salamineng abrindhil samana pengpek kang wulu, neng ta wang angumbara, angungkuli ing candhi tengah wanagung, tetela pningalira, nyai juragan neng candhi. Tanpa rowang amamuja, sira peksi sampun kadugeng batin lajegn denira tumurun nanging asisingetan asru mara eh nyai koja maemun away sira melas arsa, ingsun pitutur sayekti. Ana seranane uga,lamun sarju estu sira lakoni, nora lawas yekti pangguh, lan sira winangsulan denapura kaluputanira iku, marign kiyai juragan winengku malih tur asih. Tanliyan sarate kedah, lah cukuren remanira den bersih, yaiku jalaranipun sayogya estokena, wus kariya mugn iku pitutur ingsun nulya kang swara wus sirna, atas pamiarsaneki. Datan nedya alenggana, tansaronta ngulari janma nuli, kinen nyukur remanipun dupi wus kelampahan sigra wangsul marnag candhi lenguk-lenguk esmu kaduwung ing manah, ana kang keraseng ati. Dadya ameleng kangpuja, peksi bayan mesem sajroning ati, mring nyai juragan gundhul suka batin ne welas wus salega semono pamalesipun seksanalajeng ngumbara, sedya mantuk awawarti. Tan kawarna lampahira, duk samana sampun malebeng panti, kiyai koja andulu, gurawalan cinandhak sru karuna keh wetuneng kang pamuwus adhuh lae mitraningwang, manira nora angipi. Katemuwa malih sira, menyang ngendi teka gawe rudatin nora wande ingsun lampus lamun pisan lan sira, praptanign sun sangking Bali kusung-kusung, kaya age katemuwa, puwara teka ngoncati,. Apakarane kang nyata, peksi Bayan aris denya mangsuli, dhuh mitraningsun satuhu, apa tan antuk warta, lamun ulun ginondhol mring kucing bunting, katujune bias uwal marmanira mariki. Banget kangren mring andika, dhuh kiyai ulun pajar sayekti, rabi andika tyas bingung, lengleng marang satriya putranipun ki dipati Surengkewuh, enjing nitih kuda tegar, mijil sangajenging kori. Rabi andika tumingal temah brongta kasabet ing tyas kingkin, sampu nsaeka ing kayun dalu arsa pepanggya, ulun miyat kathah tur tanpi naelu, sangking rumeksa kawula, dadya kojah saben ratri. Punika ing patembayan kongsi limut dupi tuwan yun prapti, rabi andika tyas bingung, watos yen ulun pajar, dadya temah kawula arsa linampus ninanting lan binubutan yen sampun naulun lari. Kadya nemahi antaka, kongsi lama ulun ing wana dhelik dupi wulu sampun wutuh, inggal kawula sowan turuninga rabi andika donipun aneng satengahingwana, kalangkugn kawelas asih. Kadi wus kapok ing driya, lan samene rema cinakur enting, dhuh kiyai dipun maklum rabi andika inggal timbalan aksamanen solahipun dene dereng kalamapahan kikoja ngunguning galih. SArta ngrs dupi miarsa, sigra mentar bayan kang tinutwuri, nyai koja kang pitekur, langkugn tobat ing driya, wus kapangih nyai koja ngrangkul suku, sesambat amelas arsa, nuwun aksamanta kyai. Kang raka arawat waspa, wus bineta mantuk lestarimukti, kikoja sugih kalangkugn, salaminira bayan piniya rawuwuh wuwuh sugihipun kuncara amonca praja, koja maemun linuwih. Bayan budiman semana, langkugn mukti sinuba-suba ngenting, rinengkuh saduluripun tan kenging kakirangan tetep mantep salami sinugun-sugun wus titiponang carita, kang karya ruwiya nguni. Mantri dwijasamarata, kang ngedalke nenggih raden ngabei, Padmadipura palungguh, dhistrik Bagiwedana regeng pasamoanipun kiyai wus yta kawarta,kang panengran bramartani. 4
Ongka 35 Kemis Wage kaping 19 Besar Be 1816 utawi kaping 8 September 1887 Surakarta Gatos Ingkang suka panjurung welas dhumateng jiwaning Ngayam sarta kakinten tdhaning ngayam boten anyekapi saking panciing tiyang, punika kalebet panggagas remeh. Sampeyan sumerep pakaryaning Allah anitahaken ingkang sipat nyawa, sampun wotnen pancining tedhaning pud sarta boten kajibahaken dhaten gmanungsa, saupami ayam kauculaken wonten ing wana anggeripun boten katdhaing satogalak amesthi boten kera, malah lema, awit cucukulan tuwin kutuwalang ngataga minongka tdhanipun dados boten susah nedha rijeki pawehing tiyang, lo mangke sampeyan welas dhateng ngayam punika sampun mindhak geges galih sampeyan sampeya nkula wuruki, welas makaten dhateng tiyang ingakng boten kapayungan ing ngadil awit adil punika amelaning manungsa, dede damelaning Allah, nanging kula suthik sampeyan wangsuli, lkunga asaka kene, goleka nagara kang bener adile, punika wangsulan dakmenang, peh, peh. Kukus punika namung kukusing tiek ingkang mandi piyambak angger tiyang purun nguntal inggih sande tiyang, beda kaliyan kukusing besel malah anglemani. Prakawis kadurjanan pejah dening saksi kalih, ananging prakawis panerak (besel) boten pejah dening saksi kalih dasa, kados ta: pun Dhadhap bayar anggris pun warunykani timang, pun suta maesa pun naya pantun pan Ongga lopak-lopak pun dita: gamping pun condhong kajeng galondong, gebingan usuk tuwinsirap jleg dados griya, angerem-eramaken punika boten dados bilih lunging ngangris boten kasaksen tiyang kalih sanadyan bang ingkang dados tondha taksih, rak kojur punapa wonten priyantun anampeni besel p\urun dipun sakaksekaken mila kula matur, inggih punika warnining kukus besel wontena satumbu utawi anglimputana angganipun inggih ayem kemawo lo lampah makaten wau pancen wonten boten tebih kalihan padunungan sampeyan tan kula, elah niku neh iyah niku, caket kemawon ananging embok bilih pancen boten kagalih dhateng para embuh......nganti jelu kula......... Para kothok onggrok teka taksih kaabdekaken. Pramila adhuhingkang murbeng wasesa, embok inggih anuwhna thelong, supados anyambera para remen tampi besel awit kawelas asih para titah ingakng sami gadhah prakawis punapa malih pancen angucemaken ujwalaning praja. Titi ing padhepokaning Ngarapalimengan kaping 15 Besar, warsa Be tinengran karaosna saestu sarira gusti: Kyai Ajar Kabesturon. Sri paduka kanjeng tuwan besar sampun amaringi palubaring patrapanipun dhumateng pasakitan tiyang sawelas sami katerangjang sasakit beri-beri, saha ing mangke taksih sami kaupakara, wonten ing griya sasakit ing ngriki. Ing mangke pamanggihipun para saged sampun gumolong, bilih tumuwuhing sasakit wau saking awoning tedhan, kosok wangsulipun dados tiyang katerajang beri-beri pnika, tamtu kedah sae tedhanipun saha ingakng tumuwuhipun pancen anggesangaken dayaning ongga, pramila kanejng gupremen sampun angundhangaken bilih griya sasakit amulasara tiyang katerajang beri-beri, punika tedhanipun pema amanut pitedahing undhang wau. Sosotya, ing tanah Ostraliye wonten tuwan ingkang amangih pelikaning sosotya, sawenehing dinten tuwan wau kekesahan punika wonten ing margi asotek amulet mangiwa manengen awit tapas paosaken siti ing ngriku pating karelip sareng katitipariksa boten anguciwani, jamerut garnet mirah tuwin sosotya sanesipun pancen kathah, angsal-angsalipun wau kadedahaken dhateng juru sarawedi, punika amratelakaken bilih sosotya wau pancen sae. Semarang Mas Sawidirja, cariking kadhistrikan Grogol saha manggon ing kampong Karangtengah, mentas amangun pasamuhan amarengi tauning anakipun, wonten sawenehing cina ajagong dhateng pasamuan wau, punika pangangkahipun badhe lucon malumpat dhateng meja anyondhol dilah petroleyun dilah pecah lisah muncrat dhateng tiyang gangsal ingkang sami 1
linggih celak meja wau,punika sanalika busananipun samimurub tujonipun para jagong kathah ingkang sami trangginas urubing lisah wau kakrekeb kalihan klambi, latu inggih lajeng sireb ananging tiyang tiga ingkang ragi kaladuk anggening kawutahan lisah, punika tatunipun sanget sanadyan pamulasaranipun sanak sadherek ingggih anyekapi, amengkeraken tigang dinten sami ajal Bongsa kula tiyang jawi pnika sampun kajuwara sanget bilih dhateng sato ingkang kadamel pangupajiwa openipun kirang sanget saha boten montra-montra yen timbanga kaliih andamelin gsato wau, wah patrapipn siya-siya saha wadhag. Mentas punika wonten patrap makaten ingkang kalampahanipun anggawokaken wonten bendi dhosdhoma lampah, ingkang bote dangupakeyanipun malotrok kalap kaandheg kusir midhun punika tandangipun dhateng kapal wadhag sanget kasengkrak saha kagebag saemper pun kapal rumaos sanalika anjola pun kusir mawi dipun uncali kikil prenah dhadhanipun punasir kapidhara salajengipun watawis jam dangonipun angemasi. Surabaya Raja pejah, boten tebih saking poro wonten tiyang dhusun namahi amejahi lurahipun ingkang kalampahan kalayan boten anamakaken eruhning manah, tiyang dhusun wau sengadi Sonja, ananging pancen anglari rayatipun awit sampn sumerep bilih semahipun dipun bedhang pun lurah, dumugining griyaning lurah estu pun semah kapanggih saweg sami alulutsih. Tembungipun dhateng pun lurah badhe amurugi semahipun dene bilih boten purun mantuk inggih dipun tegakaken uger tampi yatra pamancal lajeng badhe anembung pegatipun dhateng pangulu. Wangsulanipun lura bilih kaleresan dereng gadhah yatra, sawtawis dinten malih piyambakipun badhe amarnekaken yatra wau, pun lurah nunten dipun atag ucul sabukipun badhe dipun talusur piyambak embok manawi wonten yatranipun pun lurah anuruti, sabuk ucul cepret dipun suduk ilading kalihan tiyang dhusun wau, kenging ing ngandhapipun pulung ngati, lurah kapidhara boten antawis dangu angemasi. Sanalika pulisi dhateng lurah taksih saged amratelakaken kawontenaning prakawis dene tiyang dhusun inggih angaken saha lajeng asumarah ing kawasaning parentah, tiyang-tiyang ing dhusun ngriku sadaya sami angungun awit tiyang wau pancen kaloka sae pambeganipun. Panembrama Pustaka warta Bramartanipunika: dhasar anecegi ing namanipun pantes ajujuluk kamangkaten awit ing ngriku kenging kabasakaken panjuta: ingkang amadhangi ing pepeteng, petenging diyan kenging asarana kaesokaken lisah kawewahan uceng tuwin prabot liya-liyanipun ingkang anjalari sumirating sosorot petenging manahL inggih asarana wuruk awit manahipun tiyang kikirangan wuruk wau kaupamakaken taksih peteng, tiyang busuk kapadhangan dening para sarjana, amila kosokwangsulipun bramartani punika: ugi amadhangaken dhumaen gsinten-sintena ingkang angliling pariwaranipun. Sakawit kanamanan jurumartani, ngantos dumugi Bramartani, menggah ingakng kawrat ing ngriku kasa samanten dumuginipun samangke, tansah pajeg ing saenipun malah kathah kemawon ingkang ngangsu ing kawruh guna amiguna, terkadhangan inggih wonten para sarjana ingkang angangsahaken tanduking panggalih pipinggitan para tataken ing ngadat boten wangsul galendhang: ananging asring gumriyeng mengkog-mengkog. Sok mangaktena bramartanipunika sangsaya lami tartamtu mindhak sumunu ing sunaripun tetelaning kayaktosan kondha ing jaman kuna titiyang ing nusa jawa ngadad among angangge diyan calupak lisah kalentik ananging lamining ngalami lajeng lintu-lintu malih gantos angangge diyan gagrag eropah lisah petroliyem samanten ing padhangipun malah ing masa punika lintu gagrag malih diyan gas tuwin eliktrisilih, dados sampun tatela sanet bilih kaanan ing donya punika pancen mindhak ing saenipun kakathahen manawi kaandhara menggah tatandhingan ingkang mangkaten wau, mila prikonca: sumongga sami bingah-bingah marudsta anggatekaken dhumaen gkyai Bramartani regengipoun ing griya, manawi kathah prabotipun mangkaten malih regengipun pustakawarta inggih manawi para ingakng manjurung sami jumurung ekapraya. Pun Genjonggoling. 2
mandar sapunika para sarjana tuwin para manjurung sami ngalumpruk jurungarang. =============\========== Wujud kagathukaken kaliyan pambudi Cungkup bok manawi tembung katelah, leresipun cukup awit ing jaman pepejah punika: sampun cekap lampahing pancariya, tegesipun pancadriya: pangil pamireng, pangambu, rasing cangkem utawi raosing badan dene prabotipun pancadriya: maripat talingan grana, lathi, karaos mila dipun wastani sampun cekap lampahing pancadriya: dene sampun boten raos rumaos tuwin boten karaos lan angraosaken utawi cungkup mangkaten pipiritan saking maujud ingkang ciyut liripun manungsa ingkang sampun dudunung ingkang luwat teka narima amanggen in gpapan ingkang sarwa ciyut wau. Maejan bokmanawi tembung katelah, leresipun maesan purba saking paes inggih papaesaning ahli kubur, mila maesan wau kadhapur kalih: anjawi minongka tetenger, ugi dados pralambang kawruh kasampurnan merit ing atraping babaan roroning ngatunggal inggih pamoripun kawula gusti. Karana maesan wau ing kalih kalihipun sami katepungaken dening pun kijing ingkang anjalari wawarnen tunggil. Kijing bokamanwi ingnguni among angemper dhapuripun I kijing panunggilaning bukur, ananging inggih kenging pinirit minongka dados warana utawi sisimkpenanipun kunarpa, mendhet ing tembung Ngarab kijab tegesipun aling-aling, karana sadhengahing maujud ingkang kaaling-alingan pnika tegesipun taksih kasimpen mangkaten malih ing lebeting kijing ugi wonten sisimpenan gaib kosok wanggsulipun kiji ingkang wonten ing samodra ing salebeting kalothokan dhasar mesi sisimpenan adi utawi sawenehipun kaanan ingkang kagadhuhan gesang. Pun Genjonggoling. Ratu akaliyan papatih. Wonten ratu ageng karatonipun andadosaken kondhanging asma, kineringan sasamaning ratu, papatihipun ambek budiman punika adarbe estri sakalangkung ayu, anetepi papethinganing wanodya utami, ingkang saged nyondra naming para juru pangangggit ingkang linuhung saking ayunipun ngantos adamel kayungyunipun sang prabu, saha sampun lami anggenipun kagungan pangangkah badhe angremeni, ananging dereng angsal tarekah ingkang premati, dados tansah kacihpuhan sarta kalenglengan. Anuju satunggil dinten wonten dhadhakan ingkang badhe andaosaken kalampahaning karsa, sang prabu tumunten utusan punggawa animbali kyai patih, sasowanipun sang prabu andhawuhaken pangandika: eh apatih, wruhanira, ing dinaiki sawijining nagara wawngkoning sun ing tanah kidul katekan rurusuh, andadekake barusahe para kawulaning sun wong ing bumi kono kabeh, iku aja kasuwen banjur sira endhaka: kyai patih matur sandika lajeng mundur, sadumuginipun ing jawi undhang amepak bala sakapraboing prang, sareng sampun rumantos lajeng bidhal arameswaraning baris lampahipun wonten ing margi boten kacariyosaken. Kocapa sang prabu, abidhaliup nkyai patih enggal animbali abdi para nyai kakasih sareng marek dipun dhawuhi makaten: eh wong wadon kang ingsun pracayani, di bisa angandhut wadi, sira ingsun utus anemone marang bok patih, Manawa tanpa papambeng, mengko bengi ingsun arep tilik anelakake sih katresnaning sun muga katampanan kalawan sarjuning ngati, abdi para nyai ingkang kautus lajeng mangkat agegancangan sadumuginipun ing kapatiyan punapa dhawuhipun sang prabu kaluntakaken dhumateng nyai patih, nyai patih sareng miring tembunging utusan sakala murinding anandhang kuwatos wangsulanipun mangkaten: kowe matura ing sang prabu, Manawa panjenengane sudi martuwi marng abdine kakawelas sasi, iya bakal katampan kalawan renaming ngati, wasana sembah sujud kukonjuk ing sang prabu, sawangsulipun utusan ing kadhaton lajeng mare king ngarsanipun sang prabu angunjkaken ingkang dados atur wangsulanipun nyai patih, sakalangkung adamel sukanipun sang prabu, sarta amamalad kamempenganing karsa. 3
Kacarios sawangsulipun utusan nyai patih enggal angresiki gedhong patilemanipun ingkang badhe kaangge anampeni rawuhipun sang prabu, saha anyawisaken sesegaha kanthi tigan sawatawis ingkang kapulas amonca warni. Dumuginipun ing wanci dalu, sang prabu rawuh angagem buana adi, tumunten kapethukaken ing nyai patih sarta kaancaran lumebet ing gedhong patileman kalanipun sang prabu badhe andhatengaken karsa, nyai patih samudana damel solah barwalelea wasa amunjuk dhuh gusti ratu ingkang minulya, saderengipun panjenengan dalem sare akaliyan kawula, mugi karsa adhahar sesegah kawula ingkang sampun cumawis punika, minongka apratandhanign rumesep dilem dhumateng kawula, sareng sang prabu aningali wujuding sesegah sanget gawoking galih, dede teka wonten tiganipun kapulas amoncawarni, pangandikanipun dhuh kakasihipingsun tang acacendhung kuning angencana, salawase ingsun tumuwuh ana ing ngalamdonya during tau weruh susugh kang kaya mangkene rupane, taka anganeh-anehi temen, aturipun nyai patih gusti, sampun songgarunggi dhumateng kawula dalem ingkang sumedya asih, sesegah punika lajeng kadhahara, sang prabu tumunten dhahar. Sabibaring dhahar, nyai patih matur kalayan mesem: gusti, kados pundit menggah raosipun tigan ingkang pulas jene akaliyan ingkang pulas abrit punapa inggih wonten bentenipun kados kados boten, pangandikanipun sang prabu, eh wong ayu bias temen gawe cangkriman sathithik ora ana bedane, nalika nyai patih miring pangandikanppun sang prabu boten kenging kaampet gujengipun sarwi nyablek dhateng para nyainipun ingkang ngadhep saang prabu saya eram ing galih, amargi boten mangretos ingkang dados wadosipun tumunten angandika kalayan malengak babo inten aja kikib ingsun jatenana apa kang dadi wadine sira piker gumuyu anggaleges aturipun nyai patih, kawula nuwun gusti, abdi tuwan anyuwun panganpunten ingkang agung, anggen kawula kumapurun angaturi sesegah punika minongka wuwulan gdhumaeng ing panjenengan dalem bilih prameswari dalem akaliyan kawula upami tetedhan makaten boten wonten bentenipun sami ugi kados raosing tigan ingakng pulas abrit wau, sarehne makaten punapa damelipun sang prabu kasmaran dhateng estri sanes ingkang dede wajibipun. Sang prabu saeng miyarsa aturipun nyai patih ingakng sakalangkugn patitis sanget anggenipun kalingseman sanalika anglengger boten angandika, boten antawis dangu lajeng pamit kondur,. Gentos kacariyos kyai patih ingkang nglampahi ayahan angendhak reresah,s aeng sampun kalampahan panendhakipun tumunten wangsul ing nagari anjujug ing kadhaton angunjukaken palapuran anggenipun kautus sasampunipun lajeng kalilan mundur, sadumuginipun ing kapatiyan kapethukaken ing nyai patih saha kabagekaken sareng mentas nedha lajeng lumebet tesbeh satunggil boten pandung bilh ing gedhong patileman kagunganipun sang prabu andadosaken kaget sarta pangungunipun anginten bilih sang prabu karsa mejanani ambedhang estrinipun ananging kyai patih boten wara-wara, naming lajeng kesah dhateng ing griyaning seliripun ngantos pinten-pinten wulan boten wangsul ing kapatiyan andadosaken sekelipun nyai patih lajeng awawadul dhateng bapakipun. Bapakipun nyai patih tiyang limpad ing budi, ing ngajeng sampun anglampahi dados paptih, sareng dumugi ing sepuh lajeng seleh dhateng anak mantu, inggih kyai patih anem kasebut ing nginggil wau, kyai patih dhongkol sareng miring wawaduling anak sanget susah sarta angraos welas tansah angrarantam angupados tarekah sageda anguwalaken anakipun saking kasengkelan anuju satunggil dinten sareng sampun angsal tarekah sageda anguwalaken anakpun sakin gkasengkelan anuju satungggil dinten saeng sampun angsal tarekah lajeng angajak anakipun mantu sowan ing sang prabu, sadumuginipun ing pangayunan kyai patih dhongkol dekunging ngaturipun gusti, kauningana ing panjenengan dalem ratu ingkang anglenggahi ngadil sampun tataunan laminipun kawula anglilakaken griya dalah pasitenipun daheng anak kawula mantu punika, mawi waton prajangkiyan manawi wonten risakipun anak kawula mantu sanggem angupa damel wasana sareng ing amngke wonten risakipun kakendelaken kemawon punika kawula nyuwun ngadil bilih anak kawula mantu pancen sampun boten saged anetepi prajangjinipun griya daleh pasitenipun kedah kawangsulaken dhumaten gkawula. Sang prabu sareng miyarsa atur gugatipun kyai patih dhongkol lajeng andangu dhumateng kyai patih anem kados pundit menggah jawabipun. ing ngriku sumerep 4
ATuripun kayi patih anem gusti, gugatipun bapa kawula mara sepuh punika leres sadaya, ananging mugi kauningana ing panjenengan dalem bilih kawula boten pisan nedya nyulayani jangji, kala kawula sumerep manawi pasiten ingkang kawula engeni wonten ingkang bera ugi badhe lajeng kawula upadamel wasana kawula sumerep tapakipng singa barong wonten ing prenahingkang kathukulan ing rurungkud andadosaken girinsing manah kawula, temahan kawula lajeng kesah ngantos sapriki punika. Sang prabu angandika semulingsem eh wruhanira, iya nyata ana singa barong ngambah ing palemahanira, ananging jalaran saka kesasar, ora nedya gendhaksikara marang sira, mulane sabanjure sira aja was sumelang, bakal erahana singa barong kesasar maneh marang palemahanira.Sareng sang prabu andhawuhaken pangandika makaen lajeng sami mantuk kyai patih anemlestantun rukun sih siniyan akaliyan nyai patih. Ketedhaks aking basa Mlayu dening Angsanamulya ing Sasanarengga. 5
Ongka 36 Kemis Legi kaping 26 Besar Be 1816 utawi kaping 15September 1887 Yoygakarta Enggalpunika tiyang nama Kasandikrama ing kampong peken ageng, awit saking sakit ewah sampun angendhat. Bujanagara Ing nagari punika wonten sawenehing tiyang anama Sawijaya ingkang kenging kabasakaken cilaka mencit inggih punika sawijaya wau kalanipun saweg nyambut damel angulah pakebonanipun kacakot ing sawer mandi, tujunipun lajeng kacandhak ing usada ingkang istijab, ngleresi mendhung saweg macul ing pajagunganipun teka manther kasamber ing gelap ngantos kalintingan badhe pejah, ananging saking parmanig Allah saged saras, amancing wonten ing lepen dumadakan kageret ing bajul kapnujon wonten ingkang amitulungi nguwalaken, angupados kajeng wonten ng wana, dilalah kaguweling sima, ananging awit saking panjeritiun lajeng saged katulungan dening kancanipun angupados kajeng, tandang wonten pandung, wasana kasonja baya kawaosing rencangipun tandang: mak wog ngantos nandhang labet rekaos ugi saged waluya, dados kenging kaanggep teguh, namung sareng dipun tedhaki eyang jabarail lajeng kemawon anjepupung. ===========\======== E tobat dados manungsa punika manawi saweg cilaka kok makaten nggih mas benten kaliyan ingkang saweg begja, ngantuk kemawon teka manggih kethuk Jurugubah. Magetan Pawartos serat kabar Pembrita Betawi kawrat ing serat kawat anyiyosaken bilih rahaden Mas Tumenggung SAsradiningrat bupati Ngawi ingkang samun seleh, sangking karsaning pangageng nagari kakulawisudha dados liding pangadilan rad sambaing, wotnening kitha Surabaya. Serat kawat pembrita tabahru, anyriyosaken yen kanjeng tuwan Van Vleuten dhirektur binenlanbestir atampi tondha gancaran bintang, LegioenBan Eer. Saderengipun wonten rgahana rembulan sampun kathah tiyang ingkang cariyos bilih ing pengkeripun grahana rembulan punika badhe kathah ngalamat ingkang andhatengi, kadosta: badhe wonten angina ageng, tuwin lindhu, petangan ingkang samanten wau wotnen emperipun awit sabibaring grahana punika, ngantos sapriki, angina ageng gumarebeg tanpa kendhat sumiyut lir anjebol jebolna kakajengan lan malih kawontenaniupn angina beda sanget akaliyan ingkang sampun sampun enjing sonten siyang dalu angina tansah ulek-ulekan ambekta lebuing radinan naming bokmaaslindhu dereng amedali. Boten langkung sruning pamuji sampun ngantos kalampahan. Watawis sampun 10 taun kalamnpahan kreteg lepen gandho sasampuning kabanjiran ageng, surutipun saurutin glepen wau ing nginggil dhawah ing ngandhap pisan anjoging banawi madiyun sami angalen tanpa wonten kedhungipun ing wasana sareng nyandhak taun 1879 sangking karsaning nagari akdandosan mawi kacagakan pilar saklangkung santosa mawi kaedham ing wekasan sareng dados boten kendhat kendhat pijer kagerus ing banjir, pilar ingkang ngandhap watawis kalih meter lebetipun ingkang growah dalah dhamipun talas babar pisan sapunika sangking karsaning nagari ing sarehning kaleres mongsa katiga wewah-wewah toyanipun asat kreteg wau kadandosan growah ingpilar ingkang ngandhap wau kaurut ing pecahan sela mawi kalepa semen sela, sarta genging pilar 2 ngandap kawewahan dham malih, ananging mangkegung, saemper kados embating gandhewa, malah kapara panggarapan wau ssapunika meh rampung, para kawula nagari ngriki sami amumuji supados saged dipun tumunten rampung,s aobetipun kareteg kadaandosan sawetanipun caket kerteg ageng kadamelaken kerteg tambel olah naming sawatawiis susah sakedhik lumampah ing dhaeng kreteg tambel yen kaleres malampah minggah saestu dhateng boyok nyengkal kemawon minggahipun nestha kados tiyang sembayang waktu subuh (jingking) yen medhun kobataken konca paopao pijer koplak-kaplek taru ngiwa-nengen. 1
Wonten sawenehing pamitran wawartos dahteng kula, yen ing sapunika meh anjrahpara kawula ingkang kataman sakit kadhas kudhis menggah warninipun pethak mabluk meh saemper kados dening sindap manggen ingpundi prenah ingkang kathah wedaling kringet yen panuju gerah uyang tamtu kimat gatelipun manawi kaku kur-ukur katumanen yen dipun temeni pangukuripun tamtu ambabrak manyenyeh, adhuh sakitipun tur gatel sakeca raosipun amor, dhuh lae punapa ta usadanipun sasakit punika, jampi punapa kemawon ingkang sampun katamakaken ewadenten maleset kemawon, pramila sareng kula manah manah tansah angungun katuwuhan sasakit wau, punapa malih teranging atur kula wau, kula pyambak nembe kemawon nandhang sasakit makaten. Jakamarsudi. ===========\================= Surabaya Kala kaping 20 Agustus kapengker punika, tiaygn Madura nama Pak Tin sampun kerengan kaliyan tiyang nama Pak Naisah jalaran prakawis bathuk kalimis sakira menipun ngantos andadosaken getering kathah, dangu-angu pak Naisah kenging kasuduk gulunipun dening pak Tin dene pak Yin wau lajeng kacepeng, pak Nailsah kalebetaken ing griya pamulasara. =========\================= Mila-mila bathuk kalimis pnika pancen bencana tumrap ing tiyang jaler, langkung malih manawi nama karem ngantos saged angicalaken saliring kaprayitnan. Jurungarang. ===========\============= nalika tanggal kaping 12 wulan kapengker punika, kula miring kabar ing ngalun-alun badhe wonten kumidhi, kula lajeng nyatakaken sareng dumugi ing ngalun-alun saestu bilih wonten sakalangkung bingah ing manah kula awit badhe ningali, antawis jam 6 sonten ing ngalun- alun sampu njejel uyel-uyelan tiyang jaler estri ingkang sami badhe ningali, sareng sampun wanci tumbas karcis tiyang tiyang punika sami rebat tumbas rumiyin ngnatos uleng-ulengan sasampuniupn lajeng sami maleebt sareng jam 9 punika wiwit main ingkang medal rumiyin tiyang satunggil numpak kapal sarta ambadhut ingkang sanget lucu. Kapal ingkang dipun tumpaki wau mlajeng mlajeng tuwin malumpat lumpat dhateng nginggiling ekpapan sareng sampun bibar mainipun kapal ingkang dipun tumpaki lajeng medal badhut kekalih, ingkang satunggal mawi egrang mlajeng mlajeng ing ngriku ugi, boten antawis dangu medal malih tiyang jaler kakalih linggih ing kursi sarwi penyanyi, lajeng medal tiyang mawi kemul putih saemper wedhon rainipun boten katingal sakedhik-kedhika, wasana wedhon wau ngolayang kalih ingkang lenggah ing kursi wau saking wingking, sasampunipun lajeng wangsul dhateng panggenanipun malih, sareng sumerep bilih wedhon lajeng reka-reka kajrih sumingkir lon-lonan dhateng pinggir, sareng sampun kendel wedhon wau, lajeng medal kapal palooka lumajeng mlajeng sarta nglumpati kapal kakalih, sareng sampun punika ing sanginggiling Hek wonten munyuk ingkang kendel wonten ing ngehek sarta anoleh ing kiwa tengen sareng kapalipun sampun celak pun kethek lajeng mencolot dhateng lapak. Lajeng medal nyonyah lumampah sanginggiling kentheng kawat ingkang wiyaripun sadriji ambekta peksi kakalih sarta gelangan kawat dipun lebeti suku, o, gentos baut sanget nyonya wau, lajeng medal tiyang ingkang saged main bal wiwit kalih, tiga, lajeng sakawan wonten ugi ingkang main payung nginggilipun dipun tumpangi tigan sata, sanadyan pun paying mubeng inggih boten saged dhawah, wonten malih satuggiling gendul ngadeg wonten sanginggiling ......ingkang miring bolonganipun tiyang sami kamitenggengen aningali, lajeng medal kapal ingkang saged malumpat. lajeng madal munyuk numpak kapal sarta mlumpat mlumpat ing ngandhap para Batawi Tiyang ing nagaripunika sawatawis dinten badhe anjajal ngangge lisah petroliyun wedalan saking tanah Ruslan. Sidaarja Tuwan asisten residhen ing nagari punika, sampun anindakaken papriksan kalayan kenceng tumrap titiyang cina ing wawengkon ngriku, awit tiyang cina wau pamanggenipun wonten ing 2
Indiya Nederlan kathah ingkang dereng angsal lisah, pundit ingkang pinanggih boten anyepeng serat lilah badhe kawangsulaken dhateng nagarinipun. Nerdelan Krapyak kewan ing wansertes wonten sima mania andadosaken pejahipun gogor lajeng kasesepaken ing sagawon wau katingal gumatos dhateng anakipun pupon. Itali GEdhong Obat ing nagari Masowah tanah Itali mentas kabesmen ngantos amremen mermen menggah kapitunan kados wonten 75.000 rupiyah. Cina Pawartos saking Siyangai anyariyosaken bilih ing sawatawis dinten punika bongsa Eropah tuwin cina wonten ingkang ambikak griya pangecapan radi kathah, saha badhe angwedalaken serat wartos tigang warni sami ing tembung Cina, punika anelakaken kombulipun serat wartos ing tembung cina wau, ananging serat wartos ing tembung Eropah angalempreh, wonten serat wartos ing tembung enggris titiga, ing tembung dhit tuwin prasman kakalih sami pejah boten medal. Camboran Sae tinakenan sabab punapa sampeyan boten saged dados bupati, kaliyan tinakenan sabab punapa sampeyan teka saged dados bupati. Manawi saweneh ing nagari kaoncatan ing ngadil sampun tamtu tiyang awon manggih sae, tiyang sae manggih awon bilih sampun mangakten nagari ingkang koncatan ngadil wau badhe awrat ingkang pinanggih, menggah wiraos punika boten gugujengan. Anuntumake balung kang pisah Tamblegipun babasan ing nginggilpunika, rdi katengenaken dening bongsa jawi, pamanahiun mangkaten nimbang ngapek mantu wong kana-kana, arak becike oleh sadulur dhewe, awit yen ana kaluputane sakira, akeh katolehane, mila kayaktosan kathah bongsa jawi ingkang sami salakirabi, kapanggih nak sadherek misanan tunggil canggah satunggil mareng sasaminipun menggah pamanggih ing bongsa jawi ingkang samanten wau saking pamanah kula kalintu, samongga ta kagaliha, prayogi pundit ngringkes balung kaliyan angelar balung liring pun mangkaten bilih kula angrabi sadherek dhawah ing turun lajeng ringkes dene yen kula angrabi tiyang sanes sarta sadherek wau laki sanes punika sama mencar wiji, ingkang sarta lajeng anyugihaken kadang katut mongka ta ing ngagesang punika bilih saged jembar ing pitepang, sugih sanak sadherek punika nama tiyang begja, kados babasaning pujongga, yen sajroning bujana kebak kuwanuhan ora bakal angothongake gelap pangomben iku kabungahan donya kang gedhe dhewe. Kewan tanem tuwuh, punika sami sami sipat ingkang tinitahaken dening Allah, mila watek- wateking panggesanganipun naming benten sawatawis amirit cacriyosanipun para kuli ta ing bab tanem tuwuh, saening tataheman punika, kedah kapendhetaken wiji taneman ingkang tuwuh ing siti sanes warni, upami tiyang badhe ananem jagung ing siti branjangan punika kapendhet na wiji jagung wedalanipun siti cemeng, makaten ugi papan siti cemeng makaten ugi papan siti cemeng, kedah kapendhetaken wiji wedalan siti branjangan makaten sasaminipun dados gatosipun ngangge wiji sanes amurih sening wohipun saupami kawijenan ing wiji ingkang nunggil siti, punika tuwuhipun kirang ssae, trengkadhang asring uret-ureten menggah manungsa bote ntebih sakn gwatekin gtataneman pamedhanipun sawenehing bongsa undhagi ingkang sampun pangkat dhokter, tiyang ingkang salakirabi anunggil darah, gurunipun badhe kirang prayogi, begjanipun kacacat tuna budi, apesipun sinandhangan ing cacad ingkang dumunung ing awak dene tiyang ingkang salakirabi sanes darah punika saenipun kados tataneman ingkang kawijenan medal siti sanes langkung sae malih turunipun tiyang ingkang salkirabi sanes bongsa, samanten wau anjawi pocapaning ngakathah tiyang sampun dados kalimrahanipun ing ngadad tatakrami. Ingkang kayaktosan melok wateking 3
kewan ingkang kajodhokaken sanes bongsa, tetela kadadosanipun mila sae, kadosta: peksi blaster, kapal pokol kapal pranakan kuldi, sadya wau katingala sae tinimbang babonipun. Sumongga nyai endhang pracimasana, kula aturi anggalih TEja sulaksana. LUCHTBALLON Lamenipun ngantos gangsal Ngahat wonten salebetipun eting mumbul ing awing-awang. Kala tanggal kaping 14 wulan Januwari taun 1862 kathah sanget titiyang ingkang bidhal dhumateng kitha Londhon anjujug satungggilin gpanggenan kawastanan Waterloptes sedyanipun badhe ing pasamuwanipun para guru ingkang ahli elmu bumi amargi wotnen satunggiling dhokter nama Semuwel Torgoson agadhah pratela, bilih piyambakipun sampun angsal saserepan ing prakawis lampahipuneting mumbul ingkang sarana awaning siti, sarta sanggem among kaliyan eting wau kemawon badhe neratas satengahing nagari aprikah, badhe dipun angkati saking nagari Sansibar. Kadadosaning ginemipun ing pasamuwan wau, para guru sami anyondhongo pamanggihipun tuwan dhokter, sarta kagalih embok manawi inggih saged kalampahan ugi, mila lajeng sarembag damel eting kados pitedahipun tuwan dhokter Semuwel Torgoson saha lajeng anglempakaken yatra ingkang kangge amarnekaken wradadipun sakathahing pirantos pirantos. Tuwan dhokter Semuwel Torgoson punika sutanipun satunggiling kapitan baita kapal ingkang sampun kawentar ing kawigyanipun wiwit enem mila dhasar sampun limpad ing budi, remen angupados kawruh sarta kawigyan ingkang kaliyan panggalih utami, kalih dene remen lalana dhumateng nagari sanes inggihingpundi ingkang kagalih angindhakaken pangawikanipun nalika sagweg ngumur kinten-kinten 20 taun sampun malantrah lalana jajah dunya, sasurudipun ingkang rama, tumunten lalana dhumateng salebeting nagari Brenggala, saking kalkuta ngantos dumugiing Surati, saking ngriku lajeng dhumateng ing Ostrraliyah tumut ing tuwan kapitan Seumaret anyindikaken kayektosanipun yen satengah ing tanah Ostraliyah wonten lautan ingang kawastan Kapiske:se. Kala taun 18590 punika tuwan dhokter tindak wangsul malih dhumaeng nagari Inggris kadereng ing galih sumeja amituruti kasenenganipun ngupados kawruh ingkang langkung inggil ingkang dereng nate dipun lampahi dening sadhengah tiyang, menggah sariranipun tuwan dhokter punika kados sampun tinakdir wentala anglampahi sayah sarta kangelan pinten-pinten boten wonten pandamelan ingkang dipun wegahi utawi kaawrataken ingkang jalaran angeman sarira. Sawedalipun tuwan dhokter saking pasamuwaning para guru, tumunten dhumaten ging pasam,uwanipun tiyang tukang andon lalana, inggih punika satunggiling pakempalan sakathahing tiyang melantrah anjajah nagaripundi-pundi, wonten ing ngriku tuwan dhokter tinanggapan kaliyan pakurmatan ageng, saha mawi kapistakaken awit saking sami bingah- bingah, ing manah, dene pratelanipun tuwan dhokter sampun karujukan wonten salebeting pasamuwanageng, inakng salajengipun tuwan dhokter badhe anglampahi kaniyatanipun lalana andon aneratas nagari Aprikah anitih eting mumbul ing awing-awang.elet sawatawis dinten malih menggah pawartosipun tuwan dhokter wau sampun kawelantrah ing serat pawartos pundi-pundi. Kacariyos wonten satunggiling sekotgriyanipun ing pulo Sekotlan punika mitranipun tuwan dhokter wiwit enem mila, nanging watekipun sekot wau anglangkungi kaku, kalangkunganipun boten wonten mali kajawi nyanjata, dene bilih piyambakipun nnyanjata kaliyan karbin punika kenging katamtokaken boten wonten ingkang nandhingi awasipun ingkang kacariyos piyambakipun nyanjata ingkang minongka lesanipun lading kaajengaken landhepipun punika kasanjata tebihipun antawis 200 pas suprandene kenging, mimisaipun sigar dados kalih, sareng tugelan mimis punika kawawrat satungggil tunggilipun sami ing wawratipun kajawi kalangkunganipun nyanjata, karosanipun inggih angungkuli tiyang, dene namanipun sekot wau: Dhikinedhe, nggiling dedeg 6 kaki, sembada kaliyan agenging badanipun.] anyumerepi prakawis ingkang kasamantakaken wonten 4
SAeng sekot miring pawartos saking serat kabar, bilih dhokter wau gadhah seja kados ingkang sampun kasebut ngajeng, sarta sampun kasembadan dening pasamuwan ageng, punika piyambakipun anglangkungi kaget saha sanget pangowelipun amrgi ktarik saking katresnaning mimitran punapa dene boten lila yen mitranipun anglampahi sangsara saking pamanah ingkang boten murwat mangkaten wau, sanalika angrukti sandhangan lajeng mangakt dhumateng griyanipun tuwan dhokter, sumedya nyegah pikajengipun. Kacariyos ing dinten punika ugi piyambakipun sampun kapanggih kaliyan tuwan dhokter, boten saronta lajeng wicanten e,mitraku, apa pamikir mu wus sangkep dene kowe arep anglakoni kaya kang kasebut ing laying pawarta iki, iku apa temen. Tuwan dhokter mangsuli, iya temen lan sakehing piranti wus cumawis sawatara dina engkas aku nuli mangkat, nanging aku during kaur aweh sumurup ing kowe, awit aku wus anamtokake yen kowe bakal milu ing lakuku. Dhikenedhi, dupi amireng ujar gumampil punika anglangkungi kaget ngantos malumpat mundur saking panggenanipun ngadeg she tergoson kiraku nek kowe arep di lebokake menyang ngomah pamulasaraning wong edan mlakuwa dhewe, aja kok kira yen aku gelem babarengan malebu ing Betlekem griya panggenanipun tiyang edan ing londhon, endikabeh bekakasmu kang wus cumawis arep tak remuk, supaya aja kanti kalakon kan gdadi kiyatmu. Tuwan dhokter TErgoson amangsuli kaliyans areh: mengko ta dhisik aja kowe banjur briga- brigi, Manawa aku wus amratelaake tangguh lan pangetungku, amesthi kowe banjur nywaweni sarta gelem milu aku. Sanalika punika tuwan dhokter lajeng amratelakaken sakathahig nwicalan sarta pamangih tuwin sanes-sanesipun katrangan ingkang sakinten gatos kadamel nyantosakaken kasedyanipun lalampah, sasampunipun terang sadaya, tuwan dhikenedhi amangsuli: Iya sakehing itungan pratelan lan katrangan kabeh wus bener, nangng sedya mu iku ora bias kelakon. Tuwan dhokter mangsuli: mesthi kelakon sabab apa ora kelakon yen sakehing piranti wis bener, sarta kepriye bias mu ngarani ora kelakon yen during dilakoni. Dhikenedhi amangsuli: apa kowe ora ambobot timbang sangsara lan cilakane ana ing dalan Taksih wonten sambetipun (Pethikan saking Slompret Malayu). 5
Ongka 37 Kemis Pon kaping 4 Mukaram Wawu 1817 utawi kaping 22 September 1887 Surakarta Kaparenging karsa dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan ingakng kadhawuhaken kala ing dinten Senen ingkang kapengker punika gustikanjeng rahaden ayu Sekar Kadhaton kaganjar pangkat ratu sarta kapatedhan nama Gusti Kanjeng Ratu Pambayun Kintunan. Kala ing dinten Akat ingakng kapengker, wonten satungal tiyang jaler, ingakgn pangangge sarta wujudipun sampun kawistara bilih bajingan nglintokaken kertas dhateng tiyang Cina took ing Pacinan ngriki ananging pun Cina boten samara bilih ingakng kalintokaken punika sanes kertasing arta, naming kertas caplisah pitroliyun temah pun cina gadhah rumaos manawi dipun ajak gugujengan dados kertas wau lajeng dipun suwek-suwek sarta mungel mungel naming boten teteh awit taksih singkek thokthok pun bajingan klepat kesah, boten dangu lajeng wangsulkanthi lurah kampong lajeng andangu dhateng cina ingkang nyuwek- nyuwek kertas wau kawontenanipun pun cina took matur kalayan wantah manawi bajingan punika wau ingkang kalintokaken sanes kertas arta, kertas caplisah pitroliyun sarta pun cina took anyerepaken bathanging kertas wau dhateng lurah kampong, pun lurah kampong anjola, mengo nudingi dhateng bajingan pun bajinga tumungkul matur alon dospundi ta rah kula wau rak inggih sampun matur manawiingkang kula sade punika kertas nanging leresipun tiyag ndipun taweni barang punika ajeng tumbas utawi boten punapa inggih barangipun mawi dipun risak yen kula piyambak inggih sampun sumerep manawi punika kertas caploisah pitroliyun dene anggen kula nawekaken dhateng babahe pnika, bokmanawi babahipun wau kepareng sade lisah pitroliyun palso, lah kertas punika kaangge capsupados dipun wastani lisah taksih tulen pun lurah kampong mlengos kesah tanpa pamit baingan mundur palarasan rewa-rewa kadumelan. Kintunan. Sareng mentas wonten jawah, raosipun badan saged tentrem sawatawis tataneman sami katingal seger ijem royo-royo adnadosaken asriing polatan. Kathah cina ingkang remen adul ing lepen awisan tanpa telesan cucul calana makbyur lajeng aggebyur sarta samentasipun sang babah katingal akotekote, mongka kathah para estri sasadeyaningakng sumerep temahan adhuh makpalengos, mas kapala kampong punapa boten uninga, the....wah gula batu rak legi. SErat kabar Eropah amratelakaken bilih tiyang prasman sampun saged adamel tumpakaning kanting lumayang luh balen ingkang kenging kaeneraken dhateng ing panggenan ingakng sakajengipun manawi ingkang makaen yektos baita kapal badhe kirang wawratan. Gatos Panjurungipun pekir angering-eang dhateng konca ngulami, bab anggenipun anglampahaken yatra, mawi tembung anyingkiri papacuh ing ngagami, kadosta: sade arta salaka katumbas ing ngarta tembagi, tuwin sade barang sarana kacicil lajeng kawangslaken katumbas kropyok sapanunggilanipun eliding dongeng inggih makaten inggih nyambutaken yatra mawi sareman. Sampun tatela manawi konca ngulami anhyingkiri tembung sarta purun anerak papacaking ngagami, punika ing sarakipun benjing ngakir, kagantungan paukuman siksa, wonten salebeting naraka jahanam. Lah punapaha jengandika ki pekir teka dahwen angarubiru dhateng kalakuaning tiyang sanes sarta ingakng sampun kagantung paukuman kasebut ing serat karampunganipun pangadilan dalem pradata ngakerat manawi kober. Wangsul dhaten gpranatan dalem siyam Je ingjengadika ajrih maoni, rak inggahta: Tiyang nyambutan yatra ngantos sewu rupiyah, mawi pratondha sadasa iji, satunggil tunggiling pratondha isi yatra: 99 rupiyah, ingkang makaten punikapunapa boten nama anyingkiri tembung sarta purun anerak papacakipun dhawuh pranatan dalem siyam Je sami ugi kaliiyan kingulami kasebut ingnginggil lah punapa \ha tiyag ingakng kalepatan boten 1
kagantugan paukuman siksa wonten ing dunya, punapa benjing wonten ing ngakerat kemawon kados ki ngulami. Prakawis kadurjanan kagantungan paukuman bucal utawikrakal makaten ugi prakawis panerak kagantungan paukuman krakal utawi dhendha, dene prakawispaneraking agami kasebut ing kitab ing Gika gantungan paukuman siksa wonten ing naraka, nanging nguler kambagn dapet tempo. Wusana prakawis paneraking pranatan siyam Je, kados pundi kadadosanipun punapa kaugung kados ingakng sampun kemawon iyah teka ingakng sami nyambut ingkang dipun oyak-oyak ngantos gulasahan amemelas asih, dene ingkang angsal pendhok anggaleges. Leres punika dhawahipun kedah timbang, pramila pasemonipun awarni, Kenya, ingkang maripatipun kalih pisan sami dipun sasabi dhipet bau kiwa angethungaken taraju, ingkang tengen amandhi sabet, menggah tegesipun maripat sinsabandhipet leres punika boten wangwang dhateng tiyang, ruhur, ageng alit sami, taraju adeging leres kedah jejeg. Sabet dhawah ing leres kedah tiga sancing, boten anggarendhel. Ing padhepokaning ngargapalimengan kaping 3 Sura sangkala tinengeran Retu saestu samadyaing kawula. Kyai Ajar Kabesturon. Kula eram sanget angraosaken patrapipun tiyang jaman sapunika, dene sampun mupakat para priyantun ageng alit nagari saha dhusun sasaminipun sami angetrapaken ambeg sarta inggah inggahan kados ta tiyang, nalika taksih alit utawi rare, sasebutanipun mas sareng sampun diwasa utawi sampun imah-imah lajeng minggah sasebutan raden sarta sanadyan pancen wiji alit manawi kasinungan bondha lajeng minggah pangkat bandara, utawi raden malah darahipun para priyantun kadosta, putraning Santana dalem bilih malarat lajeng tanpa aji, wondene priyantun dhusun kadosta, bekel demang, mingggah dhumateng mantra dhusun pancen sasebutanipun kyai bekel kyai demang dados bandara demang, (raden demang) rongga, sasaminipun ugi kasebut makaten mas beipunika ing mangke asring kasebut panjenengan dalem dara bei: sampun malih, kaliwon nagari saha dhusun botenna minggah gusti Allah dara bei bopati dhusun punika karereyan sarta abdinipun ing mangke anggenipun angajeni tanpa patrap ingkang leres kadosta, wonten ngarsanipun raden ngabei kaliwon santun wonten ngarsa dalem lo tiyang ingkang mangakten wau saking pamanah kula, bodho sanget awit sanget anggenipun bucal tatakrami, ngangge sakajengipun piyambak la, inggih tiyang jaman sapunika mas rosipun jangji angsal mingsil thok tanpa manah tatakrami, paribasanipun la inggih tiyang alit namung murih pakolih, wangsul ingkang kasebut sanes leresipun kok teka anggalenggem punika rak ugi saking bodho, yen saget ta saestunipun nampik bilih kasebut ingkang pancen sanes leresipun tur tatiyang jaman sapunika saget-saget ananging prakawis tatasaha apatrap teka boten kamanahpunika kadospundi, manawi wonten tiyang ingkang mawi saleresipun malah dipun ewani, boten dipun gape saweg dipun adhep tiyang inakng sumerep leres lajeng kadhatengan tiyang ingkang gemblung, boten sumerep ing leres punika ingakng dipun gape tiyang ingakng iyak-iyakan awit sanget anggenipun angaji- aji, malah piyambakipun kados pamaer saha ambadhedheg batinipun kowe sumurupa, gilo aku iki aji ku samene, kowe meluwa ngajeni kaya iki, wicanten kula sadaya wau saleresipun rak inggih ta, allah sampunna leres utawi temen mongsa puruna cariyos mas-mas, o gusti kula lair, saha gusti kula batin mugi karsaha anjejegaken pratingkah ingakng mangkaten wau bilih kalantur. Katandhan lara gumun ==========\=============== Sinten ingkang lepat ing kalanturing patrap makaten wau Jurungarang. ===========\======== Balora Awit ing salebetipun warsa Be punika, ing kitha padunungan kula ngriki, kawical kakathahen jawah, rainten dalu angareceh prasasat tanpa terang, satemahan jalari kendhak-kandheging para taruna ingakng kulina berag karem kulintang kulintong ing wanci dalu, mila samantasing 2
panen pantun praptaning wulan sawal ing wradinan waradinan ingkang saben saben reja katingal suwung mamring, surut sorot siratipun yen janma ha anandhang kanin andadosaken sudaning kauntunganipun para among jaja ing ngriku. Sareng andungkaping wulan dulkangidah para taruna sampun saragi ekar ing garing tyas awit dhawahing warsa sampun mawi sela, ing kampong kampung pasenedanipun para silimaning cakrakembang, katingal sami sumeh sumaruna semonipun mratandhani bilih daulading para eh sampun anyaketi, dumugi wimbaning wulan dulkijah sampun purna waluya jati, awit wanci sireping hyang raditya, samadyaning parapatan parapatan sampun katingal janma uleng-ulengan apandhan- pandhan makaten ugi sareng tanggal kaping 10 dumugi nedhenging tanggal kaping 14 andhadhari, wiwit sonten ontaping para wanita inakng sami karsa lalangen anginggar-inggar driya sungkawa, aruntung-runtung sauruting margi, dinulu lir pindah apsari tumuruning ngarcapada, sagolong lumampah sagolong amesanggrahan ing kareteg kareteg samudananing ameng-ameng, tur wadosipun pamrih angadhang-adhang, bokmanawi wonten bangbang utawi sinatriya ingakng mentas saking pratapan nyipta mudhari punagi minongka puwaraning genipun mempeng samadi, sir ambaruwah ngarsakaken ing baanipun kawimbuan yen angleresi sawenehing tiyang cina utawi jawi gadhah damel mawi murweng lalangen jawi, inggih punika rarasing mardongga ingkang binarung sindhening taledhek anjoget o: punika anggigiri kathahipun para among ngaliyeg dalasan para pensiyun taruna ingkang sampun meh angragasuksma, dilalah tuwuh gambira tumambirang yatna sedyaning manah angot royal ingkang makaten wau wit asmara denya kataman prabaning sang hyang sitaresmi anelai jagad sumilak padhang kenyarira, sinartan kapireng swantening tatabuhan mardu angerangin toblas boten betah ngampet mempenging kayun. Wah malih samene, sasampuning panjenenganipun rahadyan mas tumenggung cakradipura mandhireng bupati blora, dhasar taruna pratameng wicaksana ing ngagal repit pranataning nagari wewah asri angresepaken wradinan wradinan katingal risig gumarining, dados boten wonten ingkang anggendeng sudaning kabingahanipun para berag tur tanpa sisiku salwiring rerehnira, mila wewah winewah kasenenganipun para berag wau, kadosta: ingkang pancen kalebed anggak sami wahana dhohkar, bendi kanthi bongsa sarining arum-amru manis ingkang sampun mabusana sarwa sutra agagonda marbuk minging, ingkang kathah samilumampah dharat agolong-golong, samargi-margi babarungan kikidunganing gendhing kinanthi, cecengkokanipun anulad ingkang sampun kawedharaken lagu ukel elukipun dening ratih ingkang ments tumurun saking karaton dalem Surakarta Adiningrat inggih punikapun daliyem sasampunin ara royal wau dumugi ig panggenan ingakng adamel senengipun lajeng kendel sagolong lolong, sasembeniun angrembag gebeganing wdana rinembug mila tansah anggiyeng guyub gumujengipun wewah dangu wewah mandhes saya gepok ginepokaning tembung tuju tinuju tanduk saweneh tan kawawanahen ardaning kapti, lajeng amusthi kewala, lo punika ingkang andadosaken arsayaning manahipun para anon sasampuning anggolong ciptanipun lajeng samya lumampah rerentengan kadya mimimintuna, sami sukak-sukak acukakakan gumujengipun esthinira lir satriya mentas ungguling ngajurit amboyo putrid anjarah rajabrana, tansah makaten dumugi puputing ratri. Puwara amuji kula mug-mugi gusti ingkang murweng salwir ytumuwuh, angayuman ing nagari padunungan kula binuncanga salwiring babaya, wewah anggemahkarta arja. Titi wimbaning lek kaping 21 dulkijah, sinangkalan manising rupa sariraning janma, Katandhan un Jaka Pitutur. Ing 6 September, 18187 utawi wimbaning lek kaping 17 dulkijah, angkaning warsa 1816 ing wanci tabuh 7 sonten ing salebeting kitha kapireng wonten swatnening genta, nitir ngungung pating carengklung pracihnaning poncabaya, samepta dadamelpraboting tndang ciptaning manah baya wonten griya katunu, sasampuning kula mijer lan saking wisma anenga ngiwa-nengen tan kaeksi sunaring barama, ing ngawiyat peteng dhedhet risedheng sanghyang condra deremiyos tur minareng mendhung angendhanu limengan sarehning swantening genta kapireng saya arda, gepahrent kula lumajeng sarosa angener witing swanten wau, dereng watawis tebih palajeng kula dumugiing wradinanpra patan kapethuk pitnen -piten janma lajeng gagancangan arebut dhucung saking wetan kilen ratri dinten salasa angrintenaken tanggal kaping sanalika kula lajeng mradandon 3
mawi cacantenan mesthi ana di bedhil uwong, awit mentas bae ana swaraning bedhil banjur ana titir iku: saya medal nepsuning manah enget sami sami kinawulakaken dening kanjeng gupremen rikating palajeng kula sipat kuping, dereng dumugiing don sampun kacandhak tedhak-tedhakipun panjenenganipun bupati saha panjenengan dalem kanejng tuwan Asisten residhen wahana ratanan derkras sakedhap kula sampun dhaeng, ing ngriku ningali jajaka nandhang kanin labed sanjata awasta pun arum kampong kundhen watawis umur 12 tau ngulasaran ing kisma jaramba ing panti ngajeng aseru sambat sambat melas asih, sakedhap malih dhatengipun dhokter jawi sarta para priyantun lajeng amulasara dhateng pun nandhang kanin kajunjung ing bale tembing kilen mawi ing ngusadan deing dhokter wau kalayan usada ingkang pepethingan sasampunipun arum katingal aring, ingkang bupati keksi ribeng ingpanggalih, miyos saking griya kalayan sadhakep semonipun kewran geing badhe nandukaken budi sarana, awit pun arum tansah anggung sumaput dereng kenging kapariksa nalar nalaripun ingkang dados darunaning tiwas nanging lajeng tuwuh kagunaniraingkang bopati satuhu kyating rat blora dumadak sanalika angsal tarka daheng satunggiling bongsa pingul tanggi teparunipun arum wau kalayan kakiyatanipun saksi saksi, ing dalu punika ugi panjenengan dalem kanejng tuwan asisten rawuh mariska ing griyaning tuwan wau, nanging boten angsal wewah ing katerngan inakng mongka cihaning sidi, wonten dene kathaha ing pra polisi utawi jana mardikan ingkang sami dhateng tandang tanpa wicalan saweneh woten asung kaserepan usada jawi ingkang adapt sampun nate kangge ing roga kanin saged anjalari waluya jati, anekane kapitedahing janma, nanging sadaya wau boten tumama, saking saneting roga awit ing padharan sanandhaping pulung manah jinara ing mimis manjing galodhogan naratas butul ing geter iring tengen , sareng injing ipun dinten salasa pun arum anemai lalis. Dinten salasa wau jam 3 ½ sonten panjenenganipun bupati tuwin kanjeng tuwan asisten sarta tuwan Kontralir kadherekaken dening para priyantun kitha, ing panggenanponcabaya, angukur pasiten tuwin margiingkang wonten tilas dados tondha lebed wedalipun druhaka rikala nandukaken pakarti dur wau, sasampuning rampung pangukuripun lajeng amariksa dhateng saksi saksi tuwin dakwa, kilap kakiyatanipun titi Pun Jakapitutur. =============\============= Samarang Nalika tanggal kaping, 8 September punika, tuwan Sekaut amider wonten ing peken ing ngriku aningali rare estri aprikah kinten umur 7 taun ngemis dhateng titiyang ingkang sami sasadeyan sekaut apitaken dhateng rare wau, sinten nama sarta bapakipun rare amangsuli ya tuwan saya tiya dhapunya orng tuwa dhan sudhara, sekaut sareng miring wawangsulan ingakng makaten sangeta renyuh dening welas rare lajeng kaajak mantuk kapendhet rencang. Saupami parpulisi pambekanipun kados kados tuwan sekaut wau, saestu pantes kaalembana. sami tedhak =====\======================= Adamel susah sarta wirang: Wonten sawenehing tiyang Aprikah wasta Klan dados telikipun pak apyun agriya ing dhusun Pondhok punika karemanipun angandeg tiyang estri jawi ingkang lumampah ing wanci dalu wonten ing margi ageng, sarta bilih angledhah tiyang ingkang langkung margi wau, boten mawi kadedegan dening pulisi, mila patrap anggenipun angledhah inggih sawenang wenang kemawon lagung malih manawi pinuju tiyang estri ingkang dipun galedhah, sampun boten kantenan patrapipun ngantos adamel tintrim pangumel-lumelipun ingkang dipun galedhah makaten kok kaniaya temen wong urip digawe isin mangkene, apa saiki kiye paker candu luwih kuwasa kakang jeng gupremen. ====\======================= Wisanipun para wisesa tuwin para ingkang ngampil wawenangipun ing ratu, inggih manawi anindakaken sawenang-wenangipun piyambak Ah Itu susah sekali Jurungarang. ===============\=========== Sambetipun cariyos LUCHTBALLON Tuwan dhokter amangsuli: e, mitraku, lagi iki aku ngrungu kowe eling sangsara, apa kokira, yen wis tinakdir mati digantung, bias kelakon mati kalap ana ing banyu, lah wis aja kakeyan 4
rembug kambi kowe wis tak temtokake milu ing aku, amarga kowe sawijining wong pantes anglakoni sangsara, mati urip babarengan lan aku. Dhik Kenedhi, amangsuli: iya ta mtira, yen ngemungake angambah laut utawa dharatan bae ora tak gawe susah, balik ana sajroning eting mumbul ing awing-awang kambi neratas aprikah, iku tak rasarasa ora gampang. Tuwan dhokter amangsuli: Manawa gampang ora susah dipikir, lan pasamuwan gedhe mesthi auga ora mikir, kambi mesthi wis akeh kang angambah satengahing nagara Aprikah, nanging amarga saking kangelane, mulane tak prelokake, aja kok kira enggon ku cacawis bekakas lan angitung tujuni angina tanpa gawe, iku ora pisan-pisan amesthi wus bener itungaku, dene Manawa kowe ora condong utawa ora wani milu aku, aku arep mangkat dhewe, angambah dalan dharat aku ora gelem awit wis wong pira-pira kang amlaku dharat arep aneratas aprikah murih sumurup nagarane, kabe ora katutugan yen ora tiwas amarga dipateni, iya tiwas dimongsa wong alas an utawa tiwas dimongsa sato mulane aku sumeja amek dalan angambah ing awing-awang. Dangu-dangu dhikkenedhi, boten sagd amabeni malih, upnika ingkang minongka sasmita bilih saestu purun tumut sata ingggih lajeng samapta punapa ingkang kakinten migunani, ananging salebeting batos taksih gadhah manah sumeja angelikaken pikajengipun tuwan dhokter, amargi tansah melang - melang sanget manahipun manawi saestu angambara ing aang-awang wonten salebeting eting mumbul saha amanut tujuning angina punika ngantos tontonen salebeting tilem angimpi mangakten wasana ngantos kagum-kagum samantena punika piyambakipun boten sumeja angecrahaken ing pamitranipun kajawi saking mitranipun tuwan dhikenedhi, rencang, prasasat sampun dados kulawarga,namanipun Yu Taksih wonten sambetipun Pethikan saking Slompret Malayu. tuwan dhokter wau gadhah 5
Ongka 39 kemis Paing kaping 18 MUkaram Wawu 1817 utawi kaping 6 Oktober 1887 Surakarta Undhang-undang Panjenenganingwang, kanjeng tuwan A.Y. Sepan Ridering Ordhenederlan Senleyo, residhen ing Surakarta, anusuli undhang-undang kang kapacak ing Bramartani, ongka 38, aparing weruh, mungguh barang-barang gadhen kang during ditebus lan kang bakal diedol saben saben ana ing dina angarepake panglelange, wiwit palethek kongsi tutug sumuruping srengenge, iku barang-barang mau kagelar tinontonake ing ngakeh, ana anggonaning omah pagadhen Kanjeng tuwan REsidhen A.J. Spaan Katedhak ing tembung jawi denign Jurubasa ing tembung wau Ch.Moody. Pepethikan saking serat kabar Telepun ongka 364 Tuwan juru ngarang, akalayan renaning manah anggen kula nyerat panjurung kabar ingakng ambingahaken para ageng alit ing sanagari alem surakarta punika, panuwun kula mugi sampeyan karsa amacak panjurung kula punika au wontening serat kabar sampeyan telepun ingkang kondhang ing tanah ngatanah: Sampun tataunan laminpun titiyang ing Surakarta ageng alit sami anggadhahi raos kapengin anyumerepi lumuturing sih dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan ingakng jumeneng sapunika, dhumaeng ingakng bakyu nak-sanak gusti raden ayu Sekar kadhaton putri dalem sawargi ingakng sinuhun kanjeng susuhunan Pakubuwana ingkang kaping pitu, karsa anggganjar sesebutan nama ratu, awit gusti raden ayu wau kajawiputri dalem saking garwa prameswari, kacihna ambeg paramarto tameng dasih lumubering kadarman ngantos paa titiyang tansah sami angaji-aji, saha ing ngagep sosotya pupundhening kadhaton pagnarsa-arsa ingkang makaen wau ing mangke kasembadan inggih punika tumuwuh ing kaparengipun ing ngarsa dalem ingkang sinuhun amarengi ing dinten isnen tanggal kaping 19 September punika, gusti raden ayu Sekar kadhaton sampun kajumenengaken ratu, anama kanjeng ratupambayun dene lampah-lampahipun ing jumenengan wau samikados dene jumenengan ratu sadherek dalem Wasana pamuji kula, mugi ingkang mentas kajumenengaken ratu, angsala sihipun ing gusti allah pinanjangna ing yuswa, Amin. Uang punya keras Tiyang saged anumpak kareta ingjaman mangke sampun boten katingal adi, amargi saben tiyang ingkang gadhah arta,s anajan warninipun kados thengul gumpes gladhag gladhag anumpak kareta, bakul bakul ingkang warninipun kados sarag sarta ingakng kinyis-kinyis inggih ewon ingkang main andhong. Ananging kula gumun teka para kawogan sami kendel kemawon aningali kareta kantun ambrukipun inggih taksih kasewakaken anyamari sanget. Magetan Bekelipun ing dhusun Sukawedhi dhistrik Goranggareng, sampu nkaundur sata lajegn kinunjara, awit kadakwa aompahi dosa ageng, amejahi semahipun piyambak. Madiyun Cina anama Tiyoo yong emen sanget dhateng peksi kutut sapunika gadhah peksi wau ing Ang kenging kaanggep aneh, jeh ing gigir wonten jambulipun. Surabaya Ing griyanipun bok karsinah tuwin bok karnata saben dalu tansah kaobrak-abrik dening gandarwo, temahan boten saged ngaliyep mesakaken sanget. Demak Sampun wonten swulan punika laminipun ingpadunungan kula nagari Demak teka kathah kedhatengan tiyagn saking nagari Bagelen sami ambekta gramen sadeyanipun jampi ngkang winastan pun obat anget mawi dipun galintiri saemper kados wiji kacang, penyadenipun ing saben saket galintir sedhuwit sak murwatipun inggih kapara lari anggening sadeyan jalaran dipun kantheni cucut miwah lucunipun sipaman sade jampi, ing saben wonten tiyagn tumbas sedhuwit sipaman tukang sade jampi lajeng anyadeni ngetang glintiraning jampi mawi lagu gendhing grompol siji loro,loro telu papat nyandhak salangengipun. 1
Mila inggih kathah para tiyagn miwah lare lare kang sami anumbasi awit sami kasengsem ing cufutipun, saben wonten tiyagn rerubungan ing wradinan utawiing warung-warung inggih punika sami tumbas tuwin aningali paman sade jampi obat anget. Terkadhang wonten ingakng asarengan sami kancanipun sade jampi, bilih, wonten tiyagn utawi lare tumbas inggih lajeng kasadeni, ingkang satunggal ingkang ngendhak klayan cangkemipun sarta astanipun ambapang nandhak mawi pacak gulu agela-gelo kathahpara tiyagn sami ningali asuka gumujeng kaping kel-pingkel e, pancen baut sipaman saweneh tiyang ningali lajegn keraos kagagas ing manah wasana kawedal sebutipun o, yallah gusti dene teka awrat temen tiyang ngupaya tedhanign anak rabi, dene ngantos dipun rencangi ambadhut rututing wradinan Kintunan. =======\\ manawi para klontong gampil sanget pangupajiwanipun namung anindakaken rukun kemawon nun Jurungarang Gatos. Woh anggur ingkang sampun bosok boten eca katedha, samukawis ingkang sampun lungse prayogi kauwakaken Lah tandhon prakawis kados pundi Sayektosipun inggih prayogi kauwakaken Iba saya kathahipun prakawis Punika boten makaten malah kinosoka wangsul Iba saya sakedhik kaipun prakawis Punapa badhe wonten tiyang anarimah Pangandika punika inggih kalintu malih, malah badhe kekathen tiyagn anarimah Sasmita makaten punika angodhengaken Makaten punapa kyai kalidarma saged angrampungi prakawis sewu ingkang sampun ninja, sarta ingakng tansah kawewahan saben dinten boten kendhat-kendhat pandugi kula boten ananging kyai kalidarma saged angrukunaken prakawis sakethi ingkang kalayan enggal kadosta: kacicil saking sasapalihe balanjanipun tuwin saking pawedale gagadhuhanipun siti, ingkang sapalih, ingkang saprapat utawi ing sakantunipun manawi sampun telas katebasaken tuwin kagantosaken lajentg kaunusa ingakng sapalih, kaparingaken dhaeng ingakng nyambutaken kantun kala rumiyinn nama ijidiyat tiyagn ingkang tebasanipun tuwin gantosanipun dipun unus wau badhe boten agrundel tinimbang badhe kaecalan ngomplo kados ingakng sampun sanadyan ingakng nampeni panyaur, ing batos inggih boten angresula, tinimbang badhe kaecalan mlaha, aluwung anampenana, sakedhik-sakedhik badhe saged wangsul sapetangipun namung ing lair kemawon cikowa cikowa, kenging dipun sengkakaken. Sampun samanten kemawon panyerat kula, kula badhe ngaso rengeng-rengeng. Kadyangganign cintaka upami, asabawa kalangan neng tawang, gugn mangajap tibaning we, tangeh turuning jawuh, awit lagi mongsa manggasri, tanwun mati angarang, ngorong nora nginum ye ka sanggyaning pratiwa kang magnajab tibaning dhawuh martaning ambaki krama tika. ========\======== Slokatama Entyar sengtyas tumetes kawijil katresaning raos suraosing saloka wiyose, yasanira paduka jeng gusti, pangran adipati, Mangkunagara Gung. Ingkang kaping Catur amandhiri, mangoleng palugon kang wus kontan kartarte budine, kabudayan dining sastra niti, trus leket lukiting, katalu ketalus. Dadya drenging panedya mawredi, mamardi mrih katon katongton neng pustakawartine, kawentar mrih sinudarsana ring, taruna kang mardi, mardoweng budyagung. Nungkumanuh manah manaening, enenge tan keron karona mrih limpat myang lepase, pasanging reh pangggraita lantip tetep tumaliti, kagunan kacakup. Kacekape denira manlis nilas saking babon sloika mete meningkarane, ping sadsa surawawu warsi, waweling utami kaesthi ing kayun. Wijiling kang pangriptra purwaning myating reh salah ton kang mila lumila raragane, lali wirang kaserengin gkapti, niryitnanta dadi, nistha temahipun. Labet saking mudha domeng budi, digung lumuh kasor, gege mongsa medhar kasurane, pamrihira mung ngulab- ulabi, mring sangya kang ngaksi, dene lema punjul. Tan wruh lamun akeh kang ngesemi, pinrayitnan batos sapolahe kin lumuhan bae, nora nana kang bare sawiji, wong jailan juti, iku saminipun. Nadyan murigung sinonggarugi, tanana pitados wus mangkono manungsa adate, paranbaya denira ilani, sapisan dumadi, nirpiyandelipun. Yen pasthiya tumitahping kalih, sakathahing nguwong, ora nana kaduwung solahe, lan tan ana ingkang wedi mati, gampang denya budi, tanana pamuwus. Balik nora tinitahken malih, paran wekasing don mungkarantan kaduwung batine, gagetune sansaya ngranuhi, yen nganyuta pati, mimbuhi dosagung. Wit jisime wong kang nglampus dhiri, tan kena den uwor,lan makame paraluluhure, myang sawiyah makamaning janmi, snarang sinirik kang apik tan ayun. Krana wong kang amateni janmi, wus dosa wus asor, mongka ana wong koluragane, tetep lamun druhaka 2
ngungkuli, patinira aji, kewan kethek lutung. Pangruwate dosa sawatawis rehing wus lalakon tan lyan namung minta kasamane, mring kang samya sinriken ing galih, prapta apribadi, marang wismanipun. Yenkaprenah tuwa pangakt inggil ngabektiya gupoh, linairna ingkaluputane, lamun prenah anompang kat inggil mengkumawataklim kramanuting tembung. Yen kaprenah anoom menang inggil den rahab pangrengkoh, kabeh prihen lilihing prengune, lamunana rikuhe ing ngati, kamota ing tulis lawan tembugn alus. Lan nyuwuna apureng hyagn widhi, tobata ing batos rumongsaha in gdriya salahe, mumulenen luluhure sami, kasira alani, nulak alanipu. Mula abot wit amek sakapti,mrih reh karahayon wimangkono lurah prabawane, seje lamun pinruh laku juti,dhangan sukeng kapti, iku timbangipun. Pan wus jamak manungsa dunyeki, saparena kasor, nadyanana kapok sayektine, sakiing pangkat gedhe lawan cilik sugih lawan miskin andhap miwah luhur. Kayektenekang pangkat geng ngalit kang luhur kang ngasor, sugih miskin kabeh samadene, yen ginunggung sarta den condongi, adoh kang sakserik cedhak sukanipun. Dunungipun wongkang nglalu budi, ana becik awon becikira kang tinuturake, alanira wus kocap ing nguni, tan lyan jalaraning, cupet ing panggayuh. Mring kawiryan myang sabarang kapti, nanging tankalakon wit tan majat kang kinarepake, tanpa srana lumuh anoragi, tanarsaintasih, tamtu tan jinurung. Lamun majad kang sinedyeng kapti, mongka tan kalakon aja age kaget ing driyane, salah tompa panglaluning ngati, nguring uring dhiri, nutuh ngamun-amun. Tampanana sasmitaning widhi, tanjihna ing batos umat kabeh iki kakasihe, yekti nora bineda sademi, dene duwe kapti, teka tan jinurung. Bokmanawa kang sira karepi, ginawe lelakon durung wektu iku ing tegese, ngadtira saniskareng kapti, yen wus kemba lali, kono sok jinurung. Ngibarate lir duryaneng nguwit nanging maksih anom yen pinenek angelap ngundhuhe, dupi kena tan anak binukti, tiwas anderpati, wekasan tanpa urup. Pakolehe anyarehaken kapti, andina ya towong, anugoni neng ngisor uwite, prapteng mongsa jeruntuh pribadi, gampang denya ngambil tur enak lan tuwuk. Nora beda wong gayuh kamuktin yen kasrenging batos sinangkanan nglalu pratingkahe, nguring uring kang dinolan kardi, sinengguh tan mikir, marang awakipun. Ngempakaken rusuhe ing batin kemate linakon, estu kena kang kinarepake, kang mangkono iku wahyu ebtis ngadat tan lastari, geng bencananipun. Kamya duryan kang anom winudni, padhane lelakon seje lawan kang wantah lekse, panedhane sakng jro semadi, kalanira wengi, ing lair sinamun. Minongka isarat sahari, tan mengeng sapakon mring kang wajib marentah awake, masrudira temen lan taberi, sengsambe norani, nyangking tembung arum. Adhedhasara ayuning budi, tan melik kang asor, tansah asih mara sesamane, luwangira yen bisa nglakoni, barang kang kinapti, ing samajadipun. Noraluput kang sarta basuki, iku wahyu yektos pirabara tumurun bakale, raorane awake pribadi, lakone lestari, tan sangsoreng laku. Lir angganing duryan kang mateng wit jumbuh ing lelakon barang seja aja ana jalarane, ora teka yen amung den siri, wit kangmaha gusti, tan adarbe suku, Katandhan Kyai Karang Karantan. Sambetipun bab LUCHTBALLON Gangsal ngaat wonten salebetipun eting mumbul ing awang-awang. Salebeting wicantenanpunika lajeng katungka dhtengipun tuwan dhokter sarwi wicanten mangkaten, e, mitraku kambi kowe yu, lah ayo padha tak timbang amurih kawruhana ing bobote, sarta karuhane enggonku anamtokake mungguh kakuwatane eting kang bakal padha ditunggangi, tiga pisan lajegn dhumateng panggenanipun timbangan wau, tuwan dhikenedhi alon wicantenipun, iya, aku durung karuwan yen milu, sanadyan sampun prasaben mangakten e wadona inggih boten purun suwala, lajeng angrukti sakathahing sangu tuwin sakathahing prabotipun eting mumbul wau, ingkang sampun sumaji amukawis pirantos prelu kangge angukur sarta sanes-sanesipun tuwan dhokter lajeng anamtoakaken dinten badhe angkatipun kacariyos kala malem angrintenaken badhe dinten angkatipun punika tuwan Dhikkenedi sadalu muput boten saged tilem saha taksih angulir budi kados pundi rekanipun supados saged anyandekaken kajengipun tuwan dhokter, anggenipun badhe angambara ing ngawang-awang, nanging meksa boten saged kawengan manahipun. Tanggal kaping 10 wulan Pebruwari ing taun wau ugi, sakathahing pirantos-pirantos sadaya sampun sami cumawis lajegn kawrataken stunggiling baita kapal api, ingkang badhe katumpakakan ing tuwan dhokter kaliyan mitranipun saha rencangipun dhumateng nagari Sansibar, anjujug panggenan ingakng sampun dipun kajengaken anggenipun ngawiti umbuling eting ipun ing awang-awang wau. Sareng angsal kaping 21 ugi wulan Pebruwari, wanci pukul 3, enjing sami anitih baita kapal mancal saking nagari Inggris dhumateng nagari Sansibar. Wonten ing margikathah para tuwan upsiring baita kapal sami pitaken katranganipun lalampahan punika, tuwan dhokter inggih amratelakaken sakathahing petangan ingakng saged dados kayektosaning kajengipun sawenehing upsir ing baita kapal wau, wonten ingkang wicanten dhumaten gtuwan dhikenedhi, yen piyambakipun saestu pikantuk kasenengan jalaran saged anyanjata sato kewankathah, wah malih tumut angsal urmat saking anggenipun sampun dados mtiranipun tuwan dhokter, ngantos tumut anglampahi satunggiling prakawis ingakng dereng nate dipun lampahi tiyagn sanesipun. 3
Tuwan dhikenedhi aris wangsulanipun, inggih, ananging kula badhe boten sged tampi menggah ing pakurmatan wau, amargi kula amugn tumut wonten ing ngriki utawi amung dumugiing sansibar kemawon dhasar kenceng pangangkah kula sumedya ngupados margi, amurih ngendhakaken kajengipun tuwan dhokter, awit pamanggih kula boten sande badhe andadosaken sangsara. Kocapa sareng tuwan dhokter miren gujar punika, lajeng anyelani wicanten mangkaten, e, tuwan tuwan upsir sadaya sampun ngantos maelu dhumateng wiraosipun tuwan dhikenedhi, amargi ing dalem batos piyambakipun saestu sampun sumarep bilih boten purun pisah ing salampah kula. Tuwan Dhikenedhi amangsuli sugal,ah, boten dhing, kula purun supaos bok....tuwan dhokter lajeng anyelani wicanten mangkaten, lo, aja supata, apa kowe gelem supadata, ing ngatase awak mu kambi bedhil mu obat sarta mimismu, kabeh iku wis tak bobot lan wis kalebu ing petungan ora kena owah gingsir, mulane wis menenga aja angucapake apa-apa. Kacariyos wiwit punika tuwan dhikenedhi lajegn kendel kemawon ical akalipun saha boten purun anglairaken panyegah malih. Taksih wonten sabetipun Petikan saking slompret melayu ================== 4
Ongka 40 Kemis Wage kaping 25 Muharam Wawu 1817 utawi kaping 13 Oktober 1887 Surakarta Pakter apyun ing Surakarta kawaledan paos dhumateng kanjeng gupremen kala mei 1887... f 71,024,00 Dhendha... f 7,101,40 --------------------------------------------------------------------------f 78,126,40 Kala Juni... ..f 88,000,00 Dhendha... f 5,500,00 ----------------------------------------------------------------------------f 93,500,00 Kala Juli... f 85,000,00 Dhenda... ..f 3,400,00 ----------------------------------------------------------------------------f 88,400,00 Semarang Nalika dinten Rebo kaping 7 wulan September kapengker punika, ing dhusun gingangga Onder dhistrik Karangayu, dhistrik Manggar, afdhelng Demak wonten tiyang estri semahuipun kaji Amid rencang rare medal estri, bayi punika nalika medal lajeng saged linggggih, mripatipun kalih pisan sampun saged melek wiyar, tangan sarta sukunipun katingal panjang, badanipun kados badaning kethek e, dene wonten nalar makaten anggawokaken sayektos dados pangeram-eraming kathah, titiyang ningali rinten dalu boten wnten kendelipun amargi saking kathah titiyang ningali ngantos dipun jagi dening pulisi, bayi wau dumugi sapriki taksih wilujeng. Selong Amargi saking argining kopi sapunika sampu nmindhak mila sadaya tityang siti dhusun ing Selong, ing Benggala tuwin koja, ing sapunika sami senkut ing damel sami ananem kopi Arab kala rumiyin nalika wonten amagodhong kopi, kathah ingkang sami karisakan sanadyan godhong ingakng taksih nem inggih saged alum temahan pejah, ananging sapunika boten tuwuhipun katingal ijem angrembaka, angantawisi badhe wilujeng, bokmanawi amagodhong kopi lestantun sirna, manawi makaten titiyang selong badhe manggih kauntungan ageng, lah ing pulo jawi wartosipun kados pundit. Nagari Cina Ing Angkao dereng patos lamikabesmen ageng, lampahing latu anyalat mrika-mriki ngantos anyalat griya, ingkang kaeletan lepen aeng, kathah ing griya inakng daos awu boten kira sewu, baita ingakng katut kaebsmen boten kirang satus. Ing kithaning Po, sapunika katrajang ing pageblug tiyang naming sakit ing dalems ajam sapun dados bathang, adamel girising manahipun tiyang sanagari. Kanjeng tuwan residhen ing kithaning Po, kaaturan dening titiyang siti, supados angubengna arak cacawisaning tepekkong, minongka isarat panulaking sasakit wau, kalampahan kaubengaken salebeting kitha, ananging meksa boten saged angendelaken malah sangsaaya ngrebda. Titiyang siti boten kendel sami sembahyang anyunyuwun pagnapuraning Allah, saha nagari andhawuhaken awisan titiyang boten kenging amragat kewan ing saenggen-enggen awit saking carobaning tiyang lethek-lethek dipun kendelaken kemawon tumuwuh anggonda banger inggih punika ingkang animbulaken sasakit. Pepethikaning serat pawartos warni-warni Ing pulau Borneyo, pinten -pinte warni wiwitan ing kang kenging kamahat kangge lisah tengkawang, ing ngriki nama lisah krawang, lisah punika amigunani sanget kange jampinipun tiyang sakit sriawan kangge gosok masin tuwin sanesipun inggih amikantuki. 1
Ing bawah angina wonten wit-witan anama widuri, warnining wit widuri punika katingal boten amaedahi titiyang enggris anggahahi panginten manawi wit pnika ikenging kadamel bakaling pandamelipun benang, sara lajeng dipun nyatakaken inggih anetepi ingpanginten wau, wusana lajeng katenun saged dados sinjang ingkang langkung alus meh kados sutra Prayantun ingakng amarsudi kagunan ing nagari Dhitslan anama tuwan dhokter SEling (Dr.Schlink) dereng lami manggih akal saged adamel martega, ingakng kadamel bakal lisah kalentik warnining martega katingal pethak sarta resik boten mawi woworan barang awon ingkang langkung amikantuki kangge anggogoreng, saha sampun kacoba raosipun eca, mila sapunika lajeng angadegaken pabrik adamel martega wau wonten ing nagari dhitslan. ing ngalamdonya, bokmanawi naming Prabu Raja Alponse kaping 13 alphonse XIII sinuhun ing nagari Sepanyol punika yuswanipun saweg 15 wulan ingakng angembani kaprabon ingkang ngibu piyambak prameswari Kristina, nalika wiyosanipun taun prabu Alponse, wonten pagnagenging greji ing kitha Madrid saos unjuk mugi kalilanana anyaosi pisungsung agem-agemanipun pameran sang prabu, pisungsun sampun lalampahan konjuk menggah warni sakalangkung adi, mawi rinengga rengga ing sosotya. Boten tebih saking Thaiskandria wonten talaga winastan Mukir, wiyaripun langkung saking 12000 saleksa kalihewu bau jawi, sakiwatengening talaga medal rawanipun pinten-pinten sarta awanipun sakalangkung awon saget anuwuhaken sasakit ing mangke utusanipun nagari Enggris badhe adamel asating talaga tuwin rawa-rawa wau, manawi kalampahan padamelan ageng punika sampun saestu badhe angicalaken timbuling sasakit sarta badhe amanggih siti eloh ingkang kedah kagarap dening tiyang tani kalih leksa. Nembe punika wonten tiyang jawi anandhang sakit signet adamel rudatosing manahipun para mitranipun ingkang kulina, langkung malih para akrab kipun sumelang manawi ingkang sakit wau badhe dumugi ing jangji mantuk dhateng rahmatollah, mila siyang dalu tansah kajagi sarta kaecanan manah amurih sudaning sakitipun wonten mit4ranipun satunggal ingkang langkung tresna amituturi: dhuh mitraku, aja andadekake susahing ngatimu, Manawa dhaswar wus takdire kowe mulih menyang jiman kalanggengan apa kang pinikir maneh, kajaba mung tuwakub awit kabeh manungsa iya bakal mrono parane, wangsulanipun karepku ora mangkono, aku ora wedi ing pati, awit wus dadi gagadhanganku lan ora owel tinggal donya, awit ora langgeng, sing tak wedeni pecate nyawa ku atinggal raga. Pawicantenan punika manawi karos dadakan naming anggujengaken kemawon ananging manawi karaos dangu angemu telengig kawruh kasampurnan. ingkang timur piyambak Lisah jarak punika kangge usada urus-urus ingkang sae piyambak ananging titiyagn kirang doyanipun amargi karaos anek sarta kedah mutah, ing serat kabar lokomotip wontn ingkang anyariyosaken manawi raosing lisah jarak wau kengijg kaialaken babar pisan sarana kauwor kaliyan minuman bir, patrapipun makaten, lisah jarak kakinten sacekapipun ingkang bahe kaombe dipn iling ing gelas toya rumiyin lajeg dipun soki bir punika manawi kaombe raosing lisah sampun ical babar pisan sanadyan kaombe sakedhik-sakedhik sampun boten wotnen raosipun ingang suka kabar sampun nate anyoba piyambak. Para jurungarang serat pawartos manawi maos kabar sakedhik punika, amesthi kathah ingkang mongkok panggalihipun dene ingkang boten angarang embok manawi kapengin dados juru pangarang. Tuwan MigilKatop (Miechael Katkoff) redhakturing serat kabar mosko Wedhomesti (Moskowkija Wedomosti) ing nagari Rus atilar dunya mantuk dhateng rahamatoolah, atilar arta ddados pusakaning para ahli warisipun tiyagn kawanwwelas kathah ing arta 24.000,000 kawan likur yuta kawan kthi rupiyah mitra-mitra sampun anggalih manawi para redhaktur sanesipun saged anglempakaken arta, punika boten malah pikantuking arta bebas boten nate saget cumanthel kangge prabeya ini-itu utawi ingkang kedah mawi sarana salaka bunder. Kanjeng gupremen ing Indhiya Nederlan sampun andhawuhaken maang serat kawat (telegraaf) saking pasuruwan dumugi Mekasar, kapal perang Ponteyanak ingkagn kapiji angukur lebet cethekin glautan antawising pasuruwan kaliyan Selebes. Ing nagari ing Linowah, (Illinois) titiyang dipun awisi aside sata tuwin rokok dhateng lare ingkag dereng ngumur 16 taun ingkagn nerak papacak punika kadhendha kathahipun 50 rupiyah kajawi manawi panumbasing lare wau angsal palilah saking titiyang sepuhipun 2
kawrat serat manawi tumrap ing Surakarta, ingkagn makaten wau nama aneh anehan awit lare ngumur sapalih ign nembelas taun sampun anglepis udut dika, manawi sampun andungkap utawi sampun jangkep ngungur nembelas taun kathah ingakng sampun gadhah cempe, terkadhang saweg ngumur kalih welas taun dados dereng tetak sampun bebadhe. =========\=========== Dubilah setan boten kados saijengandika kyai ajar kabesturon dene kados tiyang jaler piyambak acerik-cerik wonten ing bramartani, boten wonten ingkang munasika, sapunika ijengandika kula dhawuhi kendel sampun kumecap malih wonten ing bramartni, manawi ijengandika boten mituhu dhawuh kula punika, amesthi badhe salin babah aliyan kula, bab kaping samanten ing angger anu, ijengadika kula wedalaken saking pasamuwaning kabar Nederlan Indiya. Sinten ingkang boten sumerep dadamelan sampeyan serat manawi telenging manah sampeyan angering-erang dhaeng stunggiling abdi dalem ingkagn dherek anggarap prakawis ageng nagari, smpeyan kinten reged manahipun purun anampeni besel saged damel griya ingkang angeram-eramaken punika rak sweg saking kinen-kinten kemawon dados dereng mesthi, punapa ijengandika boten anon angrungu manawi abdi dalem wau punika priyantun ageng ingkang ageng pamedalipn sarta kerep anampeni yatra leksan saking babektening gagadhuhanipun siti dhusun. Kula sampun sumerep manawi ubaling poncadriya sampeyan tanpa budi pamekak kumebul ngantos angebaki isining jagad titiga, mila tempuhing hawa awon wau badhe kula sirep kula wangsulaken supados anyabeta dhateng poking kendhanganipun talingan sampeyan. E kyai ajar kabesturon suwawi smpeyan dugekake snder sampeyan kula ingkag badhe mekrak mrayanging lathi sampeyan. Kula Kyai Kramatika. =====\======== Inggih leres kyai panjenengan karsa misah punika, ananging tamtu sampeyan saged anadhahi pangamukipun awit sanjangipun makaten ora ana geni tanpa kukus apa maneh belo palongka tanpa belang. Sumongga ta kagagasa piyambak. Jurungarang. Kyai Karangkarantan anggen sampeya anglebetaken serat piwulang anggitan dalem kangjen ggusti pangeran adipati Arya Mangkunagara ingkang kaping sakawan ing kabar bramrtani, kajawi bibrahing sastranpun sakign sampeyan cotho dhateng sastra, wonten ingakng kecer anyorak-nyaruk kalih wadana mung dados sapada, mila ical suraosipun sarehning sampeyan kirnag budi, sok makatena anggen sampeyan amewahi bubukaning serat piwulang wau inggih tanpa suraos namung waton purwa kanthi kemawon nii lo purwakanthi becik anggitane suwari raden Ngabei Ronggawarsita. Mangkya prajeng Surakarta, kawruyan wus sunyaruri, rurah pangrehing ngukara, karana tanpa palupi, ponang para mengkawi, kawileting tyas malatkung, kongas kasudranira, tidhem tandhanign dumadi, malah anggung kasangsaya sinangsaya. kadangipun ingkang boten nate sinaruwe; 3
Ongka 41 Kemis Legi kaping 2 Sapar Wawu 1817 utawi kaping 20 Oktober 1887 Surakarta Nalika malem Kemis angrintenaken tanggal kaping 11 wulan sura kapengker punika, wanci jam 7 sonten kula saking kakesahan sareng lampah kula dumugi ing wradinan salering dalem Sujanapuran ing dirgantara wonten wawarnen umalorot jumedhulipun saking kidul kilen lampahipun angaler ngeran kula wspaosaken sareng dumugi sanginggiling kagungan dalem alun- alun pengkeran lajeng boten katingal enggah warnenipun ingkang cumalorot wau jene kados soroting rembulan lajeng ijem tumunten abrit ijem malih, dene agengipun ingakng upami sirah kinten satigan kambangan saya merit dumugi pethit lancip, panjangipu watawis sakaki, wusananipun pisah pisah dados tiga lampahipun urut-urutan kilap naminipun. Ugi kala malem Kemis tanggal kapig 25 sami wulan kapengker punika, ing kampong ARjadipuran wonten tiyang kacegur ing sumur, dene lebetipun ing sumur watawis 20 kaki, toyanipun 5 kaki, menggah darunanipun makaten titiyang kasebut ingnginggil wau jagong, dhateng griyaning mitranipun ing Arjadipuran jangongan puputaning bayi mawi nabuh klenengan sareng wanci kendel bedhug piyambakipun badhe toyan sarehning radi kaladuk anggenipun angunjuk toya keras mudhun saking ngundhak-undhakaning pandhapi, lajeng dhawah, badanipun galubras endhut tumunten bade wijik dhateng sumur, ananging sampun sakedhik wewekanipun sarta pun sumur tanpa lambe, lajeng kajlungup mak jegur sanalika tiyang ingkang celak ngriku malaejng anuweni dhateng sumur, sareng sumerep ingkang kacdemplung wau tiyang, inggal pados deling kadamel mitulungi, kocapa ing pandhapi saweg nengah-nengahi ungeling gendhing kinanthi, seng midhanget rame-rame ing jawi cluluk tiyang kacempulng sumur, kendeling gongsa kados kasuwuk sarta para tamu samimedal dene ingang wotnen salebeting sumur wau sareng sampun saged minggah, lajeng kemawon agenjret watawis lajeng toya cekapan dados wilujeng dalah pangangge dhuwung mantuk rahayuipun sapanunggilanipun boten wonten ingkang rempil. lebeting Anyolong pethek Tamblegipun babasan ing nginggil punikapnapa kdos ingkang kula patelakaken ing ngandhap punika. Tiyang anama Pak karma griya ing kampgn kratonan kinten sampun umur 60 taun sarta mawi sakit apus tuwin kowak gadhah anak esri taksih prawan satunggil damelipn sade emping, punika saed menthel cihanipun kula miring tiyag raraosan samang kancanipun wicantenipun makaten yen ungsum tepongan lurung mangkene kiye kaya pak karma kuwera drageges-greges bok omahe d idol digawe ragat ora paja-paja sedheng, kancanipun amangsuli: o, kepriye neh kowe kuwi iya bener Manawa omahe ora murwat la wogn mung pecak rolas gedhene, payone welit ngango ora wutuh, yen udan bingung gone manggon wah dhoyong, gedhege patin gsrowong, ananging gembolane anggris bae, aku ingarep iya duwe pangira Manawa gone mlarat banget layagn pikiren aja sing jagong apa kalumrahane maneh yen tumindaka, wogn kon dangan bae arang teka, awit kajaba awake lara ora patut kumpulan saruning panganggo, kayata prabote sapengadeg ora majaji srupiyah, lakok anake wadon kuwi bias nuku suweng rega atusan sarta maneh dadi pangungsening priyayi siji loro, padha utang dhuwit mulane aja sing nepongi lurungmu, 40 pecak ora abisa, la bok ya 100 pecak ta, ora digawe rekasa mungguh buruhna bias bayar. Lajeng dipun wangsuli akaliyan ngungun i i i a dadi wus tatela janma tan kena ing ngina, yen mangkono kuwe, mila kula lebetaken ing surat kabar, awit radi aneh bubudenipun dene saged nyambutaken sarta saged tumbas barang, teka boten manah klimrahan punap adene brukuting griya, sarta wetahing sandhanganipn. Rara Condrawarti. Pawartos warni-warni 1
Toko Cina ing Padamaran (Samarang) angangge elon kakalih, panajng inkang liyan celak manawi nyonyah saha tuwan tuwan ingang dhateng tutumbas kaladosan elok panjang, manawi tiyang dhusun ingkang dhateng tutumbas kaathungan elon celak slompret malayu amastani Tipoe Daija tembungipun jawi ingang mathuk kaliyan nalaripun ambalithuk. Baita kapal anama Dheponser, dhaten gsaking Singapura ing palabuhan Samrng, angudhunaken barnag gadhahanipun cina ing Samarang, awarni kijing kakalih, dhapur pasagi, kaamel saking sela, adi pandamelipun badhe kangge tatengering kuburan, sareng kapriksa dening tuwan ajng Kontrolir sarta tuwan PIripikatur, kijing wau wotnen rereganganipun ng ngelebet katingal bolong, sareng kapriksa wotnen isinipun cnadu 3 blek satunggilipun kabikak isi apyun 62 bungkus. Ig serat kabar Lokomotip anyariyosaken nalika kaping 3 Oktober punika, cina anama OngKi dhaeng ing ngajengipun kapala kampong gang tengah (Samarang) anyukakaken kupingipun sasisih dipun buntel ing dalancang. Sinten ingkang saged anggayuh nalar punika, kapala kampong sanget kaget pitaken nalaripun ongki amratelakaken manawi gadhah lengganan tukang cukur cina anama Ciyngsing, sampun sangangwulan dereng kabayar epahanipun anyukur, enjing punia wau dhateng anyukur, sarta nedha epahanipuning dalem sangawulan wau, ongki taksih sumados boten darana ciyangsing anyandhak kuoping, lajeng kapagas kalayan lading panyukuran tigas pacing, tukang cukur mawi wicanten sampun narimah naming nampeni epahan kuping kemawon kaliyan lumajeng kuping ktilar, kalebet mirah manawi epahan nyukur ing dalem sangang wulan namung kabayar kuping satunggal naming epahanipun magas kuping puika ingknag dereng kabaryar, bok manawi badhe wngsul nagih malih. Litnan kakalih wadyabala ing Makasar, wanci dalu akekerengan prakawis rebatan sihkaliya nonah bongsa Enggris amargi saking dalu wau ados boten patos skathah titiyang ningal, saking guletipun anggeniun kerengan ingang satungal kataton jempolanipun tangan dipun cakot ngantos siwal sapalih e, kalebet angeramaken priyantun ageng kerengan naming kalayan waja, bokmanawi pedhangipun dereng kagrinda. Ing Batawi, Sresan LIpret sakit manahipun dhateng Sresan Mayor Wanci sonten sresan Lipret dhateng ing griyanipun sresan Mayor, sarta ambekta pistul repolper, sadumuginipun ing ngriku anothok konten sareng sresan Mayor katingal medal ljeng dipun dhawahi pistul pejah snalika, sresan Lipret lajeng amestul awakipun piyambak prenahing dhadha sangingiling pulung manah, neratas angsal gurung, mimis terus medal ing gigir, suprandosipun sresan LIpret boten pejah, ananging inggih badhe anemahi pejah. Serat paturanipun kapitan Cina Beiksam konjuk ing sahandhap sampeya dalem kanjeng raja, prakawis aside apyun salingkuh kasuwun indhaking paukumanipun ingang terang kalepatanipun kapatyrapan paukuan bucal mawi rante laminipun ngnatos 10 sdasa taun sarta kadhendha angantos 10000 saleksa rupiyah ingang boten terang ananging sampun umum sade apyun salingkuh kaukuma bucal salaminipun gesang. Sakeca pundit ingang terang kalepatanipun kalian ingang boten manawi kamanah-manah, sakeca ingang kalepatan lami-lami mantuk. Manawi katindakaken kados puanuwun punika, bokmanawi titiyang ing pulojawi badhe telas sdaya wotnen ing bucalan kantuna ingang sae-sae kemawon tur boten nyeret pak sangsaya bangkrut. ============\============= Pangalembana Tansah makirtya karsayaning manah ingakng tanpa singsingan ajalaran samene woten kawahya in gmadyaning pabaratan pustaka warti Bramartani, cariys ingakng angalngkungi saw, temahan saged anjalari indhaking budi wewaing seserepan inggih punika lalampahanipun bongsa pingul tuwan dhokter ingang dahad budya wicaksana uptus salwiring ngaguna wasis patitis pasangrahita limpat, duk kalanira mideri ngat lalana jajah nagari, sarana pirantos anggitan inggal ingkan gsaestu ting mumbul lumaksa neng gagana, saking panggagas kula saestu angresepi ing manah ing para anon pancen inggih kalebet cariyos ingkang pepethingan tur kasih dendoning ruwiya ing 2
madyaning bramartani, pustaka warti ingkagn sampun kajuwara onjo pangrengganing tembung mathis pagnrakiting ukara, ye ginags sakalaya cipta ingang eneng dening para moncer budi, baya saged katularan ing kawisaksananipun tuwan dhokter wau, marmata kula dahad tidharsa, mugi panjenenganipun saudara ingkang manjurung warti karsaha anglajengaen cariyos punika dumugi ning titi, kajawi saking tadhe amimbui senenipun ta ka bramartani, tur inggih aprasasat amarsitani dhteng para maos ingakgn taksih sami ina pamanggih, o saiba binga ing manah ingankg badhe kula tampi. Puwara kula abiyantu amuji jaya-jaya anjayaken panjenenganing saudara ingkagn manjurung warti, tuwining panjennganipun tuwan juru ngarang bramartani mugi binuncanga salwiring babaya cinaketaken sangdyaning kabegjan tulus sasugeng rahajeng ing salajengipun. Tinengeran ingmundhu tanggal kaping 24 Mukaram angkaning warsa 1817 Katandhan dening juru maos pun Indhangpangajapsih. ------=-------- Ingih sae st klajengake paacakipun mandar ing tembe tetembunganipun badhe karimbas malih, saha salaejngipun badhe kadamel serat waosan Jurungarang. =========\=================== Wangsulan dhumateng wakne Kramatika. Wakne: kula aras-arasen mangsuli, awit kula lagi ewuh, dadi buta onten ngalun-alun kidul kerep kemcokan rada greges-greges. Nggon kula ngarani yen raden ngabei mangun Pedhota, niku remen nampani besel mesthine enggih mung saka kabar, sing aweh kabar teng kula, wongsing padha kengkenan nangig upama kula pratelakake ontn kabar Bramartani, kaya karep sampeyan kula mopo, awt mung bakal sampeyan srekal tanpa saksi ora ddi kula sampeya guguyu, ewadene yen pratela kula bakal di tindakake, kula enggih saguh, nanging sumelang kula nek kaya karanan kula sing dhisik prakra sathekruk ye boten nganggo saksi kang nyumurupi lung tinampaning barang, enggih boten dadi, mundhak kangelan mawon, ingkang wau angarap prakawis utang apiutang, ing mangke teka kaelih anggarap prakawis durjanan lo, punika telakipun punapa ki sae punapa awon tiyang sampun ena makaten teka taksih dipun abdekaken. Karo dene malih adhine enggih ra...ngungkuli kakangne, sing galak dhewe den bei Ja Da ta, niku jalma mara jalma mati, sato mara sato didhahar, kula enggih bias mratelakake alane, malah tuwan tuwan empune onten sing di apusi luwih sewu rupiyah, nanging enghy tesih di unggung mawon ampun malih si jadata sing lagi kanggo, nadyan liya-liyane sing padha nerak dhawuh pranatan inggh boten dipocot tur sing duwe dhuwit di ilangake, niku pehpun athik prantan dalem malah di gomancak. Ing Padhepokaning ngarga Palimengan kaping 30 surawawu sngkalaning warsa caturing wong angesthi pocot Kyai ajar Kabesturon. Katur panjenenganipun raden Panji Jayasubrata Serat-serat waosan jawi sekar macapat anggitanipun para luhur tuwin bagnsaning pujongga ing Surakarta ingkang kawealaken cap-capan dening tuwan pandhorep ing Samarang, wonten ingkang karimbas tembung tuwin ukaranipun saking cariyosipun sawenehing mitra kula ingkang ngrimbas panjenenganipun raden panji Jayasubrata, inggih punka kondhagn ipun kasusastran jawi tuwan Pandhorep wau. Menggah pangrimbas wau anggenipun amastani ing kathah boten amewahi sae, wangsul malah andadosaken awon jeh ukara tembungipun ingang ing wau pancen sampun adhemes aluwes sarta sem tur patitis raosipun santunaken awadheh pating bedhnggol wah balero. Ingkang punika manwi ingkang ngrimbas tmen raden panji, snajan kula ajrih amatanana bilih panjenenganipun pancen dereng kenging kalebetaken ing wiwialanipun tiaygn ingang radi srep 3
ing sasta, kula kedah angaturi pamrayogi medal saking manah suci, mugi raden panji karsaha angengeti babasanipun para para meng budi, wogn dhemen angewahi gawehane liyan iku kudu angungkuli budi ne kang gaweh ane den owahi sampu soknandukaken ambeg kaconggah kemawon. Wasana mugi sampun anddosaken panggalihipun raden panji, dene kula cumanthaka angaturi pamrayogi ingakng samanten mangakten wau dhumaeng panjenenganipun , lah sampun kantun wilujeng kula amadal pasilan. Katandhan palugon --------\-------- Anggitan ingkang pundit mas ingakgn dipun ewahi embok inggih dipun cethakaken pindhah sampun naming kakembeng kemawon Jurungarang. ===========\================== Kiswara Kula mentas maos anggresah kanthi panyuwunipun mitra kula rara gumun ingkang kawedhar wonten samadyaning pustaka warti ognka 37 ingkagn punika andadosaken jalaran dheleging manah kula, dene yayi mas teka kaya priyayi kang nembe miyos wonen ing nriki mila kula amanah mangkaten amargi saking kaengetan kula wiwitipun wotnen patrap ingakng sampeyan criyosaken punika sampun antawis lami, mongka ingknagke sampeyan teka nganyar-anyari mawi anggresah, sanadyan mangkaten yayi, ewadene sarehning panggresah sampeyan wau wotnen gatosing pun kalih-kalih, 1 supados adamel engeting panggalihipun para ingakng angagem patrap boten leres 2.panuwun dhateng para ruhur-ruhur supados anjejenga patrap ingkang badhe adamel dhoyonging ngadil mumpung dereng kalajeng ngantos 50 taun bilih kalantur-lantur gek badhe kados pundit wsananipun mangkaten malih yayi,sarehne ingngnggil sampnanyebutaken bilih kula jumurung sanget dhateng pangresah sampeyan amila saking pamanah kula gatos bilih kula anyaosan tondha jumurung manah, saha minogka tatalining pamitran inggih punika uran-uran sakedhik kasebut ing ngandhap punika. Nir deya lair neng praja, tur dadya punggaweng ngaji, sinunggunging kawibawan teka tanwruh tatakrami, ing tyas dahad mapingging, kalengki-lengki gumunggung, yen anarehrehanya, kang nandukaken tatakrami, sapantese atasing punggaweng nata. Pinlerokan sinengitan mrma ingkagn para cili, rehne rumangsa kapurba, temah nglaksanani ugi, gnango patrapan yukti gempal luhuring kaprabun lire gempal Karajan kaya ta patrap kang panic, amug ku tumrap panjenengan nata. Kang mongka punku nulya, samya tinandukaken mring, para punggawa wen narendra, mangakten punika yakti, amracihnani saking, tumuwuhing budi kathung, nyebal sing darsanarja, ingkagn wus winahya mungging, serat serat anggitaning pra sarjana. Lo yayi, ingkang mangakten punika rak inggih kenging ugita, sinebut tali mula-mulanipun kdota: ingkang aparing kawibawan samanten punika sitnen rakinggih boten marojol saking panjenengan dalem narendra, ewadene bilih kula manah kok aya ewuh wuwuhwuh wasananing manah ulun dahad ngungun apungun pungun awt yen dereng ngamirsa, teka longka, dene denira neng jroning praja wiwit lair mila, yen sumerep teka glenggem angalegem katandukan tatakrami inakng boten leres lo mangke kula gek dipun jwab mangkaten wus ora bae yen ratu bisaha agawe kawibawaning sariraku, yen ora atas saka karaning Allah, kagn asipat murah, lo inggih temtu ta, panjenengan dalem ta masa kagungan siti 50 jung, boten langkung inggih amug hyang kang asipat kayun balk ingkang kaparingan wawenang amandum aminta sinten rak inggih panjenengan dalem naendra, amila cekakipun atur kula, sami enggala wngu saking nendra, tumunten anegaha kanjeng sang aji, rak taksih kjumeneng dadya waranani ghyagn widi, bokmanawi inggih milalati ugi, wasana taklim ulun dhumaeng jengandika rara gumun. Ing ngasrama Sonya rsa tanggal kaping 12 wulan juga, warsa sapta, ing windu kunthara, tinengeran atur ulun kaesthiha tuhu Pun PUthut Jatibalilu. ======\==================== 4
Pamalirsih Ing mangke pabarataning pustakawarti, kados nembe katingal regengipun amargi sareng kerep dipn tuweni ingkang tigas kawuryan kakasih genjunggoling, para maos sakalangkung sewu jumurung bingahanipun amargi rarasipun kyai genjunggoling prasaja wicaranipun sampu kacetha kdos kala anjarwani kawontenanipun cungkup maejan kijing sasaminipun tur punika anggen anggenipun tiyang jawi, anangng tatela sok tiyanga dereng sumerep tegesipun mong kanggenipun anjarwani kyai genjunggoling sampu leres sanget naming sakedhik ingkang dereng sah tatelanipun kados ta cugkup kajarwanan cukup egesipun cekap inggih punika cinanipun bilh ingng kakubur wau sampun cekap pancadriyanipun lo, wangsul pasareyanipun para wali, kados ta jeng sunan ampel ingang sumarewonten ing Surabaya, punika tanpa cungkup malah kijing ugi tanpa, namun gtatenger maejan wali sanesipun ugi kathah ingakng pasareyanipun tanpa cungkup punapa punika kenging kanggeb bilih dereng sekap pancendriyanipun kosokwangsulipun sok tyanga ingagn warisipun kacekapan kuburaning tyang sepuhipun tamtu lajeng kacungkup sakuwasanipun punapa punika kenging kaanggep teteping cekap pancedriyanipun punapa dados cihna cekaping para waris dene kawontenanipun kijing kajarwanan mendhet saking tembung Arab kijab tegesipun warana inggih punika nadnhakaken bilih warana ssimpenaning gaib lah, dalah, punapa sampun tatela bilih saleebting kuburan wau isi gaib kula sampun nyipati pyambak wnen sawenehing tiyang ngajal ingakgn sampun kakubur sawatawis lami lajeng kaelih panggenan kuburan lamiugi taksih lestantun katerangeran kijing, dados kijing kakalih, punika punapa wonten simpenan ipun gaib sdaya, wondening bab kawontenaniun maejan kajrwanan maesan lingga saking paes saha pasemon kalih ing ngatunggil menggah ing jaman sapunika kathah kijing ingkagn tanpa maejan ananging namung sela satunggal lajeng kapetha ambanen kemawon kijing kajeng jati ugi tanpa maejan menggah ingakgn pajah punika wau punapa nandhakaken bilh boten saged kalih ing ngatunggil kacariyos kuuranipun kanjeng nabi adam punika malah tanpa kijing tanpa tenger, punapa inggih sabab boten kalih ing ngatunggil wasana panjurung kula puika kasapuwa ng pangaksamanipun kyai genjunggoling panuwun kula sageda maringi katrangan sakecanipun Ping 2 Surawarsa Wawu, sangkala tinengeran lenggah ing tekat murti tunggal Endhang Pracimasana. 5
Ongka 42 Kemis Pon kaping 9 Sapar Wawu 1817 utawi kaping 27 Oktober 1887 Surakarta Pujiastuti Katarik saking sumawuring cihnanipun ambeg paraarto tameng sasih lumuber sumrambahing mimitran gumyah ing tiyang sami asugn pupuji, e mugi mugi snghyagn kang murbeng bawana amaringi kanugrahan dhumaeng babah litnan ing Bayalali, dados bubundhel ambaboni wonten salebeting nagari dalem surakarta, amargi para cina wawengkonipun ing saepheling Bayalali , rumaos boten sgd amangsulaken lubering sih kadarmanipun dhasar sampu kanyatahan kacekapanipun anggenipun kaabdekaken kanjeng gupremen saha lmpat tangkeping mimitran dhateng sadhengah bongsa, boten kaduk ing duga riringa, andhasaraken alusing budi sarwi nyangking tembugn arum punapa malih sumungkemipun dhteng bongsa luhur, trapsilaning Karma boen anguciwani, pantes sanget saupami kapatah amengku kawula kathah, tamtu anjalari tata tentrem rahayu. Panudyarja Pawartos ing kathah pamedalipun kagungan dalem kebon kopi ing Plukisan taun punika sampun kanyatahan sawatawis onjo, katimbagn kalayan taun ingkang kapengker, wujuding kopi ingkagn sampun kaesok ing gudhang pemen sampun langkugn kalayan kala kapaosan tuwan mongka tetep tanpa prabeya, ingang mangkaten puika cihnanipun saking pamardi saha kawekelanipun priyantun ingkang kapatah amandhegani, amargi ing ngatasipun dayaning pambudi bab tanem tuwuh, kedah boten anilar pamardi mardawaning daya, sarehnng kula boten miring pawatos jenggleh, sanajan tunggil talatah kagungan dalem pakopen ing paras upami sageda waradin samubarangipun kados ing plukisan sampun tamtu dados kauntunganiun nagari, malah pawartosipun salebetipun siti dhusun pukisan wau kondur, tmbah ing tiyang kuli tumut gagriya ngantos kirang enggen ingakng mangkaten wau anandhakaken tata-tentrem. Naib Para tiyang sami wiraosan bilih naib ing dhusun-dhusun asring boten esah anggenipun aningkahaken tiyang imah-imah, amargi kathah para naib dhusun ingang bote mangretos eliding paningkah, malah wonten ingkang boten sumerep sasra arab babar pisan kasagedanipun kajawi namugn andonga rasul sarta donga sura, punika naming gethok tular, dene ingkang sampun apil sanget punika donga kubur, ingkang mangkaten wau sarehnng bab ningkah wau pancen parlu sanget kados pundit kok kapitados aken dhateng sok tiyanga, sampun dumeh saged amaosi srakah, punika rak sanes peranganipun pakter apyun utawi wi pakter plekek kabaripun ing dhusun bawah sragen wotnen swenehig tiyang jaler ipun kaukum bucal 4 taun wsana esrinipun dereng ngantos sataun imah-imah boen mawi rapak dhateng surambi dalem sreng jaleripun mantuk saking bucalan lajeng darbe atur gugat ing surambi dalem ananging pun estri kenceng boten puru wangsul dhateng jaleripun lami, amargi sampun kalajeng trisna dhaeng jaleripun inggal. Karampunganipun surambi dalem ningkahipun jaler inggal kabatalaken amrgi pun esri dereng rapak rumiyin ddos jaleripun inggal katetepaken jina, kedah kaukum dosanipun jina, lo punika naib ingkang ningkahaken punapa boten kedah kaukum awrat katimbanga kala nampeni srakah ambentoyong. Bawah Kartasura wonten swenehng tiyang, estrinipun purik jalaran paben wawdul dhteng bapakipu bilih pyambakipun sampun kapegat dening jaleripun sanalika sudarmanipun saklangkugn bramantya anake estri wau lajeng kaimah-imahaken jaleripun wau lajeng dabe atur ing 1
Surambi dalem karampunganipun ningkahipunjaler inggal kbatalaken amrgi dereng kapegat ing magnke jaleripun inggal wau kasuwun tetepipun dosa jina, amargi sampun purun ngewat esrining liyan kados pundit ta kyai naib anggenipun puru ningkahaken yen boten kaukum awrat. Bawah destrik Jatinom Bayalali, wonen sawenehing tiyang, jaleripun kesah saking griya mideringgrat angalangut sampun sawatawis taun sareng mantuk estrinipun smpun imah-imah kalayan tiyang sanes lajeng darbe atur gugat dhateng pengadilan sareng kapriksa tiyang ingkang kadakwa wau gnaken sampun aningkah lepen nanging tatelanipun sampun aningkahan sarana naib, sarehning angreksa dhateng naibipun ingkang ningkahaken lajeng kasidhem. Kados pundit para naib dhusun kok boten gatekaken sunat kalayan parlu, rukun ningkah wau parlu, ananging srakah sunat samun kok kakosokwansul mangkaten mesakaken ingkang nglampahi. Kintunan Patrapan Tiyang griyanipun kabesmen ingakng mraman dhateng griyaning tanganipun kedah kapatrapan paukuman kaeres anangng tiyang ingkang griyanipun kakecon boten punapa-punapa mongka pantes-pantesipun ageng paukumanipun tiyang kakecon jalran adamel rekaos dhateng tongga tapalihipun saha dhaeng para pagnagenging pulisi sawawengkonipun rekaosing para pagnageng wau, boten ngamugnaken manah, badan malampah, manahebah, arta medal sababipun tiyang kakecon ingkang kathah wiwinih saking tiyang sugih, boten sae pambekanipun sanajan tiyangboten sugih, ugi ingkang boten sae pambekanipun mila pantes tiyang ingkang kakecon wau,kedah kapatrapan ukum awrat tiyang kabesmi griyanipun mamelas anget bilih kaukum amargi kathah ingkang sabab naming saking sumbrana, utawi weya. Tiyang jagi patrol ingkang maha tilem kapatrapan paukuman krakal kados awrat sanget amargi ingkang kalimrah tiyang jagi patrol wau cacahipun naming 2 nyengkanipun 3 terkadhang naming 1 dados bilih kapeksa melek gentosan sadalu pancen taksih kathah tilemipun kajawi bilih tiyang patrol wau isi tiyang 6 apesipun 4 pantes kajejegaken ama atilem, jalaran sampun kuwawi. Berkahing Durjana Sami-sami kadurjanan kecu punika wotnen barkahipun piyambak sapisan tiyang ingkang saged angaturi katrangan dhaeng pulisi, tamtu angsal ganjaran wujud arta utawi sanesipun bilih pangakt abdi dalem tampi indhaking kanugrahan wonten malih tumanjaning p amrih adhakan para tiyang sedheng utawi alit ingkang sampun kaweken pangupadosipun pangupajiwa, sarta katariks aking dayaning murka, lajeng sami gebyur dados telik asowan dhaeng pangagengipun pulisi, sarwi anggelar carita ingkang memper kalayan wahananipun amargi kadadosanipun sokur angsal katrangan sayektos apes-apesipun sampun angsal pasangon salebetipun lumampah, wah sangu candu tanpa wangenan ugi saged andumuk mak-muk tanduking panginten wara, nanging yen tanpa nyina tanpa sandeya, sampun tatela kawegianing durjana kecu jaman sapunika angungkuli pulisi, amargis ampun kadunungan pratikel saha akal ingkang sakalangkung jalimet samenipun tiyang sasadeyan kalayan ingkang tumbas samangke sami sagedipun ingkang tumbas nedha mirah-mirahan ingkang sade boten kiran gpratikel waton pajeng, ananging tatela samubarang wau sok mirah atamtu dados awis. Kintunan. ==============\============== Kula maos rerepenipun raden ngabei Ronggawarsita, ingkang kapacak ing Bramartani, saking ki Kramatika, kulak ok ragi kodheng yen sapengkeripun raden ngabei ronggawarsita, kaecam sampun boten wonten pujongga, bokmanawi ingkang makaten wau kalentu, awit pamireng kula ingkang kadhawahan wahyu kapujanggan raden ngabei Sastrajendra, lpat dhaeng tembung kawi, putus dhatengpradasastra, engetan dhaten gsajarah, inggih boten ta yen mapak ana, nanging sampun lowung, saha tiyang bodho kados pun kula, inggih sampun angangggep ing kapujangganipun. 2
Kyai Winanteya. Lawang (Surabaya) Prakawisipun sawenehing tiyang ngriku nama Pak Karma, ingkang sampun langkung saking satengah wulan anggening piyambakipun kacepeng, jalaran ambekta kopi gelap kadengangan dening panjenenganipun bupati ing Purwareja, lajeng kapriksa dening asisten wadana, panjenganipun bupati, tuwin jaksa, wonten ing rol landrat pak Karma angaken bilih kopi ingkang kabekta wau gadhahanipun piyambak. Menggah karampunganipun ing rol landrat pak Karma kapatrapan dhenda, saha kaparingan inah salebetipun 14 dinten wondene bilih salebetipun 14 dinten mongka pak Karma boten saged ambayar dhendhan badhe kalintu kawasesa ing karya tanpa pituwas menggah ingakng andadosaken tumuning ngakathahpunika, dene ngantos dumugiing mangke pak Karma wau dereng angladosaken yatra dhendhan punapa malih kaasesaha ing karya, mangkaten malih boten kalebetake ing kunjara, taksih unjar ing sakarsa-karsa, sae kados dene tiyagn ingkang boten anandhang lepat kacariyos pak Karma wau gadhah pamitran sawenehing tiyang anama pak Katimah, satunggiling dinten pak Karma gadhah panembung dhateng pak Katimah, supados dipun sambutana yatra sacekapipun kaangge ambayar dhendhan anangin gpak Katimah boten saged angalksanani ingkang dados panedhanpun awit saweg pnuju sepen ing yatra, ingkang punika temah andadosaken jalaran bramatyanipun pak Karma,saha lajeng wawadul dhateng jaksa ing bangil aturipun temen bilih ing ngajeng kula anggadhahi atur manawi kopi wau gadhahan kula piyambak ananging sajatosipun kula enko kalaiyan pak Katimah. Saking punika sanggyyaning para jaksa ing bangil wau lajeng sami angwedhari karampunganipun ing rol landrad supados angsala katrangan sakuthanipn pak Karma kaliyan pak Katimah rumiyin walaualam ing salajengipun =============\============== Batawi Serat saking Weltepredhen anyariyosaken bilih tiyang bongsa Cina ing Batawi ing amngke sansaya katingal purunipun dhateng abdiipun kanjeng gupremen. Mentas punika wonten satunggiling opsir acanthi soldhadhu 1 datheng ing griyanipun tiyagn cina tukang rangsum kopi, wonten ing ngriku opsir tuwin soldhadhu wau dipun pisuh-pisuhi dening cina kathah, saha tukang rangsum wau anakwa, bilih soldhadhu punika amendhet ladingipun ===============\============= Batawi Serat saking weltepredhen anyariyosaken bilih tiyang bongsa Cina ing Batawi ing mangke sansaya katingal purunipun dhaeng abdinipun kanjeng gupremen. Mentas punika wonten satunggiling opsir acanthi soldhadhu 1, dhateng ing griyaning pun tiyang cina tukang ransom kopi, wonten ing ngriku opsir tuwin soldhadhu wau dipun pisuh-pisuhi dening cina kathah, saha tukang rangsum wau andakwa, bilih soldhadhu punika amendhet ladingipun amila sakala ngriku lajeng kathah cina-cina, apa kumpulan sami saeka kapti sedya adamel tiwasing opsir tuwin soldhadhu wau, sarta lajeng wonten satungiling cina aparipeksa sedya anggaledhah dhatengpun soldhadhu, saking punika tuwuhing kasudiranipun pun soldhadhu, cina ingkang aparipeksa sar sarta anggaledhah lajeng katampi longm sakala dhawah ing siti gumebrug awit saking mumeting panonipun ingkang punika mandar saya mempeng sedyanipun awon tiyang cina wau, ing wasana lading ingkang kakinten kapendhet pun soldhadhu punika kapanggih, dados katelak bilih naming kiran gtitinipun tukang rangsum piyambak ewa samanten ugi dereng purun kawon wicantenipun mila lading punika wangsul wonten ngriki, awit kawangsulaken dening opsir wau, wondene cina ingkang kathah-kathah punika ugi dereng kendel kendel anggenipun wicanten awon satemah anuwuhaken temahan anjalari 3
bramantiyanipun ingkang opsir, ngantos badhe angunus pedhangipun cina-cina sareng sumerep bilih opsir badhe angunus pedhang, lajeng sami kendel. Awit ingkang mangkaten punika, pangagenging opsir boten tarimah, bokmanawi inggih badhe dados panjang. P.B.B. Pawartos kawat Panjenenganipun kanjen gtuwan Kasten Asisten Residhen ing Kalathen kaelih ing Malang, ingkang anggentosi ing kalathen kanjeng tuwan Pan Hasel. Gugon Tuhon Ing wana mangsong, tumut dhusun Sobrah, onder dhistrik Kleca dhistrik kanigara Madiyun wonten wana angker, watawis sampun wonten 25 taun sapriki, kababat dhateng satunggiling santri sangking tanah sundha, badhe kadamel pepahan sareng wiwit kababad kathah swanten ingkang anggigirisi, kados swantenipun tiyang nangis kados swantennipun tiyagn surak saben dinten wonten swaaning maryem angantos ambal-ambalan sarta sring katingal para lalembut sami babarisan sami bekta dadamel waos pedhang senjata, salajengipun para lalembat samikesah saanak-semahipun katingal dhaten gtitiyang ing ngriku, anglur selur sami gegendhong sabarang darbekipun pun santri wilujeng lestantun anggenipun tutruka, pemahan wiyar, sabenipun bakalan wiyar, siti kalebet loh, karang kitrinipun smpun bebet angemohi, kathah kulawangsanipun kyai akramodin wau santri sundha, ingkang tumut gagriya ing ngriku, sarehning cariyos punika sampun lami, kilap leres kilap dora, nanging kathah tiyagn cacriyosan kados ingnginggil pun kyai akramodin sapriki inggih taksih gesang nanging sampun jempo,. Wonten malih margi sepur ing siti dhusun Butuh dhistrik Bagi,ing ngajeng sanget angkeripun wektu saweg adamel margi sepur wotnen satunggiling sendhang ingkang angker, kakajenganpun kathah ageng-ageng, punika katrajang ril nanging kathah tiytiyang ingkang matur dhateng pangagenging sepur ingakng andamel margi ril dados panggageng sepur kabar aparing wragad 100 rupiyah, sarta paring maesa kapragat kangge sidekah kapurih anegori kakajengan ing sendhang angker wau, wonten satunggiling tiyang ingkang anyagahi, saeng wiwit anegor wau kajeng, dalunpun kathah swantenipun tiyagn udresa, wonten satunggiling kajeng ageng, dupi sampun pagas pangethokipun rentah ing kajegn anungnsa, poking wit jempalik dados wonten nginggil anggawokaken tiyang ingkang aningali, salajengipun tiyang ingkang negor lajegn sakit gering angantos lami, labeting wau sendhang ngantos sapriki taksih angker, sampun wotnen tiyang kalih ingkang pejah kagiles karet latu wonten ingkang badhe kagiles kareta latu nanging kapitulungan kancanipun wektu punika samikerja ing ban margi sepur, sareng kreta latu katingal dhateng satunggiling tiyagn ingkang kerja, eca-eca lenggah wonten ril boten purun kesah, rencang-rencangipun sampun sami nyingkrih, kaundang unang teka kendel kemawon kancanipun sami wangsul pun tumenggengen lajeng kaserat sareng kareta sampun langkung dipun pitakeni, pangraosipun kagendholi tiyang, suku tuwin tanganipun sami kacepengi, sanesipun tiayng ingkang sami manggih sangsara, wotnen sagawon ayam sawer ingakng sring pejah kagiles lokomotip wonten panggenan ingkang angker wau, lah punika ingkang anuwuhaken ing gugon tuhonipun tiyang jawi.Sampunkalih dinten punika kula miring pawartos tuwan-tuwan Upsinder pabrik gendhis ngutran madiyun kasikep sarta kagelut setan katon ngantos tiyang gagnsal welas jalaran anggening bayar I tiyagn kerja, sami dipun kirangi, awit garapan kawetani kiran gsae, bendara patih, miwah bendara wadana ngutran ingkang rawuh amariksa, kilap mangke ingkang dados karampunganipun. Kala wingi wonten walandi, yoganipun tuwan R tukang potong ing madiyun poncakara kalayan rencangipun rebatan lading pambelekan ulam satemah pun tuwan anandhang labet tanganipun tuwan gobrah rahipun akeketes dhuh salebetipun sapeken punika dene wonten kalih tuwaningkang soryu anipun kalayan titiyang jawi, boten kados tuwan N ing Madiyun pilih tandhing ing Ngayuda, kabar ingggal mangke mestasjemalani tiga cina cuke, jagi gerdhu, ngantos 4
minta sertipikat dhokter, sampun gugat nyuwun pangadilan ingkang jeng tuwan besar residhen kilap kadadosanipun ananging kula kilani dene cina alit kemawon saged angrebahna dipongga, anyakot ta inggih naming dhawah ing polok punapa boten kulak pawarta adol parungon tuwan N wau dados senapatining walandi sa-Madiyun gedhig manggala ontang-antinging praja, eh para durkang arsa ambabaluhi, yen ora kandel beteng mudak eman atandhing prakaro tuwan N mongsa ngantiya gudhigi, minta asraya para atpokat sarta prukurur aja ing Surabaya lan samarang bae, lah ngameka sraya ing batawi pisan aja tunggu, cincing cincing teles amedhati ya enthekna donay branamu, mongsa angremesana. Sinatriya ing Pangungangan Mas Raden jatikusuma =============\============= Wangsulan ingkang kaping kalih. Ing Bramartani ongka 40, anggelaraken wangsulan kula, ingkang amratelakaken bilih Ajisaka kacariyos saking Mekah sapanunggilanipun. Sarampungipun anggen kula amtratelakaken ing ngandhap wonten pandangunipun tuwan juru ngarnag, andangu, waton kula punapa, sarta kula kapeksa amratelakaken tumunten, Kula gumun dene tuwan Jurungarang andangu waton kula wau, awit ing wangsulan kula wonten ing saadeg-adeg ingkang kaping kalih, rak sampun amratelakaken bilih kula naming manut babekipun kemawon inggih punika srat Ajisaka anggitanipun tuwan karel Predherik Winter ingkang sampun swargi, dados waton kula inggihserat wau. Serat Ajisaka anggitanipun tuwan K.F.Winter wau serat cap-capan ingkang pangecapipun wonten ing Amterdham nalika ing taun 1857 estu aAjisaka saking Mekah angajawi, kasebut wonten ing kaca 4,larikan ingkang kaping 7 saking ngandhap. Saking temen kula amratelakaken punika, mawi kula sembadani, serat Ajisaka wau kula tedahaken dhateng tuwan W.N.Y.G.Klas Redhakturing serat wartos slompret Malayu ing Semarang, supados aneksenana ing katemenan kula, ing riku sampun dipun uningani kaliyan leres sarta wonten tuwan-tuwan sanesipun ingkang ugi tmut amirsani. Dene tuwan jurungarang kedah taksih kengkeng amastani, nyaleneh bilih Ajisaka kacariyos saking Mekah, punika kula sumongga, naming kula boten amastani nyaleneh,s ata boten amaiben saking ing pamanah kula, sanajan kacariyosa saking ingpndi-pundi inggih boten anglengara, awit sinten-sintenna ugi saged kalampahan alalana saking ing nagari ingkang dipun pikajengaken langkugn malih serat wau anggitanipun priyagung ingkang sampun kuncara ing namanipun pantes dipun pitadosa, swarnining serat jawi anggitanipun tuwan K.F.Winter, tansah dados pangalembananipun para ingakng sami amariksani, inggih saking saenign pangetrapipun ukara tuwin pamilih ing tembung sapanunggilanipun kados ngantos ing sapriki dereng wonten serat jawi ingkang saening anggitanipun amapaki anggitanipun tuwan K.F.Winter wau. Ingkang punika kula sumongga ing palalihipun tuwan Jurungarang, tuwin para maos. Titi ing SEmarang kaping 29 Mukaram Wawu 1817. Kartasubrata ===========\============= Kula sapunika sampun tarimah mas karta, dados cariyosipun bilih Ajisaka saking Mekah punika, inggih namugn sami dipun anggepa kados dongeng kemawon tuwin samikauningana bilih cariyosing dongeng punika, pancen kahtah ingkang naming ngayah wara kemawon andon pamireng tular tumular lajegn katelah kalantur, lakar angel dipun padosi waton ugeripun, ing saestonipun bilih sampeyan badhe sumerep Ajisaka punika boten angajawi pribadi, awit jumeneng wonten ing Dhekan tanah Hindhu, namunhg utusan kemawon dhaeng ing tanah-tanah, ambangun agami buda ingkang risak awit kacamboran agami trimurti, kalihan malih ingkang ugi ambangun lampahing pananggalan ingakng inggih kaangge bongsakula tiyang jawi ngantos saprikipunika kala taun 78 warsa ngisa, ajujuluk saliwahana, lo dados sanes ingkang wiyosipun kawahyan saking kalamudaning pelok pelem sajumenengipun sultan Demak lakar kathahcariyos kina, ingakng sami dipun encok-encokaken kawayannaning saking Mekah utawi saking ing Rum 5
kaangkah para muridipun sampun angantos gela, anggening anilar agami buda utawi trimurti, sami amanjing dhateng sarengating rasullulah. Wasananipun kauninganana mas karta serat Ajisaka punika, sanes anggitanipun panjenenganing suwargi tuwan K.F.Winter, pancen anggitan kina mawi tembang karucat dipun karang malih tanpa tembang, ing surakarta ngriki wotnen serat Ajisaka ingakgn sampun mawi tembang anggitan kina. 6
Ongka 43 Kemis Kliwon kaping 16 Sapar Wawu, 1817 utawi kaping 3 Nopember 1887 Surakarta Panjenengan dalem Kanjeng tuwan REsidhen katamuan bongsa ruhur tanah Eropah, inggih punika Grapdhetardhitrahing Burbon kalihan ingkang garwa prinseadhelgondhe, tgrahing Bragansah, menggah traing Burbon punika ing ngajeng sami jumeneng nata, saha karatonipun punjul ing ngapapak ing mangke sadaya sampun sami kanthih ing trah sanesipun naming satunggal ingkang taksih tetep nagarinipun inggih punika ing nagari Sepanyol dene trahing Bragansah punika ingkang ngantos sapunika, taksih jumeneng ing POrtegal, benjing ejing tamu wau kasegah ambebedhag dhateng kagungan dalem Pagrogolan ing Kalitan benjing enjing sonten kasegah kalangenan ringgit tiyang ing dalem Kamangkunagaran. Kala ing dinten Senen ingknag kapengker punika wancijam 10, siyang kanjeng pangeran arya Sontakusuma seda, jalaran gerah sampun sawatawis dangu, ing dintenipun salasa siyang wanci jam 11 bidhaling layon sangking dalem sontakusuman lajeng badhe kasumarekaken dhateng ing ngastana Nglawiyan menggah rertengganing layon sakalangkung semuwa sarta kathah bongsa anung ingkang nguntapaken Kintunan. Nalika ing dinten Salasa tanggal kaping 30 wulan kapengker punika, jawah sonten wanci jam 5 griya gudhang ing Tumulus kabesmen meh telas jalaran kasamber ing gelap. Madiyun Kaluhuran sanget prantanipun parentah nagari, dene ing sapunika yen dinten pekenan Legi, kareta, pirsa panunggilanipun ingkang langkung ing waradinan salebetipun peken boten kenging lumampah kaplajengaken ananging kedah kalampahaken alon alon kemawon awit salugunipun pancen adamel mutawatos tumrapipun tiyang ingkang sasadeyan utawi titiyang langkung ing salebeting peken awit bilih dinten pekenan lampahipun kareta tuwin pir ingkang sami andhong ing ngriku sampun kados sulung kemawon sampun angemperi kados nagari ageng Surabaya utawiing Samarang. Ing salebetipun minggu ingkang kapengker punika, tuwan Ninaber panjagi apyun tuwin mas Suratmaja upas karesidhenan sampun galedhah griyanipun sawenehing tiyang ing kampong Merdikan taman kapanggih apyun salebeting griya 2 katos sumngga ta kagaliha, pamireng kula tiyang ingkang kanggenan wau pancen methakan memplak wah griya salebeting kampong Perdikan teka andadak purun lampah makaten. Para tuwan tuwan salebting kitha, sapunika saben dinten sampun boten susah kengkenan tumbas roti dhaten gpun dipanggenan tukan groti kados saben awit saben enjing wiwit jam 6 babah tukang roti angideraken rotinipun kaawrat ing galindhing, dahteng ing panggenanipun para tuwan lengganipun para tiyang salebeting kitha, sapunika kenging kabasakaken saben tetumbas boten mawi kemengkang saking griya. Nalika tanggal ....wulan punika, ing wanci enjing jam 7 kula kaget miring suwantenipun tiyang sami alok ngalor, ngalor, sareng kula nyatakaken inggih punika tukang lembunipun tuwan KOntelir, panuju sawek angguyang lembu wonten ing kalen saler dalem konterliran sinjangipun kaselehaken ing talundhaging sumur, boten antawis dangu babunipun tuwan kontelir panuju badhe mendhet toya ing sumur, ing ngriku sumerep satunggaling tiyang jaler amendhet sinjang ingkang wonten talundhag wau, lajeng ambengok angundang tukang lembu, mratelakaken yen sinjangipun kabekta tiyang, tukang lembu lajeng enggal ambujeng anututi sarwi alok-alok angantos kathah tiyang tutmut ambujeng kaleresan upasipun jaksa lumampah saking ler, sareng sumerep tiyang lumajeng kalayan ambekta sinjang enggal kacegatan kalayan tiyang jagi gerdhu jayengan sakal kenging kacepeng dalah buta malipun sinjang, kapitakenan nami.....griya ing dhusun Metesih (Maspati) wasana lajeng kaladosaken dhateng kantor pulisi, kilap kadadosanipun. Pamulangan mawi salebetipun kabupaten Madiyun sapunika pangaturanipun sami kalayan pamulangan walandi, para lare lae ingkang sawek pangakt 1 sapangandhap manawi sampun 1
jam 11, lajeng kenging mantuk dene gurunipun Bantu, lajeng tumut Bantu mulang, murid wulanganing mastri gurunipun ingkang pangkat 11 sapenginggil kilap sanes nagari. Wiwit tanggal 1 wulanNUpember punika, wonten sawenehing tuwan walandi griya ing sawetan tugu, badhe angedegaken pamulangan pejah kelir amulang tembung walandi, bayaranipun kaangkit wiwit anakipun mantra sapangandhap f1 A wadana klas II f1,590klas I f2, wedana f2,50, bilih saged kalampahan makaten saestu badhe amigunani sanget awit ingkang sapisan prabeyanipun mirah, kaping kalih boten nampik aeng aliting lare, sanajan tiyang sepuh manawipurun ugi kenging, dados sinten tiyangipun kemawonb ingkang kasdu badhe puruita ingngriku boten wangsul. Saben dinten wiwit jam 9 ejing dumugi jam 11 ing beteng amasthi wonten musik mungel ingkang makaten wau saestu amewahi senening paja. Wartasanyata Kabar warni-warni Gupremen Cina angintunaken jajaka kathahipun 36 dhateng tanah Eropah, supados kawulanga atasing kawruh ingkang maedahi praja. Ingkang wonten nagari Dhitslan nunten sami wangsul mantuk awit samis aged dados masinis saking kapal asep. Ingkang wonten nagari Inggrisingkang 3, kawulang ulahing prang lautan ingkang 2 kawulang ulah ing mangereh praja, sarta ingkang 14 kawulang adamel baita kapal. Ingkang wonten nagari Prasman ingkang 6 kawulang ing mangeeh praja, ingkang 8 kawulang sanes-sanes kawruh. Ing nagari Jepang kathah titiyangingkang sami doyan ngombe inuman keras temahan kathah tiyang ingkang asring sami wuwu,parnetah jepang anggalih sudanipun titiyangingkang samingombe inuman keras wau, asarana mundhut beya kathah dhateng para amongdagang ingkang sami anglebetaken minuman keras dhateng ing Jepang, saha ngramekaken para tiyang karem angombe bir, punapa malih parentah amatah priyantun ingkang wicaksana anama Nisnigawa, kautus dhteng ing tanah Eropah, supados anyumerepana pandameling bir, sawangsulipun lajeng wiwit damel pabrik bir ingkang kakinten saged anyekapi kaombe tiyang sapraja. Ing dhukuh Sawangan krajanipun ing Dhunpanakir, dhistrik Banyumudal (Pamalang) wonten lare sakawan sami mendhet ti jamur ingkang tuwuh saking tunggakaning kajeng dhadhap sarta lajeng kagodhog naming kalayan sarem kemawon saeng sampun mateng sami katedha, wusana lae sakawan pisan sami sakit wetengipun lajeng wawratan rah, nanging boten kalajeng pejah, sukur. Nyonyah H ing Bojong (Samarang) wanci sonten linggih wonten ing Galdri, kapuled ing sawer sukunipun sarta kacakot iba kagetipun nyonyah wau, suprandosipun nyonyah wau boten labet angundang rencangipun kinen angaturi tuwan dhokter, sarta anedha amoniyak badhekatetesaken ing tatunipun salebetipun kaca kot ing sawer, sawer lajeng kapejahan, wusana nyonyah wau wilujeng boten kirang stunggal punapa, punika namanipun tiyang tatag. GRiyanipun madnhor sentika, ing Randhu Bantheng ing Yogya, kalebetan durjana kecu, ananging kecupunika kecelik amargi griya kapanggih suwung, awit mandhor sentika siyangipun miren gmanawi badhe kadhatengan kecu, mila enggal angrukti barang barangipun dipun ilekaken iba pisuhipun kakang kecu. GRiyaniupun karyadrana ing dhusun Ketanan Pengasih ing Yogya, inggih kalebetan durjana kecu, ananging durjana boten saget malebet ing griya, lajeng wangsul naming samben ambesmi griya kemawon rahajengipun katungkeban ing tiyang tandang kathah latu sirep durjana tulus. Garwanipun guru ageng ing WEnen mentas nyoba anglangi ing talaga ingkang apindha laut anama GEmondhen dangunipun 6 jam saking gemondhen dhateng ing Ramiyun dipun lampahi 2 jam ananging wangsulipun dipun lampahi 4 jam amargi saking ombakipun ageng. Ing Cirebon wonten tiyang Arab dhateng saking kampong panjunan aken amethet pucuking ilatipun supados manawi maos kuran sageda anggonjingaken manahipun tiyang ingkang mirengaken kakinten kados ujaring ngakathah bilih beyo tuwin jalak kapethet ilatipun tamtu 2
teteh ing pangocehipun ananging lepat ing pangajeng-ajengipun let kawandinten puput jiwanipun. Uwit mansahnila. Ing Tanah Jawi ngriki tutuwuhan ingkang awon uwabipun sasumerep kula piyambak naming ingas rawe tuwin kemadhuh, ananging boten patos malarat I bilih katimbang kaliyan ingkang kawrat ing pawartos uwit mansahnilah. Uwit Mansahnilah p[unika wentar blih anggadhahi wisa ingkang sakalangkung mandos manawi tiyang ngaub ing ngandhapipun kemawon nemahi pejah ing enggen dereng lami wonten satunggaling bongsa saged awasta tuwan yakson nedya anggatekaken yaktosing pawartos wau, kalampahan rawuhing Peneswelah ing tanah Amerikah kidul awit ing ngriku asalipun uwit mansahnilah, boten antawis tebih saking pasisir tuwan Yakson amanggih uwit Mansahnilah krompolan ngantos kawanwelas uwit tuwuh wonten ing gugumuk alit dhapuring wit saha pangipun saestu adamel reseping paningal klikanipun ijem sarta kalemis godhongipun tipis miyar-miyar. Tuwan Yakson rembag kaliyan priyantun ingkang nguwasani siti ngriku, ambabadi tutuwuhan ingkang ambilaeni wau sadaya wonten tiyang 18 ingkang tumandang angobrak- abrik sami attopeng saha badanipun sakojur kabalebet ing wacucal ingkang supados sampun ngantos apagepokan kaliyan kajeng utawi godhong mansahnilah wasananipun inggih ambilaeni sayaktos tiyang 18 wau lajeng sami nadnhagn sakit benter tis kanthi upas ingkang gagnsal nemahi pejah, dene sanesipun inggih sampun prasasat pejah, dados sampun melok bilih uwit mansahnilah agonda wisa ingkang adamel pejahing manusa. Cekel ing pening baruklinthing. Dhandham Arya Kakek Kramatika, kula eram angraosaken lanasing bubuden sampeyan dene sampeyan teka mak tembel angering-erang dhateng karang karantan bab cothonipun dhateng sastra, wah lajeng makselet sampeyan gebag ing pitaken bab kajenging tembung, temahan gumuling andhepani siti, tandhanipun boten amancungul malih. Iyahg tobat bias gawe gendra kakekne kuwi, menggah lekas sampeyan makaten wau ingkang dados tujuning manah sampeyan rak naming supados katelaka ingkapunjulan sampeyan dhateng sastra kemawon ta, la sar sampeyan sampun adhapur susumbar kados ments megat jangganing mengsah wonten ing paprangan inggih punika ingkang widakdaing atra kyai kramatika, ananging kuciwanipun sakedhik kakek dene boten sampeyan sambeti pisan amuk sapalawan upami makatena rak saya wewah baregas sampeyan kula tumunten gumujeng, ha hakgog. Kakekne anglaras saking dadamelan sampeyan serat ingakgn sampun sami kapacak ing Bramartani, kula boten amaiben bilih sampeyan gagambenipun tiyang pothet ing sastra, ananging botk inggih sampun sajak malang megung angundha-undha gada, mindhak damel ajrihipun tiyang kaluraman mitranipun para dhudhukuning kasusastran ing tanah Eropah, lan malih sampeyan punapa boten supena bilih nagari ingkang sampeyan anciki radi kobet kajawi sampeyan bokmanawi wonten malih ingkang sumerep dhateng papincang, lah suwawi ta kakekne manawi sampeyan sanyata pinter dhateng sastra kados pangaken sampeyan piyambak ingkang sampun sampeyan bayawarakaken wnten ing bramartani, ing ngandhap punika pitakenipun tiyang bodho kaping pitu likur cobi sampeyan tadhahi, pinten bagi ingjaja botenipun ing dhekul kemawon kula sampun anarima, babo cipta sampeyan. 1. Punapa tegesipun ater-ater, ka, di, tak dak, ko, witipun sampeyan terangaken pisan. 2. Wonten pinten perangan ingkang dipun wastani tembung swabasa 3. Wonten pinten perangan ingkang dipun wstani tembung tatangsul utawi panggandhenging ukara 4. wonten pinten pernagan ingkang dipun wastani tembung cacah 5. wonten pinten perangan ingkang dipun wastani tembung pitedah 6. Pundi ingkang dipun wstani ukara ingkang tamtu akaliyan ukara ingkang boten tamtu 3
Pataken ongka 2 dumugi 5 mawis ampeyan terangaken wujudipun sawatawis saha pataken ingkang ongka 3 sampeyan terangaken pisan ingkang dados watek utawi dayanipunpiyambak-piyambak. Sampun kendel samanten kakek pitaken kula, manawi sampeyan boten godag amangsuli ingkang patitis gengipun lajeng adamel pawadan amasthi talijgan sampeyan badhe sebitdeing katempuh getering surak ingkang wurahan wah sampeyan badhe kadhawahan karampunganing panadilan ing ngakasa, ingkang suraosipun anetepaken bilih sampeyan punika unusanipun para gemblung ing jagad gangsal perangan saha kapatrapan paukuman kasebrataken dhaten gdhangkanipun tiyang liwar, awit sumbar sampeyan gabeng, ibata anggen sampeyan ardapuwapuwa sarwi amingkis rasukan amireng pitembungan ingkang makaten punika, upami sami abena ajeng sampun tamtu kula makbet sampeyan banting ngantos macecel ananging kula rak ingih tamtu lumajeng. Karang karantan Iyahkok angglugur kemawon ta, anggen sampeyan kasulayah dening kataman gebagipun kakek kramatika sampun sawatawis kemis lajeng sampeyan wungu tumandang amedali, kados dede tedhaking kusuma kataman gebake kemaon teka anglumpruk malah benere rak boten tedhas tapak paluning pandhe. WAsana manawi kula kawales ingpitaken deing kakek Kramatika, masaboronga sampeyan awit kula niki wong bodho luwih saka sampeyan Katandhan endir Penjalin Ing Pasenetan Sepi. ===========\================== Panitisastra, piwulang sae. Kang wasita sinawung mamanis mamet saking srat panitisastra,muhung winethik jarwane, pinandara ing kidung, dimen karya reseping warti, ywa kemba ing pamyarsa, de bubukanipun sembah kawula ing sanghyang, wisnu kang tansah amimbuhi sagunging, tumuwuh aneng donya. Menggah esthiing tyas sembah mami, dhateng sanghyang siwah kang sanyata, kang wekasaning dununge, panembah kula among, dhteng sang hyang gurusayekti, dadospandamel kula, piwulang satuhu, kang ngaran panitisastra, kang rinipta minongka piwulangbecik ing sapraja warata. Lamunjanma tanwrin tatakrami, aran balilu tuni sabarang, dadi tan uning raose, bab nem kang yun cinatur, lan raose ing ganten tebih, rahsanipun kawigyan sadaya pan suwung, lamun wonten pajagongan ginem raos wijiling sabda tn yukti, kirang manising karma. Wijilira ing sabda nya nyengit lir gutha kap\malothok katingal mungguh ing janma yektine, kang luwih lawan punjul ingkankawigyan bangkit met galih, ngecani wong sapraja, lir upamenipun mamrih lunturing wanodya, kang panungngrum sabda kang mamalad galih, karya asmareng driya. Lamun wonten sangarsaning resi, miraosangilmikang surasa, lawan ta kawruh liyane, yen wonten ngarseng mungsuh, angumukna kang sarwa luwih, marma tyas den wspada, ing wijiling wektu, yen arsa gelar kagunan kareksa asing wedaling ulat kaki, lawan kedaling ilat. Patraping tingkah tigang prakawis iku yektine kang tatakrama, yen bangkit amatrapakem yekti manggih rahayu, yen amatrapaken tan bangkit wekasan kasangsara, nir wiwekanipun tan nganggo udanagara lamun arsa nguingani jroning galih, lir ngawruhi kang toya. Sapa weruh jro watesawing rih, gagang sekar tunjung binedhola, pathi kuningan yektine, upamane priyantun kawawasa denira angling, ing tembung lenggahira,ngangggo anggah-ungguh, dene kalamun pandhita, kang putusing ngilmi sabar sadubudi, momot mengku ing driya. Yen pujongga patitising kangling, saged ngecani manahing janma, sanegara aih kabeh, kang mongka cihnanipun yen sujana tataning lagih, manising pangandika, ing pamatrap baut salire ing kagunan panengeran prawiranireng prajurit kendel wigyeng warasta. Panengeran janma tuwuk bukti, gemuh ameles ponangsarira, deneta panengerane, wong asih akekaruh, panambramanira nglangkungi, munguh ejun yen lokak nenggih toyanipun kocak kacik sawetara, lamun kebak anteng meneng ponang warih, yen lembu gengkang swara, Pohanipun sayekti mung kedhik awoning warni kang nandhang cacat pasthi akeh tenagane, lamun ing sastra jugul yekti kasar wedale kangling, yen janma sugih arta, busanane kusut lantedhanipun kuciwa, janma wasis tatakramaira merit lir tingkahing ngasudra. Tiyang sepuh panjang yuswaneki, datan arsa maring kautaman lan lumuh ing 4
kawigyane, puniku tansinebut ing wicalan tigang prakawis uripe tanpa karya, dene wisanipun kalabang wontening sih, wonten pucuk ing buntut yen kalajengking, karya asmarendriya. Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 44 Kemis Paing kaping 23 Sapar Wawu 1817 utawi kaping 10-11-1887 Surakarta Ingkang anggentosi bupatiing Pasuruan ingkang dereng lami ajal punika Raden Mas Arya Sugonda, bupatiing banyuwangi, putra dalem suwargi kanjeng gusti pangeran adipati Arya mangkunagara, ingkang kaping Sakawan, wiwit pangabdenipun raden mas Arya Sugonda dhateng kanejgn gupremen punika makaten nalika suwargi panjenengan dalem kanjeng tuwan PanPrenwise jumeneng residhen ing Kadhiri, karsa dalem suwargi kanjeng gusti pangeran adipati arya Mangkunagara, putra dalem raden mas Sugonda kadherekaken amagang, sareng diwasa nutnen kaabdekaken ingkangjeng gupremen kawisudha dados sorsoraning jaksa ageng, boten dangu kainggahaken dados wadana ing kartasana, punika ing sadangonipun kacihna ing limpadipun tindak tandukipun asangkep ing kawonkanipun resep rumaket dhumaeng bongsa walandi, tur sungkem supaket dhumateng kanjeng gupremen pramila sareng wonten lowongan bupati ing Banyuwangi, kanejgn gupremen enggal anganjar kalenggahan wau dhumateng raden mas arya Sugonda, dene ing mangke kaakat kaelih dados bupati ing Pasuruan punika loking ngakathah pamilihipun kanjeng gupremen wau, kalebet waspaos sanget. S.C. Ing dinten Rebo kaping 2 wuloan Nopember punika, wancijam 8 enjing, raden lurah puspawinata, papatih dalem estri gusti Kanjeng rAtu Pambayu atilar donya mantuk ing kalanggengan jalaran sakit benter sampun sawatawis dangu, ing dintenipun jumungah pangakting layon sakin gdalem suryawinatan lajeng kakubur dhateng ngastana Nglawiyan awit saking barkah ing gusti kathah ongsa ageng tuwin para priyantuningkang nguntapaken lampah ing layonipun sarta mawi jinajaran dening abdi dalem punakawan ing kadipaten anom tuwin ing pambayunan punapa malih pinten pinten kathahing prayantun sapanekaripun saking kadipaten Kamangkunagaran tuwin urunan saking prayagung wadana: utawi ing margi dumuginipun ing lawiyan kathah pasudhiyan minuman saking paraputra ingkapatiyan pramila regeng sarta semuwaning lampah ing layon wau saestu tanpa sisihan tinimbang lan sasaminipun wasana anggen kula sumengka ngaturaken ing tuwan redhaktur supados kapasak ing pawartos punika namung sageda sumebar ing moncapraja, jalaran kala sugeng \ipun raden lurah Puspawinata wau, sanadyan estri sarta boten nate kesah kesah sangking ngarsaning gusti, nanging saha jajahanipun dhateng kautamen kasaenanipun dhateng sakathahing priyantun monca saestu angedab-edabaken. Kintunan. jembaring Nalika ing dinten Malem Rebo kaping 2 Nopember punika, wancijam satengah sakawan dalu, griya pasewanipun ngabei Suradikara, ingkang kasewa deing pitadosipun tuwan D,dumunung kampong kaprabon kalebetan durjana pandung sarana bikak gebyog ingngajengan sareng pun durjana sampun tumameng salebeting griya, lajeng tanggap badhe amundhut bubuntelan ingkang isi barang gantosan dumadakan ingkang gadhah griya anglilir, sareng sumerep kalebating pandung lajeng alok sarta ambujeng, pun durjana medal saking griya lumajeng ngaler ngemprit alonjong mimis kalampahan pun pandung boten saget kacepeng, amargi para tiyang pakampungan boten wonten ingkang karsa tandang, awit alokipun ingkang ambujeng wau aneh, dene naming ha, e, ha, e, kemawon suprandosipun sareng wangsul saking angggenipun ambujeng sanget anawung duka, nguman-uman dhateng tiyang tongga tapalihipun wonten tiyang tangganipun ingkang mangsuli makaten mengko tam as aja
ngekehake duduka dhisik mungguh gonku ora inggal inggal tandang mau, ngrungokake alokmu kok mengkono, ha, e, ha, e, dadi aku ora nyana yenkowe mau ngoyak maling, ha,e, ha, e, iku tegese kapriye, sarta carangendi, tiyang ingkang ambujeng mangsuli sengak, o, yaiku kowe sing budheg mongka sumbarku mau mengkene, eh,eh, maling, piliyen apa mati apa urip yen milih urip mandhega, yen miilih mati banjurna playumu, lo, genah weleh mengkono,sadaya tiyang tandang sami guyu ger-geran sarta wonten ingkang nyauri, lah iya bener ngono, mulane malinge ora kecandhak marga sumbarmuiku sing gedawan dadi kesuwen tibaning dongding, kala smanten lajeng katungka rawuhing prayantun pulisi mariksa, pandung dereng angsal angsalan malah sakadar-kadaripun mawi nilarudheng wulung kluwuk kluwuk sampun kados ulam terik adhuh, pangunguing manah kula boten sakedhik dene nalika samanten padhanging ngawiyat lir budining nujum teka pun durjana ngantos saged malebet ing griya, saiba bilih saning petengan boten langkung panyuwun kula mugi prayantunpulisiingkang tinanggenahing parentah, marsudi tentremapakampungan kaprabon sampun ngantos kirang kas supados ing bawah rehipun sami wilujeng. Kintunan Tiyang anama Samenggala, karan anak Pak Bendung, kuli gagriya ing dhusun Pandhanan Kidul wetan pabrik ing Wanasari, nalika dinen senen wage anggalkaping 21 sapar taun punika, ing wanci enjing samenggala wau nguluri wiji jagung ingpategalanipun sawetan dhusun pandhanan radi kapering ler, dados pinggir lepen jebol wiwit enjing dumugi kinten jam 11 mantuk kinten wanci jam 2 siyang wangsul andumugekaken pangupakaranipun tegal mawi bekta paculwusana kinten wancijam 3 rare-rare dhusun pandhanan sami badhe adus ing lepen jebol aningali pun samenggala wau sampun mangkurep ing tegal pajagunganipun rare-rare samingalokaken lo gilo kae neh, siwa samenggala empere keseleh macul jut turu, rarekancanipun nyauri, gek neh turu thina tegal sasarengan samimurugi, sareng tamat pandelengipun sami bengok malejgn criyos tiyang sepuhipun piyambak-piyambak sareng dipun tingali tiyang sadhusun ngriku tatela bilih sampun ajal paculipun katindhihan suku, doran taksih dipun cepengi kekah, boten nandhang tabet punapa-punapa, lokipun tiyang dhusun ngriku sigugontuhon embok manawi dipun tekak ingkan gpratistha ing wit ingas amargi pinggir tegal wonten witipun ingas, saking pamanggih kula kados punika dipun cakot sawer mandi, utawi kaseleting benteripun sanghyang Bagaskara Kintunan Ruslan. Sampun katawis kemawon bilih tanah Rus punika, pangangkahipun pancen badhe mangereh tanah Praja sadaya, anetepi ujaring babasan sakarebing langit salumahing bumi, kacihna ing sangetipun pangudining dhateng tembung tembung, ing mangke nagari Rusmentas ambabar serat baussastra, ingkang isi satus warni tembung, kadosta: sadasa warni tembung ingkang kaangge ing tanah Ruslan sabawahipun ing Eropah,sadasa warni tembung ingkang kaangge ing tanah Eropah sanesipun tuwin wolung dasa warni tembung ingkang kaangge sadaya bongsa, ingkang ing mangke sampun sami manungkul ing praja Ruslan. Wangsulan kanthi katrangan Kula sampun maos ing pustakawarti, ingkang mijil ing ngari Respatya tanggal kaping dhestha resmi juga warsa sapta, wonten panjurungipun mas sasrasudira, kanthi pandangon bab urut sasebutanipun para santanendra tedhak karaton sarehning sampun catur respati dereng wonten prayagung sarjana ingkang karsa anglunturaken sih paring katrangan mila kula kamipurun sumengka wonten samadyaning pustaka
Bramartani sarta sumalonong ngaturi katrangan among pakng enget-engetan kewala, kilap leres kilap lepad kadosta: putra dalem ingkang saking garwa ampeyan mamawi kakung timuripun kasebut bandara raden mas yen sampun kajunjung pangkat pangeran kasebut namakanjeng pagneran ingkang putrid kasebut nama bandara raden ajeng, bilih sampun karma ama bandara raden ayu, wondene yen saking garwa dalem pameswari, ingkang kakung timuripun nama bandara raden mas gusti, yen sampun kajunjung pangkat pangeran kasebut nama gusti kanjeng pangeran ingkang putrid timuripun nama, gusti badnara raden ajeng, bilih sampun diwasa lajeng nama gusti kanjeng ratu, makaten malih yen Santana dalem wayah buyut sarta canggah, punika kakungipun ugi taksih raden mas putrid nipun ugi raden ajeng, utawi yen sampun karma putrinipun nama raden ayu, among yen Santana wareng putra canggah punika sampun nama raden bagus sarta raden rara, among bilih sampun karma taksih kenging nama raden ayu, lajeng putra wareng ugi kenging nama raden bagus sarta raden rara, bilih sampun karma lajeng nama raden nganten wayah wareng punika sampun nama mas agus utawi mas rara, sepuhipun nama mas nganten sarta bokmas among bilih imah-imah angsal prayantun nama raden ugilajeng nama den nganten kajawi ta gadhah pangakd pribadi pribadi, kadosta: bupati kaliwon mayor kapitan sanadyan pancer alid ugi nama raden ananging manawi jaman sapunika inggih boten lajeng manud pangkatipun tiyang sepuhipun raden inggih raden mas inggih mas utawi sampun langkah Santana putra wareng inggih taksih nama raden samanten ugi wonten timbanganipun malih, sanadyan ta anakipun suta nanging biyungipun waya dalem inggih nama raden mas raden ajeng, kosok wangsulipun kados ta anakipun samiyem ingkang rama wayah dalem ugi nama raden mas raden ajeng, makaten sami turutipun kados kasebut ing nginggil wau, ing wasana manawi wonten ing klentunipun atur katrangan kula punika, mas Sastrasudira sarta para maos sampun kirang pangaksanipun dhumateng rare kirnag saserepan kados pun kula. Ing poncaniti kaping 12 REsmi sapar warsa wawu, 1817. Pun Kodrat samadikun berah patrol ing GRedhu ler Kretek Lepen Larangan. Katur Ki Mas Sepalugon Kula sakalangkung mangayubagya, punapa ing panjenenganipun tuwan jurungarang pustakawarti ongka 41 anggitan ingkan gpundi ki mas palugon ingkang sampun dipun ewai denig nraden panji Jayasubrata, jalaran saking karimbas tatembunganipun saengga ngantos ical dhemes luwes ing tembung, santunaken awadheh, pating bedhanggol wah balero saking punika kimas palugon kersaha agelar a ing pustaka warti. Saking pamanggih kula raden panji Jayasubrata wau, priyantun ingkang sampun komuk wasis sakaliring kasusastran jawi, kenging dipun jejuluki graning pujongga ing nagari Samawis nadyan par paramengsastra, utawi para pujongga ing Surakarta,mongsa wontena ingkang sami, kacihna sangking anggitan yasanipun raden panji, inggih punika pethikan cariyos sewu sadalu, ingkang kapacak ing serat ananggalan lampahanipun prameswari Semselniyar, kaliyan sang pangeran ing Persi, wonten tatembungan (Pitajeng sampun) lo punika rak luwes mas, anjawi punika wonen malih inggih punika criyos lelampahanpun aladar, sedherekipun juru cukur, sumongga ta kagaliya mas, punapa wonten para pujongga ing Surakarta,menawi nganggit sekar macapat angringkes guru wicalaning sastra, sareng punika raden panji rak inggih patitis ta, mas, menawi kirang pitados sumanggga kula aturi nupiksa ing serat pananggalan jawi, taun 1887, ingknag kaecap dening tuwan pandhorep ing Semawis pupuh gambuh, padalingsa ingakng kaping kalih, rak inggih kiran gkalih wanda, punika ingkang sampun kapacak jawi, dening panjenenganipun tuwan pandhorep
wonten sawenehing mitra, ingkang nyerepaken dhumateng kula tembungipun kuwi, tembang gabuh, Modhele raden panji, ing sajrone kinunjara dening hyang suksma, aneng nagara Samarang, diparingi ilham tembang gmbuh, padalingsa kng kapindho dikurangi rong wanda, angge kandhane mitraku, ora ngamungna, tembung bae, ken wadi wancah, sanadyan tembang iya kena diwancah, iya kuwi anane gambuhe, raden panji, rak iya uwis nyamleng ta: gek iya pating bedhanggol. Ingkangpunika kula boten pisan yen ta anacada, dhumateng panjenenganipun raden panji, mandar angalembana ing salebeting kendel yen ta menggah caketa saking anggen padunungan kula, sakelangkung kumaelu kula, nedya puruita, amrih lumunturing sih kadarmanipun raden panji, amewahana ing kawigyan dhumateng pangiketing ukara, karana patitis pathokaning sastra, wusana salam taklim kula katur kimas palugon. Sinerat ing Nusa Tambini, 19 Wawu, ongka 1817 Mitranta: Raden Panji Jayarumakit. mas Karta Subrata, sampeyan kula alem saged dhateng ksusastran jawi, sumerep dhateng pathokaning ukara, dados saged animbang awon saening anggitan manawi sampun saged animbang awon saening anggitan lajegn saged anitik awon saening kalakuan lah punapaha sampeyan keka angungg kemawon dahteng kalakuanipun jayasubrata, mongka sampeyan ados mitranipun sae kaliyan tuwan W.N, Y.G.Klas redhakturing serat kabar Slom,prêt Malayu punapa sampeyan boten mesgul utawi ngeres anymerepi risakipun serat serat yasanipun tiyang saged ing kina-kina, ingkang dipun orak-arik dening jaya Subrata, punapa pantes serat wulang reh anggitan dalem ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping IV tuwin serat Menak anggitanipun pujongga ing Surakarta, punapa dene serat angling darma tuwin sanes-sanesipun anggitanipun tiaygn kina ingkang sampun kawical saged samidipun ewahi, punika kadospundi kajengipun kula badhe boten maelu dhateng awoning anggitanipun piyambak ingkang kapacak woten ing serat almenak Samarang, kenging kula singkiri badhe boten anginguk almenak samarang salaminipun jayasubrata taksih gesang, wangsul serat ingakng prelu kedah kasumerepan dening titiyang jawi, gek kados pundit anggenipun nyingkiri, manawi pun bundhu boten kawedalaken sakng pasamuwaning kathah, sampeyan kula aturi mapasa amambeng sampun ngantos kalajeng-lajeng anggenipun angorak-arik serat awit pun Jaya Subrata boten sumerep manawi pakempalaning para amarsudi kawruh sami angimpusaha anglempakaken sawarnining serat kina, boten kaewahan suraosipun naming kalugokaken kemawon cobi sampeyan dhwuh I dhateng genutskap ing Batawi, manawi pun Jaya Subrata sampun kalampahan makaten punika saweg sumerep manawi serat kina punika kedah kaaji-aji. Wusana pamuhi kula mugi sampeyan sageda anyantosani adegipun pangecapan ing Samarang boten katempelan talutuh, dadosa titimbanganipun pangecepan ing Surakarta. Kyai Kramatika. ==============\============== Kula smpun maos serat kabar Slompret Malayu nomer 127 wonten serat wangsulanipun raden Panji jayasubrata, dhumateng mitra ingkang saasilih nama Palugon menggah suraos Raden Panji teka andadosaken renteng in gpenggalih, mandar mas palugon kaupamekaken pasakitan miruda, tuwin kados dening sona ingkang ngalup alup satepining waradinan ing salajengipun sarana tembung ingkang saru jalaran kimas palugon boten nandhani asta ingkang saestunipun lo teka kedhik serep kla, saking dukanipun radenpanji wau punapa jalaran saking kim mas palugon
sampun purun-purun ngaturi atur peling dhumaeng panjenenganipun punapa kados pundit iyah pancene kimas palugon kiyi,jingkurang patitise,milanipun raden panji jayasubrata, sampun kersa ngrimbas tatembunganing serat serat waosan jawi anggitanipun para luhur utawi para pujongga ing Surakarta, jalaran sampun kaconggah, boten badhe kakirangan teka ngangge sampeyan cawadi, sumongga tam as katandhinga, anggitanipun raden Panji, kaliyan anggitanipun para prameng sasstra sanesipun pundit ingkang awilet pangukeling ukara, inggih punika ingkang pantes kapuji, kaalembana, rak inggi mekaten tam as, ayah, mak inggih baresan kimawon , neh, nadyan pundit pundit ya serat waosan jawi ingkang sampun karimbas tatembunganipun dening raden panji wau, amasthi yen tembungipunlajeng luwes wah patitis suraosing ukara, wondening para paramengsastra, tuwin para maos taksih anggalih pangiketing ukara pating bedhanggol punika kula nuwun sumongga, ng salugunipun kula punika naming sagethok tular kimawon boten wewaton saged pyambak dhumateng kasusastran jawi, lo punika kula matur baresipun kimawon nun. Ing ngandhap punika kula nandhani asta nama kula, mugi panjenenganipun raden panji sampun duka, kados dening dhumateng kimas palugon dupeh ngangge nama palugon iyah, sampun duka, nun ayah,maksampun Raden Pani Jayarumakit. Sambetipun Panitisastra Wisaning sarpa ing gigi, lamun wisaning sujanma, kang durjana pakaryane, wonten saranduing badan dewi saning panembah, ing dewa yen lampahipun salir karya matu cacat.Ulah carobo sesame, lamun janma tapabrata, puniku tansah wisane, den tinonaken kewala, yen suka kaalema, betah ngelih betah wungu, ye ku angsul dhteng papa. Sabarang sedyaning kapti, tanana kang kadhatengan dene kang dados wisane, wong nadhah talatos kirang, pangati-atinira, temah dadi sakitipun wisane sujanma papa. Tan liyan mung kirang picis sabarang kang rinaosan naming kang ana pamrihe, kang dwisaning prawan yen ompong rema pethak yekti ical ayunipun satemah tinampik priya.Galaking sawer acanthi, anembu tumraping wisa, sirep dening montra bae, mantun galakipun sarpa, dene galaking sima, ing sarana mantunipun lamun meaning dipongga. Lah puniku rebah dening, angkus tutut ingsatemah, naming kang mengsah nepsune, sesaning pejh kaliyan nepsunipun durjna, puniku tan wigya mantun catur kang langkung candhala. Kalamun tumrap ing peksi, kang candhala peksi gagak yen sato kewan arane, ingkang cadnhala gandarba, candhalaning manusa, ingakng awon manahipun dahwen tanduwe aksama. Candhala tigang prakawis kang ngasoraken mung tiyang, nyidrani pawong mitrane, sima rumeksa ing wana, kang wana ngreksa sima, yen sima wana tan rukun tansah denya tatukaran. Kang sima kesah anebih, ing wekasan wana risak yekti binabadan dene, manusa kang wreksa sirna, sima umpetan jurang, gya binuju janma dhusun marma den sami prayitna. Tanpa sraya away nganti, mubarng pakaryanira, meta sraya sayogyane, kawruhanira nalika, sang naga amrih sraya, nenggih dhteng sanghyang guru, tansah denya mangastawa. Wit arsa den mongsa peksi, kagendra lajeng sang naga, kumalung wonten jangggane,nenggih sanghyang guru nata, sareng garudha prapta, temah sareh denya dulu, gya nembah sing dirgantara. Patraping anak sayekti, anut sareh ing sudarma, ing karya lan kawigyane, puniku dipun telada, miwah anguningana, ulam loh buaya bulus pepenyu kang isih mudha. Taksih wonten sambetipun.
Ongka 45 Kemis Wage kaping 1 Mulud Wawu 1817 utawi kaping 17 Nopember 1887 Surakarta Sanajan para pulirsi sanget anggenipun amarsudi saening margi ingkang dados bebahanipun piyamak-piyambak ewadene manawi wonten jawah deres sagrabyagan kemawon sadaya margi teka lajeng dados leleran dilalah, Akaling Pulisi Manawi ing wawengkonipun kambah lampah kadurjanan saking ajrihipun dhteng parentah bilih boten tumuntens aged angsal katrangan utawi nyepeng durjananipun sok lajeng canceg anggenipun nyepeng tiyang, angger wonten ingkang purun dumuk kemawon lajeng maneg kacepeng, sareng minggah pangadilan kaleres luwar margi boten tatela dosanipun. Bahrawa Kala ing ditnen Rebo ingkang kapengker punika wancija sakawan aenjing kula kaget dening swara gumleger ambal-ambalan kados swaraning redi ngedalaken latu, sareng kula medal saking griya tetela bilih dhateng ing swara saking ler kilen kula lajeng minggah ing gugumuk ingkang tebihipun sepal saking panggenan kula, ing ngriku sangsaya terng paningal kula, saben mentas mungel galeger, laejgn ktututan gebyaring caletet ananging boten patos dangu ungeling swara tuwn gebyaring kilat lajeng kendel kula pitaken dhateng tiyang ing dhusun punapa wahananing swara wau, wangsulanipun pagungan sidamukti, pamireng kula panggunggan mila lajeng pitaken malih, wicantenipun tiyang ing dhusun celak ing dhusun sidamukti ngrika onten sendhange sing sok mungel ing ngriku kula saweg ngertos bilih ingknag kawastanan wau pagunggan toya, dados saking lingga agung kabekta dening mambeking toya, sarehne antawising dhusun sidamukti kaliyan kitha naming wonten nem epal dados kula kapengin ningali sendhagn ingakng asring nyuwara wau. Kala Ngahat winginipun wanci jam nem enjing kula mangkat saking griya dhateng ing dhusun Sidamukti saha konca kula kakalih, dados tiga kula, lampah kula tnsah sumengka urut pakopen tuwin pasabinan ing samargi-margi kula nolih ngiwnengen kayungyun aningali asrining pategilan ingkang saweg nedhengipun kataneman pala kapendhem utawi pala kasimpar, ing ngrika-ngriku toya pating sreweh saking mirahipun suumber tuwin pancuran pancen siti ing ngriku kenging kagadhu, nanaging parentah btoen anglilani, kedah katanemanpalawija, dumugi kula ing sidamukti sampun ngajengkaen satengah sadasa, dhusun sidamukti sawaratipun katingal regeng sakingkereping griya meh boten montra-montra dhusun dunungipun wonten sukuning redi Ngungaran ingakng sisih wetan kula mampir ing dhusun sakedhap ngupados tiyang ingakng badhe kula purih nedahaken marginipun dhateng sendhang, sendhang wau wonten salering dhusun sidamukti dudunung ing pepereng, menggah sayaktosipun pancen pancuran ing ngndhap kabendung wiyar nestha suwakan mila toyanipun mambeg lebetipun naming sacethik leres panggenaning eteuk katuwuhan ing wit kemadhuh ingkang agengipun ngantos sakajeng-kajeng jatos ing ngriku wonten recanipun sakawan alit-alit ingknag kalih nestha tiyang, sanesipun nestha singa sakembaran ananging sampun risak sanget ngantos meh ical sipatipun mantes bilih ing ngriku patilasan buda, toya awening sedheng ing asrepipun. Saking cariyosipun tiyang ngriku samasa sendhang punika anyuwara, ngalamat badhe kathah jawah, ananging tiyang ing dhusun dhusun sacelaking sendhang ngriku boten sami miring swara ingakng gumleger, katawisipun naming siti oreg sawatawis sasampun kula adus lajeng mantuk dhateng kula ing griya kendel bedhug milanipun enggal amargi lampah kula tansah mudhun. Naming ing pangungun kula dene sendhagn wau toyanipun limrah kemawon toya tawa, sitinipun inggih boten nganeh-anehi, sanget boten mantesi bilih sageda asuka pipirengan kados galudhug wah katawis boten kaanggep angker dening tiyang ngriku, tandhanipun kathah ingkang purun adus malah minongka paguyangan maesa, pethek kla kados saking sami salah pamireng kemawon embok manawi lakar boten sakin gsendhang ngriku dahteng ing swara, ewasamanten kula boten purun amahyakaken ing pamaiben kula, jalaran boten sande badhe dipun ewani ing kathah. 1
Titi ing Tirtanapening kaping 28 ing wulan Sapar ongka 1817 Baruklinthing. Madiyun Ing Madiyun enggal punika wonten lalampahan ingkang aneh inggih punika tiyang nglindur utawi tindhihen teka lajeng makseg pejah. Pasuruwan Dumugi sapriki ing pasuruwan dereng wonten jawah, temahan andadosaken thukulipun sakit kewan. Bangkahulu Tiyang ing wawengkon Moko-Moko paresidhenan Bangkahulu alebetipun wulan September ing taun punika, tansah kasikara dening macan kajawi raja kaya wonten ugi tiyangingkang kamongsa dening sima wau. Penang Ing Penang wonte nyonyah Cina pejah ngumur 108 taun nalika gesangipun awis anandhang sakit Padhang Ing Padhang salebeting kampung kampong tansah kapireng pocapan ingkang nglengkara, inggih punika wonten durjana ingkang damelipun anigasi gulu tuwin anyuplaki maripating tiyang, temah an andadosaken tintrimipun para tiyang. Bandhah Tiyang ing Bandhah sami kikirangan toya, ngantos samingungsi dhateng ing Nerah parlu angupados jampining kasatan. Tongking Ing nagari Tongking akathah pasiten ingkang amedal selanipun marmer, warninipun sakalangkung edi, ingkang andhudhuk utawi anambang pakemapalanipun tiaygn Prasman dumugi sapriki lestantun pandhudhukipun. Jepang Saeneh ing tiyang ingkang putus ing kukum ing nagari Prasman anama tuwan Pransistailor Wihgot sampun kawisudha deing gupermen Jipang dados guru amumulang dhumaten gpangaagengipun ing nagari ngriku ing bab kawruh kukum. =====\= Ingkang makaten punika leres margi bilh sawenehing nagari kasepenan priyagung ingkang kuncara ing raja niti, adeging pangadilan kirang utami terkadhang dhoyong. Jurungarang Ostraliya Sawenehing cina ing nagari Argrames ing tanah Ostraliyah, enggal punika andhudhuk emas wawrat 225 on ing taun 1852 ugi sampu angsal emas ingkang sakalangkung ageng, saha saweg mentas kemawon angsal emas malih wonten ing argrames wau wawrat 470 on. Inggris Tanah Ingggris punika kapernah wonten ing lautan Ankelas agengipun 5720 mil pasagi, dados langkung bikel kalih akaliyan pulojawi, tiyangipun langkung saking 33 yuta, 9 leksa. Mesir 2
Para tiyang ing nagari punika sok nandhang kuwatos awit toyanipun engawan Nil saben dinten saya mindhak ageng, titiyang ingkang sami ngili dening kabanjiran wonten 1000 kapitunan awit saking risaking taneman pinten pinten ewu. Grikelan Kala kaping 3 Oktober ing angari punika tuwin ing pulo Pulo Yoni wonten lindhu. Batawi Jam elektriteit ing Batawi enggal punika awit saking bantering gelap meh sadalu md mungel kemawon. ==========\================== Caranipun tiyang imah-imah ing nagari Babil Sok tiyanga midhanget cariyosipun nagari babil amargi saben saben kasrambah woten ing serat Ambiya, ananging ingkang kocap ing ngriku namung panjenenganipun para nabi tuwin para ratu kemawon wondene bab kawontenaning para alit punapa dene tata-tataning praja satunggil-tunggil awis ingkang kaopenan mila ing ngandhappunika kula aturi cariyos sakedhik bab prnatan ing nagari Babil kala jaman kina, ananging pangajap kula mugi sanggyaning kusuma nagari sampun sami andalih bilih kula punika cipta nedya ambabar ing saserepan kula wonten ing pabarataning pustaka warti, lumampah ginunggunga ing kathah, , tebih saking samanten nun, amargi ingkang sapisan kula punika taksih nembe, kaping kalih rare ig dhusun dhusuna yen ing ngare, temtu katahah srawunganipun kaliyan bogsa sabrang, wangsul kula, sampu tiyang ing dhusun tur dhusun pareden tangeh uninga aing tatakrami, tur sepen ig riringan dugi prayogi, inggih babasan wipun wong ing gunng pencu, cedhak watu, adoh ratu, menggah ing sayaktosipun wonding sedya kula punika namung saking ardaning manah kumacelu sinarweya ing priyantun supados katularana ing kauninganing para kuli neng nagri, hem inggih boten etang kawstananana timun wungkuk jaga imbuh. Kala jaman kina ing Babil wonten cara ingkang awawaton angering nagari, kocapa ing saben warsa par akenya ingkang sampun diwasa sami kakempalaken wonten ing pasowanan ngalun- alun para jajaka sami ngaompak angubengi bangsal pasowanan wau, sami mas paosaken dhateng satunggil tunggiling Kenya, embok manawi wonten ingakgn andadosaken condhonging manahipun ing ngriku wonten tiyang satunggil juru nawekaken lenggah ing dhingklik inggil saha anyepengi gandhen tosan para prawan kauwuh saking satunggil kapurih majenga ngadeg ing ngajenganipun kaurut wiwit ingkang ayu piyambak dumugi wekasan ingkang asor piyambak dados caranipun tiyag imah imah kados patrapipun tiyang tutumbas wonten alinglangan. Kawartos sareng musthi kaning para Kenya wau sampun ngadeg ing ngajengipun juru nawekaken juru nawekaken asuka sasmita sarana anggandhen meja dher ing ngriku lajeng wiwit awis awisan jor-joran murih sampun gnatos kaagahan pangawisipun dena sanes kawistara sami ageng abutajenganipun mila pangaosing Kenya satunggal kemawon angger pinujul ing warni, ngantos ewon aleksan makaten panglelangipun saking satunggil ngantos andumugeni asa kajengipun para priya sugih. Kocapa priya ingkang malarat ing sadangunipun awis awisan piyambakipun tansah namung miring ngaken kemawon kedah nyarantosaken sabibaripun para sugih, yen sampun lajeng kapratela dhaeng juru nawekaken bilih piyambakipun gadhah sedya imah-imah ananging boten purun tumbas sasampunipun boten wonten ingkang purun ngawis malih, jajaka wau lajeng kaulungan Kenya satunggil ingkang kapara asor ing warni tanpa ambayar, makaten salaejngipun sitnen ingkang narimah arabi estri ingkang cekapan kemawon tamtu boten susah cucul kanthong, dene yen wonten Kenya ingkang sangt asor ing warni, ngantos boten wonten ingkang purun ngrabeni karna allah kemawon punika lajeng katawekaken sinten ingkang purun ngrabeni asal ganjaran yatra sacekapipun kapendhetaken saking papajenganing estri ingkang sami endah ing warni, ngantos wonten ingkang purun nampeni, makaten caranipun dados sanggyaning rara angsal laki piyambak-piyambak pundi ingkang boten kagadhuhan warni ayu angsal pangarem-arem tombok yatra kathah minongka brana babektanipun. 3
Sanget tiyang kaawisan anglakekeken anak kaliyan karembag piyambakan kedah kapeksa andhasaraken dhateng ngalun-alun murih sampun ngantos wonten tiyang ingang gadhah tekad imah-imah nanging namug melik dhateng tombokipun kemawon wasana lumuh ajajodhon kaliyan estri ingkang katombok\an wau, parentah ingkang meksa dados ing rukunipun ewadene bilih pameksaning parentah boten amigunani, priya wenang megat semahipun sasampunipun mangsulaken arta babektaning estri. Cekel ing pening Baruklinthing. ========= Pramila ngantos samangke tanah-tanah Islam tiyang jaler atumbas tiang estri kabojo, sanadyan tanpa nikah punika sampun sah ing kukum. Jurungarang Babasan Arab Sanggyaning manusa kaparinci dados kawan warni, kadosta: wontn ingkang boten gadhah ngelmi, ananging boten rumaos bilih boten gadhah ngelmi, inggih punika angganing tiyang gemblung, prayogi kakendelna kemawon saweneh wonten ingkang boten gadhah ngelmi, ananging rumaos bilih boten gadhah ngelmi, inggih punika tiyang bodho, prayogi kaprediya, saweneh malih wonten ingkang angelmi, ananging boten rumaos bilih gadhah ngelmi, inggih punika tiyang tilem prayogi kagugaha, ing wasana wonten ingkang angelmi, tur rumaos bilih kanggenan ngelmi, inggih punika sujana, prayogi katulada. Cekel ing pening Baruklinthing. Cangkriman Sumongga kapiyarsakna, panggresah pangrasulamba, lamun tan tinunggon bapa, onggeng ongsa sat kunarpa. Kadayan ulun kaliwat sgunging pakaryan awrat de janma tan majad kangkat kawula wastu ambangkat. Satuhu pangawak ditya, emane gung kinujara, marma yen linuwarana, kekesing ngawrin krodhamba. Satebihane amarga, ngotan megah lumaksana, sinten ingkang ngalangana, sun t rajang luluh lan kisma. Sumawana padamelan ingkang agung winragadan tan tilar nambat ing kula, sinten kula kabatanga. Kaserat ing Bahrawa kaping 1 4 ing wulan Sapar ing warsa wawu snangkalan Resi temen ngesthi nabi. Cekel ing Peni Baruklinthing. Sambetipun Panitisastra Puniku tan wonten siwah, tiganing ulam kang pasthi, tanpa genda tan rineksa, miwah nora den tingali, tiganing penyu nenggih, tan cinipta tan dinulu, lan tiganing buaya, dtan karuwan doneki, dupi sampun mongsa babaaripun suta. Sangking prenah don sasana, warna solah tan nalisir, pakaryanipun tan liya, kalawan ingkang sudarmi, yen anaking sujanmi, tan mangkono tingkahipun dipun mong dipun reksa, tansah kinudang saben ri, sang pandhita labete karya pamujan. Dadya ngasrepi ing jagad labetipun jongga kardi, wulang kang pamrih raharja, away lemeren ing budi, labeting tiyang sugih, dadana ha artnipun maring janma sapraja labetipun tiyang estri gumatosa nenggih dhumatenging putra. Yen busana ingkan dadya, pangajengipun kapilih, ing janma punika sinjang, yen tetedhan ingkang dadi, pangajenging kapilih, nenggih ing brahmana iku, sayaktine martega, yen sastra ingkang kapilih, ing pandhita punika kang sastra cetha. Kang kapilih yen wanodya, ing kakung punika yekti, gemuh ingkang payudara, yen peksi ingkang linuwih, puniku menco dening, swara warnanipun bagus yen pawestri kang endah, lawan ingkang ngingirangi, yen punggawaning ratu kampuh punika. Yen prajurit kekendelan lawan gagamaning jurit kang den gungaken pandhita, sembahipun ing dewadi, yen sujana sayekti, namung pangaksamanipun lan sumeh ing wadana, yen sarjana knag kinapti, mung kagunan pujongga wedharing wulang. Nanging panggoning wulang, puniku tan wonten kadi, angangge ujaring sastra, kakawin lamun merdeni, suraosipun kadi, kawonge 4
dhateng sadulur, saulahipun sastra, jawanipun kang patitis kaperdiya upaminipun kang kadya. Angidhepaken dipongga, galak wonten ing wanadri, datan wonten mitra ingkang, ngluwihi lir tiyang wasis ngrengga basa ing krami, lawan boten wonten satru, ingkang nglangkungi kadya, serenging murka kang galih, boten wonten asih kang ngluwihi kadya. Asihipun dhateng suta, tan wonten sakti nglangkungi kadya, serenging murka kang galih, boten wonten asih kang ngluwihi kadya. Asihipun dhateng suta, tan wonten sakti nglangkungi, lir kwasaning hyang siesa, saktining rare yen budi, nangis den arih-arih, sektiing ulam yen nuju, udalaning kang toya, ageng muleg anglangkungi, desaktining peksi yen inggil ibernya. Saktining ratu yen pepak prajuritipun utawi, kagungan wadya sakawan kang sakti prawireng jurit ewele wong nem mukti, yen tanpa kawigyan punjul nadyan bagus ing warna, sugiya garwa utawi, sugih raja barana sugih busana. Kalamun tuni ing sastra, dadya kuciwa sayakti, kucem cahyaning wadana, lir seka tepus kang warni, mrangangah tanpa sari, utamaning arta iku, enggone anggaota, pribadi madyaning picis paringaning sudarma nisthaning arta. Sangking putra sarta garwa, de utamining utami, yen arta jarahaning prang, kawasaning arta yekti, ingkang kawan prakawis den patrapana sadarum lir kang winahyeng ngandhap sema, beda: dana: tuwin dhendha, catur tan kenging gotha satunggal. Yen ayun ayunan mengsah, kawan bab patrap na ugi, yekti gnawonaken mengsah, wadya balanipun sami, dadya kendeling jurit lamun wonten ingkang dipun ajrihi ywa katingal ing ngakathah nora becik ingkang pantes anamung kaluwak mudha. Yen dinulu, ing ngakathah pantesipun mrih suraning wadya tyasing mengsah ywana nangi, mengsahipun mindhak ing tyas saya galak. Lamun latu basmi swara datan ngrungu kang katrajang sirna, saubenging aningali, ingkang lepas saleksa dhepa wicalan. Taksih wonten samebtipun Karipta ing Sekar macapat dening Wadana ing dhistrik Bagi Madiyun Raden Ngabei Padmadipura. 5
Ongka 46, Kemis Legi kaping 8 Mulud Wawu 1817 utawi kapng 24 Nopember 1887 Serat kawat saking Eropah Kanjeng tuwan Lamesres Pantorenbureh, ingang wau jumeneng residhen ign Surakarta, sampun puput ign yuswanipun kondur ing kalanggengan. Surakarta Wonten sadasa taun mangandhap laminipun kawontenanipun sasadeyan tuwin titingalan ing kagungan dalem alun-alun bilih amarengi kagungan dalem gongsa sakaten mungel sansaya lami sansasya ngebda wangsul wonten tigang taun punika laminipun ing pendhak taun sansaya ktingal kirangipun ingkang sami anignali semunipun aras-arasen punapa malih ingkang sami sasadeyan adhuh sasawanganipun inggih sami lesu, lah punika tumuwuh saking punapa, ng pamireng kula ing Yoygakarta inggih makaten ugi, ssasadeyan tuwin titingalan inggih kathah sanget sudanipun. Sawatawis ditnen punika laminipun ign janglot bawah kabupaten Sragen wonten rondha dipun kecu kenging kabekta darbekipun ngantos pagnaos 3000 rupiyah, pun rondha sanget inggening crek cerek anedha tulung, sadhatengipun para tandang kecu sampun oncat wah pikantuk sagnet lampahipun awit lajegn sami anasak wana pramila buyar lacakipun. Wonten tiyang alit ign dhusun gebang kataton denign pisering sanjata, ananging tumuwuh saking lenanipun piyambak, sanjata wau anggeniun anyambut saha sampun dipun etengi ingkang gadhah, kabekta Sonja dhateng tangganipun anggening jagongan sami adeg-adegan ing latar, sanjata kapandhi, kados kesel anggenign ngadeg anggregeli dhawah nuten mungel rahayu ingkang katerajang ing piser pupunipun. Yogyakarta Para kecu kacelik amarengi malemipun tanggal kaping 14 wulan punika wonten gombolanipun para kecu sampun samapta, badhe anempuh ing griyanipun cina Sikcing ign dhusun Kramadangsan dhistrik Kalegung, pun cina wau angsal wasngsit pramila ing sonten wau inggih rumanti, para tongga tapalih sami ing ngaturan ananduki dhatengipun para kecu. Sareng tengah dalu pun kepu andhodhok konten lajeng kemawon dipun pethukaken saking ing griya, tarungipun riwut ananging para kecu sami kaseser, saha katenggel tiga ingkang rebah, dene ingkang saged oncat sampun sami kalacak awit urut margi palajenging kecu gogodrah erah, ing malemipun tanggal kaping 20 wulan puika, griyanipun raden panewu Martawiguna, ing tugu caket setatsiyon ugi kateba ing kecu, gadhahanipun sawatawis kenging kabekta, saha estrinipun kataton, ingkang gebag troi inggihpunika, ingkang sami mangecu ing griyanipun amad Yasin ing dhusun karang dhestrik Ngijon punika sanesipun dandosan agnal yatra 300 rupiyah, oncatipun kecu mawi abesmi griya, rahayu katungka dhaengip para tandang latu saged sirep, prayantun pulisi inggih ragi mongkog manahipun awit sanes ditnen sampun saged anyepeng tiyagn estri, ingkang kaanggenan dandosan kecon saking griyanipun Amad Yasin. Mangrebi Sinuhun sultan ing Maroko, ingkang sapunika saweg gerah, saha ingkagn bawahipun kathah ingakng sami mosik badhe ambangkar, sampun anggalih bilih panjenenganipun badhe boten saged anambadani pambangkangipun para ereh, pramila ing magnke kendhalign rembag pananggulangipun para ereh wau kaulungaken ing para ratu tanah Eropah. 1
Umbul Umbul punika udalaning toya, sarta kathah kemawon ebtuking toya ingkang tamtu wonten ulamipun ewadene wonten toya ingkagnboten kadunungan ulam inggih punika umbul ing dhusun Glonggong, dhistrik Nguteran (Madiyun) mila mangakten awit toyanipun benter, mawi asin sawatawis raosing toya sairib apulinaris gajeg kados gasiyus menggah toyaning ngumbul wau saestu wonten gunanipun. Ingkang sampun kanyatahan kathah kemawon para tuwan tuwin nyonyah, sart atiyagn jawi saha cina, ingkagn anandhang sakit angsal pitulungan sakig dayaning ngumbul wau, kdota: sakit gudhig katrappen bongsa tatu sasaminipun. Saweneh ing tiyang dhusu ing ngriku anyariyosaken wonten stungiling nyonyah ing Samarang, anggadhahi sakit pejah badanipun sadaya, temahan boten saged mosik tuwin sampun asawang-sawang, anuju ing dinten sae, nyonyah kausung denign sadherekipun dhumateng ngumbul gelonggong wau, saben dinten sakedhap-sakedhap nyonyah kaekum ing kulah sacaketing ngumbul inggih punika kulah pancen pirantos adus saha kapayon sawarni griya, dene wiyaripun wonten 8 kaki mubeng, pasagi, lebeting kulah 3 kaki, menggah pangusungipun nyonyah wau mawi kapirantosan ing tandhu kursi, kacariyos salebeting sawulan sarta kaparengaken denign pangeran ingakng kawasa nyonyah sampun saged rambatan aila rembagign sadherekipun nyonyah kaajak mantuk dhateng Samarang Sanes wulan nyonyah dhateng ing ngumbul malih, sarta lajegn adus kungkum ing ngriku, watawis 2 wulan saking dhtengipun nyonyah sampun saras kados nalika dereng sakit. Angeram-eramaken bilih bagnsanign gudhig sarta katrapen mongka adus ing ngriku, saestu enggal saras ingkang saupami wonten rare katrapen ananging lami dereng tuwuh, kajawi naming babon puika tamtu lajeng tuwuh, dene tuwuhipun wau 2 utawi 3 dinten manawi taksih adus ing ngriku, anaamtokaken tumunten icalipun mangakten ugi kadhas gudhig sasaminipun awoning tatu. Mila kasinggihan sanget karsanipun kanjeng parentah nagari ign madiyun umbul wau kasaenan kakulah, sarta mawi kulah ingakng mongka pirantosing adus saha kadekekan pasanggrahan. Andadosaken cuwaning manah, dene nalika samanten kula pitaken sajarahing ngumbul sakathahing tiyag ngriku sami boten saged suka katrangan amila enering manah kula namugn dhumateng sampeyan mas Gunawan ing Madiyun mugi sampun awrat aparing katrangan sajarahipun umbul wau, wasana sanget ing panyuwun kula. Resi Kanwa ing Ngargasonya. Pamulangan calon priyayi Pethikan saking serat Suluh Pengajar. Ing sarehning taksih kathahpriyayi jawi ignakng dereng patos terang sumerepipun bab kawontenan lan pranataning pamulagnan ingakng dipun wastani pamulangan calon priyayi, malah-malah taksih wonten ingkang salang serap sarta anginten yen pamulangan punika sami ugi kalayan pamulangan calon guru, mila saking pandugi kula prayogi, yen sakathah ingkang prelu prelu bab kawontenanipun pamulagnan wau kapratelakna ing ngriki. Pamulangan calon priyayi punika ing pulo jawi wonten tiga, ign bandhugn, ing Magelang, lan Prabalingga, menggah karsanipun kanjeng gupremen iyasa pamulangan kang kasebut ing nginggil wau, supados para priyayi inggih punika bongsa kula jawi ingang wonten asalipun 2
lan konca kula jawi ingkang taksih nyepeng pandamelan negari utawi ingakgn sampun dhongkol sami sageda angintunaken putra wayahipun upados kawruhing pamulangan wau, samanten wau ingkang prelu par aputra wayahipun ingkang dipun ajeng-ajeng ing tembe sageda dados priyayi, utawi sumeja badhe dipun kawulakaken ingkang jeng gupremen. Wondene kanjeng gupremen inggih sampun anggalhhh, yen para priyayi jawi adatipun sok asring boten tega anyakolahaken tbih-tebih ing putra wayahipu mila ugi sampun katamtokaken sakathahing prayayi ingkang kabawah ing paresidhenan cerbon lan priyangan sapangilen, sami angintuna dhaeng Bandhung, Surabaya lan Kedhiri sapengetan, sami angintuna dhateng Prabalingga, dene par apriyayi ingkagn wonten ing salebetingpun ing tanah jawi tengahan kejawinipun karaton surakartalan ngayogyakarta, sami anyakolahna dhateng Magelang, menggah patrapipun badhe anyakolahaken wau, kados ingkang kasebut ing ngandhap punika. Rare-rare ingakng badhe dipun sakolahaken punika kedah dipun pasrahna ing kontroliran utawi ig assistenan mawi mawi panggenaning tiyagn sepuhipun rare-rare wau. Dene tuwan kontrolir utawi tuwan asisten punika ingkagn badhe ngunjukaken rare-rare dhateng ing ngarsanipun kanjeng tuwan residhen, supados lajeng dipun kintuna, ing ngatasipun ing tanah jawi ingkang sisih wetan dhateng kumisi sekolah ing prabalingga, inggih punika kanjeng tuwan residhen ing negari ngriku ingkang dados presidhenipun. Spados para bdhe murid kang sumeja lumebed iing pamulangan calon priyayi wau sampu ngantos dipun tampik umuripun sampun langkung saking 15 taun sabab yen langkung saking samanten tamtu badhe dipun anggep sampun kasep lan dene malih rare rare punika kedah anggadhahana serat pratondha saking komisi sekolah ing negarinipun amratelakaken yen piyambakipun sampun dumugi anggenipun sinau wonten ing pamulangan jawi alit. Anjawi saking punika taksih wonten satunggiling prakawis ingkang prelu dipun sumerepana, kados dene ingknag kula pratelakaken ing ngandhap punika. Saking karsanipun kanjeng guprermen cacahipun murid ing pamulangan calon priyayi satunggil tunggilipun sapunika katamtokaken boten langkung saking 60 dene cacah punika gunggungipun cacah urunan saking paresidhenan satunggil-tunggilipun kadosta: ing ngatasipun golongan kang kenging kawastanan kabawah pamulangan calon priyayi ing prabalingga paresidhenan Kedhiri wenang urun utawi anglebetaken murid 12 paresidhenan Surabaya, 12 paresidhenan Pasuruhan 8 makaten salajengipun. Saengga wonten rare saking ing paresidhenan Kedhiri, kapengin dados murid ing pamulangan calon priyayi, mongka caahing murid ingkang sampun kapancing ing paresidhenan wau sampun jangkep 12 rare wau sanajan umura 15 taun sapengandhap sarta mawiya serat pratondha saking komisi sekolah ing negarinipun inggih boten kenging dipun lebetaken ananging manawi cacah kang pinanci ing paresidhenan sanesipun kadosta: Paresidhenan Surabaya, dereng janggep 12 saha gunggunging cacah murid ing pamulangan sadaya dereng wonten 60 rare kang saking ing paresidhenan Kedhiri wau kenging ugi dipun lebetaken dening kanjeng tuwan residhen ing Prabalinga, samanten punika kanjeng tuwan residhen kedah nyuwunaken idi rumiyin ingkang jeng tuwan dhirektur kang ngasta kuwasa bab pamulangan ing negari Betawi. Mangsanipun anglebetaken murid ing pamulangan calon priyayi punika, adatipun saben bakda liburan ageng, dados ing wulan sawal tanggal nem ing dalem wektu liburan ageng wau, para presidhen komisi sekolah ing Bandhung magelang lan ig Prabalingga ignakng inggih punika sami nguwasani pamulangan calon priyayi paresidhenipun pulo jawi lan Bali, bab cacah murid kang lowong, dados amratelakaken satunggil-tunggilipun 3
pinten kathahing murid ing taun pnika kakang badhe kenging dipun lebetaken sarta ngiras anerangaken cacahing murid lowong ingkang sampun pinancing ing paresidhenan satunggil- tunggilipun. Saengga cacahing lare kang kapengin dados murid nglangkungi cacah murid kang lowong, para ing negarinipu kasagedanipun keah badhe dipun pariksani tandhingan sinten sinten inkang dipun anggep saged piyambak punika kalilanan lumebet dados murid. Menggah kasagedan langkugn saking kawontenanipun ingkagn sampn kawulangaken woten ing pamulangan jawi alit, kadosta: bab nyerat aksara jawi lan aksara welandi, tembugn jawi, ing atasipun lare asal Madura utawi asal sundha, ingih tembung Madura utawi Sundha, Ilmu etang lan Ilmu bumi sawatawis malah- malah yen ign prabalingga ilmu bumpunika btoen patos perlu, dene kasagedan kang badhe dipun parksani wau, senajan sekedhika, kedah nastiti, ign ngatasipun seratan, kang ctha, tembung, anggenipun maos cetha lan ptitis sarta kang prayogi lagunipun sampun mongsa- wangsul saha sampun glagepan magnartosa punapa ingkang kawaos lan sageda nyariyosaken serat tembungipun piyambak patitisa, anggenipun anyerati tembungan kadi pun ungelaken dening kang mariksani, mataten ugi angenipun damel ukara utawi anggitan. Menggah babal mu etang, punika para lare sakathahingkang sampun kawulanaken wonten ing pamulangan alit sadaya mangertosa sayektos katawis saking titisipun anggenipun mangsuli sakathing pitakenan bab pecahan yen lare sami sumerep inggih prayogi anangig yen ing Prabalingga dereng patos perlu, ingkang perlu dipu yektosi sanget kasagedanipun etang awangan utawi apalan. Wonten saweneh priyayi ingakgn sami angelebtaken para putrinipun dhateng sakolahan welandi, sabab sinau tembug walandi punik saderengipun lumeet ign pamulangan calon priyayi kagalih perlu sanget kang makaten punika inggih tamtu wonten paedahipun amargi para putra wau sakecap kalih kecap saged cara welandi, ananging saking pangraos kla boten patos perlu, awit dede bathining kawruh boten murwat ye tinimbang kalaya ruginipun kadosta kang sampun kula yektosi para tilas muwid ing pamulangan tani ing negari bogor kang sapuika sampu kakendelaken punika sapele sapele inggih saged tembugn welandi, malah-malah sok saged mastani wit witan satunggil kalih mawi tembugn latin, ananging yen nyerat mawi tembungipnpiyambak kados ta ing ngatsipun tiyagn jawi tembung jawi, naming salarik kemawon kok sok kathah lepatipun mekaten ugi para putranign priyayi kang kasakolahaken welandi wau adatipun sok ngapintenaken tembungipun piyambak dados kenging kaupamekaken kados tiyagn kakesahan ingkang kaicalan sangunipun. Dene wonten ing pamulagan calon priyayi wau yen lare nipun mila bodho w\sarta majeng, pandugi kula ingih saged cekap sinau tembugn welandi, sabab tembung puika tinimbang kalaya tembung sanesipun kang sami dipun wulangaken wonten ig nriku, ingkagn dipun perlokaken piyambak pamrasudinipun. Wondene sakathahing piwulang kang sapunika sami dipun sinaokaken ing pamulangan wau sadayanipun kados ing ngandhap punika. lare wau, senajan mawiya pratondha saking komisi sekolah ingakgn badhe dipun pariksani wau boten A. Bab tembung Welandi B. Bab tembung Jawi C. Bab tembung Madura utawi Sundha, mawi mawi ing Prabalingga utawi ign Bandhung D. Bab tembung Mlayu E. Bab tembung nyerat aksara jawi, welandi lan Arab 4
F. Bab tembung nyerat ilmu etang G. Bab tembung nyerat ilmu wangun H. Bab tembung nyerat ilmu alam I. Bab tembung nyerat ilmu bumi J. Bab sejarah utawi babad K. Bab gambar Taksih wonten sambetipun Sambetipun panitisasta Lepasipun swaraning bendhe puniku, dasaleks dhepa, jebreding gelap ing nginggil tebihipun kalih dasaleksa dhepa. Sabdanipun sujana ing jagad peuh, kang magnaleembana sang sujana sampun nganti, nadhah wolung prakawis ngalngkungi wisa. Marmanipun kasingkirana puniku, akarya sangsara, tan wun puniku ing benjing, angrancana salebeting reng pralaya. Lwiring wolu, kalajengking miwah tikus sgawon candhuka, sarwa esetekek tuwin kadhal iku sadaya den karamena. Ing pituduh, away maido sireku, sabdaning pandhita, papasang sara pinanggih, ywa maido apa saujaring sastra. Bilahi gung, kang tinemu badhenipun ywa maido sira, ing guru ingkagn pinanggih, manaweku karya celak ponang yuswa. Paminipun ponang bala pecah runtuh, tumrah maring sela, remuk ajur rontang-ranting, ara-ara kang rumputira tan ana. Yektinipun kewan tan saba ing nriku, lepen tanpa toya, ulami nglar mentar tebih priya kirang pangrungrumireng papreman. Sampun tamtu, tinilaring swaminipu sabdaning sujana, kang datan mamalad ing sih, katilaring siswa ing tyas sami gela. Pandhiteku, yen kirnag panembahipun wekturing prayoga, dewanipun yekti tebih, senapati yen datan angupaboga. Sung pasungsung, karya suka wadyanipun sayekti kesisan lamun ratu kriang titi, datan asih lawan tan kanthi gaganjar. Anginggati wadyanipun kalamun titiyang sugih, tanedya karya dadana, temtu tinilar wangseki, tanana kagn asih padha, dene lamun janma lalis. Sagung arta bandhanipun wisma suta garwa sami, sosotya miwah kancana, tanana binakta lalis ingkagn getun ngunguning tyas namugn sagungign pra ahli. Dene tatinilar lampus mantuk sami anangisi, tansah awayang- wuyungan mongseku tyas kadi-kadi, tumuntur bela pralaya, saking srusung kapenggalih. Dupi sawusipun lipur, tan wonten kayatnan malih, muung waris rajabrana, kalingan titah sayekti, lah den sami matrapena, nenggih utamining picis. Pinara kalih trapipun dene tang ingkang sepalih, dadi kareksaning dunya, kang sapalih mongka dadi, kareksanngreng ngakerat pakaryan alalan becik. Puniku sadaya nuntun tumutur asung udani, benjing praptaning delahan tingkah durha nuntun mmaring swarga kang utami. Mangkono pratikelipun manusa tinitah urip taruna tumekeng mongsa, wekasan temah nemasi, tan langgeng denira gesang, sarta yen tinitah sugih. Tan langgeng ing badhenipun manusa krem saresmi, tan lestari ing salama, sabusananing kang dhiri, saptine tan winawa, muhung kang aran lalai. Getheking badan sakojur, kongsi praptanipun lalis puniku tan bangkit sirna, tetep wotnenipun dhiri, tumut lebur sirnanira, dadya wuwontenig siti. Nanging wonten kang cinatur, kagn tinilar kadi -kadi, tumut sapuruging lampah, yeku prtingkahing janmi, kang durjana lan utama, ing gunamudha suradwi. Padha kaswara satuhu, nitya salamun wong sugih, ing kasugiyan punika, prelunipun naming dadi, busana ning kang sarira, bagus ing warna mung dadi. Rerengganipun pandulu, janma ulah tatakrami, kang wigya akarya retna, dadya busananeng anagkil kawigyan lan kalimpatan dadya busananing bumi. Miwah dadya 5
pandamipun kang samya marsudeng budi, ing kasugiyan artawan ingkagn mongka busananing, nenggih maring kang bagusan lah puniku busananing. Ing kabagusan puniku, tan lyan maung tatakrami, busananing tatakrama, punika wigya lan wasis busananipun kawigyan puniku dumunung maring. Sujana limpading kawruh, ingkng karya yuning bumi, ing kasuliyan puika, namugn wajib dipun pilih, janma sorti nitah papa, ing kawigyan wus kawuri. Taksih wonten sambetipun Karipta ing sekar mawcapat denign wadana ing dhistrik Bagi madiyun Raden Ngabei Padmadipura. 6
Ongka 47 Kemis Pon kaping 15 Mulud Wawu 1817 utawi kaping 1 Dhesember 1887 Surakarta Pulisi angandheg tiyang angaken bongsa Cinamandar anakipun Mayor Cina ing Surabaya, pramila kaandheg awit lampahipun samar, kapariksa aturipun bilih piyambakipun badhe ing mangke sowan para ageng badhe anyuwun sidekah, kadamel malebet sangulampahipun dhateng Mekah, wicantenipun tiyang wau pancen wasis luwes kalihan katawis bilih lelejemipun lampahipun wau naming kadamel anggaota, ingih punika anyeplesi sanget babasan kalebon cina gundhulan katu merap na lampahipu tiyang punika, awit sawatawis para geng ing ngriki wonten ingkang sami sampun kengingan. islam Madiyun Nalika tanggal 10 wulan Nopember, ing wanci sonten mendhung katingal alimengan acanthi kilat sarta galudhug amageluran wasana ing sawenehing tiyang ing dhusun Ngrawa, kenging kasamber ing gelap angantos pejah. Andadosaken pangunguning ngakathah, dene pamireng kula, raden bei mantri guru dhistrik purwadadi, kalerehan saking pandamelanipu wondenig ingkang anggetnosi dados mantri guru in gPUrwadadi, mas bei mantri guru ing dhistrik Maospati, boten sanes pamuji kula, mugi mugi mitra kula mas karma, aspiran mantri guru prabalingga ing samangke dados guru panulung ing Kadhiri, sgeda anggentosi tumancep dados mantri guru dhistrik maospati wau, awit panunggilanipun ingkang inggal mangke sampn dados mantri guru ing Panaraga punika. Ing sawenehing tiyang jagi cakruk ing bawah Onder dhsitrik Gemarang (Kanigara) sampun saged amejahi sima gembong ingkang tumut api-api piyambakipun among sarana kacanggah tuwin kapenthugan kemawon e la kendel banget. Ing Madiyun wektu punika kadhatengan tandhak saking Surakarta, nami bok Ajeng Kenyat utawi Langen Asmara, amondhok ing griyanipun tandhak nami bok ajeng kasih, andadosaken kayungyunipun para anem ingkang pancen ahli kliyeg mila ami kadamel kembang lambe sarana kasandi ing pakecapan bok ajeng jarit kane, ngenya. Eram sanget dene ing gal ingal ing ngriki wonten boongsa benggala ingkang nontonaken bruwangipun awit dening kathah ingakgn sampun sami jeleh, awis wonten ingkang ningali, mil akados sarinten boten angsal 10 sen. Katandhan Bok mas preyalan. Cilacap Panjenenganipun raden mas Tumengung Panji Cakrawerdaya, bupati ing kitha Cilacap ing saben angleresi terang sotnen ngresakaken lelangen jemparingan wonten samadyaning alun- alun kabupaten wondening ingkang ngladosi lelangen jemparingan wau, inggih punika para pryantun juru serat sapenginggil mandar kalangenan jemapringan wau kenginga kangge pasemon dhumateng para pandheganng praja, lepas sakingga pambudi, amrih karaharjaning nagari, wondening yen ta tumrapa ing sarira, ageda anetepana paribasan (pesating gandhewa, culing jemparing) patitis tumancep dhumateng lengingles tegesipn sampun boten kasamaran dhumateng wuud wah pernah ing panggenan ingkang kaupamekaken eles. Wonten sawenehing tuwan tuwan kakalih saking nagqari dalem ngayogyakarta, kala salebetipun minggu ingkang kapengker punika, sampun tumbas pasiten Pemahan kadugi wiyar satenga parau, pengaos f 359 ruoiyah salaka, wau siti dumunung wonten sapinggiring lepen yasa, wawengkon kampung klapa lima, cilacap perlu badhe kadamel panggenan pabrik 1
es punapa malih badhe ngrukti panyadenipun ulam saganten ingakng sarana taksih teles sagedipu sumrambah dhumateng ing pundi-pundi, nagari, ingkang kadugi badhe saged kathah sepajenganipun kados ing ngayogyakarta, sasaminipun ingkang punika sakelangkung andadosaken ing suka bingahipun para misaya mina, pamuhi kula punika tumuntena kleksanan ing kang mawi ulam kadhawa, inggih punika, saking kadadosaning kleyang, wijaya kusuma, badhe kalampahan sumrambah ing ngamonca praja. Cipluk nonoman. ta ing salebetipun karesidhenan bagelen tuwin Sambetipun pethikan saking serat suluh pengajar. Menggah bayaranipun yatra sekolah wau prantanipun meh sami ugi kados dene pamulangan jawi alit mawi awi pangkatipun utawi pamedalipun ingakng nglebetaken. Priyayi ingkang kagungan pamedal F 800,-- sapangginggil sawulanipun ambayar f 10,-- F 600,-- dumugi f 799 sawulanipun ambayar f 8,-- F 400,-- dumugi 599 sawulanipun ambayar f6 F 250 dumugi 399 sawulanipun ambayar f 4 F 150 dumugi 249 swulanipun ambayar f 250 Inggih punika bayaranipun lare stunggil dene yen langkung saking satunggil inggih wonten sudanipun makaen malih bilih wonten priyayi ingkang pamedalipun sawulan kirang saking f 150,-- yen ngelbetaken lare, bilih sakinten radi rekaos boten susah ambayar, dene yen meksa karsa urun pembayaripun naming f 1,50 lare satunggilipun mnawi langkung saking satunggil ugi wonten sudanipun wondene bayaran yatra sekolah wau kaanggep ngirs urunan panumbasing sabarang kang kangge sinau, kadosta: serat serat sapanunggilanipun. Wondene lare monca ingkang sampun kalebet ing pamulangan wau, mongka ing kitha panggenaning pamulangan boten gadhah sanak sadherek ingkang kenging dipun pondhoki, lare wau kenging ugi manggen ing gnriya pamulangan sabab supados sampun ngantos dados sumelanging tiyang sepuhipun kanjeng gupermen sampun gnarsakaken nyadiyani panggenan wonten ing senthongan piyambak-piyambak menggah paparingipun negari kang woten ing senthongan punika amung kursi, meja, lemari alita lan patileman kemawo dene patileman wau tanpa pirantos sabab gelaran kasur, bantal kobonan sarta bekakassanesipun kados ta dilah salisahipun punika murid kedah bekta utawi tumbas piyambak. Para murid ingakng sami manggen ing griya pamulangan wau, kedah nurut punapa ingang dados pranatanipu ing ngriku, kadosta anurut pranta paperanganing wanci-wanci, kadosta: wnaci anggenipun tangi, adus sinau siyang dalu, nedha, dolan tuwn besiyar, dene yen murid murid wau badhe sesonja ing griyanipun utawi dipun undang dening sanak sadherek kedah nyuwun idi ing tuwan lurah ing pamulangan supados ing tembe prigela yen sasruwungan kalayan tuwan tuwan wonten ing griya pamulangan para murid anggenipun nedha sami sesarengan wontening meja, linggih kursi, mawi sendhok porok menggah tatedhan wau ingkang ngocal-ocalaken tiyang sajawining griya pamulangan sarta winrgadan dening murid piyambak. Adat ingkang sampun kalampahan bayaranipun tatedhan wau, murid satunggilipun ing prabalingga ing dalem sawulan kedhik-kedhikipun f 8,-- kathah kathahipun f 12, dados para tiyang sepuhipun para murid wau, kejawi ambayar yatra sekolahan taksih mawi ngongkosi sandhang lan tedhaning anakipun makaten wau yen anakipun boten dipun pondhokaken ing 2
griyanipun sanak sadherek sanajan wradading lare wonten ing salebeting griya pamulangan wau radi kathah yen tinimbang kalayan dipun pondhoken ing kampung, saking pamanah kula kados klangkung prayogi mekaten sabab adatipun bongsa kul ajawi punika sring asring kirang anggenipun ngopeni dhateng lare kang saweg mrasudi kasagedan boten saking dene kirang trisnanipun dhteng lare utawi awit saking sembrananipun anangig awit saking kulinanipun ngemong ngujalan ngonggung ing lare, kadosta: yen dalu, ing kampung kaleresan wonten titingalan punapa-punapa, inggih lajeng dipun uja aningali kemawon malah ngantos sadalu dheg ing wusana lare ing nguja makaten wau, enjingipun asrig karipan sanajan wonten ing pamulangan boten na ngantuk anggenipun sinau embung kirang prayogi, saengga saselot selotipun kantun ing pangertos tinimbang kalaya kancanipun sekolah, temahan kalajeng risakipun ingkang punika boten nganmugaken bab titingalan kemawon ingkang andadosaken karisakaning lare manganipun sinau, ugi kthah prakawis sanesipun ingkang boten susah kasebutaken ing ngriki. Dene wonte salebeting griya pamulangan rinten dalu wonen ingakng jagi lan ngulataken. Anglampahi lampahan ingkang kados makaen punika, ing ngatasipun lare jawi mila radi rekaos dene tiyang sepuhipun ingkang boten nate nglampahi piyambak rumaos mesagakaken ananging semanten punika yen sampun kulina kedhik adatipun ingkang dipu kinen rekaos wau kok lajeng ical sanajan boten mekatena, inggih boten dados punapa, awit sadaya wau miwongka dados paedahipun piyambak ing tembe ye sampu ekap anggenipun sinau sarta sampun medal saking pamulangan rak taksih saged andumugekaken sakaejngipun dene salaminipun dados murid prayogi kaupamekna tiyang saweg tata, anyegaha lampahing kang krian gprayogi, kadosta: kumenthus adol babagus sart amengangge ingkang kirang bares pasaja, ngantos dipun esemi dening ngakathah, sadaya punika boten wande sami dipun yetkosi dening para ageng, lan malih lampah utawi watak ingakng makaten wau asring andadosaken jalaran ambucal yatra kathah, temahan andadosaken kasusahaning tiyang sepuh, tur andadosaken sangsaranipun piyambak. Saweneh priyayi awit saking kriang teganipun ing putra wayah, wonten ingang asrng anitipaken putra wayah ingkang dados murid dhateng para panguwasa ing pamulangan sarana prakawis ingkang kirang pantes supados putra wayah wau kinasihana, dados amurih supados panguwasa wau awatak kapilih sih, ingkang makaten punika saestu kira gprayoginipun sarta sayektosipun tanpa damel ing ngatasipun tiyang jawi adatipun mila ingkang dipun ajeng- ajeng among sihing tiyang ageng, anadhahi tetesing bun dene ing pamulangan calon priyayi adatipun par amurid boten wonten ingkang pinilih sih, putranipun priyayi ageng alit sami dipun anggep kados murid sadaya, sanajan putraning priyayi geng, yen kirang saged utawi kirnag pantes lampah kalakuaniun boten wande badhe dipun wedalaken saking pamulangan mila para priyayi boten amug mugi sami kagungan panggraita, wajib angon mongsa. Moehoen pertimbangan Jang dari saja sering-sering membatja courant slompret Melajoe, di residhentie Madioen kaloe andjing tijda pake telakoep moeloetnja boleh diboenoeh itoe saja poenja timbangan ada baiknja, tetapi kaloe andjing ditaroeh telakoep dengen koelit boleh, tetapi kaloe orang saja poenja pendhapeta telakoepnja seperti di bawah ini: Lawan aja amaoni barang karya, thik-athik amaoni, samubarang polah, tan kena wogn kumlebat, ig mongsa mengko puniki, paman wus lumrah, padha wasis maoni. Mung tindake dhewe nor awinaonan, ngrasa beneng pribadi, sandyan benera, yen tindake wogn liya, pasthine ing ngarasisip, iku kang lumrah, ngrasa bener pribadi. Nora nana panggawe kang 3
luwih gampang, kaya wogn memaoni, linge lingen uga, aja sugih waonan, den smi raharja budi, ing kang prayoga, singa-singa kang lali. Ingkang ngeling-angelingena ta marang, sanak ira kang lali, yen nedya rharja, mangkono tindakira, yen nora kduga uwis, sira menenga, aja sok angrasani. Nemu dosa anyela sapadha-padha, dene wong ngalem ugi, yen during pratela, ing becike manungsa, aja age gugung kaki, menek tan nyata, dadi cirine reki. Dene kang wus kaprah ing mongsa punika, yen ananen senenging, pangaleme iya, pan kongsi pundirangan matane kongsi mandelik, nadyan alaha, ingalem becika ugi. Aja ngalem aja mada lamu bisa, yen uga jaman mangkin iya samubarang yen nora sinenengan, den payo kepati-pati, nora pesaja, mubarang kagn pinikir. Ngandhut rukun becik ngarepan kewala, ing buri angrasani, ingakng ngora ora, kabeh kang rinawanan, alabecik en rasani, tanpa rah parah, wirangrong kang gumanti. Den sami marusudeng budi, weweka dipun wewaos aja dumeh bisa muwus, ye tan pantes ugi, sanadyan mug sakecap yen pantes prenahira. Maka saja soedah didakwa kapada KROMOTIKO jang saja ngorak-harik boewatannja boedonggo koeno-koeno dengan dirtaroeh courant Bromartani jang dari itoe apa Kromotiko ada labetnja boewatannja boedjonggo koeno-koeno tijada beleh dihebah tetapi si Kromotiko beloen maoe kelihatan dan saja beloem kenal sama di Kromotiko besoek kaloe soedah nglelo ternjata saja hoendjoek joermat kapada si Kromotiko, dan sobat-sobat pembatja courant St. Mel moesti dapat kabar djoega adanja. Begitoe djoega sobat-sobat timbagn boewatannja boedjonggo koeno jang bernama Mas Ngabei Sindusastro soerat Lokopolo. Dan Mas Ngabei Sindoesastro memboewat lagi tjarita soerat Manikmojo. Itoe koetika sajang wenang kawin sama anaknja Praboe Rekothotomo dija poenja tjarita ada lain, dari itor kalamnja boedjonggo koeno, beloem boleh dibikin labet, sebab boekan kalam milah, boekan kalam Nabi, boekan kalam moeanep, sebab dija poenja boewata misih ada geseh dan ada tjarita jang djoestak, djadi saja poenja timbangan misih boleh dihobah, soepaja senengnja orang jang seneng, jang tidak seneng tijada boleh dibilang. Djangan semantatra soerat watjan kaoe tijada seneng dan tijada boleh dipeksa. Kalam Molah, kalam Nabi kalam Moesanep jan gtijada soeka batja boleh dipeksa maka dari itoe saja bilang banyak terima kasih kapada si Kromotiko, tjoema saja moedji kapada Raboelalamin soepaja si Kromotiko lekas babar saja maoe kasi hoermat, saja harep padoeka dan sobat-sobat pembatja toeloeng mintaken kapada Raboekalamin dari saja ponja pengharepa adanya. R.P. Djojosoebroto. ==========\=============== Sarehning par amaos ing Bramartani trakadhang wonten ingkagn boten angemin selompret malayu, pramila karanganipun Rahaden Panji Jayasubrata ing nginggil punika kul apethik, iyah raden Panji Panjenengan amethik wulang Reh katumerapaken dhumateng solah bawanipun kiyai Kramtika, la embok enggih amethik ingkagn kenging katandukaken sarira panjenengan pribadi, amirid karngan panjenengan kapacak ing selompret malayu ongka 127 kiyai palugon panjenengan upamekaken sagawon angalup wotnen pinggiring radinan lelejemipun karangan ing nginggil punika kyai kramatika ingi panjenengan ewokaken sagawon lo kados pundi niku ta , punapa panjenengan kalimput mulanging wulang reh, kasebut ing pupupuh pangkur kaca 9, pungkasaning padalrikan pitu saking nginggil kadostaL miwah ta ing tatakrama, den kaesthi siyagn ratri, nunten pungkasanig pada ingkagn kaping kalih larikan sadasa saking nginggil kadosta angucap miwah anendra, duga duga nora kari, 4
lo kula niki naming anyaruwe tetembangan panjenengan sakedhik niki mawon mengke enggih panjenengan uamekaken sagawon. Juru ngarang =============\========== Sambetipun Panitisastra Kabagusaning manusa, mugn kapilih dening kang para estri, tatakrama kang linangkung, kang nresepaken manah, lah punika kapilih dene sang ratu, kabipan kanthi raharja, puniku kapilih resi. Sujana ingkang utama, lah puika pangajenging kapilih, nenggih maring dewanipun marma para sujana, away kendhat nenggih pagnastawanipun mumuji marang jawata, lawan den bisa ngecani. Tyasipun janma sajagad sujane kupi nunjul sasat kadi, sarira dewa satuhu, kang sakti kendel jaya, adat lebur sing puja montra puniku, catur bab para narendra, yekti kudu nguningani. Maring wdya balanira, kang ngalabet kagunan lan kawanin kawspadana sng prabu, tanapi kanang spata, lamu miyat ing kancana sampu tamtu, lineler ing padadaran pinalu ing ngejer dhingin. Tuwin nuli ginemblengan gih punika panyamuring narpati, anebihken karsanipu miwah yen anyelakna, ponang wadya kawan bab panobanipun estri arta kendel wigya, lamu cinoba ing ngestri. Anguciwani cinoba, ening arta punika amborosi, cinoba kasuran takut cinoba kasagedan ing sabarang karya tan ana panuju, sepenipun saking kawan prakawis nora prayogi. Dinasih aken narendra, nanging laun tedhakipun sujanmi, sujana ingakng pinujul katindakaken dhendha dening pisakit. Wekasan dhinendha pejah, kang wicalan skawan den awiti, suka ing wekasanipun dadya sungkaweng driya, lah punika potang kapiutang tuhu, sgawon mimicelengan minongka upama kadi. Kala sambat sinambatan kadyangganing kadang sayayah umi, resep rumeseping kalbu, yen wus prapteng semaya, datan saged anyaur sambutanipun wekasan rengatan manah, kapedhotan mitra yekti. Kadya pratikeling sona, kalanipun wajangan lan kang estri, katingal ig bingahipu sawusing wawajangan sanget susah wedaling jaleranipun tuwin kang mimi nalika, salulut lawan kagn estri. Singga praptane anigan temah susah weteng kebak kapati, dadya lumuh jroning kalbu, celengan lamun manak anget bakal lamun puniku mugut tetedhan limut mring suta, satemah kathah ngemasi. Puwara karya sungkawa, janma suka suka puniku sidik yatnaha suah ing pungkur, tan tetep temah karya, kasusahan puniku upamanipun kadi angganing wanodya, bingahe wektu saresmi. Dupi anggarbini susah, lamun wonten marta lan wi satunggil inggal martapeten gupuh, ywa kognsi moring wisa, upamane jene lan suker kacelup kancanane den kumbaha, didi men sukere kentir. Yen kagunan pagnawikan ingkang becik nging nistheng sasana, puriyen ingkang utami, kagunanipun kewala. Yen wanodya langkung endah kang suwarni, nging wijile nistha, pantes kapundhut priyayi, kang karya awrting jagat. Tan lyan namugn kang ngawrat sayekti picis pangupayanira, ye kuli nampahan saking, dagang layar mamrih mindhak. Dupi sampun anglempak kang ponang picis saya sanget susah, den incim-incimi maling, yen nir artane sadaya. Sisip sembir anglampahi kawlas asih, milar ta kancana, punika tinilar maring, para dwija waratama.Sakthahe kagn sami sugih mas picis becik sring dadana, tutulung mring kawlas asih, kareksaning artarugma. Taksih wonten sambetipun Karipta ing sekar macapat dengin wadana ing dhistrik Bagi Madiyun Raden Ngabei Padmadipura. 5
Ongka 48, Kemis Kliwon kaping 22 Mulud Wawu 1817 utawi kaping 8 Dhesember 1887 Surakarta Ing kampung bawah Prajuritan jagasuran papan pasitenipu Mas...kaprenah kile margi ageng caket saleripu kareteg lepen jenes wonten cucukulan uwit pisang tuntutipun boten tumuwuh ing pucuk nginggil anangig montong anjebos satengahing gadebog antawising bongkot tuwin pucuk kapara radi manginggil debog sagodhongipun mantiyung mangidul puntuntut montongipun mangaler, dados anyulayani sanget kala tedhak dalem ing langenarja saptu kapengker punika, tuntut wau katinal saweg megar, kathah para lumampah ingkang kendel aningali, ananging awit saking prenahipun cucukulan wit pisang wau manggen pinggir kalen caket wah pemahan tanpa pger, dados paraningali saking argi kaliyan malampah kemawon sampun cetha, ingkang ngenggeni pemahan wau sampun rumaos selek bilih lajeng kapingita kangge tatingalan ingakgn badhe kaanggep Nyai Blorong, mila inggih dipun wakaken kemawon, menggah ing mangke tuntut wau taksih, wancinipun saweg anglethek wsana golongan aneh dene ing nriki wonten uwit pisang tuwuh tuntuipun ingkang makten teka sami teguh boten gugon tuhon nganggep panukmaning blorong, mongka adatipun sumarikut sumenteg laejgn kumrubut kemawon katondha ing serat bramartani kerep anyariyosaken babagan ingkang makten wau, mila sukur bilih temen teguh, mugi lestantuna salaminipun. Kintunan Kala malem saptu 8ingkang kapengker punika watawis jam 11 dalu griyanipun pak Sura ing kampung Jayasuran kaoong ing durjana, kapanujon pun Surataksih melek saweg nedheng anadhah, sareg anoleh sumerep empering griya ingkang pojok ler wetan murub kapara sampun mubal enggal acerek nedha tulung, nanging sarehnng nalika anjeleh punika cangkemipun taksih kebak isi mamangsn sarta pun sura pancen gadhah sakit napas dhasar nuju kumat dados panjeleh boten saged buntas sarta boten cetha, ngantos mawantu-wwantu angayang dereng wonten satunggil tangganipun ingkang tutulng, sareng latu smapn radi andados kinten telas sprapat emper, punika tiyagn ingkang gigriya celak ing ngriku, kaget miring cerekipun pun sura enggal medal saking griya: senthot dumugi jawi kori sumerep gebyaring latu amung lajeng gugup cangkelak wangsul lumebet ing griya sumedya mendhet dhuwung, cek dhuwung kengetan bilih babaya latu dede dhuwung pirantosipun mila lajeng kaselehaken malih sarta terus medal sanget krura mangri kados singa nabda, dumugi gening dahana lajeng anjunjung genthong ingkang isi toya kasirataken ing payon ingkang kabesmi, sanalika mubyaring latu sirep kantun wong wa kambengan ingkang boten mempan kenging latu jalaran payon sampun lami mentas kajawawahan punika taksih ngureng lajeng kacarukan ing tangan balaka, ing nglebet griya pun sura biyantu andudul kopoh, ing ngriku pun latu telas krodhanipun katungka dhateng ing para tandang sampun manggihi sirep sirepan dados among kantun taken tinaken ing bubuka sarta wekasan kawilujenganipun, omemelas sanget pun sura dene griyanipun alit tur sampun kapara risak teka badhe dipun sirnakaken ing durjana Kintunan Yogyakarta Ing dhusun Tepit wonten pandung satunggal sampun rumakit badhe anuntun lembu, katungka dhatengipun pandug kakalih lajeng anjujug ing kandhang, pandung ingkang rumiyin anginten bilih pandung kakalih wau ingkang gadhah lembu, tansaronta lajeng dipun tanduki ing 1
dadamel salajengipun pandung titiga wau ruket sami abondayuda, asilih-ungkih sinten ingkang unggul dangu-dangu anggening udreg gudrgan wau, anuwuhaken tangining ingkang gadhah lembu, ingkang lajeng medal anjujug panggenaning para bondayuda, kathumuk- thumuk adhuh biyung, dipun tanduki mas Kenthos anggeloso berus andhepani bantala, tujonipun para tongga tapalih inggih sami dhateng, pandunung nunten sami malajeng sarwi wicanten lowakne kapriye teka salah tun mangkene. Magetan Nalika ing dinten Kemis legi tanggal kaping 24 Nopember 1887 kinten anyelaki jam 12 siyang, tiyagn sepuh nami bok Danakrama, ing dhusun pandhak Onder dheistrik sadon kekesahan ambekta dagangan warni-warni, sareng dumugi ing dhukuh seme, onder dhistrik Lembeyan katawenging sambekala, kabegal kaliyan satunggal tiyang estri nami bok Kasiyah, ing Brumbung, ngantos bok sepuh kataton sirahipun angobrah-gobrah laebt kenging gagaman tujonipun lajeng kadaengangan pulisi, pun begal lajeng kacepeng. =============\================ Katur panjenenganipun rahaden Panji Jaya Subrata Kauningana ing panjenengan bilih kula anampeni seratipun tuwan N Klas ingang ing mangke amandhegani pangaranging selompret Malau, panjenenganipun tuwan wau sanget kodhenging panggalih, awit kadalih bilih panjenenganipun ingkang among labukanim sadaya pameleh dhumateng ing panjenengan sampeyan kapacak ing bramartani, ig sami amratelakaken manawi panjenengan sampeyan asring karsa angewahi anggitanipun para pujongga ing karaton Surakarta. Ingkang punika panjenenganipun tuwan wau boten pisan- pisan manggepokan, dene pamrayogi kula ingp anjnengan sampeyan bilih panjenengan karsa amangsuli dhten gsadaya pameleh wau, mugi kaparengna pamacakipun wotnn ing bramartani, dados anunggil saserat kalihan karsa angagem tetembungan ingkang saestu anetepi, suraosing wulangreh pupuh pangkur kaca 9, tatakrami ig solah bawa puniku rahaden panji, saestu ingkang angunggulaken sarira pribadi, panjenengan rak inggih titisipun sanghyang murbeng pasthi, kados kula ugi kados ingkang sami amelehaken ing panjeenngan samepyan sumongga kados pundi raosing panggalih panjenengan bilih panjenengan inggih kaupamekaken kados srenggala, inggih raden panji punapa panjenengan akewran kaweken ing panggalih andnduki pameleh wau, manawi saestu la embok inggih panjenengan dhadhagi, ananging ingkang mawi andunungaken ewah-ewahan panjeengan sampun angayah wara lah bilih makaten punika sae, awit punika anukulaken panggrindaning graita ingkang tamtu kawekasanipun angindhakaken kawruh, lo sampun kalintu serep panjenengan ingkang kula eman tiyagn sampun kacogah sinebut bubundhelaning kasusastran teka arsa lemeren, saestu kula angjeng-ejng wangsulan panjenengan dhumateng sadaya pamelehing kang sampun tuwin ingkang nembe kapacak punika, bilih pajenengan pancen leres kados inggih kathah ingkang namba daani ing paben panjenengan dene para pameleh kula aturi angendhakna karsanipun rumiyin. Pudyastutinipu mitra panjenengan Jurungarang. ========\=================== Mangke ta: rama palugon panji Jaya rumakit tuwin eyang Kramatika, mugi sampun andadosaken panguning panggalih kraosaken ingkang tuwan tangguh ing wayah, dene kamipurun narukrami sumalonong nyelani atur mengah anggen sampeyan sami angusthi ing 2
bab anggenipun raden panji Jayasubrata karsa ngagem tingkah sawenang-wenang ngorak-arik dhateng kasusastran jawi. Ing sayektosipun kula dereng andugi dene den panji sami kadalih angewahi serat serat yasanipun luluhur ing kina sarana karimbas tembung tuwin ukaranipun temahan awadhekaken pating bedhanggol wah balero, ing mongka kula kemawon sanajan jeger mila tansah kulineng ardi, taksih rangu-rangu anggen kula ngukumi den panji menggah ing saserepan ipun dhateng kasusastran jawi, amargi bilih ngangit anggitan tanpa waton boten mawi kamanah suraosipun dados sok pinanggih adhingdhonging kemawon mila wandanipun kathahinkang boten jangkep jlag jlog akirang alangkung, kados pundi yen ta sageda ngewahi ukara utawi ngrimbasa tembung, embok manawi saweg angadhahaken tembung kemawon sampun kewedan tur boten kathah ing kauninganipun dhateng tegesing tembung katitik anggenipun methik nyekaraken serat sewu satungal dalu cariyosipun jaka Nuridin ing sekar durma wonten mungel nadyan susah sinamuning semu bingah, genya arsa dumugi, mangun suka suka, nanging taksih kawentar, tyasira ngemu prihatin tandangu lenggah , mitranira satunggil, sumongga ta eyang, tembung kawentar gek kategesan punapa, punapa kasamekaken kaliyan katara utawi kawistara, ing sekar megatruh kocap kala estri Persi matur ing Parbu Arun Alrasid bab ing sumelangipun embok bilih nuridin dhumawah ing tiwas ajalaran pitnahipun patih Sawi, tembungipun makaten badhenipun sanget papangkang pinangguh, pinten banggi manggih pati, punapa kajengipun tembung pnten banggi ing nriku boten kosokwangsul, ing sekar girisa wonten kalih pada ingkang ngodhengaken manah, tembungipun, tiyagn satus kathahira, kinen ambekta sadaya, peni-peni raja brana, sinaosken srinarendra,, patih Sawi lampahira, aneng ing ngarsa pribadya, sadhatenging ngarsa nata, matur kecut esemira, gusti ratu gal gadhaha, panedha jeng maharaja, nampenana tur pnika, sumerepa ing bingahnya, genipun jumeneng nata, sang nata sampun wspada, artine atur mangkana, sang nata alon ngandika, suraosipun ngriku patih sawi atur besel ig sang ratu murih pejahipun Jaka Nuridin kula inggih nate miring tembungipun tiyang mamendhet manahing sanes nanging limrahipun eseme agetir juruh, dados saking manisipu destun kecut kilang aturira, dados wonten dhakipun sakedhik punapa malih menawi den panji ngagem tembung ing kang angsal panambang: e, ingkang lajeng kawancah kaliyan tembung, ing, dhawah ing padalingsa, saestu angedanaken kados ta ing sekar mas kumambang, dhemen gawe kasusahane liyaning, wau srinarendra, saweg punika wonten panjenenganing pujongga ngruwiya ngagem ing, wonten ing wekasaning gatra, boten saged rujuk kaliyan gatra ing wingkingipun dados tembung ing prasasat mekasi ukara, ing sekar pucung wonten mungel malih, kalilan na gusnaridin kul amatur, ngaturken saloka, ye tiyang don anglampahi, ngathahaken balonja wedaling ngarta. Boten ngetang wedaling ngarta puniku, lawan lebetira, punika ngalamat yekti, inggih maha malebeting kamlaratan, punika salika punapa wawarah. Sampun eyang, kendel samanten kemawon yen ta kula lairna sadaya anggen kula milihi ukaranipun den panji ingkang tansah andadsoaken pegeling manah, embok manawi pustak warti ing saleetipun sataun badheisi makatenan kemawo samantena rak inggih samupn cekap anelakaken bilih den panji lepat saking panarkanipun rama palugon tuwin eyang kramaika longka yen den panji karsa angewahi serat yasaning liyan tiyang ukaranipun piyambak taksih pating bendhalit makaten rak sampun tetela bilih den panji boten sugih tembung, wah tanpa waton wyakarana. Wondene saking watawis kula anggenipun den panji nyaosi babonserat-serat ing tuwan Pandhorep punika namung sacandhakipun kemawon samasa manggih serat kina ingkang tatembanganipun sampun pating balingkrah saking kerep ing katedhak-tedhak inggih lajeng 3
katedhak kemawon boten mawi karaosaken suraosipun dados yen wonten ingkang kirang langkung mendhak-mendhukul den panji boten praduli, anggeripun pajeng ing tuwan dhorep kemawon namung ingkang kula ngunguni anggenipun den panji yasa sangkalan enget kula sangkala adeging masjid Demak kori loro gawening wong, sareng kula maos serat batan cap- capan ing Pandhorep panteka santun dados kori rongga wong puniku, mila kula tansah atebah jaja dangu jetung pungun-pungun pagnungun kula dene boten nganmungaken ukara tuwin tembung kemawon ingkang gagrag enggal dalah candra sangkala teka wonten ingkang rumembe utawi malungsungi, kilap manawi saking kedhiking sumerep kula, embok bilih tembung gawong kaewokaken watak 4 dados puku purwa saking iku, jar wa buntut. Wangsul bilih kula manah manah anggenipun den panji jayasubrata boten sah anandhani ing serat yasanipun sanajan sakebata, wonten tengeripun dyan panji jayasubrata, onder setad wadana saking ing dhistrik utawi pandhorep enko s un punika boten naming ngangkah pituwas yatra kemawon kados inggih lumampah kaloka ingkasarjananipun ananging sareng nitik ing bubudenipun kados tebih pitung bedahad kacihna anggenipun mangsuli dhateng panjeennganipun rama palugon teka wonten ing salompret malayu wah saru tatembunganipun boten montra-montra bilih tapak tanganing tiyagn sumerep ing papincang, jamake yen wong wis kaduga ngecap jenenge ing saengon enggon rak iya ora kewran marang pitakoning liyan ek ana sig nyawadi, benere cek banjur ditakonana endi ang ingaran luput nek wis diwalehake, klywer, dituduhna sababe, ora kaya kuwi, mung mutungane sing diandelake, dumeh bisa cara mlayu bae, ewa samanten aak giri lusi, embok bilh wonten krodhanipun den panji andhawahaken sual bab ing kasusastran jawi, masi boronga rama tuwin eyang, wayah kalilanana ngngsi ing pucaking redi marbabu, naming badhe kula awasaken kemawon bilih eyang kasulayah dening den panji, kula lajeng angglundhung ing kawah pisah rak inggih sampun leresipun ta, anak molah bapa kapradhah. Panjenenganipun rama jayarumakit ngandika bilih den panji kenging kajulukan graning pujongga ing nagari Smarang, Iyah, kok merangi tatal neh, boten kok naming kenging kajulukan kemawon lakar sampun pujongga, sarta boten ngamungaken kakarsakaken ngarng kemawon pancen sampun kapitados mamriksa sawrnining anggitan ingkang badhe kalebetaken ing pangecapanipun tuwan pandhorep milanipun samukawis karangan ingakgn boten andadosaken panujuning galhipun den panji, sampun tamtu boten katampen. Ing wasana kula sanget manadukara dhateng panjenenganipun eyang kramatika anggenipun suka pirembag dhateng ms kartasubrata, amargi lalaetan inakgn makaten puika, boten sande badhe mrugaken camahing kasusastran jawi, yen ing ngatas kula makaten boten andadosaken punapa, wangsul anak putu ing wingking, tamtu risak ing kasusaastranipun jawi, awit lajeng sami kelu dhateng angitanipun den panji, jlaran kamanah leres aehne en panji sampun asarira pujonggga. Wayahing tirtana pening, baruklinthing. Ing Bramartani ongka 44 kula anyumerepi panjurungipun raden Panji Jaya rumakit igkang tembungipun mangayubagya dhumaeng panjenenganipun tuwan jurungarang, anggenipun karsa mundhut katranan dhumaeng pun palugon sasampunipun makaten raden panji jayarumakit lajeng mangalembana dhumaeng raden apnji jaya subrata, nanging pangalem wau boten tumebel naming semu angonggrong angolok-olok tandhanipun mawi mangandikakaken karanganipun jaya subrata ingakgn wonten almenak mawi wonten ingkang kirang kalih wanda, sarta wonten ingkang anandhakaken ing kakunipu kados ta ingakgn mungal (pitajeng sampyan) o den panji kula ngaturi wuninga dhumateng sampeyan 4
sarehning jayasubrata wau sampun tetela ing bodhonipun sampeyan sampun purun purun angalem saha angumpak malih, awit manawi sampeyan taksih anglestantunaken ngonggrong dhumateng jayasubrata, jaya subrata wau mindhak mongkog manahipun tur punika sampun sampeyan welehaken ewadene boten sumerep inggih punika jalaran saking gendhingeng saha bundhu gemblng ipun kacihna saking pratelanipun ki kramatika, manawi pun panji jayasubrata sampun prun angewahi serat wulangreh anggitan dalem ingkang sinuhun Pakubuwana ingkang kaping IV sapiturutipun wsana sareng kula malik serat kabar Brmartani, ingkag ugi ongka 44, wau, kla lajeng nyumerepi seratipun raden panji rumakit malih, suraosipun anyariyosaken manawi den panji Jaya subrata wau mangsuli seratipun palugon wonten serat kabar salompret malay ongka 127 pnika mawi nepsu kathah-kathah, saha palugon kaupamekaken pasakitan miruda, sapiturutipun. Ingkang makaten wau den panji Jaya rumakit menggah sadaya ungalipun Jaya Subrata, ingkang kapacak wonten serat kabar salompret punika saking panyana kula piyambak kuwalik jalaran saking pangocehipun piyambak jaya subrata punika tiyangipun kunjara, mila sareng pun Jabrata ngupamekaken pasakitan mikruda dhumateng palugon kula sakalangkung kekel lah sapunika kula nyaosi seserepan kados palugon anggenipun boten purun angatingalaken namanipun saestu punika ajrih, bokmanawi kawastanan ngatingalaken kesagetan beda kalihan jaya subrta, kendel angatingalaken namanipun jalaran rumaosipun saget piyambak kados jaya subrata boten nypta makaten(sing sapa nganggep awake dhewe pitner, iku sajatine bodho kaya jaya subrata) o Allah den panji Jaya rumakit kula matur dhumateng sampeyan inggih, den jayasubrata punia, sampun ingkang namanipun botenna kapratelakaken dalasan badanipun dipun kunjara, inggih kapratelakaken wasana den panji kula ngaso rumiyin. Kula pun Wiryasambega. Mugi wontena sih kadarmanipun tuwan kaparenga karangan kula punika, kapacaka ing serat punstakawarti, amrih para maos sageda suka pitedah dhumateng kodhenging pamanggih kula, jalaran anggen kula maos serat menak ongka 3 , ingkang sampun kacap ening tuwan Pandhorep ing Semawis ing kaca 312 larikan 5 sangking nginggil mungel.. \\Gambuh\\ Ngandika lon wong agung, eh yayi mas parangteja iku, sesaosanira raja kondha bumi, yayi mas saparanipun nuli adegena katong.Arya maktal wotsantun inggih kapernah naksanakipun lawan ari paduka pun banawati, raden samsir namanipun gung aluhur prawiranom. Wusana ing kaca ongka 439, larikan 3 sangking nginggil mungel. \\Durma\\ apa cadhok sira jamsit maring ingwang, gegobogira tuli, jampeng tan miarsa, yen samsir ibnibuldan dora sira tan udani, nor amiyarsa, ing syargi bapa aji.Ratu kondha bumi raja Buldantuwa, sipaman banakamsi, sasedane rama, paman madeg narendra, sidanti lan tondhabumi, ratu macepat raja jamsit nauri. Lo punka teka sulaya, pundi ingkang leres awit ing ngjeng raja Samsir, kasebut sedherek nak sedherek kaliyan retna banawati, sehderek saking prabu Banakamsi, wusana ing sekar durma nginggil punika raja samsir saged paman jamateng prabu Banakamsi, rehning ing ngajeng panjenenganipun raden panji Jaya subrata ingkang ngaturi babonipu serat menak wau, ing bab kawontenanipun pun sulaya punika, mugi panjenenganipun raden panji kersa aparing katrangan kawrat ing serat kabar Bramartani, tuwin kabar malayu sanesipu amrih amel ical kodhenging para maos. Cipluk nonoman. 5
Ongka 49, Kemis Paing kaping 29 Mulud Wawu 1817 utawi kaping 15 Dhesember 1887 Sakalangkung amikantuki sanget ing panyadenipun lot bilih pamainipun loterei yatra lajeng diun sanggemaken ing titi mangsanipun tetep sampun boten kenging dipun unduraken punika kayaktosan ing panyadenipun lot loteri yatra ign Surakarta ngrii, kalampahan boten wotnen kendhatipun tiyag tumbas menggah lulus lampahing tiyang tumbas kados loteri yatra wau, tetep sampun saged main wotnen ing wulan pebruwari gnajeng punika, menggah lotipun ugi saged tumbas dhateng pangecapan ngrii, kawon menang punika saestu begjaning tiyang,ananging badhe boten cecengklungen anggening angajeng-ajeng pamainipun. Sapunika jawahipun sampun wiwit angreceh, tiyang kampung sami angestokaken dhawah mulasara bagiyanipun radinan pyambak-pyambak usreg sami anggelar tandhon krikil ambesiki emperaning radinan damel tangul tuwin angresiki kalen. Kula gumun manawi dalu radinan cayudan mangilen punika asring wotnen tiyang ua-uran gerongan pating brengok lagu langendriyan saha sanesipun ambrebegi tiyang tilem punika punapa boten kenging kaanggrak denign priikonca patrol kaewokaken panerak tata tentrem alit-alitan nanging konca patrol semunipun dhiyem saja. Saking kathahipun kreta andhong ngantos dipun dhasaraken kados kobis boncis utawi wonten ingkang dipun ideraken kados srebat ngantos wotnen ingkang wudhu boten angsal momotan mila andhong ingkang wira-wiri saking kauman dhumateng nglawiyan sarta akosok wangsul punika sawarni dados gajulipun grobag jalaran sapunika akalipun par abakul bilih amomot wae, mori, malam utawi soga tingi sapanunggilanipun kathah ingkang dipun motaken ing kreta andhong kemawon mirah imbalanipun tur engggal dumugi, nanging berahingkang kojur. Ing mangke kathah tiyang arab twin cina sami rahab sanget patumbasipun emas tuwin salaka, saking pawartosipun ing semarang ngantos dhacinan anggening sami tumbas kados prayogi sanget bilih para kawogan sami angulat tulat aken lampah makaten wau, punapa malih para ingkang sami kadunungan donya, inggih ingkang prayitna dhateng pangreksanipun ing bara darbekipun awit bongsa arab tuwin bongsa cina punika, kaceluk sanget ign wasisipun dhateng pangimuk-imuk mongka melik melok punika tamtu agendhong lali. Cilacap Ing nalika dinten rebokliwon tanggal kaping 23 wulan Nopember punika, panjeennganipun tuwan Pansulen Aspiran Kontrolir ing kitha Cilacap pinuju tindak papriksa ign Onder dhistrik Lepen Jeram kadherekaken ing Mas Bei Nayadipura, wedana dhistrik Cilacap sami anitih titihan sareng dumugi ing saantawisipun dhusun bojong kaliyan dhusun Sawangan kapethuk bancan ing margi, jalaran kapangkalan sakig dayane lepen Karanganyar pinuju banjir mongka lepen wau tanpa kareteg ananging naming mawi uwot kimawon pramil apanjenenganipun tuwan saha mas bei wadana kapeksa tumedhak saking titihan temahan titihan sami kasabrangaken sarana karucat kekapanipun nahenta: sareng titiyanipun tuwan sampun gebyur ign lepen pinuju amarengi krodhanign toya banjir andhatengi, lakar tiyang ignakgn nuntun kirang parigel wah kawewahan manahipun bingung, jalaran saking ajrih, de krodhanign we anggreng gurnita, pindha oreging jala diyan ingkang anggirisi, temahan kanang turonga kanyut ign sarehnign lepen pareden gegiwinging lepen sekelangkung lebet gadhing wah curi, dumados turonga boten saged mentas ign dharatan ananging sagedipun mentas saegga ngantos 3 pal tebihipun ssaking enggen tur wilujeng boten cacad satunggal 1
punapa, wusana kenging dipun titi ing malih ing panjeennganipun tuwan kapal wau wedalan kedhu tulen ageng inggilipun daweg malah malah boten kirang sakign inggil 4 kaki, ules abrit nem pancal panggung mawi pithak mathi mulus. Demak Kawartos ign demak wotnen satunggiling tiyang dhusun adamel luwngan salebeting karasipun manggih golek mas damelanipun tiyang buda. Tamu Ageng Kawartos tuwan Hertohpan Sutirlan Santana ageng ign Enggelan kala wulan ingakgn kapengker punika pangakt sakng Eropah dhumateng tanah jawi, anitih kagunganipun baita asep piyambak benjing wulan juni karsa wangsul dhumateng Eropah malih. Umuk Ing Bogor wotnen satunggiling tiyang Arab wotnn salebeting pakempalan angraosaken kasusahanipun satunggil-tunggiling nagari, piyambakipun wicanten makaten: kula sumerep terang sarta pitados manawi tiyang Turki puruna, amasthi piyambakipun saged anguntal sakathahing praja Eropah kados tiyang Arab wau boten terang karibedanpun tanah wau, awit sampun kawentar bilih sampun sawatawis dangu, praja turki boten saged ambalonja dhateng wdyabala, punap amalih sadaya pranatanipun lakar risak sanget angucemaken ing prabanign nagari, tumandukipun dhaten gliyan nagari, la embok sampuna sami erring dhteng praja inggris utawi praja praja ign sanesipun sampuna sami golong ing rembag sami anyarehaken pangudinipun praja Ruslan anggenign arsa angelar jajah manetepi ingkang sampun kasabda para ruhruhuring nrepati praja wau, kados tanah Turki sampun boten kocap malih, tiyang Arab ingkang wonten ing bogor anggeing mangucap makten wau, kados namung ilu-ilu ujaring babasan kina, nalika tanah turki taksih tumut laladanign praja rum ign Eropah, ingkang jumeneng nerpati ingkang sinuhun prabu Aleksander ajujuluk dhegrute, tegesipun inkang birawa inggih ingkang binathara ign sasamining ratu, ing kitab arab ingkang dipun parabi Dulkarnen tegesipun ingkang mangreh praja utawi bongsa kakalih, saha ingkang pancen dipun akepara tiyang Arab anunggil bongsa. Panggugah cipta: Kula mentas angluwari punagi, ciptanign manah anggen kulangatignalaken kamirahan sokur kula dhateng sanghyang murbeng bawana, tur kula dereng kenging kabasakaken ananjak ing paperanganing kamulyan naming sumengkanign manah anetepi kalimrahan kula angaturi kadang kadeyan kula , menggah pasugatan kula anetepi kalimrahanipun tiyang jawi, cekakipun anayuban amargi pangetang kula ign jaman sapunika regiign janewer cap cangak kados boten patos awis sangsaya sareng para tamu kula kaitngal resesami wuru, rumaosing manah kula sanalika punika, saat sampun saged amengkoni tampah, yen ta kawedhara kados angucapa, e, iki jumeenng kuneng ngalam donya, salawase langgeng ora ana apa-apa, sareng enjingipun sabibaring tamu kula taksih kemrampo, sadweg anggagas menggah sakecaning lampah lalangen punika kadumugekaken dalunipun malih, para wiyaga sami asaur peksi anyondhongi, boten watawis dangu kula kadhtengan kengkenanipun mimitran kula ingkang sampun kula anggep upundhen ambekta baki barlin katutupan srebet sasampunipun kual ancaranilajeng kula tampeni, sareng kula bikak isi buku alit ngalamatipun kasebut serat nayakawara, wotnen kitiripun sasuwir, kasebut kula kapurih anurunaken tembungipun anedha 2
pitulungan wasana sareng kula waos saweg 2 pada, tembang dhandhanggula mangakten. Dhuh engeta duk lagi prihatin nandhang brata gayuh kawiryawan sapira ta sangsarane, acegah manganturu, dera minta sih reng widhi, tan jenak aneneg wisma, kulinenga samun saking srunign bratanira, tinari ma sasedyan ta den turuti, sira dadi punggawa. Den narima sokuring hyang widhi, luwrana punagining driya, away batal keniyate, kang marang reh-reh ayu, tutumanen dimen lestari, tumerahingkawriyan wuryan ta ign dangu, ignkang sinebut punggawa, yeku mantri kang wicaksana berbudi, kondhang mangulah praja. Lo, lo, mitra teja sulaksana,kok peteng panon kula, embok manawi dhangan ignpanggalih, kula aturi anguruni jarwa sakedhik liripun kula kaweken menggah ing raosipun kadosta kabingahan ingkang tamtu kaguyuban denign sok tiyanga, inggih punika nayuban saha ngunjuk-unjukan ingkang ngantos anggalendem endemipun punika paperanganipun supe, punapa paperanganipun enget utawi malih amyarsakaken swaranign gendhign ingkang rarasipu angrangin dhasar sindhenipun bok rara manis kalayan bok rara apon asasauran cumlesing raos rak liyep-liyep kados alayap-layap dhasar pangunukipun sampu sawatawis kaladuken hem punapa punika boten kenging kawetanan tiyang enget angluwari punagi ning driya, saupami puika paperanganipun anglalantih dhateng kasupen punapa ingakgn dados sabab panarikipun mita teja sulaksana kaparenging maringi katrangan ignakgn ngandhar supados kula saged angraosaken badhe kesate kesuding lampah, sageda anetepi babasan kalindhih ing sabarang laku kawasanane yen wus nyata. Cinitra ping dwi mukaram wara Wawu, sangkala tinerngeran Nongga raharja kangesthi enget Endhang pracimasana. Nyuwun Jinarwan Murih regenging pustakawarti, sasambenan wotnen ignkang andadosaken kodhengipun manah kula suwawi mtira teja sulaksana kula aturi anguruni panjarwa, kados ta wotnenipun serat condrasengkala. 1. Bangsanign latu, lintah, welut, cacing, kadamel watak 3 2. Bangsaning toya, catur, watak 4 3. Danawa, saha bangsanign ngangin watak 5 4. Obah, anggang-anggang, rasa, watak 6 5. Redi, bangsanign tumpakan pandhita 7 6. Bujongga, tekek cecak salira, bunglon dipongga, watak 8, 7. bangsaning babolongan watak 9 Lo punika watonipun saking punapa, pandhita watak 7 ananging bremana pandhita sabrang, kok watak 8 Wonen malih ingkang dados kodhenging manah wotnenipun aksara reerekan kadosta: nga, kalelet dados lintunipun "la", kapepet "pa"' kacereg dados lintunipun "ra" kapepet sababipun punapa, "ra" "la" boten kengign kapepet mongka boten angewahaken pakecapan utawi malih kadosta: aksara "ga" "ya" kok boten gadhah paangan punika sababipun punapa embok manawi mitra sampun kagungan watonipun Endhang Pracimasana =========\================== 3
Cariyos anggirisaken tatedhakan saking tembung Walandi, minongka panjurung menggah ing serat kabar Bramartani. Wonten sujanma wus werda, carita mrign putuneki, kulup ing sun duk ign kuna, saprene wus skeet warsi, ngumbara mrig lenagri, tan liyan gagawanign sun sandhangan sawatara, mung sak wawengsun pribadi, laying miwah pensil praboting wong gambar. Kang minongka sanguning wang, yen antuk baruhan mami, patuwase gon sun gambar, malah iya kerep ugi, sahari tanpa bukti, nanging tan anggrantes ignsun wusaneng arijuga, lak mengong tumekeng nagri, kutha kelen arahan bumi dhitselan. Wayah wus andungkap serap samane kuanujoni, numpak ing September wulan temah ing samargi-margi, lebu melek nandhuki, gubras anggaku sakojur, dhasar sayah kaliwat datan papicis sadhuwit kapindhone awaku rada kanginan. Duk neng dhuseldhorpe praja, sukra taman ign bener tis marmane brastha sanwewang, angga kusna suka pati, samana srap hyang rawi, ing bumi peteng ngendhanu, karimas ta keng greja, kang katon padhang sathithik surem surem keneng soroting candhi kala. Ngong kesel nulya ararayan lungweng ta taranign masjid myarsa udanging salukat kacaryan arsa na keti, dadya ngong atut wuri, mrign santri kang yn lumebu, dupi neng jronign greja, kaleson temah aguling, kapenaken gon sun myarsaken salukat. Myang mambu gandanign dupa, during suwegon sun guling, kagyat de margaginugah, ingoyog pdnhak ngong kering, de mrebot kang ajagi, saha mawa colokipun su ngesah saraya tanggal wurining mrebot kaeksi, wadon rarongadeg umandeng marignwang. Semune yun mahyeng jaba, kang siji kapara cilik lan kapara sor kang warna, katimbang lan sijineki, nging pasmone mantesi, karone padha sadulu, jer kulit ane padha, rambut gilap semu putih netra andik maloloma semu pwita. Nedheng e wayah parawa padha nganggo topi langking, semune eram umulat iya marang awak mami, suwe aksi ingaksi, wasaneng ngong nolih gupuh, reh kesel dondong nyawang, dyah katuwa marepeki, sarya ta nyadhuh raden punapan dika. Boten kagungan ardana, mongka sewan sipeng wengi, dengantosa reneng greja, wangsulaningsun dhuh dewi, bab yatra cekap mami, inggih mung sing sayah ulun saha ria lelampah, kaping kalih mentas sakit ras arisen pados pondhok pasipengan. Esri kamaneh umojar, raden yen samba eng galih, ulun saosing pondhokan boten susah maring picis jer ulun wus ubanggi, sasaged suka pitulung, mrign sgung wogn lalampah, ingkang kasangsayeng margi, lah sumongga tut wingkinga ing kawula. Sun rada kewran ing nala, suwegon sun miir-mikir, mangkana panyiptaning wang, paan yen nampik kamami, marang sihing pawestri, kalopa dhayu-ayu, kawindhone wakingwang, dahat sayah tur angelih, yen lumuh awstu tan komrap ingkathah. Ingsun wus arsa kumecap kaselak estri kaangling, lah ta raden kadiparan karsa tuwin boteneki, wit amboboten kenging, angantiya ngantos dangu, sasuwene rembugan laku ku tumekeng srambi, dan ngong ngucap sarya mesem lan prasaja. Jer ingsun rada kakenan lir wong keneng gunawesthi, suka mamintoken waja, kang yogya punjul ing warni, mangkana wuwus mami, ingih ing benjang sang ayu, andika kalihira, ulun gambar kang prayogi, mongka cihna panrimeng sun mring andika. Sasuwene cacaturan wadon kang nom mandeng mami, semune ana kacipta, tumuli ika bibisik lawan bakayuneki, ngong tan wrin ingkang rinembuk sapraptane ing jaba, rata sewan wus cumaws dan umangkat katelu nunggang kareta. Tan kawarna launira, duk antuk dwi dasa menit andungkap kikising kutha, kelingan krega kukari, kalaleneng jro masjid obah enggoing sun lungguh, ngong alok katiwasan wadon kang nom Tanya gipih, swara renah sumengkleng arum pinarsa. Lo raden wotnen punapa, su mangsuli kregakari, kasupen wotnen ign greja, bak ayunira nambungi, punapa isineki, ngong gedheg sarya lon muwus inggih tan sapintena, mung sandhangan swatawis 4
palet pasil miwah serat sawatara. Wuwusing wadon maring wang, nadyan andika wangsuli, nir deya tuwas kangelan jer greja sampun kinancing, pukul nem ari enjing, kewala andika wangsul sampu awancak driya, masi wontena angambil sun umeneng tan suwe kandheg kang rata Taksih wonten sambetipun . Sambetipun Panitisastra Kang minongka pager iku mung paparing, sinten kumed marang, pandhita utawi maring, janma ignkang kasusahan. Pasthi lamun antuk benduning dewadi, wong keked mring arta, puniku upami panti ingkang nora pinageran. Lamun arta binebeg kapati-pati, puika lir toya, ageng santer den temboki, weksan larut sadaya. Lah puiku yen arta dipun kekedi, pasthi lamun sirna, dalah pawitane enting, ddaya bali kasangsaran. Iku lire datan mituhu weweling, mring wong tuwanira, pusaka sir natan kari, anenggih kanang baskara. Prabanipun ngluwihi soroting sasi, nanging karo pisan prabanign wulan lan rawi, isih uga kaungkulan. Padhangipun tyasing pujongga linuwih, kang mimba candhana, arum ngambar mara dini, gandaning ratus tan pegat. Nging wangine candhana kalawan ratus taksih kaungkulan denign, sujana andikanipun toya punika nglangkungi, asrep karaosing ngatos. Angungkuli sreping badhidhing ign wektu, denign asrepipun warih, kaungkulan ing pituduh, ing pituwlangipun resi, latu asring ngobar kayon. Panasipun nglangkungi surya puiku, nging panasing angi rwi, kungkulan janma lakudur, sadaya puika sami, kungkulan denign hyang manon. Padhang ipun padhang nora kadya antuk ilham saking jawatadi, dene kang luwih srepipun tan kados yen angsal wangsit kanugrahan kang kinaot. Sakeh panas tan wonten kang kados antuk bebendunireng dewadi, sisip-sembir dados lutung, laler pakaremaneki, mung dhateng kang banger bosok. Miwah dhateng susuker tanapi tatu, pakaremanipun peksi, dhandhang angembara muluk weksan mung ngamrih mayit dene durjana kang awon. Ing sarana ajengane ya tyasipun tan wande amrih sedhih, sanes lan karemanipuns ujana ignkang kaesthi, mung kautaman kinaot. Wulan lintang minongka darmanign dalu, surya punika kinardi, damaring rahina muput rah saning sastra utawi, piwulang ingkang kinaot. Yeku mongka damargn manah pinunjul ametabari sabumi, dene ingkang adil kukum punika ingkang damari, sabuwana sukeng batos. Lamun putra bagus jatmikan teng ruruh, tur wigya sabarang kardi, yeku mongka damaripun amadhangi sakeh ahli, yen putra won sarta . abodho. Lah punika ametengi akrabipun marma prasujana sami, ywa nela-ela ing sunu, tan wande temah bilahi, yen sugih putra ywangantos. Karya suka bingah tanwande puniku, angribedi marign Ahli, kathah prasujana asung, bibingah dhumaeng siwi, kongsi datan limrah tinon. Ing pangrengga utawi ingkang pangugung, patrap puniku amasthi, putra wisa dadosipun datan siniyan sujanmi, mundur wogn priya lan wadon. Taksih wonten sambetipun karipta ign sekar macapat denign wadana ing dhistrik Bagi Madiyun Raden Ngabei Patmadipura. 5
Ongka 50 Kemis Wage kaping 6 Rabingulakir Wawu, 1817 utawi kaping 22 Dhesember 1887 Pawartos kawat saking batawi. Tuwan H.N.H. Wilkes juru basa tembung jawi, tuwan C.Wilkes Ajung juru basa tembung jawi, ing Surakarta sami kakendelan ing pangabdinipun mawi kaparingan pensiyun ingkang kakarsakaken anggentosi, tuwan G, Pandhenboreg jurubasa ing Yogyakarta, saha tuwan W. Hansen ingkang wau Ajung Juru basa ing Surakarta. Surakarta Sima kombang kalangenan dalem ingkang Sinuhun sadaya cacah 3 iji, inkang ageng sarta ingkang rumiyin piyambak lebetan sakng Ngabei Wanapati, abdi dalem mantri tuwan Buru, kinten sapriki laminipun sampun wonten 10 taun sima wau anggenipun piniyara wonten ing kandhang tosan kaparingan namikyai Karasinga, ing sadintenipun kaparingan tedha ayam ageng ageng kalih iji, tambah ulaming maesa mentah kalih pun saben ing dinten anggarakasih kyai Karasinga dipun jamasi, tegesipun dipun guying, eraming manah kula saweneh wonten tiyang ingkang mamrih toya lunturan saking badaning sima wau, kangge jampi kaombe tiyang ingkang sakit wari-warni, menggah bacin sarta letheking toya punika boten susah kula aturaken panjang, ewadene saking pyandelipun tiyang ingkang sakit anedha toya tambah sakit kenging awaning rereged makah banger makaten anyirnakaken sasakitipun mila saben saben asring wonten tiyang ingkang asung dhahar gnantuk antuk ki dhateng kyai Narasinga, warni ulam mentah, babon tuwin sekul wuduk,kanthi sekar ganten menyan madu. Kintunan teka boten Kaelokaning pangeran Nuwun Kyai Jurungarang. Ing nalika ditnen akat kaliwon tangal kaping 2 Rabingulakir punika, sarehning pinuju libur boten nyambut damel dados ing wanci enjing kula leledhang ing setasiyun tram ing ngriku kula pikantuk pawartos sangking gumuh wicantenipun para tiyang ingkang ments dhteng sangking peken kaliwon (Kudus) ing dhusun Gets wonten stunggil tiyang estri sampun anglairaken jabang bayi, 4 sareng sedalu. Sangking adrengng manah kula bdhe angiyakinaken tur kaleresan sanget ing wanci punika jam 9, enjing angkatipun kareta tram saking Demak dhateng Kudus kula lajeng tumut numpak tram clngkrik boten antawis dangu lajeng pangkat blas dumugi Kudus wanci jam ½ 12 siyang, saudhun kula sangking tram lajeng ngupados tiyang ingakgn keningg kula pitados nedhahaken ig dhusun getas panggenaning tiyang estri kang nglairaken jabang bayi 4 wau, ugi pikantuk. Nahenta, sadhaeng kula ing panggenan gnriku, wah kathahipun tiyang ingakn ningali, jaler estri cina miwah para tuwan wlandi, jejel uyel-uyelan saha kathah ing robag dhokar miwah glindhing ing wradinan saemper kados ningali sedhekah rebutan smergi-mergi selur tiyang ingkang sami ningali akesah dhateng, kula ameksa ngunjel 1
malebet ing griya murih tingkasipun kawuningan kula, ugi saget malebet saha estu wa jabang bayi jejer lumah lumah sanginggilipun gelaran ing tengah jogan nanging amung bayi tiga estri sedaya, kula lajeng pitaken dhateng stunggiling tiyang ingkang lenggah caket kula, lo kang, wetose ture nglairaken bayi 4 wusananiki kok mung 3, wngsulanipun kang kula takeni, e inggih mas leres sekawan lah nika napa dhing setuggil kula lebetake ing senthong kalih biyungne, jalaran biyungne sareng wuninga kthah ing tiyangkang sami dhateng ningali kaya dene semaput lan bayine dhig setunggil enggih megap-megap semune alum mulane kula lebetake ing senthong mawon menek dika ajeng ningali dawek tadika mlebet kula lajeng kaajak malebet senthong, ingngriku kula ugi ningali leres wonten jabang bayi estri satunggil saha yiyungipun. Bok estri ingakgn gadhah anak semunipun sangsara sanget ketawis lesahipun salira saha biyasing wadana, wektu punika kula kami welsen sanet ningali pun bok estri, kla laejgn medal ing jogan malih, ing caketipun bayi tiga wau wonten satunggal pengaron isi arta, inggih punika paringipun para tiyang ingkang sami wells ningali, kula inggih lajeng tumut ngiseni ing pengaron sak murwat kula, tethik inggih kapara kathah pikantukipun arta, dugi -dugi wonten saking 60 utawi 70 rupiyah pethak tur anggening sami paring sak murwatipun namung gangsal sen wonten kang paring sekethip kalih kethip ingkang radi cakrak paring setangsul nanging sangking kathahipun tiaygn mila inggih kathah. Kula lajeg pitaken dhateng tiyang, pundi tiyang jaleripun bok estri kang sawek manak wasana katedahaken inggih punika tiyang ingakgn ngajak kula malebet sendhong wau, nami,....o supe, rehning boten kula catheti, jalaran pangakt kula wau sangking leledhang, mila boten bekta dalancang potlot kangge nyatheti, mila inggi benjing malih kula badhe boten pisah dalancang miwah potlod saking kanthonganing rasukan kula. Ing wanci jam 1 siyang kula lajeng wangsul mantuk ing Demak ugi numpak tram malih sangking setasiyun Kudus dumugi Demak jam 3 siyang, sadhateng kula ing griya lajeng kula serati punapa kawontenanipun kados ing nginggil katur kyai Jurungarang bilih karsa damel mewahi isining pustaka Bramartani. Boten sanes panyuwun kula dhateng kyai Jurungarang bilih wonten kdihungipun tembung miwah lepat tumraping sastra, mugi kyai jurungarang karsa angewahi, saha paring apunten dhateng abdi sampeya kula pun bagong, bawenipun taksih sanget jugul tur salaminipun gagriya ing pesisir. Kintunan. Demak Ing kampung kampung salebetipun nagari Dunungan kula ing mongsa punika kathah ingkang jenes jalaran kahah en jawuh, mila para mudha kang blancer ingkang karem kliyeg(erek ing kampung radi kemengan badra irawan saha andadosaken pitunanipun para biyada, naming para konca kang karem amongtani ingkang sami bigar sengkut pangudinipun sabin mila inggih katingal angersepaken wedaling winih pantun (sebaran) sukur-sukur mugi tumunten panen. 2
Ing dinten malem Setu tanggal 1 rabingulakir ing padunungan kula wanci jam ½ 7 jawuh deres sareng jam 7 dalu wonten suwantenipun gelap dher, sareng wanci jam 9 kendel la jawuh gumyah ing pawartos gelap kang ywanten wau anyamber tiyang, inggih punika tiyang saking dhusun Klayaran bawah Semarang, metnas sakin gKudus nglampahaken grobagipun momot barang rupi-rupi, sareng wngsulipun dumugi ing peken sasak Demak kaleresan dumugi ing janji nyarengi ungelipun gelap menggah tatunipun ing dhadha amripat gosong, remanipun kobong. Kintunan. Sambetipun cariyos anggirisaken. De arane wadon ika, ingkang tuwa rara lori, ken kreten ingkang taruna, wuwusing lori mring mami, raden inggih ing ngriki, suwawi sami tumurun punika wisma amba, sawuse tumurun sami, rata bali embuh mring ngendi paranya. Wismane tanpa lotengan endhek amencil pribadi, kan kiri linareyan ing tengen pawonr espati, ing kiwa ana kori, kang anjog mring kebonipun wong lan kreten angagya, laju umanjing ing panti, lori metnar mring pawon angrukti bogan. Ken Kreten ambukad mara, lawan mawa colok lilin ngong umiring malbeng kamar, ing keri prenahireki, arupek sun tingali, ing kono paturonipun wong ro dadi sujana, ana kathilia kalih, lawan benet cilik-cilik sawatara. Ing padon sinung gupala, sasi ki warnane langking, isthane jeng nabi Ngisa, delinging kreten mring mami, raden wisma puniki, naming kalih bilikipun marma mangke kewala, sabakdanipun abukti, bakyu ingkang anataken pasareyan. Ing kamar pengghan angrika, madiranya dhuh dewi, gih punapa jengandika, neng ngriki mung wong kakalih, detan wonten kaeksi, janma sanes- sanesipun lah sitnen ronwangira, napa andika tan ajrih, kreten gaedheg umesem wangsulanira. Kang bok la kawula samya, tan adarbe manah ajrih, kang bok an ajrih lalembat raden dika kadi pundi, punapi gih tan ajrih, maiben dahteng lalembut sun nolih mring dheweknya, gumuyu tanpa mangsuli, kreten nabda dhuh raden sampun gumuyuwa. Lamun dhateng ing lalembat kula inggih taksih ajrih, malah asring ngraos mulat neneg kebon ngriku nggeneki, kula maras kapati, daweg raden dika dulu, punika kebon kjula, baweranira nglangkungi, sun angungak marani going jandhela. Ingkang lagi kasorotan dening papadhanging sasi, dhasare tuhu bawera, kebon dhapure pesagi, arung kud den tingali, pager batane aluhur, tur tanpa tutuwuhan mung suket ketel andadi, ana dalan cilik kan gjog mring butulan. La yake arang den ambah, dene lulumuten sami, kreten tatanya waring wang, raden andika punapi, masuh astanta mawi, kula alapaken ranu, wusing sun masuh asta, lori ngacarani bukti, aneng kang markasa sisih denya nata. Ing kono pan ciyut uga, lan ana sing getaneki, pantes mongka pagulingan tembok keri nengga asri, de gambaran ngebeki, mejane cilik apatut bogan aglar ing meja, arupa roti lan pantil lalawuhan babe siwa wadhahira. Ing madya sinung kembangan mungguh ing bobokor pruslin inuman barlan wetawa, kargelek wadhahireki, who anggur itheng manis ing kono ingsun andulu, ngrengkutis pirang-pirang, tingga remet aneng jobin padha mabur sabab ika kapadhangan. Dening sosoreoting pandam ajiji ingsun umaksi, krten wruh ing ngriki, akathah ing semuningwang, wacananira maripih, raden lakar 3
bengkutisipun angel pinrih sirnanya, golongan dhatengireki, nangig bibar lamun kasorotan damar. Dan ingsun atatalenggah, weteng ku angintir-intir, ngong lan lorirepan ken Kreten neng tengen mami, rehning mejane cilik ngong lan kreten temahipun kerep senggolan tangan pandam ne wuriing lori, temah lori mukane gung kapetengan. Wit angungkurken panjuta, dadi ngong mung bangkit ngaksi, obah ing uwang kalihnya, waneh lawan arineki, nglelawak traka kaeksi, jer antuk padhanging suluh, kedhik denira nadhah, mung anyuwil-nyuwil roti, gung katungkul gnawasken sasolahingwang. Lorire ceh wicaranya, kreten mindel tan cumuwit semune ana kadriya, malah duk ingsun umaksi, gumeter tanganeki, adanya nandhak gelasipun wusing ngisenan tirta, laju ing nginum pribadi, lori malap gelas bir ngulungken mring wang. Ngagya ngong kinon nginuma, gelas su iseni ebir, kurang saemeh kewala, dupi glas meh tekeng lathi, kreten gronjal sarwya jrit nyendhol maja meh kawangsul sing kredyat sun anjola, gon sun gujengi glas miring, ebir wutah lambah lambah aneng jogan. Kreten ulate abiyas grunengan minter mrng jawi, apncen rong orong kaparat uwong teka den gremrti, dikrocok wong sakethi, bakyune sumaur sendhu sarya anggeget waja, sira kang smbrana yayi, mara priye bir pedaman dadi wutah, Mongka tan ana tunggalnya, ngengehan among pinanci, lah ta iya den rasakna, ingsun tempuhaken masthi nglironi punang ebir, kebak ing kar gelakipun ngong muwus dhuh sang retna, tan andadosaken punapi, yen kawula malah suka nginum toya. Ebir makaten kang warna, menggah ing kula tan yogi, aluhung nginuma tirta, lori mandeng sarya anglng, aneh andika niki, jamake priyantun kakung, tan marem nginum bir ta, wangsul lan ngongdhuh sang dewi, kula tuman marem nadhah sawontenya. Yata wutahan bir ika, ambalabar aneneg jobin ana brengkuip kilenan cacahe among kakalih, labete nginum sami, krugetan tan bangkit mabur, bener ujaring warta lamun bangsaning brengkutis dahat karem anginum inuman keras. Eram duk ingsun tumingal de kerasing bir kapati, panora nganggo antara, brengkutis e sasat mati, tan bangkit mobah mosik abanget pangunguning sun ken lori anggarjita, wruh semune ati mami, malap sapu kinarya nyaponi jogan. Sarya wuwuse mangkana, mesakake sibrengkutis lamun awet ta mangkana, datan nun amendem sami, nengna ucapig lori, arine ngaton malebu, tumandang arerewang, ngundurken rampadaneki, reh ing mengko wus mari luwe manira. Dadi sun sangkin waspada, don sun nora ming Kreten dewi, wruh sasolah tingkahira, sanyata ayu linuwih, parigel merak ati, adhemes luwes who gandung, maweh kayatnaning tyas, ing dongenging kucing putih, kang kinondhang bangkit mancale wanita Taksih wonten sambetipun. Sambetipun panitisastra Tyasirarda kirang raharjaning driya, lan kirang mangastuti, maring dewanira, wekasan dados tiyang, dursila kareming juti, puta kang nasar, upami kajeng aking. Ing satemah latu basmi wana sirna, yen sujana upami, tan asih ing weak, malar sring piniroga, sarya dhinupak sudarmi, mamrih utama, denya marsudeng siwi. Puwaraning atmaja temah jatmika, wigya limpading kardi, linulut wanodya, siniyan prasujana, puta tama kang upami, mendhu satemah, riris sung tuwah wiji. Pratingkahe lamun 4
amamardi putra, yen umungang lwarsi, lah sira anggepa, lir rumekseng narenda, yen umur sadasa warsi, dasih upaa, pinardi sastra gusti. Yen nembe las warsa kadya pawong mitra, wataranen pamardi, yen sampun susuta, wawasen ing sasolah, pamerdinira den kanthi, cipta sasmita, ywa kongsi karya serik. Lah ta aya kongsi nut pambeking janma, sudra iku tan becik ing tembe satemah, kaesi-esi janma, away nut budining juti, yen katiwasan ywa nut budining estri. Tan wun iku akarya ing kawirangan ywa nut rare kang budi, nirnaken prayitna, yogya sira anuta, bongsa luhur ingkang budi, darapon nora, sinangsoyeng sujanmi. Pasthi lamun amanggih ing kaluhuran wong sajagad amuji, yen luhuring , yen luhuring watak becik sira nelada, sujana ingkang utami, yen nut sogata, sayekti dadi sugih. Ingkang mongka dadi kabagusan yen nana wong sugih picis bagus tur wigya, kendel besus sayekti. Datan wonten puniku ingkang cinacad wenang sinebut luwih, turasing sujana, putus wigya tur mulya, trahe kang mengku nagari, kendel akarya kandelipun inggalih. Kautaman marang janma sanagara, dene lamun prajurit kakendelanira, pinitoyeng sapraja, sinebut prawira sakti, tate menang prang, gambuh saliring jurit. Manggih kamukten langkung, ing delahan puniku sinebut asih dhateng payudan ingkang prajurit kalamun ajrih ing lampus manggih siyasating layon. Lamun puniku lampus kerang erang ing jana cnatur, tur cinasad kasor prang datan sayekti, ywa ngken pandhita putus kalamun nuju tetemon. Lawan sasaminipun para pandhita miwah ta sampu ngaken kendel sekti neng ngarseng prajurit kang kawasa ingprang putus dene ta ingkang kacriyos. Kang ransa sakti puniku, lamun sampun ngasorken prang pupuh, ing prajurit kawasa satus kang sami, tedhaking suraya punjul miwah ta padnhita moncol. Kang ngaken dwija putus lamun sampun ngasor ken puniku, ing pandhita sewu kiumpulna sami, lah ta iku ingkang sampun pandhita sinebut dados. Guruning pandhita gung, sabuwana sadaya sumuyuda nanging iku angumpulna para wasis ing sala saleksa langkung, kabeh yekti taksih kasor. Lawan ingkang jujuluk resi Widhaya kasudibyanung, nenggih resi windhaya kakang wawangi, kasebut waskitha tuhu, ing sami tapan kinaot. Den dalih wus linangkung, ing sasami kadikasinebut resi wrihasa pati punku dadi, kanisthaning tiyang ngaku, angungasken yen kinaot. Wontening gnarsanipun deing sujana ingkang pinunjul patrapira ratu badhe apaparing, mring wadya ingkang linangkung, srinarendra kang ngupados. Waskitha a ing semu, karpawiran ing kagunanipun patitising wicara tatas tinudi, tan nguciwani puniku, ginanjang dening sang katong. Wigya ngreh ing wadya gung, lamun kongsi jaman besuk kaliyuga datan wonten kang nglangkungi, wong sugih prapt kamulyanipun tan kocap janma kinaot. Prawira sureng kewuh, gunakawi gyan pandhit aputus pansadaya marek nembah mring wong sugih, sumarma jaman puniku, bangsaning pandhita kasor. Miwah terah ing ratu, sami papa kathah kawlas ayun anak purun angawon-awon sudarmi, para pandhita myang guru keh mijil dagang lungandon. Taksih wonten sambetipun Karipta ing sekar macapat dening wadana ing dhistrik bagi Madiyun Raden Ngabei Patmadipura. 5
Ongka 51 KemisLegi kaping 13 Rabingulakir Wawu 1817 utawi kaping 29Dhesember 1887 Surakarta Serat Bramartani ingkang medal [punika angajengaken pungkasaning taun pramila amarengi punika wau kula asumela wonten ing ngarsanipu para maos angaturaken pamuji kula mugi- mugi sami sinambadanan dening pangeran ingkang maha agung ing sasedyanipun ing kasinungana sugih utawi singgih, punapa malih ing kawarasaning sarira, supados sageda angening sami angraosaken sihing pangeran para mitra juru panjurung mugi sami kadunungana kredyat ingkang saestu, sampun ngantos andaleya, punapa malih kalimput ing watek aras-arasen saweneh wonten ingkang naming anandukaken watek eh iya saanggere aku uwis ngirimake panjurung, pantes ora, remeh ora, iya karep ben, lo, punika sampun sabarang pandamelan ingkang sampun dipun sanggemi, punika kedah dipun lampahi kalayan gati nastiti Pangeran Anambadananana kalampahanipun Juru mangarang. Ing pangecapan ngriki sampun ambabar serat pananggalan jawi taun 1888 menggah karangan tuwin tetembunganipun boten anguciwani kenging tandhing tinandhingaken ing karangan sanesipun Ing Ngayogyakarta Woten satunggal abdi dalem bpati anama raden tumenggung, dados pulisi ing peken punika saben ing dinten pekenan wage tuwin Paing karsa medali kumisi kliyeg -ketiyeg mangrasuk busana cara jawi, naming kagok pasisiran tondha ngagem rasukan beskap tudhung songkok kadherekaken abdi, 3 tiyang satunggal ngampil songsong 2 ngampil lante 3 ngampil opok kaliyan kadherekaken putra kakalih, punika kenging katemtokaken anjajah miling mling anglir jangkung mangejawantah sampun cumbu 66 toblas sampun nyamleng raden tumenggung kok anggenipun sreg ajudheg amungguh, pasemonipun amempeng, mantesi dados pulisi ing peken ngayugyakarta la karsa punika raden tumenggung saweg nembe remen kelangenan pegsi dara, kaliyan sawung pupuh, saben pekenan inggih mundhut peksi, utawi sawung, iba lajeng wendran mana sareng kersa lajeng dregil makaten. E lah naming getun kula punika sakedhik gesang-gesang ngaseg kula westani sowan landrat dhateng kantor, wusana ewadne mundhut peksi kaliyan sawung, menggah tumbas utawi sapon pun kula kirang terang Endracala Ngayugya kaping 8 Rabingulakir Wawu Angkaning warsa, Resi Juga mangesthi, gusti Katandhan Endhang Kenyawati Undhang-undhangipun Kanjeng tuwan residhen ing Surakarta, ingkang kajawekaken dening tuwan jurubasa Ch.Moodij, kawedalaken ing kabar Bramartani, punika amadehi sanget dhumateng titiyangingkang dereng surep anangng bab pranataning gantos pandugi kula titiyang alit ing Surakarta awis ingkang sumerep sarta kathah tiyang ingkang taksih kenging kabalithuk dhateng cinapan gantos. Tiyang gantosaken barang saupami titimangsaning panggantos tanggal kaping 25 Januwari mongka saweg sadsaa ditnen katebus dados wonten tangal kaping 5 Pebruwari, punika sapun kaetang kalih wula sarta kedah ambayar sareman kalih wulan jangkep saupami witing 1
pagantos rupiyah, saremanipun sampun kalih welasan dados kabalithuk rambah kaping kalih, sapisan saweg sadasa dinten dipu anggepake kalih wulan kaping kalih sareman saweg etang kalih presen dipun tetepaken nem presen sarta ingkang kedah kabaryar etang kalih wulan. Kula suka uninga dhumateng konca kula alit ingkang sami gantosaken barang dipun dhateng pagantos kados kula, manawi kula angsal pethikan pranatan gantos kados ing ngandhap punika. Manawi tiyang angantosaken barang F1 dumugi f 25 saremanipun 6 presen F25 dumugi 50 saremanipun 5 presen F 50 dumugi 75 saremanipun 4 presen F 75 dumugi 100 saremipun 3 presen F 100 salajengipun saremipun 2 ½ presen Dene petanging sareman f `1 dumugi f 25 rupiyah 1 dinten dumugi 10 dinten saremanipun 2 presen 10 ditnen dumugi 20 dinten saemanipun 4 presen 20 dinten duugi 30 dinten saremanipun 6 presen langkungipun saking f 25 rupiyah mingah wonten petangipu sanes mired kados ingnginggil punika, manawi panebusipun langkung saking tigang wulan sarta barang dereng kalajeng kalelang, saremanipu naming angetang sareman tigang wulan kemawon dene manawi sampun kalajeng kalelang, mongka papajenganipun langkung saking kathah ing arta panggantos tuwin sareman sapitnen langkungipun punika kasukakaken dhateng tiyang ingkang gadhah barang, pitaken punapa wonten tiyang inakng sampun nate anampeni arta lalangkungan saking papajengane barangipun ingkang kalelang. Punapa wonten tiyang ingakgn ambayar sareman ing dalem sadasa ditnen kalih presen wangsulan. Katandhan Gatos Punika sakathahipun kaurmatan panjeennganipun Baruklinthing. Sarehning kula sampun ningali sangkng peparing sampeyan, deduka saha piwulang ingkang kathah-kathah, ingkang sampun kapacak ing Koran bramartani, tanggal 22 mulud wau 1817, utawi kaping 8 dhesember 1887, punika inggih saklangkung sanget pamundhi pangembun kula, menggah saking prakawis deduka saha piwulang wau mugi kadhawuhna dumunungipun ingkang lepat sadaya, dados manawi anggedrig malih waged angewahi. Sokur sewu menawi panjenenganipun priyagung sekaliyan wau kersa amaringi babonipun serat serat ing took pangecapanipun tuwan G.C.T.Pandhorep enko ing nagari Samarang, dados kula boten susah ngupaos ing sanes-sanesipun. Ing sarehing kula maksih anglangkungi bodho balilu kula sokur sakethi wonten ingkang sudi karsa paring deduka piwulang Kula raden Panji Jayasubrata. ===========\================ Punapa wonten den panji Jayasubrata teka lajeng anjuju angantebaken dhaeng kula saestu agumunaken sanget kok meksa taksih kalintu ing serep awit lelejeming suraosipun serat ing serat ingakgn kathah-kathah, mugi kaunjuk tirtanawening, jurungarang, Koran bramartani, saha wayah ing 2
nginggil punika kula tuwin para pameleh sami kadalih kados badhe angesur dhaten gpiyambakipun sampun ta den panji tangeh sanget punika, kula tuwin para paweleh rak namung sami amarinani anggitanipun para aged ingsurakarta, ingkang sami panjenengan ewahi, awit manawi lulus makaten sami badhe kaecala lari, dene panjenengan saged andunungaken ewah-ewahan panjeenngan o sdaya inggih lajeng sami marem la sarehning panjenengan kalebatipun pancen boten saged la kados pndi ta, pramila awon sanget watek kumawiku tuwin kumawaged punika, lan malih para maos samikula aturi anggalih dhateng panggandheting ukara tuwin tetembunganipun serat punika, pnapa kenging kaewokaken karanganipun tiyang saged pramila serat wau kula saosaken wonten ing ngabyantaraning serat bramartani. Jurungarang. =========\=========== Sambetipun cariyos anggirisaken. Mancening lurus angganya, beda lan koning pawestri, sasolah gawoken ing tyas liring negalak nging manis layake ika peri, dene lori bakyunipu kalamun ing sun condra, lir mukaning margawarti, untu lancip cilik cilik uwang malang. Netra lir mubal dahana, maras singa den tingali, lalu ewangong umulat marma alega tyas mami, lori suwe tan keksi, nata pagulinganingsun ngong lan kori dhewekan deg adegan wong kakalih, kreten mojara den lamun kula wangwang.Warnanta tan kadi kathah, tan memper tiyang ing ngriki, punapa inggih sadaya, tiyang enggris pekik pekik wangsulan wont tan masthi ken kreten maneh amuwus kula sampu maos srat caritane priya inggris tuhu lamun pambekanira raharja. Temen lumuh dora cara tan ara cidra ing estri, andika raden punapa, saupami krama benjing, mring garwa tresna asih langggeng ing salaminipun sun sumaur dhuh retna, rpakawis mangkana masthi, yen botena iba iba loking jana. Watu tanpa pajeng sasigar, katresnaning priyayekti, kuneng wuwus kukadyeka, kreten angrangkula ing mami, apan sarwi bibisik kamithotholen ing wuwus raden napa andika, sdi andasihken mawi, kula sagah amukktekaken ing tuwan. Sampun susah nambutkarya, lawan kula saged kardi, lepating babayan dika, raden pasajanireki, ulun sedya andasih, nestu pada ing mukulun kuneeng linging kreten dyah, gawok duk ing sun miarsi, dening ujar tembung wantah tanpa taha. Wangsulan sun dhuh sang retna, pami umatur rama mi, darbek tresnan ing dika, wstu ngamandaka mami, jer wonten nagri Enggris sampn papacangan ulun lan Kenya wus pratigya, tan yun myat leni pawestri, kreten nabda eh raden sampun mangkana. Rengen ta amba punika, darbe kagunan nganungi, upami sih tresna kula, dening andika katampik tan wun andika benjing, wuri nemahi kaduwung, ujar sayaktosira, andika yun wong tulungi, kuneeng wuwusing kreten panampaning wang. Nggone arsa tulung ingwng, tan len mung den ajak mukti, wasana wangsulaningwang, dhuh dewi kang saupami, ulun temah gumirig ing sakarsan ta sangayu, tan wun ing ngaranan janma, kagedneng melik ing sugih, yen kawula yekti tebih sing mangkana. Jer kula sampun kulina, suka dados pekir miskin tuman dhateng ina papa myang babaya bilaheni, kraten mencep nauri, raden babaya ing pungkur, pan inggih taksih kathah, kang dereng dika prangguli, wruh anira sujanma kang lir andika. Agampil kenging babaya, kang tan keni den singgahi, neng nalingi kreten ika, tan enak rasaning ati, wit aneh wuwusneki, ingsun tan andugen kalbu, bakayune gya prapta, amawa salemek guling, ting dalemok tinambalan abang-abang. Lir pendah ilat-ilatan Saumur sun ora lali, warnane salemek ika, sawuse tinata nuli, lori nabda mring mami, raden sareya ing ngriku, rehnig asanget sayah, enjing wungu akang enying pukul gangsal andika dhahar sarapan. Kreten semune ayun nabda, nging wurung wit bakyuneki, amandeng ing dhewekira, nuli menar 3
wong kakalih kreteg gelai ati, katara ulate suntrut miris lir kemaasan sigeg wanita kakalih, ingsun karidhe wetining ggal ing kamar. Sun merem tan bangkit nendra, jer jroing tyas poyang-paying, embuh ingkang dadi sabab mring wadon ing kasru elik sun badi tan kabudi, tontonnen mring kretenipu de aneh patingkahnya, waleh adhemen mring mami, yen owah adene tan ana tandhanya. Lamun amriya piala, aluwih dora enom prakosa dinulu, masika walahana, ngaongi Kenya kakalih, kang mangkana osiking wardayaningwang, Tan pisan kayun asupta, sangkin kagagas ing ati, suwe suwe saya terng, jangirat ingsun atangi, sedheng anjijit sepi, tanana swara karungu, yun uning sanggyanira, kang ana sajroning bilik mawa colik sun tamataken sadaya. Ing tembok sinung gambaran ana benete sakiki, sun buka tan lena isinya, bendho gerang miwah piring, ingsun annuli bali, aneneg ing kathil alungguh, sarya mas padakena, mlemeke paturon mami, sun coloki kadalemok abang-abang. Nyanaku sangkelat abang, dupi sun iling-ilingi, getun ku kaya matiya, jebul ika tabet getih atos rehne wus garing, ing sun micara ing kalbu, baya ingkene mentas ana janma den pateni, sun ngen angen nuli gumuyu pribadya. Mangkana pangguyuning wang, bok saking slah ton mami, nanging bareng ingsun gagas tanana owahireki, sun brangkang milang-miling, mambu sengak nyogok irung, sun samar, iye kagandanig ebir, lan bengkutis ing brangengeng pirang- pirang. Ngumormori sinata, dupi kasorotan lilin padha umingslep mangandhap metulaning blabag kalih,.......suningali, pan arsa sun idak purun bareng sikil kukiwa, ngancik ing blabag kang siji, amalese dangu rapit lan sijinya. Nora nganggo pinakonan nanging sun brang kal tan keni, nganti lara tanganingwang, ingsun malap bendho aglis pun ukil teta gampil sun brongkal ana kadulu, pethi kayu sajuga, tinutup ning tan kinunci, sun ungkabi kagyat duk sun isinya. Tetumpukan rambut janma ana ireng ana kuing, ana cendhak ana dawa, lan ramabute bocah cilik myang untu warni-warni, ana kasar ana alus tetela untujanma, lan ana sing sime kalih, apa dene rante herloji salaka. Welwelen sum mundur sigra, colik ku emo gregeli, ing mengko trang ciptaning wang, nyata yen panggawe juti, bener ujaring warti, tan ndalomok kang tutur, yen ing nagara Enggilan ana durjana lwih juti, aran berke gawene ngrusak kuburan. Ing mengko ana timbangnya dadi ingsun sangking arti, sabab bedyah lori ika, sru madaneng arinireki, duk aneng masjid nguni, sun mesemintoken untu, salire sun garjita, sedyane kreten mring mami, yun tutulung duk mutah ken ebiring wang. Sa temene ebir ika, cinamboran darubeksi, mangkana sun gagas-gagas ingsun tan arsa aguling, neng kamar klintang-klinting, sempoyongan tindaking mantesi, jer wur swuh yen sun malarat dora anggagawa dhuwit kapindhone wak mami sun ingsun marpeki dwara, kancinge ingsun ulapi, ingsun dedelawange tan bangkit menga. Taksih wonten sambetipun. =============\=========== Sambetipun panitisastra Kang buwana tansah gonjang-ganjig, daurutan pedhot para ratu kirang prabeyane, kathah pinasungsung ing wong sugih, prawadu pkardi, ingewah anurut. Kasamodra amili ing kali manungsa betbetsor, wangsul dados wong luhur ciptane, kamurkaning janma anglangkungi, saratu tan apti, ing pandhita guru. Tana ingkang nglampahi ngastuti, kaluhuraning wong saking arta nenggih saranane, ratu kawasesa tiyang sugih, wong durlampah silip wet ing karya tulus. Ingkang sidi sami ngresing galih, papa satemah sor, tiyang murka andadra karsane, dadya antuk panggerangan sami, ingkang sabar budi, nirwramartanipun. Tiyang dursila durjana sami, sami karya linyok sung cilaka maring wong tuwane, ratu sasat andada sih patih, kang ngandum kang milih, salir patihipun. Dadya sawenang wenang ing kapti, parentahe nosog nir berkating kang jumiyektine kathah ingkang kasangsaya smi, sumarma 4
upami, oyot taru-taru. Pakarangan tan ana adadi, wis awis kang awoh, sing dauru praja parentahe, pra pandhita satriya wawasi, bongsa sudra sami, tunggal karyanipun. Sang buwna ciptaning sujanma, angaken kinaot sami ngegungaken dhiri katbeh, datan wonten purun sor sathithik wong ulah lulungit sastra lan manekung. Sami tan nut pamardining resi, montra tanpa dados datan katarima ing dewane, adil kukum boten anglabeti, ing satemah dadi, durgama puniku. Sami rebah ingkang sari-sari, campak samya sol angsoka asana candhanane, wungu kananga lawan surastri, miwah nagaari, kabeh samya lampus. Sami winadung dipun tegori, tinutuhan ngepok kaprapalan kang tepung erine, secalan pilang sami bagindhis sagung peksi peksi, kanthi dpun ingu. Merak banyak dhangdhang kuntul bango bango lebur sami, jinirek lan pinasangan pinikat gya kinurungi, dene ingkang suka bingah, sagawon utawi babi. Ngong penanti nedhan tuwuk pinalala sinung bukti, ing daging kalawan erah, salebeting jaman kali, yuga sakathahing janma, angkara murka prasami. Tansah tukar sarta ngrebut ing kaluhuran kamuktin wong sjagad tan uninga, mring sanak sadulur ahli, mengsah ingkang sampun cacad rinaket minongka kanthi. Wawaleraning dewagung, tinarajang den lampahi, sagung candhi rinisakan kabuyutan pakardi, sami samun tan rineksa, cariyosing nguni-nguni. Pakem kagunan kang luhur, ing kaprawiran kasaktin linebur cinacah cucah, kang bodho murka ing bumi, awarna puniku jaman anganan kawan warni. Kretta yuga kang rumuhun sanghyang pramana kang dadi, wit ing ngagesang punika, prenah pupulunging ngati, taksih siniwi ing swaga, dene ingkang kaping kalih. Jaman tirtayuga iku sanghyang pramana ngenggeni, tengah-tengah ing paningal dene ingang kaping tri, ing jaman dwa parayuga, Hyang pramana wonten daging. Miwah ing ngerah donipun pig sakawanipun nami, ponang jaman kaliyuga, hyang pramana wonten kulit lan wulu putunira, dene lamun jaman nami. Kretayuga yuswanipun sanghyang Pramana sakethi, warsa lamun Kaman tirta, hyag pamanayuswaneki, saingga saleksa warsa, ing jaman dwa para nenggih. Yuswanipun sewu taun langkungipun satus warsi kalawan ing satus wulan yen kaliyuga sayketi, yuswanipun langkung celak lir gebyaring kilat thathit. Kang dumunung wonten mendhung, laja jaman kreta wiwit ing prang putrining pandhita, anama dewi narugi, nenggih duk ing jaman tirta purwanipun brongta kikin. Kang dados purwaning jurit prangageng ran dewi Sinta, ing jama dwaparadene, wiwit prang ageng wanita dewi drupadi nama, ing jaman kaliyugeku, kathah purwaning ngayuda. Akathah sangking pawestri, siti miwah raja brana, lah dipun enget ing tembe, eh sagung psujana, ywa pijer ulah arta, miwah maring wanodyayu, kang cinacad ing bawana. Anamung tigang prakawis padha sira suurupa, kang dora pantes lakune, ingkang sajuga wnodya, kalih oyod-oyodan lepen ingkang kaping telu, dora kenceng ing salampah. Menggak-menggok monyar-manyir, away pisan dipun telad lamun wonten gagak pinge, kang tunjung tuwuh in gsela, lah puniku Manawa, esri leres lampahipun anenggih ingkang pituwuh. Widhayaka sribupati, puika kapara astha, kocapa kemba kang kaangge, dening kang para sujana, ing tetedhan kalawan nenggih padamelanipun sagunging para wanodya. Kalayan priya upami, kang sayekti tikel astha, tuwin kalamun karesmen nenggih sami tikel astha, marma kang pangandika, dewi drupadi puniku, maring sakeh ing wanita. Priya tan wigya nuwuki, away sring sira mamada, maring wong liya caaade, yektine janma sajagad kabeh anandhang cacad sanghyag guru tenggokipun wonten cirinipun kresna.Hyang Endra punku sugih ana tra sabadan warta, sanghyang wisnu kadirare, bajang ing nalikanira, angon kana andaka, sanghyang condra cirinipun acepeng ingkang wadana. Lawan cacadipun malih, tan langgeng ing sanget wulan desa hyang surya cahyane, sunaripun langkung panas yen nuju ri prayoga, anggaganjara sang ratu, arta dhumateng ing wadya. Wektu tingalan narpati, prelu karya 5
asidekah, maring para luluhure, kang sampu minggah ing swarga, yen wonten patilasan wismaning dewa wurungkut tan wonten kang ngupakarya. Taksih wonten sambetipun Karipta ing sekar macapat dening wdana ing dhistrik Bagi Madiyun Raden Ngabei Patmadipura. 6