103 LAYANG KANTHILAN
104 Layang Kanthilan 1 Objek Panaliten lan Sinopsis Gambar Cover Novel Ana Crita ing Pinggire Tebon Anggitan Tulus Setiyadi Sinopsis Wiyani sawijining bocah desa kang lugu lan sregeb, ananging ora duwe ketrampilan apa-apa lan amung lulusan SMP. Dheweke duwe gegayuhan kepengin dadi TKI ing Arab supaya bisa ngangkat drajat kauripane ing desa. Gegayuhan kasebut saktemene disengkuyung dening wong tuwane, ananging pacare sing aran Sulinggo sajak ora nglilaake. Anggone nggandhuli amung merga samar Wiyani ilang ditemu wong liya, kanggo naleni tresnane bocah wadon lugu kuwi malah dirusak. Wiyani bola bali dibujuk supaya gelem menehi swarga donya marang Sulinggo minangka bukti katresnane. Ing pinggire tebon Wiyani kasil kabujuk lan gelem nindakake apa sing dadi kekarepane Sulinggo. Sulinggo pancen wong sing bodho, malesan, lan sembrana. Dheweke amung lulusan SMP, durung duwe pagaweyan apa-apa mangan turu isih nunut wong tuwa. Sulinggo kereb crita marang kancane sing aran Togut babagan lelakon tresnane karo Wiyani. Togut asring mingin-mingini Sulinggo supaya age-age rabi banjur bisa diladeni dening bojone saben wayah. Togut uga sing njalari Sulinggo kepengin ngrasakake swargane donya karo Wiyani. Kahanan sing kaya ngono kuwi digunakake dening
105 Togut kanggo ngancam Wiyani supaya gelem menehi apa sing wis diwenehake kanggo Sulinggo. Wiyani kapeksa gelem supaya wadine ora diumbar marang wong sakdesa. Awit saka pambiyantune sedulure sing aran Mbak Pegy, Wiyani kasil budhal menyang penampungan tenaga kerja. Dhasare ora duwe ketrampilan lan uteke cupet ndadeake Wiyani ora bisa nampa piwulang sing diwenehake. Niyate arep budhal menyang Arab kanthi cara nyedhaki penyalure sing aran Pak Bentu. Pawongan kuwi jebul uga priya gragas, Wiyani dijanjeni bakal cepet dibudhalake menawa gelem leladi marang Pak bentu. Ananging sansaya suwe Wiyani sadar menawa dheweke amung diapusi lan dadi korban nepsune priya kuwi. Karepe brontak supaya bisa metu saka penampungan, malah diancam bakal diumbar wadine menawa dheweke wis ora suci. Rumangsa ora bisa mujudake gegayuhane, dheweke mlayu saka panampungan tumuju terminal kanggo bali menyang desa. Saktemene Wiyani ora pengin mulih, jalaran isin menawa padha ngerti lakone. Niyate golek pagaweyan ing Pasar Pekalongan, awit kandhane bakul sega sing ditukoni ing kana okeh wong butuh tenaga. Saktekane ing pasar ora ana sing gelem menehi pagaweyan, kamangka wetenge wis luwe lan ora duwe dhuwit. Karepe arep ngrewangi isah-isah supaya bisa mangan malah marang bakule diwenenhi sega saungkus. Wungkusan sega dipangan ing pojokan pasar karo nangis ngelingi lelakone. Bejane ana wong sing gelem aweh pitulungan, jenenge Kicuk. Ditawani melu mulih menyang omahe, tinimbang dadi oyak-oyakan Satpol PP. Kicuk amung ing ngomah dhewe, bojone lunga menyang luwar negri dene anake melu simbahe. Awit saka pambiyantune Kicuk, Wiyani kasil intuk pegaweyan rerewang ing tokone Ko Bien. Kajaba kuwi nalika juragane wadon ora ing ngomah dheweke uga dikongkon ngrampungi pagaweyan ngomah. Pancen nasibe ora apik, ing ngendi wae tansah ketemu priya sing cluthak. Ko Bien asring meksa Wiyani kanggo leladi, kanthi pangancam lan bayaran dhuwit segendhel. Keweden menawa tumindake konangan juragane wadon, nalika ditelpon dening Cik Yolan banjur ditinggal lunga sak paran-paran. Ora ngira ing tengah ndalan malah nemoni bebaya, dheweke dirudaparipeksa dening priya sing ora dikenal cacah 3.
106 Nalika Wiyani ngalamun ing pinggir tebon, ujug-ujug ana priya sing jedul saka jero tebon. Priya kuwi aran Kumagrenks, dheweke maturnuwun marang Wiyani jalaran ditunggokake mobile sing isi dhuwit. Kanggo ngwales budine, Kumagrenks menehi kartu nama supaya menawa butuh apa-apa utawa arep golek pagaweyan bisa telpon. Sawijining dina Wiyani tenan butuh pagaweyan lan mara menyang kantore Kumagrenks. Wiwitane diwenehi pagaweyan dadi tukang reresik Club ing wayah esuk, mangerteni regetan sing aneh-aneh kayata botol obat lan plendhungan plastik Wiyani dadi penasaran. Suwe-suwe kenal karo Mince, wong sing ayu lan grapyak pagaweyane leladi para langganan ing wayah wengi. Ngrumangsani uripe amung dadi papan kaswargane priya, kahanan kasebut digunakake kanggo golek panguripan kanthi melu leladi ing Grenks Club. Dhasar rupane ayu lan merak ati mula langganane okeh. Panguripane Wiyani malih total, sing maune mangan lan turu amung nunut Kicuk saiki bisa tuku apa wae. Wiyani wis duwe omah dewe saka paringane Juragan Iwak Satropedo langganane sing sugih, sanajan wis duwe omah dewe kabutuhan ngomahe Kicuk uga dicukupi. Awit tresnane Kicuk marang Wiyani, bola-bali wis dielingake kanggo mandheg saka pagaweyane sing ora becik. Nganti pungkasane Wiyani dijodohake karo Somad supaya bisa mandheg saka pagaweyane dadi wanita lanyahan. Kauripane Somad mbiyen padha karo Wiyani sing nakal, seneng dolanan wong wadon, nanging saiki dheweke wis mertobat dadi taat marang Gusti. Dhasare Somad wong sugih, sakbubare ana Wiyani usadane tambah ngrembaka bandhane kaya-kaya ora bisa entek. Somad kepengin ketemu karo bapak ibune Wiyani ing Madiyun, saperlu ngajak munggah kaji bareng. Ananging Wiyani ora gelem jalaran rumangsa durung siyap, anggone bisa nindakake solat limang wektu wae durung suwe. Ngrumangsani dosane akeh banget, tumrape Wiyani tinimbang dhuwit jutaan kanggo munggah kaji luwih becik kanggo ngragati bocah yatim sekolah. Saking apike tumindake Wiyani, nganti wong-wong sakiwa tengene kepengin dheweke njago lurah. Wiyani tetep ora gelem, amarga tumindake sae mau ora kanggo golek senenge menungsa, kajaba amung minangka sarana nebus dosane kang kapungkur. Anggone rabi Somad wis kaping telu iki, ananging tetep durung bisa duwe momongan. Nglenggana mbok menawa dheweke sing ora duwe wiji, utawa malah minangka paukuman saka tumindake sing kapungkur. Ora age-age nyalahne
107 garwane, Somad malah kandha menawa ora bisa duwe putra isih bisa mupu. Ora ngira umure Somad amung sedhela, awit saka larane sing sansaya ndadi. Sakwise ditinggal garwane Wiyani malih wicaksana lan ngrumansani wis wancine kanggo meneb tumuju mring kautaman. Saperangan bandhane dihibahake menyang pondhok pesantren. Ing pekalongan wis ora duwe sapa-sapa, Wiyani bali menyang desane. Ing tengah perjalanan mulih dheweke ketemu karo satpam mesjid sing aran Ahmad, sansaya suwe sesambungane sansaya raket. Ora ngira Ahmad thukul rasa tresna marang Wiyani, saktemene Wiyani uga mangkono. Ananging dheweke kuwatir menawa Ahmad ora bisa nampa lakone kang kapungkur, sak wise dicritakake pancen tenan Ahmad ora bisa nrima. Tumrape Ahmad bocah wadon sing kaya Wiyani kuwi amung ngisin-isini, apa maneh pagaweyane dadi tukang jaga mesjid isin menawa ora bisa taat marang dhawuh ulama. Tumrape Ahmad trima ora rabi tinimbang kudu sesandhingan karo bocah nakal, mengko mundhak ora bisa munggah swarga. Ahmad isih urung bisa nrima lan malah medhot sesambungan. Niyate kanggo mujadake janji-janjine karo pacare biyen. Ora ngira jebul pacare wis nyanding wanita liya. Mangerteni Wiyani tau disenengi dening Togut, Sulinggo genti nyenengi bojone Togut kang aran Dewi Saritem nganti ngandhut lan dipegat bojone. Pungkasane Togut gelem nglamar Wiyani lan saguh nampa apa anane kalebu lakone kang kapungkur.
108 Layang Kanthilan 2 Surat Katrangan Dekan Idin Nyusun Skripsi
109 Layang Kanthilan 3 Surat Permohonan Idin Marang Dekan Fakultas
110 Layang Kanthilan 4 Surat Idin Panaliten ing Sekolah
111 Layang Kanthilan 5 Surat Katrangan Nindakake Panaliten ing Sekolah
112 Layang Kanthilan 6 Asil Wawanrembug Guru Basa Jawa Transkip Wawanrembug Wanci : Rebo, 3 Mei 2023 Tabuh : 10.00 WIK Papan : SMA N 2 Karanganyar Profil Narasumber Nama : Retno Puspitosari, S.Pd. Minangka : Guru Bahasa Jawa SMA N 2 Karanganyar Asile Wawanrembug Panaliti : Kadospundi pamanggih panjenengan babagan pasinaon sastra Jawa materi novel wonten ing SMA kelas XI mliginipun KD memahami isi petikan teks novel berbahasa Jawa, ngengingi asil pasinaon saha respon pasarta dhidhik? Narasumber : Sejatosipun lare-lare menika antusias, kadhang kala wonten siswa sing dhasare remen maca dados salaminipun pasinaon respond-ipun sae sanget. Ananging wonten ugi ingkang kurang remen maca, kangge narik kawigatosan menika dipunbetahaken novel-novel sing isine jumbuh karo kauripan padinan kawula mudha. Panaliti : Sajroning pasinaon sastra materi novel wonten ing sekolah punapa nate dipunpanggihi pepalang, tumrapipun saking guru utawi saking pasarta dhidhik? Menawi wonten menapa kemawon pepalang kasebat? Narasumber : Pepalangipun tuladha novel basa Jawa menika kirang. Dados menawi nyinau novel mligi bahasa Jawa menika angel pados referensi, wonten perpustakaan namung wonten 5. Menawi kangge pembelajaran diasta bapak/ibu guru sanes mboten cekap. Panaliti : Kaitanipun kaliyan patrap pasarta dhidhik mliginipun ngengingi pambeg pasarta dhidhik ing jaman samenika miturut panjenengan kados menapa? Narasumber : Pambeg lan patrab para siswa menika sansaya suwe sansaya lumuntur, kirang nggadhahi subasita lan tata krama. Napamalih kala wingi saklaminipun covid pasinaon dipuntindakaken kanthi online pembelajaran jarak jauh. Satemah nalika para siswa mlebet ing pawiyatan mboten tepang pundi ingkang dwija pundi kanca sanes. Sopan santunipun kirang saha para siswa menika dados individualis. Ananging samenika sekedhik mbaka sekedhik saged dipuntata malih, kanthi cara dipunelingaken saben wonten kelas.
113 Panaliti : Menapa pambeg pasarta dhidhik ingkang sae menika saged dipunrembakaken kanthi maos sastra kados dene novel menika? Narasumber : Kula kinten saged dipunbentuk karakter sae menika, lumantar pitutur luhur ingkang kakandhut sajroning karya sastra. Ingkang baken para siswa menika dipungiring lan dipunarahaken supados purun maos sastra, kanthi cara dipuntepangaken rumiyin menika novel ingkang nyariosaken bab menapa, narik kawigaten menapa mboten. Kanthi mekaten siswa langkung gampil anggene nampi novel-novel menika. Panaliti : Sumber pasinaon menapa kemawon ingkang dipunginakaken sajroning pasinaon sastra mliginipun materi novel, saha menapa samenika panjenengan nate ngginakaken referensi sanes kadosta novel-novel enggal minangka variasi materi pasinaon? Narasumber : Saklaminipun pembeljaran siswa fokus kaliyan buku materi (buku teks), ananging kadhang kala ugi kasuwun pados referensi wonten internet, lajeng nyerat sinopsisipun. Menawi novel-novel enggal menika dereng dipunginakaken. Panaliti : Punapa ngandhut nilai pendidikan karakter/pitutur luhur menika minangka salah satunggaling pathokan ingkang kedah dipungadhahi novel kangge referensi sajroning pasinaon ? Narasumber : Saben karya sastra menika mesthi nggadhahi pitutur luhur, ananging pitutur kasebut diandharake kanthi cara sing narik kawigaten menapa mboten, ceritane jumbuh karo kauripan padinan para siswa menapa mboten. Bab menika ugi berpengaruh kaliyan minat siswa. Dados kajaba nggadhahi pitutur luhur ingkang baken, ugi kedah narik kawigaten. Panaliti : Menapa basa ingkang dipunginakaken sajroning novel Ana Crita ing Pinggire Tebon anggitan Tulus Setiyadi menika gampang dimangerteni? Narasumber : Umume cerita menika saged dipunpahami, tetembungan ingkang dipunginakaken gampang dimangerteni sanajan mesthi isih dipanggihi tembung-tembung sing angel ananging ora pati akeh. Panaliti : Menapa pitutur luhur kakandhut sajroning novel kasebut? Narasumber : Inggih menika ngandhut pitutur luhur tumrap para siswa. Supaya para siswa tansah bisa ngati-ati sajroning tumindak uga supaya para siswa luwih wicaksana anggone jumangkah. Kanggo para putra supayane bisa ngajeni wanita, tumrap kanca sapadha uga tumrap ibu. Kanggo para putri supaya tansah ngati-ati anggone tumindak, sanajan okeh rubedha ananging ajining dhiri tetep nomer siji. Panaliti : Miturut panjenengan menapa novel kasebat relevan menawi dipunangge sajroning materi ajar wonten ing jenjeng SMA? Narasumber : Relevan, amargi ngandhut pitutur luhur ingkang sae, bahasane gampang dimangerti, lan temane uga cocok karo kawula mudha.
114 Panaliti : Kadospundi pesen ugi pangajab panjenengan tumrap pasinaon basa Jawa mliginipun materi sastra? Narasumber : Sajroning pasinaon menika kedah wonten prin-out karya sastra saged arupi novel, saha kalawarti basa Jawa ingkang ngandhut cerita-cerita lan geguritan. Amargi penting sanget sajroning pasinaon kangge mendukung penambahan materi lan nambah minat pasinaon siswa. Para siswa kedah dituntun kanggo melu nguri-uri kabudayane dhewe, supaya ora ilang Jawane. Amargi samenika wiwit alit kathah tiyang sepuh ingkang mboten ngajari putra-putrine ngginakaken basa Jawa. Pramila sajroning pasinaon menika kedah dikulinakne panganggoning basa Jawa mligi basa krama.
115 Layang Kanthilan 7 Asil Wawanrembug Siswa Transkip Wawanrembug Wanci : Rebo, 3 Mei 2023 Tabuh : 10.00 WIK Papan : SMA N 2 Karanganyar Profil Narasumber Nama : Taruni Erlita Maharani Minangka : Siswa Kelas XI Ipa 3 Asile Wawanrembug Panaliti : Miturut panemumu, kepriye carane gurumu anggone njlentrehake materi novel ing kelas XI ? Narasumber : Guru kula anggene njlentrehne materi nggunakake basa krama, ananging bisa dipahami. Apamaneh diparingi soal sing gayut karo novel ndadekake siswa luwih gampang mangerteni isi novel. Panaliti : Apa kowe seneng karo materi novel kang dijlentrehake marang gurumu ? Narasumber : Remen, pasinaon novel iki narik kawigaten amarga saben novel duwe pitutur sing beda karo novel liyane bisa gawe penasaran lan ora gampang bosen, kajaba kuwi pitutur sajroning novel uga mendidik. Panaliti : Apa ana unsur intrinsik arupa amanat sajroning novel kang wis tau kok sinau ? menawa ana apa sing kok elingi ? Narasumber : Novel Tresna Toh Pati piwelinge supaya ora mblenjani janji karo wong sing ditresnani Panaliti : Apa wae pepalang kang kok temoni sajroning pasinaon KD memahami petikan teks novel ? Narasumber : Kadhang kala ana novel sing angel dimangerteni bahasane, uga ana tembung-tembung sing durung dimangerteni sakdurunge. Panaliti : Sajroning pasinaon novel apa gurumu maringi tuladha novel sakliyane kang kakandhut sajroning buku ajar? Narasumber : Mboten nate diparingi tuladha novel liyane, pasinaon luwih fokus karo buku paket. Ananging Ibu Guru asring ngelingake menawa para siswa bisa golek sumber pasinaon liya kayata ing internet. Panaliti : Panganggoning basa sajroning novel Ana Crita ing Pinggire Tebon anggitan Tulus Setiyadi apa bisa kok pahami minangka pasarta dhidhik kelas XI? Narasumber : Bisa, basa sing digunakake sajroning novel gampang dimangerteni amarga padha karo basa sing digunakake sajroning kauripan padinan,
116 akeh nganggo basa ngoko lan sanajan ana basa krama ananging isih bisa dipahami minangka siswa kelas XI. Panaliti : Apa kowe bisa mangerteni isi novel kasebut? Menawa bisa, coba ceritakna kanthi singkat! Narasumber : Novel kasebut nyeritakake Wiyani bocah desa lugu sing kepengin dadi TKW ing Arab supaya bisa ngangkat derajate wong tuwane. Ananging Wiyani tansah ketula-tula, ing ngendi wae dadi korban pelecehan seksual. Kahanan kuwi dimanfaatne kanggo golek dhuwit dadi wanita penghibur. Sakwise ketemu Somad kauripane Wiyani malih dadi wong sing seneng sedekah lan wicaksana. Wiyani gelem berubah ninggalake pagaweyane sing ala lan dadi wong sing becik tumindake. Panaliti : Kepiye panemumu tumrap crita sing diandharake sajroning novel Ana Crita ing Pinggir Tebon ? Narasumber : Miturut panemu kula critane menarik jalaran nyeritakne bab katresnan sing disenengi dening siswa SMA. Panaliti : Pitutur apa sing kok tangkep sajroning novel kasebut? Narasumber : pesene supaya awake dhewe bisa ngajeni diri pribadi, lan tansah ngati-ati ing ngendi wae papan mesthi ana wong sing tumundak ala. Panaliti : Kepriye pesen utawa pangajabmu marang pasinaon basa Jawa mligine materi sastra? Narasumber : Muga-muga pasinaon basa Jawa bisa menehi motivasi kanggo siswa, supaya luwih seneng nyinau basa lan budaya Jawa. Bisa dadi sarana kanggo nglatih kapinteran intelektual lan sarana ngenalne sastra lan budaya Jawa supaya ora punah.
117 Layang Kanthilan 8 Asil Wawanrembug Siswa Transkip Wawanrembug Wanci : Rebo, 3 Mei 2023 Tabuh : 10.00 WIK Papan : SMA N 2 Karanganyar Profil Narasumber Nama : Diva Rahmadani Minangka : Siswa Kelas XI Ipa 3 Asile Wawanrembug Panaliti : Miturut panemumu, kepriye carane gurumu anggone njlentrehake materi novel ing kelas XI ? Narasumber : Miturut kula, guru kula anggene njlentrehne materi novel ing kelas gampang dimangerteni, amargi dijelasne kanthi rinci lan diparingi tuladhanipun. Panaliti : Apa kowe seneng karo materi novel kang dijlentrehake marang gurumu ? Narasumber : Seneng, amarga sajroning pasinaon novel siswa bisa mbayangne apa sing diceritakake dening Ibu Guru (melatih imajinasi) Panaliti : Apa ana unsur intrinsik arupa amanat sajroning novel kang wis tau kok sinau ? menawa ana apa sing kok elingi ? Narasumber : Ora ana, kesupen. Jalaran novel sing tak waca kathah sing ora narik kawigaten lan angel dipahami. Pitutur luhur sing kakadhut gampang dilalekake. Panaliti : Apa wae pepalang kang kok temoni sajroning pasinaon KD memahami petikan teks novel ? Narasumber : Kadhang kala wonten basa sing kurang jelas mboten mangerti artine, saengga penafsiran makna sajroning novel uga angel. Panaliti : Sajroning pasinaon novel apa gurumu maringi tuladha novel sakliyane kang kakandhut sajroning buku ajar? Narasumber : Ora ana, pasinaon basa Jawa materi novel biyasane amung fokus karo buku paket. Panaliti : Panganggoning basa sajroning novel Ana Crita ing Pinggire Tebon anggitan Tulus Setiyadi apa bisa kok pahami minangka pasarta dhidhik kelas XI? Narasumber : Bisa, amarga nggunakake basa padinan. Panaliti : Apa kowe bisa mangerteni isi novel kasebut? menawa bisa, coba ceritakna kanthi singkat!
118 Narasumber : Novel kasebut nyeritakake kehidupan Wiyani sing dadi korban pelecehan seksual. Ora amung pisan pindho ananging bola-bali lan ing ngendi wae papan. Rumagsa wis ora suci wiyani mutusake kanggo dadi kupu-kupu malam supaya bisa intuk dhuwit kanggo urip ing perantauan. Sanajan Wiyani nakal, sakwise intuk bojo Somad bisa malih dadi wong sing sae. Somad wiwitane uga bocah sing nakal, ananging wis tobat lan janji mbantu Wiyani kanggo mandhek saka gaweyane. Umure Somad ora suwe, sakwise ditinggal seda Wiyani dadi tambah wicaksana. Badhane disedekahne kanggo pondok pesantren lan fakir miskin. Panaliti : Kepiye panemumu tumrap crita sing diandharake sajroning novel Ana Crita ing Pinggir Tebon ? Narasumber : Cerita sing diandharne narik kawigaten, kajaba nyeritakake bab katresnan ananging uga ana perjuwangane Wiyani sing ngandhut amanat. Panaliti : Pitutur apa sing kok tangkep sajroning novel kasebut? Narasumber : Pituture supaya para wanita bisa ngati-ati, kena pacaran ananging kudu mangerteni watese tumindak sing kena dilakoni lan ora supaya ora ngrugekake awake dhewe. Panaliti : Kepriye pesen utawa pangajabmu marang pasinaon basa Jawa mligine materi sastra? Narasumber : Muga-muga sajroning pasinaon novel ana tuladha novel-novel anyar sing jumbuh karo keseharian siswa SMA, supaya amanat sing dikandung gampang dimangerteni lan bisa diterapne sajroning kauripan padinan. Tuladhane kaya novel iki supaya para wanita ngati-ati anggone pacaran lan hubungan karo priya, aja nganti keblasuk marang bab sing ala.
119 Layang Kanthilan 9 Asil Wawanrembug Winasis Sastra Transkip Wawanrembug Wanci : Jumat, 19 Mei 2023 Tabuh : 14.00 WIK Papan : Gedung A FKIP UNS Profil Narasumber Nama : Dr. Budi Waluyo S.S., M.Pd. Minangka : Winasis Sastra Asile Wawanrembug Panaliti : Miturut bapak punapa basa ingkang dipunginakaken sajroning novel Ana Crita ing Pinggire Tebon anggitan Tulus Setiyadi gampang dipunmangerteni tumrapipun siswa SMA? Narasumber : Gampang dimangerteni jalaran pangripta nggunakake basa padinan, sanajan kacampuran dialek Jawa Timur ananging isih bisa dimangerteni. Panganggoning unggah-ungguh basa bisa kanggo tuladha tumrap para siswa. Panaliti : Kadospudi pamanggih Bapak babagan wosing novel Ana Crita ing Pinggire Tebon anggitan Tulus Setiyadi? Narasumber : Wosing novel asipat mendhidhik, nuntut para pamaos supaya bisa wicaksana. Jalaran sajroning crita digambarake kauripan wanita lanyahan sing ing pungkasan malah dadi wong kang sae lan luwih wicaksana anggone nglampahi urip. Ngelingi salah siji tujuan sastra kanggo merubah sudhut pandang pamaose, sanajan kawiwitan saka bab sing kurang becik ananging ngandhut pitutur sing utama. Panaliti : Punapa wonten tumindak paraga ingkang kagolong male feminis lan kontra male feminis salebeting novel Ana Crita ing Pinggire Tebon anggitan Tulus Setiyadi kasebut? Narasumber : Wonten, lelakon Wiyani sing kebak rubeda dijalari dening para priya bab kasebut nuduhake tumindak kontra male feminis kalebu Sulinggo, Togut, Pak Bentu, Ko Bien, lan Ahmad. Ananging isih ana priya sing gelem sabiyantu marang Wiyani utawa diarani male feminis kalebu Pak Dali wong tuwane sing nyengkuyung impene, Kicuk, Somad, Kumagrenks, lan Kondhektur.
120 Panaliti : Miturut pamanggih Bapak menapa novel Ana Crita ing Pinggire Tebon anggitan Tulus Setiyadi kasebat saged dipunangge minangka referensi bahan pasinaon wonten ing SMA? Narasumber : Saged, jalaran nggunakake basa padinan satemah gampang dimangerteni dening pasarta dhidhik, ceritane jumbuh karo kahanan jaman saiki, nyeritakake bab katresnan sing digandrungi siswa SMA, ngandhut pitutur luhur sing jero tumrap pamaose bisa kanggo sarana pendhidhikan karakter, bisa kanggo sarana nglatih daya pikir kritis siswa. Anane paraga male feminis lan kontra male feminis bisa kanggo tuladha tumrap para siswa supaya tansah ngajeni wanita. Kanggo pepeling anggone tumindak supaya tansah ngati-ati lan ora ngrugekake liyan. Panaliti : Miturut pamanggih Bapak menapa ingkang dados kakirangan saha kaluwihan saking novel Ana Crita ing Pinggire Tebon anggitan Tulus Setiyadi kasebat? Narasumber : Kekurangan novel kasebut akeh perangan sing pengetikane kleru, utamane bagian pungkasan cerita kleru anggone nyebut jeneng paraga. Kajaba kuwi ceritane kompleks satemah kanggo mangerteni alur cerita lan menginterpretasi maknane dibutuhake daya pikir kritis. Ananging alur lan konflike kurang tajem. Kaluwihan novel nggunakake basa padinan sing gampang dimangerteni, ceritane narik kawigaten, nyeritakake bab katresnan jumbuh karo karemenan bocah SMA uga ana unsur perjuangan sing ngandhut nilai moral/pitutur luhur. Sanajan ana adegan sing saru ananging pangripta anggone nyeritakake kanthi cara sing sae lan sopan. Panaliti : Kadospundi pesen utawi pangajab Bapak tumrap karya sastra ugi pasinaon basa Jawa mligi materi sastra lan basa menika? Narasumber : Supados karipta karya sastra ingkang langkung berkuwalitas. Awit saka kualitas isi cerita sing kakandhut sajroning karya sastra, uga kuwalitas buku cetakan. Supados narik kawigaten tumrap pamaose, satemah pasinaon basa uga bisa langkung variatif jumbuh karo sumber sing digunakake.
121 Layang Kanthilan 10 Surat Katrangan Wawanrembug Guru Basa Jawa
122 Layang Kanthilan 11 Surat Katrangan Wawanrembug Siswa
123 Layang Kanthilan 12 Surat Katrangan Wawanrembug Siswa
124 Layang Kanthilan 13 Surat Katrangan Wawanrembug Winasis Sastra
125 Layang Kanthilan 14 KD Sajroning Silabus Kurikulum 2013
126 Layang Kanthilan 15 Dhokumentasi Wawanrembug Gambar Wawanrembug karo Winasis Sastra Bapak Dr. Budi Waluyo, S.S., M.Pd. Gambar Wawanrembug karo Guru Basa Jawa SMA Ibu Retno Puspitosari, S.Pd.
127 Gambar Wawanrembug karo Siswa Kelas XI nama Diva Rahmadani Gambar Wawanrembug karo Siswa Kelas XI nama Taruni Erlita
1 Tema: Perjuwangan sajroning lelakon urip (1) Urip pancen akeh pacobane, awit saka kuwi Wiyani kaya mung pasrah marang takdir. Lelakon-lelakon semana mung kaya wong mbathik ing kain putih. Saiki bojo, anak ora duwe apamaneh ajine dhiri. Bandha anggone numpuk wis diendum kanthi wicaksana. Niyate nglakoni urip prasaja ing desa karo antri marang pupuse umur. Gebyare donya wis nate dirasaake, wancine meneb marang laku kang utama. 126 2 Crita Pacaran Duwe impen dadi TKI Diece Pacare Nguntabake tresna Sumelang ngandut Diancem Togut Mangkat (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) Lagi wae anggone pacaran, awit saka kuwi isih kaya kembang kang lagi nedheng-nedhenge mekar nyebar ganda amrik arum. "Hmmm, aku duwe niyat arep dadi TKI. Kerja ing Luwar negri golek dhuwit sing akeh... ". "Lha mung lulusan SMP wae, apa bisa tekan luwar negri. Ketrampilanmu apa?" ... Awake dipasrahake kanggo nuduhake gedhene rasa katresnan. Bola-bali wetenge didemeki sumelang menawa ana apa-apa.Sing tambah gawe cilaka nalika metu saka tebon ana bocah lanang sing ngonangi . "Saiki pilihen, kepingin ngladeni aku utawa dakcritakae wong-wong kampung?" Saiba sedhihe nalika dipamiti pacare. 1 13 13 20 22 25 27 128 128 Lampiran 16 Tabel Dhata Panaliten No Unsur Pambangun Nomer Data Kutipan Teks Novel ACPT Hlmn
129 menyang penampungan Ora betah ing penampungan Diprawasa penyalur tenaga kerja Mlayu saka penampungan Kedlarung-dlarung Ditulung Kicuk Nyambut gawe ing toko Ko Bien Diprawasa Ko Bien Mlayu saka ngomahe Kicuk (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) (16) Bola-bali mung nguwasake Wiyani sing sesuk kudu budhal menyang penampungan... . Rongminggu manggon ing penampungan tenaga kerja rasane kaya sewu dina. Jubleg, kesel lan ora betah. Apamaneh kongkon sinau basa Arab kerep ora mudeng.... Satemene Wiyani ora gelem nganti tetangisan. Nanging Priya kuwi terus meksa lan aweh pangancam. Saiki minangka tanggung jawabe kudu nggoleki Wiyani nganti ketemu. Ora ngerti kudu jumangkah menyang ngendi. Tujuane mung arep nggoleki pasar Gedhe Pekalongan. "Bali menyang omahku. Tinimbang kowe mengko ora duwe papan kanggo turu utawa mung mecaki lurung bisa dadi oyak-oyakan Satpol PP." Awit saka upayane Kicuk saiki Wiyani wis bisa nyambut gawe. Nadyan mung dadi rewang ing toko ora dadi ngapa. Awake kaya ana sing nggrayah. Sangsaya suwe krasa abot awit ana sing temumpang. Alon-alon mripate sing isih ngantuk dibuka. Saiba kagete dene sadhuwure ana priya sing wis njamah marang awake... . Alon-alon tumapaking sikil supaya ora kedonangan. Nrabas ing petenge wengi kanthi sangu rasa was sumelang. Ora ngerti arah tujuane. Sing baku aja nganti gawe geger ing omahe Kicuk. 36 39 48 51 53 56 62 68
130 Diprawasa ing dalan Ketemu Kumagrenks Dadi tukang reresik ing Grenks Club Melu Mince lumebu ing Grenks Club Kauripane malih jalaran laris Leladi juragan iwak Sastropedo Diwenehi omah Ditinggal seda Sastropedo Ditemokae (17) (18) (19) (20) (21) (22) (23) (24) (25) Awake digeret mlebu menyang tebon kang cedhak kono. Kerepe brontak, nanging ora kuwawa. Jebul ana wong telu sing ngrudha paripeksa. "... iki aku ana kartu nama menawa butuh apa-apa utawa paggaweyan telponen aku." "Umpama sawetara dadi tukang reresik dhisik piye. Menawa awan nyapu lan isah-isah. Nek wengi ora usah dhisik piye...". Jenenge ora Wiyani maneh diganti Way. Nyambut gawene ora ing mburi maneh, nanging melu nemoni tamu-tamu kang padha teka. Saben dina cekelane dhuit lan dandanane ngungkuli aktris.Ora mung priya siji loro sing cedhak,nanging wis pirang pirang kang nate ngajak bareng. ... Dhasar wonge loma lan ora eman menawa ngetokake dhuwit kanggo bocah sing disenengi. Mesthi wae Wiyani sing butuh dhuwit ora kabotan menawa kudu leladi marang priya kuwi nadyan umure wis tuwa. "Apa sing dadi janjine Sastropedo pancen diwujudake. Saiki Wiyani wis ditukokake omah" Saiba kagete Wiyani nalika ketemu karo kancane menehi warta menawa Sastropedo rongminggu kapungkur kapundhut Gusti awit tiba ing kamar mandi. "Hmmm, nate ketemu nalika aku dolan 68 74 77 81 81 88 89 97 103
131 karo Somad Dening Kicuk Rabi karo Somad Digaweake toko Ora duwe putra Somad lara Somad seda Wiyani bali menyang ndesa Nabrak satpam Masjid Gandrung karo Ahmad Ditampik dening Ahmad Ditinggal Sulinggo rabi (26) (27) (28) (29) (30) (31) (32) (33) (34) (35) menyang omahe Wanto. Malah Kicuk njaluk aku supaya mbak Way bisa dakbiyantu ucul saka panggaweyan iki." Sing dadi mongkoge, kabeh padha bungah dene Wiyani gelem nampa Somad minangka dadi bojone. Banjur digaweake toko gedhe lan diwenehi rewang sing bisa dipercaya ngawasi lakune Wiyani. "Nganti saiki awae dhewe durung kaparingan momongan. Apa pancen aku sing mandhul ora duweni wiji? Nanging, Aku kudu bisa nampa." Sangsaya suwe larane Somad tambah nemen. Nanging, dayane manungsa kalah karo pesthine kang Kuwasa. Kanyaran wengi kuwi Somad kudu tinimbalan bali marang asal mulanira. Alon-alon nyetir mobil dhewe tumuju desane. Kanthi perasaan kang maneka warna kaya ngiring marang lakune. Nalika metu saka masjid lan lumaku tumuju alun-alun ora disengaja nabrak satpam sing jaga. Sajake Ahmad pancen thukul rasa tresna marang Wiyani. ... Kapeksa priya kuwi kudu mutusake sesambungane awit ora gelem omah-omah karo wong wadon sing nistha. "...Tundhone kalakon mlebu ing wuwungku. Saritem ganti daksenengi. 111 115 116 121 121 126 128 135 140 145
3 Plot: Campuran Saben prastawa kang dumadi sajroning crita diandharake kanthi urut manut reroncening wektu dumadine (prograsif), anangig ana uga saperangan kadadeyan flash back. (37) (38) (39) (40) (41) (42) Banjur kelingan marang kedadeyan ing sajerone tebon. Kaping pisan tumindak nistha bareng Sulinggo. Dene kapindho awit klakuane Togut. ... ... banjur kelingan lelakon nalika isih ana ing desa. Luhe tumetes kaya nggegetun marang nasibe. Sorote rembulan kaya nggiring marang pikiran mecaki kadadeyan kapungkur. Saki ora ngerti kaya ngapa nasibe Sulinggo lan Togut. ... Luhe kaya diperes kelingan marang kedadeyan-kedadeyan nalika semana. Kebon tebu kaya dene naraka kang ngobong marang kasucene. Banjur kelingan marang wong tuwane. Wis arep setaun anggone ninggalake desane. Ewasemono durung nate aweh kabar. Mesthi kahanan kuwi bakal dadi pangangen-angene wong tuwa. ... Wiyani banjur kelingan marang apa sing dadi pituture Kicuk. Pikirane terus mecaki nalika isih cilik ing ndesa. Panggulawenthahe wong tuwa supaya bisa dadi wanita utama, setya tuhu marang priya kang disuwitani. ... Ngelingi nalika isih cilik uga diwulang marang paugerane agama kang becik. Batine kaya nangis-nangisa. Nanging, wiwit nalika awake kajamah sepisan dening Sulinggo rasane kaya kepengin terus nguber kanikmatan kuwi. ... 41 61 73 71 94 106 132 karo Saritem Dirabi Togut (36) Ora mung pisan pindho, nanging bola-bali..." "Ya menawa gelem, Wiyani arep daklamar minangka gantine Saritem." 145
4 Paraga & Pamaraga Protagonis Wiyani: a.Lugu b. Ulet (44) (45) (46) (47) (48) (49) (50) (51) (52) Wiyani mung dlongap-dlongop ora mudheng apa sing dikandhaake pacare kuwi. Banjur panyawange tumuju marang mendhung kang agendanu. "Surat perjanjian ditempeli matre?" "Huhhhh, kaya arep kerja wae." "Banjur karepmu?" Polatane pucet, batine ora tentrem. Bola-bali wetenge didemeki sumelang menawa ana apa-apa. Bareng wis ketemu Wiyani nguntabake kekarepane. Dhasar lugu kabeh dicritaake perkara anggone ora gadug nampa piwulangan. Niyate kepengin rerewang nadyan mung dadi juru isah-isah. Eman kekarepan kuwi ditampik, kanthi alasan bisa nandhangi dhewe. Sikile terus jumangkah mlebu pasar. Mripate clingusan nguwasake kahanan. Pikire apa ta kang bisa ditandangi supaya bisa nyambung umure. "Bu menapa kula saged rerewang dhateng ngiriki. Kajenge kula saged nedha. Awit sedinten wetah dereng kelebon sekul,"... Bakule ora semaur, nanging malah mbungkusake sega salawuhe banjur diwenehake Wiyani Saben bali lan sadurunge menyang toko 3 19 22 36 52 52 52 52 61 133 (43) Pikirane banjur kelingan marang Sulinggo nalika ing desa. Kayangapa senenge biyen, nalika isih pacaran ing pinggire tebon. ... 101
134 c. Tlaten d. Setya tuhu e. Jirih (53) (54) (55) (56) (57) (58) (59) (60) Wiyani nandangi paggawean omah bareng Mbok Kayatun. Isih esuk Wiyani wis teka papane kerja. Jumbuh karo apa panggaweyan kang didhawuhake, ditandangi kanthi becik. Saiba nggumune Somad weruh upayane bojone kang trampil banget lan pinter nglakoake panggaweyan. Wiyani kejaba ngurus toko-tokone uga wira-wiri menyang kebon tebu. Kabeh panggaweane sing lanang ditandangi satemene dipenging karo Somad, nangung tetep ngeyel... . Seminggu Somad mung turu wae. Angger tangi sing ditakokna Wiyani. Awake dikongkon ngelus-elus banjur turu maneh. Didulang wis ora gelem, isine mung njaluk ditunggoni sing wadon. Ora maido sajake papane kerja rampung digawe acara gedhen. Tundhone rereged lan tumatane meja kursi pating slengkrah. Durung gelas, piring botol, lan liya-liyane sing numpuk. Nanging, kabeh ditandangi kanthi sabar lan tlaten. ... Thukul niyat arep bali menyang desa. Sapa ngerti Sulinggo isih ngenteni marang katresnane. Saora-orane bisa antuk usada marang lelakon kang wis bubrah. "Mas aku kepingin mujudake janji-janjiku biyen. Kowe isih kelingan?" Sing tambah gawe cilaka nalika metu saka tebon ana bocah lanang sing ngonangi. Pikirane Wiyani banget 77 115 120 121 79 125-126 143 22
135 f. Wicaksana (61) (62) (63) (64) (65) (66) (67) sumelang menawa nganti dicritaake marang wong akeh... Ing jero kamar batine ora tentrem. Rasane kepengin metu saka panggawean. Wiyani banget sumelange menawa nganti tumindake Ko Bien kedonangan. ... Kanthi nganggo cara pangancam alon-alon Wiyani dipeksa gelem ngladeni. Bokmenawa wis cupet pikire lan ora duwe cara liya, kapeksa Wiyani manut... . Sawetara Wiyani mung bisa nangis, rumangsa apes nasibe. Pikire endi papan mung kanggo dolanan karo wong lanang. Batine ora trima, nanging ora kuwawa endha. "Boten napa-napa Mas, kula isih wedi wae." "Nyambut gawe kok wedi. Waton ora gawe rugine liyan bisa kanggo celeng-celeng." "... Tinimbang dhuwit jutaan kanggo lunga menyang Mekah, tumrapku luwih becik kanggo nyantuni fakir-miskin lan nyekolahake bocah-bocah saka kulawarga ora mampu... ." "Menawi kepareng saperangan badha kula badhe kula hibahaken dhateng pondhok pesantren. Kangge menapa gesang tanpa bojo, tanpa anak badhe numpuk bandha. Pejah inggih boten kula bekta mawon." "Hahhh wis ora perlu dirembug maneh Mas. Urip kari nglakoni. Kabeh wis ginaris dening kang Maha Kuwasa. Ala becik, bener luput ayo padha diadhepi 67 26 62 75 118 123 119
136 Kicuk: a. Seneng tetulung b. Sregeb c. Wicaksana (68) (69) (70) (71) (72) (73) kanthi wicaksana. Awit saka siji dadi loro, lan loro pecah dadi papat lan sateruse." "Kae lho Mas sawangen pamandhangan. Wacanen kasunyatan urip. Alam kaya ora goroh marang manungsa. Abot enthenge panandang menawa dilakoni kanthi eklas Insyaallah antuk dalan, Wis ora usah mikir Swarga lan nraka. Kabeh mbesuk Gusti Allah sing mutusake. Manungsa saiki akeh sing padha keminter ngrumangsani benere dhewe." "Yah... hmmm umpama melu aku gelem?" "Dhateng pundi?" "Bali menyang omahku. Tinimbang kowe mengko ora duwe papan kanggo turu utawa mecaki lurung bisa dadi oyak-oyakan SatpolPP." "Halah kaya ora ngerti Kicuk wae. Wong kuwi biyen nate nyambut gawe karo aku. Bareng rabi lan dhuwite akeh wis ora gelem balik. Satemene wonge becik lan sregep. Eman bojone wewatekane gumedhe banget lan kaya juragan wae." "Yan aja sedhih banget, eling sisane umur kanggo nebus kabeh kaluputan. Percaya Gusti ora sare," ucape Kicuk menehi panyemangat. "Aku wis kokanggep wong tuwamu dhewe. Saiki menawa ora kabotan aku dakkandha." "Yahhh, ngendika mawon." "Yan apa ora ana panggawean liyane. Kowe ora wedi dosa ta?" "Yan, umpama kowe nyambut gawe liyane kepiye? ngelingana mbesuka 139 53 60 69 92 99
137 Somad: a. Wicaksana b. Taat (74) (75) (76) (77) (78) (79) menawa wis tuwa. Bisa kewirangan lan nyangga gedhene dosa. Satemene aku dhewe melu mangan asile. Nanging, awit saka tresnaku saora-orane melu ngelingake lakumu." "Hahhhh jenenge nasib sapa sing mangerteni. Takdir kuwi Gusti kang luwih wenang. Mumpung ana kalonggaran kang becik aja diumbar. Kabeh kanggo panguripanmu mbesuk." "Aja sumelang Mbak, aku bisa mangerteni sakabehane. Jumbuh kaya welinge Kicuk, daksuwun bisa mari saka pakulinan kang kurang bener iki." "Aku kudu bisa ngilo marang awaku dhewe. Nadyan kowe wis kerep andum wadonan marang sapa wae, mesthi rasane padha. Saiki sing dakgoleki kanggo njumbuhake rasa. Sawise nyantri ing pondhoke Pak Kyai, aku sadar. Banjur mertobat lan kepengin ngresiki uripku sing wis kebak sesuker." "Lelakone awake dhewe kang kebak pacobane kanisthan bakal kanggo ngilo bareng-bareng. Kanthi mangkono lakune bakal duwe pangati-ati lan menggok marang dalan kang bener." "Aja duwe pemikiran sing kaya ngono. Sing wis ya wis. Saiki ayo maju bareng ngangkat drajate kulawarga. Percaya Gusti bakal paring dalan" "Way, aku dak menyang masjid ya. Ngumpuli wong-wong kae." 108 103 105 106 116 111
138 c. Nrima Mbak Pegyna: a. Seneng Tetulung Mince a. Grapyak b.Pinter omong/ wasis Mbok Sarkem: a. Gemati Pak Dali: a. Wicaksana Kumagrenks a. Grapyak (80) (81) (82) (83) (84) (85) (86) (87) (88) "Hmmm, wis ora usah dipikir maneh Way," ujare Somad sajak ngedhem kahanan. Umpama ora duwe anak bisa mupu. Utawa ngopeni anak-anake mbakyuku. Dakira sing baku uripe awake dhewe bisa tentrem lan makmur." "Awit saka kuwi manut, sing lulusan SMU wae angel lho. Iki umpama kowe ora isih sedulur wis wegah. Menawa ora percaya takona wong-wong." "Saka endi Mbak," grapyake wanitya kuwi karo mesem" "... Awake dhewe kerja kaya ngene iki ora gawe tunane liya, lha padha senenge. Adol ana sing tuku. Tinimbang korupsi dhuwite negara bisa gawe tunane masarakat. ..." "Hmmm sesuk maneh menawa weruh kahanan mendhung age-age bali. Aja gawe pangangene wong tuwa," "iya tulung anakku Mbak Pegy," dumadakan swarane Mbok Sarkem saka mburi. "Mengko menawa ing omah mung kerja karo simboke wae." "Hahhh gunemmu kok sing ora-ora," kandhane Pak Dali. "Didongakne wae supaya kabeh lancar." "Wong kok gembeng banget," ujare Pak Dali. "Ngerti bocah budhal malah ditangisi. Kuwi padha wae nyrimpeti lakune. Mesaake marang anakmu wadon." "Ngertenana Mbak, aku mau lagi kebelet lan ora kuwat ngempet. Eman isih 116 23 79 82 6 23 29 30 74
139 b. Seneng tetulung Cik Yolan Perhatian Ibune Somad a.Taat b. Wicaksana Mbok Kayatun Setyotuhu (89) (90) (91) (92) (93) (94) (95) adoh saka pom bensin utawa masjid... ." "... Iki aku ana kartu nama menawa butuh apa-apa utawa panggawean telponen aku," "Maturnuwun ya Yan, salawase daktinggal omah tetep resik lan tumata," ujare juragan wadon sing gawe kagete Wiyani. "Inggih Cik," semaure karo jantunge gemeter. "Wis disangoni Ko Bien durung?" Wong tuwa lan dulur-dulure Somad kaya ora nate nglirwaake sholat limang wektu. Saben subuh, magrib lan isya padha gemruduk menyang masjid. Semono uga tanggaa teparo katon sayuk anggone arep padha sembahyang, "Aja dadi cilik atimu Way, kabeh wis dadi kersane Gusti Allah," panglipure maratuwa wadon. "Hmmmm, aku bisa mangerteni. Rasane pancen sedhih ditinggal anak. Ngapa kok ora aku sing ndhisiki. Bali maneg marang takdir. Saiki ditata uripmu wae, kabeh tinggalane Somad dadi duwekmu. Dijaga sing becik lan diopeni kanggo sangune urip." "Hmmmm, sakarepmu. Aku minangka wong tuwa ora bisa nggondheli. Kabeh dadi wewenangmu. Nanging, welingku uga pikiren awakmu dhewe. Aja nganti ditinggal somad uripmu malah dadi ora karuwan." Awit saka setya tuhune isih dibutuhake tenagane. Wong tuwa kuwi uga dipercaya banget nunggu omah. Ora 74 67 111 112 122 123 61
140 Kondhektur Seneng tetulung Bu Mlathi: Grapyak Bakul Sega Seneng tetulung Priya ing Grenks Club: Seneng tetulung Wanto Anake Kicuk Simboke Kicuk Yu Srigol Mbak Brenk Desy, Selvy, Rena, lan Dona (96) (97) (98) (99) (100) (101) (102) (103) (104) (105) maido anggone melu wis ana slawe taun sawise ditinggal bojone. Banjur njaluk tulung supaya kondhektur kuwi aweh pambiyantu. Saka jagongan kuwi Wiyani kadudut marang critane Bu Mlathi. Bakule ora semaur, nanging malah mbungkusake sega salawuhe banjur diwenehake Wiyani. "Oghh iya Mbak, ayo mlebu!" priya kuwi banjur ngajak Wiyani nemoni Kumagrenks. "Hmmm yah anu Way..." Wanto bingung anggone arep njlentrehake awit saka tembunge kang keprucut mau. "Ora apa-apa. Anakku lanang sedina ora katon irunge. Wis mangan apa durung ya?"... "Bokmenawa ing omah ora ana kancane banjur krasan melu simbahe. ..." Ing kono ana Yu Srigol sing wis sawetara wektu nyambut gawe. Satemene ana mane sing jenenge Mbak Brenk,... Ing kono ora mung Mince wae, nanging ana Desy, Selvy, Rena, Dona lan isih akeh. 49 51 52 76 102 57 57 77 77 80 Antagonis Sulinggo: a. Saru (106) "Wis saiki ayo mlebu ing tengahe tebon!" bocah loro banjur sumlusup ing sela-selane wit tebu. Ing kono banjur 4
141 b. Bodho c. Sembrana d. Kesed Togut: (107) (108) (109) (110) (111) (112) (113) (114) (115) golek papan kepenak kanggo nguntabake rasa kang nggendhong kekarepan. ... .... Ucape Wiyani marang Sulinggo sing kepengin ngajak teturon ing kamare mumpung omah lagi sepi. "Dosa kuwi manggone ana ing ngendi?" tumanggape sulinggo bareng karepe ditampik. "Iki siji-sijine minangka tandha menawa kowe tresna marang aku. Apa kanyatan tresnamu mung lamis?" Dumadakan tangane Sulinggo kumlawe ngelus-elus sirahe pacare. Ora semana wae, tangan sijine uga clandhakan tekan awake Wiyani. ... Sulinggo mung plenggang-plenggong karo mikir apa sing dadi kandhane Togut. "Dadi wong lanang diajak rembugan ora nyanthol-nyanthol blas... ." "Hmm iya anu, nanging awake dhewe rabi dhisik wae. Aku sumelang kowe disaut wong liya." "Halahhh malah arep rabi kuwi sangune apa? Golek paitan dhisik mengko lagi rabi" "...Awit saka panas atiku golek lenane Togut kepengin bales dhendham. Nalika dheweke lunga saka omah, aku nemoni Dewi Saritem". "Aku iki durung nyambut gawe. Mangan turu isih nunut wong tuwa. Banjur kanggo ngopeni bojo kepiye?" "Bocah bodho. Saiki jamane wis 12 19 20 16 17 17 145 11 11
142 a. Gedhe Omonge b. Culika Dewi Saritem: a.Nurut d.Geleman Pak Bentu a.Manis lathi (116) (117) (118) (119) (120) (121) (122) mardhika, ngapa dadak kesuwen. Jeblas-jebles age ditandangi wis mesthi dadine." "Hahhh, apa seneng menawa pacarmu kuwi didhisiki liyan. Mangka dadi wong menawa wis ana gandhengane rasane penak banget. Oghhh, saben bengi hayooo looollleee... enak tenan! Ayo cepet selak ora keduman'' "Nanging, Togut terus menehi keyakinan supaya kancane kuwi ora ditinggal pacare..." "lagi ditinggal pirang dina karo pacarmu, kok wis kangen. Bokya golek maneh wae kanggo sawetara." "Saiki pilihen, kepengin ngladheni aku utawa dakcritakae wong-wong kampung?" "Lha kuwi ya luputmu dhewe. Mangka wong wadon kuwi bisa kanggo njejegake rasa. Saki bareng ditinggal pacarmu banjur arep sendhen apa? Menawa bojoku Saritem wis cetha ngegla. Sawayah-wayah bisa kanggo jujugan menawa lagi ana kekarepan. Dadi wong lanang kepenak ta kaya diladeni widodari saka swarga" "Dheweke tak bujuk kanggo nguntabake rasa kuciwaku. Tundhone kelakon mlebu ing wuwuku. Saritem ganti dak senengi..." "Sedhela maneh mesthi budhal watone gelem manut." "Napa inggih?" Wiyani tambah penasaran. "Iya, mengko sing ngurus aku kabeh. Dak jaluk mengko sore kowe melu aku, supaya kowe ben 11 16 31 25 33 145 37
143 b.Saru Ko Bien: a. Saru Sastropedo a.Seneng slingkuh (123) (124) (125) (126) (127) (128) (129) cepet budhal kaya kanca-kancamu kae." Ing njero mobil mripate wong tuwa kuwi mung lirak-lirik marang Wiyani sing lungguh ing sandhinge. Apamaneh bocah wadon kuwi mung mesam-mesem sajak kesengsem atine. Pak Bentu mung mesam-mesem ngadhepi bocah lugu kaya Wiyani kuwi. Lawang kamar banjur dikunci. Sakala lungguh amben karo nyendhal tangane bocah wadon kuwi sing nganti tiba ing pangkone. "Wiwit kedadeyan ing hotel bareng Pak Bentu, kaya-kaya saben wektu mung kanggo langganan. Satemene Wiyani wegah menawa kudu terus-terusan. Nanging, priya kuwi malah aweh pangancam bakal mbukak sesukere wadi" Alon-alon mripate sing isih ngantuk dibuka. Saiba kagete dene sadhuwure ana priya sing wis njamah marang awake. Eman klakuane priya atuwa kuwi ora malah mari, nanging malah tambah kendel. Kanthi blaka suta njaluk supaya Wiyani gelem ngladeni... . "Miurut katrangan Sastropedo minangka juragan iwak kang kondang. Bandhane akeh lan senengane golek bocah wadon". " Awit saka kuwi Om, mesakna bojomu. Dadi wong wadon kuwi abot. Bakal kelara-lara umpama nganti weruh 38 38 42 61-62 63 88 95
144 b.Deson Ahmad a.Grapyak b.Cupet pikire c.Kemresik Bojone Kicuk: a. Gumedhe (130) (131) (132) (133) (134) (135) (136) (137) tumindake wong lanang kang andum katresnan karo wania liya.'' "Nanging wis ora usah ngluyur maneh. Apa ta sing dadi kurangmu bakal dak wenehi." Sastropedo netesake eluh awit saka tresnane. Nate nalika lagi leladi priya liya ing hotel, Sastropedo teka ing omah. Weruh kahanan sepi lan suwung dadi nesu. "Lha seneng ngalamun ya?" panggodhane satpam kuwi. "Arep menyang ngendi ta?" "Arep golek mangan ing alun-alun. Sing enak sisih ngendi Mas?" "Hahahaaa... gumantung karemenane wae. Arep golek rondhe sisih ngarep kuwi. Sega pecel pojok lor kae. Pokoke kari milih wae." "Yahh kudune manut sing wadon!" Ahmad malah bingung dhewekan. "Nanging, menawa ora saiman apa bisa mlebu Swarga?" "Hahh, menawa aku tetep kukuh marang agamaku. Apamaneh panggaweanku jaga masjid. Isin menawa ora bisa nindaake dhawuhe ulama." "Hmmm ora sudi. Bocah reged kok arep rabi karo wong sing jaga masjid. Haram hukume. Menawa aku plaur ora rabi wae tumekae mati" "Halah kaya ora ngerti Kicuk wae. Wong kuwi biyen nate nyambut gawe karo aku. Bareng rabi lan dhuwite akeh wis ora gelem balik. Satemene wonge becik lan 90 89 128 137 137 138 138 60
5 Latar Papan Panggonan : Magetan Desa Tapen Pinggir tebon Omahe Pak Dali Omahe Sulinggo Omahe Togut (140) (141) (142) (143) (144) (145) (146) "Thukul niyat golek panggawean ing pasar tinimbang bali menyang Magetan." "Ngomong-ngomong kepiye sesambunganmu karo bocah Desa Tapen kae? Isih terus utawa wis pedhot?" "Bocah loro lanang lan wadon kuwi sajak enak-enakan anggone padha gegojegan ing pinggire tebon." "Nalika wektu sore Wiyani nekat menyang pinggire tebon sing mbiyen nate kanggo sapatemon bareng Sulinggo." "Ora sawetara suwe ana mobil teka lan mandheg ing sangarepe omah. Kanthi dandanan kang modhis banget Pegyna mudhun saka kendaraan niyate arep methuk Wiyani." "Hahhh, wegah aku menawa klakuanmu sing ora-ora," ucape Wiyani marang Sulinggo sing kepengin ngajak teturon ing kamare mumpung omah lagi sepi." "Janur gunung wengi-wengi dolan mrene. 51 11 1 142 28 12 31 145 b. Ora tanggung jawab (138) (139) sregep. Eman bojone wewatekane gumedhe banget lan kaya juragan wae." Miturut katrangan bojone dadi TKW menyang luwar negri. Eman pirang pirang sasi ora aweh kabar. Eman sawise karotengah taun ora ana kabar apamaneh kirim dhuwit. Pikirane Kicuk dadi liwung. Mangka sing wadon minangka dadi jagane butuh urip... . 54 56
146 taman wisata Geni Langit Madiun Masjid Jakarta Penampungan Hotel Restaurant Pekalongan Pasar Pekalongan (147) (148) (149) (150) (151) (152) (153) (154) (155) Ana gawe apa?" pitakone Togut nalika didhayuhi Sulinggo." "Sawise teka Taman Wisata Geni Langit banjur lungguhan ing gazebo. Karo ngemil panganan, panyawange kaya ora walih nguwasake pamandhangan kang nyengsemake." "Kapeneran wengi kuwi ing tlatah Madiun ora udan. Wiyani banjur mubeng-mubeng kutha karo nyawang owah-owahan pambangunan kang wis ngrembaka." "Nalika metu saka mesjid lan lumaku tumuju alun-alun ora disengaja nabrak satpam sing jaga." "Wiyani lagi sadar menawa kendharaan pungkasan kang ditumpaki tumuju Terminal Kampung Rambutan." "Awit durung pengalaman lan isih wedi, Wiyani nangis nalika dipamiti Pegyna. Nadyan, karyawan ing penampungan kuwi padha aweh sesorah, nanging batine isih durung tentrem." "Wiwit kedadeyan ing hotel bareng Pak Bentu, kaya-kaya saben wektu mung kanggo langganan." "Tundhone pakeyane reged kabeh. Mesthi wae sikape dadi ora kepenak karo kiwa tengene lan sing duwe restaurant." "Tujuane mung arep goleki Pasar Gedhe Pekalongan." "Sawise mudhun saka angkot banjur tolah-toleh menyang kahanan pasar. 136 127-128 128 49 33 42 47 57 51-52
147 Omah Kicuk Toko Ko Bien Omahe Ko Bien Grenks Club Omahe Wiyani saka Sastroped Omahe Somad (156) (157) (158) (159) (160) (161) (162) (163) Papan kang durung nate diambah mesthi wae gawe cingak lan bingung kudu arep kepiye." "Telung dina Wiyani manggon ing omahe Kicuk. Priya sing udakara umure 35 taunan kuwi urip ijen." "Wis telung sasi Wiyani kerja ing tokone Ko Bien." "Saben bali lan sadurunge menyang toko Wiyani nandangi pagaweyan omah bareng Mbok Kayatun." "Sawise bali saka toko lan adus uga dandan ana sing ndhodhog lawang kamare." "Isih esuk Wiyani wis teka papane kerja. Jumbuh karo apa panggaweyan kang didhawuhake ditandangi kanthi becik." "Rongsasi Wiyani kerja ing papane Kumagrenks. Akeh pitakonan-pitakonan kang isih durung kababar." "Sawise duwe omah dhewe Wiyani arang-arang bali ing omahe Kicuk. Mesthi wae gawe kahanan dadi beda." "Dadi isine mung ndhuwel wae ing jero omah. Bejane ora manggon sak omah karo maratuwane." 54 59 61 63 77 80 91 111 Latar Wektu: Isuk (164) (165) "Srengene wis wiwit madhangi jagad. Godhong-godhong tebu katon ijo royo-royo saja gawe sengseme ati." "Wiyani jenggelak bareng krungu swarane adzan shubuh." 6 50
148 Awan Sore Wengi (166) (167) (168) (169) "Mas kopine diunjuk dhisik banjur sarapan," kandhane Wiyani sing wiwit olah-olah. Awan kuwi Wiyani ditimbali menyang kantor. Sore kuwi wit-wit tebu mung dadi saksi bisu anggone bocah loro padha nerak marang wewalere kasusilan. Wengi kuwi udane isih ngreceh nganti gawe sepine dalan. 55 45 26 6 Sosial Budaya: Pendhidhikan dianggep ora pati penting Wanita minangka objek (170) (171) (172) (173) (174) Sakwise lulus SMP padha ora gelem nerusake sekolah, awit dianggep gawe mumete sirah. Karo mane menawa sekolah dhuwur-dhuwur durung karuwan dadi pegawai utawa antuk panggaweyan kang kepenak. "Mangka swarga kuwi manggone ing wanita," tumanggape Sulinggo karo nguwasake pacare sing isih lugu kuwi. "Ngapa ngajak bali. Ing papan kang wis cedhak marang kasuwargane donya, ora sabar marang tandhange pitung widodari kang manjing ana awakmu." Apamaneh menawa nyawang marang kanca-kancane sing wis rabi. Kabe padha crita jare menawa duwe bojo kuwi rasane kepenak. Kesel dipijeti, mangan diladeni apamaneh menawa lagi kepengin anu banjur siyap dimaremake. "Hahhh, apa seneng menawa pacarmu kuwi didhisiki liyan. Mangka dadi wong menawa wis ana gandhengane rasane penak banget. Oghhhh, saben bengi 10 2 4 10 11
149 Masarakat kang sayuk rukun Toleransi (175) (176) (177) (178) (179) (180) (181) (182) hayooo looollleee... enak tenan! Ayo cepet selak ora keduman." "Yan, aku uga njaluk apa sing nate kok wenehake marang Sulinggo kepiye? Aku uga kepengin." Saktemene Wiyani ora gelem nganti tetangisan. Nanging, priya kuwi terus meksa lan aweh pangancam. Kapeksa wengi kuwi kudu pasrah marang kahanan kang ora dikarepake. Karo tetangisan leladi marang wong sing tumindak nistha. Karepe brontak, nanging ora kuwawa. Jebul ana wong telu sing ngrudha paripeksa Awit saka panas atiku golek lenane Togut kepengin bales dendham. Nalika dheweke lunga saka omah, aku nemoni Dewi Saritem wanita sing kurang kawigaten saka bojone. Semono uga tangga teparo katon sayuk anggone arep padha sembahyang. Rasane uga kepengin nututi lakune bojone, nanging wong-wong ing sakiwa tengene padha aweh lelipur lan nggedheake atine. Udan tangis kaya ora bisa dibendhung nganti tangga-teparo melu ngrubung. Awan kuwi Wiyani kaya dadi tontonan wae. Sing padha teka nakokake pawartane. Swasana dadi trenyuh awit limalas taun ora nate ketemu. Bejane akeh sing padha teka menehi kakuwatan. Kumpulan Yasinan, 25 62 68 145 111 121 132 122
6 Sudut pandang: Purusa katelu sarwa mangerti (pangripta nggunaake dheweke, lan nyebutake jeneng paraga) (183) (184) (185) Wiyani mung nglimpruk ana kamar mecaki marang kedadeyan ing jero tebon. Tembung-tembung sing metu saka pangucape Sulinggo isih durung bisa dingerteni. Apa sing dikarepake swargane wanita utawa widodari cacah pitu. Sangertine ing tengah tebon kuwi wong loro padha thukul rasa sing njugarake marang napsu kang ora bener. Atine Sulinggo tambah panas krungu swarane Togut. Batine kepengin nuduhake sapa sebenere dheweke. Wiwit kedadeyan ing hotel bareng Pak Bentu, kaya-kaya saben wektu mung kanggo langganan. 6 12 42 150 Paguyuban Wanita Gereja uga tangga teparone kaya ora kendhat rawuh. Kejaba atur pambela sungkawa uga aweh panyemangat. 7 Basa : Dialeg madiun Age-age Godhag Gupuh Mendho Ndemek Pacak (186) (187) (188) (189) (190) (191) Age-age jenggelak saka lungguhe. ... Kewan kuwi godhag-godhagan kaya lagi ketaman asmara. "Ehh Mbak Pegy, mangga mlebet!" gupuhe Wiyani sajak bungah banget. Nadyan rada mendho, nanging pakulitane resik lan bocahe manis. "Mas, kowe katisen ta?'' swarane Wiyani karo ndemek tangane kicuk. "... omahe apik, menawa bali sandhangane resik, pacakane besus lan 55 101 23 38 84 17
8 Moral: Manungsa marang Gusti (192) (193) (194) (195) "Bang dosaku wes akeh banget "Menawa niyatku anggone sabiyantu masarakat duwe tujuan liya, banjur apa bedane karo wong sing seneng dodolan ayat. Kabeh kudu ditindakne kanthi ekhlas lan lila legawane ati. Mengko Gusti kang pirsa lan bakal aweh pangapura. Dadi kanthi cara kaya mangkene iki anggonku bisa nebus dosa, ora kudu menyang Mekah" "Abot enthenge panandhang menawa dilakoni kanthi eklas Insyaallah antuk dalan, wis ora usah mikir swarga lan naraka. Kabeh mbesuk Gusti Allah sing mutusake. Manungsa saiki akeh sing padha keminter ngrumangsani benere dhewe" "Mumpung durung kebacut. Aku dhewe uga saiman karo kowe. Nanging, kanggoku ora perlu fanatik banget. Waton tumindake becik ana dalan kaggo tumuju swarga." "Nanging, menawa ora saiman apa bisa mlebu swarga?" "Kari sing gawe swarga kuwi sapa?" Wiyani semu mangkel. "Ya wis ben dilebon-leboni dhewe menawa wong liya ora oleh ngambah." "Hahhh, menawa aku tetep kukuh barang agamaku. Apamaneh panggaweyanku jaga mesjid. Isin menawa ora bisa nindakake dhawuhe ulama" "Aku kudu bisa ngilo marang awakku dhewe. Nadyan kowe wis kerep andum wadonan marang sapa wae, mesthi rasane padha. Saiki sing dakdoleki kanggo njumbuhake rasa. Sawise nyantri ing pondhoke Pak Kyai, aku sadhar. Banjur mertobat lan kepengin ngresiki 119 139 137-138 105 151 tumpakane mobil..."
152 Moral manungsa marang dhiri pribadi (196) (197) (198) (199) uripku sing kebak sesuker" "Ngapa dosa-dosa kang dilakoni kaya ora ana enteke. Laku-lakune mung kaya ngliwati dalan nistha. Bejane isih ana pangringan kang dadi papane katentreman. Nadyan mung sedhela saora-orane Somad kaya bisa ngentasake saka panandhang. Bokmenawa Gusti ora marengake marang malaikate sing wis gegandhengan nata karaharjane urip suwe ing donya. Awit saka priya kuwi tumindae bisa leren lan mbangun kamulyan. "Rong minggu manggon ing panampungan tenaga kerja rasane kaya sewu dina. Jubleg, kesel lan ora betah. Apamaneh kongkon sinau basa Arab kerep ora mudheng. Pancen Wiyani uteke rada kendho dadi ora gampang nyanthol piwulang-piwulang sing diwenehake. Nyawang kanca-kancane sing pinter-pinter lan trampil thukul rasa mindher. Saben dina mung plonga-plongo kaya kebo. Awit saka kuwi kerep ketinggalan saka kanca-kancane. Ngrumangsani ora gadug marang apa sing kudu disinau, banjur niyat mundur saka kekarepane" "Lha kowe isih durung pinter-pinter. Sinau sing tenanan supaya bisa cepet budhal." "Lha, nendika panjenengan menawi kula purun leladi njenengan badhe enggal dipunbidhalaken." "Menawa kowe ora pinter, banjur ning Arab apa arep sengsara. Dipala karo majukan lan bisa-bisa mung dadi dhemenane wong kana" "Nanging wiwit awake kajamah sapisan 141-142 36 42 106
153 Moral manungsa marang manungsa liyane (200) (201) (202) (203) dening Sulinggo rasane kaya kepengin terus nguber kanikmatan kuwi. Ing tengah teon kuwi jagade kaya diwalik. Wanita desa kang lugu malah ani nandur marang bibite kanisthan. apamaneh teka sing jenenge Togut tanpa daya kapeksa kudu leladi. Durung Pak bentu lan priya-priya sing mbutuhake kenikmatan. Rasane wis kaya kapanjungan iblis nganti awake rusak dijamah marang sing butuh" "Ing pikirane mesthi juragane wadon kuwi wis ngerti marang klakuane bojone. Umpama nganti padha sulaya, kahanan bakal panas. Wirange ora bia ditutupi maneh. "Hahhh aku iki uga wanita. awit saka kuwi kudu dipikir meneh. Wegah mengkone umpama didakwa dadi wong sing ngrusak pager ayu" "Adol ana sing tuku. Tinimbang korupsi dhuwite negara bisa gawe tunane masarakat. Dadi angel saiki nggoleki sing jenenge dosa. Sawangen kae, ing kana akeh wong adol agama. Obral ayat mung kanggo golek kapentingane dhewe. Manut benere dhewe nganti swarga wae didhaku duweke. Sing malah rada gendheng Gusti Allah kanggo dolanan. Hahhh urip kuwi aneh, saiki sing baku awake dhewe bisa kepenak lan ngepenakake liyan" Urip pancen akeh pacobane, awit saka kuwi Wiyani kaya mung pasrah marang takdir. Lelakon-lelakon semana mung kaya wong mbathik ing kain putih. Saiki bojo, ana ora duwe apamaneh ajine dhiri. Bandha anggone numpuk wis diendum kanthi wicaksana. Niyate nglaoni urip prasaja ing desa karo antri marang pupuse 68 95 82 126
154 umur. Gebyare donya wis nate dirasaake, wancine meneb marang laku kang utama.
1. 2. Pak Dali Peduli Berbudaya Mardikakake Wanita Ngendikan sae Ora slingkuh Kicuk Peduli (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) "Ayo Yan dakgawane tasmu menyang mobil." "Wong kok gembeng banget," ujare Pak Dali. "Ngerti bocah budhal malah ditangisi. Kuwi padha wae nyrimpeti lakune. Mesakake marag anakmu wadon." "Wis ta, pacen bocah saiki usume kaya ngono. Apa seneng menawa ing omah banjur njegur sawah. Sangsaya suwe malah dadi budheng awit awake gosong. Saki antuk dalan kepenak kwajibane dhewe mung ndedonga." "Ndhuk, welinge bapak aja kakehan polah, lan manut apa sing dadi majikanmu," Ucape Pak Dali. "Wong tuwa mung bisa ndongaake saka omah. Mengko sing nyetir sakabehane mung kowe dhewe. Awit saka kuwi kudu eling lan waspada." "Wis tuwa wae banjur arep ngapa. Beda jamane awake dhewe isih nom. Nanging, umpama kepengin meneh ya ora apa-apa." Kahanan kang kaya mangkono kuwi jebul ana sing nguwasake saka kadohan. Alon-alon pawongan kuwi nyedhaki papane Wiyani. "Mbak ngapa kok wiwit mau nangis?" "Yah... hmmm umpama melu aku gelem?" "Dhateng pundi?" "Bali menyang omahku. Tinimbang kowe mengko ora duwe papan kanggo turu utawa mung mecaki lurung bisa dadi oyak-oyakan Satpol PP. "Hmmm, nate ketemu nalika aku dolan menyang omahe Wanto. Malah Kicuk 29 30 30 28 30 52 69 103 155 No Male feminis Nomer Data Kutipan Teks Novel ACPT Hlmn
156 Toleran Berbudaya Mardikakake wanita (9) (10) (11) (12) (13) (14) njaluk tulung aku supaya Mbak Way bisa dakbiyantu ucul saka panggaweyan iki." "Yahhh, wis ora perlu daktutupi maneh. Pancen sing duwe ancangan aku. Kabeh awit saka tresnaku marang kowe. Dakpikir salawase kowe ora bakal urip kaya mangkono. Kabeh ana watese. Mumpung ana sing gelem nampa apa anane, manawa bisa tampanana..." "Seneng kerja ing kana?" swarane Kicuk karo nonton tivi. "Yah lumayan, saboten-botene kena kangge lelipur ati," tumanggape Wiyani karo ngemil. "Apa sing kok weruhi ing papan kerjamu?" "Akeh Mas, nanging wis ora dakgateake. Sing baku nyambut gawe." "Bok menawa ing kana sing diarani swargane wengi." "Apa mas?" Wiyani banjur kelingan marang tembung-tembunge Sulinggo lan Togut. "Hmmm, ora apa-apa. Waton kowe seneng lan krasan dilakoni wae." "Aku ora bisa meksa Yan. Nanging, kabeh kanggo kabecikanmu," ucape Kicuk. "Yan apa ora ana panggaweyan liyane. kowe ora wedi dosa ta?" "Dosa kuwi tembung apa ta mas? Dakira wong kaya aku ngene iki wis ora tepung marang tembung siji kuwi. Dhemen ngalangi aku." "Hahhh mbesuk menawa nganti dileboake nraka jahanam kepiye?"... "Hahhh, Yan... Yan, apa tega kudu mangan marang wanita sing wis dakanggep anakku dhewe?" "Menawi ngaten apa dakgolekake kanca? Sampun sumelang mengko kula sing bayari kabeh." "Malah kowe iki ora genah. Wong tuwa diblusukake marang papane kadosan." Kicuk banjur ninggalake omah. Lakune kaya nggawa sewu kenangan nalika isih 108 78 109 92 100 56
157 3. Ngendikan sae Ora slingkuh Somad Peduli Toleran Berbudaya (15) (16) (17) (18) (19) (20) (21) urip bareng bojone biyen. Apa-apa ditandangi wong loro. Bareng sanggane urip tambah abot, sing wadon duwe kaputusan dadi TKW. Sesasi rongsasi antuk kiriman dhuwit bisa kanggo mbangun omah lan ngopeni anak lanang. "Yan aja sedih banget, eling sisane umur kanggo nebus kabeh kaluputan. Percaya Gusti ora sare." Ucape Kicuk menei panyemangat. ... Tumrape priya kuwi, satemene Wiyani bocahe manis lan lugu. Banjur thukul krentege umpama arep dirabi. Eman nganti saki isih durung pedhot karo bojone sing ana ing luwar negri. Rumangsa nasibe ora cetha, saben-saben mung nuwuhake rasa bingung dhewekan. "Aja sumelang Mbak, aku bisa mangerteni sakabehane. Jumbuh kaya welinge Kicuk, daksuwun bisa mari saka pakulinan sing kurang bener iki." "Way, aku dak menyang mesjid ya. Ngumpuli wong-wong kae." "Iya Bang, aku kapan-kapan wae. Rasane isih durung siyap." "Aku bisa mangerteni. Percaya mengko menawa wis kulina ora bakal ana rasa isin" "Kabeh banjur dibalekna marang Panguwasane Gusti kang Luwih Mangeti marang sakabehane. Apa sing dadi niyate Wiyani wiwit diwijudake. "Yahhh, aku wiwit mangerteni. Pancen takdir lan rejeki Gusti Allah kang niatahke. Kanyatan apa sing dadi usahamu lancar lan ngalami kemajuan kang gedhe. Bokmenawa aku wong lanang sing gampang cubluk nalarku. Ora ngerti apa awit gampang kapilut marang kiwa tengen." "Somad banjur ngonceki marang tumindake kapungkur. Apa kabeh 69 57 103 111-112 118-119 119 104
158 4. Mardikakake wanita Ngendikan sae Peduli hak reproduksi Kumagrenks Peduli (22) (23) (24) (25) (26) saka gedhene dosa sing nate dilakoni. Anggone padha mikir kaya ora ana mandhege. Bokmenawa sing wadon kebacut anggone ngrasaake nganti awake kuru. Wusanane dadi lara lan patine. Saiba sedhihe Somad nalika kudu pisah salawase karo bojone. Wiwit kuwi niyate kepengin mertobat lan ora bakal nglakoni marang pakulinan kang ora bener. Banjur digaweake toko gedhe lan diwenehi rewang sing bisa dipercaya uga ngawasi lakune Wiyani. Apa pancen nasibe lagi mujur. Toko sing dicekel Wiyani laris banget. Ora nganti wektu kang suwe malah bisa ngrembaka. Ora mung dodolan kaperluan omah, nanging uga adeg toko bangunan. Saiba nggumune Somad weruh upayane bojone kang trampil banget lan pinter nglakoake panggawean. "Aku kudu bisa ngilo marang awakku dhewe. Nadyan kowe wis kerep andum wadonan marang sapa wae, mesthi rasane padha. Saiki sing dakgoleki kanggo njumbuhake rasa. "Lelakone awake dhewe sing kebak pacobane kanisthan bakal kanggo ngilo bareng-bareng. Kanthi mangkono lakune bakal duwe pangati-ati lan menggok marang dalan kang bener. "Umpama ora duwe anak bisa mupu, utawa ngopeni anak-anake mbakyuku. Dakira sing baku uripe dhewe bisa tentrem lan makmur." "Dadi anamu ing kene kaya melu nguwasi kasalametane mobil. Iki aku ana kartu nama menawa butuh apa-apa utawa panggaweyan telponen aku," ucape priya kuwi karo ngulungake kartu nama. ... 115 105 106 116 74
159 5. Kondhektur Peduli (27) (28) "Hmmmmm, anu," Kumagrenks isih mikir. "Umpama sawetara dadi tukang reresik dhisik piye. Menawa awan nyapu lan isah-isah. Nek wengi ora usah dhisik. Mengko menawa wis trampil lagi nyambut gawe bareng kanca-kancane." Nalika krungu ana bis jurusan Surabaya langsung wae digoleki. Bareng ketemu age-age numpak. Mesthi wae karo kondhekture ditakoni tikete. Wiyani plenggang-plenggong urng ngerteni. Banjur njaluk tulung supaya kondhektur kuwi aweh pambiyantu. Rasane lega bareng bisa lungguh kursi bis. ... 77 49-50
160 No Kontra male fminis Nomer Data Kutipan Teks Novel ACIPT Hlmn 1. 2. Sulinggo Ora peduli lingkungan Intoleran Ora berbudaya Ngekang wanita Ngendikan ala (29) (30) (31) (32) (33) (34) (35) (36) Ora kaya liyane sing padha mbingungi dhewe-dhewe awit sumelang padha kudanan. Bocah loro lanang lan wadon kuwi sajak enak-enakan anggone pada gegojegan ing pinggire tebon. Ora migateake kahanan kang bakal gawe bumi kuwi kasuntak udan, ... "Yan aku tresna banget. Ing papan iki ayo padha andum rasa katresnan." "Hahhh Mas, aja ngono. Mengko menawa ana sing nginjen mundhak ngisin-isini. Karomaneh papane reged. Saiki bali wae." "Tambah ora mudeng aku. Bocah kok yen ngomong nggladrah ora karwan." "Hmmm Yani.. Yani. Ora suwe meneh kowe bisa dadi papane kasuwarganku." "Meneng lambemu! Bola-bali kok sing dirembug kaya ngono. Saiki nyambut gawe dhisik banjur rabi. Mengko bisa kanggo nguripi wong saomah." "Kanggo naleni katresnan iki supaya ora ucul saka rangkulanku, gelema kowe menehi tandha bukti." Perasaane dadi ora karuwan, apamaneh thukul rasa sumelang menawa nganti bocah wadon kuwi direbut liyan. Batine kaya ora kuwat menawa kudu nguculake wanita sing dadi kekembangane ati. "Hmm iya anu, nanging awake dhewe rabi dhisik wae. Aku sumelang kowe disaut wong liya." "Hahhh ora percaya aku," tumanggape Sulinggo sajak bingung. "Lha mung lulusan SMP wae, apa bisa tekan luwar negri. Ketrampilanmu apa?" 1 4 3 13 19 27 17 13
161 3. Seneng slingkuh Togut Ora duwe rasa peduli Ora berbudaya Ora mangeteni pepanthan pagaweyan (37) (38) (39) (40) (41) "Nalika dheweke lunga saka omah, aku nemoni Dewi Saritem wanita sing kurang kawigaten saka bojone. Dheweke dakbujuk kanggo mguntabake rasa kuciwaku. Tundhone klakon mlebu ing wuwuku. Saritem ganti daksenengi. Ora mung pisan pindho, nanging bola-bali menawa bojone lagi metu saka omah" "Mesthi wae sedhih banget krungu tembunge Togut. Sakala Wiyani banjur nangis lan njaluk kawelasane Togut. Kejaba kuwi uga meling aja mbukak wirang ing masarakat. Kahanan kang kaya mangkono kuwi malah digunaake Togut kanggo mujudake kekarepane. Kanthi nganggo cara pangancam alon-alon Wiyani dipeksa gelem ngladeni." "Hahhaaaa, selak kiyamat kowe ora ngerti marang swargane donya," panggodhane Togut. Luwih becik mati utawa minggat sing adoh. Duwe pacar kok ora age-age dikapakake ngono." ... "Hmmm, ngene Su, dadi wong kuwi aja cethek pikire," ujare Togur banjur alon-alon menehi pamawas marang Sulinggo. Wong loro padha pating klesik ngrembug sing dadi undhere perkara. Sulinggo mung plenggang-plenggong karo mikir apa sing dadi kandhane Togut. Satemene ora sarjuk marang panemu-panemu kuwi. Nanging, Togut terus menehi keyakinan supaya kancane kuwi ora ditinggal pacare. Kapeksa Sulinggo wektu iki kudu percaya lan bakal nindakake apa sing dadi pamikirane Togut. "Lha kuwi ya luputmu dhewe. Mangka wong wadon kuwi bisa kanggo njejegake rasa. Saki bareng ditinggal pacarmu banjur arep sendhen apa? Menawa bojoku Saritem wis cetha ngegla. Sawayah-wayah bisa kanggo jujugan menawa lagi ana kekarepan. Dadi wong lanang kepenak ta kaya diladeni widodari saka swarga." 145 25-26 11 16 33
162 4. Slingkuh (dhemenan) Pak Bentu Intoleran Ora berbudaya Ngendikan ala Slingkuh (42) (43) (44) (45) (46) (47) "Yan, aku uga njaluk apa sing nate kokwenehake marang Sulinggo kepiye? Aku uga kepengin." "Hahhhh, edan. Ngapa kowe mentala?" "Saiki pilihen, kepengin ngladeni aku utawa dakcritaake wong-wong kampung?" "Ngrumangsani gedhene dosa banjur nangis. "Hahhh, ana apa?" dumadakan suwarane Pak Bentu karo ngusapi mripate. "Bapak tega," tumanggape Wiyani karo terus netesake eluh. "Tega kepiye? aku wis kandha menawa ora gelem, ya uwis! Saiki malah dadak nganggo tetangisan. Isin dirungokake wong liya." "Ngapa wedi, kanca-kancamu sing kepengin cepet budhal ya nganggo cara ngene iki. Apa kowe kepengin njegot wae ana ing panampungan?" kandhane Pak Bentu karo tangane terus nggrayah. Satemene Wiyani ora gelem nganti tetangisan. Nanging, priya kuwi terus meksa lan aweh pangancam. "Umpamane aku melu ngrasaake ora apa-apa. Mengko urusanmu, aku sing ngrampungake. Sing baku kowe meneng wae ora bakal ana sing ngerti. Apa kowe banjur crita lan arep ngetrek-etrek wirangmu?" "Sakepenakmu dhewe wae. Ing panampungan kowe mangan turu apa ora dietung. Banjur balikaya ora duwe tanggung jawab. Menawa gelemm ngganti rugine perusahaan ora apa-apa." "Lha dhateng mriki kula namung kangge dhemenan mawon. Panjenengan kepenak, kula sing remuk. Boten mesakaken?" "Apa wong urip ing donya iki isih ana rasa mesakake marang liya? Isine mung mburu kabutuhan kanthi cara apa wae. Ya iki sing diarani manungsa mangan manungsa." "Nanging, tresna kalih pacar kula. Lha panjenengan wis tuwa ora gelem nyebut. 25 39-40 39 40 43 43
163 5. 6. Ko Bien Ora berbudaya Ngendikan ala Seneng slingkuh Sastropedo Ngekang wanita (48) (49) (50) (51) (52) (53) Banjur napa mboten eling anak bojo. Umpama kula purun crita, sida remuk nasib panjenengan." Awake kaya ana sing nggrayah. Sangsaya suwe krasa abot awit ana sing tumumpang. Alon-alon mripate sing ngantuk dibukak. Saiba kagete dene sandhuwure ana priya sing wis njamah marang awake. Arep mbengok, nanging wis kesikep tangan. Wiyani tambah wedi apamaneh krungu pangancam kang ora dikarepake. Eman klakuane priya tuwa kuwi ora malah mari, nanging malah tambah kendel. Kanthi blaka suta njaluk supaya Wiyani gelem ngladeni. Mesthi wae kanthi nganggo pangancam lan dhuwit sing akeh. Bokmenawa wis ora ana dalan maneh, kapeksa kudu leladi nadyan rumangsa jijik. "Ngapa Ko Bien tega?" Wiyani nangis. "Hustttt aja banter-banter mengko mundhak ana sing krungu. Kowe lan aku bisa wirang. Sapisan maneh dakjaluk aja nganti bocor kedadeyan iki. Kowe ngerti apa dadine menawa nganti kedonangan wong liya? Aku bisa gawe kowe cilaka." Wiyani ngrumangsani kakurangane, awit ora bisa njaga awak. Umpama nganti juragane wadon ngerti, saiba kahanan bisa geger. Banjur thukul rasa wedi lan sarwa salah. Wiyani banget sumelange menawa tumindake Ko Bien kedonangan. Sing remuk ora amung kaluwargane juragan, nanging dheweke uga bakal nyangga wirang. Saiki Wiyani wis ditukokake omah. Nadyan cilik cekli, nyaman banget. Nanging piwelinge priya kuwi menawa Way wis ora oleh ngladeni lanangan liya. Apa sing dadi butuhe dicukupi kabeh. 61-62 63 62 66 67 89
164 6. Ora berbudaya Seneng slingkuh Ahmad Ngendikan ala Intoleran Ora berbudaya (54) (55) (56) (57) (58) (59) (60) (61) Nate nalika lagi leladi priya liya ing hotel, Sastropedo teka ing omah. Weruh kahanan sepi lan suwung dadi nesu. Miturut katrangan Sastropedo minangka juragan iwak kang kondang. Bandhane akeh lan senengane golek bocah wadon. "Awit saka kuwi Om, mesakna bojomu. Dadi wong wadon kuwi abot. Bakal kalara-lara umpama nganti weruh tumindake wong lanang kang andum katresnan karo wanita liya." "Isih larang ngendi karo aku?" panggodhane Wiyani. "Hhahaaaa, lha larang durene." "Kok bisa?" "Durenmu wis pecah dadi ora heheee.... Sepurane Mbak, aku mung guyon wae." "Hmmmm ora sudi. Bocah reged kok arep rabi karo sing jaga mesjid. Haram hukume. Menawa aku plaur ora rabi wae tumekane mati. Kaya kurang wong wadon" "Nanging, menawa ora saiman apa bisa mlebu swarga?" "Kari sing gawe swarga kuwi sapa?" Wiyani semu mangkel. "Ya wis ben dilebon-leboni dhewe menawa wong liya ora oleh ngambah." "Hahhh, menawa aku tetep kukuh marag agamaku. Apamaneh panggaweyanku jaga masjid. Isin menawa ora bis nindakake dhawuhe ulama." "Hahh, umpama ora rabi ing donya ora dadi ngapa. Mbesuk ing swarga cepakane widadari akeh." Kapeksa priya kuwi kudu mutusake sesambungane awit ora gelem omah-omah karo wong wadon sing nistha. Ahmad wedi banget menawa mbesuk kacemplungake genine naraka. 89 88 95 133 138 137-138 139 140