Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA PROBLEM KAJIWANE PARAGA UTAMA SAJRONE NOVEL NALIKA REMBULAN PANGLONG ANGGITANE TIWIEK SA TINTINGAN PSIKOLOGI SASTRA Yohan Prandana Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa)Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Prof. Dr. Darni, M.Hum Dosen Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa)Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Manungsa nduweni kapribadhen kang ora padha antarane siji lan sijine. Kanthi kapribadhen kang ora padha kasebut ana saperangan wong kang nggawe karya sastra ngenani psikologise manungsa. Salah sawijine karya sastra kasebut yaiku novel Nalika Rembulan Panglong. Novel Nalika Rembulan Panglong anggitane Tiwiek S.A nuduhake kakuwatan perangan problem kajiwan kang dialami dening paraga utama. Prastawa mbaka prastawa dumadi lan nuwuhake problem utawa konflik saengga mujudake babagan kang dhominan sajrone panliten kasebut. Andharan ing panliten iki ngandharake ngenani struktur kapribadhen, problem, lan mekanisme pertahanan ego. Panliten iki nggunakake tintingan psikologi sastra mligine nggunakake teori struktur kapribadhene Sigmund Freud. Prekara kang dadi underane panliten, yaiku (1) kepriye struktur kapribadhen paraga Warno Kemplu ing novel Nalika Rembulan Panglong anggitane Tiwiek SA?; (2) kepriye problem kang dialami dening paraga Warno Kemplu ing novel Nalika Rembulan Panglong anggitane Tiwiek SA?; lan (3) kepriye mekanisme pertahanan ego paraga Warno Kemplu ing novel Nalika Rembulan Panglong anggitane Tiwiek SA. Adhedhasar underane panliten ing ndhuwur, panliten iki nduweni ancas kanggo: (1) ngerteni struktur kapribadhen paraga Warno Kemplu ing novel Nalika Rembulan Panglong anggitane Tiwiek SA; (2) ngerteni problem kang dialami dening paraga Warno Kemplu ing novel Nalika Rembulan Panglong anggitane Tiwiek SA; lan (3) ngerteni mekanisme pertahanan ego paraga Warno Kemplu ing novel Nalika Rembulan Panglong anggitane Tiwiek SA. Panliten iki kaajab bisa aweh paedah marang pihak-pihak ing antarane: (1) tumrap Sastra Jawa Modern yaiku kaajab bisa nambah sumbangsih panliten minangka wujud saka kritik sastra ing kasusastran Jawa Modern, mligine nintingi problem kajiwane paraga sajrone karya sastra supaya panliti bisa mbombong atine pangripta supaya bisa luwih krenteg anggone ngripta karya sastra awujud novel lan karya sastra liyane; (2) tumrap pamaos, bisa menehi pangerten lan nambah wawasan marang pamaos ngenani piguna tintingan psikologi sastra kanggo ngonceki karya sastra. Panliten iki uga kaajab bisa menehi tuntunan marang pamaos kanggo mangerteni isi saka carita sajrone karya sastra; (3) tumrap piwulangan sastra, Paedahe panliten iki tumrap piwulangan sastra ing SMA/SMP utawa sederajad yaiku kaajab bisa dadi bahan kanggo piwulangan ngenani apresiasi karya sastra, mligine ngenani konflik batin utawa problem kajiwan kang ana sajrone novel. Paedahe panliten kang kapindho yaiku tumrap piwulangan sastra ing Perguruan Tinggi, kaajab bisa paring pambiyantu tumrap mahasiswa nalika nyinaoni sastra, mligine yaiku ngenani kajian psikologi sastra. PURWAKA Lelandhesane Panliten sastra mujudake gegambaran uripe manungsa, kaya ta rasa pangrasane manungsa kang dadi punjering olah pikire manungsa kuwi, kalebu rasa bungah, rasa susah, rasa kuciwa, liya-liyane. Aristoteles (sajrone Ratna, 2012:1) ngandharake minangka proses kreatif pangarang lan ana gayutane marang kanyatan, ngripta samubarang kang anyar. Prastawa-prastawa kang dumadi ing masyarakat uga bisa diudhal sajrone karya sastra. Reriptan sastra ing jagad Sastra Jawa kaperang dadi patang periode, yaiku kasusatran Jawa Kuna, kasusastran Jawa Madya, kasusastran Jawa Anyar, lan kasusastran jawa Modern. Miturut Hutomo (1975:8) kasusastran Jawa Modern kawiwitan nalika jaman pujangga yaiku Raden ngabehi Karya lan Ronggowarsito. Sasuwene iki sastra Jawa modern wis ngasilake apik. Pangripta nglebokake sakabehe imajinasine lan apa wae kang dirasakake sajrone tulisan kang awujud guritan, cerpen, cerbung, novel, lan sapanunggalane. reriptan-reriptan kang kagolong Novel mujudake reriptan sastra Jawa Modern kang arupa fiksi, novel meh padha karo cerbung, yaiku minangka karya kang totalitas nduweni bageyan- bageyan, unsur-unsur kang ginayut siji lan sijine kanggo mbangun sawijining crita (Nurgiyantoro, 2000: 22). Unsur-unsur pembangune novel uga padha karo cerbung, yaiku unsur intrinsik lan ekstrinsik. Unsur intrinsik sajrone novel yaiku unsur-unsur kang mbangun crita. Dene unsur ekstrinsik yaiku unsur-unsur kang ana ing 1
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA sanjabane karya sastra kang nduweni daya pangaribawa tumrap totalitas kanggo mbangun crita. Loro-lorone unsur mau digayutake dening pangripta saengga mujudake karya sastra kang endah. Novel kang dadi objek panliten iki nduweni irah- irahan "Nalika Rembulan Panglong" (sabanjure ditulis NRP) anggitane Tiwiek SA kang terbit arupa buku ing sasi Maret taun 2014. Tiwiek SA luwih karan tinimbang asma yaiku Tiwiek Suwignyo Adi. Panjenengane minangka pangripta kang produktif, Pangripta kang dadi kepala SD kuwi miyos nalika 8 Juni 1948 ing kutha Tulungagung. Wiwit ngarang ing taun 1972, arupa cerbung, cerkak, cerita remaja, crita bocah, crita rakyat, lan sawetara artikel pendidikan sumebar ing kalawarti basa Jawa, ing antarane : Panjebar Semangat, Jaya Baya, Mekar Sari, Djaka Lodang, Pustaka Candra, Parikesit, Panakawan, Damarjati, Jawa Anyar lan Jemparing. Karyane kang wis terbit dadi buku yaiku : Carang-Carang Garing (novel basa Jawa, 2009), Trubus Kang Mranggas (kumpulan cerkak, 2010), Tragedhi Kraton Pawon (crita rakyat basa Jawa, 2010), Suminar (novel basa Jawa, 2012), Piwelinge Puranti (novel basa Jawa, 2013), Guwa Banger (novel basa Jawa, 2013), Nalika Rembulan panglong (novel basa Jawa, 2014), Prasetyaning Ati (kumpulan cerkak, 2014), Paskab Pasopati, Sumber Beji, Kedai Bisu, Keberanian Tak Terduga, Retno Si Cabe Rawit lan Rahasia Pulau terbit Anggrek adhedhasar Inpres). Dideleng saka reriptane kang akeh, iki mujudake bukti dene Tiwiek SA kuwi pengarang kang produktif. jangkepe (novel anak-anak basa Indonesia, irah-irahan Nalika Rembulan Panglong iki, nduweni sesambungan kang dhominan antarane paraga utama karo prakara kang disandhang. Prakara kuwi kang nyebabake jiwane paraga utama owah. Mula saka kuwi, novel Nalika Rembulan Panglong didadekake objek panliten iki. Paraga utama sajrone novel Nalika Rebulan Panglong iki mung siji yaiku Warno Kemplu. Dheweke digambarake minangka wong kang nduweni watak kang ora lumrahe kaya paraga utama ing novel utawa cerbung liyane kang nduweni watak kang apik, bisa ndadekake pamaos seneng marang sipate, nanging ora kanggo paraga utama sajrone novel Nalika Rembulan Panglong iki. Paraga utama kasebut jiwane owah saengga nduweni problem kajiwan utawa konflik psikologis. Novel kanthi Ing panliten iki panulis nggunakake tintingan psikologi sastra. Tintingan psikologi sastra kang nganut teori psikoanalisis Sigmund Freud iki diajab bisa mudharake wewadi psikologis paraga Warno Kemplu. Anane panulis nliti novel NRP nganggo teori psikologi sastra awit novel iki akeh ngrembug bab sipate paraga utama kang kurang trep karo tata trapsila. Dene bab sosial, bab katresnan, budaya, lsp mung sethithik kang dirembug. Kang dhominan ing novel iki mung kepriye sipat alane paraga Warno Kemplu yaiku ngrampog lan ngrudapeksa kurbane, prakara kuwi mau ana gayute lan karo struktur kapribadhen, problem kajiwan, mekanisme pertahanan ego. Ora nganti ngrembug kahanane pangriptane nalika nulis karyane. Panliten irah-irahan Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel "Nalika Rembulan Panglong" Anggitane Tiwiek SA amarga bab kang paling dhominan saka panliten iki yaiku konflik psikologis kang ana sajrone batin paraga. iki njupuk Underane Panliten Adhedhasar lelandhesane panliten ing dhuwur, banjur underane panliten saka panliten iki yaiku: 1) Kepriye sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA? Kepriye problem kang dialami dening paraga utama sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA? Kepriye mekanisme pertahanan ego paraga utama sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA? struktur kapribadhene paraga utama 2) 3) Tujuwane Panliten Tujuwan kang arep digayuh saka panliten iki, yaiku panulis kapengin weneh andharan ngenani: 1) Ngandharake struktur kapribadhene paraga utama sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA. Ngandharake problem kang dialami dening paraga utama sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA. Ngandharake mekanisme pertahanan ego paraga utama sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA. 2) 3) Paedahe Panliten Paedahe panliten ngenani problem kajiwane paraga utama sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA iki yaiku : 1) Tumrap Sastra Jawa Modern, Paedahe panliten iki tumrap Sastra Jawa Modern yaiku kaajab bisa nambah sumbangsih panliten minangka wujud saka kritik sastra ing kasusastran Jawa Modern, mligine nintingi problem kajiwane paraga sajrone karya sastra supaya panliti bisa mbombong atine pangripta supaya bisa luwih krenteg anggone ngripta karya sastra awujud novel lan karya sastra liyane. 2) Tumrap Pamaos Paedahe panliten iki tumrap pamaos yaiku kaajab bisa menehi pangerten lan nambah wawasan marang pamaos ngenani piguna tintingan psikologi sastra kanggo ngonceki karya sastra. Panliten iki uga kaajab bisa menehi tuntunan marang pamaos kanggo mangerteni isi saka carita sajrone karya sastra. 3) Tumrap Piwulangan Sastra Paedahe panliten iki tumrap piwulangan sastra ing SMA/SMP utawa sederajad yaiku kaajab bisa dadi bahan kanggo piwulangan ngenani apresiasi karya sastra, mligine ngenani konflik batin utawa problem kajiwan kang ana sajrone novel. Paedahe panliten kang kapindho yaiku tumrap piwulangan sastra ing Perguruan Tinggi, kaajab bisa paring pambiyantu tumrap mahasiswa nalika nyinaoni sastra, mligine yaiku ngenani kajian psikologi sastra. Wewatesane Istilah Panliten iki winates ing babagan psikologine paraga utama sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA. irah-irahan "Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Adhedasar 2
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA panglong Anggitane Tiwiek SA", mula saka kuwi wewatesan istilah kang bisa diandharake yaiku : 1) Novel Novel mujudake reriptan sastra Jawa Modern kang arupa fiksi, novel minangka sawijine wujud sastra kang oleh daya pangaribawa kanthi langsung saka sastra kulonan, mligine yaiku sastra Walanda. Novel meh padha karo cerbung, yaiku minangka karya kang totalitas nduweni bageyan-bageyan, unsur-unsur kang ginayut siji lan sijine kanggo mbangun sawijining crita (Nurgiyantoro, 2000: 22). Paraga Utama Paraga kang wigati sajrone crita amarga muncul terus-terusan saengga paling dhominan sajrone crita kasebut (Wahyuningtyas & Heru, 2001:3). Problem Kajiwan Mujudake konflik kang dumadi sajrone ati lan jiwane paraga (Nurgiyantoro, 2000:124). Psikologi Sastra Tintingan sastra kang mandeng karya minangka aktivitas jiwa (Endraswara, 2008:96). Psikoanalisis Sigmund-Freud Sistem psikologi kang ditemokake dening Sigmund Freud sajrone mbalekake konsep pamikiran kang ora lumrah (Berry, 2001:111) 2) 3) 4) 5) kang maca, sajrone nanggapi karya uga ora bisa dipisahake saka kajiwane dhewe-dhewe. Teori Psikoanalisis Sigmund Freud Sigmund Freud ngandharake maneka teori. Teorine psikoanalisis. Freud Pikoanalisis kang ngemot struktur kapribadhen sajrone yaiku ana id (Das Es), ego (Das Ich), lan super ego (Das Ueber Ich), konflik batin, lsp. Teori psikolanalisis Sigmund Freud akeh digawe kanggo adhedhasar panliten ngenani psikologi. Sigmund Freud Sigmund yaiku Sigmund Freud miyos ing Moravia tanggal 6 Mei 1856 lan seda ing London tanggal 23 September 1939. Sigmund Freud sasuwene gesang ngayahi pakaryan minangka dokter. Ing praktike minangka dokter, teori psikoanalisis asil saka cecaturan karo pasiene. Sadurunge kuwi Freud tau njajal ngobati pasien kanthi cara hipnosis kang diwarahake dening Jean Charcot, dokter jiwa saka Prancis. Usahane kuwi pranyata ora nemokake kang maremake. Wekasanae panjenengane maguru marang Joseph Breuer, dokter ing Wina, kang nganggo cara cecaturan karo pasien- pasiene. Cara iki kasil. Banjur kekarone nulis ngenani histeria kang bisa dimarekake kanthi cara cecaturan kuwi. Iki diandharake ing Studien Uebe Hysteric, 1895, sajrone Suryabrata (1990:143). Struktur Kapribadhen panjenengane banjur nemokake asil TINTINGAN KAPUSTAKAN Sesambungane Sastra lan Psikologi Satra lan kreasine pangripta, pangripta nyiptakake sawijine donya anyar, nerusake proses reriptane sajrone alam semesta, uga nyempurnakake (Luxemburg, 1992:5). Wellek lan Werren (1990:3) uga ngandharake yen karya sastra kuwi sawijine kagiyatan kreatif karya seni. Sastra bisa awujud samubarang kang tinulis lan ora tinulis. Saliyane kuwi, karya sastra uga bisa diarani karya imajinatif kang diwawas luwih jembar tinimbang karya fiktif. Ratna (2004:344) ngandharake psikologi sastra kuwi cara panliten kang ditindakake kanthi nyeleh karya sastra minangka aktifitas kang dinamis lan nduweni tujuwan yaiku mangerteni aspek kajiwan kang ana sajrone karya sastra, karya sastra kuwi kang nemtokake teori ora sawalike. Endraswara (2008:96) uga ngandharake yen psikologi sastra kuwi tintingan kang mandeng karya minangka aktivitas jiwa. Karya kang diripta dening pangripta amarga nalika kuwi pengarang. Psikologi Sastra Sastra yaiku sawijine reriptan yen (2008:16) psikologi sastra kuwi sawijine interdisiplin antarane psikologi lan sastra.Daya kang ana sajrone psikologi sastra yaiku problem kajiwan manungsa kang nggambarake potret jiwa. Ora mung jiwane kang ana sajrone sastra, nanging uga bisa makili jiwane wong liya. Saben pangripta mesthi nambahake pangalamane sajrone karyane lan pangalaman kuwi mau asring dirasakake dening wong liya. Endraswara (2008:96) uga ngandharake yen pangripta karya sastra nggunakake cipta, rasa, lan karya sajrone makarya. Semono uga Endraswara ngandharake Sajrone mawasi sistem kapribadhen manungsa, telung modhel kapribadhen kang Freud mbangun diarani struktur struktur kapribadhen kasebut yaiku : Id (Das Es) utawa aspek biologis, ego (Das Ich) utawa aspek psikologis, super ego (Das Ueber Ich) utawa aspek sosiologis Das Es (Id) kapribadhen. Telung Das Es utawa id kang disebut dening Sigmund Freud System der Underwusten. Aspek iki yaiku aspek bilogis lan mujudake sistem kang asli sajrone kapribadhen. Das Ich (ego) Das Ich utawa ing basa Inggris the ego disebut uga system der Bewusten-vorbewusssten. Aspek iki yaiku aspek psikologis saka kapribadhen lan mijil amarga kabutuhan oraganisme kanggo gayut kang becik karo kasunyatan (realitat). Das Ueber Ich (super ego) Das Ueber Ich utawa super ego yaiku aspek sosiologi kapribadhen, mujudake wakil saka nilai-nilai cita-cita masyarakat minangka sarta tradisional ditafsirake wong tuwa marang anak-anake, kang digulawentahake kanthi maneka printah lan penggakan Problem Sajrone analisis wekasane Freud ngandharake yen dinamika kapribadhen bisa wae kaperang saka antarane padha-padha kekuwatan-kekuwatan lan kakuwatan-kakuwatan pangalang (anti-cathexis). Kabeh konflik sajrone kapribadhen bisa diandharake maneh marang padu antarane kakuwatan loro kasebut. Kabeh kategangan kang njalari konflik kasebut amarga ora cocoge antarane cathaxis lan anti-cathaxis. Apa kuwi nduweni pangaribawa panyurung (cathexis) 3
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA cathexis das Es tarung klawan cathaxis das Ich, utawa cathexis das Ich tarung karo anti-cathexis Ueber Ich, kuwi akibate padha wae, yaiku kategangan sajrone dhiri manungsa. Miturut Freud psikoanalisis yaiku konsepsi dinamis yang ngreduksi uripe jiwa dadi padha-padha lan mangaribawani antarane kakuwatan panyurung kakuwatan pangalang (Suryabrata, 1990:160). Dadi miturut Freud, wong kang ngalami konflik batin yaiku wong kang bingung arep tumindak apa lan njalari paraga kang dikarepake ora bisa nemtokake laku sabanjure. Sublimasi Sajrone Minderop (2010:33) ngandharake yen Sublimasi dumadi nalika tindakan-tindakan kang miguna tumrap sosial, bisa ngganteni rasa ora kepenak. Sejatine sublimasi mujudake bentuk pawongan pengalihan. Upamane, nduweni nepsu seks kang dhuwur, banjur dheweke ngalihake rasa ora kepenak kuwi menyang tindakan-tindakan kang bisa ditampa tumrap sosial kanthi dadi pelukis awake modhel tanpa busana. Proyeksi sawijining Padatane reaksi individu marang reaksi kang ora disenengi lan pangrusakan kang durung tau dilakoni yaiku ndadekake rasa khawatir utawa wedi. Wong kang ngrasa kaincim padatane wong kang jirih. Yen das Ich ngontrol perkara iki, mula wong mesthi kaya dikiter dening keweden rasa was (Suryabrata,1990:161). Freud sajrone Suryabrata (1990:161) ngandharake ana sawatara jinis konflik batin, yaiku: (a) Problem realistis (b) Problem neurotis (c) Problem moral utawa rasa dosa sumelan lang Mekanisme Pertahanan Ego Kanggo uwal saka konflik, manungsa mbutuhake benteng. Benteng dhiri kuwi awujud mekanisme pertahanan. Mekanisme pertahanan dumadi amarga anane rasa kepengin ngalih kanggo nggolek gantine objek. Upamane impuls agresif kang katujokake marang liya kang dianggep aman kanggo diserang pehak (Minderop, 2010:29). Freud sajrone Minderop (2010:29) uga ngandharake yen istilah 'pertahanan' mijil saka proses alam bawah sadhar pawongan kang mertahanake marang anxitas, mekanisme iki ndhelik saka inciman- inciman eksternal utawa anane impuls-impuls kang mijil saka anxitas internal kanthi ndhistorsi realitas kanthi maneka cara. Santrock sajrone Minderop (2010:32) Anxitas maspadakake ego kanggo ngrampungi konflik kanthi cara mekanisme pertahanan ego, ndhelikake ego lan nyuda anxitas kang diprodhuksi dening konflik kasebut. Dene mekanisme pertananan ego kasebut yaiku represi (repression), sublimasi, proyeksi, pengalihan, rasionalisasi (rationalization), reaksi formasi (reaction formation),regresi, agresi lan apatis, lan fantasi lan stereotype. Represi. Miturut Minderop (2010:34), kita kabeh sering ngadhepi kahanan lan bab-bab kang kita ora seneng lan ora bisa kita tampa kanthi nylimurake menyang bab liyane. Upamane kita kudu kritis utawa asikep kasar marang wong liya, mula kita sadhar yen sikep kuwi ora pantes kita tindakake, nanging sikep kang katindakake kasebut nduweni alasan yen orang kasebut pancen pantes oleh tindakan kritis lan kasar kasebut. Dadi proyeksi bisa diarani sikep kang ngeyel kanggo mbenerake tindakane. Pengalihan Sajrone Minderop (2010:34) pengalihan rasa ora seneng marang sawijining objek menyang objek liya kang luwih nguntungake. Upamane, anane impuls-impuls agresif kang bisa diganteni, minangka kambing hitam marang pawongan (utawa objek liya) kang objek-objek kasebut ora minangka sumber frustasi nanging luwih kepenak didadekake sasaran emosine. Rasionalisasi rasionalisasi kaperang dadi telu. Kapisan, kanggo nyuda rasa kuciwa nalika gagal. Kapindho, menehi kita motif kang bisa katampa saka tindakan. Katelu, kepentingan minangka alasan. Reaksi Formasi Sajrone Minderop (2010:35) formasi mujudake represi akibat impuls anxitas sering dieloni dening kepenginan kang ora padha kanthi tendhensi kang dikarepake. Contone, pawongan bisa dadi syuhada' kang fanatik nglawan angkara murka amarga anane rasa ing alam bawah sadhar kang ana gayute karo dosa. Conto liya yaiku sikep preduli kang banget saka ibu marang anake kang disebabake dening rasa ora kepenak kang diakibatake saka anake. Dadi reaksi formasi iki mujudake sipat fanatik. Regresi Sajrone Minderop (2010:36) reaksi Represi miturut Freud sajrone Minderop (2010:32), mujudake mekanisme pertahanan ego kang paling kuwat jembar yaiku represi lan (repession). Tugas represi yaiku nyurung metu impuls-impuls id kang ora ditrima, saka alam sadhar banjur mbalik marang alam bawah sadhar. Represi mujudake fondasi cara kerja sakabehe mekanisme pertahanan ego. Tujuwan saka sakabehe mekanisme pertahanan ego yaiku kanggo ngempet (repress) utawa nyurung impuls-impuls kang ngincim supaya metu saka alam sadhar. Dadi represi bisa uga diarane ngedhem problem ing uteg, kanthi ora nindakake gaweyan apa-apa. Sajrone Minderop (2010:37) ana interpretasi loro ngenani regresi kang disebut retrogressive behavior yaiku, tindakane pawongan kang mirip bocah cilik. Kapindho, regresi kang disebut primitivation nalika pawongan diwasa sikepe minangka wong kang ora nduwe budaya lan kelangan kontrol sawngga ora sungkan maneh nindakake gelut (Hilgard sajrone Minderop, 2010:37-38). Agresi lan Apatis regresi. Kapisan, Sajrone Minderop (2010:38) rasa nesu kang gegayutan karo ketegangan lan kegelisahan kang nuju lan panyerangan. Agresi bisa marang pangrusakan awujud langsung lan pengalihan (direct aggression lan displaced aggression).Agresi langsung yaiku agresi kang didungkapake kanthi langsung marang wong utawa objek 4
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA kang dadi sumber frustasi. Dene pengalihan yaiku frustasi kang dialami dening wong nanging ora ngerti kudu ndungkapake kanthi lega menyang sumber frustasi amarga ora genah utawa ora kedemok. Dene Apatis yaiku bentuk liya saka reaksi marang frustasi kanthi cara pasrah. Fantasy lan Stereotype Sajrone Minderop (2010:38) Fantasy dialami nalika kita ngadhepi perkara kang tumpuk-tumpuk, kadhang kala kita golek 'solusi' kanthi mlebu ndonya kayal, luwih nengengake solusi kang adhedhasar fantasy katimbang realitas. Contone, serdadu perang sering nemplekake gambar pin-up girls ing barak kang nglambangake fantasy pas kegiyatan sekse kaganggu. Meh padha karo wong nemplekake gambar panganan enak nalika luwe. Dene stereotype yaiku konsekuensi liya saka frustasi. Stereotype mujudake tindakan mbolan- baleni kang terus-terusan. Indhividu mbaleni tindakan kang ora ana gunane lan katon aeng (Hilgard sajrone Minderop, 2010: 39) Landhesane Teori tintingan psikologi sastra supaya bisa mangerteni kepriye kahanan psikologise paraga utama sajrone novel. Saka bab-bab mau bisa dimangerteni apa sejatine aspek-aspek psikologis kang njalari paraga ing novel nindakake pakaryan kaya kang kasebut ing novel. Panliti nggunakake nggunakake teori strukturalisme supaya bisa meruhi struktur kang ana sajrone novel NRP kang ditliti. Sumber Dhata lan Dhata Panliten Sumber data lan data mujudake perangan kang wigati sajrone panliten. Tanpa anane sumber data lan data, panliten ora bisa ditindkake. Sumber data lan data panliten bakal diandharake ing ngisor iki. Ing panliten iki panulis nggunakae novel Nalika Rembulan Panglong anggitane Tiwiek SA lan buku-buku ngenani teori sastra lan psikologi sastra. Ing panliten iki, dhata kang digunakake arupa dhialog antaraning paraga, tembung, ukara, paragrap, antawacana lan solah bawane paraga sajrone novel Nalika Rembulan Panglong anggitane Tiwiek SA, kang gegayutan karo psikologise paraga lan paraga sajrone novel kasebut. Dhata iki minangka data primer sajrone novel iki. Dene data sekunder yaiku nggunakake teori psikologi Sigmund Freud kanggo panutan analisis. Instrumen Panliten Instrumen kang digunakake sajrone panliten iki yaiku panliti dhewe. Ing kene panliti minangka alat kanggo nglumpukake dhata uga sarta kang ngasilake analisis dhata. Miturut Moleong (2006:19), manungsa minangka instrument panliten nduweni gaman kanthi cara luwes bisa digunakake kanggo menehi pambiji marang kahanan sarta bisa njupuk kaputusan dhewe. Tata Cara Panglumpukane Dhata Tintingan kasebut nuduhake rasa kuwatir lan alam sadhar utawa ora sadhare paraga utama. Kaya kang diandharake dening Hall (1980:83), kuwatir yaiku sawijine pengalaman prasaan kang ora nyenengake kang tuwuh amarga anane problem sajrone jiwa. Sajrone rumusan Freud, alam sadhar ora sadhar kuwi di jupuk saka kalungguhane minangka dhaerah pikiran kang paling wigati lan dhominan minangka sawijine kwalitas saka owahe jiwa. Tintingan kuwi digunakake kanggo ngandharake bab owah jiwa kang disandhang dening paraga utama, lan meruhi apa bae mekanisme pertahanan ego kang diduweni dening paraga utama supaya bisa mungkasi apa kang dadi problem kajiwane paraga utama sajrone panliten kasebut. Tata carane ngumpulake data sajrone panliten iki yaiku metodhe psikologi sastra lumantar psikoanalisis Sigmund Freud kang dipunjerake ing babagan paraga utama. Ing kene metodhe deskriptif analisis digunakake amrih bisa njlentrehake kanthi tliti lan jero ing babagan kapribadhene paraga utama. Metode deskriptif analisi minangka sawijine metodhe kanggo nliti saklompok manungsa, reaksi sistem pamikiran utawa prastawa ing jaman saiki (Nazir, 1998:163). Tujuwan metodhe iki yaiku kanggo deskripsi gegambaran sistematis, nyata, lan akurat ngenani kasunyatan sarta gayutan antarane kedadeyan kang ditliti. Tata cara nglumpukake dhata kaya mangkene. a. salah METODE PANLITEN Panliten iki diarani kualitatif amarga sajrone panliten nglumpukake dhata kang arupa ukara- ukara kang nggambarake sawijine objek panliten lan dudu arupa angka (Sunarto, 2001:134). Panliten kuantitatif yaiku panliten kang anggone ngandharake nggunakake angka-angka, wiwit ngumpulake data nganti nafsirake asile (Arikunto, 2006:12). Panliten kualitatif yaiku panliten kang nuduhake yen panliten kuwi asipat ilmiyah lan apa anane (Arikunto, 2006:12). Panliten ngenani konflik psikologis kang ana sajrone novel NRP iki asipat kualitatif , amarga mujudake panliten kang ngasilake data deskriptif lan ora dimanipulasi. Sipat kualitatif sajrone panliten iki selaras karo teori psikologi sastra, mligine yaiku teori psikoanalisis Sigmund Freud. Kanggo ngasilake data deskriptif, mula panliten kang ditindakake kanthi nintingi struktur pamangune karya sastra yaiku lan apa anane b. c. Teknik waca, teknik waca ditindakake kanthi maca sumber-sumber data tinulis sajrone panliten. Teknik cathet, Teknik iki digunakake nalika nemokake perangan kang wigati sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA. Nglompokake data, ing tahap iki kang kudu ditindakake yaiku nglompokake data kang wis dicathet miturut ancas panliten kang wis ditemtokake kanthi cara njupuk dhata kang wigati lan nyisihake data kang ora dibutuhake. Tata cara Pangolahe Dhata Cara kang digawe ngolah data sajrone panliten iki yaiku nggunakake analisis deskriptif kang nggulawentah babagan kang kinandhut ing unsur intrinsik mligine sajrone problem kajiwane paraga sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA. Data kang wis ana sabanjure dianalisis kanthi cara ing ngisor iki: a. Ngandharake struktur kapribadhen paraga utama sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA, kuwi salaras karo teori psikoanalisis Sigmund Freud, yaiku kanthi cara nemokake struktur kapribaden id, 5
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA b. c. ego, lan superego kang ana sajrone jiwa pribadhine paraga utama. Ngandharake apa bae problem kajiwane paraga utama sajrone novel NRP anggitane Tiwiek SA. Panliten iki asipat objektif ngandharake yen ta panliten nengenake babagan karya sastra kuwi dhewe minangka struktur kang otonom kanthi migatikake unsur intrinsike. Ngandharake mekanisme pertahanan ego kanthi cara nggoleki unsur-unsur kang ana sajrone mekanisme pertahananan ego, kaya ta Represi, Sublimasi, Proyeksi, Pengalihan, Rasionalisasi, Reaksi Formasi, Regresi, Agesi lan Apatis, Fantasy lan Stereotype. Kiman Bento kang dikongkon nylidhiki kahanan omahe dina sesuke, banjur dilapurake marang Warno Kemplu, dheweke kepengin ndang gegancangan njupuk dhuwit pitung puluh lima yuta kang ora kasil dirampog mau awan, kuwi kang saiki dadi pepenginan kang ora bisa dipenggak maneh. Andharan ngenani Warno Kemplu ing dhuwur mung maujud angen-angene Warno Kemplu. Dheweke ngangen-angen kepriye carane bisa kasil njupuk dhuwit pitung puluh lima yuta kang ora kasil dirampog mau awan kanthi cara ngongkon Kiman Bento nylidhiki omahe kurbane wiwit sesuke. Bab iki mertandhani yen Warno Kemplu ngalami struktur kapribadhen id. Dheweke isih ngangen-angen, durung nindakake apa-apa kanggo mujudake id-ne mau. Tata Cara Nulis Asile Panliten dhata minangka ing panliten. Sudaryanto (1993:144-145) ngandharake yen anggone nyuguhake data asil saka analisis iku ana loro, yaiku analisis formal iki nyajekake analisis informal, yaiku data kang disajekake saka rumusan tembung-tembung biasa utawa lumrah. Tataran nyuguhake asiling analisis tataran kang pungkasan lan analisis informal. Panliten ANDHARAN ASIL PANLITEN Struktur Kapribadhene Paraga Utama Sajrone Novel NRP Anggitane Tiwiek SA. Paraga utama sajrone novel NRP iki mung siji, yaiku Warno Kemplu. Struktur kapribadhene paraga utama ing novel NRP bakal diwawas kanthi nggunakake teori kapribadhen saka Sigmund Freud kang kaperang dadi telu, yaiku id, ego, lan super ego. Struktur kapribadhen kajupuk saka pethikan-pethikan novel kang wis katulis ing kertu dhata. Pethikan sabanjure isih tetep ngenani pepenginane Warno Kemplu kang kepengin njupuk dhuwit pitung puluh lima yuta kang ora kasil dirampog mau awan. Kepenginane kanggo njupuk dhuwit kuwi mau tansaya gedhe lan mantep. "Kiman Bento nuli ngandharake panemune, adhedhasar anggone nliti kahanane omah sing arep dirampog nembe iki mau. Warno Kemplu sing ngrungokake kojahe, manggut-manggut. Wusana, "Nek ngono ndang muliha. Mengko sore bar surup mreneya. Bengi iki uga awake dhewe nggrumut mrana." Kiman Bento dadakan njuwowos. "Bengi iki ta anggone arep ngrampog?" tanjihe. "Iya! Kapan maneh? Atiku selak notol! Aku ora trima diapusi melek-melekan!" (NRP kaca 42, KD-2 /2014) Id Kang dadi pepenginane id kuwi ora ana kang bisa nyegah maneh, amarga sipate mung golek upaya amrih dheweke bisa nyukupi kabutuwan kamanungsane. Id kang disandhang dening paraga utama yaiku Warno Kemplu sajrone novel NRP ing antarane pepenginane ngrampog lan nyalurake nepsu birahine. Sajrone novel NRP ana kang nuduhake bab id. Kapribadhene paraga utama dijalari saka telung sistem kapribadhen, kang kapisan yaiku id. Id kang ana ing alam pamikire Warno Kemplu, salah sawijine ana ing pethikan ngisor iki. "Wiwit sesuk kowe kudu nylidhiki omahe wong lanang sialan kae mau! Nek wis enggal lapuran aku! Bengine awake dhewe nggrumut mrana. Bandhane kita sikat! Dhuwit pitung puluh lima yuta sing mrucut kudu direbut bali! Paham?" "Ya, ya, paham Plu ...." "Bagus! Wis, saiki muliha! Nyusuna Pethikan ing dhuwur ngandharake yen Warno Kemplu wis ora srantanan kepengin marani omah Pak Danardana kanggo njupuk dhuwit mau, dheweke uga ngatur strategi amrih bisa kasil makaryane mengko bengi. Rencanane mengko bengi dheweke arep ing omahe calon kurbane dikancani kanca saperjuwangane yaiku Kiman Bento. Dheweke tetep ora trima amarga wis diapusi karo calon kurbane, mula saka kuwi rencana alane kudu kasil ora preduli kepriye carane. Andharan ing dhuwur ngandharake kepenginane Warno Kemplu kang gedhe kepengin meruhi omahe Pak Danardana lan njupuk dhuwit kang ora kasil dirampog, ora preduli kepriye wae carane. Kepenginane Warno struktur Kemplu kang kaya mangkene diarani kapribadhen id. Anane Pethikan ing dhuwur diarani Pethikan kang ngemu struktur kapribadhen id awit kang diandharake mung kepenginane Warno Kemplu meruhi kahanan omah kurbane lan njupuk dhuwit pitung puluh lima yuta kang ora kasil dirampog mau awan, durung nindakake kanggo mujudake apa-apa kepenginane kuwi. pakaryan strategi amrih tugase mulus!" (NRP kaca 28, KD-1 /2014) Ego Pethikan ing dhuwur ngandharake yen Warno Kemplu kepengin ngrampog, dadi kudu meruhi kahanan omah kurbane kang nduweni jeneng Pak Danardana . Prinsip kasenengan kang coba ditindakake dening id kuwi diarani ego. Ego kuwi dipangaribawani dening prinsip kasunyatan, kang nyuba nuruti prinsip 6
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA kasenengane id. Panggonane ego ana sajrone alam sadhar lan ora sadhare pamikire manungsa. Ana maneka perangan ing novel NRP kang nuduhake anane ego kang ana ing alam pamikire Warno Kemplu. Polahe Warno Kemplu kang kurang apik iki disebabake dening dhuwure ego kang diduweni dening Warno Kemplu. Warno Kemplu nalika mujudake angen-angene arep ngrampog nasabah bank. Dheweke nyepakake apa bae kang kudu digawa yen arep nindakake pakaryanane. ditawakake yaiku jinis obat-obatan, utamane obat kuwat. Nyambutgawe minangka sales obat-obatan mung dilakoni yen ora ana tugas pokok ngrampog, pancen ya mergawene mubeng nawakake turut dagangane, nyambi nyales lan madik-madik omah endi kang pantes dirampog ing wayah bengine. Pakaryan kang kaya mangkono kuwi mau wis dadi pakulinane Warno Kemplu anggone nindakake pakaryane. kampung supaya bisa lancar "To, pistulmu wis cumawis?" "Beres, aja kuwatir," wangsulane Man lempenge kang Bento karo nggrayangi katutupan jaket. eman-eman nggunakake. Lan sing luwih penting aja ragu-ragu sajroning nindakake ayahan iki mengko!" "Yen kepeksa aja ing dhuwur nuduhake yen Warno Kemplu upamane nalika lagi ora ngrampog dheweke nyambut gawe minangka sales obat-obatan, pratikele Warno kang kaya mangkono kanggo ngilangi rasa kasujanane tangga kiwa-tengene, kuwi kalebu ego, awit cara kanggo nuruti kepenginane mung saka angen-angene dhewe kang kurang apik. Anggone dadi sales wis apik nanging kuwi mung kanggo nutupi kasujanane tangga kiwa- tengene lan ngiras madik-madik omah ngendi kang bisa dirampog nalika bengine. Andharan "Oke Bos!" (NRP kaca 12, KD-17 /2014) Pethikan kasebut nuduhake yen ta Warno Kemplu siyap apa bae kanggo ngrampog nasabah bank calon kurbane, dheweke meling kanca saperjuwangane upamane kepeksa aja eman nggunakake pistule kang wis digawa, Warno Kemplu katon yakin olehe makarya iki mengko kasil, lantaran saka keyakinane kuwi mau, dheweke ya ora ragu-ragu anggone nindakake ayahan iki. Dheweke ora wedi upamane kepepet ya langsung wae digunakake pistul kang wis dicepakake awit budhal mau. ing dhuwur nggambarake pratikele Warno Kemplu kang meling kancane supaya aja ragu- ragu anggone nindakake ayahan kuwi. Cara kasebut kalebu struktur kapribadhen ego, awit cara kanggo nuruti kepenginane mung saka angen-angene dhewe kang ora trep karo tata trapsila. Dheweke mung ngecakake ego lan durung nganggo super ego. Andharan Ing Pethikan sabanjure nggambarake sabendinane Warno Kemplu, panggonan kang kerep digawe target oprasine lan pakaryan upamane lagi ora ana tugas pokok ngrampog. Kurang luwih lagi telung sasinan lelorone manggon ing kono. Dhaerah oprasine ya tulungagung sakiwa-tengene. Blitar, Trenggalek utawa Kediri. Kanggo ngguwang kasujanan, marang tangga sakiwa-tengene dheweke ngaku nyambutgawe minangka sales. Produk sing ditawakake yaiku jinis obat-obatan. Utamane obat kuwat. Utawa obat mligi kanggo salaki-rabi. Lan iki ora mung kanggo ulas-ulas bae. Tegese, saben dina yen pas ora tugas pokok ngrampog, pancen ya mubeng turut kampong nawakake dagangane. Ngiras madik-madik omah endi sing pantes dirampog ing wayah bengine. (NRP kaca 26, KD-18 /2014) Pethikan sabanjure ngenani pranti apa bae kang dicepakake Warno Kemplu nalika arep ngrampog omahe kurbane. iku, Warno Kemplu nyawis-nyawisake uba rampene ngrampog. Ana obeng, tang, gunting gedhe, tampar majun, gantol wesi, kunci sawernane modhel lan brongkos sirah. Ora lali pistul minangka sipat kandel sing wis akeh jasane, ditliti. (NRP kaca 42, KD-19 /2014) "Sapungkure kancane enggal Pethikan ing dhuwur ngenani barang utawa uba rampe aba bae kang kudu dicepakake nalika Warno Kemplu ngrampog, ana obeng, tang, gunting gedhe, tampar majun, gantol wesi, kunci sawernane modhel lan brongkos sirah, ora lali uga pistul kang wis akeh jasane. Kuwi wis dadi pakulinane Warno Kemplu sadurunge nindakake pakaryane, kudu nliti lan nyepakake apa bae kang kudu digawa amrih anggone nindakake pakaryane bisa kasil lan ora nguciwani. Tumindake Warno Kemplu kuwi kalebu struktur kapribadhen ego, awit dheweke nyepakake uba rampe apa bae kang kudu dicepakake kanggo nindakake pakaryane yaiku ngrampog supaya bisa kasil lan ora nguciwani, kuwi tumindak kang ora apik lan kurang trep miturut aturan ukum. Ing pethikan sabanjure ngandharake pratikele Warno Kemplu nalika ing omahe Kiman Bento dheweke digodha karo bojone Kiman Bento kang dhasare rada nakal. "Diamput! Kowe ki menungsa cap apa ta To! Iki ... uh, uh ... singkirna kana bojomu ki! Apa ngenteni taktembak sirahe?!" protese Warno Kemplu kanthi swara sereng. Tangane uga banjur nggrayahi pistul ing lempenge. (NRP kaca 77, KD-20 /2014) Pethikan ing dhuwur ngandharake sabendinane Warno Kemplu kang kerep nglakoni aksi rampoge ing dhaerah Tulungagung sakiwa-tengene, Blitar, Trenggalek utawa Kediri. Marang tangga kiwa-tengene dheweke ngaku yen nyambutgawe minangka sales, produk kang Pethikan ing dhuwur ngandharake yen Warno Kemplu risih lan ora trima nalika bojone Kiman Bento ndhusel dheweke, dheweke muring-muring marang Kiman Bento lan ngincim arep nembak bojone Kiman 7
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA Bento yen pancet ndhusel lan ngganggu dheweke wae kanthi swara sereng lan tangane uga banjur nggrayahi pistul ing lempenge. Pratikele Warno Kemplu kang kaya mangkono mung kanggo ngilangi rasa risih kang dirasa dheweke nalika bojone Kiman Bento ndhusel terus marang dheweke, nanging carane ing kene kurang trep klawan kahanan, dheweke mung nindakake struktur kapribadhen struktur kapribadhen super ego. ego ora nganti nindakake Super Ego super ego. Kedadeyan kuwi nalika dheweke tumuju masjid kanggo nindakake shalat subuh. "Becike sesuk daktakonake marang Pak Parmun maneh," ngono grenenge. Banjur anjlog saka ranjang . mbukak nuli amek banyu wudlu. Bali mlebu kamar salin penganggo resik nuli metu saka ngomah karo kalung sajadah. Sing dituju masjid sing dununge ora adoh saka omah kontrakane , saperlu nindakake shalat subuh berjamaah. Superego mentingake kasampurnan, tinimbang kasenengan. Superego kuwi panggone ana ing alam ora sadhare manungsa kang padha karo id. Superego kang nyuba nggayutake pepenginan saka ati lan kasunyatane ing ndonya wis meh bisa nguwasani pamikire Warno Kemplu. Kaya kang wis diandharake ing bab sadurunge, super ego mujudake tata trapsila supaya ego katampa ing masyarakat. Ing novel NRP ana saperangan Pethikan kang nuduhake tindakan super ego. Pethikan ing ngisor iki ngandharake pratikele Warno Kemplu nalika ngelingake bojone Kiman Bento kang ngedhunake tangan nakale bojone Kiman Bento kanthi alon-alon. Huh, bejat kabeh! Sing lanang bejat, sing wadon bejat,- cluluk batine Warno Kemplu. Alon-alon tangan nakal iku dicandhak, nuli diudhunake. "Mbak, aja ngono ah! Aku lan Kiman Bento ki wong bejat. Sampeyan aja melu-melu bejat. Galo disawang Dika,"ujare Warno Kemplu alus, diangkah ora nyekrok rasa. Dika kuwi anake Kiman Bento. Genepe Dika Kurniawan. (NRP kaca 76, KD-21 /2014) Pethikan ing dhuwur mratelakake Warno Kemplu nalika ngelingake bojone Kiman Bento kanthi alon iki ngandharake pratikele Warno Kemplu nalika ngelingake bojone Kiman Bento kang ngedhunake tangan nakale bojone Kiman Bento kanthi alon-alon. Dheweke uga ngelingake yen tumindak kaya mangkono ora apik yen disawang bocah cilik utawa anake Kiman Bento kang jenenge Dika Kurniawan, nanging ora kanthi cara kasar Warno Kemplu anggone ngelingake bojone Kiman Bento, dheweke nggunakake cara kang alus, diangkah ora nyekrok rasa. Bab kaya kang ditindakake dening Warno Kemplu kuwi dianggep nindakake struktur kapribadhen super ego. Bab iki dumadi amarga Warno Kemplu ngelingake bojone Kiman Bento supaya ora kurang ajar marang dheweke kanthi cara kang alus lan ora nganti nyekrok rasa. Yen dielingake kanthi cara kasar tegese ora lanang upamane trapsilane wong trep karo ngelingake wong wadon kang wis duwe bojo nanging isih nggodhani wong lanang liya, apa maneh kuwi ya bojone kancanae. Dene Warno Kemplu iki satemene risih banget, nanging tetembungane ora nganti kasar nalika ngelingake. tata Wiwit isih aktif dadi durjana, Warno Kemplu pancen ajeg milih pondhokan sing cedhak masjid utawa mushala. Uga kalebu sregep melu shalat jamaah. Ning wektu semono tujuwane kanggo ngawoni warga. Kareben ora nuwuhake kasujanan yen satemene dheweke iku durjana tukang ngrampog. Saiki anggone sregep saba masjid lan shalat jamaah pancen niyat mertobat, dilambari ati tulus lan eklas, niyat ngibadah nyadhong palimirane Gusti Allah. (NRP kaca 107, KD-22 /2014) Pethikan ing dhuwur ngandharake yen Warno Kemplu nindakake pakaryan kang apik, yaiku nalika amek banyu wudlu banjur salin penganggo resik lan langsung tumuju masjid kang dununge ora adoh saka omah kontrakane saperlu shalat subuh jamaah. Senadyan biyen dheweke bajingan lan tukang rampog nanging dheweke uga nduweni sipat kang becik. Yen biyen dheweke sengaja milih omah kontrakakan kang cedhak karo masjid utawa mushala lan sregep nindakake shalat jamaah, ning nalika biyen nduweni tujuwan supaya tanggane ora sujana yen satemene dheweke kuwi durjana tukang ngrampog. Nanging saiki Warno Kemplu nduweni usaha kanggo ngrubah uripe amrih bisa luwih becik maneh. Usaha iki temtune ana bab moral kang kinandhut. Usaha iki dianggep wis mlakune struktur kapribadhen super ego amaraga Warno Kemplu bisa brubah dadi wong kang becik kanthi nindakake shalat. Saora-orane dheweke wis nyuba nindakake pakaryan kang luwih becik tinimbang biyen nalika isih dadi durjana. Pethikan sabanjure uga ngenani pratikele Warno Kemplu nulak ajakane Kiman Bento sekuthon dadi durjana maneh amarga dheweke wis manteb ninggalake pakaryan alane rikala jaman semana bebarengan dening Kiman Bento. "njur ngapa?" tekamu kene esuk-esuk iki arep "ngajak koen sekuthon maneh. Donya pena mbarek donyaku iku padha, Plu. Donyane penjahat. Apike awak dhewe njegur mrono maneh!" "Ora bisa To! Aku wis manteb arep ngowahi uripku. Malah sedhela engkas aku arep rabi. Lan pindhah saka kene." Ing pethikan sabanjure, Warno Kemplu bali nindakake pratikel kang nuduhake struktu kapribadhen Zakiman Sholeh, aliyas si Kiman Bento njomblok semu ora precaya. Nganggep Warno Kemplu mung mbujuki. 8
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA "Kowe ora precaya To? Kene bae ora percaya. Nanging temenan, aku arep rabi. Calon bojoku warandha anak loro, wong Warujayeng." (NRP kaca 127, KD-23 /2014) ngutarakake isi sajrone atine marang wanita kuwi mau banjur ora bisa ngramut anake. Pethikan sabanjure yaiku nalika Warno Kemplu kaincim jiwane amarga tumindake kang biyen dilakoni wis diweruhi nganti mlebu berita. Saking judeg pikire nganti nggoleki siaran brita kang ana ing TV ing dhuwur ngandharake pratikele Warno Kemplu nulak ajakane Kiman Bento sekuthon dadi durjana maneh, Warno Kemplu menehi pangerten yen dheweke arep rabi lan calon bojone kuwi warandha anak loro wong Warujayeng kanthi apik. Nanging Kiman Bento aliyas Zakiman Sholeh ora precaya lan nganggep Warno Kemplu mung mbujuki dheweke, amarga dheweke nganggep yen kanthi cara njegur ing donyane penjahat maneh bisa ngasilake dhuwit akeh kanthi cara kang gampang. Usahane Warno Kemplu kuwi dianggep kalebu struktur kapribadhen super ego amaraga Warno Kemplu menehi pangerten marang Kiman Bento kanthi cara kang apik lan ora ngati nguciwana ati kancane kuwi mau. Saka andharan kuwi pancen Warno Kemplu bener- bener arep ngrubah uripe kang biyen asale durjana, nanging saiki bisa mertobat kanthi nglakokake tumindak kang becik. Pethikan Problem Kang Dialami Dening Paraga Utama Sajrone Novel NRP Anggitane Tiwiek SA. Problem kang bakal diandharake ing ngisor iki ana telu, yaiku problem realistis, problem neurosis, lan problem moral. perangan-perangan mau diandharake miturut Pethikan-Pethikan kang wis katulis ing kertu dhata Saka "Aja-aja beritane wis mlebu tivi," grenenge lirih. Kanthi rada gemeter banjur nyandhak remote control kang tumumpang ing meja sangarepe. Pesawat TV diuripake. Nuli nggoleki siaran berita. Kabeh canel didulegi. Wiwit TV lokal bangsane Doho TV nganti TV swasta nasional bangsane TV One. Ewadene pawarta sing digoleki durung ketemu. (NRP kaca 201, KD-29 /2014) tangan Pethikan ing dhuwur ngandharake nalika Warno Kemplu lagi kaincim jiwane lantaran berita ing TV ngenani tumindake kang wis konangan. Tangane gemeter nanging dheweke ajeg nggoleki kanthi cara canel didulegi. Wiwit TV lokal bangsane Doho TV nganti TV swasta nasional bangsane TV One. Ewadene pawarta sing digoleki durung ketemu. Pratikele Warno Kemplu kang kaya mangkono diarani problem realistis amarga Warno Kemplu rumangsa wedi lan kaincim dening pawarta ing TV ngenani tumindake dheweke kang biyen tau dilakoni wis kadhudhah lan mlebu pawarta ing TV. Dheweke kuwatir yen nganti pawartane kuwi mau wis sumebar lan diweruhi dening kaluwargane mligine anak lan bojone. Problem Realistis Problem Moral Sajrone novel NRP ana saperangan bageyan kang nerangake problem realistis utawa problem kang ngincim kanthi fisik jiwa lan raga. Tuladhane yaiku nalika paraga Warno Kemplu meruhi wanita kang ditresnani dirubung wong lanang-lanang para pelanggan warunge, dheweke ngrasa kuwatir yen wong lanang-lanang kang ngrubung kuwi mau ana kang nyenengi dheweke. Dumadakan bae tuwuh rasa butarepane meruhi wanita woding ati dirubung wong lanang-lanang para pelanggane. Dheweke kuwatir, aja-aja ing antarane pelanggane ana sing ndhisiki naksir. Wah, yen nganti kedhisikan anakku rak dikuwalonake - batine. liyan ngalamat (NRP kaca 122, KD-28 /2014) Pethikan ing dhuwur ngandharake nalika Warno Kemplu rumangsa kaincim dening wong lanang-lanang pelanggan warunge wanita kang ditresnani. Dheweke ora bisa trima yen salah sawjine wong lanang kuwi mau ana kang nyenengi wanitane lan ndhisiki dheweke ngutarakake isi kang ana sajrone atine, dheweke saengga anake dikuwalonake upamane wanita kang ditresnani kuwi mau rabi karo wong lanang liya. Perkara iki bisa diarani problem realistis awit Warno Kemplu rumangsa kaincim dening wong lanang- lanang kang ngrubungi wanita kang ditresnani. Dheweke kuwatir yen kadhisikan wong lanang liya anggone Sajrone novel NRP uga ana problem moral. Nalika Warno Kemplu wedi amarga rasa dosane kang wis nindakake kadurjanan. Sajrone novel, sejatine Warno Kemplu getun sawise nindakake pakaryane. Warno Kemplu kagugah angene-angene. Angen-angen sing saben-saben ngalela ing mripat atine. Angen-angen ngenani urip sing dianggep nyleneh. Ora nyleneh priye, cetha uripe mung tansah agawe rugine liyan. Gawe rugi lan gawe giris! Awit yen wis nindakake kadurjanan ilang sifat kamanungsane. Kari sifat iblis sing tumempel ing jiwane. Warno Kemplu ora tau mangu-mangu lan tanggung-tanggung sajroning Profesi minangka durjana! Sanajan satemene ing ati cilike sumlempit sifat becik uga. Kerep bae saben bubar nindakake kadurjanan njur tuwuh rasa getune. Rasa getun lan dosa! Yen wis ngono njur kepengin mertobat. Kepengin dadi wong becik-becik. nindakake profesine. (NRP kaca 29, KD-31 /2014) Saka pethikan ing dhuwur dimangerteni yen Warno Kemplu ajeg kelingan pakaryane kang kagolong ora becik, yaiku kanthi nindakake pakaryan ngrampog. Kerep agawe rugine liyan kanthi tumindake kang ora tanggung-tanggung anggone dadi durjana, yen wis nindakake kadurjanan ilang sifat kamanungsane, mung kari sifat iblis kang tumempel ing jiwane. Nanging saben 9
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA mari nindakake kadurjanan dheweke kerep getun lan ngrasa nduweni dosa kang gedhe, banjur kepengin mertobat saengga bisa dadi wong kang becik-becik. Ing kedadeyan kuwi Warno Kemplu ngalami problem moral. Satemene Warno Kemplu ngerti yen pokal gawene kuwi luput, nanging tetep wae ditindakake. Senadyan tetep ditindakake, nanging Warno Kemplu ngerti lan wedi yen lelakune kuwi luput mesthi diganjar dosa kang gedhe lan oleh ukuman yen konangan. Mula pethikan ing dhuwur trep yen klebu problem moral. Pethikan sabanjure uga ngenani pratikele Warno Kemplu kang wedi lan nduweni dosa gedhe amarga wis ngrusuhi bojone liyan lan mrusa kurban kadurjanane. Sapungkere Kiman Bento, Warno Kemplu lenger-lenger. Rasa dosa dadakan bae mampir ing angen-angene. Apa sing mentas ditindakake tumrap Bu Danar, banget ngganggu pikirane. Dheweke pancen durjana kelas kakap. Ora mung saiki bae anggone dadi bajingan. Wiwit nom-noman pancen wis dadi penjahat. Pakaryan bangsane maling, main, njambret, nyopet lan ngrampog wis kulina ditindakake. Lan tansah sukses. Tegese durung tau wurung, durung tau konangan. Nganti seprene. Mung bae, sajahat- jahate dheweke, ana siji sing ora tau ditindakake. Yaiku ngrusuhi bojone liyan. Utawa mrusa kurban kadurjanane. Ing sakawit kaya-kaya nganggep tabu lan sirikan yen ngantiya tumindak mangkono. Kanggo kabutuhan biologis, padatan Warno Kemplu cukup pesen gadhis panggilan sarta milih hotel kanggo papan kencan. Kajaba luwih kinurmat lan bisa milih modhel sing priye bae, cetha ora ngrugekake liyan. (NRP kaca 73, KD-32 /2014) Saka pethikan ing dhuwur Warno Kemplu pancen durjana kelas kakap, ora mung saiki wae dheweke dadi durjana, awit nom-noman biyen dheweke wis dadi durjana, pakaryan kang kerep ditindakake yaiku maling, njambret, nyopet lan ngrampog, pakaryanane kang kaya mangkono durung tau konangan lan durung tau wurung nganti seprene. Mung bae sabejat-bejate dheweke ana siji kang ora tau ditindakake, yaiku ngrusuhi bojone liyan utawa mrusa kurban kadurjanane, yaiku Bu Danardana. Kanggo nyalurake kabutuhan biologise, Warno Kemplu cukup pesen gadhis panggilan sarta milih hotel kanggo papan kencane. Amarga kuwi wis dadi sirikan dheweke uga ngrasa wedi lan ngrasa dosa anggone wis mrusa kurban kadurjanane. Problem Neurotis nyalurake Sajrone novel NRP uga ana problem Neurotis. Warno Kemplu wedi marang ukuman kang ana yen nerak aturan. Sajrone novel, sejatine Warno Kemplu wedi yen konangan nglakoni profesi ngrampoge. Dheweke ngerti yen pakaryane kuwi mau diweruhi, dheweke bakal antuk ukuman. Dalan jurusan Kalidawir iku ora sepira reja. Kendharakan rodha papat ora pati akeh, beda jurusan Blitar. Sejatine malah karo nggampangake anggone ngithing burone. Ning dheweke dhewe uga gampang dititeni. Tuna dungkape gagal tenan olehe makarya ing dina sing iku. Yen mung gagal ngono bae ora dadi apa. Hla yen genti dibujung massa? Njur dikroyok? Motore diobong? Uh, saiba rekasane! Ya bener dheweke sangu pistul. Ning apa dayane yen ngadhepi wong akeh sing lagi waringuten? (NRP kaca 14, KD-40 /2014) Pethikan ing dhuwur ngandharake pratikele Warno Kemplu kang wedi tumindake diweruhi lan dititeni nalika ngrampog ing Kalidawir, sanajan dalanan ing Kalidawir ora sepira reja nanging dheweke ora wani ngrampog ing kunu. Masiya dheweke sangu bedhil, nanging apa dayane yen ngadhepi wong akeh. Upamane gagal ngono bae ora dadi ngapa, nanging dheweke wedi yen nganti dibujung massa banjur dikroyok lan motore diobong. Pethikan ngenani Warno Kemplu ing nduwur ngalami problem neurotis. Amarga ngandharake yen dheweke wedi konangan ngrampog ing dalanan Kalidawir banjur di bujung massa, dikroyok lan nganti diobong motore. Pratikele kang mangkono wis trep yen kalebu problem neurotis. Pethikan sabanjure ngenani pratikele Warno Kemplu kang wedi yen urusan karo pulisi nalika masrahake pistul kuwi langsung. carane problem, nyingkirake barang kasebut. Arep diguwang ngono bae ya genah ora mungkin. Salah-salah ditemu wong sing ora tanggung jawab malah ndrawasi. Jane sing apik dipasrahake bae menyang kantor pulisi. Nanging risikone, dheweke mengko mesthi diurus warna-warna. Lha iki sing Warno durung siap. Awit bisa bae dheweke banjur kejodheran, yen sejatine biyene durjana kelas kakap. " "Sing dadi kepriye (NRP kaca 158, KD-41 /2014) Pethikan ing dhuwur ngenani pratikele Warno Kemplu kang ngrasa wedi nalika pistul kang arep disingkirake kuwi mau dipasrahake dhewe menyang pulisi, amarga dheweke mesthi ditakone maneka warna ngenani pistul kuwi mau. Bisa uga dheweke banjur kejodheran upamane pulisi nakoni dheweke ngenani pistul kasebut, Warno Kemplu uga wedi yen dheweke konangan sapa sejatine dheweke kuwi. Saka tumindake kasebut dheweke uga bisa antuk ukuman saka pulisi. Pethikan ngenani Warno Kemplu ing nduwur wis trep yen dheweke ngalami problem neurotis. Amarga dheweke nduweni rasa wedi upamane masrahake pistul kang kerep dianggo tumindak durjana kuwi marang pulisi, dheweke uga wedi antuk ukuman saka pulisi yen pulisi nganti ngonangi sapa sejatine dheweke jalaran saka pistul kasebut. Mekanisme Pertahanan Ego Paraga Utama Sajrone Novel NRP Anggitane Tiwiek SA Mekanisme pertahanan ego satemene ana jinis cacah sanga, nanging Sajrone novel NRP namung bisa ketemu cacah pitu kang dadi perangane mekanisme pertahanan lan konflik paraga Warno Kemplu ing novel NRP. Bab-bab kang nuduhake mekanisme pertahanan lan konflik iki kajupuk saka pethikan-pethikan kang wis katulis ing kertu dhata. 10
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA Represi Jinis mekanisme pertahanan ego kang kapisan yaiku represi. Represi mujudake perangan mekanisme pertahanan ego kang ngemu surasa ngempet utawa nglerem nepsune dhewe kang metu kanthi cara meneng, didhem ing ati lan ora nindakake pakaryan apa-apa. iki ngandharake Warno Kemplu kang ngempet mlebu menyang ruwang tunggu bank, amarga dheweke wis rucat busana priyayine lan ngrasuk busana bajingan saengga arep mlebu maneh kuwatir nuwuhake kawigatene liyan. Pethikan ing ngisor "Ora beda karo Kiman Bento, Warno Kemplu sing wis ngakahi sadhel sepedha motor Ninja-ne iku uga ketara ora sabaran. Apa maneh bareng SMS-se ora antuk balesan. Mangka dheweke wis kadhung rucat busana priyayi, ngrasuk busana bajingan. Klambi putih resik sing dianggo wis dirangkepi jaket lulang rupa ireng. Kaca mripat putih sing dienggo mau wis dicopot lan disaki. Saiki ing sirahe tumampang helm cakil sing ora mbutuhake kaca mripat. Semono uga sepedha motore sing mau dijagang ing parkiran, saiki wis dipindhah ing sanjabane pager kantor bank, pinggir rattan gedhe. iki ngandharake Warno Kemplu kang ora trima nalika Kiman Bento nawakake bojone marang dheweke. Dheweke ngeyel lan langsung muring-muring marang Kiman Bento. Pethikan ing ngisor "Warno Kemplu mencereng. Kawetu tembung kasare, "Diamput ki! Sing kokomongne kok panggah kuwi ae! Tak kandhani To, najan bajingan, aku ki ora ngawur! Aku gelem ae medok, ning dudu bojone liyan. Apa maneh bojone kanca. Pilih tuku To! Gadhis panggilan pirang-pirang. Gari milih. Aku ora semuci-suci, jeneh lairku ae saka penylewengan. Nek saiki aku dadi bajingan rak wis pantes!" (NRP kaca 4, KD-46 /2014)" Saka pethikan ing dhuwur Warno Kemplu katon ora trima amarga dheweke dikira kelakuwane padha karo Kiman Bento, Warno Kemplu ngeyel ora trima lan muring-muring nalika Kiman Bento nawakake bojone marang dheweke. Najan dheweke bajingan nanging ora ngawur. Dheweke gelem medok nanging dudu bojone liyan, akeh gadhis panggilan kang bisa dikencani gari milih thok, kuwi kang diomongake marang Kiman Bento nalika dheweke muring-muring marang Kiman Bento. Mesin sepedha motor sing wis diuripi kepeksa dipateni maneh. Banjur mudhun saka sadhel. Clilengan nguwasi njero pager. Nanging sing diranti tetep durung mencungul. Kok umpama durung kebacut macak bajingan, kepengin bali mlebu menyang ruwang tunggu maneh. Ning wong wis kadhung macak kaya ngono yen nekad rak nuwuhake kawigatening liyan. Mula kepeksa disabar-sabarake ngenteni mencungule Man Bento" Saka andharan ing dhuwur bisa dimangerteni yen ana eyel-eyelan antarane Warno Kemplu lan Kiman Bento. Warno Kemplu pengkuh marang pendhiriyane yen dheweke gelem medok nanging ora karo bojone liyan, apa maneh bojone kancane. Pratingkahe Warno Kemplu kaya ing dhuwur bisa disebut mekanisme pertahanan ego jinis proyeksi. Pengalihan (NRP kaca 11, KD-43 /2014) Pethikan ing dhuwur ngandharake Warno Kemplu nalika ngleremake atine nalika arep mlebu menyang ruwang tunggu bank amarga SMS-se ora dibales karo Kiman Bento. Dheweke uga wis kadhung rucat busana priyayi lan ngrasuk busana bajingan. Klambi putih resik kang dianggo wis dirangkepi jaket lulang rupa ireng. Kaca mripat putih kang dianggo uga wis disaki. Dheweke uga wis mindhah sepedha motore ing sanjabane kantor bank. Mesin sepedha motor kang maune diuripi kapeksa dipateni maneh, banjur dheweke mudhun saka sadhel, clilengan nguwasi njero pager lan ngenteni Kiman Bento metu saka kantor bank, nanging dheweke ora metu-metu. Dheweke kepengin mlebu nanging yen dheweke mlebu banjur nuwuhake kawigatene liyan amarga wis macak kaya ngono, mula dheweke nyabar-nyabarake ngenteni mencungule Kiman Bento. Proyeksi perangan mekanisme pertahanan ego kang ngemu lan surasa ngeyel nglimpahake perkara marang wong liya kang pancen pantes disalahake, supaya awake dhewe katon luwih becik. Mekanisme pertahanan ego iki kanggo mbela awake dhewe lan uwal saka rasa ora kepenak amarga disalahake. Proyeksi mujudake Jinis mekanisme pertahanan ego sabanjure yaiku pengalihan. Pengalihan iki salah sawijine cara kanggo nglerem rasa ora kepenak kanthi cara ngalihake rasa ora seneng marang objek kang dianggep pantes, nanging objek kasebut satemene ora luput. Ing novel NRP ana pethikan kang nuduhake mekanisme pertahanan ego jinis pengalihan. Ing pethikan kasebut kacarita nalika Warno Kemplu mbujuk marang Chamidah yen dheweke takziah marang Parmun kancane. "Sapa lho Mas kanca panjenengan sing seda kuwi?" pitakone Chamidah karo mlaku njejeri. Sing antuk pitakone rada glageban. Jeneh anggone pamit takziah mau awan mung kanggo lambe. Kepeksa banjur nyaut abang-abang jeneng saelinge. Kapinujon sing kumlebet ing angen-angen, Parmun. "Kang Parmun, omahe cedhak karo omah sing takkontrak neng Jombang kepungkur ika. Ndhisik aku karep dolan neng omahe. Nunggoni anggone nambal ban karo crita warna-warna. Dheweke iku pancen tukang tambal ban. Wonge wis setengah tuwa, gek laran-laranen," kojahe Warno Kemplu. (NRP kaca 199-200, KD-49 /2014) 11
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA Saka pethikan ing dhuwur bisa dimangerteni yen Warno Kemplu mbujuk marang Chamidah nalika ditakoni dening Chamidah ngenani takziahe mau awan, anggone dheweke pamit takziah mau awan mung kanggo abang-abang lambe, kapeksa dheweke ngaku yen Parmun kang seda, amarga jeneng kuwi kang kumlebet ing angen-angene. Awit saka kuwi dheweke mulai carita marang Chamidah ngenani Parmun kang omahe cedhak karo omah kontrakane Warno Kemplu biyen ing Jombang lan makarya dadi tukang tambal ban kang kerep lara-laranen. Nanging anggone crita ngenani Parmun kuwi mau mung kanggo nutupi pakaryan kang satemene dheweke ora takziah. Pratingkahe Warno Kemplu ing Pethikan kasebut nuduhake rasa ora kepenak kang dialami dening Warno Kemplu nalika ditakoni Chamidah ngenani bab takziah awan mau, banjur dheweke mbujuk supaya Chamidah bisa precaya marang critane dheweke. Iki mertandhani yen Warno Kemplu wis nglakoni mekanisme pertahanan ego jinis pengalihan kanggo ngedhem rasa kang ora kepenak sajrone atine kuwi mau. formasi kuwi mujudake sipat fanatik kang diduweni saben pawongan. Pethikan iki nuduhake Warno Kemplu kang lagi menehi wejangan marang Chamidah bojone, ngenani kuwajibane wong lanang kang wis dadi bojo. ing ngisor "Ya ora perlu dimesakake ta Jeng, mapan wis dadi kuwajiban. Yen wong lanang ora netepi wajib iku jeneng dosa. Hla apa Jeng Idah seneng yen aku tumindak dosa?" (NRP kaca 206, KD- 56 /2014) Pethikan ing dhuwur ngenani Warno Kemplu kang njelasake marang Chamidah, yen anggone kerja kuwi wis dadi kuwajibane wong lanang. Warno Kemplu ora gelem yen Chamidah rumangsa mesakna nalika nguwasi dheweke kerja kanggo menehi blanja bojone. Warno Kemplu uga ora gelem tumindak dosa maneh jalaran ora bisa menehi blanja lan nyukupi kabutuwan kaluwargane. Rasionalisasi Rasionalisasi mujudake sawijining cara tujuwane mekanisme pertahanan ego. Rasionalisasi ngilangi rasa kuciwa nalika gagal saka tujuwane. Ing novel NRP ana Pethikan kang nuduhake mekanisme pertahanan ego jinis rasionalisasi iki. Nalika kuwi Warno Kemplu crita marang Kiman Bento yen dheweke kuwi dudu anake Pak Setra Kenci. "Kuwi bapak sambungan. Olehe ngrabi simbokku sawise aku umur setaun. Kaya sing tau dakkandhakake, Pak Setra kenci mono tukang main lan tukang maling. Mula ora aneh yen anak dhidhikane ya dadi bajingan. Dadi empere aku iki kayadene Ken Arok. Ngerti ken Arok? Kuwi lho, sing wusanane dadi raja ing singasari. Manut crita Ken Arok ki anake Ken Endhog asile slingkuh karo dewa. Bareng lair diopeni benggol rampog aran Lembong. Wiwit cilik wis digladhi ngrampog. Wusana Ken Arok katut dadi rampog." Pethikan ing dhuwur nuduhake pratikele Warno Kemplu kang lagi nindakake reaksi formasi marang Chamidah Kumalasari. Ing kono disebutake yen Warno Kemplu ngugemi sipat fanatike minangka wong lanang, jalaran dheweke ora gelem kedosan amarga ora bisa menehi blanja sabendinane gawe bojone lan ora bisa nyukupi kabutuwan kanggo kaluwargane. Agresi lan Apatis Agresi lan Apatis sajrone novel NRP Pethikane mung ditemokake bab agresi wae. Sikep Apatis ora ditemokake jalaran paraga Warno Kemplu dudu paraga kang sipate apatis utawa gampang nglokro. Warno Kemplu nduweni watak ora gampang sedhih, pasrah, apa maneh nglokro. Dheweke kuwat lan tansah sumringah. Pethikan ing ngisor iki ngandharake pratikele Warno Kemplu nalika arep nebus wirange amarga dibujuki dening calon kurban rampage. Dheweke uga ngelokake Kiman Bento, amarga wis ngerti yen kapusan malah Kiman Bento ngguyu ngakak "To! Tutupen cocotmu!" Warno Kemplu nggetak. Mripate dumadakan andhik angatirah. Katon galak! Man Bento mengkeret keladuk pucet. (NRP kaca 5, KD-51 /2014) "Kowe iki goblog To! Genah kapusan ngene kok malah ngguyu ngakak!" srengene. Saka Pethikan ing dhuwur dimangerteni Warno Kemplu crita marang Kiman Bento yen Pak Setra Kenci kuwi mung Bapak sambungane. Pak Setra Kenci kuwi tukang main lan tukang maling, mula ora aneh yen Warno Kemplu kuwi katut lan nurun dadi bajingan. Dheweke uga madhakake dheweke karo critane Ken Arok kang wusanane dadi raja ing Singasari, sejatine Ken Arok kuwi anake Ken Endhog asile slingkuh karo Dewa, nanging nalika lair diopeni benggol rampog aran Lembong. Wiwit cilik wis digladhi ngrampog. Wusana Ken Arok katut dadi rampog. "Lha njur kudu piye?" "Wirang iki kudu ditebus! Warno Kemplu dudu durjana nyithengan sing mung monat- manut dipaeka liyan. Warno Kemplu kudu ngisis siyung, mamerake kaluwihane!" (NRP kaca 27, KD-57 /2014) Pethikan ing dhuwur nuduhake Warno Kmplu lagi nesu nalika dibujuki calon kurban rampoge. Dheweke jengkel awit malah diguyu karo Kiman Bento nalika dheweke wis kapusan, dheweke kudu nebus wiring kang wis ana. Pratikele kuwi dilakoni amarga pikirani lagi jengkel nanging ora bisa males lan bingung ora ngerti kudu nyuntak rasa nepsune kuwi marang sapa. Reaksi Formasi Sajrone novel NRP ana Pethikan kang nuduhake reaksi formasi. reaksi formasi mujudake represi akibat impuls anxitas sering dieloni dening kepenginan kang ora padha kanthi tendhensi kang dikarepake. Dadi reaksi Fantasi lan Stereotype Sajrone novel NRP ana Pethikan kang nuduhake fantasi. Dene stereotype, utawa tindakan kang nyleneh 12
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA dirasa ora ana Pethikan ing novel. Paraga Warno Kemplu mujudake paraga kang kuwat, dadi dirasa ora nglakoni tindakan stereotype. iki nuduhake Warno Kemplu lagi mbayangake impen kang wis dumadi sajrone turune, nalika dheweke arep ngombe banyu kang anyes ing njero kendhi, nalika kuwi uga kendhi kang wis dicekel mrucut lan akhire pecah. Kendhi kang ceblok dadi gegambarane nalika impene kuwi mau wis mesthi ana lan kedadeyan mbuh kapan wancine. Pethikan ing ngisor moral. Wis diandharake ing bab sadurunge ngenani problem moral. Dudutan kang katelu yaiku ngenani mekanisme pertahanan ego. Saka mekanisme pertahanan ego kang cacahe sanga, ana pitung werna mekanisme pertahanan ego kang dilakoni dening Warno Kemplu. Dheweke nduweni mekanisme pertahanan ego represi, proyeksi, pengalihan, rasionalisasi, reaksi formasi, agresi lan apatis, lan fantasi lan stereotype. Dene kang dhominan ing novel Nalika Rembulan Panglong iki yaiku prinsip rasionalisasi. Warno Kemplu krasa ngorong banget. Banjur gegancangan menyang pawon. Clingukan, wusana ngonangi kendhi sumeleh ing orok-orok. Wah, ndahiba segere! Ngorong kaya ngene, njur nglangga banyu kendhi sing anyes. Gulu kendhi enggal dicandhak. Arep dilangga. Wut, olehe nyekeli mrucut. Kendhi tiba ing jobin. Pecah sawalang-walang. Banyune muncrat dadi blambangan. Byar! Warno Kemplu nglilir. Gage njenggelak. Nyaut arloji ing kenap sandhinge. Dililing karo prejih-prejih. "Jam setengah papat," grenenge. Banjur mapan lungguh. Lenger-lenger. Ngangen-angen impene. Krasa ngelak, arep ngombe, kok ujug-ujug wadhahe banyu ceblok. Apa wahanane? (NRP kaca 104, KD-61 /2014) Pethikan ing dhuwur nuduhake pratikele Warno Kemplu kang lagi mbayangake utawa nindakake fantasi marang impene. Biyen Warno Kemplu ora pati precaya impen nalika dadi durjana, masiya dheweke ngimpi bolak-balik kang rada ora kepenak, dheweke ajeg ora ngurusi impene kasebut, nanging saiki dheweke luwih precaya impen kang tuwuh ing turune. Sakawit dheweke uga ora nggubris impene kasebut, nanging tansah ana ing angen-angene ndadekake dheweke mbayangake kang ora-ora. Pamrayoga Panliten tumrap Novel Nalika Rembulan Panglong anggitane Tiwiek SA iki mujudake jangkah kapisan kang isih bisa ditliti maneh. Bab kang kaandhar ing bab-bab sadurunge mung nliti mligi paraga Warno Kemplu nganggo tintingan psikologi sastra. Mula isih akeh tintingan liya kang bisa digunakake kanggo nliti paraga liya. Tintingan sabanjure diajab bisa nliti kang ngonceki novel Nalika Rembulan Panglong kanthi panliten kang luwih jero. Saka panliten iki, muga bisa nuwuhake gregete para pamaos supaya ora niru tumindake Warno Kemplu kang nengenake id ne, saengga bisa urip tentrem nalika urip bebrayan, ndadekake tuladha kang becik lan nambah kawruh ing urip bebrayan sabendina. Panliten iki uga dikarepake bisa kanggo nambahi sumbang sih marang khasanah panliten sastra jawa mligine kanthi tintingan psikologi sastra. Panliti uga sadhar yen panliten tumrap novel Nalika Rembulan Panglong anggitane Tiwiek SA iki adoh saka kasampurnan, mula panliti mbutuhake kritik lan saran kanggo njangkepi lan mbangun panliten iki supaya bisa dadi panliten kang luwih apik. Matur sembah nuwun. KAPUSTAKAN Arikunto, Suharsini. 2006. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik (Edisi Revisi VI).Jakarta: PT Asdi Mahastya. PANUTUP Dudutan Bab iki ngandharake dudutan kang bisa dipethik saka asile panliten kanthi irah-irahan Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel "Nalika Rembulan Panglong" Anggitane Tiwiek SA (Tintingan Struktur Kapribadhen Sigmund Freud ). Ana telung perkara kang bisa diaturake. Dudutan kang kapisan yaiku ngenani struktur kapribadhene paraga Warno gegambaran Kemplu. Miturtut struktur kapribadhene Sigmund Freud, struktur kapribadhene Warno Kemplu isih nengenake id. Dheweke isih sethithik nengenake kapribadhen ego lan super ego. Perkara iki disebabake dening dhidhikane Setra Kenci minangka Bapak sambungane kang ndhidhik nengenake id-ne. Bapake ora nuturi kepriye benere miturut tata trapsila, nilai, adat, agama, lan budaya minangka perangan saka super ego. Dudutan kang kapindho yaiku ngenani gegambaran problem kang dialami dening paraga Warno Kemplu. Problem kajiwan kang disandhang Warno Kemplu akeh-akehe problem Berry, Ruth. 2001. Freud: Seri Siapa Dia? (Terjemahan dalam bahasa Indonesia oleh Ida Syafirda) Jakarta: PT Gelora Aksara Pratama. Endraswara, Suwardi.2008. Metode Penelitian Sastra: Epistemologi, Model, Teori, dan Aplikasi. Yogyakarta: Media Pressindo. Endraswara, Suwardi.2011. Metode Penelitian Sastra. Yogyakarta: CAPS. Hardjana, Andre. 1991. Kritik Sastra: Sebuah Pengantar. Jakarta: PT Gramedia. Kartono, Kartini. 2006. Psikologi Wanita 1 Mengenal Gadis Remaja dan Wanita Dewasa. Bandung: Mandar Maju. Luxemburg, Jan Van dkk. 1992. Pengantar Ilmu Sastra. Terjemahan Dick Hartoko. Jakarta: Gramedia. Minderop, Albertine. 2010. Psikologi Sastra Karya Sastra, Metode, Teori, dan Contoh Kasus. Jakarta: Yayasan Pustaka Obor Indonesia. Moleong, Lexy J. 2006. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: Remaja Rosada Karya. 13
Problem Kajiwane Paraga Utama Sajrone Novel Nalika Rembulan Panglong Anggitane Tiwiek SA Nazir, Moh. 1998. Metode Penelitian. Jakarta: Galih Indonesia. Nurgiyantoro, Burhan. 2000. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Ratna, Nyoman Kutha. 2004. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Ratna, Nyoman Kutha. 2012. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka Tehnik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Sunarto. 2001. Metodologi Penelitian Ilmu-Ilmu Sosial dan Pendidikan (Pendekatan Kuantitatif dan Kualitatif). Surabaya: UNESA Universiy Press. SA, Tiwiek. 2014. Nalika Rembulan Panglong. Yogyakarta: Elmatera Wahyuningtyas, Sri dan Wijaya Heru. 2001. Sastra: Teori dan Implementasi. Surakarta: Yuma Pustaka Wellek, Rene dan Austin Werren. 1990. Teori Kesusastraan. Jakarta: PT Gramedia. 14