KAJIAN JANGKEPING WACANA SOSIAL ING RUBRIK "WANITA LAN KULAWARGA" KALAWARTI DJAKA LODANG EDISI SEPTEMBER-NOVEMBER 2014 SKRIPSI Dipunaturaken dhumateng Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Dening: TRISNA KUSUMANINGRUM NIM 11205244008 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA MARET 2015 i
PASARUJUKAN Skripsi kanthi irah-irahan "Kajian Jangkeping Wacana SOsial ing Rubrik "Wanita ian Kulawarga" Kalawarti Djaka Lodang Edisi September-November 2014" menika saged kauji awit sampun pikantuk palilah saking pembimbing minangka sarat pendadaran. Yogyakarta, 19 Maret 2015 Pembimbing, Dr. Mulyana, M. Hum. NIP. 19661003 199203 1 002
SESANTI Gegayuhan menika kedah dipunpundhut ngangge rasa perih lan rekasa iv
PISUNGSUNG Kanthi raos syukur dhumateng Allah SWT, karya ilmiah menika kula aturaken dhateng tiyang sepuh kula Bapak kalihan Ibu ingkang sampun paring panyengkuyung saha donga pangestu. v
PRAWACANA Puji syukur, alhamdulillahirabbil'alamin panyerat aturaken raos syukur dhumateng Allah SWT ingkang tansah paring kasarasan, rahmat saha hidayahipun, saengga panyerat saged ngrampungaken skripsi kanthi irah-irahan "Kajian Jangkeping Wacana Sosial ing Rubrik "Wanita lan Kulawarga" Kalawarti Djaka Lodang Edisi September-November 2014". Skripsi menika dipundamel kangge njangkepi salah satunggaling sarat pikantuk gelar sarjana pendidikan. Panyerat ngaturaken agunging panuwun dhateng sedaya pihak ingkang sampun paring pambiyantu saha panyengkuyungipun, awit saking purwaka dumugi paripurnaning skripsi menika. Kanthi raos ingkang tulus panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng: 1. Bapak Prof. Dr. Rochmat Wahab, MA. M.Pd. minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring palilah kangge panyerat sinau wonten ing Universitas Negeri Yogyakarta. 2. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M. Pd. minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni ingkang sampun paring pambiyantu kangge panyerat sinau wonten ing Fakultas Bahasa dan Seni. 3. Bapak Prof. Dr. Suwardi, M. Hum. minangka pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring palilah kangge panyerat nindakaken panaliten menika. vi
4. Bapak Dr. Mulyana, M. Hum. minangka dosen pembimbing ingkang tansah paring panyengkuyung, pamrayogi kanthi sabar saha premati, saengga skripsi menika kalampahan kanthi sae. 5. Ibu Hesti Mulyani, M.Hum. minangka dosen penasehat akademik ingkang sampun paring pitedah sadangunipun kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni. 6. Bapak saha Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit sedaya kawruh saha ngelmunipun ingkang mupangat sanget kangge kula. 7. Admin Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit sedaya pambiyantunipun. 8. Tiyang sepuh kula, Bapak saha Ibu awit saking panjurungipun kangge kula. 9. Sedaya kulawarga matur nuwun awit sedaya peparing ingkang boten saged kula sebataken setunggal mbaka setunggal. 10. Kanca-kanca Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah angkatan 2011 mliginipun kanca- kanca kelas B. 11. Kanca-kanca kos Griya Agathis ingkang sampun paring panyengkuyung saha semangat kangge kula. 12. Kanca-kanca KKN-PPL 2014 Kelompok 386-387 ingkang sampun paring panyengkuyung saha semangat kangge kula. 13. Sedaya pihak ingkang sampun paring panyengkuyung ingkang boten saged kula sebataken setunggal mbaka setunggal. Skripsi menika tamtu taksih dereng kawastanan sae, jangkep saha sampurna. Pramila, panyerat nyuwun pamrayogi saha panyaruwe ingkang tumuju amrih langkung vii
sae, jangkep saha sampurnaning asiling panaliten menika. Wasana, mugi skripsi menika sageda murakabi. Yogyakarta, 19 Maret 2015 Panyerat, Trisna Kusumaningrum NIM 11205244008 viii
WOSING ISI IRAH-IRAHAN ... PASARUJUKAN ... PANGESAHAN ... WEDHARAN ... SESANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWACANA ... vii WOSING ISI ... x DAFTAR TABEL LAN DAFTAR LAMPIRAN ... DAFTAR CEKAKAN ... .. SARINING PANALITEN ... ... xiv BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten ... B. Underaning Perkawis ... C. Watesaning Perkawis ... D. Wosing Perkawis ... E. Ancasing Panaliten ... F. Paedahing Panaliten ... G. Pangertosan ... BAB II GEGARAN TEORI ix i ii iii iv xii xiii 1 4 4 5 5 5 6
A. Wacana ... ... B. Jinis-Jinis Wacana ... C. Jangkeping Wacana ... 1. Kohesi ... 18 2. Koherensi ... ... 34 D. Topik Proposisi Wacana ... E. Wacana Sosial ing Rubrik "Wanita lan Kulawarga" Kalawarti Djaka Lodang F. Panaliten ingkang Jumbuh ... ... BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten ... B. Data saha Sumbering Data ... C. Cara Ngempalaken Data ... D. Pirantining Panaliten... E. Cara Nganalisis Data ... F. Cara Ngesahaken Data ... BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten ... B. Pirembagan ... 1. Sarana Jangkeping lan Topik Proposisi Wacana... 65 BAB V PANUTUP x 8 10 17 43 45 46 49 49 50 51 51 52 54 64
A. Dudutan ... B. Pamrayogi ... KAPUSTAKAN ... . LAMPIRAN ... ... xi 101 102 104 106
Tabel: Lampiran: DAFTAR TABEL LAN DAFTAR LAMPIRAN Sarana Jangkeping Wacana saha Topik Proposisi Wacana... . Tabel Sarana Jangkeping Wacana saha Topik Proposisi Wacana... xii Kaca 55 106
AL-SB AM ANW AW DL DL GN-SP IB ID KAT KL LT-KS PB SB-AK SR-HS SR-TJ SY-HS TP : Alasan-Sebab : Amplikatif : Aditif Non Waktu : Aditif Waktu : Djaka Lodang : Dalam Lampiran : Generik-Spesifik : Ibarat : Identifikasi : Katrangan : Kolokasi : Latar-Kesimpulan : Perbandingan : Sebab-Akibat : Sarana-Hasil : Sarana-Tujuan : Syarat-Hasil : Topik Proposisi DAFTAR CEKAKAN xiii
KAJIAN JANGKEPING WACANA SOSIAL ING RUBRIK "WANITA LAN KULAWARGA" KALAWARTI DJAKA LODANG EDISI SEPTEMBER-NOVEMBER 2014 Dening: Trisna Kusumaningrum NIM. 11205244008 SARINING PANALITEN Panaliten menika neliti wacana ingkang awujud sarana-sarana ingkang njangkepi satunggaling wacana saha topik proposisi wacana. Ancasipun panaliten menika kangge ngandharaken menapa kemawon sarana jangkeping wacana sosial lan topik proposisi wacana ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang edisi September-November 2014. Panaliten menika kalebet jinising panaliten deskriptif kualitatif. Data ingkang dados objek panaliten saking rubrik "Wanita lan Kulawarga" ingkang ngrembag bab wacana sosial. Dene pamilihing sumber data panaliten inggih menika kalawarti Djaka Lodang edisi September-November 2014. Cara ngempalaken data panaliten ngginakaken tigang lampah. Lampah ingkang sepisan menika maos lan lampah ingkang kaping kalih inggih menika nyukani tandha pola-pola gayutan ing wacana. Saklajengipun lampah panaliten ingkang kaping tiga, inggih menika nyathet wonten ing media ingkang awujud kertu data. Asiling panaliten nedahaken bilih sarana jangkeping wacana ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kaperang dados tiga, inggih menika: (1) kohesi gramatikal ingkang dipunpanggihaken wonten panaliten inggih menika konjungsi, substitusi, referensi, lan elipsis (2) kohesi leksikal ingkang dipunpanggihaken wonten panaliten inggih menika repetisi, sinonim, hiponim, antonim, lan kolokasi, (3) koherensi ingkang dipunpanggihaken wonten panaliten inggih menika koherensi alasan-sebab, generik-spesifik, sebab-akibat, identifikasi, sarana-hasil, latar-kesimpulan, sarana- tujuan, syarat-hasil, perbandingan, aditif waktu (simultan dan berurutan), aditif non waktu, ibarat, lan amplikatif, (4) Topik proposisi wacana ingkang dipunpanggihaken wonten panaliten menika sebab stress, diparingi bebungah, jalaran stress, nglatih putra ma'em, jaman maju, putra Pak Sonto, bebaya stress, turu minangka kebutuhan, sepedha anyar, putra becik diemong ibu, bebaya stress, putra angel ma'em, sikap urip, diparingi bebungah, sebab kencokan schizophrenia, sikap masarakat Jawi, sarat pinter ngrumat putra, cara nampa bebungah, bebungah kuthuk, wanita sukses, kedadean ing pasrawungan, bapa ibu aja otoriter. Pamijining Tembung: jangkeping, wacana, rubrik xiv
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Basa inggih menika sarana utawi piranti kangge ngandharaken pengalaman, pikiran, pangraosan kanthi ngginakaken sarana sistem lambang. Kridalaksana (1984: 19) ngandharaken bilih basa menika sistem lambang swanten ingkang arbitrer ingkang dipunginakaken dening masarakat kangge komunikasi utawi gineman. Anggenipun ngginakaken tetembungan ingkang badhe dipunwedharaken dhateng tiyang sanes menika kedah nggatosaken tegesipun. Tembung inggih menika unsur basa ingkang paling dhasar ginanipun kangge ngandharaken satunggaling gagasan utawi pikiran. Panganggening utawi pamilihing tembung dados sarana kangge ngandharaken gagasan anggenipun nindakaken komunikasi. Komunikasi ngangge basa saged dipuntindakaken mawi cara lisan saha seratan. Adhedhasar Kamus Baoesastra Djawa (1939: 32), basa inggih menika sarana kangge ngandharaken gagasan awujud kelompok tembung-tembung. Basa inggih menika sarana komunikatif ingkang wigati amargi dipunginakaken dening tiyang kangge gineman. Perkawis ingkang wigati saking panganggening tembung inggih menika pangertosan ingkang tersirat wonten satunggaling tembung menika ingkang ngewrat teges utawi makna. Satunggaling tembung menika ngandharaken ide utawi gagasan. 1
Wacana inggih menika unsur basa ingkang paling kompleks saha jangkep. Miturut Mulyana (2005: 6), satuan basa ingkang nyengkuyung satunggaling wacana inggih menika fonem, morfem, kata, frasa, klausa, kalimat, paragraf, dumugi dados karangan ingkang wetah. Pamanggih sanesipun, miturut Kridalaksana (lumantar Mulyana, 2005:6) ngandharaken bilih wonten ing satuan basa, wacana menika mapan ingkang langkung ageng saha inggil. Perkawis menika dipunsebabaken amargi wacana minangka satuan gramatikal ugi objek linguistik ingkang ngewrat sedaya unsur basa ingkang dipunbetahaken anggenipun nindakaken komunikasi. Unsur-unsur ingkang nyengkuyung wacana dipunbagi dados kalih, inggih menika unsur internal saha unsur eksternal. Unsur internal gayut kaliyan aspek formal basa, dene unsur eksternal gayut kaliyan perkawis-perkawis ingkang wonten ing njawi wacana. Kekalih unsur menika mujudaken satunggaling struktur wacana ingkang wetah saha jangkep. Satunggaling wacana kedah gadhah struktur ingkang wetah saha jangkep. Wetah miturut sarananipun saha jangkep miturut teges utawi makna. Kangge mujudaken wacana ingkang jangkep menika dipunbetahaken komponen-komponen ingkang nyengkuyung. Komponen ingkang nyengkuyung wacana ingkang jangkep dipunsebut struktur wacana. 2
Satunggaling ukara ingkang dipunronce saged dipunsebut dados struktur wacana menawi ing salebetipun wonten gayutan emosional (maknawi) antawisipun perangan setunggal saha perangan sanesipun. Kalawarti Djaka Lodang (DL) minangka satunggaling media massa ingkang medal saben seminggu sepisan. Kalawarti menika ngginakaken basa Jawi ingkang dados lantaran basanipun. Wonten salebeting kalawarti menika wonten kathah rubrik, satunggaling rubrik minangka dados objek panaliten menika "Wanita lan Kulawarga". Rubrik menika ngrembag maneka warni perkawis ingkang mliginipun gayut kaliyan wanita, kulawarga, saha pagesangan sosial. Pamilihing kalawarti Djaka Lodang minangka objek panaliten amargi kalawarti menika ngewrat maneka warni wacana. Wacana ingkang dados objek panaliten menika wacana sosial. Ing salebetipun kalawarti menika kathah rubrik ingkang kalebet wacana sosial. Salah satunggaling rubrik menika "Wanita lan Kulawarga". Rubrik menika dados waosan ingkang utami mliginipun kangge para wanita amargi mboten namung maringi tambahing seserapan ing bab pagesangan sosial kemawon, ananging ugi minangka dados kabetahan amargi ngrembag bab ingkang gayut kaliyan perkawis-perkawis ing pagesangan saking perkawis bale wisma, sesambetan kaliyan tangga tepalih, kasarasan, kulawarga lan sapanunggalanipun. Wacana sosial ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" menika minangka salah satunggaling wacana ingkang wigati dipunwaos dening para wanita 3
mliginipun para ibu. Wacana menika ngewrat maneka warni tuladha saha piweling ingkang dipunserat kanthi cekak saengga gampil anggenipun mangertosi wosipun wacana menika. Sanesipun, rubrik menika ugi dipuncithak jangkep kanthi dipunparingi gambar ingkang ginanipun kangge nggambaraken wosipun cariyos ing wacana menika saengga langkung narik kawigatosan tiyang ingkang maos. B. Underaning Perkawis Miturut dhasaring panaliten ingkang sampun dipunandharaken wonten ing nginggil menika, saged dipunpendhet underaning perkawis kangge panaliten menika. Underaning perkawis panaliten kados ing ngandhap menika: 1. Sarana jangkeping wacana ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang edisi September-November 2014. 2. Gayutan pola-pola wacana ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang edisi September-November 2014. 3. Topik Proposisi wacana ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang edisi September-November 2014. C. Watesaning Perkawis Saking underaning perkawis ing nginggil, saged dipunpendhet watesaning perkawis kados ing ngandhap menika: 1. Menapa kemawon sarana jangkeping wacana ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang edisi September-November 2014. 4
2. Topik proposisi menapa ing wacana sosial rubrik "Wanita Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang edisi September-November 2014. D. Wosing Perkawis Adhedhasar watesaning panaliten ing nginggil, saged dipundamel wosing perkawis kados ing ngandhap menika: 1. Menapa kemawon sarana jangkeping wacana sosial ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang edisi September-November 2014? 2. Topik Proposisi menapa ing wacana sosial ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang edisi September-November 2014? E. Ancasing Panaliten Adhedhasar wosing perkawis ingkang sampun dipunandharaken wonten ing nginggil, ancasing panaliten kados ing ngandhap menika: 1. Kangge ngandharaken menapa kemawon sarana jangkeping wacana sosial ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang edisi September- November 2014. 2. Kangge ngandharaken topik proposisi menapa ing wacana sosial ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang edisi September-November 2014. 5 lan
F. Paedahing Panaliten Asiling panaliten ngengingi bab wacana pendidikan menika, dipunkajengaken saged nyaosi paedah ingkang teoritis saha paedah ingkang praktis: Paedah kanthi teoritis, asiling panaliten menika saged nambahi seserepan bab ngelmu basa mliginipun wonten ing bab analisis wacana ingkang ngrembag kajian jangkeping wacana bab sosial. Sanesipun ugi gadhah paedah saged damel referensi kangge panaliten ingkang sanes, mliginipun panaliten bab kajian wacana ingkang wonten gayutanipun kaliyan panaliten menika. Paedah kanthi praktis, asiling panaliten menika dipunkajengaken saged maringi sumbangan pamikiran saha tambahing seserepan ingkang enggal bab kajian wacana, ugi saged maringi motivasi kangge ingkang maos, saengga saged nuwuhaken panaliten-panaliten ingkang kathah mliginipun gayut kaliyan bab wacana. G. Pangertosan 1. Wacana Wacana inggih menika unit basa ingkang langkung jangkep saha langkung kompleks unsuripun. Wacana saged dipunwujudaken saking satuan- satuan gramatikal ing ngandhapipun. Satuan gramatikal menika awujud tembung, ukara, paragraf, saha karangan ingkang wetah kadosta novel, buku, 6
artikel, seri ensiklopedia saha sanesipun ingkang gadhah amanat ingkang jangkep. 2. Jangkeping Wacana Keutuhan utawi jangkeping wacana inggih menika gayutan antawisipun unsur ing salebetipun struktur sintaksis wacana. Morfem terikat langkung gayut kaliyan unsur ingkang ndhereki tinimbang unsur sanesipun. 3. Proposisi Wacana Proposisi inggih menika makna utawi teges saking wosipun andharan, proposisi menika kadadosan saking predikat utawi wasesa ingkang sami gegayutan antawisipun setunggal perkawis menapa langkung. 4. Kalawarti Djaka Lodang Kalawarti Djaka Lodang satunggaling media waosan ingkang terbit ing Yogyakarta. Kalawarti menika kababar seminggu sepisan saben dinten Setu. Sedaya seratan, warta, seserepan, saha waosan sastra budaya wonten ing kalawarti Djaka Lodang menika ngginakaken basa Jawi. Kalawarti menika ngewrat kathah rubrik ingkang ngandharaken maneka warni bab ingkang gayut kaliyan pagesangan. Salah satunggaling rubrik ing salebeting kalawarti Djaka Lodang inggih menika "Wanita lan Kulawarga" minangka salah satunggaling tuladha saking wacana sosial. 7
BAB II GEGARAN TEORI A. Wacana Wedhawati (2006: 595) ngandharaken bilih tembung "wacana" mila bikanipun saking basa Sansekerta inggih menika saking tembung "vacana" ingkang tegesipun "bacaan". Tembung vacana menika mlebet ing basa Jawi Kina dados tembung "wacana". Saklajengipun tembung menika mlebet wonten basa Jawi Enggal dados "wacana" tegesipun "bicara" utawi "ucapan". Saklajengipun Wedhawati (2006: 51) maringi tambahan bilih wacana inggih menika satuan basa ingkang mapan ing nginggilipun ukara ingkang awujud lisan menapa seratan. Miturut KBBI (2008: 1552) wacana inggih menika satuan basa ingkang jangkep ingkang wujudipun karangan utawi gancaran utawi laporan ingkang wetah, kadosta novel, buku, artikel, pidhato utawi khotbah. Kridalaksana (1984: 208) maringi pangertosan bilih wacana menika satuan basa ingkang jangkep awujud satuan gramatikal ingkang inggil utawi ageng. Wacana menika wujudipun karangan utawi gancaran ingkang wetah (novel, buku, seri ensiklopedia), paragraf, ukara, lan tetembungan ingkang gadhah teges jangkep. Pamanggihipun Alwi (1993: 43) wacana inggih menika reroncening ukara ingkang gadhah gayutan, saengga mujudaken makna ingkang jumbuh antawisipun ukara-ukaranipun. Pamanggih menika dipunsengkuyung dening 8
Moeliono (1988: 334) ingkang ngandharaken bilih wacana inggih menika reroncening ukara ingkang gegayutan, lajeng antawisipun proposisi setunggal saha proposisi sanesipun nyawiji dados setunggal mujudaken kesatuan makna. Ahli sanes, Jorgensen saha Louis (2007: 2) ngandharaken bilih wacana inggih menika cara tartamtu kangge ngandharaken saha mangertosi donya (utawi aspek donya). Dene miturut Adiwimarta (lumantar Djajasudarma, 2012: 2) ngandharaken wacana menika (1) andharan, pocapan, tutur ingkang mujudaken setunggal kesatuan, (2) sedayanipun tutur. Wacana dipungambaraken wujudipun ngangge sedayanipun tutur ingkang nggambaraken makna (semantik) ingkang dipunsengkuyung wacana. Gayutan antawisipun unsur ingkang mujudaken wacana dipunandharaken dening Moeliono (lumantar Djajasudarma, 2012: 3) inggih menika ukara ingkang gegayutan, saengga mujudaken teges ingkang serasi antawisipun ukara-ukara menika. Wacana ugi dipuntegesi reroncening ukara ingkang proposinipun gegayutan antawisipun proposisi setunggal saha sanesipun saengga mujudaken satunggaling kesatuan. Saking andharanipun para ahli gegayutan kaliyan bab wacana ing nginggil, saged dipundudut bilih pangertosan wacana inggih menika satuan basa ingkang jangkep saha langkung inggil tinimbang ukara lan gadhah kohesi lan koherensi ingkang ugi inggil gayutanipun. Kohesi menika mujudaken gayutanipun unsur-unsur wonten ing saklebeting wacana, menawi koherensi 9
mujudaken kepaduan wacana saengga komunikatif anggenipun ngewrat satunggaling ide. Kohesi lan koherensi menika minangka unsur ingkang mujudaken wacana ingkang wetah, inggih menika miturut sarananipun saha jangkep miturut tegesipun. Pamilihing teori wacana minangka dhasaring teori menika, awit saking dipunjumbuhaken kaliyan panaliten ingkang badhe kalampahan. Panaliten ingkang badhe kalampahan menika naliti ing rubrik "Wanita lan Kulawarga". Dene rubrik menika kalebet jinising wacana sosial. B. Jinis-jinis Wacana Wonten mapinten-pinten cara kangge ndamel klasifikasi wacana gumantung saking sudut pandang ingkang dipunginakaken. Arifin (2000: 22) merang jinis-jinis wacana kados ing ngandhap menika: 1. Adhedhasar Saluran Komunikasi Adhedhasar saluran ingkang dipunginakaken ing salebetipun komunikasi utawi adhedhasar media kangge ngandharaken, wacana dipunperang dados wacana seratan saha wacana lisan. Wacana seratan inggih menika teks ingkang awujud reroncening ukara ingkang ngginakaken ragam basa seratan. Tuladhanipun buku, pawarta koran, artikel, makalah. Wacana lisan awujud reroncening ukara ingkang dipuntranskrip saking rekaman basa lisan. Tuladhanipun wicantenan, khotbah, siaran TV utawi radio. 10
2. Adhedhasar Peserta Komunikasi Jinis wacana menika adhedhasar peserta utawi jumlah panutur ingkang dados partisipan ing salebetipun komunikasi. Wonten tiga jenis wacana inggih menika monolog, dialog, lan polilog. 3. Adhedhasar Tujuan Komunikasi Adhedhasar ancasipun komunikasi wujudipun wacana saged dipunperang dados wacana deskripsi, eksposisi, argumentasi, persuasi, lan narasi. Saklajengipun Mulyana (2005: 56-62) maringi tambahan wacana adhedhasar saking wosipun dipunperang dados 7, inggih menika: 1. Wacana Politik Miturut Marbun (2005: 445) politik inggih menika seni mengatur, mengurus nagari, saha ngelmu bab tataning nagara. Wacana politik padatanipun ngrembag perkawis tataning nagara, kadosta sistem pamarentah, partai politik, saha panguwasa. Wacana politik menika ngewrat kebijakan nagara, siasat, saha strategi. Kebijakan nagari menika tuwuh saking kahanan ingkang saweg kalampahan ing salah satunggaling nagara. Tuladhanipun: Premilu Thailand (Minggu, 03 Juli 2011) nguwohake kemenangan tumrap Partai Puea Thai kanthi nguwasani 265 saka 500 kursi parlemen. (DL, 2011: 8) 11
Wacana menika mlebet jinis wacana politik. Titikanipun saking perkawis saha tetembungan ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung "premilu" saha "partai". 2. Wacana Sosial Miturut KBBI (2008: 1331) tegesipun sosial inggih menika gegayutan kaliyan masarakat. Saking pangertosan menika, Mulyana (2005: 58) maringi pangertosan bilih wacana sosial gadhah gayutan kaliyan pagesangan sosial saha pagesangan padintenan ing masarakat. Tuladhanipun kahanan sosial pagesangan masarakat kadosta perkawis sandhang, pangan, papan, siti, pawiwahan, seda, saha bebendu. Tuladhanipun: Biasane manungsa iku duwe watak cacat gawan sing aran melik nggendong lali, kamurkan (srakah), culika, drengki, srei, lan sok gengsi. (DL, 2011: 8) Tuladha wacana ing nginggil menika mlebet jinis wacana sosial. Titikanipun saking perkawis saha tetembungan ingkang dipunginakaken, inggih menika ngrembag perkawis bab pagesangan manungsa saha sipat-sipat ingkang dipungadhahi dening manungsa ingkang gesang. 3. Wacana Ekonomi Wacana ekonomi gadhah gayutan kaliyan perkawis ekonomi. Wonten mapinten-pinten register ingkang namung dipunkenal wonten ing bisnis lan ekonomi. 12
Tuladhanipun: Asile pembangunan fisik bantuan program Rekompak JRF arupa drainase ing pedukuhan Ciren kanthi wragad Rp. 61.470.000,- bangket dalan Balakan wragad Rp. 127.363.000 sarta sarana air bersih ing Tirto sing durung kapetung klawan swadaya masarakat, desa Triharjo, Pandak, Bantul dikepyakake dening Bupati Bantul Hj. Sri Surya Widati nalika dina Kemis (10/3) minggu kapungkur (DL, 2011: 28). 4. Wacana Budaya Wacana budaya gayut kaliyan kabudayan. Tuladhanipun tembung "mitung ndinani" minangka tandha saking wacana budaya ingkang tegesipun ngawontenaken adicara selamatan dinten kaping 7, "balangan gantal" minangka rantamanipun adicara palakrama, saha "standing party" minangka budaya adicara mawi jumeneng. Tuladhanipun: Kang sesilih wayang Suluh yaiku sawenehing tontonan wayang kang digelar kanthi krenteg kanggo aweh pepadhang lan murih bisa dadi sesuluh tumraping masarakat kareben mangerteni marah owah-ingering tata keprajan. (DL, 2011: 5) Tuladha wacana ing nginggil menika mlebet jinis wacana budaya. Titikanipun saking tetembungan saha pirembagan ingkang dipunandharaken, inggih menika ngginakaken tembung "wayang". Wayang menika minangka salah satunggaling asiling kabudayan Jawi. Wacana menika ugi ngrembag bab 13
pagelaran wayang ingkang gadhah ancas kangge paring pepadhang kangge sedaya tiyang ingkang mirsani saha supados masarakat ugi saged mangertosi kados pundi owah ingering tata keprajan. 5. Wacana Militer Wacana jinis menika namung saged dipunginakaken wonten ing donya militer. Tuladhanipun: Kekerasan militer marang rakyate ing kutha-kutha Daraa, Douma, lan Homs, sing kaya brutal iki jalari 233 anggota partai sing kuwasa Partai Baath mundur (27 April 2011) (DL, 2011: 6). 6. Wacana Hukum lan Kriminalitas Miturut Simorangkir, dkk (2000: 66), hukum inggih menika aturan ingkang sipatipun meksa kangge nemtokaken tumindakipun manungsa ing pagesangan padintenan masarakat, aturan menika dipundamel dening badan- badan resmi ingkang berwajib. Menawi wonten ingkang mbalelo dhateng aturan ingkang sampun dipundamel badhe pikantuk balesan saking menapa ingkang sampun dipunlanggar. Dene kriminalitas miturut Moeliono (1988: 465) inggih menika bab- bab ingkang asipat kriminal. Sedaya tumindak ingkang nglanggar hukum pidana saha tumindak culika kadosta korupsi, teoritis, pembunuhan, pencurian, pemerkosaan, saha sanesipun. Saking andharan menika ketingal sanget bilih antawisipun wacana hukum saha wacana kriminalitas menika 14
gadhah gayutan ingkang caket. Wacana hukum saha wacana kriminalitas menika senajan saged dipunbedakaken nanging mujuaken setunggal kepaduan. Tuladhanipun: Warga Negara Indonesia (WNI) cacah 22 ing Cina kaancam ukuman mati, mangkono pratelane Jubrir Satgas TKI, Humprey Jemat (Kemis, 07 Juli 2011). Partai dakwa sing sebagean gedhe wong 21 wong wanita iku racak duwe sesambungan karo wong lanang manca sing manpangatake kanggo utusan (kurir) dedagangan narkoba (DL, 2011: 50). 7. Wacana Olahraga lan Kasarasan Kadosta wacana hukum lan kriminalitas, donya olahraga kasarasan ugi saged dipunbedakaken, nanging sejatosipun gadhah gayutan ingkang padu. Tuladhanipun: Faktor kang bisa ngungguhake resiko serangan stroke yaiku yuswa kang wis punjul saka 60 taun, tekanan dharah tinggi, tandha-tandha klinis ngenani tindakan kang cekat-ceket, serangan stroke bisa dikurangi engga 80 persen (DL, 2011: 5). Tuladhanipun wacana ing nginggil menika mlebet jinis wacana kasarasan. Titikanipun saking tembung-tembung saha perkawis ingkang dipunginakaken, inggih menika tembung "stroke", "dharah tinggi". 15 lan
Wacana miturut Kridalaksana ing Kamus Linguistik Edisi Kedua (1984: 208) inggih menika satuan basa ingkang jangkep ingkang miturut gramatikal minangka satuan gramatikal ingkang langkung inggil saha ageng. Wacana menika dipunwujudaken ing wujud karangan utawi gancaran ingkang wetah (novel, buku, seri ensiklopedia). Jinis-jinis wacana menika dipunperang dados 4, inggih menika: 1. Wacana Langsung (direct speech, direct discourse), inggih menika wacana ingkang sejatosipun dipunwatesi kaliyan intonasi utawi pungtuasi. Tuladhanipun: Ridwan berkata, "saya tidak mencuri buku itu." 2. Wacana Pembeberan (expository discourse), inggih menika wacana ingkang mboten ngawigatosaken wekdal saha panutur, fokus ing pokok ingkang dipunrembag, saha antawisipun perangan-perangan ukaranipun dipungayutaken kanthi logis. 3. Wacana Penuturan (narrative discourse), inggih menika wacana ingkang ngawigatosaken urutan wekdal, dipuntuturaken dening persona pertama utawi ingkang nomer tiga ing salebetipun wekdal tartamtu, fokus ing paraga, lan sedayanipun perangan dipungayutaken kaliyan kronologi. 4. Wacana Tidak Langsung (indirect discourse), inggih menika ngandharaken malih wacana tanpa ngutip tetembungan ingkang dipunginakaken dening tiyang ingkang micara, ngginakaken konstruksi gramatikal utawi tetembungan tartamtu, klausa subordinatif, tembung "bahwa", lan sapanunggalanipun. Tuladhanipun: Ridwan berkata bahwa ia tidak mencuri buku itu. 16
C. Jangkeping Wacana Kridalaksana (1993: 109) maringi pangertosan bilih wetahing utawi jangkeping wacana inggih menika gayutan antawisipun unsur ing salebetipun struktur sintaksis wacana. Morfem terikat langkung gayut kaliyan unsur ingkang ndhereki tinimbang unsur sanesipun. Tuladhanipun ing ukara "mereka berkelahi mati-matian", tembung "mereka" langkung gayut kaliyan tembung "berkelahi" tinimbang "mati-matian". Wacana ingkang jangkep inggih menika wacana ingkang ngewrat aspek-aspek ingkang padu saha manunggal dados setunggal (Mulyana, 2005: 25). Aspek-aspek menika kohesi, koherensi, topik wacana, aspek lesksikal, aspek gramatikal, aspek fonologis, saha aspek semantis. Kridalaksana (1978: 37) ngandharaken bilih semantik inggih menika satunggaling aspek ingkang saged mujudaken wetahing wacana. Aspek semantik wacana menika nggatosaken gayutan antawisipun ukara. Gayutan menika awujud gayutan antawisipun ukara ingkang setunggal kaliyan ukara ingkang sanesipun, utawi antawisipun proposisi ingkang setunggal kaliyan proposisi ingkang sanesipun. Menawi antawisipun ukara lan proposisi menika mboten wonten gayutan semantik, mila wacana menika saged dipunsebut mboten jangkep utawi mboten wetah, saengga waosanipun angel dipunpahami dening tiyang ingkang maos. Saklajengipun Dardjowidjojo (1985: 95) paring pangertosan bilih struktur semantik inggih menika struktur batin ing salebetipun struktur basa. 17
Kekalihipun struktur menika manunggal dados setunggal mujudaken gayutan maknawi ing salebetipun wacana. Sarana ing salebetipun wacana dipunsengkuyung kaliyan kalih sarana ingkang utami, inggih menika kohesi lan koherensi ingkang dipunrembag wonten ngandhap menika: 1. Kohesi Miturut KBBI (2008: 712) kohesi inggih menika gayutan antawisipun unsur ing salebetipun struktur sintaksis ing wacana ingkang dipunsukani tandha konjungsi, pengulangan, penyulihan, lan pelesapan. Pamanggih sanesipun, Arifin (2000: 72) ngandharaken bilih kohesi menika satunggaling teks, mliginipun seratan mbetahaken unsur ingkang mujudaken teks menika. Kohesi minangka satunggaling unsur ingkang wigati mujudaken satunggaling teks. Tarigan (1987: 123) ngandharaken bilih kohesi langkung nedahaken ing aspek semantik, inggih menika wujud formal saking basanipun. Wujudipun ukara-ukara ingkang dipunginakaken gadhah gayutan ingkang trep. Miturut Tata Baku (lumantar Djajasudarma, 2012: 39), kohesi inggih menika keserasian gayutan satunggaling unsur kaliyan unsur ingkang sanes ing saklebetipun wacana, saengga mujudaken pangertosan ingkang sae lan koheren. Kohesi menika mujudaken gayutanipun wujud unsur-unsur ing salebetipun wacana. 18
Saklajengipun Wedhawati (2006: 52) ngandharaken bilih kohesi menika gayutan antawisipun ukara lan gayutan antawisipun paragraf ingkang dipunsukani tandha gramatikal lan leksikal tartamtu. Kohesi minangka salah satunggaling sarana ingkang mujudaken kepaduan makna wacana (proposisi), kohesi menika gadhah sipat mboten mutlak. Halliday (lumantar Mulyana, 2005: 26) ngandharaken bilih kohesi wacana dipunperang dados kalih aspek, inggih menika kohesi gramatikal lan kohesi leksikal. Gramatikal inggih menika sub sistem ing salebetipun basa ingkang gadhah satuan-satuan teges makempal dados setunggal mujudaken satuan ingkang langkung ageng (Kridalaksana, 1993: 66). Kohesi gramatikal dipunperang dados referensi, substitusi, ellipsis, konjungsi. Menawi leksikal menika gegayutan kaliyan leksem, tembung, lan leksikon. Kohesi leksikal dipunperang dados sinonim, antonim, hiponim, repetisi, kolokasi, ekuivalensi. a. Kohesi Gramatikal 1. Referensi Halliday saha Hassan (lumantar Arifin, 2000: 82) merang referensi dados kalih jinis, inggih menika referensi endoforis saha referensi eksoforis. Referensi eksoforis inggih menika referensi ingkang acuan (anteseden) wonten njawi basa (ekstratekstual) menawi referensi endoforis inggih referensi ingkang acuanipun wonten salebetipun teks (intratekstual). 19
Menawi ingkang dipunacu (anteseden) langkung rumiyin dipuntuturaken utawi wonten ukara ingkang langkung rumiyin saderengipun pronomina, dipunsebut anafora. Menawi anteseden ingkang dipunpanggihaken saksampunipun pronomina dipunsebut katafora. Referensi anafora saha katafora ngginakaken pronomina persona, pronomina penunjuk, saha pronomina komparatif. Tuladha Referensi Anafora: (1) Astanipun Pak Brata gerah. Piyambakipun nembe dhawah saking sepedha motor. Tembung "piyambakipun" ing ukara nomer kalih acuanipun tembung "Pak Brata" ing ukara nomer setunggal. Tuladha Referensi Katafora: (2) Adhedhasar panaliten lan pirembagan, saged dipunpendhet dudutan kados ing ngandhap menika: a. Sinau minangka perangan penting kangge nggayuh prestasi. b. Kangge nggayuh prestasi dipuntemtokaken saking kathah faktor. Ukara ingkang dipuncithak kandel menika nedahaken perkawis- perkawis ingkang dipunandharaken wonten ing ngandhapipun. (3) Kadosta ibunipun, mbak Rani ugi ayu lan pinter masak. Pronomina enklitik "-ipun" ing klausa nomer setunggal ukara nginggil menika acuanipun ing anteseden "mbak Rani" ingkang mapan ing klausa nomer kalih. 20
2. Substitusi Kridalaksana (lumantar Mulyana, 2005: 28) ngandharaken bilih substitusi (penggantian) inggih menika proses saha asiling unsur basa ingkang dipungantos kaliyan unsur sanes wonten ing satuan basa ingkang langkung ageng. Penggantian dipuntindakaken kangge pikantuk unsur pambeda utawi mratelakaken unsur tartamtu. Miturut pamanggihipun Halliday saha Hasan (lumantar Arifin, 2000: 89), substitusi inggih menika penyulihan satunggaling unsur wacana kaliyan unsur sanes ingkang acuanipun sami, ing gayutan antawisipun tembung utawi wujud sanes ingkang langkung ageng saking tembung, kados dene frasa utawi klausa. Substitusi minangka gayutan leksikogramatikal, inggih menika gayutan ing tata basa saha tembung ngginakaken alat penyulih arupi tembung, frasa, utawi klausa ingkang tegesipun beda saking unsur substitusinipun. Substitusi gadhah referen saksampunipun dipungayutaken kaliyan unsur ingkang dados acuan. Subtitusi saged arupi sesulih tiyang, papan, saha satunggaling perkawis. Tuladhanipun: (4) Alhamdulillah anggenipun nggarap skripsi kula dipunparingi lancar amargi pikantuk bimbinganipun saking Bapak Dr. Mulyana, M. Hum. Awit saking bimbinganipun piyambakipun, kula pikantuk biji ingkang sae. 21
Tembung "piyambakipun" ing ukara nomer kalih minangka sesulih utawi substitusi saking frasa "Bapak Dr. Mulyana, M. Hum.". Ukara menika minangka tuladhanipun tembung sesulih tiyang nomer tiga tunggal. (5) Beda maneh maknane rejeki iku yen tumraping para sufi, awit para sufi iku rina klawan wengi tansah angudi kawruh kasunyatan, yaiku angedohi bandha lan donya awit kang diupadi iku urip kang sejati yaiku urip sawise mati. Ing babagan iki rejeki kang digoleki kuwi dudu apa-apa kang ana ing donya, nanging kang diupadi iku Gusti Kang Maha Murba Wisesa (DL 1 No 62). Tuladha ukara nomer (5) frasa "ing babagan iki" minangka subsitusi papan, frasa "di sini" miturut kaidah tata basa dipunginakaken kangge nedahaken papan ingkang relatif caket. Frasa menika acuanipun frasa "angedhohi bandha lan donya". (6) Ngalihake kawigatene (perhatian) putra. Ing pikirane manungsa liya, kalebu pikirane putra, sanadyan prasasat saben dina dadi siji, bapak utawa ibu durung mesthi pirsa. Mula supaya kawigatene putra pindah, bapak utawa ibu sing ngupaya. Carane kanthi dongeng/ crita sing mbangun kapribadene ing sandhinge putra. Kanthi cara mangkene nalar lan pikirane putra kapilut, suwe- suwe bakal kesel lan turu. (Kanggone bapak utawa ibu sing kurang seneng maos, gelem ora gelem kudu sregep maca buku) (DL 1 No 52). Frasa "kanthi cara mangkene" ing ukara menika minangka substitusi ingkang nggantosaken sedayanipun proposisi saderengipun. Tuladha menika minangka substitusi perkawis. 22
3.Elipsis Miturut pamanggihipun Kridalaksana (lumantar Mulyana, 2005: 28) Elipsis (penghilangan/ pelesapan) inggih menika proses penghilangan tembung utawi satuan-satuan basa sanesipun. Wujud utawi unsur ingkang melesap, saged dipunkinten wujudipun saking konteks basa utawi saking konteks saking njawi gantosan unsur ingkang kosong (zero), inggih menika unsur ingkang sejatosipun wonten lan sengaja dipunicalaken. Ancasipun kangge pikantuk kepraktisan basa, inggih menika basa ingkang dipunginakaken langkung singkat lan gampil dipunmangertosi kanthi cara ingkang cepet. Arifin (2000: 91) maringi pangertosan bilih elipsis menika pelesapan unsur basa ingkang tegesipun sampun dipunmangertosi saderengipun adhedhasar konteks. Elipsis saged dipunanggep minangka substitusi kaliyan wujud kosong (zero). Unsur ingkang dipunlesapaken menika nomina, verba, lan klausa. Tuladhanipun Elipsis: (7) Sakderengipun mangkat kemah ing gunung, lare-lare nyamektakaken sedayanipun sarana ingkang dipunbetahaken (Arifin, 2000: 91). Ing klausa ingkang sepisan mboten wonten subjek/ jejer ukaranipun amargi kadadosan unsur zero, ingkang dipungantos konstituen zero inggih menika jejer saking klausa ingkang saklajengipun inggih menika "lare-lare". 23
4. Konjungsi Miturut pamanggihipun Kridalaksana (1984: 105) Konjungsi (tembung sambung) inggih menika partikel ingkang dipunginakaken kangge nggayutaken tembung kaliyan tembung, frasa kaliyan frasa, klausa kaliyan klausa, ukara kaliyan ukara lan paragraf kaliyan paragraf. Konjungsi dipunsebut piranti perangkaian unsur-unsur wacana. Konjungsi dipunperang dados konjungsi adversative (namun, tetapi), konjungsi kausal (sebab, karena), konjungsi korelatif (apalagi, demikian juga), konjungsi subordinatif (meskipun, kalau), konjungsi temporal (sebelumnya, sesudahnya, lalu, kemudian) (Tarigan, 1987: 101). Miturut pamangihipun saking Keraf (lumantar Arifin, 2000: 92) Konjungsi ing salebetipun tata basa ingkang tradisional minangka salah satunggaling jinis tembung ingkang dipunginakaken kangge nggayutaken peranganipun ukara. Ing pagesangan padintenan, konjungsi ugi dipunginakaken kangge sarana nggayutaken kalih utawi langkung proposisi/ ide ingkang wonten ing mapinten-pinten ukara. Dudutanipun, konjungsi minangka sarana kangge nggayutaken utawi ngraketaken proposisi ing wacana supados perpindahan ide ing wacana menika saged dipunsuraos lembut. Anggenipun ngginakaken sarana konjungsi ing salebetipun ukara, ngawigatosaken logika kanthi ancas wacana saged dipunsusun kanthi sae, mliginipun menawa dipunpirsani saking keserasian saha kepaduan. Kriteria ingkang dipunginakaken kangge nemtokaken piranti 24
kohesi konjungsi ingkang sae inggih menika: panganggening logika ingkang adhedhasar makna gramatikal, mujudaken satunggaling kepaduan utawi keutuhan, saha drajat kebebasan propisisi. Piranti kohesi konjungsi dipunperang dados 17 jinis, inggih menika: piranti urutan waktu, piranti pilihan, piranti alahan, piranti paraphrase, piranti ketidakserasian, piranti serasian, piranti tambahan (aditif), piranti pertentangan (kontras), piranti perbandingan (komparatif), piranti sebab- akibat, piranti harapan (optatif), piranti ringkasan (simpulan), piranti misalan (contohan), piranti keragu-raguan (dubitatif), piranti konsesi, piranti tegasan, saha piranti jelasan. Tuladhanipun Konjungsi: (8) Badanipun mbak Ami panas. Nanging piyambakipun tetep tindak kerja. Sakit menapa mboten piyambakipun tetep kerja. Sebabipun dinten menika wonten rapat ing kantor ingkang penting. Konjungsi adversative "namun" wonten ing ukara nomer 2 lan konjungsi kausal "sebab" wonten ukara nomer 4, kawontenanipun dados penghubung kaliyan ukara-ukara ingkang sanesipun. b) Kohesi Leksikal Kohesi leksikal awujud tembung utawi frasa ingkang nggayutaken gayutan ingkang kohesif kaliyan ukara sakderengipun (Arifin, 2000: 112). Saklajengipun, Rentel (lumantar Arifin, 2000: 112) merang kohesi leksikal dados: repetisi, hiponim, kolokasi. 25
1. Sinonim Miturut Pateda (2001: 222) tembung "sinonim" asalipun saking basa Yunani Kina inggih menika "onoma=nama" lan "syn=dengan". Tegesipun tembung sanes kangge nyebataken tembung aran ingkang sami. Saklajengipun Verhaar (1999: 394) ngandharaken bilih sinonim menika (X lan Y ingkang tegesipun meh sami). Tuladhanipun tembung "nasib" lan "takdir", kalih tembung menika tegesipun meh sami. Tembung- tembung ingkang sinonim menika gadhah teges ingkang sami menawi wujudipun beda. Kridalaksana (1993: 198) ngandharaken sinonim menika wujud basa ingkang tegesipun meh sami kaliyan wujud basa sanes, saged awujud tembung, kelompok tembung, utawi ukara, menawi umumipun ingkang dipunanggep sinonim menika namung tembung-tembungipun kemawon. Sinonim inggih menika kohesi leksikal ingkang arupi gayutan makna/ teges leksikal ingkang meh sami antawisipun konstituen ingkang setunggal kaliyan konstituen ingkang sanesipun. Titikanipun tembung ingkang sinonim, inggih menika: kekalihipun tembung gadhah teges utawi makna ingkang sami utawi meh sami saha kekalihipun tembung kedah saged dipungantos ing salebetipun konteks wacana ingkang sami. Sinonim dipunperang dados tiga, inggih menika sinonim mutlak (tembung-tembung ingkang saged dipungantos papanipun tanpa nggantos 26
teges/ makna struktural saha makna leksikal ing salebetipun ukara, frasa, klausa, kalimat), sinonim semirip (tembung-tembung ingkang saged gantosan papan ing salebetipun konteks basa tartamtu tanpa ngowahi teges/ makna struktural lan leksikal ing salebetipun ukara, frasa, klausa, kalimat), sinonim selingkung (tembung-tembung ingkang saged dados ganti salebeting konteks basa tartamtu kemawon minangka struktural lan leksikal). Tuladhanipun sinonim: (9) Schizophrenia yaiku salah sijine gangguan mental sing dikatonake anane panyawang sing tanpa landhesan (delusi). Tembung "delusi" ing salebetipun tandha kurung minangka sinonim saking tembung "landhesan" (DL, 2014: 9). 2. Antonim Istilah "antonimi" asalipun saking basa Yunani Kina "onoma=nama" lan "anti=melawan". Tegesipun asma sanes kangge tembung aran ingkang sanes (Pateda, 2001: 206). Kridalaksana (1993: 15) ngandharaken bilih antonim inggih menika leksem ingkang gegandhengan minangka antonimi. Antonimi menika teges ing salebetipun leksikal ingkang saged dipunjenjang. Tuladhanipun "tinggi: rendah". Saklajengipun Verhaar (1999: 395) ngandharaken bilih antonim menika lakunipun awujud timbal-balik. Menawi pasangan antonim gadhah teges kuantitas tartamtu (mliginipun ukuran) biasanipun wonten kutub 27
ingkang positif (tinggi, lebar, besar) lan kutub ingkang negatif (rendah, sempit, kecil). Saking andharanipun para ahli saged dipundudut bilih antonim inggih menika kohesi leksikal ingkang arupi gayutan makna leksikal ingkang asipat kontras utawi kosok wangsulipun saking konstituen setunggal kaliyan konstituen ingkang sanesipun. Tuladhanipun: (10) Putra bisa turu kanthi pules bisa menehi daya kekuwatan mulihake daya lan tenagane putra ing wektu-wektu sateruse. Mula aja disepelekake menawa putra duwe masalah ora bisa turu. Embuh iku turu ing wektu awan utawa wektu wengi (DL, 2014: 11). Frasa "wektu awan" saha frasa "wektu wengi" kalebet ing jinisipun antonim mutlak, inggih menika antonim ingkang mempertentangkan makna/ teges kanthi mutlak. Tembung "awan" saha tembung "wengi" ing ukara menika tegesipun mutlak. 3. Hiponim Tembung "hiponim" asalipun saking basa Yunani Kina inggih menika "onoma=nama" lan hypo=dibawah). Tegesipun asma ingkang kalebet ing asma sanes (Pateda, 2001: 209). Tembung superordinat gadhah mapinten-pinten subordinat. Pengulangan ingkang kadadosan ing tembung subordinat dipunsebut hiponim (Arifin, 2000: 115). 28
Verhaar (1999: 396) ngandharaken bilih gayutan hiponim ing pasangan tembung inggih menika gayutan antawisipun ingkang langkung alit (minangka ekstensional) lan ingkang langkung ageng (minangka ekstensional ugi). Tuladhanipun tembung "kursi" minangka hiponim saking "perabot" lan tembung "merah" minangka hiponim saking "warna". Gayutan menika lakunipun mboten awujud timbal-balik. Saklajengipun Kridalaksana (1993: 74) maringi pangertosan bilih hiponim menika gayutan semantik antawisipun teges ingkang spesifik lan teges ingkang generik. Tuladhanipun: (11) Wong sing nandhang stress iku gampang lumebune penyakit-penyakit liyane ing awake, kayata: sing cetha sirah mesthi krasa mumet (buyer), sendhi-sendhi krasa lara ngethok-ngethok, weteng gampang mules, iki bisa lambung utawa lever utawa maneh perangan liyane. Wis to pokoke sapa wae sing nandhang stress mangka bebayane padha karo nandhang strook, marakake dadi dalane pati (DL 1 No 8). Tembung "penyakit-penyakit" ing ukara nginggil menika minangka tembung superordinat, dene "sirah mumet, sendhi krasa ngethok-ngethok, weteng mules, lambung, lever" minangka tembung subordinat. (12) Asring kita ningali ilmuwan ingkang picik. Ahli fisika nuklir nganggep rendah dening ahli ilmu sosial. Lulusan IPA rumaos langkung inggil saking lulusan IPS (Arifin, 2000: 115). 29
Tembung "ilmuwan" minangka tembung superordinate, frasa "ahli fisika nuklir" minangka subordinat. Ukara menika nedahaken kawontenan gayutan antawisipun perangan ingkang ngewrat unsur superordinate kaliyan perangan ingkang ngewrat unsur subordinat. 4. Repetisi Repetisi inggih menika satunggaling cara kangge nggayutaken gayutan kohesif antawisipun ukara. Gayutan menika dipunwujudaken kanthi ngambali saperangan ukara. Kanthi repetisi saged dipuntegesi bilih antawisipun topik ukara ingkang setunggal saha topik sanesipun gadhah gayutan (Arifin, 2000: 113). Repetisi dipunperang dados 4, inggih menika repetisi penuh (ngambali satunggaling fungsi salebetipun ukara kanthi jangkep tanpa ngurangi saha ngowahi wujud, ancasipun kangge maringi tekanan ing perangan ingkang dipunambali), repetisi dengan bentuk lain (kadadosan menawi satunggaling tembung dipunambali ngangge konstruksi utawi wujud tembung ingkang sanes ingkang taksih gadhah wujud dhasar ingkang sami), repetisi dengan penggantian (sami kaliyan panganggening substitusi, kangge nggayutaken ukara saged dipunlampahi kanthi ngambali perangan ukara, nanging saged dipuntindakaken kanthi nggantosaken wujud ingkang sanes), repetisi dengan hiponim (repetisi ingkang kadadosan ing wonten ing subordinat). 30
Tuladhanipun: (13) Jaman saiki saya tambah maju, saya tambah modern. Kabeh piranti sarwa canggih kanggone wong sugih sing nduwe jabatan penting lan bayare sathekruk. Urip sing wis mapan lan kepenak, kabeh lumaku lancar tanpa ana pikiran abot (DL 1 No 1). Tuladha ukara ing nginggil menika frasa "saya tambah" dipunambali kanthi jangkep ing ukara saklajengipun, saengga dipunsebat repetisi penuh. (14) Pengalamaning urip mulangake akeh prakara lumantar sadhengah kedadean kang dumadi. Sing gawe bungah, marem lan mongkog uga kang gawe kuciwa, getun lan sedhih. Ati kang tansah bungah utawa manah kang kerep susah menehi pasumbang kang ora sethitik tumraping kasarasan jiwa lan ragane manungsa. Yen ati tansah bungah, kebak ing pangarep-arep ndadekake raga uga kuwat lan sehat ora nyremimih. Ewadene yen atine mung was sumelang, kuwatir, sedhih racake awak uga dadi ora semangat, lungkrah, loyo, aras-arasen lan wegah tumandhang tundhone apa kang dadi gegadhangan ora kasembadan ndadekake sansaya susah. Mula ora aneh yen krungu kabar ana wong tuwa tilar donya amarga nggrantes mikirake solah tingkahe putrane kang ora ndalan bola-bali kena prakara ukum (DL 1 No 21). Tembung "ati" ing ukara nomer setunggal kalebet jinisipun tembung aran. Tembung menika dipunambali ing ukara nomer kalih 31
ngginakaken konstruksi tembung "atine" pikantuk panambang -e. Tuladha menika minangka repetisi kanthi wujud ingkang sanes. (15) Lulusan IPA rumaos langkung inggil tinimbang lulusan IPS. Wonten malih ilmuwan ingkang nganggep rendah ilmu pengetahuan sanes. Kekalihipun ngremehaken moral, agama, lan estetika (Arifin, 2000: 114). Tembung "lulusan IPA" saha tembung "ilmuwan" dipunambali kanthi ngginakaken kata ganti jamak, inggih menika tembung "kekalihipun". Tuladha menika kalebet jinisipun repetisi kanthi gantosan. (16) Para penderita penyakit Parkinson memperlihatkan kelaratan gerakan, kelakuan, dan gerakan yang tidak terkendali. Mereka sukar sekali untuk memulai suatu gerakan, namun sekali mudah bergerak ia dapat larat. Gerak jalan yang laju terus itu dikenal sebagai propulsi. Pada ekspresi verbalnya manifestasi khas itu tercermin pula. Artikulasi sangat terganggu karena otot lidah, otot wajah dan pita suara sebagian besar rusak (Arifin, 2000: 115). Klausa "gerak jalan yang laju terus" tuladha repetisi hiponim saking frase "gerakan tak terkendali". Repetisi menika namung saperangan saking cakupan superodinat. 32
5. Kolokasi Kolokasi inggih menika asosiasi ingkang tetep antawisipun tembung setunggal kaliyan tembung sanes ingkang gegandhengan ing salebetipun ukara (Kridalaksana, 1984: 102). Kolokasi ugi saged dipunsebut satunggaling perkawis ingkang raket kaliyan sanesipun lan biasanipun dipunsebut dados setunggal kesatuan. Kadosta "ulam" lan "toya" asring dipungayutaken minangka setunggal kesatuan. Menawi wonten "ulam" mesthi wonten "toya". Minangka psikologis gayutan menika dipunsebut kolokasi (Arifin, 2000: 116). Tuladhanipun: (17) Sifat terbuka atau demokratis dari Pancasila sebagai ideology pertama-tama dapat kita lihat dari proses kelahirannya. Sebagaimana diketahui rumusan Pancasila dan UUD 1945 sebagai ideologi dam konstitusi bersama kita itu lahir melalui proses musyawarah-mufakat yang bersuasana terbuka dan demokratis (Arifin, 2000: 116). Tembung "pancasila" lan "UUD 1945" minangka kalih perkawis ingkang asring berdampingan. Tuladha menika minangka kolokasi. 6. Ekuivalensi Kridalaksana (1993: 50) ngandharaken bilih ekuivalensi inggih menika teges ingkang raket gayutanipun, lawan saking wujud ingkang sami. 33
Tuladhanipun: (18) Belajar, mengajar, pelajar, pengajar, lan pengajaran asaipun saking tembung ingkang sami inggih menika "ajar" ( Tarigan, 1987: 102). 2. Koherensi Tarigan (1987: 123) ngandharaken bilih koherensi inggih menika aspek semantis ingkang nedahaken makna. Dene miturut KBBI (2008: 712), koherensi inggih menika gayutan logis antawisipun perangan gancaran utawi antawisipun ukara ing salebetipun setunggal paragraf. Wedhawati (2006: 52) ngandharaken bilih koherensi inggih menika gayutan antawisipun ukara lan gayutan antawisipun paragraf miturut logika. Wacana ingkang koheren mboten mesthi dipuntemtokaken kaliyan kohesi. Wonten wacana ingkang kohesif lan koheren, wonten ugi wacana ingkang mboten kohesif, ananging koheren. Tarigan (lumantar Mulyana, 2005: 30) ngandharaken bilih wonten ing konsep wacana, tegesipun "koherensi" inggih menika "pertalian" teges lan wosipun wacana. Kohesi caket sanget gayutanipun kaliyan koherensi. Kanthi ngginakaken piranti kohesi saged dipunancas menawi satunggaling wacana saged koheren. Miturut Widdowson (lumantar Arifin, 2000: 116) Koherensi menika acuanipun ing aspek tuturan, kados pundi proposisi wacana ingkang saged dipundudut kangge nggambaraken tindakan ilokusinipun kangge mujudaken satunggaling wacana. Proposisi-proposisi salebeting wacana saged mujudaken satunggaling 34
wacana ingkang runtut (koheren) mbok bilih boten wonten pemarkah gayutan ukara ingkang dipunginakaken. Kridalaksana (1978: 38-40) ugi ngandharaken bilih gayutan koherensi wacana sejatosipun gayutan ingkang semantik, inggih menia gayutan ingkang kedadosan saking proposisi-proposisi. Mawi cara ingkang struktural gayutan menika saged dipuntegesi pertautan ingkang semantis antawisipun perangan ukara ingkang setunggal kaliyan ukara sanesipun. Gayutan maknawi menika kadang-kadang dipuntandha ngangge piranti-piranti leksikal, nanging kadang-kadang ugi tanpa tandha. Gayutan semantis menika: 1. Gayutan sebab-akibat Gayutan Koherensi Sebab-Akibat inggih menika gayutan ingkang kadadosan ing antawisipun ukara saha paragraf ing salebetipun wacana. Perangan ukara ingkang setunggal gadhah teges minangka sebab saha perangan ingkang sanesipun gadhah teges minangka akibat. Salah setunggal saking peranganipun mangsuli pitakenan "kenging menapa saged kedadosan mekaten?" (Kridalaksana: 1978: 38). Kekalihipun makna/ teges menika antawisipun setunggal saha sanesipun gadhah sipat mbetahaken minangka semantis, kangge mujudaken makna ingkang padu, wetah, saha jangkep. Tuladhanipun: (19) Mboten kathah buku ilmiah ingkang wonten ing perpustakaan menika. Lare-lare namung saged maos komik kemawon. 35
Ukara nomer setunggal minangka akibat, dene ukara saklajengipun minangka sebab. 2. Gayutan sarana-hasil Gayutan Koherensi Sarana-Hasil gadhah titikan inggih menika salah setunggal perangan ukaranipun mangsuli pitakenan: "Kenging menapa perkawis menika saged kadadosan?" saha kasil ingkang dipunancas sampun kagayuh (Kridalaksana: 1978: 38). Tuladhanipun: (20) Adi dadi bintang kelas tahun iki. Ora gumun, dheweke sregep sinau saben dinane. Ukara ingkang nomer setunggal minangka hasil, dene ukara ingkang saklajengipun minangka sarana. 3. Gayutan alasan-sebab Gayutan Koherensi Alasan Sebab gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking peranganipun ukara mangsuli pitakenan: "menapa alesanipun?" (Kridalaksana: 1978: 38). Tuladhanipun: (21) Tahun ini Adi kudu dadi bintang kelas meneh. Bapak ibune janji arep nukokake sepedha motor. Ukara ingkang nomer setunggal minangka alasan, dene ukara ingkang saklajengipun minangka sebab. 36
4. Gayutan sarana-tujuan Gayutan Koherensi Sarana-Tujuan gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking peranganipun ukara mangsuli pitakenan: "Menapa ingkang kedah dipuntindakaken kangge nggayuh ancas menika?" Bedanipun sarana- hasil kaliyan sarana-tujuan ing perangan ancasipun. Menawi sarana-hasil ancas utawi kasil ingkang dipuntindakaken sampun kagayuh, dene ancasipun sarana-tujuan dereng temtu kagayuh (Kridalaksana: 1978: 38). Tuladhanipun: (22) Sinaua kanthi tenanan. Apa kang dadi pepinginanmu bakal kagayuh. Ukara nomer setunggal minangka sarana, dene ukara ingkang saklajengipun minangka tujuan. 5. Gayutan latar-kesimpulan Gayutan Koherensi Latar-Kesimpulan gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking peranganipun ukara mangsuli pitakenan: "Bukti menapa ingkang dados dhasaring dudutan menika?" (Kridalaksana: 1978: 38). Tuladhanipun: (23) Omah suwung iku resik padahal ora ana sing manggoni. Jebul saben dinane disapu karo ibu-ibu sing daleme jejere omah iku. Ukara ingkang nomer setunggal minangka latar, dene ukara ingkang saklajengipun minangka kesimpulan. 37
6. Gayutan kelonggaran-hasil Salah setunggal peranganipun ukara ngandharaken kegagalan satunggaling usaha (Kridalaksana: 1978: 38). Tuladhanipun: (24) Wis suwi aku nggoleki buku cathetanku sing ilang kae. Ananging tetep ora ketemu. 7. Gayutan syarat-hasil Gayutan Koherensi Syarat-Hasil gadhah titikan inggih salah setunggal saking peranganipun ukara mangsuli pitakenan: "Menapa ingkang kedah dipuntindakaken?" utawi "Kawontenan menapa ingkang kedah dipuntindakaken kangge pikantuk kasil?" (Kridalaksana: 1978: 39). Tuladhanipun: (25) Paringana lemi saka kandhang wedhus kae. Ing wektu watara seminggu wit lombok iki bakal trubus meneh. Ukara ingkang nomer setunggal minangka syarat, dene ukara ingkang saklajengipun minangka hasil. 8. Gayutan perbandingan Gayutan Koherensi Perbandingan gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking perangan ukaranipun ngandharaken bandingan kaliyan perangan ukara ingkang sanesipun ing salebetipun wacana. 38
Tuladhanipun: (26) Pengantin sarimbit gegandengan anuju sasana mulya. Lakunipun kadya mimi lan mintuna. 9. Gayutan parafrastis Gayutan makna parafrastis inggih menika satunggaling perangan ukara ngandharaken wosipun saking perangan ukara ingkang sanesipun kanthi cara sanes (Kridalaksana: 1978: 39). Parafrastis ugi dipunmangertosi minangka penguraian satunggaling teks utawi gancaran ing wujud susunan tetembungan ingkang sanes, ancasipun kangge ngandharaken teges ingkang mboten ketingal (KBBI, 2008: 1020). Tuladhanipun: (27) Bapak ora setuju yen adhik ditambah dhuwit jajane. Menawa ditambah, adhik ora bakal bisa sinau kanggo ngirit. 10. Gayutan amplikatif Amplikatif inggih menika gayutan panjelas. Gayutan kados menika kadadosan menawi salah satunggaling perangan ukaranipun dipunjelasaken wonten perangan-perangan ukara ingkang sanesipun ingkang ginanipun minangka panjelas kangge nuju ing satunggaling perangan ingkang utami dipunjelasaken (Kridalaksana: 1978: 39). Tuladhanipun: (28) Endhog-endhog pithik kuwi aja digoreng. Selehke wae ana kandhang ben padha netes. 39
11. Gayutan aditif waktu (simultan dan beruntun) Aditif Waktu inggih menika sarana mujudaken wacana ingkang wetah saha gegayutan kaliyan wekdal inggih menika simultan utawi wekdal ingkang bebarengan saha berurutan (Djajasudarma, 2010: 77). Aditif menika gegayutan kaliyan penambahan (KBBI: 2008: 10). Tuladhanipun: (29) Tamu bapak didhawuhi nunggu ing ruang tamu dhisik. Bapak lagi ganti klambi ana kamar (simultan). (30) Awak dhewe tuku daging ing pasar dhisik. Sawise iku daging dikumbah nganti resik. Mbakyumu sing gawe bumbune lan adhik sing nyunduki daginge ya (beruntun). 12. Gayutan aditif non waktu Aditif Non Waktu inggih menika sarana ingkang mujudaken wacana ingkang wetah ingkang mboten gayut kaliyan wekdal, ananging gayut kaliyan satunggaling kondisi utawi kadadosan (Djajasudarma, 2010: 77). Tuladhanipun: (31) Pari ing sawah gagal panen meneh. Sing kudu disalahke tikus apa petanine. 13. Gayutan identifikasi Gayutan Koherensi Identifikasi gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking peranganipun ukara minangka ukara panjelas saking satunggaling identifikasi satunggaling istilah utawi tembung aran ingkang 40
wonten ing perangan ukara sanesipun. Identifikasi minangka penentu utawi penetapan identitas kangge tiyang, tembung aran, lan sapanunggalanipun (KBBI, 2008: 517). Tuladhanipun: (32) Ditolak pas nggolek pagaweyan iku artine ora bodho. Mbok menawa amarga kurang untung. 14. Gayutan generik-spesifik Gayutan Koherensi Generik-Spesifik saged dados sarana mujudaken sarana ingkang wetah. Tuladhanipun: (33) Bocah iku lincah banget anggone dolanan piano. Drijine katon nari endah ing dhuwure not piano. Sapa sing weruh bakal gumun lan seneng. 15. Gayutan ibarat Gayutan Koherensi Ibarat gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking perangan ukaranipun maringi satunggaling gambaran perumpamaan (ibarat). Tuladhanipun: (34) Anggone bocah kesed sinau, prakara oleh biji apik lan munggah kelas iku paribasane kaya cebol nggayuh lintang. Kohesi lan koherensi umumipun wonten gayutanipun, nanging mboten saged dipundudut menawi kohesi kedah wonten ing salebetipun wacana supados saged 41
koheren (Djajasudarma, 2012: 40). Wonten pacelathon ingkang dipuntedahaken saking perangan tembung-tembungipun ingkang kohesif, nanging saking perangan tegesipun koheren. Wonten ugi saking pengulangan leksikal kohesif, nanging saking perangan tegesipun boten koheren. Dudutanipun, wonten wacana ingkang kohesif lan koheren, nanging ugi wonten wacana ingkang boten kohesif nanging koheren. Satunggaling wacana (teks) saged dipunsebut kohesif lan koheren mawi kupiya: 1. Pasangan berdekatan, 2. Penafsiran lokal, 3. Prinsip analogi, 4. Pentingnya ko-teks. Akibat saking kupiya menika, penutur boten damel konteks ingkang langkung wiyar kangge ngandharaken informasi ingkang dipunmaksud. Kohesi menika keserasian gayutan unsur-unsur wacana ingkang dipuntuntut kedah mujudaken unsur-unsur basa ingkang sae (koheren) (Djajasudarma, 2012: 41). 3. Bedanipun Kohesi lan Koherensi Bedanipun kohesi lan koherensi saged dipungambaraken wonten ing tabel ngadhap menika: 42
Kohesi Koherensi Kepaduan Kerapian Keutuhan Kesinambungan Aspek bentuk (form) Aspek makna (meaning) Aspek lahiriah Aspek batiniah Aspek formal Aspek ujaran Organisasi sintatik Organisasi semantis Unsur internal Unsur eksternal Dudutanipun, bedanipun saking kekalihipun aspek menika wonten ing perangan titik dukung ing struktur wacana. Tegesipun, saking arah aspek menika saged nyengkuyung jangkeping wacana. Menawi saking aspek internal dipunsebut kohesi, menawi saking aspek eksternal dipunsebut koherensi (Mulyana, 2005: 36). D. Topik Proposisi Wacana Topik inggih menika perangan saking ukara ingkang utami saking mapinten-pinten perkawis ingkang dipunrembag (Kridalaksana, 1984: 197). Tuladhanipun ukara "pohon ini daunnya rimbun", wonten kontras antawisipun frasa "pohon ini" lan "daun". Ing ukara menika, "pohon ini" minangka topik. Perangan ukara ingkang dados kerangka saking satunggaling pernyataan, kerangka menika gegayutan antawisipun ruang, wekdal, lan 43
tembung aran. Tuladhanipun ukara "kepada para mahasiswa diminta melaporkan diri", frasa "kepada para mahasiswa" minangka topik. Miturut KBBI (2008: 1481) topik menika pokok saking wicantenan, ceramah, lan gancaran minangka bahan pirembagan. Pokok menika minangka perkawis ingkang narik kawigatosan minangka jejer ukara ingkang dipunrembag ing salebetipun teks. Saklajengipun Mulyana (2005: 40) maringi pangertosan bilih topik inggih menika proposisi ingkang dados bahan utami saking wicantenan. Ing salebetipun dialog, partisipan saged ngandharaken setunggal topik menapa kalih topik (ganda) ingkang sanes. Ing salebetipun Kamus Linguistik Edisi Kedua, Kridalaksana (1984: 162) ngandharaken: Proposisi adalah konfigurasi makna yang menjelaskan isi komunikasi dari pembicaraan; terjadi dari predikator yang berkaitan dengan satu argument atau lebih. Sementara itu argumen adalah nomina atau frasa nominal yang yang bersama-sama predikator membentuk proposis. Saking andharanipun Kridalaksana ing nginggil saged dipunpendhet dudutan bilih proposisi inggih menika makna utawi teges saking wosipun andharan, proposisi menika kadadosan saking predikat utawi wasesa ingkang sami gegayutan antawisipun setunggal perkawis menapa langkung. Miturut KBBI (2008: 1106) proposisi menika andharan ingkang saged dipunpitadosi, dipungsangsi, dipunsangkal, menapa dipunbuktekaken leres menapa mboten. 44
E. Wacana Sosial ing Rubrik "Wanita lan Kulawarga" Kalawarti Djaka Lodang Wacana sosial gadhah gayutan kaliyan pagesangan sosial saha pagesangan padintenan ing masarakat (Mulyana, 2005: 58). Kahanan sosial pagesangan masarakat kadosta perkawis sandhang, pangan, papan, siti, pawiwahan, seda, saha bebendu. Kalawarti inggih menika terbitan berkala ingkang wosipun liputan jurnalistik, pamanggih topik ingkang aktual saha patut dipunmangertosi dening tiyang ingkang maos (KBBI, 2005: 698-699). Miturut wekdal wedalanipun, kalawarti dipunbedakaken dados kalawarti wulanan, tengah wulan, saha mingguan. Dene adhedhasar wosipun dipunbedakaken dados kalawarti pawarta, wanita, remaja, olahraga, sastra, saha ngelmu sanes. Kalawarti Djaka Lodang dipunwedalaken wonten ing wewengkon Yogyakarta. Kalawarti menika dipunmadegaken dening H. Kusfandi saha Drs. H. Abdullah Purwodarsono. Kalawarti menika kababar seminggu sepisan saben dinten Setu. Sedaya seratan warta, seserepan, saha waosan sastra budaya wonten ing kalawarti Djaka Lodang menika ngginakaken basa Jawi. Kalawarti menika ngewrat kathah rubik ingkang ngandharaken maneka warni bab ingkang gayut kaliyan pagesangan. Miturut KBBI (2008: 1186) rubrik inggih menika kepala karangan ingkang tetep ing salebetipun media masaa, kalawarti, lan sapanunggalanipun. Salah satunggaling rubrik ing salebeting kalawarti Djaka Lodhang inggih menika "Wanita lan 45
Kulawarga" ingkang ngrembang sedaya perkawis ingkang gayut kaliyan pagesangan sosial. Wacana ing kalawarti Djaka Lodang menika gadhah rubrik ingkang tetep saha ugi gadhah rubrik ingkang boten tetep. Rubrik "Wanita lan Kulawarga" menika kalebet rubrik ingkang boten tetep. Tegesipun boten saben minggu kababar wonten ing kalawarti. Wacana bab sosial ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang menika biasanipun kababar wonten ing kaca 9. Wacana menika ngadharaken bab-bab ingkang gayut kaliyan bab ing pagesangan sosial. Tuladhanipun irah-irahan ing wacana pawiyatan kadosta: "Bocah Dikulinakake Toleransi". F. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang jumbuh kaliyan panaliten ingkang kula tindakaken ngengingi bab wacana inggih menika panaliten ingkang dipuntindakaken dening Nur Restiyani Utami (07205244037) kanthi irah-irahan "Analisis Konteks Pada Wacana Apa Tumon? Majalah Panyebar Semangat". Ancasipun panaliten menika kangge mratelakaken wujud saha fungsi konteks ing wacana "Apa Tumon?" kalawarti Panyebar Semangat. Wujud saha fungsi konteks menika dipunandharaken supados wacana "Apa Tumon?" langkung jelas mawi kontekstual, saengga gampil dipunpahami. Data panaliten awujud reroncening ukara utawi paragraf ingkang nedahaken kawontenanipun konteks ing wacana menika. Sumber datanipun 46
inggih menika wacan "Apa Tumon?" menika kanthi edisi wulan Oktober- Desember taun 2010. Asiling panaliten menika: (1) konteks fisik, (2) konteks sosial, (3) konteks epistemis, (4) konteks linguistik. Konteks menika gadhah fungsi ingkang beda-beda, inggih menika (1) konteks fisik kangge mratelakaken wekdal, papan, saha swasana kawontenanipun tuturan, perkawis ingkang dipunrembag, tindakan partisipan, saha perkawis ingkang kedadosan, (2) konteks sosial kangge mratelakaken gayutan antawisipun partisipan ing papan sosial, (3) konteks epistemis kangge mratelakaken perkawis ngelmu ingkang sami dipunmangertosi dening penutur saha mitra tutur, saha (4) konteks linguistik kangge ngandharaken dhasar satunggaling tuturan. Panaliten sanesipun ingkang gayut kaliyan panaliten ingkang kula tindakaken inggih menika panaliten ingkang dipuntindakaken dening Dwi Prastanti Fajriatun (10205241048) kanthi irah-irahan "Kajian Inferensi Wacana Kartun Editorial wonten ing Kalawarti Djaka Lodhang Mei- Desember 2013. Ancasing panaliten menika kangge ngrembag bab kajian inferensi wacana kartun editorial wonten ing kalawarti Djaka Lodhang wedalan Mei-Desember 2013. Data panaliten menika awujud wacana kartun editorial ingkang ngewrat inferensi. Sumber datanipun kalawarti Djaka Lodhang. Jinisipun inferensi wonten ing wacana kartun editorial ingkang dipunpanggihaken inggih menika: (1) inferensi wacana politik, (2) inferensi 47
wacana sosial, (3) inferensi wacana ekonomi, (4) inferensi wacana militer, (5) inferensi wacana hukum saha kriminalitas, (6) inferensi wacana pendidikan. Jinisipun inferensi wacana kartun editorial menika mlebet wonten ing inferensi hukum saha kriminalitas. Awit saking wacana kartun editorial menika kathahipun ngrembag kedadosan utawi perkawis ingkang gayut kaliyan hukum saha kriminalitas ingkang kalampahan wonten ing pagesangan masarakat. Dene fungsi inferensi ingkang dipunpanggihaken wonten ing wacana kartun editorial inggih menika: (1) sindiran, (2) panyaruwe, (3) pamrayogi, saha (4) pangajeng-ajeng. Bedanipun saking kekalihipun panaliten ing nginggil kaliyan panaliten ingkang kula tindakaken inggih menika wonten ing bab kajianipun. Kajian panaliten ingkang kula tindakaken menika ngrembag bab kajian jangkeping wacana sosial. Dados wonten ing panaliten ingkang badhe kula tindakaken menika ngrembag bab analisis unsur-unsur utawi sarana-sarana ingkang njangkepi satunggaling wacana ingkang dipunperang dados kohesi lan koherensi saha ngrembag bab topik proposisi wacana. 48
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Jinis panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Miturut Nawawi saha Martini (1996: 73) panaliten deskriptif inggih menika salah satunggaling jinis panaliten ingkang nggambaraken kahanan ingkang dados objek panaliten adhedhasar fakta-fakta ingkang ketingal kanthi menapa wontenipun. Ngangge jinis panaliten menika, samangke panaliti saged nggambaraken, ngandharaken saha mahyakaken perkawis-perkawis ingkang dipunpanggihi dening panaliti wonten ing sumbering data panaliten, inggih menika ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kalawarti Djaka Lodang kanthi edisi wulan Sepember-November 2014. Ancasipun panaliten ngangge jinis panaliten ingkang deskriptif menika kangge ngandharaken data-data ingkang gayut kaliyan perkawis-perkawis panaliten inggih menika sarana ingkang njangkepi wacana saha topik proposisi wacana. B. Data saha Sumbering Data Data ingkang dados objek panaliten inggih menika saking data ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" ingkang ngrembag bab wacana sosial kadosta ingkang dados perkawis panaliten. Dene pamilihing sumber data panaliten inggih menika kalawarti Djaka Lodang edisi September-November 2014 menika gadhah ancas, ingkang sepisan kalawarti menika minangka kalawarti 49
mingguan wonten ing Yogyakarta minangka papan panaliti ngawontenaken panaliten saha kalawarti menika gampil dipunpanggihi saha ngewrat data- data panaliten ingkang gayut kaliyan perkawis-perkawis ingkang dados panaliten. Sumber data panaliten mliginipun ing wacana sosial. Pamilihing wekdal edisi kalawarti Djaka Lodang inggih menika wulan September-November 2014 menika dipunjumbuhaken kaliyan wekdal panaliti anggenipun nyerat tugas akhir skripsi menika. C. Caranipun Ngempalaken Data Caranipun panaliti anggenipun ngempalaken data panaliten ngginakaken tigang lampah. Lampah ingkang sepisan menika lampah maos. Lampahing teknik maos dipunwiwiti saking maos sumber data panaliten inggih menika wacana bab sosial ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" mawi sumber kalawarti Djaka Lodang kanthi edisi wulan September-November 2014. Lampah panaliten ingkang kaping kalih, inggih menika nyukani tandha minangka data-data ingkang mujudaken sarana jangkeping wacana ingkang mujudaken wacana ingkang wetah saha nemtokaken topik proposisi wacana ingkang dipunwaos. Saklajengipun lampah ingkang kaping tiga panaliti nindakaken teknik nyathet, inggih menika nyathet menapa kemawon ingkang sampun dipunsukani tandha wonten ing wacana sosial menika kanthi ngginakaken media ingkang awujud satunggaling kertu data ingkang awujud tabel asiling panaliten. 50
D. Pirantining Panaliten Pirantining panaliten ingkang dipunginakaken kangge sarana nindakaken panaliten kangge ngempalaken data ngginakaken teks minangka sumber ingkang utami. Teks menika dipunpendhet saking sumber data panaliten inggih menika kalawarti Djaka Lodhang kanthi edisi September- November 2014. Sanesipun ngginakaken sarana kalawarti minangka sumber data panaliten, ugi ngginakaken kertu data minangka sarana kangge mbiyantu anggenipun ngempalaken data. Data menika dipunperang miturut jinisipun. Data ingkang setunggal jinis menika dipundadosaken setunggal. E. Caranipun Nganalisis Data Saksampunipun data panaliten dipunkempalaken dados setunggal, salajengipun nindakaken tahap analisis data. Anggenipun nganalisis data, panaliti ngginakaken teknik analisis deskriptif. Analisis kanthi deskriptif menika dipunginakaken kangge nggambaraken, ngandharaken, saha mahyakaken asiling panaliten kanthi menapa wontenipun. Tahap analisis deskriptif menika dipunlampahi kanthi cara: identifikasi, klasifikasi, saha nganalisis wacana-wacana ingkang mlebet jangkeping wacana sosial. Tahap ingkang sepisan, ngidentifikasi data-data ingkang dipunpanggihi anggenipun nindakaken panaliten lajeng dipunserat ing kertu data. Cara menika kangge manggihaken menapa kemawon sarana ingkang njangkepi wacana sosial. Tahap ingkang kaping kalih, saksampunipun data 51
dipunidentifikasi, panaliti nindakaken lampahing klasifikasi, inggih menika ngempalaken data-data asiling panaliten dados setunggal. Caranipun data dipunpantha miturut jinising sarana ingkang njangkepi wacana sosial menika. Saklajengipun dipunpantha-pantha miturut jinisipun, saklajengipun nindakaken analisis data. F. Caranipun Ngesahaken Data Validitas data ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten kangge neliti data ingkang awujud tembung-tembung. Tembung-tembung menika lajeng dipuntliti wujud saha tembungipun. Saksampunipun, dipuntindakaken cek saha ricek utawi dipuntliti datanipun. Validitas data kaukur kanthi triangulasi teori. Triangulasi teori wonten ing panaliten inggih menika nandhingaken data saking asiling panaliten kaliyan teori-teori ingkang jumbuh (Setyadi, 2006:32). Sanesipun ngangge triangulasi teori ugi dipunginakaken validitas semantik kangge ngesahaken data menika. Validitas semantik inggih menika nganalisis data- data ingkang wonten sambung raketipun kaliyan sarana jangkeping wacana sosial inggih menika kohesi lan koherensi, saklajengipun dipunkelompokaken, dipuntegesi, lan dipunanalisis kanthi nggatosaken konteks wacana, saengga gampil anggenipun mangertosi tegesipun utawi wosipun wacana. Kejawi menika ugi ngangge pertimbangan saking para ahli inggih menika kanthi cara konsultasi bab asiling panaliten. Bimbinganipun 52
kaliyan tiyang ingkang ahli saha nguwaosi bidang ingkang dipuntliti inggih menika dosen pembimbing. Reliabilitas menika dipunginakaken kangge nguji data kanthi tliti. Awit saking menika, panaliten ngginakaken reliabilitas stabilitas. Reliabilitas stabilitas dipunginakaken kangge ngukur data ingkang dipunambali kaping kathah ananging asilipun sami, kanthi sarat data-data ingkang dipunukur kahananipun sami ananging wekdalipun beda (Setyadi, 2006:17). 53
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Kohesi saha koherensi minangka sarana jangkeping wacana. Kanthi ngginakaken kekalihipun sarana menika saged mujudaken satunggaling wacana ingkang wetah miturut sarananipun, jangkep saha koheren miturut maknanipun utawi teges antawisipun perangan-peranganipun ukara ing salebeting wacana. Sarana koherensi ingkang dipunginakaken wonten panaliten miturut pamanggihipun Harimurti Kridalaksana awit saking asiling data panaliten ingkang jumbuh kaliyan pamanggihipun Kridalaksana. Adhedhasar panaliten ingkang sampun dipuntindakaken, pikantuk dhata sarana jangkeping wacana, inggih menika (1) kohesi gramatikal: (a) konjungsi, (b) substitusi, (c) referensi, lan (d) elipsis. (2) kohesi leksikal: (a) repetisi, (b) sinonim, (c) hiponim, (d) antonim, lan (e) kolokasi. (3) sarana koherensi ingkang dipunpanggihaken ing panaliten dipunperang dados 13, inggih menika: (a) alasan- sebab, (b) generik-spesifik, (c) sebab-akibat, (d) identifikasi, (e) sarana-hasil, (f) latar-kesimpulan, (g) sarana-tujuan, (h) syarat-hasil, (i) perbandingan, (j) aditif waktu (simultan dan berurutan), (k) aditif non waktu, (l) ibarat, lan (m) amplikatif. Sarana jangkeping wacana saha topik proposisi wacana dipunadharaken kanthi jangkep ing tabel ngandhap menika: 54
Tabel 1. Sarana Jangkeping Wacana saha Topik Proposisi Wacana No Sarana Jangkeping Topik Proposisi Indikator Wacana 1 Kohesi Gramatikal a. Konjungsi b. Substitusi Sebab stress Diparingi bebungah Penyebab stress mono akeh jalarane. Kaya dene: wong sing dicing atasane ning kantor, dimungsuhi anake sing wis diwasa, pepinginan sing banget dijangka gagal, kakehan pikiran (utang), kurang istirahat (sare), lan isih akeh maneh. Kanggone wong sing mentale kuwat, stress bisa diatasi dhewe, ning kanggone wong sing mentale ringkih, stress bisa ndadekake pikiran tansah kisruh, apa sing ditandangi tansah klera-kleru, apa maneh wong sing makarya ing babagan administrasi, bisa wae bola-bali salah utawa kleru. (DL 1 No 6). Bandi ngetutake bapake nyuwun bebungah, pak Sonto maringi kerdus mie instan, nalika dibukak isine kuthuk anak pitik cacah 12, Bandi seneng banget lan bungah, kuthuke diopeni, dipakani, diwenehi ngombe. Dheweke wis isa mbayangake menawa kuthuk kang diopeni kanthi tresna bakal dadi gedhe, lan ndrebala dadi akeh. Menawa diedol bakal duwe dhuwit kang bisa kanggo tuku apa wae kang dikarepake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. (DL 1 No 27) 55
c. Referensi d. Elipsis 2 Kohesi Leksikal a. Repetisi Jalaran stress Nglatih putra ma'em Jaman maju 56 Urip ing masarakat butuh mbang sinumbang, layat, tilik sanak lara, ngerteni wong tuwa, ngopeni anak tekan bab wragat sekolah. Iki sing marahi mumet lan bingung, awit aturan sekolahan mono ora kena dinyang. Apa maneh yen anak akeh mangka lagi kemrangat. Mulane yen ora kuwat imane akeh wong sing banjur stress. Ning sing paling akeh ya wong sing ekonomine ringkih utawa rekasa, nduwe selera dhuwur utawa muluk-muluk, ning ora keconggah nggayuh. (DL 1 No 3) Putra sawise umur telung taun, prayoga wiwit dilatih ma'em dhewe. Saka carane ngadhepi ajange (piring) supaya mengko ora pating bececer, carane nyekeli sendhok, carane mamah supaya ora kecap mundhak saru, nganti bocah apal. Ibu pancen kudu sabar lan telaten ngajari putra, ning tak aturi pitados yen mengkono putra bakal ndalan. Yen putra tansah didulang diuja sakarepe, yen mengko lagi wegah ma'em, pangan sing wis ning tutuk njur sok njur ming diemut, disambi dolanan utawa mlaku-mlaku, mengko yen wis mundhak pinter yen ora weruh sing didulang njur dilepeh. (DL 1 No 33) Jaman saiki saya tambah maju, saya tambah modern. Kabeh piranti sarwa canggih kanggone wong sugih sing nduwe jabatan penting lan bayare sathekruk. Urip sing wis mapan lan kepenak, kabeh lumaku lancar tanpa ana pikiran abot.
b. Sinonim c. Hiponim d. Antonim Putra Pak Sonto Bebaya stress Turu minangka kebutuhan 57 (DL 1 No 1) Pak Sonto kang kagungan putra loro lanang kabeh umur-umurane kaceke mung setaun. Sing gedhe aran Agung umur 9 taun lan sing cilik aran Bandi 8 taun. Bapake nate ngendika menawa padha sregep sinau lan munggah kelas kanthi prestasi sing apik bakal diparingi bebungah. Tekan titi wancine unggah-unggahan kabeh padha matur yen dadi juwara kelas. Agung juwara 1 lan Bandi juwara 3 ing kelase. Bocah loro padha nagih janji marang bapake. (DL 1 No 25) Wong sing nandhang stress iku gampang lumebune penyakit- penyakit liyane ing awake, kayata: sing cetha sirah mesthi krasa mumet (buyer), sendhi-sendhi krasa lara ngethok-ngethok, weteng gampang mules, iki bisa lambung utawa lever utawa maneh perangan liyane. Wis to pokoke sapa wae sing nandhang stress mangka bebayane padha karo nandhang strook, marakake dadi dalane pati. (DL 1 No 8) Turu kanggone putra minangka kebutuhan. Yen kebutuhan iki kurang utawa ora kecukupan tundhone bisa ndrawasi tumrap kapribaden lan kesehatane putra. Mula jejere wong tuwa utawa wong diwasa, bisaa paweh kalodhangan kanggo ndhampingi putrane kareben duwe tumindak sing ajeg (kebiasaan) nyisihake wektu kanggo turu. Putra bisa turu kanthi pules bisa menehi daya kekuwatan mulihake daya lan tenagane putra
e. Kolokasi 3 Koherensi a. Alasan-Sebab Sepedha anyar Putra becik diemong ibu 58 ing wektu-wektu sateruse. Mula aja disepelekake menawa putra duwe masalah ora bisa turu. Embuh iku turu ing wektu awan utawa wektu wengi. (DL 1 No 55) Ing dina Minggu esuk pak Sonto nimbali putrane, Agung diparingi sepedha anyar dheweke surak bungah. Adhine uga melu seneng nanging nalika pak Sonto ngendika menawa sepedha iku kudu diopeni, dilapi ben resik, tansah dikunci menawa ditinggal, Agung dadi mleruk ora seneng atine. Wangsulane Agung: "Wah kok ndadak repot ta pak?" Agung rumangsa yen bapake ora iklas maringi merga weling kang maneka warna. Batine Agung nek wis dadi darbeke rak ya sakarepku ta!" mangkono grundele. (DL 1 No 26) (a)Pancen sing jenenge becik iku putra mono diasuh utawa diemong ibune dhewe. (b)Tutug anggone mimik asi ibune sing ndayani putra kuwat daya tahane kanggo kabeh penyakit. Uga si ibu bisa langsung mangerteni bobote, undhake kecerdhasan otak, ketok saka gerak lan tanggapane putra marang barang-barang sakiwa tengene, sing narik kawigatene. Dhasar wis kinodrat, ibu mono yen ora kepeksa kahanan, pancen tugase ya momong, ndhidhik lan nggulawenthah putra. Putra sing dipasrahake rewang mono rak merga kepeksa, ya merga wiwit durung krama wis makarya ning instansi pemerintah sing ora bisa
b. Generik- Spesifik c. Sebab-Akibat d. Identifikasi Bebaya stress Putra angel ma'em disambi, utawa wis pinercaya (dikontrak) ing sawenehing bebadan sing ora bisa ditinggalake, merga uga ngelingi sembulihing makarya bisa dirasakake kanggo urip. (DL 1 No 32) (a)Bebayane stress iku gedhe banget. (b)Wong sing nandhang stress abot mesthi ambruk. Yen ora ditambani kanthi tenanan, luwih- luwih dening sing waras (garwa utawa putrane), dibombong, digedekake atine, diayem-ayemi. Nganti sing nandhang krasa yen tansah digatekake, dikancani lan dirungokake yen dheweke curhat. (DL 1 No 7) Akeh ibu-ibu sing opyak, yen putrane sing umur 3 utawa patang taun angel anggone ma'em. (a)Iki dudu perkara kang sepele lho, merga bocah balita iku rawan ing penyakit. (b)Dadi yen gizine kurang merga angel didulang, bocah bakal gampang kena lelara sing ketoke mung sepele ning bisa dadi fatal. (DL 1 No 30) Sikap urip Miturut ahli antropologi lan psikiatri, Janis Hunter Jenkins, saka Case Western Reverse University , Cleveland, Ohio, Amerika Serikat, sikap urip sedinane saka keluwarga marang pawongan kang nandhang lelara schizophrenia melu nemtokake upaya kanggo nambani. Lire, praupan rai kurang semanak (ekspresi negative) sing kaduk kang dikatonake keluwarga bisa jalari pawongan kang lara (pasien) dadi kumat. Praupan rai sing ngatonake kahanan nesu, kuciwa, memungsuhan, tanpa rinasa bakal 59
e. Sarana-Hasil f. Latar- Kesimpulan g. Sarana- Tujuan Diparingi bebungah Sebab kencokan schizophren ia Sikap masarakat Jawi 60 meteg pangrasane pasien temah kuwawa mecungulake maneh lelarane. (DL 1 No 12) Pak Sonto kang kagungan putra loro lanang kabeh umur-umurane kaceke mung setaun. Sing gedhe aran Agung umur 9 taun lan sing cilik aran Bandi 8 taun. (a)Bapake nate ngendika menawa padha sregep sinau lan munggah kelas kanthi prestasi sing apik (b)bakal diparingi bebungah. Tekan titi wancine unggah-unggahan kabeh padha matur yen dadi juwara kelas. Agung juwara 1 lan Bandi juwara 3 ing kelase. Bocah loro padha nagih janji marang bapake. (DL 1 No 25) (a) Sepuluh taun kepungkur ing Indonesia ana watara 1 persen kencokan schizophrenia sing saya suwe saya akeh cacahe. (b)Kahanan ekonomi, lingkungan kurang sehat, lan kebutuhan urip sing seg-segan, dadi jalaran saya akehe pawongan sing kencokan lelara mental sing ora katon, nanging bisa nuwuhake kahanan sing mutawatiri klebu karep nganyut tuwuh merga urip dianggep wis ora ana gunane. (DL 1 No 19) (a)Tumrap masarakat Jawa sing isih nggegegi kabudayan Jawa sing nengenake sopan santun, tepa slira, sabar, lembah manah, seneng bedhamen, lan tresna asih, (b)bakal bisa menehi kalodhangan becik kanggo nyarasake pasien schizophrenia. Jalaran pasien ora kerep kepancing emosine krana rumangsa diregani, dirungokake,
h. Syarat-Hasil i. Perbandingan Sarat pinter ngrumat putra Cara nampa bebungah 61 diuwongake, apadene digatekake. Bebarengan iku mesthine pasien digolekaken usada secara teratur. Temah kajaba pasien diwaluyakake kanthi cara nggedhegake atine uga kanthi diobati secara medis (obat saka dokter). (DL 1 No 16) Sejatine bocah umur limang taun kuwi yen dikulinakake wis bisa ma'em kaya wong diwasa, lan putra wis bisa nolak pangan sing ora dicocoki atine. Ibu kudu ngganti pangan mau, ning sing kudu padha- padha dhuwur gizine. Awit putra mono mbutuhake zat-zat pangan, gizi lan vitamin kanggo pertumbuhan kabeh sarandunging badan, luwih-luwih kanggo kecerdhasane otak. Ibu-ibu mudha sing padha kagungan putra bayi, secara bodhon wae,(a) angger sregep mirsakake putra balita neng Posyandu, lan gelem takon-takon marang bu bidhan mungguh kahanane putrane, (b)mesthi bakal pinter ngrumat putra. (DL 1 No 34) Bandi ngetutake bapake nyuwun bebungah, pak Sonto maringi kerdus mie instan, nalika dibukak isine kuthuk anak pitik cacah 12, Bandi seneng banget lan bungah, kuthuke diopeni, dipakani, diwenehi ngombe. Dheweke wis isa mbayangake menawa kuthuk kang diopeni kanthi tresna bakal dadi gedhe, lan ndrebala dadi akeh. Menawa diedol bakal duwe dhuwit kang bisa kanggo tuku apa wae kang dikarepake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali
j. Aditif Waktu (Simultan dan Berurutan) k. Aditif Non Waktu Bebungah kuthuk Wanita sukses 62 ngaturke panuwun marang bapake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. Menawa maspadakake crita ing dhuwur nyata banget yen carane nampa bebungah antarane Agung lan Bandi beda banget pindha bumi lan langit. Kang disawang Agung luwih ing bagian repot lan kangelane, nanging Bandi nampa kangelan iku bakal ngunduh bebungah kang matikel tikel ing tembe burine. Sing penting nampa peparing apa wae ora lali ngaturake pamuji sokur dene kaparingan bebungah. (DL 1 No 27) (a)Bandi ngetutake bapake nyuwun bebungah, (b)pak Sonto maringi kerdus mie instan, nalika dibukak isine kuthuk anak pitik cacah 12, (c)Bandi seneng banget lan bungah, kuthuke diopeni, dipakani, diwenehi ngombe. Dheweke wis isa mbayangake menawa kuthuk kang diopeni kanthi tresna bakal dadi gedhe, lan ndrebala dadi akeh. Menawa diedol bakal duwe dhuwit kang bisa kanggo tuku apa wae kang dikarepake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. (DL 1 No 27) (a)Kepriye mungguhing ing zaman modern? (b)Akeh wanita sing sukses uripe pangkate luwih dhuwur tinimbang garwane bandhane ya
l. Ibarat Kedadean ing 63 luwih akeh. Yen sing kakung tiba kalah apa-apane, dheweke kudu nglakoni "swarga nunut neraka katut". Ora mung sing kakung kang kudu nglakoni swarga nunut neraka katut nanging uga putra-putrane ya kudu melu nglakoni. Nalika sing putri isih ngasta pusaraning praja nduweni milik nggendhong lali, dheweke ora nglegewa yen nindakake korupsi. Wusanane tumindake konangan KPK saengga dheweke ditahan lan kudu tanggung jawab anggone nglakoni ora jujur. Mesakake banget menawa ana pejabat putri kang ditahan KPK. Kudu ninggalake omah lan putra- putra sing isih cilik-cilik. Putra- putrane kepeksa dititipake salah sawijining kulawargane. Sing kakung kudu dadi saksi nalika ana sing putri diperiksa KPK, malah ana maratuwa sing melu neraka katut menawa mantune putri kena pidana korupsi. Nalika durung konangan kabeh melu kekucah dhuwit haram kanggo blanja ana mall utawa supermarket. Sing diburu barang- barang sing mambu mancanegara, kabeh sarwa larang, kabeh sarwa edi peni. Panganan sing asipat tradisional ora pati payu awit dianggep kuna, ora modern. Ing wektu iki para kulawarga ngalami swarga nunut bareng. Bareng kudu ngalami neraka katut, anane mung nibakake waspa, lan nggetuni tumindake garwane, mantune, bapa biyunge. (DL 1 No 38) (a)Sadhengah kedadean ing pasrawungan agung iki satemene ora
m. Amplikatif pasrawunga n Bapa-ibu aja otoriter werna siji. (b)Kayadene perangane dhuwit logam 500 rupiyah kang sairing gambar garudha lan kang sairing gambar sekar melathi. Gumantung anggone padha nyawang lan negesi, ora ana kang paling bener utawa paling luput. (DL 1 No 20) (a)Para putra apike ngrungokake dhawuhe wong tuwa menawa arep milih sisihan. (b)Para bapa-ibu ing babagan iki aja otoriter, nanging kudu bisa midhangetake alasan- alasan anggone para putra milih sisihan. Menawa kira-kira wis cundhuk karo anggering agama, bapa-ibu kudu pradhah nikahake para putrane. Anggone pradhah tumrap anggone nikahake para putra, pestane pawiwahan kudu samadya, ora niru pesta nikah sing dianakake wong-wong sugih. Upacara pawiwahan sing saiki lagi ngetrend mesthi ngentek-entekake dhuwit. Tumindak pradhah sing kaya mangkono iku malah dadi pamborosan sing ora cundhuk karo ajaraning agama. Pradhah ya pradhah, nanging kudu eling marang angger-anggering agama. Muga- muga atur sapala iku ana manfaate. (DL 1 No 77) B. Pirembagan Adhedhasar data panaliten ingkang sampun dipunpanggihaken saha dipunserat ing tabel asiling panaliten ing nginggil, sarana jangkeping wacana 64
saha topik proposisi badhe dipunrembag kanthi gamblang ing pirembagan ngandhap menika: 1. Sarana Jangkeping lan Topik Proposisi Wacana 1) Kohesi Gramatikal a) Konjungsi Konjungsi menika mlebet ing jinisipun kohesi gramatikal amargi konjungsi minangka sub sistem ing salebetipun basa. Konjungsi menika minangka sarana kangge nggayutaken satuan-satuan basa ingkang makempal dados setunggal, saengga mujudaken satuan basa ingkang langkung ageng. Konjungsi minangka sarana kangge nggayutaken utawi ngraketaken proposisi ing wacana supados perpindahan ide ing wacana menika saged dipunsuraos lembut. Anggenipun ngginakaken sarana konjungsi salebetipun ukara, ngawigatosaken logika kanthi ancas wacana saged dipunsusun kanthi sae, mliginipun menawa dipunpirsani saking keserasian saha kepaduan. Pathokan ingkang dipunginakaken kangge nemtokaken piranti kohesi konjungsi ingkang sae inggih menika: panganggening logika ingkang adhedhasar makna gramatikal, mujudaken satunggaling kepaduan utawi keutuhan, saha drajat kebebasan propisisi. (1) Penyebab stress mono akeh jalarane. Kaya dene: wong sing dicing atasane ning kantor, dimungsuhi anake sing wis diwasa, pepinginan sing banget dijangka gagal, kakehan pikiran (utang), kurang istirahat (sare), lan isih akeh maneh. Kanggone wong sing mentale kuwat, stress bisa diatasi dhewe, ning kanggone wong sing mentale ringkih, stress bisa ndadekake pikiran tansah kisruh, apa sing ditandangi tansah klera-kleru, apa maneh wong sing makarya ing babagan administrasi, bisa wae bola- bali salah utawa kleru. 65 ing
(DL 1 No 6) Sarana kohesi konjungsi menika nggayutaken antawisipun proposisi- proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "sebab stress". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) wong sing dicing atasane ning kantor, (2) dimungsuhi anake sing wis diwasa, (3) pepinginan sing banget dijangka gagal, (4) kakehan pikiran (utang), (5) kurang istirahat (sare). Tembung "lan" kalebet jinisipun konjungsi tambahan (aditif) ingkang ginanipun kangge nggayutaken perangan ingkang gadhah sipat tambahan pawarta ingkang umumipun dipunginakaken kangge ngronce kalih proposisi utawi langkung. Tembung "ning" ing ukara menika kalebet jinisipun konjungsi pertentangan (kontras), amargi kedadosan saking kalih ide/proposisi ingkang nedahaken kosok wangsulipun utawi kontras, inggih menika proposisi ingkang ngrembag tiyang ingkang gadhah mental kiyat saged ngatasi stress piyambak, dene tiyang ingkang gadhah mental ringkih saged ndadosaken pikiran kisruh. Frasa "apa maneh" kalebet jinisipun konjungsi tambahan (aditif) ingkang ginanipun kangge nggayutaken perangan ingkang gadhah sipat tambahan pawarta ingkang umumipun dipunginakaken kangge ngronce kalih 66
proposisi utawi langkung. Ing ukara menika frasa "apa maneh" nggayutaken ukara kanthi maringi tambahan pawarta. Ukara ingkang dipungayutaken menika "stress bisa ndadekake pikiran tansah kisruh, apa sing ditandangi tansah klera-kleru" pikantuk tambahan pawarta ingkang awujud ukara "wong sing makarya ing babagan administrasi, bisa wae bola-bali salah utawa kleru. Tembung "utawa" kalebet jinisipun konjungsi pilihan kangge nggayutaken kalih proposisi inggih menika "bola-bali salah" lan "kleru". Ananging wonten ukara menika wujudipun kangge ngandharaken supados langkung jelas. Dudutanipun tembung "kleru" minangka tembung ingkang njelasaken "bola-bali salah. Konjungsi saged awujud piranti parafrase ingkang ginanipun kangge njangkepi utawi njelasaken ukara sakderengipun supados tegesipun saged dipunmangertosi langkung gampil. (2) Akeh manungsa kang mangerteni yen rejeki iku maknane dhuwit utawa bandha donya, kamangka sabenere maknane rejeki iku banget maneka warna. Contone wae ana manungsa kang melarat uripe, nanging diparingi rejeki bisa urip kanthi umur dawa. Ing babagan iki maknane rejeki iku "Bagas Waras" utawa "sehat". (DL 1 No 59) Wonten ukara menika tembung "utawa" kalebet jinisipun konjungsi parafrase ingkang ginanipun kangge njangkepi utawi njelasaken tembung "dhuwit" kanthi ngginakaken tembung "bandha donya" lan tembung "bagas 67
waras" kanthi ngginakaken tembung "sehat" supados tegesipun saged dipunmangertosi langkung gampil. b) Substitusi Substitusi (penggantian) inggih menika proses saha asiling unsur basa ingkang dipungantos kaliyan unsur sanes wonten ing satuan basa ingkang langkung ageng. Penggantian dipuntindakaken kangge pikantuk unsur pambeda utawi mratelakaken unsur tartamtu. Substitusi mujudaken penyulihan satunggaling unsur wacana kaliyan unsur sanes ingkang acuanipun sami, ing gayutan antawisipun tembung utawi wujud sanes ingkang langkung ageng saking tembung, kados dene frasa utawi klausa. Substitusi minangka gayutan leksikogramatikal, inggih menika gayutan ing tata basa saha tembung ngginakaken alat penyulih arupi tembung, frasa, utawi klausa ingkang tegesipun beda saking unsur substitusinipun. Substitusi gadhah referen saksampunipun dipungayutaken kaliyan unsur ingkang dados acuan. Subtitusi saged arupi sesulih tiyang, papan, saha satunggaling perkawis. (3) Bandi ngetutake bapake nyuwun bebungah, Pak Sonto maringi kerdus mie instan, nalika dibukak isine kuthuk anak pitik cacah 12, Bandi seneng banget lan bungah, kuthuke diopeni, dipakani, diwenehi ngombe. Dheweke wis isa mbayangake menawa kuthuk kang diopeni kanthi tresna bakal dadi gedhe, lan ndrebala dadi akeh. Menawa diedol bakal duwe dhuwit kang bisa kanggo tuku apa wae kang dikarepake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. (DL 1 No 27) 68
Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "diparingi bebungah". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) Pak Sonto maringi kerdus mie instan isine kuthuk anak pitik cacah 12, (2) Bandi seneng banget lan bungah kuthuke diopeni, dipakani, diwenehi ngombe, (3) dheweke mbayangake menawa kuthuk kang diopeni kanthi tresna bakal dadi gedhe, lan ndrebala dadi akeh, (4) Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. Sarana jangkeping wacana kathah peranganipun. Sarana ing wacana nginggil menika kalebet sarana kohesi gramatikal, inggih menika substitusi "dheweke" minangka sesulihipun saking paraga "Bandi". Tembung "dheweke" ing ukara menika minangka substitusi utawi sesulihipun tiyang, inggih menika minangka sesulih saking paraga "Bandi". Substitusi saged awujud sesulihipun papan, inggih menika tembung kangge nggantosaken tembung sanes ingkang nedahaken papan tartamtu. (4) Ana maneh pengalaman kang dialami dening Mas Pitono (jeneng sesinglon) kang pidalem ing Ngayogyakarta awit piyambake iku kawit cilik pancen dhemen "Ngeses" utawa "Ngrokok" jebul nalika dadi pemudha piyambake kasuwun dening sawenehing pabrik rokok asal mancanegara, yaiku kasuwun dadi "Taster" (basa Inggris) kang pagaweyane mung "Ngeses" saakeh-akehe lan maringi tandha rokok sing endi kang enak rasane lan rokok sing endi kang ora enak rasane. Amarga saka gaweyane iku Mas Pitono dadi sugih mbrewu yen kanggone masarakat Ngayogyakarta. Ing babagan iku sabenere "Pacoban" awit diparingi sugih ananging kanthi angorbanake kasarasane. (DL 1 No 61) iki rejeki 69
Ing ukara nginggil menika, frasa "ing babagan iki" mujudaken sesulihipun papan. Miturut kaidah basa ingkang dipunginakaken kangge nedahaken papan ingkang langkung caket. Frasa menika nggantosaken acuan ingkang dipuntuju inggih menika "pengalaman". c) Referensi Referensi dipunperang dados kalih jinis, inggih menika referensi endoforis saha referensi eksoforis. Referensi eksoforis inggih menika acuan (anteseden) ingkang wonten njawi basa (ekstratekstual) kados dene manungsa, kewan, alam, utawi acuan kagiatan. Referensi endoforis inggih menika acuan salebetipun teks (intratekstual). Menawi ingkang dipunacu (anteseden) langkung rumiyin dipuntuturaken utawi wonten ing ukara ingkang langkung rumiyin saderengipun pronomina, dipunsebat anafora, dene anteseden ingkang dipunpanggihaken saksampunipun pronomina dipunsebat katafora. Referensi anafora saha katafora ngginakaken pronomina persona, pronomina penunjuk, saha pronomina komparatif. (5) Urip ing masarakat butuh mbang sinumbang, layat, tilik sanak lara, ngerteni wong tuwa, ngopeni anak tekan bab wragat sekolah. Iki sing marahi mumet lan bingung, awit aturan sekolahan mono ora kena dinyang. Apa maneh yen anak akeh mangka lagi kemrangat. Mulane yen ora kuwat imane akeh wong sing banjur stress. Ning sing paling akeh ya wong sing ekonomine ringkih utawa rekasa, nduwe selera dhuwur utawa muluk-muluk, ning ora keconggah nggayuh. (DL 1 No 3) 70
Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "jalaran stress". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) urip ing masarakat butuh mbang sinumbang layat, tilik sanak lara, ngerteni wong tuwa, ngopeni anak tekan bab wragat sekolah, (2) aturan sekolahan ora kena dinyang apa maneh yen anak akeh mangka lagi kemrangat (3) Mulane yen ora kuwat imane akeh wong sing banjur stress, (4) sing paling akeh ya wong sing ekonomine ringkih utawa rekasa, nduwe selera dhuwur utawa muluk- muluk, ning ora keconggah nggayuh. Sarana jangkeping wacana kathah peranganipun. Sarana ing wacana nginggil menika kalebet sarana kohesi gramatikal. Tembung "iki" ing ukara menika kalebet jinisipun referensi anafora, amargi ingkang dipunacu (anteseden) langkung rumiyin dipuntuturaken ing wiwitan saderengipun pronomina. Pronomina "iki" minangka acuanipun saking frasa "wragat sekolah". Dudutanipun, tembung "iki" minangka referensi saking frasa "wragat sekolah". Referensi dipunsebut katafora menawi anteseden ingkang dipunpanggihaken saksampunipun pronomina. (6) Pak Sonto kang kagungan putra loro lanang kabeh umur-umurane kaceke taun. Bapake nate ngendika menawa padha sregep sinau lan munggah kelas kanthi prestasi sing apik bakal diparingi bebungah. Tekan titi wancine unggah-unggahan kabeh padha matur yen dadi juwara kelas. Agung juwara 1 lan Bandi juwara 3 ing kelase. Bocah loro padha nagih janji marang bapake. (DL 1 No 25) 71
Tembung "kabeh" wonten ukara nginggil menika minangka referensi katafora. Anteseden utawi acuan tembung menika "Agung" lan "Bandi". Dipunsebut referensi katafora amargi dipunpanggihaken utawi dipuntuturaken anteseden "Agung" lan "Bandi" ingkang mapan saksampunipun pronomina "kabeh". d) Elipsis Elipsis (penghilangan/ pelesapan) inggih menika proses penghilangan tembung utawi satuan-satuan basa sanesipun. Wujud utawi unsur ingkang melesap, saged dipunkinten wujudipun saking konteks basa utawi saking konteks saking njawi gantosan unsur ingkang kosong (zero), inggih menika unsur ingkang sejatosipun wonten lan sengaja dipunicalaken. Ancasipun kangge pikantuk kepraktisan basa, inggih menika basa ingkang dipunginakaken langkung singkat lan gampil dipunmangertosi kanthi cara ingkang cepet. (7) Putra sawise umur telung taun, prayoga wiwit dilatih ma'em dhewe. Saka carane ngadhepi ajange (piring) supaya mengko ora pating bececer, carane nyekeli sendhok, carane mamah supaya ora kecap mundhak saru, nganti bocah apal. Ibu pancen kudu sabar lan telaten ngajari putra, ning tak aturi pitados yen mengkono putra bakal ndalan. Yen putra tansah didulang diuja sakarepe, yen mengko lagi wegah ma'em, pangan sing wis ning tutuk njur sok njur ming diemut, disambi dolanan utawa mlaku- mlaku, mengko yen wis mundhak pinter yen ora weruh sing didulang njur dilepeh. (DL 1 No 33) Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "nglatih putra ma'em". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan 72
pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) Putra sawise umur telung taun, prayoga wiwit dilatih ma'em dhewe, (2) saka carane ngadhepi ajange (piring) supaya mengko ora pating bececer, (3) carane nyekeli sendhok. (4) carane mamah supaya ora kecap mundhak saru, nganti bocah apal. Sarana jangkeping wacana ing wacana nginggil menika kalebet jinisipun sarana kohesi gramatikal. Ing ukara ingkang dipunsukani tandha garis ngandhap menika kedadosan elipsis utawi pelesapan, inggih menika wonten unsur saking ukara ingkang ical. Ing klausa ingkang sepisan dipunmangertosi bilih jejer saking ukaranipun inggih menika "putra". Ananging wonten klausa ingkang saklajengipun jejer menika ingkang mboten dipunsebataken malih. Perkawis menika amargi wonten unsur saking ukara ingkang zero utawi ical. 2) Kohesi Leksikal a) Repetisi Repetisi inggih menika satunggaling cara kangge nggayutaken gayutan kohesif antawisipun ukara. Gayutan menika dipunwujudaken kanthi ngambali saperangan ukara. Kanthi repetisi saged dipuntegesi bilih antawisipun topik ukara ingkang setunggal saha topik sanesipun gadhah gayutan. Repetisi dipunperang dados 4, inggih menika repetisi penuh (ngambali satunggaling fungsi salebetipun ukara kanthi jangkep tanpa ngurangi saha ngowahi wujud, ancasipun kangge maringi tekanan ing perangan ingkang 73
dipunambali), repetisi dengan bentuk lain (kadadosan menawi satunggaling tembung dipunambali ngangge konstruksi utawi wujud tembung ingkang sanes ingkang taksih gadhah wujud dhasar ingkang sami), repetisi dengan penggantian (sami kaliyan panganggening substitusi, kangge nggayutaken ukara saged dipunlampahi kanthi ngambali perangan ukara, nanging saged dipuntindakaken kanthi nggantosaken wujud ingkang sanes), repetisi dengan hiponim (repetisi ingkang kadadosan ing wonten ing subordinat). (8) Jaman saiki saya tambah maju, saya tambah modern. Kabeh piranti sarwa canggih kanggone wong sugih sing nduwe jabatan penting lan bayare sathekruk. Urip sing wis mapan lan kepenak, kabeh lumaku lancar tanpa ana pikiran abot. (DL 1 No 1) Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "jaman maju". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) jaman saya tambah modern, (2) kabeh piranti sarwa canggih kanggone wong sugih sing nduwe jabatan penting lan bayare sathekruk, (3) urip sing wis mapan lan kepenak, kabeh lumaku lancar tanpa ana pikiran abot. Sarana jangkeping wacana kathah peranganipun. Sarana ing wacana nginggil menika kalebet sarana kohesi leksikal. Tembung "saya tambah" ing frasa nomer setunggal dipunambali malih ing wiwitan frasa nomer kalih, saengga dipunsebut repetisi. Wujud repetisi menika kalebet ing jinisipun repetisi penuh, ingkang dipunsebut penuh utawi jangkep inggih menika wujud saking tembungipun ingkang kekalihipun sami mboten dipuntambahi utawi 74
dipunkirangi (tanpa dipunowahi). Sarana kohesi menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Repetisi mboten mesthi awujud utawi ngginakaken tembung ingkang wetah. Ananging ugi saged awujud tembung kanthi wujud sanes saengga dipunsebut repetisi dengan bentuk lain, amargi kadadosan satunggaling tembung dipunambali ngangge konstruksi utawi wujud tembung ingkang sanes ingkang taksih gadhah wujud dhasar ingkang sami. (9) Kahanan emosining manungsa utawa pangarsa kang kasandhang banget dipengaruhi mindset utawa carane mikir. Wong kang tansah susah biasa sinebut wong kang nduweni pemikiran negative, kang cirine nyambut gawe apa wae krasa angel, ora bisa, krasa abot, nggresula asile sithik. Kurang sabar merga kupiya ora enggal dadi. Wong kang tansah bungah biasane nyawang urip kanthi positip, apik, nyenengake. Kedadeaning urip ditampa kanthi bungah, embuh kuwi nemu kacingkrangan apamaneh yen nemu kamulyan. Kuncine dumunung ana ing carane mikir lan nampa kahanan urip kang werna loro. Nek saiki lagi bungah aja banget anggone bungah ewadene yen lagi nampa kasusahan ya bisa nggelar nggulung ora nganti kadlarung. Sinau ing prakara iku ora gampang nanging bisa kelakon menawa gelem lan sregep ngrasakake, ngonceki, lan njupuk hikmahe saben lelakon, bisa lelakone dhewe utawa lelakone wong liya. (DL 1 No 24) Tembung "lelakon" dipunambali malih dados tembung "lelakone". Tembung menika kalebet jinisipun repetisi dengan bentuk lain, amargi kadadosan satunggaling tembung dipunambali ngangge konstruksi utawi wujud tembung ingkang sanes ingkang taksih gadhah wujud dhasar ingkang sami. Tembung "lelakon" lan "lelakone" tembung dhasaripun sami, inggih menika 75
"lakon", nanging pikantuk konstruksi utawi wujud tembungipun dados sanes amargi pikantuk panambang -e. b) Sinonim Sinonim menika wujud basa ingkang tegesipun meh sami kaliyan wujud basa sanes, saged awujud tembung, kelompok tembung, utawi ukara, menawi umumipun ingkang dipunanggep sinonim menika namung tembung- tembungipun kemawon. Sinonim inggih menika kohesi leksikal ingkang arupi gayutan makna/ teges leksikal ingkang meh sami antawisipun konstituen ingkang setunggal kaliyan konstituen ingkang sanesipun. Titikanipun tembung ingkang sinonim, inggih menika: kekalihipun tembung gadhah teges utawi makna ingkang sami utawi meh sami saha kekalihipun tembung kedah saged dipungantos ing salebetipun konteks wacana ingkang sami. Sinonim dipunperang dados tiga, inggih menika sinonim mutlak (tembung-tembung ingkang saged dipungantos papanipun tanpa nggantos teges/ makna struktural saha makna leksikal ing salebetipun ukara, frasa, klausa, kalimat), sinonim semirip (tembung-tembung ingkang saged gantosan papan ing salebetipun konteks basa tartamtu tanpa ngowahi teges/ makna struktural lan leksikal ing salebetipun ukara, frasa, klausa, kalimat), sinonim selingkung (tembung-tembung ingkang saged dados ganti salebeting konteks basa tartamtu kemawon minangka struktural lan leksikal). 76
(10) Pak Sonto kang kagungan putra loro lanang kabeh umur-umurane kaceke mung setaun. Sing gedhe aran Agung umur 9 taun lan sing cilik aran Bandi 8 taun. Bapake nate ngendika menawa padha sregep sinau lan munggah kelas kanthi prestasi sing apik bakal diparingi bebungah. Tekan titi wancine unggah-unggahan kabeh padha matur yen dadi juwara kelas. Agung juwara 1 lan Bandi juwara 3 ing kelase. Bocah loro padha nagih janji marang bapake. (DL 1 No 25) Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "Putra Pak Sonto". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) Pak Sonto kagungan putra loro lanang kabeh umur-umurane kaceke mung setaun (2) Sing gedhe aran Agung umur 9 taun lan sing cilik aran Bandi 8 taun, (3) Bapake nate ngendika menawa padha sregep sinau lan munggah kelas kanthi prestasi sing apik bakal diparingi bebungah, (4) Tekan titi wancine unggah- unggahan kabeh padha matur yen dadi juwara kelas, (5) Agung juwara 1 lan Bandi juwara 3 ing kelase, (6) Bocah loro padha nagih janji marang bapake. Sarana jangkeping wacana kathah peranganipun. Sarana ing wacana nginggil menika kalebet sarana kohesi leksikal . Tembung "prestasi" ing ukara nomer tiga sinonim kaliyan tembung "juwara" ing ukara nomer sekawan. Tembung "prestasi" lan "juwara" kalebet jinisipun sinonim semirip, amargi tembung-tembung menika saged gantosan papan ing salebetipun konteks basa tartamtu tanpa ngowahi teges/ makna struktural lan leksikal ing salebetipun ukara, frasa, klausa, lan ukara. Sarana kohesi menika nggayutaken 77
antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Wujud sinonim kathahipun awujud mutlak inggih menika tembung- tembung ingkang saged dipungantos papanipun tanpa nggantos teges/ makna struktural saha makna leksikal ing salebetipun ukara, frasa, klausa, lan ukara. (11) Ing zaman biyen, sing kudu nampa swarga nunut, neraka katut yaiku wanita. Bebasan nasibe wanita iku mung gumantung garwane. Menawa sing kakung begja sing putri, ya garwane melu begja, nanging menawa sing kakung cilaka, sing putri kudu melu cilaka. (DL 1 No 37) Tembung "wanita" ing ukara nomer setunggal lan kalih saha tembung "putri" ing ukara nomer tiga kalebet jinisipun sinonim mutlak, amargi tembung-tembung menika saged dipungantos papanipun tanpa nggantos teges/ makna struktural saha makna leksikal ing salebetipun ukara, frasa, klausa, lan ukara. c) Hiponim Tembung superordinat gadhah mapinten-pinten subordinat. Pengulangan ingkang kadadosan ing tembung subordinat dipunsebut hiponim. Gayutan hiponim ing pasangan tembung inggih menika gayutan antawisipun ingkang langkung alit (minangka ekstensional) lan ingkang langkung ageng (minangka ekstensional ugi). Gayutan menika lakunipun mboten awujud timbal-balik. Hiponim menika gayutan semantik antawisipun teges ingkang spesifik lan teges ingkang generik. 78
(12) Wong sing nandhang stress iku gampang lumebune penyakit-penyakit liyane ing awake, kayata: sing cetha sirah mesthi krasa mumet (buyer), sendhi-sendhi krasa lara ngethok-ngethok, weteng gampang mules, iki bisa lambung utawa lever utawa maneh perangan liyane. Wis to pokoke sapa wae sing nandhang stress mangka bebayane padha karo nandhang strook, marakake dadi dalane pati. (DL 1 No 8) Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "bebaya stress". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) Wong sing nandhang stress iku gampang lumebune penyakit-penyakit liyane ing awake, (2) sirah mesthi krasa mumet (buyer), (3) sendhi-sendhi krasa lara ngethok- ngethok, (4) weteng gampang mules, iki bisa lambung utawa lever, (4) sapa wae sing nandhang stress mangka bebayane padha karo nandhang strook, marakake dadi dalane pati. Sarana jangkeping wacana kathah peranganipun. Sarana ing wacana nginggil menika kalebet sarana kohesi leksikal, inggih menika hiponim. Ukara "sirah mesthi krasa mumet (buyer), sendhi-sendhi krasa lara ngethok- ngethok, weteng gampang mules, iki bisa lambung utawa lever" ing ukara nginggil menika minangka subrordinat, dene tembung "penyakit-penyakit" minangka tembung superordinat. Kekalihipun tembung menika nedahaken gayutan antawisipun perangan ingkang ngewrat unsur superordinat kaliyan perangan ingkang ngewrat unsur subordinat. Dudutanipun ukara ingkang minangka subordinat menika minangka jinising utawi minangka 79
peranganipun "penyakit" minangka superordinat. Sarana kohesi menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. d) Antonim Antonim inggih menika leksem ingkang gegandhengan minangka antonimi. Antonimi menika teges ing salebetipun leksikal ingkang saged dipunjenjang. Antonim menika lakunipun awujud timbal-balik. Menawi pasangan antonim gadhah teges kuantitas tartamtu (mliginipun ukuran) biasanipun wonten kutub ingkang positif (tinggi, lebar, besar) lan kutub ingkang negatif (rendah, sempit, kecil). Dudutanipun antonim inggih menika kohesi leksikal ingkang arupi gayutan makna leksikal ingkang asipat kontras utawi kosok wangsulipun saking konstituen setunggal kaliyan konstituen ingkang sanesipun. Antonim dipunperang dados antonim antarkalimat, antonim antarfrasa, lan antonim antarkata. (13) Turu kanggone putra minangka kebutuhan. Yen kebutuhan iki kurang utawa ora kecukupan tundhone bisa ndrawasi tumrap kapribaden lan kesehatane putra. Mula jejere wong tuwa utawa wong diwasa, bisaa paweh kalodhangan kanggo ndhampingi putrane kareben duwe tumindak sing ajeg (kebiasaan) nyisihake wektu kanggo turu. Putra bisa turu kanthi pules bisa menehi daya kekuwatan mulihake daya lan tenagane putra ing wektu-wektu sateruse. Mula aja disepelekake menawa putra duwe masalah ora bisa turu. Embuh iku turu ing wektu awan utawa wektu wengi. (DL 1 No 55) 80
Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "turu minangka kebutuhan". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) turu kanggone putra minangka kebutuhan, (2) yen kebutuhan iki kurang utawa ora kecukupan tundhone bisa ndrawasi tumrap kapribaden lan kesehatane putra, (3) mula jejere wong tuwa utawa wong diwasa, bisaa paweh kalodhangan kanggo ndhampingi putrane kareben duwe tumindak sing ajeg (kebiasaan) nyisihake wektu kanggo turu, (4) putra bisa turu kanthi pules bisa menehi daya kekuwatan mulihake daya lan tenagane putra ing wektu-wektu sateruse, (5) aja disepelekake menawa putra duwe masalah ora bisa turu. Embuh iku turu ing wektu awan utawa wektu wengi. Sarana jangkeping wacana kathah peranganipun. Sarana ing wacana nginggil menika kalebet sarana kohesi leksikal, inggih menika antonim. Frasa "wektu awan" saha frasa "wektu wengi" kalebet ing jinisipun antonim mutlak, inggih menika antonim ingkang tegesipun kosok wangsulipun lan teges menika mutlak. Frasa "wektu awan" saha frasa "wektu wengi" ing ukara menika tegesipun mutlak utawi teges ingkang sejatosipun. Frasa "wektu awan" lan "wektu wengi" menika gadhah teges ingkang kosok wangsulipun saking kekalihipun frasa menika. Sarana kohesi menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. 81
Antonim ugi saged kedadosan ing antawisipun tetembungan ing salebetipun ukara lan antawisipun ukara ing salebetipun wacana. (14) Kahanan emosining manungsa utawa pangarsa kang kasandhang banget dipengaruhi mindset utawa carane mikir. Wong kang tansah susah biasa sinebut wong kang nduweni pemikiran negative, kang cirine nyambut gawe apa wae krasa angel, ora bisa, krasa abot, nggresula asile sithik. Kurang sabar merga kupiya ora enggal dadi. Wong kang tansah bungah biasane nyawang urip kanthi positip, apik, nyenengake. Kedadeaning urip ditampa kanthi bungah, embuh kuwi nemu kacingkrangan apamaneh yen nemu kamulyan. Kuncine dumunung ana ing carane mikir lan nampa kahanan urip kang werna loro. Nek saiki lagi bungah aja banget anggone bungah ewadene yen lagi nampa kasusahan ya bisa nggelar nggulung ora nganti kadlarung. Sinau ing prakara iku ora gampang nanging bisa kelakon menawa gelem lan sregep ngrasakake, ngonceki, lan njupuk hikmahe saben lelakon, bisa lelakone dhewe utawa lelakone wong liya. (DL 1 No 22) Ing wacana nginggil menika ukara "Wong kang tansah susah biasa sinebut wong kang nduweni pemikiran negative, kang cirine nyambut gawe apa wae krasa angel, ora bisa, krasa abot, nggresula asile sithik, kurang sabar merga kupiya ora enggal dadi" minangka antonim utawi kosok wangsulipun saking ukara "Wong kang tansah bungah biasane nyawang urip kanthi positip, apik, nyenengake". Dene tembung "kacingkrangan" minangka antonim utawi kosok wangsulipun saking tembung "kamulyan". e) Kolokasi Kolokasi inggih menika asosiasi ingkang tetep antawisipun tembung setunggal kaliyan tembung sanes ingkang gegandhengan ing salebetipun ukara. 82
Kolokasi ugi saged dipunsebut satunggaling perkawis ingkang raket kaliyan sanesipun lan biasanipun dipunsebut dados setunggal kesatuan. Minangka psikologis gayutan menika dipunsebut kolokasi. (15) Ing dina Minggu esuk pak Sonto nimbali putrane, Agung diparingi sepedha anyar dheweke surak bungah. Adhine uga melu seneng nanging nalika pak Sonto ngendika menawa sepedha iku kudu diopeni, dilapi ben resik, tansah dikunci menawa ditinggal, Agung dadi mleruk ora seneng atine. Wangsulane Agung: "Wah kok ndadak repot ta pak?" Agung rumangsa yen bapake ora iklas maringi merga weling kang maneka warna. Batine Agung nek wis dadi darbeke rak ya sakarepku ta!" mangkono grundele. (DL 1 No 26) Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "sepedha anyar". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) ing dina Minggu esuk pak Sonto nimbali putrane, Agung diparingi sepedha anyar dheweke surak bungah, (2) adhine uga melu seneng nanging nalika pak Sonto ngendika menawa sepedha iku kudu diopeni, dilapi ben resik, tansah dikunci menawa ditinggal, Agung dadi mleruk ora seneng atine, (3) Agung rumangsa yen bapake ora iklas maringi merga weling kang maneka warna. Sarana jangkeping wacana kathah peranganipun. Sarana ing wacana nginggil menika kalebet sarana kohesi leksikal, inggih menika kolokasi. Antawisipun tembung "bapake" lan "putrane" menika gadhah gayutan ingkang raket minangka psikologis minangka setunggal kesatuan. Tembung menika gegandhengan ing salebetipun ukara, saengga dipunsebut kolokasi. 83
Sarana kohesi menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. 3) Koherensi Koherensi inggih menika gayutan antawisipun ukara lan gayutan antawisipun paragraf miturut logika. Wacana ingkang koheren mboten mesthi dipuntemtokaken kaliyan kohesi. Wonten wacana ingkang kohesif lan koheren, wonten ugi wacana ingkang mboten kohesif, ananging koheren. Koherensi minangka "pertalian" teges lan wosipun wacana. Kohesi caket sanget gayutanipun kaliyan koherensi. Kanthi ngginakaken piranti kohesi saged dipunancas menawi satunggaling wacana saged koheren. Koherensi menika acuanipun ing aspek tuturan, kados pundi proposisi wacana ingkang saged dipundudut kangge nggambaraken tindakan ilokusinipun kangge mujudaken satunggaling wacana. Proposisi-proposisi salebeting wacana saged mujudaken satunggaling wacana ingkang runtut (koheren) mbok bilih boten wonten pemarkah gayutan ukara ingkang dipunginakaken. Gayutan koherensi wacana sejatosipun gayutan ingkang semantik, inggih menia gayutan ingkang kedadosan saking proposisi-proposisi. Mawi cara ingkang struktural gayutan menika saged dipuntegesi pertautan ingkang semantis antawisipun perangan ukara ingkang setunggal kaliyan ukara sanesipun. Gayutan maknawi menika kadang-kadang dipuntandha ngangge piranti-piranti leksikal, nanging kadang-kadang ugi tanpa tandha. 84
a) Koherensi Alasan-Sebab Gayutan Koherensi Alasan-Sebab gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking peranganipun ukara mangsuli pitakenan: "menapa alesanipun?" (16) (a)Pancen sing jenenge becik iku putra mono diasuh utawa diemong ibune dhewe. (b)Tutug anggone mimik asi ibune sing ndayani putra kuwat daya tahane kanggo kabeh penyakit. Uga si ibu bisa langsung mangerteni bobote, undhake kecerdhasan otak, ketok saka gerak lan tanggapane putra marang barang-barang sakiwa tengene, sing narik kawigatene. Dhasar wis kinodrat, ibu mono yen ora kepeksa kahanan, pancen tugase ya momong, ndhidhik lan nggulawenthah putra. Putra sing dipasrahake rewang mono rak merga kepeksa, ya merga wiwit durung krama wis makarya ning instansi pemerintah sing ora bisa disambi, utawa wis pinercaya (dikontrak) ing sawenehing bebadan sing ora bisa ditinggalake, merga uga ngelingi sembulihing makarya bisa dirasakake kanggo urip. (DL 1 No 32) Sarana koherensi alasan-sebab menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "putra becik diemong ibu". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) pancen sing jenenge becik iku putra mono diasuh utawa diemong ibune dhewe, (2) putra tutug anggone mimik asi ibune sing ndayani putra kuwat daya tahane kanggo kabeh penyakit, (3) si ibu bisa langsung mangerteni bobote, undhake kecerdhasan otak, ketok saka gerak lan tanggapane putra marang barang-barang sakiwa tengene, sing narik kawigatene, (4) wis kinodrat, ibu mono yen ora kepeksa kahanan, pancen tugase ya momong, ndhidhik lan nggulawenthah putra, (5) putra sing dipasrahake rewang mono merga kepeksa, merga wiwit durung krama wis makarya ning instansi 85
pemerintah sing ora bisa disambi, utawa wis pinercaya (dikontrak) ing sawenehing bebadan sing ora bisa ditinggalake. Ukara (a) minangka ukara alasan, dene ukara (b) minangka ukara sebab. Dudutanipun, ukara "tutug anggone mimik asi ibune sing ndayani putra kuwat daya tahane kanggo kabeh penyakit" minangka sebab saking kawontenanipun alasan ing ukara "pancen sing jenenge becik iku putra mono diasuh utawa diemong ibune dhewe". b) Generik-Spesifik Gayutan Koherensi Generik-Spesifik saged dados sarana mujudaken sarana ingkang wetah. (17) (a)Bebayane stress iku gedhe banget. (b)Wong sing nandhang stress abot mesthi ambruk. Yen ora ditambani kanthi tenanan, luwih-luwih dening sing waras (garwa utawa putrane), dibombong, digedekake atine, diayem-ayemi. lan Nganti sing nandhang krasa yen dirungokake yen dheweke curhat. (DL 1 No 7) tansah digatekake, dikancani Sarana koherensi generik-spesifik menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "bebaya stress". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) bebayane stress iku gedhe banget , (2) wong sing nandhang stress abot mesthi ambruk, (3) yen ora ditambani kanthi tenanan, luwih-luwih dening sing waras (garwa utawa putrane), dibombong, digedekake atine, diayem-ayemi, (4) 86
Nganti sing nandhang krasa yen tansah digatekake, dikancani lan dirungokake yen dheweke curhat. Ukara (a) minangka koherensi generik, dene ukara (b) minangka koherensi spesifik utawi ukara ingkang njangkepi langkung cetha menapa ingkang dipunandharaken ing ukara generik. c) Sebab-Akibat Gayutan Koherensi Sebab-Akibat inggih menika gayutan ingkang kadadosan ing antawisipun ukara saha paragraf ing salebetipun wacana. Perangan ukara ingkang setunggal gadhah teges minangka sebab saha perangan ingkang sanesipun gadhah teges minangka akibat. Kekalihipun makna/ teges menika antawisipun setunggal saha sanesipun asipat mbetahaken minangka semantis, kangge mujudaken makna ingkang padu, wetah, saha jangkep. (18) Akeh ibu-ibu sing opyak, yen putrane sing umur 3 utawa patang taun angel anggone ma'em. (a)Iki dudu perkara kang sepele lho, merga bocah balita iku rawan ing penyakit. (b)Dadi yen gizine kurang merga angel didulang, bocah bakal gampang kena lelara sing ketoke mung sepele ning bisa dadi fatal. (DL 1 No 30) Sarana koherensi sebab-akibat menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "putra angel ma'em". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika 87
(1) akeh ibu-ibu sing opyak, yen putrane sing umur 3 utawa patang taun angel anggone ma'em, (2) dudu perkara kang sepele lho, merga bocah balita iku rawan ing penyakit, (3) yen gizine kurang merga angel didulang, bocah bakal gampang kena lelara sing ketoke mung sepele ning bisa dadi fatal. Ukara (a) inggih menika "iki dudu perkara kang sepele lho, merga bocah balita iku rawan ing penyakit" minangka ukara sebab. Ukara menika minangka semantis mbetahaken ukara sanes minangka gayutan ukaranipun, saengga ukara (b) "dadi yen gizine kurang merga angel didulang, bocah bakal gampang kena lelara sing ketoke mung sepele ning bisa dadi fatal" ingkang ngandharaken akibat saking kawontenanipun ukara (a) menika dipunserat kangge njangkepi wacana ing nginggil supados saged wetah saha koheren. d) Identifikasi Gayutan Koherensi Identifikasi gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking peranganipun ukara minangka ukara panjelas saking satunggaling identifikasi satunggaling istilah utawi tembung aran ingkang wonten ing perangan ukara sanesipun. (19) Miturut ahli antropologi lan psikiatri, Janis Hunter Jenkins, saka Case Western Reverse University , Cleveland, Ohio, Amerika Serikat, sikap urip sedinane saka keluwarga marang pawongan kang nandhang lelara schizophrenia melu nemtokake upaya kanggo nambani. Lire, praupan rai kurang semanak (ekspresi negative) sing kaduk kang dikatonake keluwarga bisa jalari pawongan kang lara (pasien) dadi kumat. Praupan rai sing ngatonake kahanan nesu, kuciwa, memungsuhan, tanpa rinasa bakal meteg pangrasane pasien temah kuwawa mecungulake maneh lelarane. (DL 1 No 12) 88
Sarana koherensi identifikasi menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "sikap urip". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) sikap urip sedinane saka keluwarga marang pawongan kang nandhang lelara schizophrenia melu nemtokake upaya kanggo nambani, (2) praupan rai kurang semanak (ekspresi negative) sing kaduk kang dikatonake keluwarga bisa jalari pawongan kang lara (pasien) dadi kumat, (3) praupan rai sing ngatonake kahanan nesu, kuciwa, memungsuhan, tanpa rinasa bakal meteg pangrasane pasien temah kuwawa mecungulake maneh lelarane. Ing wacana nginggil menika dipunsebutaken bilih Janis Hunter Jenkins minangka ahli antropologi lan psikiatri saking Case Western Reverse University , Cleveland, Ohio, Amerika Serikat. Frasa "ahli antropologi lan psikiatri" saha "Case Western Reverse University , Cleveland, Ohio, Amerika Serikat" minangka identifikasi saking "Janis Hunter Jenkins". e) Sarana-Hasil Gayutan Koherensi Sarana-Hasil gadhah titikan inggih menika salah setunggal perangan ukaranipun mangsuli pitakenan: "Kenging menapa perkawis menika saged kadadosan?" saha kasil ingkang dipunancas sampun kagayuh. 89
(20) Pak Sonto kang kagungan putra loro lanang kabeh umur-umurane kaceke mung setaun. Sing gedhe aran Agung umur 9 taun lan sing cilik aran Bandi 8 taun. Bapake nate ngendika menawa padha (a)sregep sinau lan munggah kelas kanthi prestasi sing apik bakal diparingi bebungah. Tekan titi wancine unggah-unggahan kabeh padha matur yen (b)dadi juwara kelas. Agung juwara 1 lan Bandi juwara 3 ing kelase. Bocah loro padha nagih janji marang bapake. (DL 1 No 25) Sarana koherensi sarana-hasil menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "diparingi bebungah". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) Pak Sonto nate ngendika menawa putrane padha sregep sinau lan munggah kelas kanthi prestasi sing apik bakal diparingi bebungah, (2) tekan titi wancine unggah-unggahan kabeh padha matur yen dadi juwara kelas, (3) Agung juwara 1 lan Bandi juwara 3 ing kelase, lan (4) bocah loro padha nagih janji marang bapake. Ukara (a) frasa "sregep sinau lan munggah kelas" minangka sarana ingkang ngasilaken kadadosan ing frasa "dadi juwara kelas". Saged dipundudut bilih ngangge sarana sregep sinau saged kasil dados juwara kelas. Saengga kawontenanipun sarana ing ukara (a) nuwuhaken kasil ing ukara (b) ingkang sampun dipungayuh. 90
f) Latar-Kesimpulan Gayutan Koherensi Latar-Kesimpulan gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking peranganipun ukara mangsuli pitakenan: "Bukti menapa ingkang dados dhasaring dudutan menika?" (21) (a) Sepuluh taun kepungkur ing Indonesia ana watara 1 persen kencokan schizophrenia sing saya suwe saya akeh cacahe. (b)Kahanan ekonomi, lingkungan kurang sehat, lan kebutuhan urip sing seg-segan, dadi jalaran saya akehe pawongan sing kencokan lelara mental sing ora katon, nanging bisa nuwuhake kahanan sing mutawatiri klebu karep nganyut tuwuh merga urip dianggep wis ora ana gunane. (DL 1 No 19) Sarana koherensi latar-kesimpulan menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "sebab kencokan schizophrenia". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) kahanan ekonomi, (2) lingkungan kurang sehat, (3) kebutuhan urip sing seg-segan,(4) dadi jalaran saya akehe pawongan sing kencokan lelara mental sing ora katon nanging bisa nuwuhake kahanan sing mutawatiri klebu karep nganyut tuwuh merga urip dianggep wis ora ana gunane. Ukara (a) minangka latar utawi dhasaring andharan, dene ukara (b) minangka kesimpulan utawi ukara ingkang dados dudutan saking perkawis ingkang dipunandharaken ing ukara saderengipun, inggih menika 91
ngandharaken bilih "watara 1 persen kencokan schizophrenia sing saya suwe saya akeh cacahe". g) Sarana-Tujuan Gayutan Koherensi Sarana-Tujuan gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking peranganipun ukara mangsuli pitakenan: "Menapa ingkang kedah dipuntindakaken kangge nggayuh ancas menika?" Bedanipun sarana-hasil kaliyan sarana-tujuan ing perangan ancasipun. Menawi sarana-hasil ancas utawi kasil ingkang dipuntindakaken sampun kagayuh, dene ancasipun sarana-tujuan dereng temtu kagayuh. (22) (a)Tumrap masarakat Jawa sing isih nggegegi kabudayan Jawa sing nengenake sopan santun, tepa slira, sabar, lembah manah, seneng bedhamen, lan tresna asih, (b)bakal bisa menehi kalodhangan becik kanggo nyarasake pasien. Jalaran pasien ora kerep kepancing emosine krana rumangsa diregani, dirungokake, diuwongake, apadene digatekake. Bebarengan iku mesthine pasien digolekaken usada secara teratur. Temah kajaba pasien diwaluyakake kanthi cara nggedhegake atine uga kanthi diobati secara medis (obat saka dokter). (DL 1 No 16) Sarana koherensi sarana-tujuan menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "sikap masarakat Jawi". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) masarakat Jawa sing isih nggegegi kabudayan Jawa sing nengenake sopan santun, tepa slira, sabar, lembah manah, seneng bedhamen, lan tresna asih, (2) bisa menehi kalodhangan becik kanggo nyarasake pasien 92
schizophrenia, (3) jalaran pasien ora kerep kepancing emosine krana rumangsa diregani, dirungokake, diuwongake, apadene digatekake. Ukara (a) minangka sarana, inggih menika "nengenake sopan santun, tepa slira, sabar, lembah manah, seneng bedhamen, lan tresna asih", dene ukara (b) minangka tujuan, inggih menika "bakal bisa menehi kalodhangan becik kanggo nyarasake pasien". Saengga saged dipundudut bilih sarana ing ukara (a) gadhah ancas ingkang dipunandharaken ing ukara (b), dene ancas menika dereng dipungayuh. h) Syarat-Hasil Gayutan Koherensi Syarat-Hasil gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking peranganipun ukara mangsuli pitakenan: "Menapa ingkang kedah dipuntindakaken?" utawi "Kawontenan menapa ingkang kedah dipuntindakaken kangge pikantuk kasil?" (23) Sejatine bocah umur limang taun kuwi yen dikulinakake wis bisa ma'em kaya wong diwasa, lan putra wis bisa nolak pangan sing ora dicocoki atine. Ibu kudu ngganti pangan mau, ning sing kudu padha-padha dhuwur gizine. Awit putra mono mbutuhake zat-zat pangan, gizi lan vitamin kanggo pertumbuhan kabeh sarandunging badan, luwih-luwih kanggo kecerdhasane otak. Ibu-ibu mudha sing padha kagungan putra bayi, secara bodhon wae, (a)angger sregep mirsakake putra balita neng Posyandu, lan gelem takon-takon marang bu bidhan mungguh kahanane putrane, (b)mesthi bakal pinter ngrumat putra. (DL 1 No 34) Sarana koherensi syarat-hasil menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "sarat 93
pinter ngrumat putra". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) ibu-ibu mudha sing padha kagungan putra bayi, secara bodhon wae, angger sregep mirsakake putra balita neng Posyandu lan gelem takon-takon marang bu bidhan mungguh kahanane putrane, mesthi bakal pinter ngrumat putra. Ukara (a) ingkang ngandharaken "angger sregep mirsakake putra balita neng Posyandu, lan gelem takon-takon marang bu bidhan mungguh kahanane putrane" minangka syarat kangge nggayuh kasil ingkang dipunpingini, inggih menika kasil ingkang dipunandharaken ing ukara (b) "mesthi bakal pinter ngrumat putra". i) Perbandingan Gayutan Koherensi Perbandingan gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking perangan ukaranipun ngandharaken bandingan kaliyan perangan ukara ingkang sanesipun ing salebetipun wacana. (24) Bandi ngetutake bapake nyuwun bebungah, pak Sonto maringi kerdus mie instan, nalika dibukak isine kuthuk anak pitik cacah 12, Bandi seneng banget lan bungah, kuthuke diopeni, dipakani, diwenehi ngombe. Dheweke wis isa mbayangake menawa kuthuk kang diopeni kanthi tresna bakal dadi gedhe, lan ndrebala dadi akeh. Menawa diedol bakal duwe dhuwit kang bisa kanggo tuku apa wae kang dikarepake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. (a)Menawa maspadakake crita ing dhuwur nyata banget yen carane nampa bebungah antarane Agung lan Bandi beda banget pindha bumi lan langit. (b)Kang disawang Agung luwih ing bagian repot lan kangelane, nanging Bandi nampa kangelan iku bakal ngunduh bebungah kang matikel tikel ing tembe burine. Sing penting nampa 94
peparing apa wae ora lali ngaturake pamuji sokur dene kaparingan bebungah. (DL 1 No 28) Sarana koherensi perbandingan menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "cara nampa bebungah". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) carane nampa bebungah antarane Agung lan Bandi beda banget pindha bumi lan langit, (2) kang disawang Agung luwih ing bagian repot lan kangelane, (3) Bandi nampa kangelan iku bakal ngunduh bebungah kang matikel tikel ing tembe burine, (4) sing penting nampa peparing apa wae ora lali ngaturake pamuji sokur dene kaparingan bebungah. Ukara (a) minangka ukara pembanding, dene ukara (b) minangka ukara pernyataan. Saengga saged dipundudut bilih kawontenipun andharan ing ukara (b) ingkang ngandharaken "Kang disawang Agung luwih ing bagian repot lan kangelane, nanging Bandi nampa kangelan iku bakal ngunduh bebungah kang matikel tikel ing tembe burine" minangka pernyataan ingkang nuwuhaken bandingan ing ukara (a) inggih menika "Menawa maspadakake crita ing dhuwur nyata banget yen carane nampa bebungah antarane Agung lan Bandi beda banget pindha bumi lan langit". 95
j) Aditif Waktu (Simultan dan Berurutan) Aditif Waktu inggih menika sarana mujudaken wacana ingkang wetah saha gegayutan kaliyan wekdal inggih menika simultan utawi wekdal ingkang bebarengan saha berurutan. (25) (a)Bandi ngetutake bapake nyuwun bebungah, (b)pak Sonto maringi kerdus mie instan, nalika dibukak isine kuthuk anak pitik cacah 12, (c)Bandi seneng banget lan bungah, kuthuke diopeni, dipakani, diwenehi ngombe. Dheweke wis isa mbayangake menawa kuthuk kang diopeni kanthi tresna bakal dadi gedhe, lan ndrebala dadi akeh. Menawa diedol bakal duwe dhuwit kang bisa kanggo tuku apa wae kang dikarepake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. (DL 1 No 27) Sarana koherensi aditif waktu menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "bebungah kuthuk". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) Bandi ngetutake bapake nyuwun bebungah, (2) pak Sonto maringi kerdus mie instan, (3) nalika dibukak isine kuthuk anak pitik cacah 12, (4) Bandi seneng banget lan bungah, (5) kuthuke diopeni, dipakani, diwenehi ngombe, (6) dheweke wis isa mbayangake menawa kuthuk kang diopeni kanthi tresna bakal dadi gedhe, lan ndrebala dadi akeh, (7) menawa diedol bakal duwe dhuwit kang bisa kanggo tuku apa wae kang dikarepake. 96
Ukara menika minangka ukara ingkang ngginakaken koherensi aditif waktu, amargi ukara menika ngandharaken kadadosan kanthi urut wekdal ingkang dipuntindakaken paraga Pak Sonto lan Bandi, inggih menika (1) "Bandi ngetutake bapake nyuwun bebungah", saklajengipun (2) "pak Sonto maringi kerdus mie instan", (3)"Bandi seneng banget lan bungah, (4) kuthuke diopeni, dipakani, diwenehi ngombe. k) Aditif Non Waktu Aditif Non Waktu inggih menika sarana ingkang mujudaken wacana ingkang wetah ingkang mboten gayut kaliyan wekdal, ananging gayut kaliyan satunggaling kondisi utawi kadadosan. (26) (a)Kepriye mungguhing ing zaman modern? (b)Akeh wanita sing sukses uripe pangkate luwih dhuwur tinimbang garwane bandhane ya luwih akeh. Yen sing kakung tiba kalah apa-apane, dheweke kudu nglakoni "swarga nunut neraka katut". Ora mung sing kakung kang kudu nglakoni swarga nunut neraka katut nanging uga putra-putrane ya kudu melu nglakoni. Nalika sing putri isih ngasta pusaraning praja nduweni milik nggendhong lali, tumindake dheweke ora nglegewa yen nindakake korupsi. Wusanane konangan KPK saengga dheweke ditahan lan kudu tanggung jawab anggone nglakoni ora jujur. Mesakake banget menawa ana pejabat putri kang ditahan KPK. Kudu ninggalake omah lan putra-putra sing isih cilik-cilik. Putra- putrane kepeksa dititipake salah sawijining kulawargane. Sing kakung kudu dadi saksi nalika ana sing putri diperiksa KPK, malah ana maratuwa sing melu neraka katut menawa mantune putri kena pidana korupsi. Nalika durung konangan kabeh melu kekucah dhuwit haram kanggo blanja ana mall utawa supermarket. Sing diburu barang-barang sing mambu mancanegara, kabeh sarwa larang, kabeh sarwa edi peni. Panganan sing asipat tradisional ora pati payu awit dianggep kuna, ora modern. Ing wektu iki para kulawarga ngalami swarga nunut bareng. Bareng kudu ngalami neraka katut, anane mung nibakake waspa, lan nggetuni tumindake garwane, mantune, bapa biyunge. (DL 1 No 38) 97
Sarana koherensi aditif non waktu menika nggayutaken antawisipun proposisi-proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "wanita sukses". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) akeh wanita sing sukses, (2) uripe pangkate luwih dhuwur tinimbang garwane, (3) bandhane ya luwih akeh. Ukara (a) saha (b) ngginakaken sarana koherensi aditif non waktu, amargi ukara (b) menika gayut kaliyan satunggaling kondisi utawi kadadosan, inggih menika gayutanipun kedadosan "jaman modern" kaliyan "akeh wanita sing sukses uripe pangkate luwih dhuwur tinimbang garwane bandhane ya luwih akeh. l) Ibarat Gayutan Koherensi Ibarat gadhah titikan inggih menika salah setunggal saking perangan ukaranipun maringi satunggaling gambaran perumpamaan (ibarat). (27) (a)Sadhengah kedadean ing pasrawungan agung iki satemene ora werna siji. (b)Kayadene perangane dhuwit logam 500 rupiyah kang sairing gambar garudha lan kang sairing gambar sekar melathi. Gumantung anggone padha nyawang lan negesi, ora ana kang paling bener utawa paling luput. (DL 1 No 20) Sarana koherensi ibarat menika nggayutaken antawisipun proposisi- proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "kedadean ing 98
pasarawungan". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) kedadean ing pasrawungan agung iki satemene ora werna siji, (2) kayadene perangane dhuwit logam 500 rupiyah kang sairing gambar garudha lan kang sairing gambar sekar melathi, (3) gumantung anggone padha nyawang lan negesi, ora ana kang paling bener utawa paling luput. Ukara (a) minangka ukara pernyataan, dene ukara (b) minangka ibarat, titikanipun ngginakaken sarana panggandeng awujud tembung "kayadene". m) Amplikatif Amplikatif inggih menika gayutan penjelas. Gayutan kados menika kadadosan menawi salah satunggaling perangan ukaranipun dipunjelasaken wonten perangan-perangan ukara ingkang sanesipun ingkang ginanipun minangka penjelas kangge nuju ing satunggaling perangan ingkang utami dipunjelasaken. (28) Para putra apike ngrungokake dhawuhe wong tuwa menawa arep milih sisihan. (a)Para bapa-ibu ing babagan iki aja otoriter,(b) nanging kudu bisa midhangetake alasan-alasan anggone para putra milih sisihan. Menawa kira- kira wis cundhuk karo anggering agama, bapa-ibu kudu pradhah nikahake para putrane. Anggone pradhah tumrap anggone nikahake para putra, pestane pawiwahan kudu samadya, ora niru pesta nikah sing dianakake wong-wong sugih. Upacara pawiwahan sing saiki lagi ngetrend mesthi ngentek-entekake dhuwit. Tumindak pradhah sing kaya mangkono iku malah dadi pamborosan sing ora cundhuk karo ajaraning agama. Pradhah ya pradhah, nanging kudu eling marang angger-anggering agama. Muga-muga atur sapala iku ana manfaate. (DL 1 No 77) 99
Sarana koherensi amplikatif menika nggayutaken antawisipun proposisi- proposisi ing salebetipun wacana saengga mujudaken topik wacana ingkang utami. Topik proposisi ingkang utami saking wacana menika "bapa ibu aja otoriter". Dhasaripun saking kawontenanipun penjelas minangka perangan pendukung saking makna ingkang utami. Perangan penjelas menika (1) para bapa-ibu aja otoriter, (2) nanging kudu bisa midhangetake alasan-alasan anggone para putra milih sisihan, (3) menawa kira-kira wis cundhuk karo anggering agama, bapa-ibu kudu pradhah nikahake para putrane. Ukara (a) minangka ukara pernyataan, dene ukara (b) minangka ukara ingkang dados penjelas saking kawontenanipun ukara (a). saengga saged dipundudut bilih kangge njangkepi andharanipun ukara (a) dipuntambah ukara penjelas ing ukara (b) saengga nyebabaken kawontenanipun gayutan maknawi ingkang wetah saha gegayutan. 100
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar saking asiling panaliten saha pirembagan gegayutan kaliyan sarana jangkeping wacana saha topik proposisi wacana wonten bab IV, saged dipunpendhet dudutan bilih "Kajian Jangkeping Wacana Sosial ing Rubrik Wanita lan Kulawarga Kalawarti Djaka Lodang Edisi September- November 2014" kados ing ngandhap menika: 1. Sarana Jangkeping Wacana Sarana jangkeping wacana ingkang dipunpanggihaken wonten data panaliten inggih menika kohesi konjungsi, substitusi, referensi, repetisi, sinonim, hiponim, antonim, elipsis, kolokasi lan koherensi alasan-sebab, generik-spesifik, sebab-akibat, identifikasi, sarana-hasil, latar-kesimpulan, sarana-tujuan, syarat-hasil, perbandingan, aditif waktu (simultan dan berurutan), aditif non waktu, ibarat, lan amplikatif. Sarana kohesi wonten ing rubrik "Wanita lan Kulawarga" kangge mujudaken wacana ingkang wetah antawisipun ukara setunggal lan ukara sanesipun. Sarana koherensi kangge mujudaken wacana ingkang jangkep, amargi kanthi sarana menika teges ukara ingkang setunggal kaliyan ukara sanesipun gegayutan saengga mujudaken teges utawi makna ingkang manunggal. 101
2. Topik Proposisi Wacana Topik proposisi wacana wonten panaliten inggih menika sebab stress, diparingi bebungah, jalaran stress, nglatih putra ma'em, jaman maju, putra pak Sonto, bebaya stress, turu minangka kebutuhan, sepedha anyar, putra becik diemong ibu, bebaya stress, putra angel ma'em, sikap urip, diparingi bebungah, sebab kencokan schizophrenia, sikap masarakat Jawi, sarat pinter ngrumat putra, cara nampa bebungah, bebungah kuthuk, wanita sukses, kedadean ing pasrawungan, lan bapa ibu aja otoriter. Topik proposisi menika kathah dipunpanggihaken wonten rubrik "Wanita lan Kulawarga" amargi cundhuk kaliyan jinising wacana, inggih menika wacana sosial. Sedaya topik menika ngrembag kasarasan, kulawarga, lan wanita. B. Pamrayogi Adhedhasar panaliten menika, saged nindakaken panaliten ingkang saklajengipun kangge manggihaken sarana jangkeping wacana ingkang sanesipun. Saengga asiling panaliten ingkang enggal saged ngrembakakaken panaliten bab jangkeping wacana ingkang sampun wonten saderengipun. C. Implikasi Adhedhasar asiling panaliten menika dipunpendhet implikasi: 1. Asiling panaliten menika saged dipunginakaken kangge dhasar acuan panaliten ingkang saklajengipun, mliginipun ingkang gegayutan kaliyan 102
jangkeping wacana. Panaliten ingkang saklajengipun saged ngrembakaken saha maringi sarana-sarana jangkeping wacana ingkang sanesipun ingkang dereng wonten ing panaliten menika. 2. Asiling panaliten ugi saged dipunginakaken kangge maringi tambahan bahan ajar wonten sekolah, guru saged ngginakaken data panaliten wonten asiling panaliten menika, saengga siswa saged nyinau langkung kathah bab sarana jangkeping wacana menika. 3. Dipunkajengaken awit saking panaliten menika saged tuwuh panaliten- panaliten sanesipun ingkang gayut kaliyan wacana, saengga saged maringi tambahing panaliten-panaliten ingkang gayut kaliyan bidang basa. 103
KAPUSTAKAN Alwi, Hasan. 1993. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia. Arifin, Bustanul dan Abdul Rani. 2000. Prinsip-Prinsip Analisis Wacana. Jakarta: Direktorat Pembinaan Penelitian dan Pengabdian pada Masyarakat. Dardjowidjojo, Soenjono. 1985. "Benang Pengikat dalam Wacana" dalam Pusparagam Linguistik dan Pengajaran Bahasa. Jakarta: Arcan. Departemen Pendidikan Nasional. 2008. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Djajasudarma, Fatimah. 2012. Wacana dan Pragmatik. Bandung: PT Refika Aditama. 1994. Wacana: Pemahaman dan Hubungan Antar Unsur. Bandung: Eresco. Fakultas Bahasa dan Seni. 2012. Panduan Tugas Akhir. Yogyakarta: FBS UNY. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. 2012. Suplemen Panduan Penulisan Tugas Akhir Skripsi. Yogyakarta: FBS UNY. Ismawati, Esti. 2003. Metode Penelitian Pendidikan Bahasa dan Sastra. Surakarta: Pustaka Sastra Surakarta. Jorgensen, Marianne W. dan Louise J. Phillips. 2007. Analisis Wacana. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Kridalaksana, Harimurti. 2008. Kamus Linguistik. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. 1993. Kamus Linguistik (Edisi Ketiga). Jakarta: Gramedia. 1984. Kamus Linguistik (Edisi Kedua). Jakarta: Gramedia. 1978. "Keutuhan Wacana" Bahasa dalam Bahasa dan Sastra, th IV No 1. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan. Moeliono, Anton M. 1988. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. 104
Mulyana. 2005. Kajian Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana. Nawawi, Hadari, & Martini Mimi. 1996. Penelitian Terapan. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Pateda, Mansoer. 2001. Semantik Leksikal. Jakarta: Rineka Cipta. Poerwadarminta. W. J. S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia. J. B Wolters' Uitgevers- Maatschappij N. V. Tarigan, Henry Guntur. 1987. Pengajaran Wacana. Bandung: Angkasa. Titscher, Stefan, dkk. 2009. Metode Analisis Teks dan Wacana. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Verhaar, J. W. M. 1999. Asas-Asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Wedhawati, dkk. 2006. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Yogyakarta: Kanisius. 1979. Wacana Bahasa Jawa. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Media Massa Djaka Lodang. Edisi No 26, November 2014. Edisi No 24, November 2014. Edisi No 23, November 2014. Edisi No 22, November 2014. Edisi No 19, Oktober 2014. Edisi No 18, Oktober 2014. Edisi No 17, September 2014. Edisi No16, September 2014. Edisi No 14, September 2014. 105
NO DATA Jaman saiki saya tambah maju, saya tambah modern. Kabeh piranti sarwa canggih kanggone wong sugih sing nduwe jabatan penting lan bayare sathekruk. Urip sing wis mapan lan kepenak, kabeh lumaku lancar tanpa ana pikiran abot. 2 Ning kanggone wong sing uripe mung pas-pasan kepara kurang, jaman saiki saya nambahi pikiran 1 SARANA JANGKEPING WACANA I SR AL B - - TJ SB G N - SP SB - A K I D SR - HS LT - KS SY - HS P B K L A W A N W
106 A M K J
S B
R F S N
H P
R P
A T
TP Jaman maju Sebab pikiran mundhak abot KAT Sarana koherensi alasan -sebab lan kohesi konjungsi, sinonim, repetisi, hiponim, subsitusi. Sarana koherensi alasan- sebab lan kohesi konjungsi, sinonim.
mundhak abot. Awit mono perkara sandhang pangan ora kekurangan ning rak ya butuh kalumrahan utawa praja. 3 Urip ing masarakat butuh mbang sinumbang, layat, tilik sanak lara, ngerteni wong tuwa, ngopeni anak tekan bab wragat sekolah. Iki sing marahi mumet lan bingung, awit aturan sekolahan mono ora kena dinyang. Apa maneh yen anak akeh mangka lagi kemrangat. Mulane yen
* Kabutuha n urip lan wragat sekolah Sarana koherensi generik
- spesifik, sebab
-akibat, latar
- kesimpulan lan kohesi konjungsi, referensi, sinonim.
ora kuwat imane akeh wong sing banjur stress. Ning sing paling akeh ya wong sing ekonomine ringkih utawa rekasa, nduwe selera dhuwur utawa muluk- muluk, ning ora keconggah nggayuh. 4 Miturut ahli psikologi pendidikan Duluth (Amerika Serikat) sing asmane Donald Tubesing mbandhingake kaya dene senar biola, menawa kekencengan swarane ora sampurna, ning yen kendho ora keprungu 108
Ahli psikologi pendidika n Sarana koherensi ibarat lan kohesi konjungsi, referensi, sinonim, elipsis, antonim.
swarane. Penyebab stress mono akeh jalarane. Kaya dene: wong sing dicing atasane ning kantor, dimungsuhi anake sing wis diwasa, pepinginan sing banget dijangka gagal, kakehan pikiran (utang), kurang istirahat (sare), lan isih akeh maneh. 6 Kanggone wong sing mentale kuwat, stress bisa diatasi dhewe, ning kanggone wong sing mentale ringkih, stress bisa ndadekake pikiran tansah kisruh, apa 5
Sebab stress Mental kuwat lan ringkih Sarana koherensi generik- spesifik lan kohesi, konjungsi. Sarana koherensi alasan-sebab lan kohesi konjungsi, sinonim, antonim, hiponim.
sing ditandangi tansah klera- kleru, apa maneh wong sing makarya ing babagan administrasi, bisa wae bola- bali salah utawa kleru. 7 Bebayane stress iku gedhe banget. Wong sing nandhang stress abot mesthi ambruk. Yen ora ditambani kanthi tenanan, luwih-luwih dening sing waras (garwa utawa putrane), dibombong, digedekake atine, diayem- ayemi. Nganti sing nandhang krasa yen tansah digatekake, dikancani lan
Bebaya stress Sarana koherensi generik- spesifik, sebab akibat lan kohesi konjungsi, referensi, elipsis.
dirungokake yen dheweke curhat. 8 Wong sing nandhang stress iku gampang lumebune penyakit- penyakit liyane ing awake, kayata: sing cetha sirah mesthi krasa mumet (buyer), sendhi-sendhi krasa lara ngethok- ngethok, weteng gampang mules, iki bisa lambung utawa lever utawa maneh perangan liyane. Wis to pokoke sapa wae sing nandhang stress mangka bebayane
Bebaya stress Sarana koherensi alasan- sebab, generik- spesifik lan kohesi konjungsi, referensi, hiponim, elipsis.
9 padha karo nandhang strook, marakake dadi dalane pati. Tandha-tandha utawa sing bisa dirasakake wong sing nandhang stress iku: bingung, awake gumeter, jantung ketege tambah banter, nyawang apa- apa tambah blawur, rasane tansah gragapan. Iki mbebayani banget yen nganti si penandhang mau numpak motor utawa setir mobil, bisa ndrawasi ing keslametane. Mirsakke neng
* Tandha stress Sarana koherensi alasan
- sebab, generik
- spesifik lan kohesi konjungsi, referensi, sinonim, antonim, hiponim, elipsis.
dhokter gage dilakoni. Mergane wong stress kuwi kudu diobati fisik lan psikhise (jiwane). Penyakite fisik sarana medis, dene jiwane kuwi sing nambani psikolog (ahli penyakit jiwa). 10 Kanggo nyegah supaya aja nganti kena stress lan penyakit apa wae, urip luwi- luwih jaman saiki sing jare jaman globalisasi, apa wae ora usah nggaya, sing wajar wae, ning aja njur kesed- kesedan. Rasah pingin sing mewah lan
Cara nyegah stress Sarana koherensi generik- spesifik, sarana- tujuan lan kohesi konjungsi, repetisi, elipsis.
gegayuhan sing muluk- muluk, kudu nyawang lan ndelok kahanane dhewe. Menawa duwe keruwetan ing sajroning rumah tangga, dirembug kanthi sabar lan sareh karo keluarga, dene yen ana kantor utawa papan makarya, ya dimusyawarah karo kanca utawa sapa wae sing kena diajak curhat murih entenge pikir, sing ora marahi dadi ganjelan sajroning ati. Aja dikulinakake mikir sing abot-abot, sing kudune ora 114
perlu dipikir utawa disumelangake 11 Kala wanci golek wektu karo garwa utawa putra, metu ing papan-papan utawa ning omahe kanca raket, kanggo ngalihake suwasana ngomah (kantor) sing anane mung tansah sibuk karo gawean sing mung kuwi-kuwi wae. Yen perlu nekani papan- papan ziarah, papan ngendi sing ana sambung rapete karo keyakinan kita dhewe-dhewe. Neng kana bisa manekung kanthi ati
Cara nyegah stress Sarana koherensi sarana- tujuan, generik- spesifik, syarat-hasil lan kohesi konjungsi, referensi, sinonim, repetisi, kolokasi, elipsis.
menep marang Gusti Kang Murbeng Dumadi, nyenyuwun apa kang kita butuhake, luwih-luwih kasarasaning badan, jer iku nyatane bandha donya kang paling aji. Sawise banjur nyuwun katentremaning batin, muji syukur marang kabeh (samubarang) kang wis pinaringake marang kita dening Pangeran kang paring urip. Yen kita tansah pasrah sumarah lan kebak ing pambudidaya, kita ora bakal kencokan apa 116
sing jenenge stress kuwi. 12 Miturut ahli antropologi lan psikiatri, Janis Hunter Jenkins, saka Case Western Reverse University , Cleveland, Ohio, Amerika Serikat, sikap urip sedinane saka keluwarga marang pawongan kang nandhang lelara schizophrenia melu nemtokake upaya kanggo nambani. Lire, praupan rai kurang semanak (ekspresi negative) sing kaduk kang dikatonake keluwarga bisa jalari
117 * Sikap urip nemtokak e nambani schizophre nia Sarana koherensi alasan- sebab, generik- spesifik, identifikasi lan kohesi referensi, sinonim, substitusi, elipsis.
13 pawongan kang lara (pasien) dadi kumat. Praupan rai sing ngatonake kahanan nesu, kuciwa, memungsuhan, tanpa rinasa bakal meteg pangrasane pasien temah kuwawa mecungulake maneh lelarane. Schizophrenia yaiku salah sijine gangguan mental sing dikatonake anane panyawang sing tanpa landhesan (delusi). Wujude, sipat ngunggulake awake dhewe, kemrungsung krana rasane
* Schizophr enia Sarana koherensi generik
- spesifik lan kohesi konjungsi, sinonim, referensi, elipsis.
dioyak-oyak, pikirane nglambrang (berkayal), katon-katonen (halusinasi), sarta kurang cepet tanggap marang werta apadene omongane liyan. Kejaba iku pawongan kang nandhang schizophrenia biasane leleh luweh utawa kurang perdulen (acuh tak acuh), ora perduli utawa masa bodho (apatis), kurang migatekake, nyleneh (berperilaku aneh), lan kurang seneng srawung (asosial). 14 Lelara schizophrenia
Wiwitan lelara Sarana koherensi
diwiwiti saka dumadine ganggunan kelungguhane (fungsi) uteg. Uteg iku duweni milyaran sambungan sel. Saben sambungan sel dadi papan kanggo nerusake utawa nampa pesen saka sambungan sel liyane. Sajrone uteg pawongan kang nandhang schizophrenia, dumadi kesalahan utawa kerusakan sajrone tatacara sesambungan (sistem komunikasi) kasebut. 15 Kahanan sing ngencoki
Schizophr enia Kahanan dadra alasan-sebab lan kohesi konjungsi, sinonim, repetisi, referensi. Sarana koherensi
panandhang bakal tansaya dadra nalika keluwarga utawa wong- wong kang urip utawa sesrawungan nganggep pasien iku nandhang stress, nggegleg, dhegleng, dhengleng, setengah edan, utawa koclok lan kena guna- guna. 16 Tumrap masarakat Jawa sing isih nggegegi kabudayan Jawa sing nengenake sopan santun, tepa slira, sabar, lembah manah, seneng bedhamen, lan tresna asih, bakal bisa
Sikap masarakat Jawa alasan- sebab, generik- spesifik lan kohesi konjungsi. Sarana koherensi alasan- sebab, sarana- tujuan lan kohesi konjungsi, sinonim, repetisi, elipsis, referensi.
17 menehi kalodhangan becik kanggo nyarasake pasien. Jalaran pasien ora kerep kepancing emosine krana rumangsa diregani, dirungokake, diuwongake, apadene digatekake. Bebarengan iku mesthine pasien digolekaken usada secara teratur. Temah kajaba pasien diwaluyakake kanthi cara nggedhegake atine uga kanthi diobati secara medis (obat saka dokter). Schizophrenia sawenehe lelara jiwa sing
Tandha positif lan negatif Sarana koherensi generik-
bisa ngencoki sapa wae tanpa mawang kelungguhan, drajat, lan pangkat. Tandha-tandha pawongan kang kencokan schizophrenia saka tandha- tandha kang ngatonake becik (tanda positif) yaiku dumadine kahanan katon katonen (halusinasi), uteg kurang kuwawa nafsirake (interpretasi), lan kurang tanggap (kurang merespon rangsangan yang datang). Pasien bisa uga krungu suwara-suwara utawa 123 Schizophr enia spesifik, kohesi konjungsi, sinonim, elipsis.
nyawang sawenehe barang apadene kahanan sing sejatine ora ana. Bisa uga pasien ngrasakake kahanan sing nrenyuhake (sensasi) sing mesthine ora dumadi, dene tandha-tandha negative yaiku pasien kelangan semangat urip krana nglokro (kehilangan motivasi), ora perdulen, kelangan greget urip, sarta nganggep urip iki ora ana gunane. 18 Kanggo maluyakake pasien keluwarga perlu
Cara maluyaka ken pasien Schizophr enia Sarana koherensi alasan- sebab, sarana-
ngatonake rasa tresna asih, yen ngendika sareh lan ngepenakake ati, raket, lan gelem ngrungokake pasambate (keluhan). Kosokbaline keluwarga pasien sing sarwa getapan, yen ngendika waton ngucap, tindak tanduke sarwa nyengitake, lan seneng ngremehake, tundhone saya mbangetake lelarane pasien. Jalaran pasien saya ngrasa kepeteg emosine temah lelarane tansaya banget. Amarga schizophrenia sawenehe 125 tujuan lan kohesi konjungsi, sinonim antonim, elipsis, antonim, repetisi.
gangguan mental mula upaya kanggo nyarasake uga srana mbangun mentale pasien sing ambruk bali ditangekake. Upaya nyarasake perlu tembayatan antarane anggota keluwarga kanthi cara miwiti ngilangi sikap memegahkan diri (egoistis) kanggo tumuju kahanan sarwa prasaja, rila korban kanggo wong liya, lan kebak kawigaten. 19 Sepuluh taun kepungkur ing Indonesia ana watara 1 persen
Sebab kencokan schizophre nia Sarana koherensi latar- kesimpulan kohesi
kencokan schizophrenia sing saya suwe saya akeh cacahe. Kahanan ekonomi, lingkungan kurang sehat, lan kebutuhan urip sing seg- segan, dadi jalaran saya akehe pawongan sing kencokan lelara mental sing ora katon, nanging bisa nuwuhake kahanan sing mutawatiri klebu karep nganyut tuwuh merga urip dianggep wis ora ana gunane. 20 Sadhengah kedadean ing pasrawungan agung iki satemene ora
Kedadean pasrawung an konjungsi, referensi, repetisi, elipsis. Sarana koherensi latar- kesimpulan, ibarat lan
mung werna siji. Kayadene perangane dhuwit logam 500 rupiyah kang sairing gambar garudha lan kang sairing gambar sekar melathi. Gumantung anggone padha nyawang lan negesi, ora ana kang paling bener utawa paling luput. 21 Pengalamaning urip mulangake akeh prakara lumantar sadhengah kedadean kang dumadi. Sing gawe bungah, marem lan mongkog uga kang gawe kuciwa, getun lan sedhih. Ati kang tansah
Pengalam aning urip kohesi konjungsi, referensi. Elipsis. Sarana koherensi alasan- sebab, generik- spesifik, sebab-akibat lan kohesi konjungsi, antonim, referensi, elipsis.
bungah utawa manah kang kerep susah menehi pasumbang kang ora sethitik tumraping kasarasan jiwa lan ragane manungsa. Yen ati tansah bungah, kebak ing pangarep- arep ndadekake raga uga kuwat lan sehat ora nyremimih. Ewadene yen atine mung was sumelang, kuwatir, sedhih racake awak uga dadi ora semangat, lungkrah, loyo, aras-arasen lan wegah tumandhang tundhone apa kang dadi gegadhangan 129
ora kasembadan ndadekake sansaya susah. Mula ora aneh yen krungu kabar ana wong tuwa tilar donya amarga nggrantes mikirake solah tingkahe putrane kang ora ndalan bola-bali kena prakara ukum. 22 Kahanan emosining manungsa utawa pangarsa kang kasandhang banget dipengaruhi mindset utawa carane mikir. Wong kang tansah susah biasa sinebut wong kang nduweni pemikiran
Pikiran negative lan pikiran positif Sarana koherensi alasan- sebab, ibarat lan kohesi konjungsi, sinonim, antonim, elipsis.
negative, kang cirine nyambut gawe apa wae krasa angel, ora bisa, krasa abot, nggresula asile sithik. Kurang sabar merga kupiya ora enggal dadi. Wong kang tansah bungah biasane nyawang urip kanthi positip, apik, nyenengake. Kedadeaning urip ditampa kanthi bungah, embuh kuwi nemu kacingkrangan apamaneh yen nemu kamulyan. Kuncine dumunung ana ing carane mikir lan nampa kahanan urip kang werna 131
loro. Nek saiki lagi bungah aja banget anggone bungah ewadene yen lagi nampa kasusahan ya bisa nggelar nggulung ora nganti kadlarung. Sinau ing prakara iku ora gampang nanging bisa kelakon menawa gelem lan sregep ngrasakake, ngonceki, lan njupuk hikmahe saben lelakon, bisa lelakone dhewe utawa lelakone wong liya. 23 Kabeh manungsa diwenehi kalodhangan kang mardhika
132 Milih dadi wong unggul utawa pasrah Sarana koherensi alasan-sebab lan kohesi konjungsi,
kanggo milih kepiye anggone arep ngadhepi prakaraning urip. Bisa milih dadi wong kang unggul bisa ngalahake awake dhewe lan ngungguli masalah. Utawa pasrah katut kentir ing pacobaning urip. Sing cetha kabeh pilihan iku nduweni asil kang beda banget. 24 Gegambaran crita ilustrasi ing ngisor iki bisa nggamblangak e pemahaman kita ing bab carane ngowahi utawa nggladhi mindset supaya
Crita ilustrasi antonim, elipsis. Sarana koherensi sarana- tujuan lan kohesi konjungsi, referensi.
luwih kuwat pengkuh ngadhepi prakara apa wae kang dumadi ing pasrawungan. 25 Pak Sonto kang kagungan putra loro lanang kabeh umur-umurane kaceke mung setaun. Sing gedhe aran Agung umur 9 taun lan sing cilik aran Bandi 8 taun. Bapake nate ngendika menawa padha sregep sinau lan munggah kelas kanthi prestasi sing apik bakal diparingi bebungah. Tekan titi wancine unggah- unggahan
134 * Putra pak Sonto Sarana koherensi generik- spesifik, syarat-hasil lan kohesi konjungsi, substitusi, referensi, sinonim, elipsis.
26 kabeh padha matur yen dadi juwara kelas. Agung juwara 1 lan Bandi juwara 3 ing kelase. Bocah loro padha nagih janji marang bapake. Ing dina Minggu esuk pak Sonto nimbali putrane, Agung diparingi sepedha anyar dheweke surak bungah. Adhine uga melu seneng nanging nalika pak Sonto ngendika menawa sepedha iku kudu diopeni, dilapi ben resik, tansah dikunci menawa
135 * * Sepedha anyar Sarana koherensi aditif waktu lan kohesi, sebab-akibat, alasan-sebab lan kohesi substitusi, referensi, konjungsi, elipsis, kolokasi.
ditinggal, Agung dadi mleruk ora seneng atine. Wangsulane Agung: "Wah kok ndadak repot ta pak?" Agung rumangsa yen bapake ora iklas maringi merga weling kang maneka warna. Batine Agung nek wis dadi darbeke rak ya sakarepku ta!" mangkono grundele. 27 Bandi ngetutake bapake nyuwun bebungah, pak Sonto maringi kerdus mie instan, nalika dibukak isine kuthuk anak pitik cacah 12, Bandi seneng
136 * * Bebungah kuthuk Sarana koherensi aditif waktu, syarat-hasil, latar- kesimpulan lan kohesi substitusi, konjungsi, referensi.
banget lan bungah, kuthuke diopeni, dipakani, diwenehi ngombe. Dheweke wis isa mbayangake menawa kuthuk kang diopeni kanthi tresna bakal dadi gedhe, lan ndrebala dadi akeh. Menawa diedol bakal duwe dhuwit kang bisa kanggo tuku apa wae kang dikarepake. Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. 137
Dheweke ora meri merga kakangne oleh sepedha, Bandi bungah lan ora lali ngaturke panuwun marang bapake. 28 Menawa maspadakake crita ing dhuwur nyata banget yen carane nampa bebungah antarane Agung lan Bandi beda banget pindha bumi lan langit. Kang disawang Agung luwih ing bagian repot lan kangelane, nanging Bandi nampa kangelan iku bakal ngunduh bebungah kang matikel tikel
Cara nampa bebungah Sarana koherensi perbandinga n lan kohesi konjungsi, referensi.
ing tembe burine. Sing penting nampa peparing apa wae ora lali ngaturake pamuji sokur dene kaparingan bebungah. 29 Sakabehing kedadean kang dumadi ing urip kita mesthi ana hikmah lan wulangane. Pilihan mardika arep nggresula utawa muji sokur kabeh gumantung ana ing awake dhewe. Kesugihane wong mono ora mung wujud bandha donya nanging uga kalebu kawicaksanan mutusake arep
Pilihan mardhika lan nggresula Sarana koherensi alasan-sebab lan kohesi konjungsi, sinonim, antonim, elipsis.
ngapa urip iki. Saya akeh hikmah kang bisa kapethik sangsaya ndadekake urip nduweni teges/ makna kanggo dhiri pribadi, sa padha-padha lan luwih jembar maneh migunani kanggo wong akeh. 30 Akeh ibu-ibu sing opyak, yen putrane sing umur 3 utawa patang taun angel anggone ma'em. Iki dudu perkara kang sepele lho, merga bocah balita iku rawan ing penyakit. Dadi yen gizine kurang merga angel didulang, bocah bakal
Angel ma'em Sarana koherensi alasan- sebab, sebab-akibat lan kohesi referensi, konjungsi, kolokasi.
gampang kena lelara sing ketoke mung sepele ning bisa dadi fatal. 31 Bocah cilik adhakan sok seneng milih- milih pangan sing aneh- aneh, luwih- luwih sing legi upamane mbanggula, coklat lan camilan- camilan jajanan, sing sok malah ora ana gizine. Yen bocah wis thukul untune seneng sing klethik-klethik ciki, sing yen diuja bocah njur malah angel ma'em sing pokok, kaya dene sega, bubur, utawa jenang dulangan bayi
Panganan pilihan bocah Sarana koherensi generik- spesifik, alasan-sebab lan kohesi konjungsi, elipsis.
saka beras utawa gandum. Mangka kanggo mekaring bocah mono ora mung mbutuhake paringan sing didoyani lan disenengi putra. Ning ibu kudu eling, yen kanggo pertumbuhane bocah iku mbutuhake werna-werna, upama: sayur- sayuran, buah- buahan, daging, tahu, tempe (nabati) lan uga susu. Luwih-luwih kanggo bocah sawise disapih merga ditinggal makarya wong tuwane. 32 Pancen sing jenenge becik
Putra becik Sarana koherensi
iku putra mono diasuh utawa diemong ibune dhewe. Tutug anggone mimik asi ibune sing ndayani putra kuwat daya tahane kanggo kabeh penyakit. Uga si ibu bisa langsung mangerteni bobote, undhake kecerdhasan otak, ketok saka gerak lan tanggapane putra marang barang-barang sakiwa tengene, sing narik kawigatene. Dhasar wis kinodrat, ibu mono yen ora kepeksa kahanan, pancen tugase 143 diasuh ibu alasan- sebab, generik spesifik lan kohesi konjungsi, sinonim, elipsis, repetisi.
ya momong, ndhidhik lan nggulawenthah putra. Putra sing dipasrahake rewang mono rak merga kepeksa, ya merga wiwit durung krama wis makarya ning instansi pemerintah sing ora bisa disambi, utawa wis pinercaya (dikontrak) ing sawenehing bebadan sing ora bisa ditinggalake, merga uga ngelingi sembulihing makarya bisa dirasakake kanggo urip. 33 Putra sawise umur telung taun, prayoga wiwit dilatih ma'em dhewe.
Nglatih putra ma'em Sarana koherensi generik- spesifik lan kohesi
Saka carane ngadhepi ajange (piring) supaya mengko ora pating bececer, carane nyekeli sendhok, carane mamah supaya ora kecap mundhak saru, nganti bocah apal. Ibu pancen kudu sabar lan telaten ngajari putra, ning tak aturi pitados yen mengkono putra bakal ndalan. Yen putra tansah didulang diuja sakarepe, yen mengko lagi wegah ma'em, pangan sing wis ning tutuk njur sok njur ming diemut, disambi dolanan utawa 145 sinonim, konjungsi, elipsis, repetisi.
mlaku-mlaku, mengko yen wis mundhak pinter yen ora weruh sing didulang njur dilepeh. 34 Sejatine bocah umur limang taun kuwi yen dikulinakake wis bisa ma'em kaya wong diwasa, lan putra wis bisa nolak pangan sing ora dicocoki atine. Ibu kudu ngganti pangan mau, ning sing kudu padha- padha dhuwur gizine. Awit putra mono mbutuhake zat- zat pangan, gizi lan vitamin kanggo pertumbuhan kabeh sarandunging badan, luwih-
Ngulinaka ken bocah ma'em dhewe Sarana kohensi alasan- sebab, syarat-hasil, generik- spesifik, sebab-akibat lan kohesi konjungsi, sinonim, elipsis, kolokasi.
luwih kanggo kecerdhasane otak. Mula ibu- ibu mudha sing padha kagungan putra bayi, secara bodhon wae, angger sregep mirsakake putra balita neng Posyandu, lan gelem takon- takon marang bu bidhan mungguh kahanane putrane, mesthi bakal pinter ngrumat putra. Mengko yen putra wis wiwit gelem dilebokake sekolah PAUD, ya pancen mundhak repot wong bocah mesthi njaluk kudu ditunggoni ibu 147
utawa sapa sing ngeterke mangkat sekolah. Saka ngomah wis dikulinakake, wiwit tangi njur dipakpungi, mimik susu utawa sarapan, mengko isih kudu disangoni pangan kanggo neng sekolahan. Prayoga yen bocah ora dikulinakake tuku jajanan pasar sing durung karuwan resik lan bahan apa sing sejatine kanggo campuran. Upamane sari manis, bahan pengawet, pewarna murahan sing ora becik 148
kanggo putra. Yen bocah wis rada ndalan, wayahe ma'em neng ngomah, janji weruh maeman sing disenengi gampang njur gelem mangan. Dene yen ora dicocogi, biasane wegah kanthi werna- werna alasan. Endi sing diemut, endi sing disambi dolanan utawa malah mung di otheh-otheh. Nek dipeksa biasane njur ngambeg utawa nangis. Semono uga bocah kakehan ngemil kaya dene coklat, ciki, iki uga marahi wegah maem. Pakulinan 149
ma'em sing kanthi dipeksa, bocah bakal tuwuh watak mbandhel, manja, ndadak nganggo didulang sinambi ngetutake bocah sing rana rene sakarepe. Sidane dulangan nganti sok mbanyu merga saking suwene, iki uga ora becik. 35 Yen putra lagi ora kepenak awake, iki umume ya njur ora ana nafsu mangan. Mula putra ya aja akeh-akeh diparingi mangan sing digoreng utawa sayur kanthi santen
150 * Cara ngrumat putra lara Sarana koherensi alasan- sebab, generik- spesifik, aditif waktu lan kohesi referensi, sinonim, elipsis, repetisi, hiponim.
sing kenthel, iki marake jeleh utawa nek. Dhek jamane penulis biyen isih ngrumat balita, janji bocahe angel ma'em, matur bu bidhan njur diparingi minyak ikan. Kae lho sing olehe maringake ndadhak dicethetake, gek ambune amise ora jamak. Dene yen jamu tinggalane mbah-mbah buyut, janji bocahe angel mangan, tambane cara kuna dicekoki brambang siji sing sedhengan gedhene, puyang 151
sajenthik karo tempe semangit mentah. Kabeh diulek banjur diparingi banyu mateng kira-kira rong sendhok makan, yen wis disaring njur dicangar (diombekake) kanthi alon- alon diarah aja nganti keselak. 36 Buah uga penting banget kanggo pemekarane putra, mula ya kerep sedina- dinane diparingi buah. Yen bocah ora seneng cara lawaran, bisa wae digawe jus, dipotong- potong diwadhahi piring, piye carane supaya
152 Cara ngolah buah kanggo putra Sarana koherensi alasan- sebab, generik- spesifik lan kohesi sinonim, repetisi, elipsis, hiponim.
37 bocah ana rasa ketarik marang buah kuwi. Tur rak ora kudu buah sing larang-larang cukup upamane pisang, kates, tomat, ceplukan, manisan (talok) sing kabeh mau banget migunani tumraping putra balita, mangga wae carane nyajekake. Ing zaman biyen, sing kudu nampa swarga nunut, neraka katut yaiku wanita. Bebasan nasibe wanita iku mung gumantung garwane. Menawa sing 153
Nasib wanita gumantun g garwane Sarana koherensi ibarat lan kohesi konjungsi, referensi.
kakung begja sing putri, ya garwane melu begja, nanging menawa sing kakung cilaka, sing putri kudu melu cilaka. 38 Kepriye mungguhing ing zaman modern? Akeh wanita sing sukses uripe pangkate luwih dhuwur tinimbang garwane bandhane ya luwih akeh. Yen sing kakung tiba kalah apa- apane, dheweke kudu nglakoni "swarga nunut neraka katut". Ora mung sing kakung kang kudu nglakoni swarga nunut neraka katut
* Wanita jaman modern lan akibat korupsi Sarana koherensi ibarat, aditif non waktu, sebab
-akibat lan kohesi konjungsi, referensi, sinonim, substitusi, repetisi, elipsis, antonim
nanging uga putra-putrane ya kudu melu nglakoni. Nalika sing putri isih ngasta pusaraning praja nduweni milik nggendhong lali, dheweke ora nglegewa yen nindakake korupsi. Wusanane tumindake konangan KPK saengga dheweke ditahan lan kudu tanggung jawab anggone nglakoni ora jujur. Mesakake banget menawa ana pejabat putri kang ditahan KPK. Kudu ninggalake omah lan 155
putra-putra sing isih cilik- cilik. Putra- putrane kepeksa dititipake salah sawijining kulawargane. Sing kakung kudu dadi saksi nalika ana sing putri diperiksa KPK, malah ana maratuwa sing melu neraka katut menawa mantune putri kena pidana korupsi. Nalika durung konangan kabeh melu kekucah dhuwit haram kanggo blanja ana mall utawa supermarket. Sing diburu barang-barang sing mambu mancanegara, kabeh sarwa 156
larang, kabeh sarwa edi peni. Panganan sing asipat tradisional ora pati payu awit dianggep kuna, ora modern. Ing wektu iki para kulawarga ngalami swarga nunut bareng. Bareng kudu ngalami neraka katut, anane mung nibakake waspa, lan nggetuni tumindake garwane, mantune, bapa biyunge. 39 Kasus korupsi iki kedadean ana ing ngendi wae upamane: ana kementrian, kabupaten, DPR, gubernuran, lan liya-liyane.
Komunika si ing keluwarga Sarana koherensi latar- kesimpulan, amplikatif lan kohesi konjungsi, sinonim, antonim, referensi,
Mula sing dipidana ya bisa menteri, bupati, anggota DPR, gubernur. Antarane garwa lan putra kudu ana komunikasi, kang awujud asah, asih, asuh. Garwa kakung kudu tansah ngelingake menawa sing putri katon tumindak sing nyalawadi upamane tetuku barang- barang sing ora cundhuk karo bayare utawa pangupajiwane . Kosokbaline sing putri uga ngelingake menawa sing kakung tansah nguja dheweke tetuku barang- 158 hiponim, repetisi, elipsis.
barang mewah sing larang regane. 40 Ana ing balegriya, kulawarga kudu tansah nganakake diskusi antarane bapa, biyung, lan putra-putra, pira entuke anggone meres kringet wong tuwane kudu dingerteni dening para putra. Para putra kudu diajari urip kanthi prihatin menawa bayare wong tuwane mung pas-pasan. Para putra sing wis bisa nyambut gawe kudu bisa ambiyantu wong tuwane kanggo 159
Diskusi ing kulawarga Sarana koherensi amplikatif lan kohesi konjungsi, repetisi, kolokasi, referensi, elipsis.
ngragadhi adhi-adhine sing isih kudu dibayar sekolahe, klebu sing kuliah ing pamulangan luhur. Kuliah ing pamulangan luhur kuwi jaman saiki ora sethithik ragade. 41 Wong sing kulina urip rekasa mesthi tahan ngadhepi kahanan sing kaya ngapa paite. Kosok baline wong sing kulina urip foya-foya, mesthi bakal rumangsa nelangsa menawa urip ngrekasa. 42 Kejaba anane kerukunan ing antarane kulawarga,
Urip rekasa lan foya-foya Panggula wenthah adhedhasa r agama Sarana koherensi syarat-hasil lan kohesi antonim, konjungsi. Sarana koherensi amplikatif, ibarat lan
priyantun sepuh kudu maringi panggulawenta h sing adhedhasar agama. Kudu diparingi priksa para putra menawa wong urip iku kudu jujur, ora kena mubazirake panganan, ora kena jor-joran adu kesugihan. Kabeh kang diparingake Gusthi Allah kudu disyukuri, ora kena tansah krasa kurang, kang kaajab dening kulawarga mesthine: urip ing swarga ora urip ing neraka. Wong urip iku apindha liwat 161 kohesi hiponim, konjungsi, elipsis, substitusi.
ing wot ogal- agil, utawa ancik-ancik pucuking eri. Menawa kita ora ati-ati bakal cilaka. Kita aja kapilut ing bandha sing tanpa upama akehe. Kita kudu tansah syukur marang paringane Gusti Allah. Kita aja nganti keblinger supaya ora ngalami neraka katut. 43 Apa ta kang dadi pepalang nggayuh uripmu? Apa ana kang nyancang sikilmu ora bisa mlaku? Ing bebrayan agung iki akeh tinemu wong- wong kang 162
Wong nglokro Sarana koherensi aditif non waktu, amplikatif lan kohesi konjungsi.
padha nglokro lan ora mbacutake anggone kupiya nggayuh apa kang dadi gegayuhan utawa pagaweyan apa wae. 44 Racake wong padha nganggep menawa gagal utawa pangangen- angene kang ora kasembadan ndadekake atine semplah, ora duwe semangat maneh kepara kukut jagade. Apamaneh yen kegagalan iku dumadi saka sakehing kupiya kang wis dilakoni. Wong kang
Kegagala n Sarana koherensi amplikatif, latar- kesimpulan lan kohesi konjungsi, sinonim, elipsis.
duwe sikep kang kaya mangkono iku ora bisa meruhi dalan liya utawa cara liya kanggo nggayuh pepinginane, utawa malah nutupi dalane dhewe. Mula ora maido yen dadi semplah lan lungkrah. 45 Sejatine wong urip kuwi wujud kalodhangan kanggo sinau ing bab apa wae ing salawase urip, uga kalebu sinau olah kapribaden. Wong kang kapribadene apik utawa wis mateng biasane sinebut wis menep kaya dene wedang
Wong kang apik kapribade ne Sarana koherensi amplikatif, perbandinga n, ibarat lan kohesi konjungsi, sinonim, antonim, elipsis.
kopi wis kena diunjuk sarine lan ampase wus menep ana ing gelas ngisor. Wong kang menep ngatonake ciri ora gampang nesu, kagol, semplah apa maneh nglokro, nanging suwalike tetep semangat, sabar, tekun mbudidaya nggayuh gegayuhan luhur. 46 Kegagalan iku uga wujud pamerdi utawa pameling supaya kita isa rumangsa lan ngrumangsani menawa isih akeh bab-bab kang kudu disinau. Panyinau
Gagal dadi pengalam an Sarana koherensi amplikatif, sarana- tujuan, alasan- sebab, ibarat lan kohesi sinonim, konjungsi, repetisi, elipsis.
marang kegagalan kanthi ati kang sareh lan pikiran wening bisa nuduhake dalan liyane kang bisa dilakoni tumuju sukses kamulyaning urip. Kanthi kegagalan kita duweni kalodhangan kanggo koreksi dhiri lan introspeksi apa wae kang luwih lan apa kang kurang disiapake, lan kudu kepiye rancangane supaya ora ngalami kegagalan kapindho kang padha karo kegagalan wiwitan. Amarga yen nganti 166
keblusuk ing luwangan kang padha kuwi ateges kaya wong bodho ora gelem sinau. Kamangka miturut ngendikane para winasis pengalaman kuwi dadi guru kang paling apik kanggo ndandani dhiri. 47 Wong kang kasebut kasil utawa sukses yakuwi wong kang wis makaping- kaping ngadhepi sakehing kegagalan lan bisa tangi maneh ngrancang rancangan anyar sawise koreksi lan evaluasi 167
Wong kasil utawa sukses Sarana koherensi amplikatif lan kohesi sinonim, konjungsi, repetisi.
nemokake apa kang dadi sebabe gagal. 48 Kayadene gambaran ing ngisor iki kena kanggo mecut semangat gumregah ucul saka kahanan kang nyancang dhiri. Sawijining srati gajah kang kepasrahan nglatih gajah, diwenehi gajah cilik banjur ngrante sikile gajah iku udakara 2 meter dawane ana ing pathok wesi kang pengkuh tumanem ing lemah. Gajah iku tansah kupiya mlayu kepingin ucul saka cancangan, 168
Kegagala n minangka sinau ing wektu kepungkur kang dadi keyakinan Sarana koherensi amplikatif , ibarat lan kohesi konjungsi, sinonim, elipsis.
nanging merga isih cilik durung duwe kekuwatan kang cukup, mula usahane ora kasil. Saben dina dicoba nanging tetep ora kasil nganti si gajah mandeg pasrah ora gelem nyoba maneh. Taun gumanti taun si gajah dadi diwasa lan duwe karosan luwih nanging tetep ora bisa ucul saka cancangan amarga ora gelem maneh nyoba mlayu ngluwari dhiri. Si gajah wis yakin menawa bakal ora bisa dadi ya ora ana 169
gunane nyoba. Saka gegambaran ing ngarep kita bisa njupuk sarining piwulang kanggo nguwatake kapribaden kita ngadhepi urip. Menawa gajah negesi kegagalan kuwi asline sinau ing wektu kepungkur kang banjur dadi keyakinane. Dene kasunyatan wektu ing dina ngarep (masa depan) ora padha karo wektu kang kepungkur (masa lalu). 49 Akeh wong kang ngalami gagal nanging
Cara nyingkiri kegagalan Sarana koherensi amplikatif,
ing wektu sateruse isih akeh pangarep- arepe. Kabeh bisa kelakon menawa isih nduweni karep, lan wani terus kupiya lan kupiya sepisan maneh. Sinau saka pengalaman kawuri tumuju ing tembe buri kanthi kebak ing keyakinan. Ninggalake pengalaman kang pahit tumuju kamulyaning urip merga pengalaman wis mulangake carane nyingkiri kegagalan. 50 Banjur kepriye cara-carane neturu putra sing becik? Sing ing tembe 171
Cara neturu putra alasan-sebab lan kohesi konjungsi, substitusi, elipsis. Sarana koherensi aditif non waktu, amplikatif
burine ora nuwuhake bab- bab kang kawawas kurang prayoga? Bapak utawa ibu kersaa nlesih/ naliti, ngapa putrane ora enggal gelem turu, kamangka titi wancine kudu turu? Putra lara, luwe, ana dolanane sing ilang/ ketlingsut, lan sapanunggalan e? Nah, apa wae kang dadi underaning masalahe putra sabisa-bisa kita biyantu, kita wenehi pangerten sing sabenere (positif). Kanthi mangkene, pikirane putra 172 lan kohesi sinonim, konjungsi, kolokasi, elipsis, repetisi.
sumeleh, tentrem lan ayem. Tundhone ora sah ndadak dikapak- kapakake bisa turu dhewe. 51 Bapak utawa ibu kersaa angon rasa, tegese ngupaya mangerteni apa kang dirasa dening putra sing angel turu. Mbok menawa mbutuhake usapan/ belaian, kekepan (dikeloni). Bisa uga putra rumangsa wedi yen turu ijen. Bapak utawa ibu kudu gelem paring kemareman (kepuasan) batine putra. Kanthi mangkene
Paring angon raos neturu putra Sarana koherensi alasan- sebab, sarana- tujuan, amplikatif lan kohesi sinonim, konjungsi, hiponim, kolokasi, elipsis, repetisi.
putra bisa enggal turu. 52 Ngalihake kawigatene (perhatian) putra. Ing pikirane manungsa liya, kalebu pikirane putra, sanadyan prasasat saben dina dadi siji, bapak utawa ibu durung mesthi pirsa. Mula supaya kawigatene putra pindah, bapak utawa ibu sing ngupaya. Carane kanthi dongeng/ crita sing mbangun kapribadene ing sandhinge putra. Kanthi cara mangkene nalar lan pikirane putra kapilut, suwe- suwe bakal
Upaya ngalihake kawigaten e putra Sarana koherensi amplikatif, alasan- sebab, sarana- tujuan lan kohesi sinonim, konjungsi, hiponim, repetisi, elipsis, kolokasi.
kesel lan turu. (Kanggone bapak utawa ibu sing kurang seneng maos, gelem ora gelem kudu sregep maca buku). 53 Bisa uga bapak utawa ibu nurokake putrane ana ing papan kang kawawas bisa nyipta rasa ayem lan tentreme putra. Upamane, kahanan kamar peturon digawe edhum, ditempeli gambar- gambar sing narik kawigatene putra, disedhiyakake dolanan sing bisa nggawe cepet turune putra, (kayata 175
Sarana nyipta ayem tentrem putra Sarana koherensi amplikatif lan kohesi konjungsi, sinonim, hiponim, kolokasi, repetisi, elipsis.
boneka sing bisa gawe anget kaya guling utawa bantal), diputerake kaset-kaset lagu anak- anak sing lembut. Sing baku ora nuwuhake bebaya kanggone putra nalika turu. Yen putra isih balita, bisa diturokake ana ing boks utawa papan peturon sing bisa diobah- obahake lan bisa nggawe angler turune. 54 Sing luwih nggawe tentrem lan senenge putra yaiku yen putra bisa miwiti turune
Sarana damel tentrem putra Sarana koherensi syarat-hasil, amplikatif lan kohesi konjungsi, hiponim,
ana ing dhekepane wong tuwane utawa sing momong. Putra bakal duwe rasa ayem, anget lan aman. Syukur karo direngeng- rengengake tembang. Dipuk-puk bokonge. Dielus-elus sirahe. Didamoni mbun- mbunane. Dipijet-pijet perangan awake kanthi alus lan lembut. 55 Turu kanggone putra minangka kebutuhan. Yen kebutuhan iki kurang utawa ora kecukupan
Turu kanggo putra minangka kebutuhan repetisi, kolokasi, elipsis. Sarana koherensi amplikatif , sebab-akibat, latar- kesimpulan lan kohesi repetisi,
tundhone bisa ndrawasi tumrap kapribaden lan kesehatane putra. Mula jejere wong tuwa utawa wong diwasa, bisaa paweh kalodhangan kanggo ndhampingi putrane kareben duwe tumindak sing ajeg (kebiasaan) nyisihake wektu kanggo turu. 56 Putra bisa turu kanthi pules bisa menehi daya kekuwatan mulihake daya lan tenagane putra ing wektu-wektu sateruse. Mula aja disepelekake
Turu minangka daya kekuwatan konjungsi, sinonim, kolokasi, elipsis. Sarana koherensi latar- kesimpulan, amplikatif lan kohesi konjungsi, antonim, repetisi.
menawa putra duwe masalah ora bisa turu. Embuh iku turu ing wektu awan utawa wektu wengi. 57 Sarepot-repote bapak utawa ibu ngayahi karya kanggo jejeging ekonomi kaluwarga, yen putrane duwe masalah, bapak utawa ibu mesthi nggrantes. Sebab penulis yakin, bapak utawa ibu ketekuk ringkel, adus kringet, ora kenal wektu, lan tenaga mung kanggo nyukupi utawa nggawe bungahe putra. Ora mung kanggo nuruti
Sebab bapak ibu nggrantes Sarana koherensi sebab-akibat, alasan-sebab lan kohesi hiponim, konjungsi, kolokasi, repetisi, elipsis.
58 kesenengane dhewe. Jroning buku "Tilka Hiya Al Arzaq" kang anggagas bab rejeki, kasebutake yen rejeki iku paringane ALLAH kang Maha Tunggal lan sabenere rejeki iku sawenehing pangujian kanggo kang nampani, wujude rejeki lan kanggo apa rejeki iku tumraping manungsa temtu bakal beda-beda. 59 Akeh manungsa kang mangerteni yen rejeki iku maknane dhuwit utawa bandha donya,
* Rejeki minangka pangujian Teges rejeki Sarana koherensi amplikatif, identifikasi lan kohesi substitusi, konjungsi, repetisi, elipsis. Sarana koherensi amplikatif lan kohesi sinonim, hiponim, konjungsi, repetisi,
kamangka sabenere maknane rejeki iku banget maneka warna. Contone wae ana manungsa kang melarat uripe, nanging diparingi rejeki bisa urip kanthi umur dawa. Ing babagan iki maknane rejeki iku "Bagas Waras" utawa "sehat". 60 Ana maneh manungsa kang aran Mas Bedjo kang sekolahe ora dhuwur, dheweke ngalor ngidul mung numpak sepedha unta lan nyambut gawene uga mung sakecekele, nanging nuju
Rejeki ateges kabegjan referensi. Sarana koherensi generik- spesifik, latar- kesimpulan lan kohesi substitusi, konjungsi, hiponim, sinonim, referensi, elipsis, repetisi.
sawijining dina keparingan rejeki tinimbalan dening Presiden Republik Indonesia lan pinaringan "Bintang Jasa Pengabdian Sosial" awit piyambake kawit taun 1980-an tansah anyumbangake getihe kanggo sok sapa wae kang mbutuhake. Dadi ing babagan iki maknane rejeki iku "Kesempatan" (basa Indonesia) utawa "Peluang" (basa Indonesia) utawa "Chance" 182
(basa Inggris) utawa "Kabegjan". 61 Ana maneh pengalaman kang dialami dening Mas Pitono (jeneng sesinglon) kang pidalem ing Ngayogyakarta awit piyambake iku kawit cilik pancen dhemen "Ngeses" utawa "Ngrokok" jebul nalika dadi pemudha piyambake kasuwun dening sawenehing pabrik rokok asal mancanegara, yaiku kasuwun dadi "Taster" (basa Inggris) kang
* Rejeki ateges pacoban Sarana koherensi generik
- spesifik, amplikatif, sebab
-akibat, alasan
-sebab lan kohesi substitusi, sinonim, konjungsi, antonim, referensi.
pagaweyane mung "Ngeses" saakeh-akehe lan maringi tandha rokok sing endi kang enak rasane lan rokok sing endi kang ora enak rasane. Amarga saka gaweyane iku Mas Pitono dadi sugih mbrewu yen kanggone masarakat Ngayogyakarta . Ing babagan iki rejeki iku sabenere "Pacoban" awit diparingi sugih ananging kanthi angorbanake kasarasane. 62 Beda maneh maknane rejeki iku yen tumraping
* Rejeki ateges ngupadi Gusti Sarana koherensi amplikatif, latar
para sufi, awit para sufi iku rina klawan wengi tansah angudi kawruh kasunyatan, yaiku angedohi bandha lan donya awit kang diupadi iku urip kang sejati yaiku urip sawise mati. Ing babagan iki rejeki kang digoleki kuwi dudu apa-apa kang ana ing donya, nanging kang diupadi iku Gusti Kang Maha Murba Wisesa. 63 Para Sutrisna Djaka Lodhang, yen midhangetake katerangan ing dhuwur kanthi setiti bakal kawistara yen
* Allah Rejeki ateges maneka warni kesimpulan lan kohesi repetisi, antonim, konjungsi, referensi, substitusi, elipsis. Sarana koherensi syarat
-hasil, alasan
-sebab lan kohesi referensi, konjungsi, sinonim.
saestu-estu rejeki iku maneka warna. Derajat, pangkat, lan semat kuwi sebenere uga pacoban kanggo sok sapa wae kang kadunungan. Pramila prayogane para manungsa bisa menggalih bab iki kanthi ati- ati lan premati murih bisa kadunungan rasa ayem lan tentrem jroning ati. 64 Yen nyetitekake apa-apa wae kang diayahi dening manungsa kabeh, temtu bakal kawistara yen sebenere kabeh
* Kabeh manungsa pinaringan rejeki Sarana koherensi syarat
-hasil, amplikatif lan kohesi substitusi, konjungsi, referensi, elipsis, repetisi.
manungsa iku tansah pinaringan rejeki saka Gusti Kang Akarya Jagat, mung wae wujude beda- beda, yaiku ana kang pinaringan rejeki sugih bandha donyane, ana kang pinaringan rejeki dadi pimpinan negara, uga ana kang pinaringan rejeki dadi tukang parkir utawa satpam, lan liya-liyane. Temtu wae kabeh manungsa iku sabenere "Pinilih" dening Gusti Kang Murbeng 187
Dumadi supaya padha bisa nglakoni dalan uripe dhewe-dhewe lan rejekine dhewe-dhewe. 65 Para Sutrisna Djaka Lodhang, cetha yen jroning tembang Jawi kasebat bilih "jodho rejeki lan pati punika pinurba dening Gusti". Dados saestu-estu bilih rejeki lan sakit, pejah lan gesang, ugi kagungan jodho utawi bujangan menika leres- leres wewujudanipu n rejeki ingkang dipunparingake n Gusti dhumateng manungsa.
Wujud rejeki Sarana koherensi ibarat, latar- kesimpulan lan kohesi referensi, antonim, konjungsi.
66 Ing babagan paheman bilih sehat utawi bagas punika rejeki, temtu kemawon kados wajibing manungsa ugi kedah tansah ngrekadaya utawi angupadi derajating kasarasan ingkang dipunsuwun punika arupi rejeki sehat ingkang kadospundi. Kados dene lare sekolah punika enjang kedah siram areresik jasmani, semanten ugi manungsa yen angupadi bagas waras ugi kedah alelampah sae murih sageda
Angupadi derajating kasarasan Sarana koherensi perbandinga n, amplikatif lan kohesi konjungsi, sinonim, hiponim, repetisi.
pinaringan bagas lan waras. 67 Sepindah malih saget digenahake yen bener bilih sehat utawa waras utawa bagas lan waras lan kagungan yuswa dawa sarta ora kanggonan lelara iku rejeki paringane Gusti Kang Maha Kuwasa, nanging sampun kesupen kedah angayahi tata cara urip sehat, dhedhahar sehat, angunjuk sehat lan sapiturute ingkang anjalari dados sehat walafiat. 68 Nganti seprene
Sehat minangka rejeki Anak Sarana koherensi amplikatif, syarat-hasil lan kohesi sinonim, konjungsi, hiponim, substitusi, elipsis. Sarana
"Anak polah bapa pradhah" iku isih dianggep wigati dening masarakat. Apa ta tegese "Anak polah bapa pradhah"? tegese ukara iku: para bapa kudu tanggung jawab marang tingkah utawa aktifitase para putra. Ya aktifitase putra-putrane wiwit cilik nganti ngancik diwasa. Wiwit cilik para putra wis diparingi pangan sing cundhuk karo kasarasan. Kajaba iku para putra uga diparingi dolanan sing asipat 191 polah bapa pradhah koherensi ibarat, amplikatif lan kohesi referensi, konjungsi, sinonim, repetisi, kolokasi, antonim, elipsis.
69 manggulawent hah dening bapa-biyunge. Sanadyan dolanan iku regane larang, nanging para bapa-ibu tetep nukokake. Ing jaman modern iki ora mung bapa sing pradhah, ibu uga pradhah. Dadi sejatine ukara sing luwih pas "Anak Polah, Wong Tuwa Pradhah". Para wanita ing alam modern uga melu cawe- cawe bab suksese bale wisma. Sanadyan kaya ngapa rekasane para ibu cancut taliwanda anggone golek pangupa jiwa
Mujudake keluwarga harmonis Sarana koherensi alasan- sebab, ibarat, amplikatif, sarana- tujuan lan kohesi referensi, konjungsi, hiponim, substitusi, repetisi, kolokasi, sinonim, elipsis.
supaya bisa nguripi kulawarga. Sawise mangsane putra-putrane sekolah para bapa lan ibu kudu nyedhiyani dhuwit kanggo mbayar sekolah wiwit SD nganti SMA. Kabutuhane para putra ora mung dhuwit kanggo mbayar sekolah, nanging para bapa-ibu kudu nukokake barang-barang elektronik kanggo kabutuhane sekolah kayata: laptop, HP, lan uga buku- buku, pakean, lan kabutuhan menawa putra- 193
putrane kudu melu kegiatan study tour. Sawise putra- putrane nerusake kuliah ing pamulangan luhur, para bapa lan ibu kudu cancut taliwanda anggone golek dhuwit kanggo ngragadi kuliah lan uba rampe kuliah ing pamulangan luhur. Para bapa lan ibu kudu meres keringet, lan kudu pinter anggone golek dhuwit. Sing kudu dipenggalih dening para bapa lan ibu anggone tanggung jawab tumrap 194
aktifitase para putra: kabutuhane kudu dietung miturut kekuwatane para bapa lan ibu. Para putra kudu melu mikir kepriye supaya bale wisma utawa kulawarga bisa urip harmonis. 70 Supaya kulawarga iku harmonis, para bapa-ibu kudu asah, asih, asuh karo para putra. Menawa bea kanggo kuliah durung cukup, para putra kudu sabar anggone nerusake ana pamulangan luhur. Para putra bisa golek gawean dhisik,
* Cara njaga kaluwarga harmonis Sarana koherensi sarana
- tujuan, alasan
- sebab, amplikatif lan kohesi hiponim, repetisi, konjungsi, kolokasi.
nyelengi kanggo bea menawa arep nerusake kuliah. Cara liya para putra bisa golek beasiswa bidikmisi, utawa tansah nglamar menawa ana beasiswa saka pamarentah utawa saka pamulangan luhur swasta. 71 Para bapa-ibu mula kudu pradhah tumrap polahe para putra, nanging para putra kudu ngelingi sepira kekuwatane bapa-ibune. Menawa ora ana rembugan antarane bapa- ibu lan para putra bisa anjalari tuwuh
* Bapa
-ibu kudu pradhah Sarana koherensi sebab
-akibat, amplikatif , alasan
-sebab lan kohesi konjungsi, repetisi, antonim, hiponim, kolokasi, substitusi.
kahanan kang kurang prayoga. Akeh putra sing gela ora bisa nerusake kuliah banjur nempuh dalan sing ora bener upamane cedhak karo narkoba utawa tingkah laku sing ora becik. Panggulawenth ah sing magepokan karo agama wigati banget tumrap para mudha. Para bapa-ibu kudu nyinau bab wulangan agama sadurunge nikah. Panggulawenta h kang adhedhasar agama bisa nanggulangi tumindak kang 197
ora bener. 72 Abot banget tanggung jawabe para bapa-ibu ing zaman globalisasi iki. Umume para putra padha kayungyun ing barang-barang mancanegara kayata: kang awujud pakean, panganan, lan barang-barang elektronik. 73 Kanggo nyegah anane patrap sing ora becik sing dilakoni dening para putra, para bapa-ibu kudu maringi ilmu bab wirausaha tumrap para putra . Yen wis lulus SMA para putra kudu wis
* Tanggel jawab bapa
-ibu ing zaman globalisas i Nyegah patrap awon putra Sarana koherensi alasan
- sebab, amplikatif lan kohesi konjungsi, kolokasi, hiponim, elipsis. Sarana koherensi sarana
- tujuan, amplikatif , alasan
- sebab, ibarat lan kohesi konjungsi, substitusi, kolokasi, repetisi.
74 dilatih urip mandhiri, ora mung diladeni dening ibune, nanging dheweke kudu ngewangi ibune ngurus omah supaya omahe resik. Resikan iku sabagean saka iman. Boros iku uga dadi larangan agama. Mula para putra kudu ngelingi sepira kekuwatane wong tuwane. Kabeh tumindak sing ora cundhuk karo ajaraning agama nuwuhake dosa. Wiwit cilik putra kudu dikulinakake nyelengi supaya
Boros iku larangan agama Sarana koherensi alasan- sebab, sebab-akibat, sarana- tujuan lan kohesi hiponim, kolokasi, referensi, repetisi.
75 76 menawa kepingin apa- apa bisa keturutan. Supaya para bapa-ibu diwedeni dening para putra, panjenengane kudu paring tuladha lan yen diterusake "Ing Ngarsa Sung Tuladha, Ing Madya Mangun Karsa, Tut Wuri Handayani". Kanthi tuladha kang diparingake dening bapa- ibu para putra mesthi duwe rasa ngajeni, lan miturut marang bapa- ibune. Sadurunge nikah, para bapa lan para
Cara bapa-ibu diwedeni dening putra Tanggung jawab wong Sarana koherensi sarana- tujuan, ibarat, syarat-hasil lan kohesi substitusi, konjungsi, kolokasi, repetisi. Sarana koherensi amplikatif,
ibu mesthi ora ngira menawa sawise kagungan putra kagungan tanggung jawab tumrap putra-putra sing abot sanggane. Apa maneh tanggung jawab sing magepokan karo jodhone para putra. Ing zaman saiki para putra wis ora gelem yen dipilihake jodho dening wong tuwane. Dheweke duwe unen-unen saiki wis dudu zamane Sitti Nurbaya. Para mudha wis padha pinter- pinter anggone milih jodho, utawa sisihan 201 tuwa bab jodho putra alasan- sebab, perbandinga n, ibarat lan kohesi konjungsi, subsitusi, sinonim, kolokasi, repetisi, referensi.
77 nanging pilihane durung karuwan yen cundhuk karo pilihane wong tuwa. Menawa wis wancine milih sisihan, para putra kudu diparingi priksa sarat- sarat apa wae sing kudu diturut dening para putra. Para putra apike ngrungokake dhawuhe wong tuwa menawa arep milih sisihan. Para bapa-ibu ing babagan iki aja otoriter, nanging kudu bisa midhangetake alasan-alasan anggone para putra milih sisihan.
Putra mirengake wong tuwa, wong tuwa aja otoriter, pemboros an ora cundhuk ajaraning agama Sarana koherensi amplikatif, alasan- sebab, sarana- tujuan lan kohesi referensi, konjungsi, kolokasi, sinonim, repetisi, elipsis.
Menawa kira- kira wis cundhuk karo anggering agama, bapa- ibu kudu pradhah nikahake para putrane. Anggone pradhah tumrap anggone nikahake para putra, pestane pawiwahan kudu samadya, ora niru pesta nikah sing dianakake wong-wong sugih. Upacara pawiwahan sing saiki lagi ngetrend mesthi ngentek- entekake dhuwit. Tumindak pradhah sing kaya mangkono iku 203
malah dadi pamborosan sing ora cundhuk karo ajaraning agama. Pradhah ya pradhah, nanging kudu eling marang angger- anggering agama. Muga- muga atur sapala iku ana manfaate. 204