BAB II TINTINGAN KAPUSTAKAN LAN NALAR PIKIR A. Tintingan Kapustakan 1. Hakekat Modhel Pasinaon Kumon a. Pangerten Modhel Pasinaon Teges kanthi umum saka modhel yaiku dadi rangka konseptual sing dadi paugeran nalika nglakokake kagiyatan. Modhel duwe teges pola, tuladha, acuan, saka bab kang digawe utawa dikasilake miturut asline. Miturut Helmiati (2012, hlm. 19) modhel pasinaon yaiku wujud pasinaon kang digambarake saka wiwit kanthi pungkas kang dijlentrehake miturut guru. Modhel pasinaon wujud saka kumpulan metodhe, strategi, lan teknik pasinaon. Modhel pasinaon ateges salah sawijining cara utawa teknik pasinaon kang digunakake guru nalika proses pasinaon, satemah nggayuh ancasing pasinaon. Mirid saka Jusmawati (2021, hlm. 25) njlentrehake modhel pasinaon yaiku kabeh rantaman presentasi materi kang dumadi faktor saka pra, nalika, lan pasca pasinaon kang ditindakake guru. Modhel pasinaon uga bisa diarani strategi utawa pola kang dimupangati kanggo nggawe kurikulum, arahan kanggo guru lan nyusun materi ing kelas. Miturut Muliawan (2016, hlm. 16) ngandharake menawa modhel pasinaon yaiku pucuking tombak, kurikulum ora bisa ditindakake nalika ora dibarengi karo sistem lan modhel pasinaon kang pantes. Modhel pasinaon uga bisa diarani paugeran pasinaon. Nalika nyiapake pasinaon kanthi nglakokake pasinaon, modhel pasinaon dadi acuan satemah pasinaon bisa ditindakake kanthi trep. Kayata kang diandharake Nurdyansyah (2016, hlm. 20), modhel pasinaon bisa dadi paugeran kang dipilih guru miturut ancas pasinaon. Paedhah saka modhel pasinaon yaiku dadi paugeran guru nalika mulang ing kelas. Paugeran nalika nyiapake materi pasinaon, nglakokake pasinaon, kanthi evaluasi pasinaon. Cara iki satemah pasinaon kang ditindakake bisa ngolehake kasil kang apik, uga siswa bisa luih gampang nyinaoni materi. Satemah siswa bisa luwih ampuh nalika sinau lan gayuh kompetensi dhasar. Saka teori modhel pasinaon ing duwur, bisa kajupuk dudutan modhel pasinaon yaiku rangka konseptual cara lan paugeran guru kanggo nyiapake 7
8 pasinaon, satemah bisa nggayuh ancas yaiku siswa bisa nyinaoni materi kanthi gampang lan bisa gayuh kompetensi dhasar kanthi cara kang trep lan pantes karo kurikulum. b. Sejarah Modhel Pasinaon Kumon Pangripta modhel pasinaon kumon yaiku Toru Kumon taun 1958, ing Osaka, Jepang. Toru Kumon nggawe bahan ajar soal gladhen matematika kanggo putrane, Takeshi. Gladhen matematika iki dilakokake saben dina satemah kaprigelan bab itungan Takeshi Kumon mundhak. Toru Kumon nggawe soal gladhen kang duwe tingkatan kangelan kanggo pasinaon diarani modhel pasinaon kumon. Saka Laman resmi Toru Kumon uga buka panggon sinau matematika nganggo modhel pasinaon kumon ing taun 1958 kang diarani "Osaka Institute of Matematics". Ing taun 1974, Kumon wiwit nyebar ing New York, Amerika Serikat. Modhel pasinaon Kumon wiwit nyebar jalaran salah siji siswa saka kelas nganggo modhel pasinaon kumon Jepang iku pindah ing New York. Peminatan lan panjalukan kang dhuwur, mula kelas kumon dibuka ing negara liya. Mupangat saka kelas kumon dadikake minat kelas kumon ngrembaka ing dunya, kalebu Taiwan, Brazil, lan Jerman. Kumon dadi ngrembaka ing taun 1985, amarga salah siji SD ing Sumiton, Albama, Amerika Serikat nganggo modhel pasinaon kumon. Rata-rata siswa nalika nganggo kumon yaiku mundhak saka 70 dadi 90. Paningkatan iku dadikake modhel pasinaon kumon ngrembaka lan diminati. Modhel pasinoan kumon mundhak dadi ana program basa Inggris, program iki kanggo panutur asli basa Inggris, wiwit ing Australia banjur nyebar ing 24 negara. Program English as a Foreign Language utawa program EFL iku duwe ancas kanggo mundhakake kaprigelan maca lan minat maca. Karigelan ngerti wacanan saka siswa diwenehi tetembungan, satemah siswa bisa maca kanthi tema kang maneka werna. Siswa uga dikulinane nulis satemah prigel nyusun ukara kang becik lan dadikake wacanan kang becik. Modhel pasinaon iki duwe ancas kanggo mundhakake kaprigelan anak ing bab akademik miturut kemampuane dhewe-dhewe.
9 c. Pangerten Modhel Pasinaon Kumon Modhel pasinaon kumon yaiku modhel pasinaon kang dadikake siji saperangan konsep, kaprigelan, kerja individual, lan jaga suwasana nyaman lan nyenengake (Jusmawati, 2021, hlm. 41). Miturut Kurniasih (2013, hlm. 120) modhel pasinaon kumon yaiku modhel pasinaon kang ampuh, amarga modhel pasinaon iki ditindakake miturut kaprigelan siswa dhewe-dhewe kanthi cara gladhen. Modhel pasinaon kumon ditindakake amrih siswa gampang mangerteni materi. Mirid saka Istarani (2015, hlm. 178) modhel pasinaon kumon yaiku cara nyajikake materi ajar nganggo konsep lan kaprigelan sarta gladhen mandhiri ing sajroning pasinaon kang duwe swasana pasinaon aman, nyaman, lan nyenengake. Jumbuh karo panemu Huda (2014, hlm. 189) kumon dijupuk dadi metodhe pasinaon kang umume dianggo ing sajroning pasinaon itungan lan maca. Modhel pasinaon kumon wis dianggo ing pasinaon liyan uga wis dilakokake ing negara liyan lan duwe pusat dhewe-dhewe. Miturut Ngalimun (2016, hlm. 179) sintak modhel pasinaon kumon yaiku tumrap konsep utawa materi, gladhen, banjur kasil iku dinilai lan dipriksa, menawa ana kang kliru, siswa kudu benerake wangsulan kanthi trep. Siswa diwenehi kesempatan kanggo benerake wangsulan kanthi kaping lima. Menawa kaping lima isih kliru, siswa iku kudu diwenehi pangulangan materi. Urutaning modhel pasinaon kumon yaiku guru ngewenehi konsep utawa materi pasinaon, banjur saben siswa diwenehi gladhen awujud soal-soal miturut materi pasinaon. Wangsulan saka siswa iku banjur dipriksa, menawa ana wangsulan kang kliru, siswa duwe kesempatan kaping lima kanggo benerake wangsulan kanthi trep. Ancas saka modhel pasinaon kumon yaiku amrih siswa bisa ngundhakake kaprigelan kang miturut kaprigelan siswa dhewe-dhewe kanthi cara nggarap gladhen. Modhel pasinaon iki bisa ngundhakake kaprigelan lan rasa kapracayan dhiri siswa. Saka kasil panaliten Lazuardi (2019), guru bisa luwih bisa nggayutake konsep, kaprigelan, lan cara nggarap saben siswa miturut kaprigelan siswa dhewe-dhewe, satemah siswa bisa luwih nyaman melu pasinaon kang jalari siswa luwih mangerti konsep, satemah kaprigelan nulis uga
10 mundhak. Modhel pasinaon kumon dadekake siswa luwih setiti anggone mangsuli gladhen saka guru, lan bisa benerake wangsulan, jalari nyaman anggone melu pasinaon. Saka teori lan asil panaliten sadurunge, bisa kajupuk dudutan menawa pangerten saka model pasinaon kumon yaiku model pasinaon kang dadikake siji saperangan konsep, kaprigelan, lan gladhen madhiri ing sajroning pasinaon kang nyaman lan nyenengake, satemah siswa bisa ngerti materi saka kaprigelan lan gladhen mandhiri siswa. d. Kaluwihan lan Kekurangan Modhel Pasinaon Kumon Modhel pasinaon kumon duwe kaluwihan uga kekurangan sajroning pasinaon. Miturut panaliten Aini (2021) modhel pasinaon kumon duwe kaluwihan lan kekurangan kanggo guru uga murid. Kaluwihan modhel pasinaon kumon yaiku: 1) Guru bisa buktekake sepira paham siswa marang bab pasinaon, 2) Guru bisa ngatur pasinaon kanthi setiti, 3) Siswa bisa luwih paham bab pasinaon, 4) Siswa bisa luwih tertib, 5) Modhel pasinaon kumon bisa mudhakake kaprigelan siswa. Jumbuh karo teori saka Shoimin (2016, hlm. 95), modhel pasinaon kumon duwe kaluwihan yaiku: 1) Jumbuh karo kaprigelan amarga siswa kabage miturut kasil tes, satemah siswa ora ngrasa kangelan, 2) Bahan pasinaon ditata miturut tata cara kang rampak supaya siswa duwe kaprigelan dhasar kang kuwat, 3) Siswa nggarap gladhen kanthi cara mandhiri, nalika siswa kangelan anggene nggarap, siswa bisa ngrampungake prakara, satemah pasinaon dadi duwe surasa, 4) Siswa dadi luwih tertib. Kaluwihan modhel pasinaon kumon yaiku guru bisa ngukur sepira mundhake kaprigelan saben siswa, lan siswa luwih paham bab pasinaon miturut kaprigelane dhewe-dhewe. Iki uga ana gegayutane karo teori saka Kurniasih (2013:120) modhel pasinaon kumon yaiku modhel pasinaon kang ampuh, amarga modhel pasinaon iki ditindakake miturut kaprigelan siswa dhewe- dhewe. Mirid saka panaliten Aini (2021) kang jumbuh karo teori Shoimin (2016, hlm. 96) kekurangan saka modhel pasinaon kumon yaiku: 1) Guru butuh
11 luwih akeh wektu kanggo nliti wangsulan siswa, 2) Siswa dadi individualis, 3) Ora kabeh siswa duwe kaprigelan kang padha, 4) Sipat tertib kumon kadang bisa dadekake siswa ora kreatif. Kekurangan saka modhel pasinaon iki yaiku butuhake luwih akeh wektu kanggo nliti amarga guru kudu buktikake kaprigelan saben siswa. Siswa uga dadi luwih individual, kasil panaliten iki uga ana gegayutane karo teori saka Istarani (2015, hlm. 178) modhel pasinaon kumon yaiku cara nyajikake materi ajar nganggo konsep lan kaprigelan sarta kerja individu ing sajroning pasinaon. Saka teori lan asil panaliten sadurunge, bisa kajupuk dudutan menawa kaluwihan saka modhel pasinaon kumon yaiku: guru bisa ngatur pasinaon kanthi setiti, siswa bisa luwih paham bab pasinaon, siswa bisa luwih tertib, modhel pasinaon kumon bisa mudhakake kaprigelan siswa, amarga siswa kabage miturut kasil tes, satemah siswa ora ngrasa kangelan. Kekurangan saka modhel pasinaon kumon yaiku: guru butuh luwih akeh wektu kanggo nliti wangsulan siswa, siswa dadi individualis, ora kabeh siswa duwe kaprigelan kang padha, sipat tertib kumon kadang bisa dadekake siswa ora kreatif. 2. Hakekat Kaprigelan Panulisan a. Pangerten Nulis Nulis yaiku salah sawijining pakaryan nyerat catetan, gagasan, ide, informasi, lan crita kanthi tetembungan utawa ukara nganggo aksara. Miturut Tarigan (2013, hlm. 22) jlentrehake menawa nulis yaiku gambarake lambang- lambang grafik kang gambarake sawijining basa kang dingerteni wong liya, satemah wong liya bisa maca lambang-lambang grafik kasebut menawa ngerti basa lan gambaran saka grafik iku. Miturut Simarmata (2019, hlm. 3), istilah nulis asring digayutake marang proses kreatif kang sajinising ilmiah. Saperangan istilah ngarang asring digayutake marang proses kreatif kang sajinising non- ilmiah. Kamangka nulis lan ngarang (nyusun utawa ngronce tetembungan, dudu ngayal) yaiku pakaryan kang padha-padha ngronce tetembungan dadi ukara, ukara dadi paragraf, paragraf dadi tulisan kang kompleks kang ngusung pokok prakara. Bisa kajupuk dudutan menawa nulis yaiku salah sawijining pakaryan
12 kreatif kanggo nyusun lambang-lambang jlentrehake ide gagasan nganggo aksara, satemah wong liya bisa maca lan mangerteni panganggit. Miturut Santosa (2008) komunikasi kaperang dadi loro, komunikasi lisan awujud ngomong lan nyimak, dene komunikasi tulis awujud maca lan nulis. Nulis kalebu sarana komunikasi lumantar serat. Tulisan ngandhut informasi kang wigati lan bisa disebar. Saka teori kasebut, bisa kajupuk dudutan nulis yaiku salah sawijining komunikasi tulis nganggo lambang grafik kang dingerteni wong liya. Komunikasi tulisan iku ngandhut informasi kang wigati lan bisa disebar awujud serat. Nulis uga dadi pakaryan kreatif kanggo nyusun lambang-lambang jlentrehake ide gagasan nganggo aksara, satemah wong liya bisa maca lan mangerteni panganggit. b. Pangerten Kaprigelan Panulisan Kaprigelan basa iku kudu dikuasai siswa nalika sinau babagan basa. Miturut Tarigan (2013, hlm. 1) jlentrehake menawa kaprigelan basa iku kaperang dadi papat, yaiku kaprigelan nyimak, ngomong, maca, lan nulis. Mirid saka Saddhono (2014, hlm. 164) Kaprigelan nulis kudu gunakake kaprigelan basa kanthi cara tulis kanggo njlentrehake sawijining gagasan utawa informasi. Sajroning karpigelan basa yaiku ana kaprigelan gunakake unsur-unsur basa kanthi trep, kaprigelan nata wacana awujud karangan, karpigelan milih tetembungan, lan sapiturute. Kaprigelan nulis lan ngomong yaiku kaprigelan kang duwe sipat produktif. Produktif saka sisi kaprigelan nulis iki ateges pakaryan nulis iku ngasilake sawijining produk awujud serat utawa tulisan. Kaprigelan panulisan iku bisa dimundhakake saka gladhen nulis. Satemah bisa kajupuk dudutan, menawa kaprigelan panulisan yaiku salah sawijining kaprigelan basa asipat produktif kang bisa ditingkatake saka gladhen.
13 c. Ancas Nulis Mirid saka Siddik (2016, hlm. 4) ancas saka nulis yaiku menehi lan ngandharake informasi marang pamaos. Miturut Yunus (2014, hlm. 3-4) ancas nulis ana enem ancas kang duwe gegayutan siji lan sijine, ancas nulis yaiku: 1) Ancas personal, yaiku nudohake isi pikiran, sikap, lan pangrasa saka penyerat. 2) Ancas instrumental (direktif), yaiku ngenani sikap lan panemu wong liya. 3) Ancas interaksional, yaiku ngraketake interaksi sosial. 4) Ancas informatif, yaiku menehi informasi, kalebu ilmu kawruh. 5) Ancas heuristik, yaiku sinau utawa ngentukake informasi. 6) Ancas estetis, yaiku kanggo nudohake rasa kaendahan sajroning sastra. Ancas iku dadi pawadan panulis kanggo nulis, satemah informasi saka tulisan iku bisa ditrima pamaos. Yunus uga njlentrehake menawa ing sajroning tulisan iku, ana luwih saka siji ancas kang duwe gegayutan siji lan sijine. Mula ing sajroning tulisan, pangripta bisa nulis luwih saka siji ancas. d. Urutaning Nulis Kagiyatan nulis uga duwe urutan utawa tahapan. Miturut Dalman (2016, hlm. 15-20), Ratri (2019, hlm. 245-451), Semi (2020, hlm. 45-51) duwe panemu kang padha bab urutaning nulis iku kaperang telu, yaiku: 1) Tahap Prapanulisan Ing tahap prapanulisan iki, pangripta kudu, a) Nemtokake topik utawa tema, b) Nemtokake ancas panulisan, c) Nemtokake pamaos, d) Nglumpukake informasi, lan e) Ngolah ide lan informasi. Urutaning panulisan iki, pangripta nggawe rangka karangan saka purwaka, isi, lan pungkasan. 2) Tahap Panulisan Ing tahap panulisan, pangripta banjur njlentrehake rangka karangan kang wis digawe miturut tema, informasi, lan ancas panulisan. Perangan purwaka dadi bab wigati kanggo ngenalake lan duwe ancas supaya pamaos gelem maca isi. Banjur perangan isi njlentrehake babagan kanthi setiti. Perangan pungkasan yaiku ana dudutan lan saran saka pangripta. Pangripta ing
14 tahap panulisan kudu bisa njlentrehake rangka karangan kang wis digawe ing tahap prapanulisan. 3) Tahap Pascapanulisan Ing tahap pascapanulisan iki tulisan banjur disunting. Penyuntingan yaiku nyatitekake perangan-perangan panulisan kayata diksi, panulisan, ukara, lan basa. Menawa ana kang kliru, banjur dibenerake. Saka teori iku, bisa kajupuk dudutan urutaning nulis ana telu tahap, prapanulisan, tahap panulisan, lan tahap pasca panulisan. Urutaning iku satemah pangripta nindakake urutaning panulisan ing dhuwur, tulisan kang dikasilake bisa dadi tulisan kang becik. Urutan panulisan saka prapanulisan, panulisan, kanthi pascapanulisan iku supaya pangripta gampang anggone nulis. e. Paedhah Nulis Miturut Graves (1978) sajroning Yunus (2014, hlm. 15-18) kagiyatan nulis duwe paedhah kanggo pangripta, paedhah nulis yaiku nulis bisa mudhakake kacerdasan, nulis bisa mundhakake kreativitas, nulis mudhakake kapracayan dhiri, lan nulis bisa mundhakake kaprigelan nemtokake, nglupukake, lan ngolah informasi. Jumbuh karo teori iku, Siregar (2022, hlm. 7-8) uga njlentrehake paedhah nulis asipat khusus kabage papat, yaiku njlentrehake, nuwuhake citra kang padha antarane pamaos lan pangripta marang sawijining objek, ninggalne panemu babagan sesulih wiwitan kanthi pungkasan crita, yakinake pamaos. Bisa kajupuk dudutan, kagiyatan nulis duwe paedhah yaiku mundhakake kaprigelan pangripta babagan ngolah informasi kanthi kreatif, sarta nulis duwe paedhah khusus kaya njlentrehake babagan tartamtu kanggo yakinake pamaos. Kanggo mundhakake kaprigelan nulis, kudu ajeg anggone gladhen nulis. Gladhen kang dilakokake bisa nuwuhake tulisan-tulisan kang duwe kualitas lan paedhah nulis bisa dadikake pangripta saya kreatif lan kapracayan dhiri.
15 3. Hakekat Medhia Gambar a. Pangerten Medhia Pasinaon Tembung medhia yaiku saka basa Latin, medius, kang duwe teges "perantara". Saka basa Inggris, medhia yaiku wujud jamak saka tembung medium kang duwe teges "pengantar" lan "saluran" (Daryanto, 2013, hlm. 5). Menawa saka basa Indonesia, Kamus Besar Bahasa Indonesia, medhia duwe teges piranti utawa sarana komunikasi kayata koran, majalah, film, lan sapiturute. Medhia pasinaon yaiku sarana kanggo menehake materi pasinaon kang dukung proses pasinaon. Miturut Aqib (2015, hlm. 50), pangerten saka medhia pasinaon yaiku piranti kang digunakake kanggo sarana nyampekake informasi uga bisa ngrangsang proses sinau marang siswa. Mirid saka Shoffa (2021, hlm. 1) menawa medhia yaiku sarana informasi, nalika digunakake marang proses pasinaon bisa dadi piranti menehake materi pasinaon. Jumbuh karo panemu Anwari (2021, hlm. 128) uga jlentrehake medhia pasinaon yaiku piranthi kang bantu proses pasinaon, kang bisa ngrangsang pikiran, rasa, perhatian, lan kaprigelan siswa satemah bisa dadikake pasinaon kang ampuh. Menawa Hasan (2021, hlm. 4) ngandharake medhia pasinaon uga bisa diarani sarana komunikasi ing sajroning proses pasinaon. Medhia pasinaon iku sarana kang bisa ngewenehi informasi kang ngandhut maksud lan ancas pasinaon. Wigati saka medhia pasinaon satemah siswa bisa ngentukake konsep anyar, kaprigelan, lan kompetensi. Saka andharan iku, bisa kajupuk dudutan menawa medhia pasinaon ora amung biyantu proses pasinaon, uga bisa nglatih kaprigelan guru lan siswa ing proses pasinaon marang nggunakake medhia pasinaon lan teknologi. Medhia pasinaon uga bisa dadi sarana komunikasi kang informatif satemah nggampangake siswa ngentukake konsep anyar, kaprigelan, lan kompetensi. Pamilihan medhia pasinaon kang trep bisa dadikake pasinaon kang ampuh. b. Jinis Medhia Pasinaon Mirid saka Indriana (2011, hlm. 55 - 56) menawa jinis medhia dibedakake saka wujud lan cara nyajekake. Jinis-jinis medhia kayata grafis
16 utawa gambar, medhia proyeksi, medhia audio, medhia televisi, lan multimedia. Miturut Kemp lan Dayton sajroning Arsyad (2013, hlm. 37), jinis medhia pasinaon ana wolu, yaiku medhia cithak, medhia panjang, overhead tranparacies, medhia rekaman audiotape, slide lan filmstrips, multiimage, rekaman, lan komputer. Miturut Shoffa (2021, hlm. 2) ngandharake menawa medhia pasinaon duwe akeh jinis, kayata teks, audio utawa swara, visual, video, perekayasa, uga manungsa. Medhia kang asring digunakake yaiku awujud teks. Tuladha medhia pasinaon teks yaiku buku lembar kerja siswa (LKS) lan buku ajar. Buku LKS dadi acuan guru kanggo piwulangan ing kelas. Dadi sumber materi kanggo siswa amarga kang duwe isi materi lan soal-soal. Medhia pasinaon audio utawa swara kayata swara manungsa, lelaguan, swara alam, lan sapiturute. Visual kayata diagram, gambar, foto, lan sapiturute. Menawa video kayata animasi, rekaman pakaryan, lan sapiturute. Perekayasa kang duwe sipat telung dimensi kayata piranti praktik, patung, lan sapiturute. Medhia pasinaon uga manungsa kayata guru, siswa, lan wong kang ahli ing bidange dhewe-dhewe. Manungsa kalebu medhia pasinaon amarga bisa dadi sumber materi pasinaon. Saka teori jinising medhia pasinaon iku, bisa kajupuk dudutan menawa medhia pasinaon duwe akeh jinis miturut wujud ug acara nyajekake. Jinis medhia pasinaon kang umum ditemoni yaiku teks, audio, visual, gambar, video, perekayasa, lan uga manungsa. c. Pangerten Medhia Gambar Medhia gambar yaiku salah sawijining medhia awujud visual kang bisa jlentrehake maksud tanpa anane ukara. Kayata kang diandharake Rianto (1982, hlm. 2) medhia gambar yaiku salah sawijining jinis basa kang mungkinake anane komunikasi, salah sawijining jinis basa kang diekspresine kanggo tandha lan simbol. Wujud uga warna saka medhia gambar bisa narik kawigaten siswa. Miturut Istiqomah (2018) medhia gambar yaiku medhia awujud visual ateges medhia bisa didelok kanggo mata. Mirid saka Anwari (2021, hlm. 129) jlentrehake medhia gambar duwe nilai tartamtu, yaiku gampangake nyajikake materi, narik kawigaten siswa, lan kepadhan informasi. Bisa ditindakake kanthi
17 cara ngulang, gayuh kabeh materi pasinaon, guru kudu duwe kaprigelan marang pakaryan pasinaon, kalebu kaprigelan ngulang materi pokok uga tambahan. Kanthi cara teoritis, paedhah medhia gambar marang pasinaon yaiku nyederhanakake kompleksitas materi, mula pasinaon nganggo medhia pasinaon bakal biyantu siswa kanggo ngerteni materi pasinaon kanthi gampang. Amarga daya imajinasi siswa bisa tuwuh saka anane visual awujud gambar kang ana materi pasinaon. Miturut Anitah (2009, hlm. 9) diandarake paedhah gambar kang dadi medhia pasinaon antarane : 1. Narik kawigaten siswa. Werna kang akeh ing sajroning gambar bakal narik kawigaten siswa sarta ngundhakake minat sinau nalika proses pasinaon. 2. Biyantu pangerten siswa. Materi pasinaon kang angel dimangerteni bisa gampang dimangerteni marang siswa nalika nganggo medhia gambar. 3. Jlentrehake perangan kang wigati. Medhia gambar bisa delokake detail- detail kang bisa digedekake lan dicilikake. 4. Nyingkat sawijining uraian kang rowa. Sawijining uraian kang rowa bisa disingkat nganggo gambar. Saka andharan iku, bisa kajupuk dudutan menawa medhia gambar bisa duwe akeh paedhah. Ing sajroning pasinaon, medhia gambar wigati banget kanggo gampangake ngerteni materi lan narik kawigaten siswa marang pasinaon. 4. Hakekat Pasinaon Aksara Jawa a. Pangerten Pasinaon Pasinaon yaiku salah sawijining sistem kang duwe akeh perangan kang duwe gegayutan siji lan sijine. Perangan-perangan iku kayata: ancas pasinaon, sumber sinau, medhia pasinaon, strategi pasinaon, lan evaluasi pasinaon. Miturut Helmiati (2012, hlm. 9) ngandharake pangerten pasinaon yaiku proses paningkatan siswa saka ora mangerteni bab dadi ngerti, saka sikap, karakter, sarta kapribaden awon dadi becik, sarta saka durung prigel dadi duwe kaprigelan. Mirid saka panemu Nurdyansyah (2016, hlm. 2) menawa pasinaon yaiku proses sesambungan siswa, guru, sarta sumber pasinaon ing lingkungan pasinaon. Bisa dijupuk dudutan menawa pasinaon iku proses sesambungan siswa, guru, sarta
18 sumber pasinaon kanggo mangerteni bab, mundhakake kaprigelan, lan mangerteni babagan awon lan becik. Titikan saka pakaryan pasinaon yaiku interaksi. Interaksi antarane siswa lan lingkungan pasinaon, kayata guru, kanca, medhia pasinaon, lan sumber pasinaon liyan. Sajroning pasinaon, proses pasinaon kudu dirancang satemah ngewenehi pengalaman sinau marang siswa. Jumbuh karo teori Hunaepi (2014, hlm. 51) jlentrehake menawa pengalaman pasinaon bisa kaajab nalika bisa gunakake pendekatan kang maneka werna lan fokus marang siswa. Mula pasinaon kudu bisa gawe siswa aktif nalika sinau. Saka andharan iku, bisa dijupuk dudutan menawa pasinaon yaiku salah sawijining proses paningkatan pangerten, kaprigelan, lan ngewenehi pengalaman marang siswa, kang jumbuh karo proses sesambungan antarane siswa, guru, lan sumber pasinaon. Pasinaon duwe akeh perangan satemah proses iku bisa dilakokake kanthi trep lan ampuh marang kasil pasinaon siswa. b. Pangerten Aksara Jawa Aksara Jawa utawa carakan iki salah sawijining budaya awujud basa tulis. Mirid saka Sulaksono (2016, hlm. 27) ngandharake menawa suku Jawa iku duwe budaya basa lisan awujud basa Jawa kuna, Jawa tengahan, Jawa baru, lan Jawa modern uga basa tulis awujud aksara Jawa. Ana uga aksara liyan kayata saka suku Bali, Batak, Bugis, lan Sunda. Aksara Jawa duwe 20 aksara nglegena, miturut Prihantono (2011, hlm. 11-12) yaiku aksara kang tanpa busana, tegese aksara isih durung kawuwuhan sandhangan, pasangan, lan sapiturute. Aksara nglegena antarane Ha, Na, Ca, Ra, Ka, Da, Ta, Sa, Wa, La, Pa, Dha, Ja, Ya, Nya, Ma, Ga, Ba, Tha, lan Nga. Hanacara iki dijangkepi karo aksara pasangan, aksara swara, aksara rekan, aksara murda, angka Jawa, tandha gugus konsonan, lan sandhangan-sandhangan satemah bisa diwaca. Panulisan aksara Jawa kudu titi miturut paugeran-paugeran panulisan satemah nulis aksara Jawa kanthi trep. c. Wujud Aksara Jawa Jumbuh karo teori Hadiwirodarsono (2010, hlm. 5) aksara nglegena cacahe ana 20. Sajroning panulisan aksara Jawa, aksara Jawa duwe akeh wujud. Mirid saka Sulaksono (2016, hlm. 30-34) jlentrehakae menawa panulisan aksara
19 Jawa kaperang dadi papat, wujud kang asring ditemoni yaiku wujud mbata sarimbag, mucuk eri, ngetumbar, lan campuran. Wujud-wujud iku diandharake kayata: 1) Wujud Mbata Sarimbag, saka tembung bata ateges watu bata, dadi mbata iku ateges kayata watu bata. Tembung sarimbag duwe teges nata watu bata. Dadi mbata sarimbag yaiku panulisan aksara Jawa awujud kotak-kotak kayata watu bata duwe sudut 90 derajat kang ditata. 2) Wujud Mucuk Eri, panulisan aksara Jawa iki awujud pucuking eri kang landhep. 3) Wujud Ngetumbar, saka tembung tumbar utawa ketumbar, salah sawijining bumbon awujud cilik bunder. Ateges panulisan aksara Jawa iki awujud bunder kayata tumbar. 4) Wujud Campuran, panulisan aksara Jawa iki kalebu kombinasi antarane rong wujud, kayata gabungan wujud mbata sarimbag lan mucuk eri, mucuk eri lan ngetumbar, uga ngetumbar lan mbata sarimbag. Aksara Jawa uga bisa dibedakake saka asal panggonan utawa pujangga, kayata gagrag Jogjakarta, gagrag Surakarta, gagrag Pujakesuma, lan gagrag Linge. Wujud kang aneka werna iku ora ganti paugeran panulisan, wujud iku amung dadi maneka werna. d. Aksara Jawa Paugeran panulisan aksara Jawa kang dianut pasinaon basa Jawa wis ana ing sajroning Peraturan Gubernur no. 57, 2013 yaiku Paugeran utawa Wewaton Sriwedari. Ing panulisan aksara Jawa iku ora amung aksara nglegena, ana uga pasangan aksara, aksara swara, aksara murda, aksara rekan, angka Jawa, tandha gugus konsonan, sandhangan-sandhangan. Font kang ditrapake ing panaliten lan laporan panaliten iki nganggo font Ngayogyan Jejeg. Ing ngisor iki wujud aksara Jawa:
ꦢ꧀ꦢ ꦠ꧀ꦠ ꦱ꧀ꦱ ꦮ꧀ꦮ ꦭ꧀ꦭ 2) Aksara Swara Aksara swara digunakake marang panulisan jeneng-jeneng wong, negara, kutha, lan tetembungan asing. Tabel 2.2 Aksara Swara ꦄ ꦆ ꦈ ꦌ ꦎ A I U E O ꦥ꧀ꦥ ꦣ꧀ꦝ ꦗ꧀ꦗ ꦪ꧀ꦪ ꦚ꧀ꦚ 3) Aksara Murda Aksara murda utawa aksara sirah digunakake marang panulisan aksara kapital, nanging aksara murda amung ana wolu kang isih digunakake. Tabel 2.3 Aksara Murda lan Pasangane ꦟ꧀ꦟ ꦑ꧀ꦑ ꦡ꧀ꦡ ꦨ꧀ꦨ ꦦ꧀ꦦ ꦯ꧀ꦯ ꦘ ꦓ꧀ꦓ Na Ka Ta Ba Pa Sa Nya Ga Da Ta Sa Wa La Ha Na Ca Ra Ka 20 1) Aksara Jawa Nglegena lan Pasangan Tabel 2.1 Aksara Jawa Nglegena lan Pasangane ꦲ꧀ꦲ ꦤ꧀ꦤ ꦕ꧀ꦕ ꦫ꧀ꦫ ꦏ꧀ꦏ Pa Dha Ja Ya Nya Ma Ga Ba Tha Nga ꦩ꧀ꦩ ꦒ꧀ꦒ ꦧ꧀ꦧ ꦛ꧀ꦛ ꦔ꧀ꦔ
5) Aksara Tambahan Aksara Ra lan La nalika ditambahi sandhangan pepet duwe wujud kang beda. Tabel 2.5 Aksara Tambahan ꦉ ꦊ Re Le Kha Dza Fa/Va Za Gha 6) Angka Jawa Wujud saka angka Jawa kayata saperangan aksara Jawa, mula ana paugeran nulis angka Jawa. Paugeran nulis angka Jawa yaiku diapit tandha pada pangkat (꧇). Tabel 2.6 Angka Jawa ꧑ ꧒ ꧓ ꧔ ꧕ 1 2 3 4 5 ꧖ ꧗ ꧘ ꧙ ꧐ 6 7 8 9 0 21 4) Aksara Rekan Aksara rekan digunakake marang panulisan tetembungan asing utamane basa Arab. Titikan saka aksara rekan yaiku anane cecak telu ing duwur aksara. Nalika nulis pasangan aksara rekan, cecak telu iku katulis ing dhuwur aksara kang dipateni. Tabel 2.4 Aksara Rekan ꦏ꦳꧀ ꦢ꦳꧀ ꦥ꦳꧀ ꦗ꦳꧀ ꦒ꦳꧀
ꦶ\ ꦶ ꦶµ ꦶ ꦶ' ꦶ' 22 7) Sandhangan Sandhangan yaiku tandha diakritik kang dadi ganti swara ing panulisan aksara Jawa. Tabel 2.7 Sandhangan ꦶ ꦶ, ꦺꦶ ꦺꦶꦶx ꦶ˜ ꦶx 5. Penilaian Proses lan Asil Pasinaon Aksara Jawa 1. Penilaian Proses Pasinaon Penilaian yaiku salah sawijining kagiyatan kang dilakokake kanggo ngukur lan nilai marang objek tartamtu (Sudaryono, 2012, hlm. 72). Penilaian proses yaiku pangudi ngewenehi nilai marang kagiyatan pasinaon kang dilakokake dening siswa lan guru kanggo nggayuh ancas pasinaon, menawa penilaian asil pasinaon yaiku proses ngewenehi nilai marang asil pasinaon kang digayuh siswa nganggo paugeran tartamtu (Sudjana, 2014, hlm. 3). Penilaian proses pasinaon lan asil pasinaon duwe ancas kang beda, menawa penilaian proses iku dilakokake nalika proses pasinaon kanggo ngukur kagunan sajorning nggayuh ancas pasinaon utawa solah polah siswa sajroning pasinaon. Penilaian asil pasinaon kanggo ngukur asil paningkatan solah polah siswa. Cakra (- ra) Keret (-re) Pengkal (- ya) Pangkon (mateni aksara) Cecak (mateni - ng) Layar (mateni r) Adeg- adeg Pada lingsa Pada lungsi Pada pangkat Cecak telu Wulu (i) Suku (u) Taling (e) Taling Tarung (o) Pepet (e) Wigyan (mateni h) ꧊꧊ ꧈ ꧉ ꧇ ꦶ꦳
23 Tabel 2.8 Penilaian Proses Pasinaon Nulis Aksara Jawa. No. Jeneng Aspek kang Dinilai Sumber: Adhedhasar teori Sudjana 1) Sajroning bagean aspek diisi kanthi angka kang jumbuh karo paugeran kaya ing ngisor iki. 1 = kurang banget 2 = kurang 3 = rada apik 4 = apik 5 = apik banget 2) Cara ngitung nilai Nilai = 𝑠𝑘𝑜𝑟 kang dientukake siswa X 100 = ..... 𝑠𝑘𝑜𝑟 𝑚𝑎𝑘𝑠𝑖𝑚𝑎𝑙 15 3) Katrangan diisi kanthi paugeran kaya ing ngisor iki Nilai = 90 - 100 apik banget Nilai = 70 - 89 apik Nilai = 50 - 69 rada apik Nilai = 30 - 49 kurang Nilai = 10 - 29 kurang akeh 4) Sajroning bagean aspek kang dinilai yaiku A = Keaktifan para siswa sasuwene pasinaon Skor 5 = nalika siswa sasuwene pasinaon aktif banget Skor 4 = nalika siswa sasuwene pasinaon aktif Skor 3 = nalika siswa sasuwene pasinaon rada aktif Skor 2 = nalika siswa sasuwene pasinaon kurang aktif Skor 1 = nalika siswa sasuwene pasinaon ora aktif B = Kawigaten para siswa nalika guru njlentrehake materi Nilai Katrangan A B C
24 Skor 5 = nalika siswa sasuwene guru njlentrehake materi nggatekne banget. Skor 4 = nalika siswa sasuwene guru njlentrehake materi ora pati nggatekne. Skor 3 = nalika siswa sasuwene guru njlentrehake materi nggatekne, ananging kerep ora nggatekne Skor 2 = nalika siswa sasuwene guru njlentrehake materi kurang nggatekne. Skor 1 = nalika siswa sasuwene guru njlentrehake materi ora nggatekne. C = Krentege para siswa anggone nglakoni kagiyatan pasinaon kanthi modhel pasinaon Kumon lan medhia gambar. Skor 5 = nalika siswa sasuwene nglakoni kagiyatan pasinaon pasinaon kanthi modhel pasinaon Kumon lan medhia gambar gumregah banget. Skor 4 = nalika siswa sasuwene nglakoni kagiyatan pasinaon pasinaon kanthi modhel pasinaon Kumon lan medhia gambar gumregah. Skor 3 = nalika siswa sasuwene nglakoni kagiyatan pasinaon pasinaon kanthi modhel pasinaon Kumon lan medhia gambar rada gumregah. Skor 2 = nalika siswa sasuwene nglakoni kagiyatan pasinaon pasinaon kanthi modhel pasinaon Kumon lan medhia gambar kurang gumregah. Skor 1 = nalika siswa sasuwene nglakoni kagiyatan pasinaon pasinaon kanthi modhel pasinaon Kumon lan medhia gambar ora gumregah. 2. Penilaian Asil Pasinaon Penilaian asil pasinaon bisa kajupuk saka asil tes marang siswa. Mirid saka teori Sudjana (2014, hlm. 35) tes umume digunakake kanggo nilai lan ngukur asil pasinaon siswa, utamane asil pasinaon kognitif kang ngenani marang
Katrangan Aspek kang Dinilai nguwasani apa ora bahan ngajar miturut ancas pendhidhikan lan pasinaon. Miturut Febriana (2019, hlm. 5) penilaian kudu dilakokake miturut asas keadilan, tegese penilaian dilakokake kanthi cara adil tanpa nyawang asal-usul siswa, supaya penilaian iku ora dadikake siswa rugi. Penilaian asil pasinaon diukur saka Kriteria Ketuntasan Minimum (KKM). KKM iki dadi paugeran menawa siswa nguwasani apa ora bab pasinaon. Tabel 2.9 Penilaian Asil Pasinaon Nulis Aksara Jawa. No. Jeneng Sumber: Adhedhasar teori Sudjana 1) Sajroning bagean aspek kang dinilai yaiku A = Gunggunge aksara Jawa kang trep Skor 60 = nulis aksara kleru 0%-25% Skor 30 = nalika aksara kleru 26%-50% Skor 20 = nalika aksara kleru 51%-75% Skor 10 = nalika aksara kleru >75% B = Tumata panulisan aksara Jawa Skor 40 = nalika rapi, bisa diwaca, lan ora akeh coretan Skor 30 = nalika cukup rapi, isih bisa diwaca, lan ora akeh coretan Skor 20 = nalika kurang rapi, isih bisa diwaca, lan akeh coretan Skor 10 = nalika ora rapi, ora bisa diwaca, lan akeh coretan 2) Cara ngitung nilai Nilai = 𝑠𝑘𝑜𝑟 kang dientukake siswa X 100 = ..... 𝑠𝑘𝑜𝑟 𝑚𝑎𝑘𝑠𝑖𝑚𝑎𝑙 100 3) Katrangan diisi kanthi paugeran kaya ing ngisor iki Nilai = 90 - 100 luwih apik Nilai = 70 - 89 apik Nilai = 50 - 69 rada apik Nilai = 30 - 49 kurang 25 Nilai A B
Siklus I Perencanaan Tindakan Observasi Kahanan Wiwitan 26 Analisis Dhata Kaprigelan panulisan lan kawruh paugeran aksara Jawa siswa isih kurang. Refleksi Siklus II Perencanaan Tindakan Observasi Tindakan guru nganggo modhel pasinaon kumon lan medhia gambar Kahanan pungkasan dene kaprigelan panulisan lan kawruh paugeran aksara Jawa siswa sawise nganggo modhel pasinaon kumon lan medhia pasinaon gambar. Nilai = 10 - 29 kurang akeh B. Nalar Pikir Adhedhasar teori-teori kang wis diandharake, bisa kajupuk rumusan nalar pikir ing ngisor iki. Kahanan awal siswa kelas X Asisten Keperawatan SMK Bhakti Karya Karanganyar yaiku kaprigelan siswa marang panulisan aksara Jawa isih kurang. Siswa kang dadi panyinau amung ngrungokne anggene guru jlentrehake materi pasinaon. Siswa uga kurang anggene gladhen nulis aksara Jawa, satemah ora apal lan salah paugeran sajroning nulis aksara Jawa. Pangginaan modhel pasinaon kumon lan medhia pasinaon gambar marang pasinaon panulisan aksara Jawa dikarepake bisa dadi solusi marang prakara kang ana ing kelas X Asisten Keperawatan SMK Bhakti Karya Karanganyar. Modhel pasinaon kumon lan medhia gambar dikarepake bisa biyantu siswa ngundhakake kaprigelan panulisan aksara Jawa. Bagan ing ngisor iki jlentrehake kanthi jelas. Bagan 2.1 Nalar Pikir