Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi LORO-LORONING ATUNGGIL SAJRONE ANTOLOGI GEGURITAN LINTANG ING LANGIT WENGI (NYURASA ASPEK FILOSOFIS LAN PANGGUNANE BASA) Siti Fathimah Ulfa, Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa), Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya, Abstrak Antologi geguritan Lintang Ing Langit Wengi kalebu sastra Jawa modern kang dianggit dening Ardini Pangastuti. Cacahe geguritan sajrone antologi ana 69 geguritan nggunakake basa Jawa Anyar. Antologi geguritan iki nggunakake tembung-tembung kang dirakit dening pangripta kanthi premati. Geguritan sajrone antologi akeh kang ngrembug bebener, saengga nyurasa filosofis kang ndadekake penasarane pamaos. Pangripta uga nggunakake basa kang endah kanthi pilihan tembung lan ukara kang trep. Bab mau ndadekake kawigatene panulis kanggo nliti antologi iki. Underane panliten, yaiku: (1) Kepriye aspek filosofise geguritan arupa loro-loroning atunggil?, (2) Kepriye panggunane basa kanggo medharake aspek filsafate panggurit?. Adhedhasar underane panliten kasebut ancase panliten, yaiku: (1) Njlentrehake aspek filosofise geguritan arupa loro-loroning atunggil, (2) Njlentrehake panggunane basa kanggo medharake aspek filsafate panggurit. Filsafat mujudake ilmu ngenani tresna kawicaksanan. Filsafat minangka ilmu kearifan kang nanggepi samubarang kang ana ing panguripan (Endraswara, 2012:2). Miturut pamawase Endraswara ilmu filsafat nduweni telung aspek yaiku ontologi, epistemologi, lan aksiologi. Katelu aspek kasebut bakal digunakake kanggo nganalisis objek. Kanggo nyengkuyung, panliten iki bakal nggoleki prinsip-prinsip panggunane basa kanthi pamarkan stilistik. Teori kang digunakake yaiku teorine Nurgiyantoro, kang ngandharake ilmu kang nyinaoni lelewane basa sawijine karya sastra (Nurgiyantoro, 2013:369). Metodhe panliten kanthi objek antologi geguritan Lintang Ing Langit Wengi iki nggunakake metode deskriptif kualitatif. Sumber dhata panliten yaiku geguritan filosofis kang cacahe ana 24 geguritan. Dhata kang utama yaiku arupa tembung lan frasa sajrone antologi geguritan Lintang Ing Langit Wengi. Dhata ing panliten iki diklumpukake kanthi teknik waca, cathet, lan kapustakan. Panliti nganalisis nggunakake metodhe analisis deskriptif kanthi pamarekan filosofis lan stilistik. Isi sajrone antologi geguritan Lintang Ing Langit Wengi arupa kawicaksanan Jawa kang asipat loro-loroning atunggil. Ngenani reriptane Pengeran ing ndonya kaya dene, mati lan urip, Gusti lan manungsa, bungah lan susah, biyen lan saiki. Panggunane basa ana rong perangan yaiku, kapisan pamilihing tembung kang ana sajrone panliten iki yaiku titi swara (purwakanthi guru swara lan purwakanthi guru lumaksita), titi tembung (tembung saroja), lan titi makna (dasanama). Kapindho, lelewane basa kang ana sajrone antologi geguritan LILW yaiku majas personifikasi lan pencitraan. PURWAKA Sastra Jawa tuwuh lan ngrembaka ing madyaning bebrayan Jawa. Sastra Jawa yaiku sastra kang nggambarake kahanan sosial lan budayane bebrayan Jawa. Sastra Jawa mujudake karya sastra kang ditulis kanthi nggunakake basa Jawa. Miturut Ras (1985:1) sastra Jawa kang tinulis sajrone bebrayan Jawa bisa diperang dadi loro, yaiku sastra tradhisi lan modern. Sastra tradhisi mujudake sastra kang kaiket dening paugeran-paugeran kang kudu diugemi, turun temurun saka generasi siji marang generasi liyane. Salah siji wujud karya sastra yaiku geguritan utawa puisi Jawa modern. Geguritan mujudake sawijine pamedharing ekspresi jiwane pangripta. Ekspresi jiwane pangripta sajrone mangsuli samubarang kang ditindakake, diweruhi, kahanan sakiwa tengene, uneg-uneg, gegayuhan, wawasan, uga salah sekabehane kahanan. Geguritan mujudake rasa pangrasa kang diwedharake pangripta lumantar rerakitane tembung ora kaiket paugeran. Geguritan yaiku karya seni kang nggunakake sarana basa. Geguritan mujudake sawijining (semiotik). Miturut Pradopo sistem (2005:120) puisi Jawa moderen kang katelah geguritan, mujudake rerakite tembung kang nduweni makna. Geguritan bisa ngandhut samubarang kang asipat imajinatif. Geguritan medharake prakara kang dumadi ana sajrone panguripan lan bebrayan. satengahe tandha Jawa modern, tuwuh asiling kreasi arupa antologi geguritan utawa antologi geguritan. Geguritan- geguritan kang dikumpulake dadi siji awujud antologi geguritan. Salah sijine kumpulaning geguritan kang ana ing jagading kasusastran Jawa anyar iki yaiku anggitane Ardini. Ana kasusastran 1
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi Antologi geguritan anggitane Ardini 3DQJDVWXWL \DLNX ·Lintang Ing Langit Wengi (dicekakake dadi LILW). Antologi geguritan mau mujudake salah sijine asil reriptan sastra Jawa modern kang narik kawigaten. Geguritan- geguritan sajrone antologi LILW diripta kanthi nggunakake basa padinan kang ngemu surasa endah. Saliyane iku geguritan-geguritan sajrone antologi LILW nduweni isi kang bisa bisa narik isine kang kawigatene pamaos, awit saka maneka werna. iki akeh-akehe ngandhut aspek-aspek filosofis kang ora mesthi ana ing karyane pangripta liya. Akeh geguritan kang diripta pengarang liya nanging ora kabeh geguritane nuduhake minangka aspek filsafate pengarang. Saka pamacan sauntara aspek-aspek filosofis sajrone antologi iki dadi tema kang narik kawigaten. Geguritan sajrone antologi kasebut saliyane ngandhut tema filosofis ngenani kawicaksanan Jawa uga ngandhut tema- liya. Kaya kang wis dingerteni tema tema mujudake struktur batin sajrone geguritan (Nurgiyantoro, 2007:77). Kanthi rasa pangrasa pamaos bisa ngrasakake lan ngira-ira makna sajrone geguritan. Geguritan sajrone antologi LILW Saliyane iku tema geguritan anggitane Ardini Pangastuti uga disengkuyung kanthi basa kang endah. Basa kang endah njalari narik kawigaten kanggo dijlentrehake kanthi analisis stilistika. Senajan tuwuh lan maujud ing jaman modern, akeh geguritan kang surasane padha karo reriptan Isi geguritan jaman kawuri. kasebut saperangan ana kang nggunakake tema kang padha, salah sijine antologi geguritan anggitane Ardini. Lakune jaman nduweni pangaribawa tumrap karya sastra ing jagading bebrayan. Ardini Pangastuti mujudake sawijine pengarang sastra Jawa modern kang wis ngasilake puluhan karya sastra. Bisa diarani yen Ardini Pangastuti kalebu sawijine pengarang sastra Jawa kang produktif. Ardini Pangastuti uga kalebu pengarang kang wis suwe anggone ambyur ing jagade sastra Jawa. Panjenengane lair ing Tulungagung 16 November 1960. Ardini 3DQJDVWXWL WDX QJHPEDQL PDMDODK -DZD ·-DZD AQ\DU lan ngesuhi majalah NDEXGD\DQ -DZD ·-DZD 1LODNDQGL PLQDQJND pemimpin redhaksi (2005-2007). -1995) Karya-karyane sumebar ing majalah lan udyana basa Jawa, wiwit Jaya Baya, Panyebar Semangat, Mekar Sari, Djaka Lodhang, Jawa Anyar, Pari Kesit, Djawa Nilakandhi lan Pagagan. Reriptan LILW mujudake kumpulan geguritan kang kaping loro. Kumpulan geguritan kaping sijine yaiku Kidung Jaman. Saliyane isih ana sawetara geguritan kang mujudake karya iku bebarengan karo penggurit-penggurit liyane. Ing antarane, Cahyane Jagad mujudake antologi kang diterbitake dening dinas Kebudayaan Daerah lan Sesotya Istimewa Yogyakarta taun 2014 Prabangkara ing Langit Ngayogya, kang mujudake antologi geguritan 33 penggurit Ngayogya kang diterbitake dening Pesan Trend Budaya Ilmu Giri taun 2014. Kejaba nulis geguritan Ardini uga kerep nulis novel, cerkak lan esai kang sumebar ing majalah Jaya Baya, Panjebar Semangat, lan Djaka Lodang. Novele sing kapisan yaiku Bumerang, disusul Nalika Prau Gonjing, Lintang, lan Alun Samudra Rasa. Novel liyane sing durung dibabar dadi buku isih lumayan akeh, ing antarane Kejiret Jaring Sutra, Tangis Biru, Rembulan Wungu, lan liya-liyane. Wektu iki Ardini Pangastuti Bn aktif ing Sanggar Sastra Jawa Yogyakarta (SSJY) lan melu ngembani majalah -DZD ·3DJDJDQ NDQJ mujudake majalah komunitas. Panjenengane minangka salah sijine pangripta kang wis ngasilake reriptan arupa geguritan akeh banget. Laras karo wewatakane puisi modern umume, geguritan reriptane Ardini Pangastuti sajrone LIWL nduweni paugeran-paugeran tartamtu, kayata pada, gatra, swara, makna lan tembung-tembung kang ngemu surasa endah. Geguritane Ardini bisa dingerteni saka aspek- aspek saka unsur pamangune karya sastra mau. Kapustakan sastra umume nuduhake yen struktur sajrone geguritan diperang dadi loro, yaiku struktur lair lan struktur batin. Ardini kuwawa bisa nyajekake rong perangan struktur mau. liyane, bisa dingerteni Kaya kang wis kawuningan, unsur- unsur pamangune geguritan kang asipat lair yaiku irama, pandhapuke tembung, lan lelewane basa. Unsur pamangune geguritan kang batin rasa yaiku pangrasane pangripta. Adhedhasar katrangan kasebut bisa dijupuk dudutan yen geguritan mujudake ekspresi lan pamikiran kang bisa lan ngrangsang nuwuhake imajinasi pancandriya sajrone pandhapuke tembung kang wirama (Pradopo, 2005:07). awujud emosi, imajinasi, lan rasa pangrasa, Sesambungan karo andharan kasebut antologi geguritan LILW minangka antologi kang nduweni fisik kang narik kawigaten. Kawawas isine antologi geguritan LILW ngandhut bab filsafate pangripta ngenani panguripan. Awit saka iku antologi geguritan LILW narik kawigaten. Ana kene, antologi geguritan LILW kang ngandhut tema filosofis bakal dionceki siji mbaka siji. struktur Antologi mau minangka tuladha saka perangan filosofise Ardini Pangastuti kaya ta ing geguritan kanthi irah-irahan Ing Antarane Awan Lan Wengi. Lumantar geguritan Ing Antarane 2
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi Awan Lan Wengi kasebut, pangripta medharake yen ta sejatine Pengeran ngripta rina lan wengi supaya manungsa nggayuh urip sampurna. Ing Antarane Awan Lan Wengi Geguritan medharake pamikire pangripta yen wayah rina lan wengi ing papan ngendi wae ora ngowahi kewajibane manungsa kanggo ibadah lan eling marang Pengeran. Rina lan wengi minangka perangan kang gegayutan, padha njangkepi siji lan liyane, ora bisa dipisahake. Saliyane iku uga lan Wengi kang ana medharake awan lan wengi minangka loro- loroning atunggil. Geguritan Esuk Mili Gumrining lan urip kang medharake antarane mati minangka loro-loroning atunggil, lan isih akeh geguritan-geguritan iku geguritane Ardini uga ana kang ngrembug rina lan wengi. Ing Antarane Awan liyane. Saliyane Kasusatran ora bisa uwal saka basa. Basa minangka panyengkuyung sajrone ngrakit karya sastra. Basa kang digunakake sajrone karya sastra biyasane arupa basa kang khas. Basa mujudake sawijining medium utawa sarana kanggo mujudake sastra, lan ora ana sastra tanpa basa (Ratna, 2008:148). Pangripta ngripta karya sastra kanthi ngrakit tembung-tembung kang trep sajrone paugeran-paugeran tartamtu. Reroncening basa kang digunakake sajrone karya sastra ora mung dirasa endah,nanging uga nduweni paedah tumrap pamaca. Panggunane basa kudu trep karo samubarang prekara kang diandharake. Bab panggunane basa uga minangka perangan kang bakal dionceki filosofik. saliyane Panggunane basa kang ana sajrone geguritan LILW yaiku pamilihing tembung lan lelewaning basa. kanggo medharake ide-ide aspek Urip ing ndonya ana wektu loro cacahe, yaiku rina lan wengi. Manungsa mesthi nemoni wewadine jagad kang kudu dionceki supaya bisa nyumurupi hakikate urip. Lumantar wektu rina lan wengi manungsa diajab nglakoni tumindak becik kanthi eling marang Pengeran. Tembung rina loro- lan wengi nuduhake anane bab loroning atunggil sajrone geguritan. Lumantar geguritan LILW pangripta kepengin medharake yen ta Pengeran ngripta ana rina lan wengi, becik lan ala, waras lan lara. Ardini medharake salah sijine saka sakehing reriptane Pengeran kang awujud loro-loroning atunggil kasebut. Saliyane Ing Antarane Awan Lan Wengi, uga ana Jantra, Laku, lan geguritan liyane kang medharake aspek filsafate pangripta kang onjo lumantar tembung- tembung sajrone antologi geguritan LILW. Kejaba ilmu filsafat mujudake sawijine samubarang pamarekan saengga nemokake bebener. Laras karo panemune Endraswara (2012:2) filsafat iku ilmu ngenani tresna marang kawicaksanan. Filsafat digunakake kanggo medharake dhasare bebener, apa, sapa, kepriye, lan kanggo sapa samubarang Bebener kang ditemokake bisa dadi ana. pepelinge manungsa, apa kang sejatine digoleki utawa ditindakake. Bebener digoleki kanthi kawicaksanan Jawa jalaran kang dirembug yaiku Jawa. Kawicaksanan digunakake bebrayan kanggo nggoleki sejatine bebener. Manungsa kang nduweni sipat wicaksana utawa manungsa kang tresna kawicaksanan bakal bisa nemokake sejatine bebener. Bebener kang wis ditemokake bakal nggawe manungsa kasebut minangka manungsa nggayuh kasampurnane urip. Panliten iki bakal ngonceki objek kanthi nggoleki sejatine bebener miturut pamawase pangripta kang ana ing geguritan- geguritan kang kapacak ing antologi kasebut. kanggo ngonceki kang utama tegese antologi basa geguritan LILW minangka perangan kang bisa nuwuhake rasa endahing reriptan. Kaendahan kang didhapuk bisa arupa asiling pamilihe tembung bisa nyengkuyung aspek pituduh lan pitutur kang kinandhut sajrone geguritan. Aspek kasebut bisa ngandhut teges utawa makna kang wigati. Panggunane basa kasebut bisa ditintingi kanthi pamarekan stilistik. Sabanjure stilistika miturut Ratna (2013:3) stilistika bisa ditegesi ilmu basa. Stilistika ngrembug gaya basa sajrone karya sastra. Mligine panganggone lelewane basa sajrone karya sastra. Panggunane sajrone lan lelewane basa kang Panliten kanthi objek antologi geguritan kang wis dipilih kasebut bakal kalaksanan kanthi tintingan filosofis lan stilistik. Supaya bisa di ngerteni kapisan babagan filsafate pangripta anggone medharake ngenani lan aspek-aspek filsafat, kawicaksanan Jawa disengkuyung panggunane tembung sajrone geguritan. Panggunane basa kasebut bakal diwedhar kanthi prinsip-prinsip pamarekan stilitik ngenani pamilihing tembung lan lelewane EDVD VDMURQH DQWRORJL JHJXULWDQ ·Lintang Ing Langit Wengi 3DQOLWHQ LNL VDND URQJ WLQWLQJDQ bakal nengenake perangan filsafate yaiku kawicaksanan Jawa kang arupa loro-loroning atunggil. geguritan Loro-loroning atunggil mujudake kawicaksanan kang nyata ing bebrayan. Loro-loroning atunggil kang nyata dialami dening manungsa kang urip ing alam ndonya. Loro-loroning atunggil mujudake rong perangan kang sejatine siji utawa nyawiji. Bab iki akeh banget ditemokake sajrone antologi. Loro-loroning atunggil mujudake kahanane manungsa kang sejati. Kahanane manungsa kang sejatine tansah sesambungan lan 3
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi mbutuhake liyan. Manungsa minangka makhluk kang ora bisa urip dhewekan utawa monodualis. kanggo nguntabake sekabehane rasa pangrasane pangripta. Underan Panliten 1) Kepriye aspek filosofise geguritan awujud loro-loroning atunggil? 2) Kepriye panggunane basa kanggo medharake aspek filsafate panggurit? Ancase Panliten 1) Njlentrehake aspek filosofise geguritan awujud loro-loroning atunggil. 2) Njlentrehake panggunane basa kanggo medharake aspek filsafate panggurit. (1953:66) kawitane guritan iku kalebu golongane lelagon kang nganggo purwakanthi guru swara. Manut jaman lakune kamardikan, geguritan kang asale saka tembung gurit, lan tembang wis ora kaiket paugeran maneh. Geguritan ngalami owah-owahan yaiku ana ing teges lan wujude. Sabubare jaman kamardikan tetembungan geguritan kang ateges puisi bebas nggunakake basa lan puitika Jawa mutakhir. Miturut Padmosoekotjo jaman, tumeka titi wancine Paedahe Panliten 1) Tumrap Ilmu Filsafat lan Basa, kanggo ngrembakake panliten sastra ing babagan filsafat lan stilistika, yaiku arupa analisis sejatine bebener miturut pamawase pangripta sastra arupa kang ana geguritan, babagan pamilihe tembung lan lelewane basa. sajrone karya lan disengkuyung 2) Tumrap Panliti, nambahi kawruhe panliti babagan lan lelewane basa kang ana sajrone antologi geguritan LILW. filsafat, pamilihe tembung 3) Tumrap Pamaos, nambahi kawruh marang pamaos ngenani filsafat lan stilistika, mligine tintingan filsafat lan stilistika sajrone antologi geguritan LILW. TINTINGAN KAPUSTAKAN Geguritan Filosofis Geguritan filosofis tegese geguritan kang ngandhut apek-aspek filsafat. Akeh panemu kang ngandharake jagade puisi, kalebu puisi Jawa arupa geguritan. Miturut Pradopo (2005:120), puisi moderen utawa geguritan mujudake rerakite tembung kang nduweni makna. Geguritan mujudake salah sawijine wujud sajrone nanggepi samubarang kang dilakoni, di weruhi, kaanan sakiwa tengene, uneg-uneg, gegayuhan, wawasan, uga sekabehane kahanan. Geguritan minangka rasa kang diwedharake pangripta lumantar rerakitane tembung kang ora kaiket paugeran. geguritan minangka karya seni kang bermedium basa. Geguritan di pahami minangka sistem tandha (semiotik). ekspresi jiwane pangripta Miturut Tjahjono (2000:1) puisi utawa geguritan moderen minangka karya sastra kang mujudake sawijine jagat anyar kang lair lan batin. Pamawas kasebut nggambarake yen puisi moderen utawa geguritan mujudake salah sijine karya sastra minangka wadhah saka rasa pangrasane disebut mangun jagat anyar jalaran minangka sarana pangripta. Geguritan Laras karo pamawas mau, Hutomo (1975:26) uga njlentrehake yen tetembungan geguritan tetembungan sawijine puisi Jawa tradhisional. Manut lakune jaman tetembungan geguritan saiki wis dijupuk dening kasusastraan Jawa Moderen lan diwenehi teges kang anyar. sejatine minangka Miturut sawenehing kapustakan liyane, puisi mujudake salah sijine struktur kang disusun saka unsur pamangun. Unsur-unsur kasebut nduweni sipat kang trep, kang ora bisa dipisahake unsur liyane. Unsur-unsur pamangun kasebut yaiku unsur intrinsik lan ekstrinsik. Unsur intrinsik puisi diperang dadi loro yaiku satruktur batin lan struktur fisik. Aspek filosofis mujudake samubarang kang tresna marang gegayutan karo kawicaksanan. Aspek filosofis nuduhake yen sawijining ngandhut aspek utawa sipat filsafat. Filsafat yaiku sawijining upaya utawa asil saka pawongan tartamtu anggone nggoleki hakikat sekabehe wujud dhasar 1986:11). Kanthi mangkono (Ciptoprawiro, filsafat kanggo pangejawanthah, manungsa lan tujuwan akire, gegayutan kang katon lan gaib, kang sawetara lan abadi, papan manungsa ana ing jagad uga ateges asiling urip. Ngonceki sejatine urip ana alam ndonya kanthi pamikiran kang paling mligi iki disengkuyung utawa dhasar. Pamawas dening pamawase Purwadi lan Dwiyanto (2009:2), Miturut Purwadi lan Dwiyanto (2009:2) berfilsafat yaiku mikir ngenani samubarang kanthi sistematis iki (continu). Miturut ditindakake kanthi ajeg Endraswara (2012:2) filsafat yaiku ilmu ngenani lan bebener. Filsafat tresna kawicaksanan minangka ilmu kearifan kang ngrembug samubarang sajrone panguripan. Samubarang kang ana ing panguripane manungsa salah sijine yaiku sastra utawa tulisan kang dadi sarana piwulang kawicaksanan. kang asipat sajrone urip ditegesi lan radikal. Perangan lan Zubair sajrone Wibawa (2013:4) panliten filsafat Laras miturut pamawase Bekker 4
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi kudune ngutamakake sesambungane manungsa urip, karo polah tingkah, agama, kabudayan, lan dosa. basa, struktur sosial, kabecikan Kasunyatan minangka ekspresi manungsa sajrone dhiri pribadi (basa, tari, deklamasi, kesopanan), utawa salah sijining produk (puisi, sistem ukum, karya seni, alat lan struktur sosial). sawijining Adhedhasar katrangan ing ndhuwur bisa dingerteni yen geguritan filosofis yaiku karya sastra kang ngandhut ilmu utawa pamarekan awujud kang ngandhut kawicaksanan. bisa Geguritan ditemokake sajrone antologi geguritan LILW anggitane Ardini. Geguritan-geguritan kasebut ngandhut aspek filosofis awujud kawicaksanan Jawa. Geguritan-geguritan mau ngrembug anane filosofis loro-loroning atunggil. Geguritan ditemokake cacahe 24 geguritan saka 69 geguritan. Loro-loroning Atunggil sejatine bebener filosofis Loro-loroning atunggil mujudake rong unsur kang tansah gegayutan. Miturut Suseno (2003:82) sekabehane kapitayan deskriptif ngenani loro-loroning atunggil kasunyatan mujudake saka manungsa marang pengalaman penting kang dialami. Panemu kasebut bisa dingerteni yen loro-loroning atunggil mujudake pamawase panemune Jawa. Laras manungsa Notonegoro (1995:97) manungsa mujudake mahluk monodualis, yaiku tuwuh saka rong unsur nanging mujudake perangan nyawiji. Rong tansah sesambungan mujudake unsur kang kahanane manungsa kang sejati. Manungsa diripta dening Pengeran tansah sesambungan karo liyan. Miturut Suyahmo (2014:39) manungsa mujudake mahluk pribadi lan mahluk reriptanE Pengeran kang tansah sesambungan antarane manungsa lan Pengeran. Manungsa kang diripta dening Pengeran ora bisa misahake saka unsur kang sesambungan karo Pengeran. Miturut Gunawan (2004:2) loro-loroning atunggil tumrap manungsa tegese manungsa nduweni rong kalungguhan yaiku minangka mahluk pribadi lan mahluk bebrayan. Panemu iki uga laras karo (2012:6) manut kodrate panemune Putri manungsa, manungsa diripta kanthi loro- loroning atunggil, saliyane mahluk tegese pribadi uga minangka mahluk bebrayan. Pamawas kasebut bisa dingerteni yen sanyatane ing ndonya iki ana rong unsur kang tansah sesambungan dadi siji utawa sinebut loro- loroning atunggil. karo sesambungan lan gegandhengan. Bab iki kang ditemokake sajrone antologi geguritan LILW kang cacahe ana 24 geguritan. Kang kalebu loro- loroning atunggil sajrone panliten iki yaiku, rina lan wengi, mati lan urip, sugih lan mlarat, bungah lan susah, tangis lan guyu, Gusti lan manungsa, biyen lan saiki, ngelih lan wareg, aji lan remeh, padhang lan peteng, kiwa lan tengen, ngisor lan ndhuwur, rumpil lan kepenak, rukun lan congkrah, rendheng lan ketiga. Panggunane Basa Panggunane basa mujudake basa kang digunakake kanggo ngrakit reriptan mligine karya sastra mligine geguritan. Panggunane basa digunakake minangka sarana kanggo narik kawigatene pamaca. Miturut Rahardjono (2003:123) pangripta nggunakake basa kanthi teges pamilihing tembung, ngrakit sajrone ukara, baris lan pada kanthi tujuwan supaya bisa nguntabake saakeh-akehe, pengalaman sabening-beninge, lan sajero-jerone. Laras karo basa panemune Nurgiyantoro mujudake sarana kanggo medharakae sastra, ora mung sadherma basa, barisan tembung, nanging uga unsur kaluwihane mung bisa diuntabake lumantar basa. Panemu iku uga disengkuyung dening Teeuw (1988: 26) panggunane basa sajrone panliten nuduhake kaluwihan kang onjo. Pangripta uga biyasane nggunakae basa kang aneh utawa nuduhake kaluwihane. Panggunane basa dening pangripta nuduhake basa kang khas. Pangripta siji lan titikan kang beda-beda. liyane nduweni Panggunane basa tuwuh saka kapinterane pangripta anggone ngolah basa. Panggunane basa sajrone karya sastra bisa dititikikanti anane unsur cipta lan rasa. (2013:364), istimewa kanggo Geguritan mujudake salah sijine karya sastra kang bisa ditintingi kanthi maneka cara. Panliten iki bakal nganalisis teks geguritan LILW kanthi njupuk aspek filosofis lan panggunane basa. Panliten iki bakal nganalisis geguritan sajrone antologi LILW kanthi analisis filsafat manut panemune Endraswara. Filsafat mujudake ilmu ngenani tresna kawicaksanan. Filsafat minangka ilmu kearifan kang nanggepi samubarang kang (Endraswara, 2012:2). ana ilmu filsafat Miturut pamawase Endraswara ontologi, aspek nduweni epistemologi, lan aksiologi. Katelu aspek kasebut bakal digunakake kanggo nganalisis antologi geguritan LILW. ing panguripan telung yaiku Panemune para ahli filusuf bisa dijupuk dudutan yen loro-loroning atunggil yaiku rong tansah unsur panguripane manungsa kang Kanggo nyengkuyung, panliten iki bakal nggoleki prinsip-prinsip panggunane basa kanthi pamarkan stilistik. Teori kang digunakake yaiku teorine Nurgiyantoro, kang ngandharake ilmu kang nyinaoni lelewane basa sawijine karya 5
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi sastra (Nurgiyantoro, 2013:369). Aspek kang ana sajrone stilistika yaiku pamilihe tembung lan lelewane basa. Aspek loro kang nengenake aspek filsafat kasebut bakal digunakake kanggo nliti antologi geguritan LILW kanthi nggunakake teori kang padha. METODHE PANLITEN Ancangan Panliten Isi antologi geguritan LILW iki akeh kang ngandhut Jawa, mligine loro-loroning atunggil. Kawicaksanan kasebut dituduhake saka akehe geguritan kang medharake sawijine bebener. Bebener kasebut diuntabake pangripta supaya dingerteni dening pamaos. Manut ancas panliten iki yaiku nganalisis kawicaksanan uga aspek filosofise pangripta. Geguritan sajrone antologi iki uga ditulis kanthi panggunane basa kang endah. tema kawicaksanan Panggunane basa kang endah minangka cara kang digunakake pangripta kanggo narik kawigatene pamaos. Pangripta kepengin asil reriptane diweruhi tegese. Panggunane basa kang endah sajrone antologi iki bisa ditintingi kanthi geguritan LILW pamarekan stilistik, saengga tintingan kang digunakake sajrone panliten iki ana loro. lan dingerteni ing filsafat kang panliten ditengenake kanggo medharake kawicaksanan kanggo medharake Jawa, lan panganggone basa filosofis. Panliten iki bakal nganalisis perangane filsafat kang arupa kawicaksanan Jawa yaiku ngliputi ontologi, epistemologi, lan aksiologi. Perangane panggunane prinsip-prinsip pamarekane kaya dene pamilihe tembung lan lelewane basa kang ana ing geguritan filosofis kasebut. Panliten filsafat lan panggunane basa iki kalebu jinise panliten kang nggunakake metodhe kualitataif. Tintingan loro kang digunakake iki yaiku tintingan stilistik ing geguritan basa yaiku Miturut Moleong (2006:4) panliten kang nggunakake metodhe kualitatif tegese panliten iku nggunakake prosedur tartamtu kanggo ngasilake dhata deskriptif sing wujude tembung- tembung sing ditulis utawa lisan saka manungsa. Panliten kualitatif iki metodhe sing digunakake yaiku dheskriptif kualitatif. Kanthi rancangan kasebut diajab bisa menehi titik terang lan ngonceki objek kanthi cetha ngenani aspek lan aspek stilitika sajrone antologi filsafat geguritan LILW. Metodhe iki disengkuyung kelawan teknik pamacan hermeneutik. Panliten iki nggunakake antologi geguritan LILW anggitane Ardini Pangastuti Bn minangka objek panliten. Panliten kang ditindakake bakal nintingi aspek filosofis lan panggunane basa. Isi kang dimaksud ing kene arupa tema, yaiku ngrembug tema kawicaksanan Jawa kang kalebu filsafat Jawa. Tema kawicaksanan Jawa iki bakal ditintingi aspek ontologis, epistemologis, lan aksiologise. Wujud kang dimaksud yaiku panggunane basa ing geguritan kang ngemu aspek filosofis kasebut. panggunane basa kasebut bakal diwedhar kanthi aspek stilstik. Panliten iki tintingan kanggo rong bakal nggunakake ninthingi dhata. Dhata ing panliten iki ana loro, yaiku dhara primer lan dhata sekundher. Dhata primer yaiku dhata kang dijupuk langsung saka objek panliten. Dene dhata sekundher yaiku dhata kang dijupuk saka dhata kang wis dikumpulake lan ditliti wong liya kang gegayutan karo panliten kasebut. Dhata primer kang digunakake sajrone panliten iki yaiku awujud teks antologi seguritan LILW anggitane Ardini Pangastuti Bn saka Yogyakarta. Dhata kang digunakake sajrone panliten lan tembung sajrone teks LILW kang medharake aspek filosofis lan stilistik yaiku kawicaksanan Jawa, ontologi, estimologi, aksiologi, pamilihe tembung, lan lelewane basa. Teks antologi LILW awujud geguritan kang cacahe ana 69. iki yaiku arupa ukara, frasa, Teknik Nglumpukake Dhata yaiku proses ngumpulake dhata kang diperlokake kanggo menehi gegambaran saka aspek-aspek kang bakal ditliti. Pangumpulan dhata ing panliten iki nggunakake teknik waca, cathet, lan kapustakan. Teknik waca yaiku maca geguritan-geguritan sajrone antologi geguritan LILW. Teknik waca iki nduweni ancas kanggo mangerteni isi sajrone geguritan-gehuritan anggitane Ardini iki. Teknik iki bakal nuduhake isi kang dikandhut sajrone geguritan. Teknik iki bakal dibacutake karo teknik cathet. Pangumpulan dhata Cathet mujudake tumindak nulis dhata kang ditemokake sajrone geguritan-geguritan. Teknik cathet digunakake kanggo nyathet sekabehane dhata manut sub bab kang bakal diandharake. Dhata bakal dianalisis kanthi teknik kapustakan. Sumber Dhata lan Dhata Panliten tatacara kanggo ngonceki buku minangka bahan pustaka kang digunakake Kapustakan yaiku lan nintingi sawenehing 6
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi kanggo Sunarto (2001:28), sajroning panliten, studi pustaka kang dadi sumber dhata yaiku awujud dokumen, internet, buku-buku, majalah, lsp. Sumber dhata utma sajrone panliten iki yaiku geguritan filosofis sajrone antologi geguritan LILW. Urut- urutane ngumpulake dhata yaiku: (1) Teks antologi geguritan LILW diwaca banjur dipilih frasa, lan tembung kang kalebu ing analisis aspek filosofis lan stilitik. Tumindak iki kanggo mangerteni geguritan kang kalebu filosofis lan isi geguritan. sumber tinulis. Miturut dhata asil analisis iki kanthi nggunakake analisis informal, amarga dhata kang diandharake nggunakake tembung-tembung kang wis lumrah digunakake. Analisis informal yaiku dhata kang disuguhake nggunakake tembung-tembung kang umum. Asiling panliten arupa laporan tinulis, dhata saka antologi geguritan LILW kang wis dianalisis banjur didhapuk awujud laporan utawa skripsi. ANDHARAN ASILE PANLITEN (2) Klasifikasi dhata, yaiku milah-milah dhata kang trep karo underane panliten, yaiku ngenani ontologi, epistemologi, aksiologi, pamilihe lelewane basa. Klasifikasi dhata ditindakake kanthi nyathet dhata kang trep kasebut. tembung, lan (3) Kodifikasi dhata. Kodifikasi ditrapake marang dhata kang wis dipilih. kodifikasi yaiku ngode dhata kang dipilih kanthi gatra. judhul, pada, nyebutake Tumindak iki kanggo nggampangake anggone nintingi panliten. lan Cara Pangolahing Dhata iki nggunakake metodhe deskriptif analisis. Miturut Ratna (2001:53) metode deskriptif analisis ditindakake kanthi menehi analisis. Bab kang ditemokake sajrone objek dijlentrehake kanthi lelandhesan pendhekatan filsafat lan stilistika. Urut-urutane nganalisis dhata yaiku: (1) Njlentrehake isi teks LILW kang ngemu aspek filsafat mligine loro-loroning atunggil kanthi telung cak-cakan. Telung cak-cakan kasebut GLJXQDNDNH NDQJJR PHGKDU ·DSD WHJHVH geguritane Ardini kuwi awujud geguritan apa. Kapindho piye wujud lan gegambarane antologi geguritan LILW iki. Katelu kanggo apa antologi geguritan LILW kang ngandhut aspek filosofis. Analisis dhata sajrone panliten Aspek filosofis sajrone antologi geguritan iki yaiku arupa kawicaksanan Jawa. Geguritan- geguritane Ardini ditulis kanthi nyurasa filosofis banget. Antologi geguritan LILW iki yaiku ngandhut kawicaksanan Jawa kang dumunung aneng Jawa kang dumunung ing geguritane Ardini yaiku loro- loroning atunggil. Kawicaksanan Jawa kasebut kabukti saka ditemokake 24 geguritan saka 69 geguritan ngandhut loro-loroning atunggil. kasebut mujudake 24 Geguritan kawicaksanan Jawa arupa loro-loroning atunggil. Geguritan 24 mau ngandharake rong perangan kang tansah sesambungan. Wujud loro-loroning atunggil sajrone antologi geguritan kasebut bakal kabuktekake kanthi analisis sub bab sabanjure. filsafat. Kawicaksanan cacahe ing filosofis Bisa dingerteni yen aspek sajrone antologi geguritan LILW iki arupa loro- loroning atunggil. Aspek filosofis krasa banget ing 24 geguritan kanthi irah-irahan Ing Antarane Awan Lan Wengi, Donga, Esuk Mili Gumrining, Garet Abang Ing Langit Wetan, Ibu, Jantra, Laku, Merapi 1, Ngelih, Nonton Opera Van Java, Rangu, Rembulan Ing Ndhuwur Kuburan, Seba, Sepi 2, Sepi 4, Takdir, Udan Riris, Urip Kebak Crita, Apa Isih Perlu Ditangisi?, Apa Sing Kok Agul-Agulake?, Cakra Manggilingan, Daksebut Asma-Mu, Nglanggeran, Pasa, Paseduluran. Geguritan filosofis kang cacahe 24 iki ngandhut teges sejatine manungsa urip ing ndonya iku asipat monodualis. (2) Njlentrehake isi teks LILW kang ngemu prinsip-prinsip panggunane basa yaiku pamilihe tembung lan lelewane basa kang ana sajrone LILW. (3) Menehi dudutan minangka asil analisis. Dudutan isine makili sekabehane bab saka panliten sekabehane saka pitakonan kang ana ing panliten. lan jawaban Cara Nulis Asile Panliten Ngandharake asil analisis dhata minangka proses kang pungkasan. Panliten disuguhake kanthi wujud laporan ngenani apa wae kang diasilake saka panliten. Panliten iki nyuguhake pamawase para ahli, filsafat ditegesi minangka ilmu lan pamarekan kanggo nggoleki lan ngonceki sejatine bebene. Salah sijine kang bakal dianalisis yaiku ngenani kawicaksanan Jawa. Kawicaksanan Jawa kang bakal dirembug yaiku kawicaksanan Jawa arupa loro-loroning atunggil. Loro-loroning atunggil bakal dianalisis kanthi nggunakake cak-cakan telung aspek, yaiku ontologi, epistemologi, lan aksiologi. Ontologi sesambungan karo pitakonan WXPUDS ·DSD DSD DQWRORJL JHJXULWDQH $UGLQL NDQJ GDGL RE\HN SDQOLWHQ 3LWDNRQDQ ·DSD LQJ kene tegese geguritane Ardini kuwi awujud geguritan filosofis. Epistemologi sesambungan NDUR SLWDNRQDQ WXPUDS ·SL\H Siye wujud lan Manut 7
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi gegambarane antologi geguritan LILW iki. 3LWDNRQDQ ·SL\H LQJ NHQH PXMXGDNH JHJXULWDQH Ardini ditulis kanthi nggunakake tembung- tembung kang nengenake loro-loroning atunggil. Semono uga ontologi sesambungan karo SLWDNRQDQ WXPUDS ·NDQJJR DSD kanggo apa antologi geguritan LILW kang ngandhut aspek ILORVRILV LNL 3LWDNRQDQ ·NDQJJR DSD QXGXKDNH yen geguritan kang ngandhut aspek filosofis iki migunani kanggo panggulawenthah. Loro-loroning atunggil yaiku rong unsur panguripane tansah sesambungan lan gegandhengan. Bab iki kang ditemokake sajrone antologi geguritan LILW kang cacahe ana 24 geguritan. Loro-loroning atunggal kang ditemokake sajrone antologi geguritan LILW iki yaiku, awan lan wengi, mati lan urip, sugih lan mlarat, bungah lan susah, tangis lan guyu, Pengeran lan reriptanE, meneng lan kurda, luwe lan wareg, biyen lan saiki, aji lan remeh, padhang lan peteng, nganan lan ngiwa, pengeran lan manungsa, ndhuwur lan ngisor, rumpil lan congkrah, lan ketiga. Loro-loroning atunggil rendheng bakal dijlentrehake kanthi gamblang ing andharan sabanjure. manungsa kang lan kepenak, ruun 1) Awan Lan Wengi Ing Antarane Awan lan Wengi Ing antarane awan lan wengi ginurit ukara endah pakem-pakem kawedhar manjalma dadi wacana suci tan kinucap nanging rinasa jroning getering suksma langit kang Ing kanthi Antarane Awan lan Bengi minangka salah siji geguritan anggitane Ardini kang ngandhut sawijine bebener. Geguritan iki nuwuhake pitakonan kang gedhe tumrap apa kang dikarepake dening pangripta. Apa kang sejatine bakal diwedharake dening pangripta saengga ngripta geguritan kanggo sarana medharake unek-uneke kasebut. Bebener kang ana sajrone geguritan iki yaiku awujud rina lan wengi. Bebener kang ana bisa dideleng kanthi njingglengi lan mangerteni isine geguritan. Geguritan irah-irahan Dideleng saka irah-irahane, yaiku Ing Antarane Awan lan Bengi, pangripta kepengin nuduhake sejatine apa kang ana sajrone awan lan bengi. Apa kang ditindakake manungsa ing ndonya nalika wayah awan lan bengi. Tembung awan lan bengi nuduhake sekabehane wektu kang ana ing ndonya, jalaran wektu ing ndonya yaiku awan lan bengi. (1) ginurit ukara endah (IAALW.1.2) pethikan mau nuduhake yen manungsa anggone nindakake urip tansah ora uwal saka tujuwan uripe. Nalika awan lan wengi manungsa kudu nindakake kuwajiban ing ndonya. Tembung ukara endah nuduhake tumindake manungsa nalika awan lan wengi nuwuhake uga kedadeyan-kedadeyan nyenengake. Tumindake manungsa nuwuhake crita-crita kang karakit saka pengalaman saben dina. Crita pengalaman uripe manungsa bakal dadi wacana suci. Crita pengalaman uripe manungsa senajan ora kocapake nanging bisa dirasakake. kang endah Ing antarane awan lan wengi pralampita manungsa jroning anggayuh urip sampurna luhur jagading Urip mono sawijine misteri akeh wewadine jagad dumunung aneng dhiri perlu kaonceki murih hakekate bisa kasumurupi (2) tan kinucap nanging rinasa (IAALW.1.4) bisa diucapake. Ten kinucap tegese ora ana kang ngerti bakal kepriye panguripan ing mangsa ngarep. Panguripane manungsa ora bisa dinyana. Panguripane manungsa ora kinucap nanging bakal dirasakake tegese manungsa kasebut. Manungsa bakal ngrasakake apa kang dadi dalan uripe ing awan lan wengi. Panguripane manungsa ora rinasa, Ing antarane awan lan wengi aku lumaku ing ndhuwure bumi nglakoni garis takdirku kanthi maneka warna pengalaman sing calone dadi crita critane manungsa nalika mecaki urip ing alam ndonya (3) pralampita luhur jagading manungsa (IAALW.2.2) Geguritan kasebut ngandharake sejatine manungsa urip ing ndonya kanthi pamawase bebrayan Jawa. Apa kang ndadekake manungsa kasebut urip lan apa kang dilakokake manungsa kang urip. Bab kasebut ditujokake marang manungsa Jawa lan kanthi pamawase bebrayan 8
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi Jawa, jalaran pangripta minangka manungsa lan bebrayan Jawa. Jawa ngenani sejatine panguripan iku penting banget. Sejatine panguripan kasebut kang kaping pisan ngenani sangkan paraning dumadi lan ancase manungsa diciptakake dening Gusti. Saka ngendi sangkane uripe manungsa lan aneng ngendi paranging iki. panguripane manungsa ngenani Pamawas spiritualisme landhesane kanggo liya. Manungsa ora bakal bisa pamawas nafsirake lan ngaweruhi sejatine dheweke diciptakake dening Gusti yen manungsa kasebut ora mangerteni ing ndonya. Nilai spiritual kejawen iki uga kang dadi pandengane manungsa Jawa kepriye mapakake awak ing bebrayan. Kepriye carane urip ing jagad semesta, tanggung jawab lan ngimbangake urip ing alam semesta. Pamawase bebrayan ing ndonya kang kaping pindho kejawen tegese manungsa urip Bebrayan Jawa negesi sejatine urip ing ndonya iku kanthi tetimbangan yaiku ngenani sangkan paraning dumadi. Laras karo panemune Yuwono (2012:20) tegese urip iku ana telu yaiku urip iku tuwuh, urip iku nggayuh, lan urip iku urub. Urip iku tuwuh tegese nalika mapan urip ana ing ndonya yaiku wiwit lair nganti mati manungsa kuwi bakal tuwuh kanthi kualitas lan kuantitas. Kualitase yaiku manungsa bakal saya gedhe, saya pinter, saya wicaksana, lsp. Dene yen kuantitas yaiku manungsa bakal nduweni keturunan. Pengalamane urip bisa ndadekake kapribadene manungsa tansaya wicaksana lan sampurna kwalitas uripe yen manungsa kasebut gelem sinau saka pengalaman uripe. (4) (IAALW.2.3) jroning anggayuh urip sampurna ngonceki apa ing ndonya. sejatine urip Manungsa uga diajab dadi wong kang suci supaya bisa medhar hakikate dheweke urip ing alam ndonya. Sucine jiwa bisa dadi darbeke manungsa yen gelem mbuwang wewadine jagad kang njalari dadi manungsa ala. Wicaksana anggoni nglakoni urip lan nata dhiri supaya bisa dadi manungsa kang utama. Pungkasan yaiku urip iku urub, urub yaiku kobare geni utawa cahya. Urip kang manut kobare cahya ana telu yaiku nduweni semangat kanggo urip, urip dipimpin dening Gusti, lan urip kuwi menehi pepadhang marang liyan. Semangat kanggo urip yaiku manungsa kang nduweni krenteg lan niyat kanggo nggayuh tujuwan urip ing ndonya. Urip dipimpin dening Gusti, Gusti minangka pemimpin sekabehane jiwa rohanine. rasa batin, saengga padhang Menehi pepadhang marang liyan yaiku kanthi menehi motivasi utawa wejangan kang ndadekake manungsa liya tangi saka rasa sedhih, susah, lan lagi ana ing ngisor. Bebrayan Jawa duweni panganggep yen ta urip ing ndonya iki ora selawase, mung sawetara. Tegese sawise urip ing ndonya iku ana tujuwan urip selawase utawa kasampurnaning urip. Manungsa kepengin nggayuh kasampurnaning urip kudu tansah nglakoni kabecikan kanggo nyucekake jiwane. Urip mung mampir ngombe yaiku filsafat kang negesake sejatine urip. Urip mung mampir ngombe nuduhake yen sejatine wong urip ing ndonya iki mung sawetara. Nalika manungsa mati bakal tumuju ing dalan kasampurnan. Kasampurnane urip maneka werna, manut apa kang dilakoni manungsa kasebut ing alam ndonya. Filsafat kasebut uga nuduhake yen wektu kang diwenehake Gusti kuwi kanggo kabecikan lan tumuju jawab kang digunakake tanggung kasampurnan. yen Pamawas urip kang kapindho urip iku nggayuh, manungsa urip nduweni tujuwan. Manungsa kang ora nduweni tujuwan urip dianggep mati senajan urip. Tujuwane manungsa urip gumantung pangertene manungsa tumrap tegese urip ing ndonya. Sasuwene urip manungsa kudu mikirake apa kang bakal digayuh sajrone urip ing ndonya, ndonya utawa urip kang kekal. Tujuwan uripe manungsa bakal nentokake kepriye dheweke urip ing ndonya. Manungsa kang mung nggolek kasenengan ndonya uripe bedakaro manungsa kang tujuwane nggolek kanggo urip kang sampurna. (5) akeh wewadine jagad (IAALW.3.2) Geguritan iki medharake yen manungsa urip ing ndonya iku kanthi tujuwan supaya bisa nggayuh kasampurnan urip. Manungsa diajab Kasampurnane urip bisa didarbeki yen manungsa kasebut bisa milih dalan urip kang Ing ndonya manungsa trep manut Gusti. diwenehi kabebasan kanggo milih urip manut Gusti utawa sawalike. Manungsa Jawa nglakoni urip kanggo sarana perjuwangan nglawan samubarang kang ala ing pamikire manungsa. Perangan lan wicaksana anggone milih samubarang kang asipat ing kasampurnan. Kanggo piwalese manungsa kudu tansah ngabdi, manembah, lan nglakoni sekabehane kekarepane Gusti. Nglakoni tumindak kanggo Gusti kudu diwujudake marang mahluk reriptane Gusti. Minangka wujud yen ta manungsa tresna marang Gusti kanthi sekabehane jalaran reriptane Gusti. iki mnaungsa kudu pinter ndonya nanging nggawa tresna marang 9
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi iku pilihan. Manungsa endi wae bisa nggayuh kasampurnan yen kekarepane Gusti. Ngabdekake dhiri marang Gusti kang nduweni jagad saisi. Manungsa yen kepengin nggayuh ngumbar kasampurnan kasenengan sawetara. Awit kasenengan sawetara ora ana kang bisa nggawa manungsa ing kasampurnan. Sawalike manungsa endi wae uga bisa milih kasenengan sawetara yen ta ora kepengin nggayuh swargane Gusti kang disiyapake kanggo manungsa kang nggayuh kasampurnan. Manungsa kang milih urip enak sawetara mujudake yen manungsa kasebut ora nduweni lan kuwat. Manungsa kang cethek pamikirane, awit dheweke ora gelem mangerteni sejatine urip ing alam ndonya. Manungsa kang ora nduweni tujuwan urip uga minangka wong kang kesasar, ora bisa nggayuh kasampurnaning urip yen dheweke ora nggoleki lan sinau. Urip kang sampurna gelem nglakoni ora bisa mung iman kang kandel marang ngrambah ati muga palereman jati muga gusti kang akarya paring papan kang murwat salaras karo darmamu nalika isih kekiprah ing padhang bumi. gusti nalika kangen tentrem turumu ing jagad Dideleng saka irah-irahane yaiku Donga, pangripta kepengin nuduhake sejatine yen manungsa urip ing ndonya iki bakal nemoni pati. Jalaran manungsa urip ing ndonya iki bakal nemoni urip selawase. Urip selawase yaiku urip kang dialami manungsa sawise nglakoni urip sawetara ing alam ndonya. Urip selawase bakal dilakoni manungsa ing alam akhirat. (6) nalika kita sowang (D.1.2) 2) Mati Lan Urip Donga Isih gawang-gawang nalika kita sowang napaki galengan kebon kenthang ing gigire gunung dhieng Sawise natah kenangan ing candhi Arjuna sliramu banjur crita ngenani endahe tlaga warna sing emane kita ora bisa nyambangi mrana krana winatese wektu, ketambahan salira sing wis sayah lungkrah! sawise lumaku adoh sing nguras tenaga rasane selak kepengin turu, nyelehake awak, ngleremake kalbu, kandhamu nalika iku Ora nyana saiki sliramu jebul bener- bener turu turu kanggo selawase wis ora bakal keprungu maneh guyumu sing khas huahahaha...huahahaha... los... polos... tanpa sanggan tanpa polesan Geguritan iki nuduhake yen manungsa urip ing alam ndonya. Manungsa ing ndonya tansah nindakake pakaryan. Sowang tegese dhewekan. Manungsa manungsa dilairake dhewekan mangka bakal bali kanthi kahanan dhewekan. Dhewekan ngrasakake kahanan uripe ing ndonya. Senajan manungsa urip ing ndonya kanthi sesandhingan kelawan liyan, nanging manungsa nduweni dalan urip dhewe-dhewe. Panguripane manungsa iku kaya dene tlaga warna. sejatine (7) ngenani endahe tlaga warna (D.2.3) Tlaga warna ing geguritan iki nduweni teges panguripane manungsa ing alam ndonya. tansah Panguripane manungsa maneka werna. Manungsa kang urip ing ndonya maneka werna. Ana kang apik uga kang ala. Panguripane ora bisa dipastekake dening manungsa. Manungsa bisa ngrencanakake bakal kepriye panguripane, nanging kabeh mau kang mastekake. Pengeran Panguripane manungsa ing alam ndonya uga winates, manungsa bakal ngalami urip kang sejati. Manungsa bakal ngrasakake ayem nalika wis ngalami urip sejati. ing ndonya (8) los... polos... tanpa sanggan (D.3.5 nganti 7) Mung donga pamuji sing bisa takaturake Geguritan mau ngandharake yen ta manungsa bisa ngrasa ayem tentrem nalika wis nekani urip selawase. Samubarang kang asipat ndonya bakal ditinggalake kabeh. Pamikiran 10
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi ngenani prekara ndonya ora ana guna. Manungsa ngrasakake tanpa beban lan sanggan nalika wis netepi pati. Manungsa bakal nglakoni urip selawase kanthi dhewe-dhewe. Manungsa liya ora bisa menehi tetulung marang wong kang wis mati. (9) Mung donga pamuji sing bisa dakaturake (D.4.1) Nalika manungsa wis netepi pati, kang dibutuhake amung dedonga kang dikirim dening kulawarga kang isih urip. Tumindak becik lan ibadah kang bisa menehi pitulungan nalika manungsa kasebut ngalami susah ing akhirat. Samubarang kang asipat ndonya ora bakal digawa nalika manungsa kasebut netepi pati. Nalika manungsa mati kang dirasakake ing akhirat, bungah utawa susah gumantung tumindake ing alam ndonya. Manungsa yen tumindake ing ndonya ora manut kekarepane ing akhirat bakal nandhang susah. Gusti, Sawalike manungsa gelem manut yen kekarepane Gusti ing alam ndonya, ing akhirat netepi bakal kasampurnaning urip. Anak, putu, sarta kulawarga mung bisa ngirimake donga kanggo manungsa kang wis mati. Sawalike manungsa kang wis mati ora bisa ndongakake manungsa kang isih urip ing ndonya. Ora bisa nglakokake pakaryan kaya ing ndonya. bagya mulya lan bisa Lumantar geguritan iki pangripta pengin medharake mati. Manungsa kang wis netepi pati bakal ninggalake prekara ndonya. Sekabehane prekara ndonya bakal ditinggalake. Panguripan ing alam akhirat yaiku ngenani sesambungan antarane manungsa karo Pangeran. Kepriye tumindake manungsa ing alam ndonya kanggo Pengeran, taat lan orane manungsa marang Pengeran ing alam ndonya bakal antuk piwales nalika ing alam akhirat. Manungsa kang pengin nglakoni urip tansah cedhak, manut dalane Gusti kudu nduweni jiwa suci, tansah nduweni pikiran becik marang Gusti lan kabeh reriptane. Manungsa kudu bisa njaga lan ngempet hawa nafsune marang prekara ndonya. Hawa nafsu minangka pepenginan kang nggebu marang samubarang ing ndonya kang asipat sawetara. Manungsa kang ora bisa njaga lan ngempet hawa nafsune mesthi bakal nglakoni tumindak kang ora becik. Jalaran sekabehane prekara kang ora becik tuwuh saka hawa nafsune manungsa. Ewadene manungsa gelem nglakoni urip ing dalane Gusti mesthi bisa njaga hawa nafsune. Ngempet pepenginan marang samubarang kang asipat sawetara. Manungsa biyasane ngekang hawa nafsu kanthi nglakoni kang pasa, nglakoni kegiyatan kang asipat rohani kaya dene pengajiyan, ngaji, lsp. Nyinauni bab agama kang luwih mligi lan khusuk uga bisa ndadekake manungsa kasebut adoh saka sipat kang ora disenengi Gusti. Sekabehane tumindak becik ing tantangan dhewe, alam ndonya nduweni manungsa kang arep nglakoni tumindak becik mesthi bakal diganggu kelawan rasa kang ngalang-ngalangi manungsa kasebut. Laras karo panemune Yuwono (2012:27), sapa wonge kang pengin slamet saka hawa nafsu kudu tansah cedhak marang Gusti. Manungsa kang imane kuwat bakal kalakon tumindak becik kanthi rampung lan eklas, sawalike manungsa kang ora kuwat imane bakal gagal nalika arep nglakoni tumindak becik. Manungsa ana ing ndonya iki jalaran diripta dening Gusti. Gusti ngripta manungsa kanthi tinimbang reriptan liyane. Gusti kepengin manungsa manembah marang Kang Ngripta. Gusti Allah uga ngripta pati supaya manungsa ngaweruhi yen ta urip ing alam ndonya iki mung sawetara. Sekabehane kang ana ing ndonya iki asipat sawetara. Amung Gusti kang nduweni sipat selawase utawa EDTR•. Gusti ngripta pati supaya manungsa tansah eling yen sekabehane reriptane Gusti bakal bali ing ngarsane. luwih sampurna Gusti ngripta manungsa kanthi menehi umur. Umur minangka wektu kang diwenehake Gusti marang manungsa kanggo urip sawetara ing alam ndonya. Umur dipungkasi karo pati. Pati minangka wates kanggo manungsa urip ing ndonya iki. Umur kang diwenehake Gusti marang manungsa ora ana kang ngerti watese. Umur minangka rahasiane Gusti kang ora bisa diweruhi sapa wae. Umur diwiwiti nalika manungsa lair nganti tumekane mati. Mati minangka pungkasane umur kang diwenehake manungsa. Manungsa kang mati ateges umur kang diwenehake wis entek. Lumantar mati manungsa bisa ngaweruhi yen sejatine urip ing ndonya iki mung kanggo Gusti, lan bakal bali marang Gusti Kang Ngripta. (10) salaras karo darmamu nalika kekiprah ing padhang bumi. (D.4.6 lan 7) Manungsa kang wis mati bakal ngalami panguripan kekal. Manungsa kang urip ing lan ora enak. panguripan kekal bisa enak Kahanan uripe manungsa ing panguripan kekal laras karo tumindake nalika urip ing ndonya. Manungsa kang tumindak becik bakal diganjar kanthi panguripan kang bungah ing akhirat. Sawalike manungsa kang tumindak ora becik ing alam ndonya bakal diganjar kanthi kahanan kang sengsara ing alam akhirat. 11 isih
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi 3) Sugih lan Mlarat, Mati lan Urip Esuk Mili Gumrining Esuk mili gumrining Jroning eninge pikir Ati sumeleh Ora tolah-toleh Madhep manteb ing panembah Manungsa kang wis diwenehi umur kanggo urip ing ndonya kudu tansah bisa manfaatake kanthi becik. Saliyane nglakoni urip kanthi becik manungsa kudu tansah males budi marang Gusti kanthi tansah setya manembah ing tansah sadawane wektu. Manungsa kudu nyedhak marang Gusti. Manut adat ing Jawa, manungsa kudu sembah Hyang, tansah nyembah marang Gusti Pengeran. Ing enepe jiwa kawicaksananMu krasa sugih mlarat tan beda sebab kabeh amung sadherma nglampahi kodrat kang kaweca ing eninge rasa keagunganMU ngegla jagad ginelar-ginulung urip mati-mati urip siklus kang terus dumadi lestari! Miturut Yuwono (2012:42), sembahyang utawa manembah ana patang piwulang yaiku sembah raga, cipta, jiwa, lan rasa. Geguritan iki uga ngandhut pira-pira sembah. Sembah raga kanthi yaiku manembah marang Gusti nyucekake badan nganggo banyu. Nyucekake badan nganggo banyu ora mung wudhu nalika arep sembahyang, nanging uga saben dina kudu tansah reresik badan kanthi adus banyu. Reresik badan diajab supaya kanthi kesehatan badan, otot, daging, kulit, sumsum, lan getih saengga ati tansah dadi ayem, tentrem, lan padhang ing sekabehane pamikiran. Manut saka irah-irahane yaiku esuk mili gumrining, pangripta kepengin ngandharake yen manungsa kudu tansah eling marang Kang Ngripta. Bab iki bisa dideleng ing pada 1 larik 3 nganti 5. (11) Ati sumeleh Ora tolah-toleh Madhep manteb ing panembah (EMG.1.3-5) tansah Manungsa kang eling kudu manembah marang Gusti. Manembah mujudake elinge manungsa marang dzat kang Maha Agung. Manembah saka tembung lingga sembah kang tegese epek-epek ditangkepake ing bathuk utawa dhadha minangka tandha kurmat lan bekt marang Kang Maha kuwasa. Manembah uga minangka kahanane manungsa masrahake sekabehane prekara marang Gusti, ninggalake prekara ndonya lan ngelingi prekara akhirat kanthi nyembah Gusti. Manungsa minangka makhluk kang diripta dening Gusti. Gusti ngripta manungsa urip lan nyembah. Nglakoni sekabehane panguripan ing tanpa nglalekake Kang Ngripta. ndonya Manembah sekabehane kanthi masrahake prekara uripe manungsa marang pitulungane Gusti. Manungsa kudu tansah percaya marang kekuwatane Gusti, marang Agunging Gusti. Jalaran manungsa dipimpin dening Gusti, yen Gusti ora kersa manungsa ora bakal bisa apa- apa. Manungsa kang becik yaiku manungsa kang tansah eling marang Gustine. Gusti minnagka kang nduweni jagad saisi. ing ndonya supaya tansah eling (12) Ing enepe jiwa (EMG.2.1) Sembah cipta yaiku nyembah pengeran kanthi nyuda hawa nepsu, tumindak apik, tliti, ati-ati, waspada, lan ora bosen anggone nyonto kang wis kasil. Sembah cipta mujudake nyegah dhiri kelawan telung sipat ala, yaiku dhendhem, srakah, lan ngrusak. Ing kene manungsa diajab nutup babagan hawa sanga supaya nepsu kang di nduweni ora nggawa marang laku kang ala. Nutup babagan hawa sanga supaya manungsa ora nduweni pikiran ala. Tujuwan nutup babagan hawa sanga yaiku supaya manungsa urip kanthi tenang (eneng), resik saka kasenengan pribadi (ening), lan eling marang Gusti (eling) sedhih. Pangripta rasa anggo ngilangake medharake yen manungsa mbutuhake eninge jiwa nalika nyembag Gusti. jiwa yaiku nyembah Gusti kanthi nyancang lan nguwasani triloka. Triloka kasebut yaiku alam raga, alam cipta, lan alam jiwa. Triloka kang dirembug yaiku kanthi introspeksi dhiri, nyadhari lan nggetuni kaluputan kang wis dilakoni, lan ora bakal mbaleni kaluputan kang padha. Tujuwan saka nguwasani triloka yaiku supaya manungsa tansah pasrah sumarah marang Gusti minangka sumber panguripane manungsa. Sembah (13) Sebab (EMG.2.4) kabeh manung sadherma Pangripta medharake yen manungsa kudu sadhar urip ing ndonya mung sadherma. yen Manungsa kudu tansah nyadhari 12
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi kekuwatane manungsa amung winates. Awit sekabehane duweke Gusti, manungsa amung ngrasakake. Manungsa kudu tansah tumindak becik lan ngintropeksi dhiri awit sekabehane tumindake, supaya ora ngrusak reriptane Gusti. (14) Keagungan-Mu ngegla (EMG.3.2) Manungsa diajab tansah eling yen ta iki wis diripta dening gusti kanggo jagad manungsa. Samubarang kang endah ing ndonya mung bisa dirasakake manungsa. Manungsa ora bakal bisa ngripta kaya dene Gusti. Kanthi mangkono manungsa kudu ngagungake Gusti. Manungsa kudu bisa mawas dhiri, kaya ngapa tumindake marang Gusti. Apa kang wis ditindakake kanggo Gusti kang wis menehi jagad saisi. 1953:58). utawa wiwitan yaiku kaperang dadi Purwakanthi purwakanthi guru swara, purwakanthi guru sastra, lan purwakanthi guru lumaksita. swara (Padmosoekotjo, telu, tegese purwakanthi kang lelandhesan watoning swara (Padmosoekotjo, 1953:59). Purwakanthi guru swara minangka pangulangan swara vokal [a], ['], [i], [u], [U], [e], [%], [-], lan [o]. Sajrone ukara antologi geguritan LILW pangulange swara kang ana yaiku [a], ['] lan [i]. Purwakanthi guru Purwakanthi Guru Swara [a] Panganggone purwakanthi guru swara nambahi kaendahane reriptan. Salah sijine purwakanthi kang ana sajrone antologi geguritan LILW iki yaiku purwakanthi guru swara [a] kaya ing ngisor iki: Sembah rasa yaiku nyembah Gusti inti hakikate kanthi ngrasakake panguripan kelawan iman. Manungsa kudu tansah nduweni tresna lan sih marang Gusti kanthi tulus lan eklas. Manungsa ora nduweni rasa was-was, kasusahan, sungkawa, kang ana mung tansah ngabdi marang sekabehane utusane Gusti. Manungsa kang wis nglakoni perangan iki mangka bisa nggayuh kasampurnaning urip. Manungsa bisa nyawiji kelawan Gusti. Dadi manungsa kang cedhak kelawan Gusti Pengeran. utawa Panggunane Basa Pamilihe Tembung Titi Swara Kaendahane puisi ora mung gumantung marang ide kang diandharake dening pangripta sajrone karya sastra, nanging yaiku awujud tembung lan ukara kang mbentuk gatra lan pada, nanging uga ana sesambungane karo bab swara. Titi swara ngrembug ngenani basa swara basa kang diasilake manungsa. Panliten bab titi swara iki ora bisa uwal saka ilmu fonologi. 114) Pangan, sandhang, papan (J.1.8) 115) Semburan lahar sing mblabar saka anggamu (M.2.7) 116) Anoman sang putra dewa Maruta (NOVJ.2.3) ing nuduhake purwakanthi guru swara kang dumunung ing gatra. Pethikan (114) Pangan, sandhang, papan (J.1.8) tinemu tembung pangan, sandhang, lan papan kang nunggal swara [a]. Swara [a] kang abot kasil nguwatake makna lan nggambarake tansah sesambungan. Anane kahanan kang swara kang selaras ing saben pungkasane wanda nuwuhake kaendahan kang ana sajrone ukara. Pangan, sandhang, papan sajrone geguritan J nuduhake yen manungsa urip nduweni kebutuhan. Manungsa mbutuhake telung perangan kasebut supaya bisa urip ing ndonya. Tembung mau nuduhake yen sajrone geguritan J ana bebener kang dikandhut. Bebener ngenani sejatine manungsa urip lan yen kepengin bisa urip kudu tansah njangkepi telung kebutuhan kasebut. Pethikan ndhuwur Miturut Pradopo (2005:22) sajrone sastra puisi swara mujudake bab kang menehi nilai kaendahan. Swara uga nduweni tugas kang luwih wigati, yaiku kanggo negesake pocapan, nuwuhake lan nuwuhake gambaran pangangen-angen kanthi gamblang, nuwuhake surasa kang mligi, lsp. Swara sajrone karya sastra nduweni fungsi kanggo nuwuhake kang endah. Swara kang ana sajrone karya sastra bisa awujud purwakanthi. rasa, Puwakanthi Guru Swara Purwakanthi asale saka tembung purwa kanthi tegese WHJHVH NDQJ ¶JDQGKHQJ• ¶PLJXQDNDNH• Purwakanthi tegese nggandheng (swara utawa sastra) kang wis disebut wiwit ngarep, yaiku kang disebut ing (pangarepe ukara) kang ngarep ¶ZLZLWDQ• ODQ ¶QJDQJJR• sing mblabar saka anggamu (M.2.7). Tinemu tembung semburan, lahar, mblabar, saka, anggamu kang nunggal swara saben wandane. Panganggone swara [a] kang dumunung runtung-runtung sajrone ukara kasil nuwuhake kaendahan lan nguwatake makna. Tembung kasebut yen ana kang diganti purwakanthine salah siji, bakal ngowahi endahe ukara. Tembung semburan, lahar, mblabar, ta samubarang kang anteng lan meneng jebul bisa nggenggirisi. Tembung mau nuduhake anane bebener sajrone geguritan M. Tembung mau nyengkuyung anane bebener kang diwedhar sajrone geguritan. Pethikan lahar (115) Semburan anggamu nuduhake yen saka, 13
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi Pethikan (116) Anoman sang putra dewa Maruta (NOVJ.2.3). Tinemu tembung Anoman, sang, Putra, dewa, Maruta kang nunggal swara saben wandane. Panganggone swara [a] kang dumunung runtung-runtung sajrone ukara kasil nuwuhake kaendahan lan nguwatake makna sajrone ukara. Tembung-tembung mau dadi panyengkuyung anane bebener sajrone geguritan NOVJ. Bebener kasebut arupa paraga Anoman mujudake paraga kang nduweni peran kang gedhe sajrone crita. Bisa dingerteni yen tembung- tembung kasebut kanggo nguwatake makna kang nuduhake sapa sejatine paraga Anoman. Lelewane Basa Personifikasi Personifikasi mujudake lelewane basa kang madhakake samubarang kang mati karo manungsa, yaiku samubarang kang mati kasebut bisa nglakoni pakaryan kaya dene manungsa kanthi ancas nuwuhake pangangen-angen marang pamaos. Personifikasi kang ana sajrone antologi geguritan LILW bisa dideleng ing ngisor iki: 191) ora ana angin gedhe sing ngrabasa ing papan kene (GAIIW.1.7) Dasanama 192) jroning mecaki dina-dina kang dawa (L.3.4) Dasanama dumadi saka rong tembung, yaiku Dasa tegese sepuluh lan Nama tegese jeneng utawa aran (Padmosoekotjo, 1953:56). Dasanama kang ana sajrone antologi geguritan LILW kang ngemu filsafat yaiku: 193) cahyamu endah nggodha ati (LILW.1.2) 194) Ngithik-ngithik kalbu (LILW.1.3) 195) Sajake jaman pancen wis mlayu adoh (NOVJ.1.1) 196) Mithes greget marang sampurnane ndonya (S4.1.2) 140) Jagad (IAALW.3.2) 141) Bumi (IAALW.4.2) 142) Donya (IAALW.4.8) 143) Pertiwi (M1.2.8) ndhuwur ditemokake tembung jagad, ndonya, pertiwi lan bumi, kang nuduhake anane dasanama sajrone antologi geguritan LILW. Tembung jagad, bumi, pertiwi lan ndonya nduweni teges kang padha, yaiku palemahan, papan panggonane manungsa nglakoni urip. Panganggone dasanama kasebut diajab menehi surasa endah marang karya sastra. Tembung-tembung geguritan nggunakake dasanama kanggo nyebut tembung kang wis digunakake sadurunge supaya pamaos ora bosen jalaran ana tembung kang dibolan- baleni. Saliyane iku tembung-tembung kang ditulis kanthi beda kasebut uga ngandhut bebener. Tembung kang beda sengaja dipilih dening pangripta, diajab supaya aweh teges kang luwih manteb lan cetha. Tembung bumi sajrone ukara aku lumaku ing ndhuwure bumi (IAALW.4.2) teges filosofise yaiku papan panggonane manungsa urip sawetara. Banjur tembung jagat sajrone ukara akeh wewadine jagad (IAALW.3.2) teges filosofise yaiku alam semesta. Tembung ndonya sajrone ukara ing alam ndonya teges filosofise yaiku alam semesta kang asipat batin. Pungkasan yaiku tembung pertiwi sajrone ukara sing tansah aweh kesuburan marang pertiwi (M1.2.8) teges lemah papan uripe lan mancike manungsa. patang tetuwuhan tembung kasebut nduweni teges kang padha, nanging sejatine beda yen ta dijlentrehake teges bebenere. Pethikan ing sajrone 197) Sing abyor adus cahya (S4.1.3) 198) Uga ing kekepane rembulan lan kartika (UKC.1.3) 199) Lakon kawuri, sing ngremet ati (AIPD.2.2) ing 199) Lakon kawuri, sing ngremet ati (AIPD.2.2) ing nuduhake lelewane basa personifikasi. Pethikan (191), ing ndhuwur tinemu ukara ora ana angin gedhe sing ngrabasa kene kang nuduhake personifikasi. Tembung ngrabasa mujudake pakaryan kang ditindakake dening manungsa. Ukara kasebut kang nindakake pakaryan ngrabasa yaiku angin gedhe, kamangka angin ora bisa nindakake ngrabasa kaya dene manungsa. Mula sajrone ukara kasebut angin gedhe dipadhakake kaya dene manungsa. Panganggone personifikasi bisa nuwuhake pangangen-angen tumrap pamaos. Ukara iki medharake sawijining bebener kang ana sajrone geguritan GAIIW. Ukara kasebut nududhake yen manungsa ora bakal ngrasakake susahe urip nalika gelem pasrah marang Gusti.Ora ana prekara gedhe nalika manungsa gelem sukur marang sekabehane kahanan kang diwenehi Pengeran. Pethikan ndhuwur ing papan Pethikan (192), ing ndhuwur tinemu ukara jroning mecaki dina-dina kang dawa kang Tembung mecaki nuduhake mujudake pakaryan kang ditindakake dening manungsa. Ukara kasebut kang nindakake pakaryan mecaki yaiku tresna, kamangka tresna ora bisa nindakake mecaki kaya dene manungsa. Mula sajrone ukara kasebut tresna dipadhakake kaya dene manungsa. Panganggone personifikasi bisa nuwuhake pangangen-angen tumrap pamaos. Ukara iki medharake sawijining bebener kang ana sajrone geguritan L. Ukara kasebut personifikasi. 14
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi nuduhake yen manungsa tansah ngrasakake tresna nalika mecaki panguripan sabendina. Manungsa ora tresna marang luput saka sapadha. Manungsa bisa urip rukun kelawan liyan tresna marang sapadha. jalaran nduweni rasa Pethikan (193), ing ndhuwur tinemu ukara cahyamu endah nggodha ati kang nuduhake personifikasi. Tembung nggodha mujudake pakaryan kang ditindakake dening manungsa. Sajrone ukara kasebut kang nindakake pakaryan nggodha yaiku cahya, kamangka cahya ora bisa nindakake nggodha kaya dene manungsa. Mula sajrone ukara kasebut cahya dipadhakake kaya dene manungsa. Panganggone personifikasi bisa nuwuhake pangangen-angen tumrap pamaos. ing ndhuwur tinemu kang nuduhake ukara ngithik-ithik kalbu personifikasi. Tembung ngithik-ithik mujudake pakaryan kang ditindakake dening manungsa. Ukara kasebut kang nindakake pakaryan ngithik-ithik yaiku cahya, kamangka cahya ora bisa kaya dene manungsa. Mula sajrone ukara kasebut cahya dipadhakake manungsa. Panganggone personifikasi bisa nuwuhake pangangen-angen tumrap pamaos. Ukara iki medharake sawijining bebener kang ana sajrone geguritan LILW. Ukara kasebut nuduhake yen kahanan atine manungsa kang tansah digodha dening nepsu. Nepsune manungsa kang tansah nyurung supaya tumindak luwih. Nepsu kang nggodha bisa dideleng saka anane tembung ngithik-ithik. Atine manungsa mung bisa digodha kelawan nepsu kang ngambara. Manungsa kudu bisa ngekang lan ngatur nepsu. Manungsa bakal cilaka nalika ngumbara nepsu kang asipat seneng sawetara. Sawalike manungsa bakal dadi manungsa kang bungah lan utama nalika bisa ngekang lan ngatur nepsune. Pethikan (194) nindakake ngithik-ithik kaya dene Pethikan (195), ing ndhuwur tinemu ukara sajake jaman pancen wis mlayu adoh kang Tembung mlayu nuduhake mujudake pakaryan kang ditindakake dening kang manungsa. nindakake pakaryan mlayu yaiku jaman, kamangka jaman ora bisa nindakake mlayu kaya dene manungsa. Mula sajrone ukara kasebut jaman dipadhakake kaya dene manungsa. Panganggone personifikasi bisa nuwuhake pangangen-angen tumrap pamaos. personifikasi. Sajrone ukara kasebut Pethikan (196), ing ndhuwur tinemu ukara mithes greget marang sampurnane ndonya kang nuduhake personifikasi. Tembung mithes mujudake pakaryan kang ditindakake dening kang manungsa. nindakake pakaryan mithes sepi, kamangka sepi ora bisa nindakake mithes kaya Sajrone ukara kasebut yaiku dene manungsa. Mula sajrone ukara kasebut sepi manungsa. dipadhakake Panganggone personifikasi bisa nuwuhake pangangen-angen tumrap pamaos. kaya dene Pethikan (197), ing ndhuwur tinemu ukara sing abyor adus cahya kang nuduhake personifikasi. Tembung adus mujudake pakaryan kang ditindakake dening manungsa. Sajrone ukara kasebut kang nindakake pakaryan adus yaiku sepi, kamangka sepi ora bisa nindakake pakaryan adus kaya dene manungsa. Mula sajrone ukara kasebut sepi dipadhakake kaya dene manungsa. Panganggone personifikasi bisa nuwuhake pangangen-angen tumrap pamaos. Ukara iki medharake sawijining bebener kang sajrone geguritan S4. Ukara kasebut ana nuduhake kahanane ndonya kang dipanggoni manungsa. Ndonya kang dipanggoni manungsa iki abyor banget. Akeh samubarang kang njalari seneng lan bungahe manungsa. Akeh banget samubarang kang asipat wah lan ndadekake sengseme manungsa. Kabeh mau ora uwal saka nepsu. Kanggone manungsa kang bisa mithes gregete marang abyore ndonya saisi bakal slamet. Sawalike tumrap manungsa kang lena, kesengsem lan ngumun marang gebyare ndonya bakal cilaka. Pethikan (198), ing ndhuwur tinemu uga ing kekepane rembulan lan kartika kang nuduhake kekepan mujudake personifikasi. Tembung pakaryan kang ditindakake dening manungsa. Sajrone ukara kasebut kang nindakake pakaryan ngekep yaiku rembulan lan kartika, kamangka rembulan lan kartika ora bisa nindakake pakaryan ngekep kaya dene manungsa. Mula lan kartika sajrone ukara kasebut rembulan dipadhakake manungsa. Panganggone personifikasi bisa nuwuhake pangangen-angen tumrap pamaos. Ukara iki medharake sawijining bebener kang ana sajrone geguritan UKC. Ukara kasebut nuduhake crita panguripane manungsa sadawane wektu. Crita ing ndonya. panguripane manungsa nalika Ukara kekepane rembulan lan kartika nuduhake nalika wayah wengi, awit rembulan lan kartika mung ana nalika wayah wengi. kaya dene Pethikan (199), ing ndhuwur tinemu lakon kawuri sing ngremet ati kang ukara nuduhake personifikasi. Tembung ngremet mujudake pakaryan kang ditindakake dening kang manungsa. nindakake pakaryan ngremet lakon kawuri, kamangka lakon kawuri utawa sejarah ora bisa nindakake ngremet kaya dene manungsa. Mula sajrone ukara kasebut lakon kawuri utawa sejarah dipadhakake kaya dene manungsa. Panganggone personifikasi bisa nuwuhake pangangen-angen tumrap pamaos. Sajrone ukara kasebut yaiku 15
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi Ukara iki medharake sawijining bebener kang ana sajrone geguritan AIPD. Ukara kasebut nuduhake kahanane manungsa kang lagi ora kepenak. Ngremet ati tegese njalari lara atine manungsa. Larane ati manungsa kasebut jalaran lakon urip kang wis kliwat utawa lakon kawuri. Lakon urip kang susah, sedhih, lan kebak tangis njalari lara atine manungsa. sajrone antologi geguritan LILW. Panliten iki isih adoh saka kasampurnan. Aspek-aspek liyane kang gegayutan karo rong perangan mau isih durung kabedhah kanthi rowa. Mula saka iku, prelu anane panliten kang mirunggan babagan filsafat lan panggunane basa sajrone antologi geguritan LILW kanthi njlimet. KAPUSTAKAN PANUTUP Dudutan Aantologi geguritan Lintang Ing Langit Wengi kang kacekak LILW mujudake sawijining Isi geguritan- Jawa modern. karya sastra geguritan sajrone antologi geguritan LILW medharake sejatine bebener utawa filsafat kang ana ing masyarakat. Bebener utawa filsafat ngenani panguripane manungsa ing ndonya sajrone bab kawicaksanan Jawa. Kawicaksanan Jawa kang diwedhar dening pangripta sajrone geguritan- geguritan iki ngangkat perangan loro-loroning atunggil (monodualis komplementer). Geguritan kang diripta dening Ardini akeh kang njlentrehake perangan rong prekara ing ndonya kang tansah gegayutan, sesambungan, njangkepi siji lan liyane. Isi geguritan kang rada beda karo padatan iki ndadekake kawigatene pamaos. Saliyane isi kang ngandhut filsafate panguripan, pangripta uga nggunakake basa kang endah anggone ngripta geguritan-geguritan iki. geguritane Ardini yaiku Aminuddin. 2011. Pengantar Apresiasi Karya Sastra. Bandung: Sinar Baru Algesindo. Antunsuhono, 1953. Paramasastra Djawi. Yogyakarta: Soejadi. Ciptoprawiro, Abdullah. 1986. Filsafat Jawa . Jakarta: Balai Pustaka. Chaer, Abdul. 2009. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia. Jakarta: Rineka Cipta. Djajasudarma, Fatimah. 2012. Semantik Bandung: PT. Refika Aditama. Endraswara, Suwardi. 2006. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta:Pustaka Widyatama. Endraswara, Suwardi. 2006. Mistik Kejawen. Yogyakarta: Narasi. Kaendahane reriptan bisa dideleng saka wujude basa kang dirakit kanthi manteb kaya kang dirembug ing pamilihing tembung lan lelewane basa. Pangripta nggunakake tembung- tembung kang endah lan mentes kanggo medhar pamawase. Pangripta ngasilake karya sastra kang nggawe narik kawigatene para pamaos. Kaendahane basa dipaes dening pangripta antologi geguritan LILW awujud sajrone pamilihing basa. Pamilihing tembung kang ana sajrone panliten iki yaiku titi swara (purwakanthi guru swara lan purwakanthi guru tembung (tembung saroja), lan titi makna (dasanama). Lelewane basa kang ana sajrone antologi geguritan LILW yaiku majas personifikasi lan pencitraan. tembung lan lelewane lumaksita), titi Endraswara, Suwardi. 2012. Filsafat Sastra Hakikat, Metodologi dan Teori. Yogyakarta: Layar Kata. Keraf, Gorys. 2005. Diksi lan Gaya Bahasa. Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Umum. Mulder, Niels. 1984. Kepribadian Jawa dan Pembangunan Lokal. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Moleong, Lexy J. 2006. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: PT. Remaja Rosada Karya. Notonegoro. 1995. Beberapa hal mengenai falsafah dan pancasila. Jakarta: Pantjuran Tudjuh. Pamrayoga Panliten iki ngrembug saperangan aspek filosofise geguritan kanthi nggunakake ontologi, epistemologi, lan aksiologi minangka telung cak- cakan kanggo nganalisis antologi geguritan LILW. Panliten iki uga disengkuyung kanthi ngrembug saperangan panggunane basa yaiku pamilihing tembung lan lelewane basa kang ana Nurgiyantoro, Burhan. 2013. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Pangastuti, Ardini. 2015. Lintang Ing Langit Wengi. Yogyakarta: Surya Samudra. 16 I.
Loro-loroning Atunggil sajrone Antologi Geguritan Lintang ing Langit Wengi Pradopo, Rachmad Djoko. 2005. Pengkajian Puisi. Yogyakarta: Gadhah Mada University Press. makalah-pengantar-ilmu- pendidikan_06.html/ Purwadi & Djoko Dwiyanto. 2009. Filsafat Jawa. Yogyakarta: Panji Pustaka. Rahardjono, B.P.2003. Teori Apresiasi Bentuk dan Struktur. Flores: Nusa Indah Wiwoho, B. 2012. Tasawuf Jawa Memahami Suluk- Bonang. Sunan Suluk 012/05/30/memahami-suluk-suluk- sunan-bonang/ Ras, J.J. 1985. Bunga Rampai Sastra Jawa Mutakhir. Jakarta: Grafiti Press Ratna, Nyoman Kutha. 2011. Teori, Metode, Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. XQDZDQ $OLQ NRGUDW PDQXVLD VHEDJDL mahluk rat -manusia-sebagai-mahluk/ . 2013. Stilistika, Kajian Puitika Bahasa, dan Budaya. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Setiyanto, Aryo Bimo. 2007. Paramasastra Bahasa Jawa. Yogyakarta: Panji Pustaka. Suseno, SJ & Franz Magnis. 2003. Etika Jawa Sebuah Analisa Falsafi tentang Kebijaksanaan Hidup. Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Utama. Suyahmo. 2014. Filsafat Pancasila. Yogyakarta: Magnum Pustaka Utama. Tanpoaran. 1988. Sangkan Paraning Dumadi. Surabaya: Yayasan Djojo Bojo. Teeuw, A.1988. Sastra dan Ilmu Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya Girimurti Pasaka. Tjahjono, Tengsoe. 2000. Membidik Bumi Puisi. Surabaya: Sanggar Kalimas. Waluyo, Herman J. 2005. Apresiasi Puisi. Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Utama. Wedhawati, dkk. 2006. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Yogyakarta: Penerbit Kanisius. Wibawa, Sutrisna. 2013. Filsafat Jawa. Yogyakarta: __________ Yuwono, Pamomong: Menghidupkan Kembali Nilai-nilai Luhur Manusia Jawa. Yogyakarta: Adiwacana. Prapto.2012. Sang Referensi Internet 3XWUL LND
3HQJHUWLDQ KDNLNDW