KAMUS ELEKTRONIK BASA JAWI KANGGE SISWA SMP MINANGKA SUMBER ALTERNATIF PASINAON BASA JAWI SKRIPSI Kaaturaken dhumateng Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Dening : Nur Hanifah Insani NIM. 10205241063 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2013 i
h=-- -- .1 -!1.: 'iu PASARUJTIKAhI $krip*i kailthi irah-iraluo oKamus Elehronik Basa Jau,i Kangge Siswa SW Minangka Suwber Alternatif Pasinaon Basa Jqwf'menika , samprm dipunsarujuki dening dosenpembimbing kangge diprmuji. Yogyakafia 2 Januari 2014 Pembimbing I Yogyakarta 2}annmli}Al4 Pembimbing II Drs. Mulyana M. Hum. NIP 19661003 199203 I 002 Avi Meilawati. S. Pd.. M. A" NIP 198305A22Wg722 003 lt
&=* - PENGESAHAN G"r { S*ripsi kanthi imh-irahan.Konrtx Elehroilik Baso Jouti Kotgge Siswa SMP Minangfra Sumber Alternaif Pasinaan Basa Jawimenika sampun dipunuji wonten ing sangajengipun De$,an Penguji rikala tanggal 6 Februari 2014. Dr. Suvrrnrdi AviMeilawati, f{. feUuari zgt+ Dre. Siti 11, Februari 2014 Drs. Mulyana M. l feUueri Zot+ Yograkartad Februmi 2014 Fakultas Bahasa dan S€ni Universitas Negeri Yogyakarh . 19550505 t980ll I 001 lll
WEDIIARAN Ingkang tapak asma wonten ing ngandhap menika, kula: Nama : Nur llanifah Insani NIM : fi205241063 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Batrasa dan Seni Universias Negeri Yogyakarta ngandharaken bilih karya ilmiah menika asil panaliten kula piyambak. Samangertos kulq karya ilmiah menika boten ngandhut materi ingkang kaserat dening panaliti sanes, kejawi perangan tartanrtu ingt<ang kula pendhet dados sarrura kangge dhasar panyeratan kanthi nggatosake,n tata cara salra paugeran panyeratan karya ilmiah inglmng limrah. ! Seratan wonten ing wedharan menika kaserat kanthi saestu. Menawi kasunyatanipun kabukti bilih wedharan menika boten leres, bab menika dados tanggel jawab kula pribadi. Yogyakarta" I Januari 2014 ff*Nur Hanifth Insard lv
SESANTI Kanthi nyebut asmanipun Gusti Pangeran Ingkang Maha Mirah saha Welas Asih. (Q. S. Al Fatihah: 1) Sampun ngantos sirna pangajeng-ajengira dhateng kamirahanipun Pangeran, awit boten wonten tiyang ingkang sirna pangajeng-ajengipun dhateng kamirahanipun Allah, kejawi tiyang kafir. (Q.S. Yusuf: 87) Sanyatanipun sesarengan kaliyan rekaos temtu badhe manggihaken gampil. (Q. S. Al Insyiroh: 6) Pangimpen iku nyata cedhak tumrap badanira, mula hamung tekad kuwat ing ati kang bisa mujudake iku kabeh. (Panyerat) v
PISUNGSUNG Kanthi raos syukur wonten ing ngarsanipun Gusti Allah SWT, skripsi menika panyerat damel minangka pisungsung dhumateng Abi saha Umi ingkang tansah paring tresna, donga, panjurung, panyengkuyung saha pambiyantu wiwit purwa dumugi wasana. vi
PRAWACANA Puji syukur konjuk dhumateng ngarsanipun Gusti Allah SWT ingkang sampun paring rahmat sarta hidayahipun, satemah panyerat saged mujudaken skripsi kanthi irah-irahan "Kamus Elektronik Kangge Siswa SMP Minangka Sumber Alternatif Pasinaon Basa Jawi" kanthi lancar boten wonten pepalang satunggal menapa. Skripsi menika dipunserat supados saged nambah khasanah media pasinaon mliginipun kangge ngindhakaken panguwaosipun materi dening para siswa. Seratan skripsi menika saged kawujud awit panyengkuyungipun sedaya pihak wiwit purwa dumugi wasana. Kanthi raos bombonging manah, panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng: 1. Prof. Dr. Zamzani minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan kangge damel skripsi menika. 2. Dr. Suwardi, M. Hum., minangka pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idi kangge nglampahaken panaliten. 3. Drs. Mulyana, M. Hum., minangka Pembimbing I ingkang sampun paring bimbingan, nasehat, wewarah, ilmu, saha panjurung kanthi wicaksana. 4. Avi Meilawati, S. Pd., M. A., minangka Pembimbing II ingkang sampun paring bimbingan, nasehat, ilmu, saha panjurung kanthi wicaksana. 5. Dr. Purwadi, M. Hum., minangka Dosen Penasehat Akademik ingkang sampun paring nasehat saha wewarah ing sadangunipun kuliah. 6. Bapak saha Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit sedaya ngelmu ingkang mupangat. 7. Staf administrasi Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit saking pambiyantunipun. 8. Drs. Cahya Purwata, minangka Kepala Sekolah SMP Negeri 1 Mungkid ingkang sampun paring idi panaliten saha panyengkuyungipun. vii
EJ 9. Dra. Anaui Endras Sumekar, minangka guru basa Jawi kelas YIII SMP Negeri I Mungkid ingkang sampun paring pambiyantu saha panyengkuyung kangge nglampahi panaliten. 10. Tiyang sepuh kekalih ingkang boten nate kendhat paring pa4iurung, g saha donganipun. 11. Rayi kula kekalih (Nana Lintang) saha kaluwarga ageng (mba Isti, mas Edi, Wandi, Nisa) ingkangtansah paring panjurung saha pambiyantunipun, 12. Kanca-kanca kos Menur (Tit4 Saratr, Diaz, Nurul, dkk) saha kanca kos Wisar (Rika An4 Zum, Deni) awit saking paqiurungipun. 13. Doni, mbak ayune D^,i PF, Dwi Yuni, KakZfri, Elcy, Rista, Ti4 Kak Aul, Anggi, Ibuk Dani, Fitri Ndana, Indrq Afi[ pak ketua Yacobug Asmara, Adit pak dhe Tegu[ Rudi, Arif V[, mbatr Ndimun, Dhian, hianq Betika, Kinanti, Leni awit saking panjurung pangertosan, saha pambiyantunipun. 14. Kanca-kanca Pendidikan Bahasa Jawa 2010 mliginipun kelas B awit saking paqiurung saha pambiyantunipun. 15. Kanca-kanca KKN PPL LJNY (mba dhon4 nisq dkk) saha PPL UNNES (mas Imanu pak Rivai lvan, dkk) wonten ing SMP N t Mungkid awit saking paqiunrngipun 16. Sedaya pihak ingkang sampun paring pambiyantu sa€ngga skripsi menika saged paripuma ingkang boten saged dipunsebutaken sedaya. Panyerat rumaos bilih skripsi menika taksih tebih saking kasampuman, pramila panyaruwe satra pamrayogi saking suka renanitrg penggalih. Ing wasan4 kanthi raos andhap asor panyerat gadhah tansah katarrpi kanthi pangajab mugi-mugi skripsi menika sagedmurakabi tumrap sedayanipun. Yogyakartal Januari 2014 vtll
DAFTAR ISI IRAH-IRAHAN ... PASARUJUKAN ... PENGESAHAN ... iii WEDHARAN ... iv SESANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWACA ... vii DAFTAR ISI ... ix DAFTAR TABEL ... xii DAFRAR GAMBAR ... xiv DAFTAR LAMPIRAN ... xviii SARINING PANALITEN ... xix BAB I PURWAKA ... 1 A. Dhasaring Panaliten... 1 B. Underaning Prakawis ... 5 C. Watesaning Prakawis ... 6 D. Wosing Prakawis ... 6 E. Ancasing Panaliten ... 7 F. Paedahing Panaliten ... 7 G. Pangertosan ... 8 BAB II GEGARAN TEORI ... 9 A. Andharan Teori ... 9 1. Pangertosan Pasinaon ... 9 2. Sumbering Pasinaon ... 10 3. Media Pasinaon ... 15 a. Pangertosan Media Pasinaon ... 15 b. Dhasar Teoritis Ngginakaken Media Pasinaon ... 17 c. Ginanipun Media Pasinaon ... 19 ix Kaca i ii
4. Kamus Minangka Sumber Pasinaon ... 22 5. Kamus Elektronik Basa Jawi Ekabasa ... 24 6. Software ingkang Dipunginakaken wonten ing Panaliten... 25 a. Microsoft Visual Basic 6.0 ... 25 b. Microsoft Access ... 27 B. Panaliten ingkang Jumbuh ... 28 C. Nalaring Panaliten ... 29 BAB III CARA PANALITEN ... 32 A. Jinising Panaliten... 32 B. Model Panaliten ... 32 C. Tata Lampahing Panaliten ... 34 D. Pambijining Produk... 38 1. Desain Pambijining Produk ... 38 2. Jinising Data ... 40 3. Pirantining Ngempalaken Data ... 41 E. Teknik Analisis Data ... 44 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN ... 47 A. Asiling Panaliten ... 47 B. Pirembagan ... 49 1. Andharan Proses Mujudaken Produk ... 50 a. Data Tata Lampahing Panaliten ... 50 1) Tahap Observasi ... 50 2) Tahap Damel Rantamaning Panaliten ... 52 3) Tahap Damel Produk ... 55 b. Data Proses Pengembangan ... 58 1) Ewah-ewahan kaping I ... 58 2) Ewah-ewahan kaping II ... 59 3) Ewah-ewahan kaping III ... 60 c. Data Kualitas Produk ... 61 1) Pambijining Produk dening Dosen Ahli Materi ... 62 2) Pambijining Produk dening Dosen Ahli Media ... 84 x
3) Ujicoba winates dening Guru Basa Jawi ... 101 4) Ujicoba winates dening Siswa ... 113 2. Revisi Media Pasinaon ... 127 a. Revisi dening Dosen Ahli Materi ... 127 b. Revisi dening Dosen Ahli Media ... 136 c. Revisi Pungkasan dening Dosen Pembimbing ... 143 3. Andharan Produk Kamus Elektronik Basa Jawi ... 148 4. Watesaning Media Kamus Elektronik Basa Jawi ... 153 BAB V PANUTUP ... 155 A. Dudutan ... 155 B. Implikasi ... 157 C. Pamrayogi... 157 KAPUSTAKAN ... 158 LAMPIRAN xi
DAFTAR TABEL Tabel 1 : Tetandhingan ing antawisipun Model Pangrembakaning Panaliten dening Borg saha Gall kaliyan Model Prosedural Asiling Ewah-ewahan ... 33 Tabel 2 : Kisi-kisi Pirantining Panaliten kangge Ahli Media Pasinaon ... 42 Tabel 3 : Kisi-kisi Pirantining Panaliten kangge Ahli Materi ... 43 Tabel 4 : Kisi-kisi Pirantining Panaliten kangge Guru Basa Jawi ... 43 Tabel 5 : Kisi-kisi Pirantining Panaliten kangge Siswa SMP ... 44 Tabel 6 : Kategori Biji Kualitas Media... 45 Tabel 7 : Kategori Biji Pamanggihipun Siswa ... 45 Tabel 8 : Prosentase Kategori Biji Kualitas Media ... 46 Tabel 9 : Prosentase Kategori Biji Pamanggihipun Siswa ... 46 Tabel 10 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Materi Pasinaon Tahap I ... 63 Tabel 11 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Materi Pasinaon Tahap II ... 64 Tabel 12 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Materi Pasinaon Tahap III ... 64 Tabel 13 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Basanipun Tahap I 69 Tabel 14 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Basanipun Tahap II ... 70 Tabel 15 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Basanipun Tahap III ... 71 Tabel 16 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Leresipun Isi Tahap I ... 75 Tabel 17 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Leresipun Isi Tahap II ... 76 xii Kaca
Tabel 18 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Leresipun Isi Tahap III ... 77 Tabel 19 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Tahap I, Tahap II, saha Tahap III ... 82 Tabel 20 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Tampilan Tahap I .. 85 Tabel 21 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Tampilan Tahap II .. 86 Tabel 22 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Tampilan Tahap III 87 Tabel 23 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Pemrograman Tahap I ... 93 Tabel 24 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Pemrograman Tahap II ... 93 Tabel 25 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Pemrograman Tahap III ... 94 Tabel 26 : Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Tahap I, Tahap II, saha Tahap III ... 100 Tabel 27 : Asil Pambijining Kualitas Media Kamus Elektronik Basa Jawi dening Guru Basa Jawi wonten ing Bab Materi Pasinaon ... 103 Tabel 28 : Asil Pambijining Kualitas Media Kamus Elektronik Basa Jawi dening Guru Basa Jawi wonten ing Bab Tampilan ... 106 Tabel 29 : Asil Pambijinipun Guru Basa Jawi ... 111 Tabel 30 : Asil Pamanggihipun Siswa Bab Media Pasinaon ... 114 Tabel 31 : Asil Pamanggihipun Siswa Bab Materi Pasinaon ... 121 Tabel 32 : Asil Pamanggihipun Siswa Kelas VIIID SMP Negeri 1 Mungkid tumrap Media Kamus Elektronik Basa Jawi ... 125 Tabel 33 : Asil Pungkasan Pambijing Kualitas Media Pasinaon ... 152 xiii
Gambar I Gambar II Gambar III Gambar IV Gambar V Gambar VI Gambar VII Gambar VIII Gambar IX Gambar X Gambar XI Gambar XII Gambar XIII Gambar XIV Gambar XV Gambar XVI Gambar XVII DAFTAR GAMBAR : Tata lampahing mujudaken produk ... 37 : Desain pambijining produk ... 39 : Tampilan utama kamus elektronik basa Jawi ... 48 : Rantaman tampilan kamus mawi Ms. Word ... 55 : Rantaman tampilan kamus mawi Ms. Visual Basic 6.0 ... 56 : Tampilan database kamus mawi Ms. Access 2007 ... 56 : Tampilan produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi ... 57 : Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi aspek materi pasinaon ... 65 : Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi aspek basanipun ... 72 : Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi saking sedaya aspek ... 78 : Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi aspek materi pasinaon ... 84 : Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli mediai aspek tampilan media ... 88 : Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli media aspek pemrograman ... 95 : Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli media saking sedaya aspek ... 101 : Grafik pambijining produk dening guru basa Jawi aspek materi pasinaon ... 103 : Grafik pambijining produk dening guru basa Jawi aspek tampilan media pasinaon ... 107 : Grafik pambijining produk dening guru basa Jawi wonten ing aspek materi pasinaon saha tampilan media ... 112 xiv Kaca
Gambar XVIII : Grafik pamanggihipun siswa wonten ing aspek media pasinaon ... 116 Gambar XIX : Grafik pamanggihipun siswa wonten ing aspek materi pasinaon ... 122 Gambar XX : Grafik pamanggihipun siswa wonten ing aspek media saha materi pasinaon ... 124 Gambar XXI : Gambar sub menu wonten ing menu pambiyantu saderengipun revisi ... 127 Gambar XXII : Gambar sub menu wonten ing menu pambiyantu sasampunipun revisi ... 128 Gambar XXIII: Gambar sub menu katrangan materi sasampunipun revisi ... 128 Gambar XXIV: Gambar tata panyeratanipun entry saha sub entry ingkang dereng ajeg saderengipun revisi ... 129 Gambar XXV : Gambar tata panyeratanipun entry saha sub entry ingkang sampun ajeg sasampunipun revisi ... 130 Gambar XXVI: Gambar tampilan sub entry ingkang dereng wonten tuladha ukaranipun saderengipun revisi ... 130 Gambar XXVII : Gambar tampilan sub entry ingkang dereng wonten tuladha ukaranipun sasampunipun revisi ... 131 Gambar XXVIII: Tampilan menu tata cara ngginakaken kamus saderengipun revisi ... 132 Gambar XXIX : Tampilan menu tata cara ngginakaken kamus sasampunipun revisi ... 132 Gambar XXX : Tampilan menu tetenger saderengipun revisi ... 133 Gambar XXXI : Tampilan menu tetenger sasampunipun revisi ... 133 Gambar XXXII : Tampilan sub entry data ingkang dereng wonten katrangan panuduh dhateng tembung sanesipun ingkang ngemu teges saderengipun revisi ... 133 Gambar XXXIII: Tampilan sub entry data ingkang dereng wonten katrangan panuduh dhateng tembung sanesipun ingkang ngemu teges sami sasampunipun revisi ... 134 xv
Gambar XXXIV: Tampilan tombol simpen saha busak ingkang dereng dipuntambah password saderengipun revisi ... 135 Gambar XXXV : Tampilan tombol simpen saha busak ingkang sampun dipuntambah password sasampunipun revisi ... 136 Gambar XXXVI: Tampilan layar ingkang dereng wonten gendhing iringan saderengipun revisi ... 136 Gambar XXXVII: Tampilan layar ingkang dereng wonten gendhing iringan sasampunipun revisi ... 137 Gambar XXXVIII: Tampilan nama tombol puter swara saderengipun revisi 138 Gambar XXXIX: Tampilan nama tombol puter swara sasampunipun revisi . 138 Gambar XL : Gambar sub menu wonten ing menu pambiyantu saderengipun revisi ... 139 Gambar XLI : Gambar sub menu wonten ing menu pambiyantu sasampunipun revisi ... 139 Gambar XLII : Gambar sub menu katrangan materi sasampunipun revisi .. 140 Gambar XLIII : Tampilan media ingkang namung sepalih layar saderengipun revisi ... 141 Gambar XLIV : Tampilan media ingkang sampun full layar sasampunipun revisi ... 141 Gambar XLV : Tampilan media ingkang dereng wonten tombol play/pause gendhing iringan saderengipun revisi ... 142 Gambar XLVI : Tampilan media ingkang sampun wonten tombol play/pause gendhing iringan sasampunipun revisi ... 142 Gambar XLVII : Tampilan media saderengipun urutan tampilan dipunwalik 143 Gambar XLVIII: Tampilan media sasampunipun urutan tampilan dipunwalik 144 Gambar XLIX : Tampilan media saderengipun revisi kanthi jinis wallpaper auto ... 145 Gambar L : Tampilan media sasampunipun revisi kanthi jinis wallpaper auto ... 145 Gambar LI : Tampilan media sasampunipun revisi kanthi jinis wallpaper animasi ... 146 xvi
Gambar LII Gambar LIII Gambar LIV : Tampilan media sasampunipun revisi kanthi jinis wallpaper natural ... 146 : Tampilan media sasampunipun revisi kanthi jinis wallpaper oranye ... 147 : Tampilan media sasampunipun revisi kanthi jinis wallpaper soft ... 147 xvii
Lampiran 1 Lampiran 2 Lampiran 3 Lampiran 4 DAFTAR LAMPIRAN : Standar Isi Pasinaon Basa Jawi SMP/MTS Kabupaten Magelang : 1. Isi Kamus 2. Cara Ngginakaken Media Pasinaon Kamus Elektronik Basa Jawi 3. Tampilan Media Pasinaon Kamus Elektronik Basa Jawi : 1. Asil Pambijinipun Dosen Ahli Materi 2. Asil Pambijinipun Dosen Ahli Media 3. Asil Pambijinipun Guru Basa Jawi 4. Asil Pambiji Pamanggihipun Siswa 5. Tabel Asil Pamanggihipun Siswa Saking Aspek Media Pasinaon 6. Tabel Asil Pamanggihipun Siswa Saking Aspek Materi Pasinaon 7. Tabel Asil Pamanggih Siswa Saking Sedaya Aspek : 1. Serat Pasarujukan Nglampahaken Panaliten 2. Serat Ijin Panaliten Saking Fakultas Bahasa dan Seni 3. Serat Ijin Panaliten Saking SMP Negeri 1 Mungkid 4. Dokumentasi Panaliten xviii
KAMUS ELEKTRONIK BASA JAWI KANGGE SISWA SMP MINANGKA SUMBER ALTERNATIF PASINAON BASA JAWI dening Nur Hanifah Insani NIM 10205241063 SARINING PANALITEN Ancasing panaliten menika kangge ngandharaken tata cara mujudaken kamus elektronik basa Jawi ingkang dipundamel ngginakaken software Microsoft Visual Basic 6.0 kanthi kualitas sae. Kejawi saking menika, produk media ingkang dipundamel ugi saged dados sumber alternatif pasinaon basa Jawi. Metode panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika metode Research and Development (R&D) kanthi model prosedural. Wonten sekawan tahapan ingkang dipunlampahi kangge damel produk media pasinaon, inggih menika (1) tahap observasi; (2) tahap damel rantamaning panaliten; (3) tahap damel produk; (4) tahap pambijining produk. Cara ngempalaken data wonten ing panaliten menika ngginakaken angket. Cara nganalisis data kanthi analisis deskriptif. Asiling panaliten menika arupi software kamus elektronik basa Jawi kangge siswa SMP ingkang dipunginakaken mawi komputer. Kejawi saking menika, panaliten menika ugi ngasilaken data kualitas media pasinaon kamus elektronik basa Jawi kanthi asil kados mekaten; (1) asil pambijining produk dening dosen ahli materi kaping pungkasan pikantuk rata-rata prosentase 95,38% ingkang kalebet kategori sae sanget; (2) asil pambijining produk dening dosen ahli media kaping pungkasan pikantuk rata-rata ingkang kalebet kategori sae sanget; (3) asil prosentase 90,77% pambijinipun guru basa Jawi SMP pikantuk rata-rata prosentase 100% ingkang kalebet kategori sae sanget; (4) asil pamanggihipun siswa pikantuk rata-rata prosentase pasarujukan 86,76% ingkang kalebet kategori sarujuk ingkang dipundamel. Adhedhasar sanget dhateng media pasinaon pambijining produk dening dosen ahli materi, dosen ahli media, guru basa Jawi SMP, saha angket pamanggihipun siswa, rata-rata prosentase sedayanipun inggih menika 93,23% ingkang kalebet kategori sae sanget. Prosentase menika nedahaken bilih software kamus elektronik basa Jawi menika layak dipunginakaken minangka sumber alternatif pasinaon basa Jawi. xix
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Ing salebeting pasinaon basa Jawi wonten maneka warni prakawis ingkang kadadosan ing pribadinipun siswa minangka subjek pendidikan. Prakawis ingkang kadadosan temtu boten badhe uwal saking bab lampahing pasinaon. Siswa kathah ingkang ngraosaken bilih sinau basa Jawi menika angel. Jalaranipun ugi maneka warni inggih menika faktor internal menapa dene faktor eksternal. Miturut Sugihartono dkk (2007:76), faktor internal inggih menika sedaya prakawis ingkang mangaribawani saking kahanan pribadinipun. Faktor internal kaperang dados faktor jasmaniah saha faktor psikologis. Faktor jasmaniah gayut kaliyan bab kasarasan saha kahanan badanipun (sehat utawi sakit), dene faktor psikologis gayut kaliyan intelegensi, karemenan, bakat, katrampilan, motif, lan sanes-sanesipun. Faktor eksternal ingkang paring pangaribawa wonten ing lampahing pasinaon saged kaperang dados faktor kulawarga, sekolah, saha masyarakat. Faktor kulawarga wujudipun ugi maneka warni ing antawisipun gayut kaliyan caranipun tiyang sepuh nggulawenthah putranipun, bab sesambetan antawisipun anggota kulawarganipun, swasana ing griyanipun. Faktor sekolah ingkang paring pangaribawa ing antawisipun bab caranipun guru mucal, kurikulum, standar pasinaon, pirantos-pirantos sekolah ingkang nyengkuyung lampahing pasinaon, metode pasinaon. Faktor masyarakat saged 1 ing saged
2 arupi kegiyatanipun siswa ing salebeting bebrayan, kanca-kancanipun, kahanan pagesangan ing bebrayan, saha media massa. Prakawis ingkang gegayutan kaliyan faktor eksternal boten saged dipunlirwakaken saha wigatos sanget dipungatosaken, mliginipun ingkang gayut kaliyan faktor sekolah. Gegayutan kaliyan lampahing pasinaon basa Jawi ing kelas, siswa kathah ingkang taksih ngraos bilih model pasinaon basa Jawi ing kelas taksih konvensional saengga kirang narik kawigatosan siswa. Andharan basa ingkang dipunginakaken guru ing salebeting pasinaon ugi dados prakawis tumrap pribadinipun siswa. Jinising basa ingkang dipunginakaken guru sampun ngantos tebih saking kawruhipun siswa, kados ta boten ngginakaken basa krama inggil sedaya ing salebeting pasinaon ananging jumbuh kaliyan seserepanipun siswa. Prakawis ingkang langkung wigati sejatosipun gayut kaliyan seserepanipun siswa bab tetembungan basa Jawi. Cupetipun seserepan bab tetembungan basa Jawi dados wosing prakawis ingkang njalari siswa kirang paham menawi badhe wawan rembag mawi basa Jawi. Kirangipun sumber pasinaon basa Jawi ugi njalari lare-lare sekolah kangelan menawi badhe sinau. Sumberipun ngelmu sejatosipun boten namung saking guru kemawon, ananging ugi saged saking maneka warni sumber, kados ta jurnal, modul, kamus, ensiklopedia, saha internet. Salah satunggaling sarana ingkang saged dipunginakaken minangka sumber pasinaon inggih menika kamus. Kamus inggih menika satunggaling buku referensi utawi buku rujukan ingkang ginanipun minangka sumbering seserepan (Depdiknas, 2008). Kamus basa Jawi inggih menika satunggaling jinis kamus ingkang ngewrat tetembungan basa Jawi.
Wonten ing basa Jawi kathah tetembungan rinengga ingkang kirang gampil dipunmangertosi dening siswa. Prakawis menika kadadosan amargi ing salebetipun basa Jawi wonten undha usuk basa. Basa ingkang dipunginakaken kangge nyebut satunggaling prakawis sanajan ta tegesipun sami saged dipunsebut kanthi tembung sanes ingkang langkung trep. Tuladhanipun, tembung 'dhahar' sami tegesipun kaliyan tembung 'nedha', 'maem', 'nguntal', 'ngemplok', 'mangan', lan sanes-sanesipun. Anggenipun ngginakaken sedaya tembung kala wau boten saged ing samubarang papan ananging kedah empan papan. Salah satunggaling sumber pasinaon ingkang saged dipunginakaken kanthi mandiri dening para siswa kangge sinau tetembungan basa Jawi inggih menika kamus basa Jawi. Kamus basa Jawi ingkang samenika wonten taksih arupi kamus fisik utawi kamus cithak satemah kirang gampil dipunginakaken. Wujudipun ingkang kandel saha awrat dipunbekta dadosaken siswa aras-arasen kangge mbekta kamus dhateng sekolah menapa malih badhe maos. Kamus cithak ugi kirang saged narik kawigatosan para siswa amargi kirang gampil dipunginakaken kangge madosi tetembunganipun. Saking andharan menika, mila dipunbetahaken wujud kamus basa Jawi jumbuh kaliyan ewah-ewahaning jaman ingkang sampun sarwi modern. Salah satunggaling cara ingkang saged dipuntindakaken kanthi damel kamus elektronik basa Jawi. Kamus elektronik ingkang dipundamel kedah praktis saha saged dipunginakaken mawi komputer amargi ing jaman samenika komputer dados barang ingkang wigatos sanget ginanipun. Kamus elektronik basa Jawi ingkang dipunwujudaken wonten ing panaliten menika ngginakaken setunggal basa inggih 3
menika basa Jawi. Tuladhanipun tembung 'dhahar' saking tembung kriya (kr) ingkang tegesipun 'mangan'. Sejatosipun sampun wonten panaliten sanes ingkang ugi ngrembakakaken kamus buku wucalan basa Jawi ingkang awujud elektronik. Bedanipun kaliyan panaliten saderengipun bilih kamus elektronik menika ugi dipunsengkuyung kaliyan audio pocapan cara maos tetembunganipun satemah saged nggampilaken siswa kangge negesi tetembungan trep kaliyan pocapanipun. Tuladhanipun tembung 'amben' ingkang pocapanipun saged [ambәn] utawi [ambɛn]. Sanajan ta, seratanipun sami ananging kalih tembung kasebut gadhah teges ingkang beda. 'Ambѐn' [ambɛn] tegesipun lincak gedhe dianggo turu (linggihan), dene 'amben' [ambәn] tegesipun sabuk (ing weteng jaran). Kejawi saking menika, kamus ingkang dipundamel wonten ing panaliten menika ugi dipunjangkepi kaliyan tuladha ukara ingkang saged damel cetha panganggening satunggaling entri data ingkang wonten. Tuladhanipun 'lakune ambek wani tenan'. Ukara menika sejatosipun badhe nengenaken tuladha mapanaken tembung 'ambek wani' ingkang tegesipun kendel, kumendel. Wontenipun kamus menika dipunangkah saged migunani para siswa nalika sinau basa Jawi. Pangrembakanipun kamus menika dipunwatesi ing tetembungan prasaja ingkang asring dipunginakaken siswa SMP mliginipun siswa kelas 8 kanthi sumbering rujukan ngginakaken buku "Marsudi Basa lan Sastra Jawa" saha LKS "Pratita". Siswa SMP dipunpilih minangka subjek sasaran panaliten menika amargi tetembungan ingkang kedah dipunkuwaosi dening para siswa SMP taksih prasaja. Siswa SMP ing jaman samenika ugi sampun radi mangertos babagan 4
teknologi satemah pangangkahipun boten badhe kangelan ngginakaken kamus ingkang wujudipun elektronik. Pramila, kanthi wontenipun panaliten babagan pangrembakaning kamus elektronik basa Jawi menika, siswa SMP dipunangkah saged ngginakaken kamus minangka satunggaling sumber alternatif pasinaon basa Jawi ingkang ngremenaken. Anggenipun damel kamus elektronik basa Jawi menika ngginakaken software Microsoft Visual Basic 6.0. Bab menika dados pancadaning damel panaliten kanthi irah-irahan "Kamus Elektronik Basa Jawi kangge Siswa SMP Kelas 8 Semester Ganjil Minangka Sumber Alternatif Pasinaon Basa Jawi. B. Underaning Prakawis Saking dhasaring panaliten ingkang sampun kaandharaken wonten ing nginggil, mila saged karantam underaning prakawis kados mekaten. 1. Model pasinaon ing kelas taksih konvensional saha kirang narik kawigatosan siswa. 2. Siswa taksih cupet seserepanipun bab tetembungan basa Jawi. 3. Siswa kirang saged manggihaken sumber pasinaon mandiri ingkang pas kangge sinau piyambak. 4. Siswa kirang remen maos buku-buku pasinaon menapa dene kamus ingkang wujudipun kandel saha kirang praktis dipunginakaken. 5. Siswa betahaken media pasinaon mandiri ingkang gampil dipunginakaken. 6. Materi pasinaon basa Jawi gadhah kathah tetembungan ingkang saged dados bahan kangge ngrembakakaken kamus elektronik basa Jawi. 5
7. Kamus elektronik basa Jawi kedah gadhah sarat kualitas minangka sumber alternatif pasinaon mandiri ingkang sae kangge para siswa. 8. Dereng kathah kamus elektronik basa Jawi ingkang awujud aplikasi ngginakaken komputer. 9. Kamus basa Jawi ingkang wonten taksih awujud hard copy utawi cithak. 10. Mujudaken kamus elektronik basa Jawi ingkang dipundamel ngginakaken software Microsoft Visual Basic 6.0 kanthi kualitas sae. C. Watesaning Prakawis Miturut underaning prakawis ing nginggil, boten sedaya prakawis ingkang dipunpanggihaken wonten ing panaliten saged dipunrembag. Supados asiling panaliten saged langkung fokus, mila prakawis wonten ing panaliten menika badhe dipunwatesi namung kangge mujudaken kamus elektronik basa Jawi ingkang dipundamel ngginakaken software Microsoft Visual Basic 6.0 minangka sumber alternatif pasinaon basa Jawi kangge siswa SMP kelas 8 semester ganjil kanthi kualitas sae D. Wosing Prakawis Miturut underening prakawis saha watesaning prakawis ing nginggil, mila wosing prakawis ingkang saged karantam inggih menika: kadospundi cara mujudaken kamus elektronik basa Jawi ingkang dipundamel ngginakaken software Microsoft Visual Basic 6.0 minangka sumber alternatif pasinaon basa Jawi kangge siswa SMP kelas 8 semester ganjil kanthi kualitas sae? 6
E. Ancasing Panaliten Ancasing panaliten pangrembakaning media kamus elektronik basa Jawi inggih menika mujudaken kamus elektronik basa Jawi ingkang dipundamel ngginakaken software Microsoft Visual Basic 6.0 minangka sumber alternatif pasinaon basa Jawi kangge siswa SMP kelas 8 semester ganjil kanthi kualitas sae. F. Paedahing Panaliten Panaliten menika dipunangkah saged paring paedah dhateng sedaya pihak. Paedahing panaliten kangge sekolah bilih panaliten menika saged dipunginakaken minangka bahan kangge ngindhakaken sistem pasinaon ingkang jumbuh kaliyan kabetahanipun siswa, ngelmu pengetahuan, saha masyarakat. Paedahipun kangge guru bilih panaliten menika saged dipunginakaken minangka salah satunggaling media alternatif pasinaon basa Jawi ingkang inovatif, saengga lampahing pasinaon basa Jawi boten damel siswa aras-arasen kangge sinau saha minangka usada kangge ngindhakaken prestasi sinau basa Jawi siswa. Paedahipun kangge siswa bilih panaliten menika saged dipunginakaken minangka tambahan seserepan kangge sinau basa Jawi kanthi mandiri, dados satunggaling alternatif sumber pasinaon basa Jawi ingkang saged narik kawigatosan siswa SMP kangge sinau tetembungan basa Jawi, saha satunggaling cara kangge ngindhakaken asiling siswa sinau basa Jawi. Paedahipun kangge panaliti, saged dados satunggaling bahan kangge mbiyantu lampahing program pendidikan basa Jawi, paring 7
seserepan ingkang langkung wiyar babagan media ingkang saged dipunginakaken kangge media pasinaon, saha nambahi seserepan bab multimedia mliginipun visual basic 6.0 satemah ing tembenipun saged dipunginakaken kangge damel satunggaling media pasinaon. G. Pangertosan 1. Media pasinaon elektronik inggih menika media pasinaon interaktif ingkang dipundamel mawi maneka warni program saha saged dipunsimpen wonten ing CDR/RW (compact disc read or read and write) utawi removable disk saha saged dipuntampilaken wonten ing internet. Media menika saged dipunundhuh saking komputer saha saged dipunginakaken minangka media pasinaon mandiri. 2. Sumber pasinaon inggih menika samubarang prakawis ingkang awujud dhata, tiyang, utawi bandha ingkang saged nyengkuyung lampahing pasinaon, kalebet ugi bab sistem, bahan pasinaon, saha lingkunganipun (Depdiknas, 2004). 3. Sumber pasinaon mandiri inggih menika salah satunggaling alternatif media pasinaon ingkang saged dipunginakaken kangge sinau kanthi mandiri, dene siswa saged ngundhuh materinipun tanpa winates papan saha wekdalipun. 4. Kamus elektronik basa Jawi inggih menika kamus basa Jawi wonten ing wujud software jangkep kaliyan seserepan bab tetembungan basa Jawi ingkang saged dipunlampahaken mawi media elektronik kados ta komputer, handphone, PDA. 8
BAB II GEGARAN TEORI A. Andharan Teori 1. Pangertosan Pasinaon Pasinaon menika boten badhe uwal saking proses sinau saha mucal. Kekalihipun ugi boten saged madeg piyambak saha wonten gayutanipun setunggal kaliyan sanesipun. Sinau menika padamelan ingkang kedah dipunlampahaken dening satunggaling priyantun ingkang nampi pasinaon. Mucal inggih menika padamelan ingkang dipuntindakaken dening guru kanthi paring seserapan ingkang langkung wiyar malih (Sudjana, 2004:28). Konsep sinau saha mucal menika saged manunggal dados setunggal nalika wonten interaksi ing antawisipun guru kaliyan siswa utawi siswa saha siswa sanesipun wonten ing pasinaon. Interaksi ing antawisipun guru kaliyan siswa wonten ing pasinaon dados wosing gati kangge nggayuh ancasing pendidikan ingkang langkung efektif. Kawontenan lampahing pasinaon samenika sejatosipun saged katitik saking papanipun siswa minangka subjek saha objek wonten ing pasinaon (Sudjana, 2004:28). Siswa minangka subjek pasinaon ateges siswa piyambak ingkang kedahipun dados punjering pasinaon. Siswa ingkang nglampahaken sedaya prakawis ingkang dados ancasing pamulangan satemah samangke pikantuk seserepan ingkang kathah kangge ngewah-ewahi pribadinipun langkung sae malih. Siswa minangka objek pasinaon ateges pribadinipun siswa ing mriki ingkang dados sasaran guru nindakaken lampahing pasinaon ing salebeting kelas. 9
10 Woolfolk (2004:198) ngandharaken bilih "Learning occurs when experience causes a relatively permanent change in an individual's knowledge and behavior". Sinau menika saged kadadosan manawi wonten satunggaling lelampahan ingkang saged paring ewah-ewahan tumrap kawruh saha tindak- tandukipun satunggaling priyantun. Sinau menika sanes apalan ananging satunggaling lelampahan ingkang saged ketingal asilipun. Sudjana, (2004:28) ugi ngandharaken bilih sinau menika satunggaling pawiyatan ingkang dipunpratandhani wontenipun ewah-ewahan ing pribadinipun saben tiyang. Ewah- ewahan ingkang minangka asiling pasinaon saged dipuntedahaken wonten ing maneka warni wujud, kados ta ngalami ewah-ewahan saking wiyaring seserepan, gadhah solah bawa saha tindak tanduk ingkang langkung sae, kaprigelanipun sansaya kathah, lantiping kawruh, lan sapanunggalanipun. Awit saking mekaten, sinau menika minangka satunggaling tumindak ingkang boten badhe uwal saking gesang kita. Miturut Darsono, dkk (2000:4) salah satunggaling pratandha ingkang nedahaken bilih tiyang menika sampun sinau kanthi wontenipun ewah-ewahan saking tindak-tanduk, seserepan saha kaprigelanipun. Ewah-ewahan menika saged kadadosan kanthi dipunjarag menapa boten, saged ewah dados langkung sae ananging saged ugi langkung awon. Supados lampahing sinau menika saged gadhah kualitas ingkang sae, mila asiling ewah-ewahan kedah saged miyaraken seserepan saha interaksi ing antawisipun tiyang ingkang nembe sinau kaliyan lingkungan sakiwa tengenipun.
11 2. Sumbering Pasinaon Miturut AECT (Association for Educational Communication and Technology) (wonten ing Usman, dkk, 2002:1) sumber pasinaon inggih menika sedaya sumber (saged arupi data, tiyang utawi bandha) ingkang saged dipunginakaken kangge paring sarana pasinaon dhateng siswa. Sumber pasinaon ugi kalebet samubarang prakawis ingkang saged dipunginakaken dening guru, saking ingkang awujud bandha menapa sanesipun kangge nggayuh ancasing pasinaon. Sarujuk kaliyan pamanggihipun AECT, Mudhofir (1992:17) ugi ngandharaken bilih sumber pasinaon menika samubarang prakawis ingkang nyengkuyung lampahing pasinaon, kalebet ugi sistem pelayanan, bahan ing salebeting pasinaon, saha lingkungan sakiwa tengenipun satemah saged nggampilaken siswa kangge nggayuh ancasing pasinaon utawi kompetensi tartamtu. Wonten saperangan komponen ingkang kawrat wonten ing sumber pasinaon, ing antawisipun tiyang, pesen/piweling, bahan, lingkungan, alat, saha teknik. Sedaya komponen kasebut temtu badhe dipunpanggihaken wonten ing saben lampahing pasinaon. Miturut Sudjana & Rivai (2002:21-25), pamilihing sumber pasinaon saged adhedhasar kalih titikan, inggih menika titikan umum saha titikanipun sumber pasinaon adhedhasar ancasipun. a. Titikan umum Titikan umum minangka ukuran dhasar kangge milih maneka warni sumber pasinaon, ing antawisipun mirah, praktis saha prasaja, gampil dipunpanggihaken, fleksibel, komponenipun jumbuh kaliyan ancasing pasinaon.
12 b. Titikanipun sumber pasinaon adhedhasar ancasipun Saperangan titikan kangge milih sumber pasinaon adhedhasar ancasipun ing antawisipun kados mekaten. 1) Sumber pasinaon kangge paring motivasi dhateng siswa. 2) Sumber pasinaon kangge nggayuh ancasing pasinaon. 3) Sumber pasinaon kangge nindakaken panaliten. 4) Sumber pasinaon kangge ngudhar satunggaling prakawis. 5) Sumber pasinaon kangge presentasi. Jinising sumber pasinaon menika saged kaperang dados kalih, inggih menika sumber pasinaon ingkang kedah dipunrantam rumiyin (learning resources by design) saha sumber pasinaon ingkang sampun samekta lajeng kantun ngginakaken kemawon (learning resources by utilization) (Januszewski, 2001:84). Sumber pasinaon ingkang kedah dipunrantam rumiyin menika anggenipun damel kanthi dipunjarag kangge njangkepi ancasipun pasinaon. Sumber pasinaon ingkang kados mekaten asring dipunsebut bahan pasinaon. Tuladhanipun inggih menika buku pasinaon, modul, program audio, program slide ingkang wonten suwantenipun, transparansi. Sumber pasinaon ingkang sampun samekta inggih menika sumbering pasinaon ingkang dipunrantam kangge kabetahanipun pasinaon, ananging ugi saged dipunpanggihaken, dipunpilih saha dipunginakaken kangge njangkepi kabetahanipun pasinaon. Tuladhanipun, seniman, dhalang, paraga tari, busana Jawi, batik, tenaga ahli, sastrawan, museum, pagelaran ringgit, pagelaran kethoprak, pagelaran macapatan, pagelaran campursari, siaran tv, siaran radio, ariwarti, kalawarti.
13 Miturut AECT (wonten ing Usman, dkk, 2002:3), jinising sumber pasinaon menika kaperang saking latar, piweling, tiyang, bahan, pirantos, saha teknik. Piweling utawi message inggih menika seserepan ingkang dipunandharaken dening lembaga resmi, kados ta pamarentah utawi guru nalika lampahing pasinaon taksih lumampah. Piweling menika saged dipunandharaken kanthi pocapan saha ing wujud seratan kados ta wonten ing kurikulum, peraturan pamarentah, peraturan perundangan, silabus, rantaman pasinaon. Sedaya piweling ingkang dipunandharaken kasebut minangka wujud saking piweling ingkang formal. Piweling boten formal menika piweling ingkang wonten ing lingkungan masarakat saha saged dipunginakaken minangka bahan pasinaon. Tuladhanipun, dongeng, naskah, tokoh masarakat, seniman, sastrawan, budayawan, bangunan kina. Dene, piweling ingkang mapan wonten ing sistem pasinaon sekolah saged arupi sedaya pelajaran ingkang badhe dipunsinaoni dening siswa. Tiyang minangka sumbering pasinaon menika gadhah peran minangka subjek ingkang madosi, nyimpen, ngolah piweling, saha ngandharaken sedaya piweling kala wau (Januszewski, 2001:84). Tuladhanipun, guru, dosen, pustakawan, petugas laboratorium, widyaswara, tenaga ahli, saha taksih kathah malih kalebet para siswa piyambak. Bahan ingkang dados sumbering pasinaon menika awujud pirantos lunak (software) ingkang ngewrat piweling ing salebeting pasinaon, padatanipun dipunsamektakaken migunakaken pirantos tartamtu. Tuladhanipun, buku teks, modul, transaparansi (OHP), kaset program audio, kaset program video, film.
Pirantos (alat) inggih menika satunggaling wujud pirantos keras (hardware) ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken piweling ingkang kawrat wonten ing bahan pasinaon (Usman, dkk, 2002:4). Tuladhanipun, OHP, tape recorder, video player, proyektor, slide, proyektor film, komputer. Teknik inggih menika tata cara tartamtu ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken piweling ing pasinaon. Tuladhanipun, kanthi cara demonstrasi, pirembagan, praktikum, pasinaon mandiri, sosiodrama (roleplay), dolanan, tutorial langsung, paring pitakenan, ceramah. Dene, latar utawi setting inggih menika kahanan ingkang kadadosan ing sakiwa tengenipun proses pasinaon, papan anggenipun siswa nampi piweling (Januszewski, 2001:84). Lingkungan wonten ing teges menika saged kaperang dados kalih, inggih menika lingkungan fisik saha lingkungan boten fisik. Tuladhanipun lingkungan fisik, kados ta gedhung sekolah, perpustakaan, laboratorium, aula, lapangan. Lingkungan non-fisik, kados ta tata ruangan pasinaon, ventilasi angin, kahanan alam, kahanan ing lingkungan pasinaon ingkang saged nyengkuyung lampahing pasinaon menapa boten. Permana (2009:6) ngandharaken bilih paedahing sumber pasinaon ing saben lampahing proses pasinaon ing antawisipun inggih kados mekaten: a. ngindhakaken produktivitas lampahing pasinaon kanthi cara: (a) lampahing pasinaon dipundamel langkung cepet satemah saged mbiyantu guru kangge ngginakaken wekdal kanthi langkung sae saha (b) ngirangi tanggunganipun guru nalika ngandharaken seserepan bab materi, satemah wekdalipun saged langkung kathah kangge ndhidhik saha paring motivasi dhateng siswanipun. 14
b. ngirangi lampahing pasinaon ingkang langkung nengenaken ego pribadi kanthi cara: (a) kapribadenipun guru ingkang kaku saha tradhisional dipunkirangi; saha (b) paring kalodhangan dhateng siswa supados saged langkung ngrembaka jumbuh kaliyan kaprigelanipun piyambak. c. paring dhasar pasinaon ingkang langkung ilmiah kanthi cara: (a) ngrantam program pasinaon kanthi sistematis; saha (b) ngrembakakaken bahan pasinaon adhedhasar panaliten ingkang sampun dipunlampahi. d. damel lampahing pasinaon kraos langkung mantep kanthi cara: (a) ngindhakaken kawontenanipun sumber pasinaon; (b) ngandharaken wosing pamulangan saha bahan pasinaon kanthi langkung cetha malih. e. saged ngandharaken materi pasinaon ingkang langkung wiyar tanpa kawates papan saha wekdal. 3. Media Pasinaon a. Pangertosan Media Pasinaon Media (Arsyad, 2006:3) maujud saking basa latin medias ingkang ateges "tengah, lantaran, utawi bebuka". AECT (Association of Education and Communication Technology) (wonten ing Usman, dkk, 2002:1) paring watesan bab media minangka sedaya wujud sesambungan ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken seserepan menapa kemawon. Media pendidikan sejatosipun menika sarana ingkang dipunginakaken wonten ing proses pasinaon kangge nggayuh ancasing pendidikan. Media pendidikan ingkang dipunginakaken kangge ngawontenaken komunikasi saha interaksi guru lan siswanipun nalika proses 15
pasinaon dipunsebat media pasinaon (Sudjana & Rivai, 2002:2). Media pasinaon dipunginakaken wonten ing proses pasinaon kangge nggayuh ancas utawi kompetensi tartamtu ingkang sampun dipunrantam. Miturut Latuheru (1988:15), media pasinaon inggih menika sedaya pirantos pambiyantu ingkang dipunginakaken wonten ing pasinaon. Ancasipun kangge ngandharaken piweling saha piwulang bab pasinaon saking sumbering pasinaon (guru utawi sumber sanesipun) dhateng ingkang nampi pasinaon inggih menika siswa piyambak. Menawi dipunpendhet dudutan bilih media pasinaon menika sejatosipun minangka salah satunggaling pirantos ingkang ngewrat piweling ing pasinaon. Padatanipun pangertosan media wonten ing proses pawiyatan sekolah langkung asring dipunandharaken minangka pirantos grafis, photografis, utawi elektronis kangge nyerep sedaya seserepan ingkang awujud visual utawi verbal (Sudjana & Rivai, 2002:2). Media ugi saged ateges pirantos kangge nglantaraken sedaya piweling ingkang wonten ing pasinaon. Jinising media miturut Leshin, Pollock, & Reigluth wonten ing Arsyad (2006:36) kaperang dados gangsal kelompok, inggih menika, (1) media kanthi basis tiyang (guru, instruktur, tutor, kegiyatan kelompok, field-trip), (2) media cithak (buku, buku pandom, buku latiyan, alat pambiyantu makarya, lembaran kertas), (3) media visual (buku, alat pambiyantu makarya, bagan, grafik, peta, transapansi, slide), (4) media audio-visual (video, film, program slide-tape, tv), (5) media kanthi basis komputer (pamulangan kanthi ngginakaken komputer, interaktif video, hypertext). Salah satunggaling titikanipun media inggih menika ngewrat piweling ingkang badhe dipunandharaken dhateng panampinipun. 16
17 Media saged dados komponen sumber pasinaon utawi wahana fisik ingkang ngewrat materi instruksional satemah saged nambah gregetipun siswa kangge remen sinau (Arsyad, 2006:37). Andharan menika ngewrat teges bilih media menika minangka komponen sumber pasinaon ing lingkunganipun siswa ingkang saged narik kawigatosan siswa kangge sinau. b. Dhasar Teoritis Ngginakaken Media Pasinaon Seserepan, kaprigelan, saha ewah-ewahaning tindak tanduk saged kadadosan amargi wonten sesambungan ing antawisipun lelampahan ingkang enggal saha lelampahan-lelampahan ingkang sampun nate kadadosan rumiyin. Miturut Brunner (wonten ing Arsyad, 2006:7), media pasinaon menika gadhah tingkatan utama modus pasinaon, inggih menika lelampahan langsung, lelampahan pictorial/gambar, saha lelampahan abstrak. Tigang jinis tingkatan lelampahan kala wau sami wonten gegayutanipun minangka kupiya kangge pikantuk seserepan, kaprigelan, saha solah bawa ingkang enggal. Guru gadhah kupiya piyambak kangge ngetingalaken rangsangan utawi stimulus ingkang saged dipunolah dening sedaya panca driya. Sansaya kathah driya ingkang dipunginakaken kangge nampi saha ngolah seserepan ingkang wonten mila etangan seserepan kala wau langkung gampil dipunmangertosi ing penggalih ugi langkung ageng malih. Kanthi mekaten, siswa dipunangkah saged nampi saha ngenetaken piweling-piweling ingkang wonten ing saben materi kanthi sae.
Levi Lie (wonten ing Arsyad, 2006:9) paring dudutan bilih stimulus visual badhe paring kasil sinau ingkang langkung sae kangge ngemut-emut, nepangaken, saha nggayutaken sedaya konsep ingkang wonten. Stimulus verbal paring kasil sinau ingkang langkung kathah menawi pasinaon menika ngginakaken pepenget ingkang urut. Awit saking menika, sinau kanthi ngginakaken panca driya ingkang jangkep kados ta paningalan saha pamireng badhe paring kasil ingkang langkung sae kangge siswa. Andharan menika ugi sami kaliyan andharanipun Edgar Dale (wonten ing Arsyad, 2006:10-11) ingkang paring andharan bilih asiling sinau ingkang ngginakaken driya paningal saged dumugi 75%, ingkang ngginakaken driya pamireng dumugi 13%, saha ingkang ngginakaken driya sanesipun asilipun udakawis 12%. Para ahli paring dudutan bilih kirang langkung 90% asiling sinau saged dipungayuh ngginakaken driya paningal, 5% saking driya pamireng, saha 5% sanesipun saking diya sanesipun. Asiling sinau satunggaling tiyang saged pikantuk saking lelampahan langsung, kahanan nyata ingkang wonten ing sakiwa tengenipun gesang satunggaling tiyang dumugi lambang verbal ingkang boten cetha (abstrak). Sansaya papanipun wonten ing pucukipun krucut, mila sansaya abstrak media ingkang dipunginakaken kangge nglantaraken piweling menika. Lelampahan langsung badhe paring gambaran ingkang paling wetah saha gadhah teges bab seserepan menika. Awit saking menika, lelampahan langsung menika badhe tansah ngginakaken sedaya pancadriya ingkang dipungadhahi. 18
19 Miturut Suleiman (1988:26-27), media pasinaon menika kaperang dados saperangan jinis. Jinising media pasinaon inggih menika kados makaten. 1) Pirantos audio, inggih menika sedaya pirantos ingkang saged ngedalaken suwanten. Tuladhanipun kaset saha radio. 2) Pirantos visual, inggih menika sedaya pirantos ingkang saged ngetingalaken wujud rupa utawi bentukipun, ingkang asring ugi winastan alat paraga. Pirantos visual piyambak wonten kalih jinis, inggih menika: a) pirantos visual kalih dimensi 1. Pirantos visual kalih dimensi wonten papan ingkang boten transparan, tuladhanipun gambar wonten ing kertas, grafik, diagram, bagan, poster. 2. Pirantos visual kalih dimensi wonten papan ingkang transparan, tuladhanipun slide. b) pirantos visual tigang dimensi, tuladhanipun samubarang ingkang ketingal asli saha mawi model. 3) Pirantos audio visual inggih menika sedaya pirantos ingkang saged ngasilaken wujud saha suwanten dados setunggal, tuladhanipun film ingkang wonten suwantenipun saha tipi. Saking andharan kasebut, saged kadamel dudutan bilih media pasinaon inggih menika sedaya pirantos ingkang dipunginakaken wonten ing proses pasinaon kanthi ancas kangge ndugekaken piweling ing pasinaon saking guru dhateng muridipun. Media pasinaon ingkang dipunrembakakaken wonten ing panaliten menika awujud kamus elektronik basa Jawi ingkang dipundamel kanthi
ngginakaken Microsoft Visual Basic 6.0. Media pasinaon ingkang awujud kamus elektronik menika kalebet jinis media audio visual, amargi ketingal wujud tampilanipun saha dipunsengkuyung kanthi wontenipun suwanten pocapan saha gendhing pangiring media. c. Ginanipun Media Pasinaon Ginanipun media pasinaon ingkang wigati (Arsyad, 2006:15) inggih menika pirantos ingkang dipunginakaken kangge mbiyantu guru mujudaken kahanan saha lingkungan pasinaon ingkang sampun dipunrantam. Media pasinaon ingkang dipunginakaken ing tahap orientasi pasinaon badhe paring pambiyantu ingkang langkung efektif tumrap lampahing pasinaon amargi media pasinaon menika saged nambah motivasi saha gregetipun para siswa, saha saged ningkataken daya kawigatosanipun siswa kangge ngolah seserepan saha piweling ingkang dipunsamektakaken. Miturut Sudjana & Rivai (2002:2) ginanipun media pasinaonan ing antawisipun inggih menika kados mekaten. 1. Lampahing pasinaon badhe langkung narik kawigatosan siswa satemah saged nuwuhaken gregetipun siswa kangge sinau. 2. Bahan pasinaon badhe langkung cetha dipunmangertosi siswa satemah ancasing pasinaon saged kasil sae. 3. Jinising metode pasinaon badhe langkung maneka warni, boten namung mawi komunikasi verbal saking andharanipun guru. Angkahipun siswa 20
boten badhe ngraos aras-arasem kangge nglampahi pasinaon, dene guru piyambak boten badhe cepet sayah sanajan ta kedah mucal saben jam. 4. Siswa saged langkung aktif kangge nglampahaken sedaya kegiyatan ing salebeting pasinaon boten namung mirengaken andharanipun guru kemawon. Levie Lents wonten ing Azhar Arsyad (2006:16-17) ngadharaken sekawan ginanipun media pasinaon kados ing ngandhap menika. 1. Fungsi atensi, media saged narik kawigatosanipun siswa supados langkung fokus dhateng wosing pasinaon ingkang dipunandharaken. 2. Fungsi afektif, media saged ndhudhah emosi saha tindak tandukipun siswa, lajeng siswa ugi saged ngraosaken lampahing pasinaon kanthi sae. 3. Fungsi kognitif, media nggampilaken ancasing pasinaon kangge mangertosi saha ngemut-emut seserepan menapa dene piweling ingkang kawrat wonten ing media visual. 4. Fungsi kompensatoris, media saged nggampilaken siswa ingkang dangu anggenipun nampi wosing pasinaon ingkang dipunsamektakaken kanthi wujud teks/verbal. Miturut Brown (1977:2), dipunsebataken bilih "Creative effective uses of learning resources increase the probability that your students will learn more, retain better that they learn and improve their performance of the skills they are expected to develop". 'Media ingkang kreatif saged ngindhakaken raos remen para siswa kangge sinau langkung tumemen saha ndadosaken siswa saged nguwaosi menapa kemawon ingkang dipunsinau kanthi langkung sae.' 21
Dudutanipun bilih ginanipun media pasinaon menika saged nambah langkung cethanipun seserepan ingkang wonten, ngindhakaken motivasi saha kawigatosan siswa kangge sinau, saha nambah variasi cara ngandharaken satunggaling materi. Pamilihing media pasinaon ingkang leres dipunangkah saged ngindhakaken gregetipun siswa kangge sinau satemah materi saged dipunserep kanthi langkung gampil. Maneka warni sumber saha media pasinaon ingkang wonten temtu gadhah ancas piyambak-piyambak ing pamulangan basa Jawi. Salah satunggaling sumber saha media pasinaon ingkang wigati tumrap siswa inggih menika kamus. Kamus ingkang sejatosipun minangka sumber pasinaon ugi saged dados media pasinaon nalika wujudipun sampun dipungantos dados langkung ngremenaken menawi dipunginakaken siswa kangge sinau. 4. Kamus Minangka Sumber Pasinaon Miturut etimologi, tembung kamus mijil saking basa Arab 'qamus' (bentuk jamakipun qawamus). Tembung kamus ateges wadhah seserepan, mliginipun basa ingkang boten saged winates wiyaripun kados ta wiyaring segara (Chaer, 2003:179). Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia (Depdikbud, 2002:499), kamus inggih menika buku ingkang ngewrat kempalan tetembungan utawi nama ingkang dipunrantam manut urutaning abjad mawi andharan menapa tegesipun saha kadospundi wujud tembungipun. Kridalaksana (1984:86) ugi ngandharaken bilih kamus menika buku rujukan ingkang ngewrat dhaptar tetembungan utawi gabungan tembung kanthi dipunsukani katrangan ngengingi menapa tegesipun 22
saha ginanipun ing satunggaling basa, padatanipun dipunrantam miturut abjad. Kamus dipunrantam miturut urutan abjad A-Z kanthi ancas saged nggampilaken sinten kemawon ingkang badhe ngginakaken kamus kangge madosi tetembungan ingkang dipunkersakaken kanthi langkung cepet saha gampil. Kamus ugi gadhah paedah kangge nggampilaken tiyang menawi badhe madosi tetembungan ingkang dereng dipunmangertosi tegesipun. Miturut basanipun, kamus kaperang dados tigang jinis (Hardiyanto, 2008:47), inggih menika (1) kamus eka basa, (2) kamus dwi basa, (3) kamus multi basa. Kamus eka basa inggih menika kamus ingkang ngewrat setunggal basa, dene kamus dwi basa ngewrat kalih basa, saha kamus multi basa inggih menika kamus ingkang ngewrat langkung saking kalih basa. Kejawi saking menika ugi wonten jinis kamus standar. Kamus standar inggih menika kamus ingkang dipunakeni kawontenanipun saha ngewrat tetembungan standar ing satunggaling basa. Adhedhasar wekdalipun, kamus kaperang dados kamus sinkronis saha kamus diakronis. Jinis kamus ingkang dipundamel wonten ing panaliten inggih menika jinis kamus eka basa ingkang ngginakaken basa Jawa. Kamus sejatosipun boten namung dipunginakaken kangge ngrekam tegesing tembung, ananging temtu gadhah ancas ingkang langkung saking prakawis kasebut (Kasno, 1996:4). Ing saperangan prakawis, kamus dipundadosaken papan kangge nyimpen lelampahaning manungsa ingkang sampun dipunsukani asma. Kamus piyambak dados sarana ingkang wigati tumrap pasinaon basa Jawi mliginipun kangge mbiyantu siswa nguwaosi bab tetembungan basa Jawi. 23
Kamus paring seserepan bab tegesing tembung, ejaan saha pocapanipun (Tarigan, 1985:5). Kanthi sinau kamus, temtu badhe ngindhakaken seserepanipun siswa bab tetembungan basa Jawi. Menapa malih ing kamus menika ugi dipunsamektakaken tata cara maos saben tetembungan ingkang wonten satemah boten damel kepyuh anggenipun siswa negesi tetembungan. Kamus menika ugi dipunjangkepi tuladha ukara gayut kaliyan tetembungan ingkang dados entri datanipun satemah badhe langkung nggampilaken siswa mangertosi panganggening tembung ingkang trep ing satunggaling ukara. Panganggening kamus minangka sumber rujukan ugi saged ngindhakaken daya konsentrasi siswa kangge ngrekam dhata leksikal kanthi cepet (Kasno, 1996:5). Menawi siswa remen ngginakaken kamus dados sumber pasinaon basa Jawi, temtu saged miyaraken seserepan siswa bab pasinaon basa Jawi. Prakawis menika mila saged damel siswa langkung percaya diri kangge ngadhepi tetembungan ingkang angel dipunmangertosi tegesipun. Kejawi saking menika, panguwaosing tetembungan basa Jawi siswa ugi saged mindhak jumbuh kaliyan gregetipun siswa kangge sinau basa Jawi mawi kamus menika. 5. Kamus Elektronik Basa Jawi Ekabasa Kamus elektronik basa Jawi (e-dictionary) ekabasa inggih menika satunggaling kamus basa Jawi ingkang ngginakaken setunggal basa (basa Jawi) wonten ing wujud sofware aplikasi, ingkang ing lebetipun dipunjangkepi kaliyan seserepan jumbuh kaliyan tembung ingkang wonten ugi saged dipunlampahaken mawi media elektronik kados ta komputer, handphone, PDA.Watesaning tembung 24 tata
25 ingkang dipunsusun jumbuh kaliyan standar isi materi pasinaon basa Jawi siswa SMP kelas 8 semester ganjil. Anggenipun ngginakaken software aplikasi kamus elektronik menika kanthi dipun-install wonten ing komputer satemah badhe langkung gampil dipunginakaken. Siswa ingkang badhe madosi tetembungan tartamtu namung kantun ngetik tetembungan ingkang dipunkersakaken wonten ing kothakan madosi tetembungan. Manawi tembung kasebut sampun dipunpanggihaken lajeng tembung kasebut dipunklik wonten ing dhaptar tetembungan ingkang mapan ing sangandhapipun kothak madosi tetembungan. Sasampunipun tembung kasebut dipunklik mila badhe medal tegesipun tembung kala wau wonten ing kothak tegesipun saha badhe medal andharan seserepan ingkang jumbuh kaliyan tembung kasebut. 6. Software ingkang Dipunginakaken wonten ing Panaliten a. Microsoft Visual Basic 6.0 Visual Basic inggih menika salah satunggaling basa pemrograman komputer. Basa pemrograman piyambak minangka kempalan panguwuh ingkang dipunmangertosi dening komputer kangge nindakaken sawijining tugas. Kurniawan (2011:2) ngandharaken bilih Visual BASIC (Beginners All-Purpose Symbolic Instruction Code) inggih menika salah satunggaling development tools kangge damel aplikasi wonten ing lingkunganipun Windows. Visual Basic inggih menika program kangge damel aplikasi kanthi dhasar Microsoft Windows ingkang gampil saha cepet prosesipun (Sunyoto, 2007:1). Visual Basic nyamektakaken tool kangge damel aplikasi ingkang prasaja dumugi aplikasi
26 ingkang kompleks. Aplikasi ingkang dipundamel samangke saged dipunginakaken kangge kabetahanipun pribadi menapa dene kabetahanipun perusahaan/instansi kanthi sistem ingkang langkung ageng. Visual minangka basa pemrograman kangge damel maneka warni desain kanthi model GUI (Graphical User Interface). Cara ngginakaken program menika ugi gampil, kanthi nglebetaken sekedhik kode program kemawon, tiyang ingkang damel sampun saged damel program kanthi tampilan ingkang sae. Basic nedahaken basa pemrograman BASIC ingkang radi gampil dipunsinaoni. Visual Basic dipunrembakakaken saking basa BASIC dipuntambah atusan prentah tambahan, function, keyword, saha kathah gegayutanipun kaliyan GUI Windows. Visual Basic gadhah orientasi dhateng objek (Object Oriented Programming/OOP) ingkang gampil sanget dipunginakaken (Sunyoto, 2007:1). Wonten ing pemrograman visual, pangrembakanipun program dipunwiwiti kanthi langkung rumiyin damel user interface, lajeng ngatur properties saking objek- objek ingkang dipunginakaken wonten ing user interface. Menawi sampun nembe dipunlebetaken kode program kangge damel saben prastawa (event). Tahap pangrembakaning aplikasi ingkang kados menika asring dipunsebat mawi pendekatan Bottom Up. Visual Basic ugi minangka salah satunggaling basa pemrograman komputer ingkang asipat even driven (Sunyoto, 2007:5). Wonten ing pemrograman tradhisional utawi "procedural", aplikasi menika badhe dipuntindakaken kanthi urut. Eksekusi kangge nindakaken program dipunwiwiti saking larik sepisan dumugi larik salajengipun saha badhe mroses prosedur
namung ingkang dipunbetahaken kemawon. Visual Basic gadhah jinis Integrated Development Environment (IDE) visual kangge damel aplikasi kanthi basis sistem operasi Microsoft Windows saha kanthi ngginakaken model pemrograman Commont Object Model (COM) (Sunyoto, 2007:5). IDE menika minangka fasilitas pengembangan kangge ndamel aplikasi mawi Visual Basic. Visual Basic kalebet salah satunggaling Development Tool inggih menika sawijining pirantos pambiyantu kangge damel maneka warni program komputer, mliginipun ingkang ngginakaken sistem operasi windows (Sunyoto, 2007:6). Salah satunggaling fasilitas ingkang dipunsamektakaken ing tool menika inggih menika database kangge nyengkuyung menawi badhe damel aplikasi mawi Visual Basic. Basa pemrograman Visual Basic 6.0 saged dipunginakaken kangge ngrantam saha damel program aplikasi wonten ing sistem operasi windows. Program aplikasi ingkang saged dipunginakaken ing salebetipun arupi program database, program grafis, lan sapanunggalanipun (Koswara, 2011:2). Ing salebeting Visual Basic 6.0 wonten saperangan komponen ingkang sanget paring pambiyantu satemah saged nggampilaken user kangge damel satunggaling program aplikasi. Anggenipun badhe damel program aplikasi mawi Visual Basic 6.0 saged ugi dipunbiyantu mawi software sanesipun, kados ta Microsoft Access, Microsoft Excel, Seagate Crystal Report. Saderengipun damel satunggaling program aplikasi mawi Visual Basic 6.0, user kedahipun langkung rumiyin mangertos bab fasilitas-fasilitas menapa kemawon ingkang dipunsamektakaken satemah lampahing proses nalika damel program saged lumampah kanthi lancar. 27
b. Microsoft Access Microsoft Access inggih menika program database ingkang pinunjul saking Microsoft Office dipunginakaken kangge sarana pambiyantu user ingkang boten mangertos bab pemrograman database. Microsof Access piyambak sampun nyamektakaken maneka warni fasilitas kangge nyengkuyung lampahing user ngginakaken program menika. Fasilitas ingkang wonten ing Microsoft Access kados ta Wizard kangge damel tabel, query, form, report saha page (Koswara, 2011:3). Microsoft Access ugi saged ngewrat setunggal utawi langkung tabel, query, form, report, page, macro, saha module. Satunggaling database boten kedah ngewrat sedaya perangan kala wau, ananging menawi wonten satunggaling pihak ingkang betahaken database ingkang ageng kangge nyimpen atusan tabel, form, menapa dene objek sanesipun tetep saged ngginakaken Microsoft Access. Tabel ingkang dipundamel samangke arupi matriks saking item-item data wonten ing wujud larik saha kolom (Koswara, 2011:4). Matriks menika wujudipun kados kolom saha larik ingkang kawrat wonten ing Microsoft Excel ingkang cacahipun boten winates. Saben matriks menika saged dipunisi kangge nyerat saben item data ingkang dipunkersakaken dipunjumbuhaken kaliyan aplikasi ingkang badhe dipundamel. B. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang jumbuh kaliyan panaliten kamus elektronik basa Jawi ingkang badhe dipundamel inggih menika panalitenipun Kurnia Nurfitria (2012) kanthi irah-irahan Pengembangan Kamus Elektronik Kimia Materi Asam Basa 28
Sebagai Alternatif Sumber Belajar Mandiri. Panaliten jinis pengembangan menika paring asil ingkang sae sanget (SB) kanthi pikantuk skor rata-rata 105,8 saking skor maksimal 125 kanthi prosentase ideal menapa botenipun inggih menika 84,64%. Panaliten menika jumbuh kaliyan panaliten kamus elektronik basa Jawi ingkang badhe dipundamel menawi dipuntingali saking software aplikasi saha software database ingkang dipunginakaken inggih menika software Visual Basic saha Microsoft Access. Bedanipun kalih panaliten menika saking bab materi kaliyan entri data-nipun. Materi saha entri data panalitenipun Kurnia saking materi asam basa kimia, dene materi saha entri data ing panaliten menika materi pasinaon basa Jawi ingkang jumbuh kaliyan standar isi pasinaon basa Jawi siswa SMP kelas 8 semester ganjil. Panaliten jinis pengembangan salajengipun ingkang dados pandom kangge damel panaliten menika inggih panaliten saking Pratama Kartika Yudha (2013) kanthi irah-irahan Pengembangan Kamus Bahasa Jawa-Bahasa Indonesia Menggunkan Java 2 Micro Edition (J2ME). Panaliten menika kalebet kategori layak sanget saking bab wosipun saha dipunsebat layak saking bab software-ipun ingkang pikantuk prosentase biji 80% saking ahli materi. Wondene biji saking tiyang ingkang ngginakaken aplikasi menika pikantuk prosentase 76,53% ingkang kalebet kategori layak sanget dipunginakaken. Panalitenipun Pratama jumbuh kaliyan panaliten menika saking materi ingkang dipundamel inggih menika tetembungan basa Jawi ingkang dipundamel kamus elektronik. Bedanipun kaliyan panaliten kamus elektronik basa Jawi saking entri datanipun saha software aplikasi ingkang dipunginakaken. Panalitenipun Pratama ngginakaken software 29
Java 2 Micro Edition (J2ME) saha entri datanipun boten dipunwatesi, dene entri data ing panaliten menika dipunwatesi kangge siswa SMP saha ngginakaken software Microsoft Visual Basic 6.0 saha Microsoft Access. C. Nalaring Panaliten Ewah-ewahaning jaman njalari pangrembakaning elmu pengetahuan saha teknologi wonten ing proses pasinaon. Salah satunggaling ewah-ewahan ingkang kadadosan ing proses pasinaon bilih lampahing pasinaon ing wekdal menika guru boten malih dados punjering seserepan, ananging siswa ingkang samenika dados punjering pasinaon dene guru namung dados fasilitator kemawon. Sanajan ta basa Jawi menika basa padintenan ing tlatah Jawi, ananging taksih kathah siswa ingkang boten mangertos menapa tegesipun tetembungan ingkang asring dipunmirengaken ing padintenanipun satemah siswa piyambak kangelan nalika basa Jawi dipundadosaken mata pelajaran. Kangge nggampilaken siswa mangertosi menapa tegesipun tetembungan ingkang angel menika, mila dipunginakaken maneka warna sumber pasinaon, ing antawisipun arupi kamus basa Jawi. Kamus basa Jawi minangka salah satunggaling sumber alternatif pasinaon siswa ingkang praktis saha saged nggampilaken siswa mangertosi tegesipun tetembungan ingkang asring dipunginakaken ing pacelathon. Pangrembakaning teknologi informatika ing wekdal samenika ugi sampun paring pangaribawa tumrap bidhang pendidikan kalebet ugi pasinaon basa Jawi. Kamus basa Jawi ingkang sampun wonten arupi buku cithak (bausastra) menika saged dipunewah-ewahi dados kamus elektronik basa Jawi awujud software 30
31 ingkang saged dipunginakaken saben wekdal ngginakaken fasilitas komputer. Kamus elektronik basa Jawi ingkang dipunrembakaken inggih arupi software aplikasi kamus basa Jawi wonten ing setunggal basa inggih menika basa Jawi. Dene entri data ingkang wonten ing lebetipun inggih saking tetembungan basa Jawi ingkang jumbuh kaliyan materi pasinaon basa Jawi siswa SMP kelas 8 semester ganjil. Kamus elektronik menika wosipun inggih tetembungan basa Jawi ingkang dipunjangkepi mawi andharan sanes ingkang jumbuh kaliyan tetembungan ingkang wonten. Kanthi ngginakaken kamus elektronik basa Jawi menika, siswa saged madosi tetembungan basa Jawi ingkang dereng dipunmangertosi tegesipun kanthi langkung praktis, gampil saha langkung cetha. Awit saking menika, dipunbetahaken satunggaling kamus elektronik basa Jawi kanthi kualitas ingkang sae minangka salah satunggaling media pasinaon alternatif kangge para siswa SMP. Kangge ngasilaken kamus elektronik basa Jawi ingkang sae, prodhuk kamus elektronik basa Jawi saking asiling panaliten pengembangan menika badhe dipunbiji dening guru kanthi teknik ngempalaken data ngginakaken angket terstruktur ngengingi titikaning kualitas kamus elektronik basa Jawi lajeng dipunujicoba ing skala alit dhateng siswa kelas 8A. Kamus elektronik basa Jawi ingkang jumbuh kaliyan titikaning kualitas media ingkang sae badhe dados salah satunggaling software kamus ingkang ugi sae. Software kamus menika lajeng dipunangkah saged dipunginakaken minangka media alternatif pasinaon ingkang saged paring andharan ngengingi tetembungan basa Jawi.
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Metode panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika Research and Development (R&D). Metode R&D inggih menika salah satunggaling metode panaliten ingkang dipunginakaken kangge ngasilaken produk tartamtu (Sugiyono, 2008:128). Jumbuh kaliyan Sugiyono, Borg saha Gall (1983:772) ngandharaken kanthi langkung cetha bilih "Educational research and development (R&D) is a process used to develop and validate educational product." Sukmadinata (2009:164) ugi ngandharaken bilih metode R&D menika satunggaling tata cara panaliten kangge ngrembakakaken produk enggal utawi nyampurnakaken produk ingkang sampun wonten ingkang saged dipuntanggeljawabaken. Produk kasebut boten namung pirantos ingkang ketingal (hardware), kados ta buku, modul, alat paraga pasinaon, ananging ugi awujud software komputer, model-model pasinaon, media kangge gladhen, lan sapanunggalanipun. Wonten ing panaliten menika, cak-cakanipun produk arupi kamus elektronik basa Jawi kangge siswa kelas 8 semester ganjil ingkang dipunangkah saged minangka media pasinaon mandhiri kangge siswa sinau ing pundi kemawon papanipun. B. Model Panaliten Model pangrembakaning panaliten menika ngginakaken model prosedural kagunganipun Borg saha Gall (1983) kanthi sekedhik ewah-ewahan. Model prosedural inggih menika model ingkang asipat deskriptif. Tetandhingan 32
33 antawisipun model R&D kagunganipun Borg saha Gall kaliyan model prosedural asiling ewah-ewahan saged dipuntingali wonten ing Tabel 1. Tabel 1: Tetandhingan ing Antawisipun Model Pangrembakaning Panaliten dening Borg saha Gall kaliyan Model Prosedural Asiling Ewah- ewahan Model Pangrembakaning Panaliten Borg saha Gall Model Prosedural Asiling Ewah- ewahan Tahap I Nindakaken kangge ngempalaken seserepan (kajian pustaka saha ningali langsung kawontenan ing kelas), nemtokaken underaning perkawis ingkang dipunpanggihaken ing salebeting pasinaon, saha damel rangkuman perkawis-perkawis ingkang dados pepalang. Tahap II Damel rantaman miturut andharaning para ahli gayut kaliyan asil nalika pados underaning panaliten, perkawis, nemtokaken tata urutaning piwulangan, saha uji ahli kaliyan uji coba wonten ing skala alit, utawi expert judgement. panaliten (prasurvei) ngrantam ancasing Tahap I. Observasi a. Observasi kurikulum b. Observasi sasaran (siswa) c. Observasi kabetahan Tahap Panaliten a. Nemtokaken materi wulangan basa Jawi siswa SMP kelas 8 semester ganjil. II. Damel Rantamaning b. Ngempalaken referensi. c. Damel kisi-kisi pirantining panaliten d. Nemtokaken ahli media saha ahli materi. e. Nemtokaken kelas saha guru Tahap III. Damel jinis/wujudipun produk wiwitan ingkang kalampahan saking proses nyamektakaken materi pasinaon, damel buku acuan, saha pirantos evaluasi. kangge uji produk. Tahap III. Damel Produk a. Damel draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping pisan. b. Damel draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping kalih. c. Konsultasi draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping kalih. d. Mujudaken produk wiwitan Tahap IV. Nindakaken uji coba lapangan minangka tahap kaping pisan ingkang dipuntindakaken wonten ing 2-3 sekolah ngginakaken 6-10 subjek. Ngempalaken observasi, cara data wawancara, kuesioner, dipunlajengaken analisis data. Tahap V. Nindakaken utama adhedhasar pamanggih saha panyaruwe saking asiling uji lapangan ingkang sepisan. kanthi revisi dhateng produk kamus elektronik basa Jawi e. Validasi pirantining panaliten. Tahap IV. Pambijining Produk a. Pambijining produk tahap I b. Ewah-ewahan kaping I c. Pambijining produk tahap II d. Ewah-ewahan kaping II e. Pambijining produk tahap III f. Ujicoba winates g. Ewah-ewahan kaping III h. Mujudaken produk kamus elektronik basa Jawi pungkasan
34 C. Tata Lampahing Panaliten 1. Tahap I. Observasi a. Observasi kurikulum, inggih menika ningali kadospundi kurikulum pamulangan basa Jawi ingkang dipunginakaken sekolah mliginipun wonten ing SMP N 1 Mungkid lajeng nemtokaken kurikulum menapa ingkang badhe dipunginakaken kangge damel materi. Kurikulum wonten ing mriki dipunwatesi malih saking silabus ipun, inggih menika ngginakaken silabus basa Jawi kelas 8 semester ganjil. b. Observasi sasaran, inggih menika ningali lajeng nemtokaken sinten sasaran ingkang badhe ngginakaken asiling produk. Wonten ing mriki siswa SMP/MTS mliginipun siswa kelas 8 ingkang dados sasaran-ipun. c. Observasi kabetahan, inggih menika ningali lajeng nemtokaken kadospundi wujud produk ingkang badhe dipunrembakakaken adhedhasar kajian dhateng kamus cithak basa Jawi saha buku ajar basa Jawi, sae menika ingkang mratah wonten ing masarakat menapa dene ingkang dipunginakaken dening siswa ing sekolah. 2. Tahap II. Damel Rantamaning Panaliten a. Nemtokaken materi wulangan basa Jawi siswa SMP kelas 8 semester ganjil. Caranipun kanthi madosi tetembungan ingkang angel dipunpadosi tegesipun ing salebetipun materi pasinaon basa Jawi kelas 8. Data tetembungan menika samangke ingkang badhe dipunlebetaken wonten ing kamus elektronik basa Jawi minangka entri data.
35 b. Ngempalaken sumber rujukan, inggih menika ngempalaken data saking maneka warni sumber ingkang gayut kaliyan materi pasinaon basa Jawi kelas 8 semester ganjil, kados ta buku ajar basa Jawi, Lembar Kegiatan Siswa (LKS) saha Baousastra Djawa. c. Damel kisi-kisi pirantining panaliten, kanthi cara maos tuladha kisi-kisi pirantining panaliten adhedhasar buku pedoman ingkang wonten. Salajengipun, ngrembakakaken tuladha kisi-kisi kala wau dados pirantining panaliten jumbuh kaliyan jinising panaliten ingkang dipuntindakaken. d. Nemtokaken ahli media saha ahli materi, inggih menika 1 dosen ahli materi saha 1 dosen ahli media kangge mbiji asiling produk tahap kaping sepisan dumugi tahap kaping III. e. Nemtokaken kelas kangge uji coba, inggih menika setunggal kelas 8 SMP N 1 Mungkid saha 1 guru basa Jawi SMP/MTS kangge mbiji asiling produk wonten ing tahap ujicoba winates. 3. Tahap III. Damel Produk a. Damel draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping sepisan kanthi wujud file word mawi program Microsoft Office Word 2013. b. Damel draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping kalih ngginakaken program Visual Basic 6.0 saha Microsoft Access 2007. c. Konsultasi draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping kalih dhateng dosen pembimbing satemah saged mujudaken produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping sepisan.
d. Mujudaken produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping sepisan ingkang samangke badhe dipunbiji dening validator ahli materi saha ahli media. e. Validasi pirantining panaliten dening dosen pembimbing. 4. Tahap IV. Pambijining Produk a. Pambijining produk tahap I dening dosen ahli media saha ahli materi dhateng produk wiwitan Kamus Elektronik Basa Jawi, satemah saged pikantuk data kaping sepisan arupi data kuantitatif saha data kualitatif. b. Ewah-ewahan kaping I adhedhasar data kualitatif kaping I saking asil pamrayoginipun validator ahli materi saha ahli media. Asilipun arupi produk revisi I Kamus Elektronik Basa Jawi. c. Pambijining produk tahap II dening dosen ahli media saha ahli materi dhateng produk revisi I Kamus Elektronik Basa Jawi, satemah saged pikantuk data kaping kalih arupi data kuantitatif saha data kualitatif. d. Ewah-ewahan kaping II adhedhasar data kualitatif kaping I saking asil pamrayoginipun validator ahli materi saha ahli media. Asilipun arupi produk revisi II Kamus Elektronik Basa Jawi. e. Pambijining produk tahap III dening dosen ahli media saha ahli materi dhateng produk revisi II Kamus Elektronik Basa Jawi, satemah saged pikantuk data kaping tiga arupi data kuantitatif saha data kualitatif saha ngasilaken produk kamus elektronik basa Jawi kangge ujicoba winates. 36
37 f. Uji coba winates dhateng 1 guru basa Jawi SMP/MTS saha siswa kelas 8D wonten ing produk Kamus Elektronik Basa Jawi kangge ujicoba winates. Asilipun pikantuk data kaping IV arupi data kuantitatif saha data kualitatif. g. Ewah-ewahan kaping III adhedhasar data IV saha asiling pirembagan kaliyan dosen pembimbing. Asilipun produk kamus ingkang pungkasan. h. Mujudaken produk Kamus Elektronik Basa Jawi kaping pungkasan ingkang sampun samekta dipunsebaraken. Bagan tata lampahing panaliten saged dipuntingali ing Gambar I. Tahap I. Observasi Observasi kurikulum Observasi sasaran (siswa) Observasi kabetahan Analisis kurikulum Analisis sasaran (siswa) Analisis kabetahan Tahap II. Damel Rantamaning Panaliten Nemtokaken materi wulangan basa Jawi siswa SMP ingkang badhe dipundamel produkipun. Ngempalaken rujukan. Damel kisi-kisi pirantining panaliten. Nemtokaken kelas & guru kangge ujicoba winates. Nemtokaken ahli media, ahli materi. Tahap III. Damel Produk Damel draf kamus elektronik basa Jawi kaping I. Damel draf kamus elektronik basa Jawi kaping II. Konsultasi draf kamus elektronik basa Jawi. Mujudaken produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi. Validasi pirantining panaliten. Tahap IV. Pambijining Produk Pambijining produk tahap I Ewah-ewahan I Pambijining produk tahap II Ewah-ewahan II Produk pungkasan Ewah-ewahan III Uji coba winates Pambijining produk tahap II Gambar I: Tata lampahing mujudaken produk
D. Pambijining Produk 1. Desain Pambijining Produk Desain pambijing produk wonten ing panaliten menika kados mekaten. a. Pambijining produk tahap I Pambijining produk tahap I dipuntindakaken dening 1 ahli media saha 1 ahli materi ingkang mirsani produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi kaping I, satemah pikantuk data kaping I arupi biji kualitas produk saha pamrayogi revisi I. b. Pambijining Produk tahap II Pambijining produk tahap II dipuntindakaken dening 1 ahli media saha 1 ahli materi ingkang mirsani produk revisi I kamus elektronik basa Jawi, satemah pikantuk data kaping II arupi biji kualitas produk saha pamrayogi revisi II. c. Pambijining Produk tahap III Pambijining produk tahap II dipuntindakaken dening 1 ahli media saha 1 ahli materi ingkang mirsani produk revisi II kamus elektronik basa Jawi, satemah pikantuk data kaping III arupi biji kualitas produk Kamus Elektronik Basa Jawi saha dipunasilaken produk kamus elektronik basa Jawi kangge ujicoba winates. d. Ujicoba winates Ujicoba ingkang winates menika dipunlampahaken dhateng 1 guru basa Jawi SMP N 1 Mungkid saha siswa kelas 8D SMP N 1 Mungkid ingkang ningali produk revisi II kamus elektronik basa Jawi, satemah pikantuk data kaping IV arupi biji pamanggihipun guru saha siswa tumrap produk Kamus Elektronik Basa Jawi saha andharan pamanggih utawi panyaruwe. Desain pambijining produk ingkang jangkep dipuntedahaken Gambar II. 38
Produk Wiwitan Kamus Elektronik Basa Jawi kaping I Data I Pambijining produk tahap I wonten ing produk wiwitan kaping I Ahli media Ahli materi Biji kualitas kamus elektronik basa Jawi saha pamanggih& panyaruwe Ewah-ewahan kaping I Produk Revisi I Kamus Elektronik Basa Jawi Data II Pambijining produk tahap II wonten ing produk wiwitan kaping I Ahli media Ahli materi Biji kualitas kamus elektronik basa Jawi saha pamanggih& panyaruwe Ewah-ewahan kaping II Produk Revisi II Kamus Elektronik Basa Jawi Pambijining produk tahap III wonten ing produk wiwitan kaping I Ahli media Ahli materi Data III Biji kualitas kamus elektronik basa Jawi saha produk kamus kangge ujicoba Produk Kamus Elektronik Basa Jawi kangge Ujicoba Winates Data III Ujicoba winates dhateng 1 guru SMP/MTS saha siswa SMP kelas 8 Biji pamanggihipun siswa & guru bab kamus elektronik basa Jawi Ewah-ewahan kaping III Produk Kamus Elektronik Basa Jawi kaping pungkasan Gambar II: Desain pambijining produk 39
2. Jinising Data Data ingkang dipunasilaken wonten ing panaliten menika ing antawisipun inggih kados mekaten. a. Data Kualitatif Data kualitatif wonten ing panaliten menika arupi lampahing proses pangrembakaning produk Kamus Elektronik Basa Jawi ingkang dipuntindakaken jumbuh kaliyan tata lampahing panaliten saking tahap I, II, III, IV. Kejawi saking menika data kualitatif ugi dipunasilaken saking andharan saben indikator ingkang kaserat wonten ing angket pambijining kualitas produk kalebet ugi asiling pamanggih/panyaruwe saking ahli materi, ahli media, guru basa Jawi, saha siswa ingkang kaserat wonten ing lembar pamanggih/panyaruwe. b. Data Kuantitatif Data kuantitatif wonten ing panaliten menika arupi biji data kualitas produk Kamus Elektronik Basa Jawi ingkang sampun dipunewah-ewahi wujudipun. Biji angket ingkang aslinipun taksih arupi andharan sae sanget (SS), sae (S), cekap (C), kirang (K), saha kirang sanget (KS) dipunewah-ewahi wonten ing wujud angka 5, 4, 3, 2, 1 menawi dipunurutaken saking andharan paling positif dumugi andharan paling negatif. Dados, andharan sae sanget (SS) pikantuk biji 5, sae (S) pikantuk biji 4, cekap (C) pikantuk 3, kirang (K) pikantuk biji 2, saha kirang sanget (KS) pikantuk biji 1. Data menika dipunpendhet saking pambijinipun ahli media, ahli materi, 1 guru basa Jawi SMP/MTS, saha siswa (kelas 8D SMP N 1 Mungkid). 40
3. Pirantining Ngempalaken Data Pirantining panaliten ingkang dipunginakaken kangge ngempalaken data kaperang kados mekaten. a. Data Kualitatif Tata lampahing pangrembakanipun produk saking tahap I, II, III saged dipunandharaken kanthi wujud deskriptif satemah boten betahaken pirantos kangge ngempalaken data. Ewadene semanten, wonten ing tahap kaping IV dipunasilaken data I, II, saha III ingkang mbetahaken pirantining panaliten kangge mbiji produk arupi: 1) lembar pamanggih saha panyaruwe kangge ahli media kaliyan lembar pamanggih saha panyaruwe ahli materi supados pikantuk data kaping I. 2) lembar pamanggih saha panyaruwe kangge reviewer (guru basa Jawi SMP/MTS) supados pikantuk data kaping II. 3) lembar pamanggih saha panyaruwe kangge siswa supados pikantuk data kaping III. b. Data Kuantitatif Pirantining panaliten kangge ngasilaken data kuantitatif arupi angket, ing antawisipun inggih menika kados makaten: 1) piranti pambijining kualitas Kamus Elektronik Basa Jawi kangge ahli media saking aspek tampilan saha pemrograman. 41
42 2) piranti pambijining kualitas Kamus Elektronik Basa Jawi kangge ahli materi saking aspek materi pasinaon, basanipun, saha leresipun isi. 3) piranti pambijining kualitas Kamus Elektronik Basa Jawi kangge guru basa Jawi SMP/MTS saking aspek materi pasinaon saha tampilan. 4) piranti biji pamanggihipun siswa bab Kamus Elektronik Basa Jawi kangge siswa SMP/MTS saking aspek media pasinaon saha materi pasinaon. Kisi-kisi pirantining mbiji kualitas produk kangge ahli media pasinaon, ahli materi, guru basa Jawi SMP/MTS, saha siswa SMP/ kelas VIII saged dipuntingali wonten ing tabel 2, tabel 3, tabel 4, saha tabel 5. Tabel 2: Kisi-Kisi Pirantining Panaliten kangge Ahli Media Pasinaon NO ASPEK INGKANG DIPUNBIJI INDIKATOR NO. BUTIR 1. Tampilan a. Cetha pitedahipun b. Cetha seratanipun c. Cetha swantenipun d. Trep pamilihipun gambar e. Trep pamilihipun warna f. Trep anggenipun mapanaken tombol g. Anggenipun nedahaken animasi 1 2 3 4 5 6 7 2. Pemrograman a. Gampil dipunginakaken b. Cetha navigasinipun c. Cetha keliripun d. Trep seratanipun e. Cepet anggenipun dipunginakaken f. Tampilanipun saged narik kawigatosan 8 9 10 11 12 13
Tabel 3: Kisi-Kisi Pirantining Panaliten kangge Ahli Materi ASPEK INGKANG DIPUNBIJI 1. Materi pasinaon NO INDIKATOR a. Kualitas anggenipun paring panjurung dhateng siswa b. Jumbuh kaliyan standar kompetensi c. Trep dipunginakaken kangge sinau d. Trep materinipun e. Jumbuhipun tetembungan kaliyan tegesipun 2. 3. Basanipun Leresipun Isi a. Dipunrantam urut abjad b. Trep tata basanipun c. Trep anggenipun ngginakaken ejaan d. Basanipun baku a. Trep materi wonten ing media kaliyan materi sekolah b. Trep pamilihipun gambar c. Cetha materinipun d. Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertos Tabel 4: Kisi-Kisi Pirantining Panaliten kangge Guru Basa Jawi ASPEK INGKANG DIPUNBIJI 1. Materi pasinaon NO INDIKATOR a. Materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP b. Materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas VIII c. Jumbuhipun media ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi d. Panganggening tembung saha ejaan sampun trep e. Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos 2. Tampilan a. Cetha pitedah panganggenipun media b. Saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi c. Cetha keliripun d. Trep anggenipun milih warna e. Trep menunipun f. Trep jinising huruf saha ukuran teksipun g. Trep anggenipun milih gambar h. Cepet anggenipun dipunginakaken 43 NO. BUTIR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 NO. BUTIR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
44 Tabel 5: Kisi-Kisi Pirantining Panaliten kangge Siswa SMP ASPEK INGKANG DIPUNBIJI 1. Media pasinaon NO INDIKATOR a. Maringi seserepan ingkang sae babagan NO. BUTIR 1 tetembungan basa Jawi b. Saged nambah gregetipun siswa supados 2 remen sinau basa Jawi c. Gampil dipunginakaken d. Pencetan wonten ing media ndadosaken gampil anggenipun ngginakaken media e. Saged paring pambiyantu siswa sinau materi 3 4 5 ingkang dereng dipunkuwaosi f. Maringi kalodhangan siswa supados sinau 6 kanthi mandhiri g. Keliripun media saged narik kawigatosan 7 siswa h. Cetha keliripun i. Cetha seratanipun j. Cetha pitedahipun ngginakaken media k. Trep suwantenipun l. Suwanten wonten ing media nggampilaken 8 9 10 11 12 siswa mangertosi materinipun 2. Materi pasinaon a. Trep materinipun kaliyan kabetahanipun 13 siswa b. Gampil dipuntampi c. Damel siswa langkung mangertos babagan 14 15 materi d. Tetembunganipun gampil dipunmangertosi 16 E. Teknik Analisis Data 1. Data Kualitatif Data kualitatif wonten ing panaliten menika arupi data deskriptif ingkang ngandharaken tata urutan pangrembakaning produk ingkang dipuntindakaken jumbuh kaliyan tata lampahing panaliten tahap I, II, III saha IV. Wonten ing proses damel Kamus Elektronik Basa Jawi ugi dipunasilaken pamanggih saha panyaruwe saking 1 ahli media, 1 ahli materi, guru basa Jawi minangka reviewer saha siswa SMP. Pamanggih saha panyaruwe kasebut lajeng dipundadosaken
45 pathokan kangge damel ewah-ewahan saking produk wiwitan Kamus Elektronik Basa Jawi kaping I, II saha III. 2. Data Kuantitatif Data kuantitatif wonten ing panaliten menika dipunginakaken kangge nemtokaken kualitas kamus Elektronik basa Jawi. Analisis data saking pambijinipun ahli media, ahli materi, reviewer, saha siswa SMP dipuntindakaken kanthi tahap kados mekaten. a. Ngewahi data saking pambijinipun ahli media, ahli materi, reviewer saha siswa ingkang taksih arupi data kualitatif dados data kuantitatif kanthi aturan miturut Skala Likert kados ingkang dipuntedahaken Tabel 6 saha 7. Tabel 6: Kategori Biji Kualitas Media Kategori SS (Sae sanget) S (Sae) C (Cekap) K (Kirang) KS (Kirang sanget) Biji 5 4 3 2 1 Tabel 7: Kategori Biji Pamanggihipun Siswa Kategori Biji BS (Boten Sarujuk) KS (Kirang Sarujuk) R (Rangu-rangu) S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) 1 2 3 4 5 b. Biji saking ahli media, ahli materi, guru saha pamanggihipun siswa dipunetang kanthi cara nggunggungaken sedaya biji ingkang
dipunasilaken saking asiling panaliten dipunpara cacahipun biji ideal saking sedaya item lajeng dipunpingaken 100% (Sugiyono, 2008:137). Miturut etangan matematis saged dipunandharaken mawi rumus ing ngandhap menika: Presentase tingkatan biji = ∑ biji asiling panaliten ∑ biji 𝑖𝑑𝑒𝑎𝑙 sedaya 𝑖𝑡𝑒𝑚 𝑥 100% c. Nemtokaken tingkat kualitas Kamus Elektronik Basa Jawi mawi kategori pambijining kamus ing ngandhap menika. Tabel 8. Prosentase Kategori Biji Kualitas Media Tingkatan biji Kategori 0 - 20% 20,1 - 40% 40,1 - 60% 60,1 - 80% 80,1 - 100% KS (Kirang Sanget) K (Kirang) C (Cekap) S (Sae) SS (Sae Sanget) Tabel 9: Prosentase Kategori Biji Pamanggihipun Siswa Tingkatan biji Kategori 0 - 20% 20,1 - 40% 40,1 - 60% 60,1 - 80% 80,1 - 100% BS (Boten Sarujuk) KS (Kirang Sarujuk) R (Rangu-rangu) S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) 46
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Panaliten menika ngasilaken produk arupi software kamus elektronik basa Jawi kangge siswa SMP. Software kamus elektronik basa Jawi menika dipuntindakaken kanthi offline (boten betahaken sambungan internet) wonten ing komputer. Wontenipun kamus elektronik basa Jawi menika dipunangkah saged damel siswa SMP mliginipun siswa kelas 8 ngrembakakaken pribadinipun kangge sinau tetembungan basa Jawi kanthi mandiri satemah kamus menika saged minangka sumber alternatif pasinaon basa Jawi. Kejawi saking menika, kamus elektronik basa Jawi menika saged dipunginakaken minangka satunggaling media pasinaon kangge nyengkuyung lampahing pasinaon siswa ing salebeting pamulangan. Kamus elektronik basa Jawi menika ngewrat 2558 tembung jangkep kaliyan tegesipun ing basa Jawi. Saben entri data ingkang kaserat ing salebetipun kamus menika ugi dipunjangkepi swara pocapan saben tembung saha tegesipun. Wontenipun swara pocapan saben entri data menika dipunangkah saged damel siswa mangertos pocapan saben tembung ingkang leres satemah anggenipun negesi tetembunganipun samangke boten badhe lepat. Kamus menika ugi dipunjangkepi tuladha satunggaling ukara ingkang gayut kaliyan entri datanipun. Ancasipun saged damel siswa langkung paham kadospundi cak-cakanipun entri data kasebut wonten ing satunggaling ukara. Tampilan utama software saged 47
48 dipuntingali wonten ing gambar 3. Dene, tampilan software ingkang jangkep saged dipuntingali wonten ing Lampiran 2. Gambar III: Tampilan utama kamus elektronik basa Jawi Kejawi ngasilaken produk arupi software kamus elektronik basa Jawi, panaliten menika ugi ngasilaken data kualitas software kamus elektronik basa Jawi. Produk kamus elektronik basa Jawi ingkang sampun dipundamel dipunrembag kaliyan dosen pembimbing. Sasampunipun pikantuk pasarujukan saking dosen pembimbing, produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi menika dipunbiji dening dosen ahli materi saha ahli media. Pamrayogi saking validator materi saha media lajeng dipundadosaken bahan kangge nglampahaken ewah- ewahan. Pambijinipun produk dening validator materi saha media dipuntindakaken kaping tiga dene ewah-ewahan produk dipuntindakaken kaping kalih. Wonten ing pambijining produk tahap III, validator materi saha media paring pamanggih bilih produk kamus elektronik basa Jawi menika sampun layak dipunujicoba dhateng siswa saha guru, pramila sasampunipun pambijining produk
49 tahap III menika boten dipuntindakaken malih ewah-ewahan produk. Kamus elektronik basa Jawi ingkang sampun siap kangge ujicoba lajeng dipunbiji dening siswa saha guru SMP kelas 8 wonten ing tahap ujicoba winates. Asiling pamrayogi saking guru saha siswa lajeng dipunrembag kaliyan dosen pembimbing minangka pacadan kangge damel ewah-ewahan produk kaping pungkasan. Sasampunipun produk dipunewah-ewahi lajeng ngasilaken produk kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping pungkasan. Pambijining kualitas produk kaperang saking aspek materi, basanipun, saha leresipun isi kangge validator materi. Pambijining kualitas produk saking aspek tampilan media saha pemrograman kangge validator media, aspek materi pasinaon saha tampilan kangge guru basa Jawi, aspek media saha materi pasinaon kangge siswa. Adhedhasar pambijining produk kaping pungkasan dening validator materi, validator media, guru basa Jawi saha siswa, mila biji kualitas kamus miturut kategori pambijining produk ingkang ideal pikantuk prosentase 93,23% ingkang kalebet kategori sae sanget. Prosentase menika nedahaken bilih kamus elektronik basa Jawi ingkang dipundamel saged dipunginakaken minangka sumber alternatif pasinaon basa Jawi kangge pasinaon mandiri siswa. B. Pirembagan Panaliten menika ngasilaken data tata lampahing panaliten, data proses pengembangan, saha data kualitas produk. Data tata lampahing panaliten arupi andharan lampahing panaliten wiwit saking observasi, damel rantamaning panaliten, damel produk, saha pambijining produk. Data proses pengembangan
50 arupi asiling pamrayogi saking ahli materi, ahli media, guru basa Jawi saha siswa ingkang sampun dipunrembag kaliyan dosen pembimbing ingkang dipunginakaken kangge ngewah-ewahi produk supados langkung sae. Data kualitas produk arupi pambijining produk dening ahli materi, ahli media, guru basa Jawi, saha siswa adhedhasar angket piranti pambijining produk. Data kualitas produk dipunginakaken kangge mangertosi tingkat layak menapa botenipun produk kamus ingkang dipundamel. 1. Andharan Proses Mujudaken Produk a. Data Tata Lampahing Panaliten 1) Tahap Observasi Tahap observasi minangka tata lampahing panaliten ingkang kaping sepisan saderengipun damel produk. Prakawis ingkang dipunobservasi inggih menika bab kurikulum, observasi sasaran (siswa), saha observasi kabetehanipun. Data asiling observasi lajeng dipunanalisis jumbuh kaliyan bab ingkang sampun dipunobservasi kala wau, inggih menika analisis kurikulum, analisis sasaran (siswa), saha analisis kabetahanipun. Wonten ing tahap observasi kurikulum ingkang dipuntingali boten namung jinising kurikulum ingkang dipunginakaken, ananging ugi kedah ningali menapa kemawon kompetensi ingkang badhe dipungayuh. Saking analisis kurikulum lajeng dipunpanggihaken data bilih jinis kurikulum ingkang dipunginakaken inggih menika kurikulum berbasis KTSP. Kurikulum KTSP ingkang dipunginakaken wonten ing Propinsi Jawa Tengah ugi taksih ngewrat pamulangan Basa Jawi kangge siswa SMP kelas VIII semester ganjil minangka salah
51 satunggaling pasinaon ingkang kedah dipunwulangaken ing sekolah. Saking asiling analisis kurikulum kasebut lajeng dipunpanggihaken sekawan (4) Standar Kompetensi (SK) saha sedasa (10) Kompetensi Dasar (KD) pasinaon Basa Jawi kangge siswa SMP kelas VIII semester ganjil. Awit saking wigatosing sedaya materi pramila materi tetembungan basa Jawi ingkang badhe dipundadosaken entri data kamus dipunpendhet saking sedaya materi pasinaon basa Jawi SMP kelas VIII semester ganjil. Sedaya materi adhedhasar SK saha KD ingkang kaserat wonten ing silabus SMP kelas VIII semester ganjil menika mbetahaken seserepan ingkang wiyar bab tetembungan basa Jawi, sae menika kangge negesi tetembungan saking satunggaling wacana menapa dene kangge nyerat bab-bab sanesipun. Tuladhanipun wonten ing KD "melakukan percakapan dengan orang yang lebih tua" utawi "menulis ketrampilan hidup" ingkang mbetahaken wiyaring seserapanipun siswa bab tetembungan kangge damel satunggaling pirembagan kaliyan tiyang sepuh. Jinising basa ingkang kedah dipunginakaken kangge damel pirembagan menika temtu kedah nggatosaken undha usuk basa. Awit saking menika, siswa SMP kelas VIII semester ganjil dipundadosaken sasaran ingkang badhe ngginakaken produk asiling pengembangan menika. Sasampunipun nemtokaken sasaran ingkang badhe ngginakaken produk asiling pengembangan menika, tahap salajengipun inggih menika damel analisis produk ingkang badhe dipunrembakakaken. Fasilitas ingkang dipunsamektakaken lembaga pendhidhikan mliginipun sekolah ugi paring pangaribawa ing salebeting pamulangan basa Jawi wonten ing kelas. SMP Negeri 1 Mungkid minangka salah
52 satunggaling sekolah ingkang sampun mumpuni saking fasilitas fisikipun ananging dereng gadhah fasilitas panjurung pasinaon basa Jawi ingkang efektif. Awit saking menika, dipunbetahaken satunggaling media ingkang saged nggampilaken siswa sinau basa Jawi, sae menika nalika wonten ing sekolah menapa dene nalika wonten ing griya. Siswa kelas VIII SMP Negeri 1 Mungkid ketingal kirang gadhah greget kangge sinau basa Jawi. Saperangan siswa ngraos kangelan sinau tetembungan basa Jawi amargi kedah nggatosaken undha usuking basa kangge ngecakaken basanipun, dene kahananipun dereng wonten media pasinaon basa Jawi ingkang saged dados sumber pasinaon mandiri kangge siswa. Awit saking menika, guru basa Jawi paring panjurung ingkang ageng kangge damel media kamus elektronik basa Jawi ngginakaken aplikasi visual basic 6.0 kanthi sumber rujukan saking kamus menapa dene buku pasinaon basa Jawi. Media pasinaon menika dipunangkah saged narik kawigatosan siswa kangge sinau basa Jawi saha saged dados sumber alternatif pasinaon basa Jawi ing samubarang papan. 2) Tahap Damel Rantamaning Panaliten a) Nemtokaken materi wulangan basa Jawi siswa SMP ingkang badhe dipundamel produkipun Materi wulangan basa Jawi ingkang badhe dipunginakaken inggih menika wulangan basa Jawi kangge siswa SMP utawi sadrajat kelas VIII semester ganjil. Cacahing tetembungan ingkang dipunlebetaken wonten ing produk kamus elektronik basa Jawi adhedhasar data ingkang dipunpanggihaken ngewrat 2558
tembung. Dhaptar tetembungan ingkang kawrat wonten ing produk pungkasan Kamus Elektronik Basa Jawi saged dipuntingali wonten ing Lampiran 2 bageyan isi kamus. b) Ngempalaken sumber rujukan Sumber rujukan ingkang dipunginakaken kangge damel Kamus Elektronik Basa Jawi menika ing antawisipun saking buku-buku pasinaon basa Jawi ingkang sampun mratah wonten ing sekolah-sekolah mliginipun SMP/MTS sadrajat wonten ing Kabupaten Magelang. Buku pasinaon basa Jawi kangge siswa SMP kelas VIII ingkang dipunginakaken saprangan ageng sekolah wonten ing Kabupaten Magelang inggih menika Lembar Kerja Siswa (LKS) "Pratita" anggitanipun tim MKKS Kabupaten Magelang saha buku pasinaon basa Jawi SMP kelas VIII kanthi irah-irahan "Marsudi Basa lan Sastra Jawa" anggitanipun Priyantono saha Sawukir kanthi penerbit Erlangga. Sumber rujukan sanesipun kangge data sub entri wonten ing kamus elektronik basa Jawi ingkang dipundamel ugi saking Baousastra Djawa anggitanipun W.J.S. Poerwadarminta. c) Damel kisi-kisi pirantining panaliten Kisi-kisi pirantining panaliten dipundamel minangka pandom pambijining kualitas Kamus Elektronik Basa Jawi dening ahli materi, ahli media, guru basa Jawi saha pamanggihipun siswa tumrap produk Kamus Elektronik Basa Jawi. Kisi-kisi ingkang dipundamel menika adhedhasar paugeran pambijining media ingkang sampun limrah kanthi ewah-ewahan ingkang dipunbetahaken. Wondene 53
kisi-kisi pirantining panaliten kangge ahli materi, ahli media, guru basa Jawi saha siswa saged dipuntingali wonten ing Tabel 2, 3, 4, saha 5. d) Nemtokaken ahli media saha ahli materi Wonten ing panaliten menika, pambijining produk ingkang kaping I, II, saha III dhateng kamus elektronik basa Jawi menika adhedhasar analisis biji tahap I, tahap II saha tahap III. Pambijining produk tahap I dumugi tahap III dipuntindakaken dening setunggal dosen minangka ahli media saha setunggal dosen minangka ahli materi. Dosen ahli media wonten ing panaliten menika Prof. Dr. Suwarna, M. Pd., dene Ibu Siti Mulyani, M. Hum. minangka dosen ahli materi. Kekalihipun minangka dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Dhasar kangge nemtokaken sinten ingkang dados ahli materi saha ahli media saking asiling pamrayogi dosen pembimbing ingkang dipunjumbuhaken kaliyan kompetensi saben dosen. e) Nemtokaken kelas saha guru kangge ujicoba winates Kelas ingkang badhe dipunginakaken kangge ngawontenaken ujicoba winates inggih menika kelas VIII wonten ing SMP N 1 Mungkid. Saking wolung kelas VIII ingkang wonten ing SMP N 1 Mungkid namung dipunpilih setunggal kelas minangka objek ujicoba winates. Wonten ing lapangan, kelas ingkang dipunpilih inggih menika kelas VIII D kanthi 27 siswa. 54
Ujicoba winates ugi dipuntindakaken dhateng setunggal guru basa Jawi SMP/MTS. Guru basa Jawi ingkang nindakaken tahap ujicoba winates wonten ing panaliten inggih menika Ibu Dra. Anatri Endras Sumekar minangka guru basa Jawi kelas VIII SMP Negeri 1 Mungkid. 3) Tahap Damel Produk a) Damel draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping I Draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping sepisan dipundamel kanthi wujud file word mawi program Microsoft Office Word 2013. Draf ingkang dipundamel menika ngewrat rantaman produk wiwitan saha sumber data ingkang badhe dipundadosaken entri data saha sub entri data wonten ing kamus elektronik basa Jawi. Wujudipun draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping I saged dipuntingali wonten ing gambar 4. Berkas Pandom m Pambiyantu logo UNY KAMUS ELEKTRONIK BASA JAWI "MUMPUNI" gambar Menu update data madosi Entri data Tegesing tembung Puter swara Tulisan bergerak Gambar IV: Rantaman tampilan kamus mawi Ms. Word 55
b) Damel draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping II Draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping kalih menika dados wujud nyata saking draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping I. Tampilan draf kamus elektronik kaping II dipundamel mawi software Visual Basic 6.0, dene data base kamusipun dipundamel mawi program Microsoft Access 2007. Gambar V: Rantaman tampilan kamus mawi Ms. Visual Basic 6.0 Gambar VI: Tampilan database kamus mawi Ms. Access 2007 56
c) Konsultasi draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping II Draf kamus elektronik basa Jawi ingkang kaping II dipunkonsultasikaken kaliyan dosen pembimbing kangge dipunkoreksi wonten ing komponen isi/materi, tampilan, basa saha gambaripun. Asiling pirembagan saha revisi saking dosen pembimbing menika salajengipun dados produk wiwitan kaping I Kamus Elektronik Basa Jawi ingkang samangke badhe dipunbiji dening validator wonten ing pambijing produk tahap I. d) Mujudaken produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi Draf kamus elektronik basa Jawi ingkang sampun dipunrembag kaliyan dosen pembimbing lajeng dipundamel langkung sampurna wujud tampilanipun. Saperangan jinising font dipungantos ingkang langkung cetha, dene wujudipun kamus ugi sampun dipunewah-ewahi saking file ingkang taksih arupi visual basic project dados file.exe. Ing ngandhap menika tampilan produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi ingkang sampung awujud aplikasi kanthi jinising file.exe. Gambar VII: Tampilan produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi 57 lajeng
58 e) Validasi pirantining panaliten Kisi-kisi pirantining panaliten ingkang sampun dipundamel wonten ing tahap damel rantamaning panaliten lajeng dipunvalidasi kanthi teoritis saha logis dening dosen pembimbing satemah saged mujudaken pirantining panaliten ingkang valid. Kisi-kisi pirantining panaliten ingkang sampun dipunvalidasi dening dosen pembimbing lajeng dipunrembakakaken ing wujud angket pambijining kualitas kamus elektronik basa Jawi kangge dosen ahli materi, ahli media, guru basa Jawi saha pamanggihipun siswa. Andharan kisi-kisi pirantining panaliten saged dipuntingali wonten ing tabel 2, tabel 3, tabel 4, saha tabel 5. b. Data Proses Pengembangan 1) Ewah-ewahan kaping I Dosen ahli materi paring biji wonten ing aspek materi pasinaon, basa, saha leresipun isi kamus, satemah pikantuk pamrayogi bab materi kamusipun. Wondene dosen ahli media paring biji saking aspek tampilan saha pemrogramanipun. Sedaya asiling pamrayogi saking ahli materi saha ahli media wonten ing pambijining produk tahap I lajeng dipundadosaken data kaping I. Data kaping I ingkang sampun dipunrembag sesarengan kaliyan ahli media saha ahli materi lajeng dipunginakaken minangka pandom kangge damel ewah-ewahaning produk wiwitan kaping I. Asilipun samangke arupi produk revisi I kamus elektronik basa Jawi.
59 Asiling pamrayogi saking ahli materi saha ahli media dhateng produk wiwitan kamus kaping I saged kaandharaken kados ing ngandhap menika. a) Asiling pamrayogi dosen ahli materi wonten ing pambijining produk tahap I (1) SK saha KD wulangan Basa Jawi dipunlebetaken wonten ing tampilan kamus. (2) Dipuntambah tuladha ukaranipun wonten ing bageyan sub entri adhedhasar buku pasinaon basa Jawi ingkang dipunginakaken. (3) Tata panyerating entri saha sub entri kedah konsisten. b) Asiling pamrayogi dosen ahli media wonten ing pambijining produk tahap I (1) Dipuntambah SK saha KD. (2) Tembung puter swara dipungantos swara/pocapan. (3) Dipuntambah musik utawi gendhing iringan. (4) Tampilan dipundamel full layar. 2) Ewah-ewahan kaping II Asil ewah-ewahaning produk kaping I lajeng dipunbiji malih dening dosen ahli materi saha ahli media wonten ing proses pambijining produk tahap II. Dosen ahli materi paring biji wonten ing aspek materi pasinaon, basa, saha leresipun isi kamus, satemah pikantuk pamrayogi bab materi kamusipun. Wondene dosen ahli media paring biji saking aspek tampilan saha
pemrogramanipun. Sedaya asiling pamrayogi saking ahli materi saha ahli media wonten ing pambijining produk tahap II lajeng dipundadosaken data kaping II. Data kaping II ingkang sampun dipunrembag sesarengan kaliyan ahli media saha ahli materi lajeng dipunginakaken minangka pandom kangge damel ewah-ewahaning produk revisi I kamus elektronik basa Jawi. Asilipun samangke arupi produk revisi II kamus elektronik basa Jawi. Asiling pamrayogi saking ahli materi saha ahli media dhateng produk revisi I kamus elektronik basa Jawi saged kaandharaken kados ing ngandhap menika. a) Asiling pamrayogi dosen ahli materi wonten ing pambijining produk tahap II (1) Tata panyerating ukara/tetembungan dipungatosaken malih. (2) Panyerating entri data ingkang ngemu teges ingkang sami dipunsukani katrangan ingkang saged damel tegesipun tetembungan langkung cetha. (3) Langkung prayogi dipuntambah pengaman ing medianipun. b) Asiling pamrayogi dosen ahli media wonten ing pambijining produk tahap II (1) Dipuntambah tombol play/pause kangge gendhing iringan. 3) Ewah-ewahan kaping III Asil ewah-ewahaning produk kaping II lajeng dipunbiji malih dening dosen ahli materi saha ahli media wonten ing proses pambijining produk tahap III. Dosen ahli materi paring biji wonten ing aspek materi pasinaon, basa, saha 60
leresipun isi kamus. Wondene dosen ahli media paring biji saking aspek tampilan saha pemrogramanipun. Saking asil pambijinipun dosen ahli materi saha ahli media wonten ing proses pambijining produk tahap III, sedaya dosen validator sarujuk kangge mastani produk revisi II kamus elektronik basa Jawi menika layak dipunujicoba dhateng siswa saha guru SMP. Ing tahap ijicoba winates guru saha siswa SMP paring sekedhik pamrayogi babagan tampilan kamus. Sedaya asiling pamrayogi saking guru saha siswa wonten ing tahap ujicoba winates lajeng dipunrembag kaliyan dosen pembimbing kangge nemtokaken perangan pundi ingkang kedah dipunewah-ewahi malih. Asiling pamrayogi saking dosen pembimbing menika ingkang dipundadosaken data kaping III. Data kaping III menika ingkang salajengipun dipunginakaken minangka pandom kangge damel ewah-ewahaning produk kamus elektronik basa Jawi kangge ujicoba. Asilipun ewah-ewahan samangke ingkang dados produk kamus elektronik basa Jawi kaping pungkasan. Asiling pamrayogi saking dosen pembimbing tumrap produk kamus elektronik basa Jawi kangge ujicoba saged kaandharaken kados ing ngandhap menika. 1) Urutan tampilan dipunwalik 2) Dipuntambah wallpaper ingkang asipat dinamis c. Data Kualitas Produk Data kualitas produk dipunasilaken saking asil pambijining produk tahap I dening 1 ahli media, 1 ahli materi. 1 guru basa Jawa SMP/MTS, saha asil pamanggihipun siswa. 61
1) Pambijining Produk dening Dosen Ahli Materi Pambijining produk dening dosen ahli materi ngasilaken data arupi biji kualitas media saha asiling pamrayogi ingkang sae bab materi ingkang dipunrembakaken wonten ing media pasinaon. Prakawis ingkang dipunvalidasi dening dosen ahli materi inggih menika babagan materi ingkang dipunlebetaken wonten ing media pasinaon mliginipun tata pandhapuking kamus. Validasi saking ahli materi ugi ngengingi bab tampilan entri saha sub entri supados gampil dipunginaken saha dipunmangertosi dening siswa. Validasi dipuntindakaken kanthi lesan saha awujud seratan. Pamrayogi saking dosen ahli materi dipunginakaken minangka pandom kangge ngewahi materi produk kamus elektronik basa Jawi menika supados layak dipunujicoba. Validasi dening dosen ahli materi kaperang saking tiga welas (13) indikator. Pambijining produk dening dosen ahli materi dipuntindakaken kaping tiga, inggih menika validasi tahap sepisan, validasi tahap kalih, saha validasi tahap tiga ingkang ngasilaken produk media pasinaon layak dipunujicoba. Lembar validasi ingkang dipunisi dening dosen ahli materi kaperang saking tigang aspek pambijining kualitas produk. Kolom ingkang sepisan kangge pambijining produk saking bab materi pasinaon. Aspek materi pasinaon ngewrat gangsal indikator. Kolom ingkang kaping kalih inggih menika pambijining produk saking bab basanipun ingkang ngewrat sekawan indikator. Kolom ingkang kaping tiga inggih menika pambijining produk saking bab leresipun isi ingkang ngewrat sekawan indikator (lembar validasi dening dosen ahli materi saged dipuntingali wonten ing kaca Lampiran 3). 62
a) Pambijining Produk dening Dosen Ahli Materi Bab Materi Pasinaon Validasi dening dosen ahli materi saking bab materi pasinaon kaperang dados tigang tahap pambijining produk, inggih menika pambijining produk tahap I, tahap II, saha tahap III. Asil pambijining produk saking bab materi pasinaon saged dipunandharaken kados ing ngandhap menika. Tabel 10. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Materi Pasinaon Tahap I No. Indikator Validasi Tahap I Kategori Biji 1 Kualitas anggenipun paring panyurung 2 dhateng siswa Jumbuh kaliyan standar kompetensi 4 2 S (Sae) K (Kirang) 3 Trep dipunginakaken kangge sinau 4 S (Sae) 4 Trep materinipun 4 S (Sae) 5 Jumbuhipun tetembungan kaliyan tegesipun Prosentase asiling rata-rata validasi tahap I 4 S (Sae) 72% (Sae) Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk dening dosen ahli materi tumrap produk wiwitan kamus. Pambijining produk tahap I saking bab materi pasinaon pikantuk prosentase 72% mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert inggih menika sae. Materi pasinaon dipunlebetaken kategori sae amargi materi pasinaon menika dipunanggep saged nggampilaken siswa nalika sinau materi basa Jawi, ananging taksih wonten kirangipun ing saperangan indikator saengga kedah dipunewah- ewahi malih produkipun. Anggenipun ngewah-ewahi produk dipunjumbuhaken kaliyan pamrayoginipun validator materi ing proses pambijining produk tahap I satemah badhe ngasilaken produk revisi I kamus elektronik basa Jawi. 63
Tabel 11. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Materi Pasinaon Tahap II No. Indikator Validasi Tahap II Kategori Biji 1 Kualitas anggenipun paring panyurung dhateng 2 3 4 5 siswa Jumbuh kaliyan standar kompetensi Trep dipunginakaken kangge sinau Trep materinipun Jumbuhipun tetembungan kaliyan tegesipun Prosentase asiling rata-rata validasi tahap II 4 4 4 5 5 S (Sae) S (Sae) S (Sae) SS (Sae Sanget) SS (Sae Sanget) 88% (Sae Sanget) Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, sasampunipun dipunwontenaken ewah-ewahan dhateng produk revisi I kamus elektronik basa Jawi lajeng saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk tahap II dening dosen ahli materi. Pambijining produk tahap II saking bab materi pasinaon pikantuk prosentase 88% mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert inggih menika sae sanget. Materi pasinaon dipunlebetaken kategori sae sanget amargi materi pasinaon menika dipunanggep saged nggampilaken siswa nyinaoni materi basa Jawi, ananging taksih wonten kirangipun ing saperangan indikator saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli materi wonten ing pambijining produk tahap II. Asilipun ewah-ewahan samangke arupi produk revisi II kamus elektronik basa Jawi. Tabel 12. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Materi Pasinaon Tahap III No. Indikator Validasi Tahap III Kategori Biji 1 Kualitas anggenipun paring panyurung dhateng 2 3 4 5 siswa Jumbuh kaliyan standar kompetensi Trep dipunginakaken kangge sinau Trep materinipun Jumbuhipun tetembungan kaliyan tegesipun Prosentase asiling rata-rata validasi tahap III 4 4 5 5 5 S (Sae) S (Sae) SS (Sae Sanget) SS (Sae Sanget) SS (Sae Sanget) 92% (Sae Sanget) 64
Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, sasampunipun dipunwontenaken ewah-ewahan dhateng produk revisi II kamus elektronik basa Jawi lajeng saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk dening dosen ahli materi tahap III. Pambijining produk tahap III saking bab materi pasinaon pikantuk prosentase 92% mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert inggih menika sae sanget. Materi pasinaon dipunlebetaken kategori sae sanget amargi media pasinaon menika dipunanggep saged nggampilaken siswa sinau materi basa Jawi. Sasampunipun boten wonten ewah-ewahan malih wonten ing pambijining produk tahap III dening dosen ahli materi, mila produk revisi II kamus elektronik basa Jawi lajeng dados produk kamus elektronik basa Jawi kangge ujicoba. Ing ngandhap menika kasamektakaken grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi wonten ing aspek materi pasinaon. Aspek materi pasinaon 5 4 3 2 1 0 Kualitas anggenipun paring panjurung dhateng siswa Jumbuh kaliyan standar kompetensi Trep dipunginakaken kangge sinau Trep materinipun Jumbuhipun tetembungan kaliyan tegesipun Pambijining produk tahap I Pambijining produk tahap II Pambijining produk tahap III Gambar VIII: Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi aspek materi pasinaon 65
Validasi saking bab materi pasinaon saking dosen ahli materi ngewrat gangsal indikator. Indikator ingkang kaserat wonten ing lembar validasi dipuntingali saking bab materi pasinaon saged dipunandharaken kados mekaten. (1) Kualitas anggenipun paring panjurung dhateng siswa Kualitas anggenipun paring panjurung dhateng siswa saking asil pambijinipun dosen ahli materi wonten ing tahap I dumugi tahap III pikantuk kategori sae lan biji sedayanipun 4. Kategori sae menika nedahaken bilih materi (sesanti) awujud bebasan, paribasan, utawi saloka ingkang kaserat wonten ing bageyan ngandhap tampilan kamus elektronik basa Jawi menika cekap kangge paring panjurung siswa sinau basa Jawi. (2) Jumbuh kaliyan standar kompetensi Saking pambijinipun dosen ahli materi, biji indikator materi pasinaon jumbuh kaliyan standar kompetensi tahap I inggih menika 2 saengga kalebet kategori kirang. Kategori kirang menika dipunjalari amargi andharan bab standar kompetensi saha kompetensi dasar ingkang dados pancadan kangge damel kamus elektronik basa Jawi menika dereng dipunlebetaken wonten ing aplikasi medianipun. Awit saking menika produk kamus elektronik basa Jawi menika lajeng dipunewah-ewahi kanthi dipunjangkepi SK saha KD pamulangan basa Jawi siswa SMP/MTS kelas VIII semester ganjil. Saking asiling ewah-ewahan pramila wonten ing pambijining produk tahap II saha tahap III, indikator materi pasinaon jumbuh kaliyan standar kompetensi sedayanipun pikantuk biji 4 kanthi kategori sae. Kategori sae menika nedahaken bilih materi ingkang dipundamel wonten ing 66
kamus elektronik basa Jawi menika saestu sampun jumbuh kaliyan SK saha KD adhedhasar silabus Basa Jawi kangge siswa SMP kelas VIII semester ganjil. (3) Trep dipunginakaken kangge sinau Indikator materi pasinaon trep dipunginakaken kangge sinau pikantuk biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk tahap I dening dosen ahli materi. Kategori sae menika nedahaken bilih tetembungan basa Jawi ingkang dipunserat wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika sampun jumbuh kaliyan buku pasinaon basa Jawi ingkang dipunginakaken siswa saengga materi menika trep dipunginakaken kangge sinau siswa. Materi pasinaon basa Jawi arupi tetembungan basa Jawi wonten ing entri saha sub entri nipun lajeng dipunewah-ewahi sekedhik, dipundamel langkung rapi saha konsisten tata cara panyeratipun. Saking asiling ewah-ewahan menika pramila biji indikator materi pasinaon trep dipunginakaken kangge sinau ing tahap II pikantuk biji 4 kanthi kategori sae. Kategori sae menika dipunasilaken amargi taksih wonten saperangan entri data ingkang dereng konsisten tata panyeratanipun saengga kedah dipunewah-ewahi malih. Sasampunipun dipunewah-ewahi, wujud entri saha sub entri saged langkung nggampilaken siswa sinau tetembungan basa Jawi saha tegesipun. Asilipun inggih menika pambijining produk saking dosen ahli materi wonten ing tahap III saged mindhak dados 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi materi tetembungan ingkang kaserat wonten ing 67
68 media kamus elektronik basa Jawi menika saestu sampun trep dipunginakaken siswa kangge sinau materi pasinaon basa Jawi. (4) Trep materinipun Wonten ing bab materi pasinaon kanthi indikator trep materinipun, dosen ahli materi paring biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk tahap I. Kategori sae menika nedahaken bilih materi ingkang kaserat wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika sampun jumbuh kaliyan materi pasinaon basa Jawi wonten ing buku-buku pasinaon basa Jawi gadhahipun siswa. Supados langkung nggampilaken siswa mangertosi tegesing tetembungan ingkang kaserat wonten ing salebeting kamus, pramila wujud produk kamus menika dipunewah-ewahi sekedhik mawi tambahan tuladha saben tetembunganipun. Saben entri data dipuntambahi tuladha satunggaling ukara ingkang dipunpendhet saking buku pasinaon basa Jawi. Saking asiling ewah-ewahan produk kamus elektronik basa Jawi menika, pramila dosen ahli materi paring biji 5 kanthi kategori sae sanget wonten ing pambijining produk tahap II saha III. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih materi ingkang kaserat wonten ing kamus sampun trep kaliyan materi pasinaon basa Jawi ingkang kaserat wonten ing buku ajar basa Jawi minangka sumber rujukan. Tegesipun saben entri data ugi sampun trep amargi sampun dipunjumbuhaken kaliyan Baousastra Djawa.
(5) Jumbuhipun tetembungan kaliyan tegesipun Indikator jumbuhing tetembungan kaliyan tegesipun pikantuk biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk dening dosen ahli materi tahap I. Kategori sae menika nedahaken bilih tetembungan ingkang kaserat minangka entri data kamus sampun jumbuh kaliyan sub entri datanipun ingkang minangka tegesing tetembungan, ananging taksih wonten saperangan sub entri ingkang tata panyeratanipun taksih dereng konsisten, mila kedah dipunewah-ewahi malih. Saking asiling ewah-ewahan, indikator jumbuhing tetembungan kaliyan tegesipun pikantuk biji 5 sedaya kanthi indikator sae sanget wonten ing pambijining produk dening dosen ahli materi tahap II saha III. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih sedaya tetembungan minangka entri data sampun jumbuh kaliyan tegesipun ingkang minangka sub entri data. b) Pambijining Produk dening Dosen Ahli Materi Bab Basanipun Validasi dening dosen ahli materi saking bab basanipun kaperang dados tigang tahap pambijining produk, inggih menika pambijining produk tahap I, tahap II, saha tahap III. Asil pambijining produk saking bab basanipun saged dipunandharaken kados ing ngandhap menika. Tabel 13. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Basanipun Tahap I No. Indikator 1 Dipunrantam urut abjad 2 Trep tata basanipun 3 Trep anggenipun ngginakaken ejaan 4 Basanipun baku Prosentase asiling rata-rata validasi tahap I Validasi Tahap I Kategori Biji 4 4 4 4 S (Sae) S (Sae) S (Sae) S (Sae) 80% (Sae) 69
70 Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi dening dosen ahli materi wonten ing pambijing produk tahap I saking bab basanipun. Asiling prosentase inggih menika 80% mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert kalebet sae. Panyerating basa ingkang dipunginakaken wonten ing kamus menika dipunlebetaken kategori sae amargi basanipun tetembungan ingkang dipunlebetaken wonten kamus menika dipunanggep trep kangge tataranipun siswa SMP. Trepipun basa ingkang dipunginakaken wonten ing kamus menika dipunangkah saged nggampilaken siswa anggenipun sinau materi basa Jawi, ananging taksih wonten kirangipun ing saperangan indikator saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun. Anggenipun ngewah-ewahi produk dipunjumbuhaken kaliyan pamrayoginipun validator materi ing proses pambijining produk tahap I satemah badhe ngasilaken produk revisi I kamus elektronik basa Jawi. Tabel 14. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Basanipun Tahap II No. Indikator Validasi Tahap II Kategori Biji 1 Dipunrantam urut abjad 5 SS (Sae Sanget) 2 Trep tata basanipun 4 S (Sae) 3 Trep anggenipun ngginakaken ejaan 5 SS (Sae Sanget) 4 Basanipun baku 5 SS (Sae Sanget) Prosentase asiling rata-rata validasi tahap II 95% (Sae Sanget) Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk revisi I kamus elektronik basa Jawi dening dosen ahli materi wonten ing pambijining produk tahap II saking bab basanipun. Asilipun
prosentase inggih menika 95% mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert kalebet sae sanget. Panyerating basa ingkang dipunginakaken wonten ing kamus menika dipunlebetaken kategori sae sanget amargi basanipun tetembungan ingkang dipunlebetaken wonten kamus menika dipunanggep trep kangge tataranipun siswa SMP. Trepipun basa ingkang dipunginakaken wonten ing kamus menika dipunangkah saged nggampilaken siswa anggenipun sinau materi basa Jawi, ananging taksih wonten kirangipun sekedhik ing saperangan indikator saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun. Anggenipun ngewah-ewahi produk dipunjumbuhaken kaliyan pamrayoginipun validator materi ing proses pambijining produk tahap II satemah badhe ngasilaken produk revisi II kamus elektronik basa Jawi. Tabel 15. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Basanipun Tahap III No. Indikator Validasi Tahap III Kategori Biji 1 Dipunrantam urut abjad 5 SS (Sae Sanget) 2 Trep tata basanipun 5 SS (Sae Sanget) 3 Trep anggenipun ngginakaken ejaan 5 SS (Sae Sanget) 4 Basanipun baku 5 SS (Sae Sanget) Prosentase asiling rata-rata validasi tahap III 100% (Sae Sanget) Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk revisi II kamus elektronik basa Jawi dening dosen ahli materi wonten ing bab basanipun. Asilipun prosentase inggih menika 100% mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert kalebet sae sanget. Panyerating basa ingkang dipunginakaken wonten ing kamus menika dipunlebetaken kategori sae sanget amargi basanipun tetembungan ingkang dipunlebetaken wonten kamus 71
menika dipunanggep trep kangge tataranipun siswa SMP. Trepipun basa ingkang dipunginakaken wonten ing kamus menika dipunangkah saged nggampilaken siswa anggenipun sinau materi basa Jawi. Sasampunipun boten wonten ewah- ewahan malih wonten ing pambijining produk tahap III dening dosen ahli materi saking aspek basanipun, mila produk revisi II kamus elektronik basa Jawi lajeng dados produk kamus elektronik basa Jawi kangge ujicoba. Ing ngandhap menika kasamektakaken grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi wonten ing aspek basanipun. Aspek basanipun 5 4 3 2 1 0 Dipunrantam urut abjad Trep tata basanipun Trep anggenipun ngginakaken ejaan Basanipun baku Pambijining produk tahap I Pambijining produk tahap II Pambijining produk tahap III Gambar IX: Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi aspek basanipun Validasi wonten ing aspek basanipun saking dosen ahli materi ngewrat sekawan indikator. Indikator ingkang kaserat wonten ing lembar validasi dipuntingali saking bab materi pasinaon saged dipunandharaken kados mekaten. 72
73 (1) Dipunrantam urut abjad Indikator materi pasinaon dipunrantam urut abjad saking asil pambijinipun dosen ahli materi wonten ing tahap I pikantuk kategori sae kanthi biji 4. Kategori sae menika nedahaken bilih anggenipun mujudaken kamus elektronik basa Jawi menika sampun jumbuh kaliyan tata pandhapuking kamus ingkang limrah, bilih kamus kedah dipundamel urut abjad. Supados saged ketingal langkung rapi, tata panyerating tetembungan wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika lajeng dipunewah-ewahi sekedhik. Saking asiling ewah-ewahan produk kamus elektronik basa Jawi menika pramila dosen ahli materi paring biji 5 kanthi kategori sae sanget wonten ing pambijining produk tahap II saha III. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih sedaya entri data kamus sampun dipunrantam urut abjad kanthi rapi. (2) Trep tata basanipun Pambijining produk tahap I saha II dening dosen ahli materi wonten ing indikator trep tata basanipun pikantuk biji 4 kanthi kategori sae. Kategori sae menika nedahaken bilih pamilihing basa ingkang dipunginakaken wonten ing pandhapuking kamus sampun trep kaliyan yuswanipun siswa SMP. Supados sedaya tetembungan ingkang dipundadosaken entri data menika langkung gampil dipunmangertosi dening siswa, mila pamilihipun basa dipunrapekaken malih. Saking asiling ewah-ewahan produk kamus elektronik basa Jawi menika lajeng wonten ing pambijining produk bab basanipun tahap III dosen ahli materi paring biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken
bilih sedaya pamilihing basa wonten ing kamus elektronik menika sampun trep kangge tataranipun siswa SMP. (3) Trep anggenipun ngginakaken ejaan Indikator trep anggenipun ngginakaken ejaan pikantuk biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk dening dosen ahli materi tahap I. Kategori sae menika nedahaken bilih ejaan ingkang dipunginakaken kangge damel kamus menika sampun trep kaliyan Ejaan Yang Disempurnakan (EYD) Basa Jawi. Amargi taksih wonten saperangan tetembungan ingkang taksih lepat panyeratan ejaanipun, mila produk kamus elektronik basa Jawi menika dipunewah-ewahi sekedhik. Sasampunipun produk kamus menika dipunewah-ewahi, dosen ahli materi paring biji 5 sedaya kanthi kategori sae sanget wonten ing indikator trep anggenipun ngginakaken ejaan tahap II saha tahap III. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi sedaya tetembungan wonten ing salebeting kamus sampun trep ejaanipun kaliyan EYD Basa Jawi. (4) Basanipun baku Komponen materi pasinaon wonten ing indikator basanipun baku pikantuk biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk dening dosen ahli materi tahap I. Kategori sae menika nedahaken bilih panyerating basa wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika sampun baku minangka basa ingkang kedah dipunginakaken ing satunggaling seratan. Amargi taksih wonten saperangan 74
tembung ingkang dereng baku tata panyeratanipun, mila produk kamus elektronik basa Jawi menika dipunewah-ewahi sekedhik. Sasampunipun produk kamus menika dipunewah-ewahi, dosen ahli materi paring biji 5 sedaya kanthi kategori sae sanget wonten ing indikator basanipun baku tahap II saha tahap III. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi sedaya tetembungan wonten ing salebeting kamus sampun baku kados ingkang kaserat wonten ing EYD Basa Jawi. c) Pambijining Produk dening Dosen Ahli Materi Bab Leresipun Isi Validasi dening dosen ahli materi saking bab leresipun isi kaperang dados tigang tahap pambijining produk, inggih menika pambijining produk tahap I, tahap II, saha tahap III. Asil pambijining produk saking bab leresipun isi dipunandharaken kados ing ngandhap menika. Tabel 16. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Leresipun Isi Tahap I No. Indikator Validasi Tahap I Kategori Biji 1 Trep materi wonten ing media kaliyan materi sekolah 3 C (Cekap) 2 Trep pamilihipun gambar 3 C (Cekap) 3 Cetha materinipun 4 S (Sae) 4 Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi 4 S (Sae) Prosentase asiling rata-rata validasi tahap I 70% (Sae) Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi dening dosen ahli materi wonten ing pambijining produk tahap I saking bab leresipun isi. Asilipun 75
prosentase inggih menika 70% mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert kalebet kategori sae. Leresipun isi ingkang dipunginakaken wonten ing kamus menika dipunlebetaken kategori sae amargi tetembungan minangka wosing kamus dipunrantam jumbuh kaliyan buku materi pasinaon siswa SMP kelas VIII semester ganjil. Sanajan ta mekaten taksih wonten kirangipun ing saperangan indikator saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun. Anggenipun ngewah-ewahi produk dipunjumbuhaken kaliyan pamrayoginipun validator materi ing proses pambijining produk tahap I satemah badhe ngasilaken produk revisi I kamus elektronik basa Jawi. Tabel 17. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Leresipun Isi Tahap II No. Indikator Validasi Tahap II Kategori Biji 1 Trep materi wonten ing media kaliyan materi sekolah 5 SS (Sae Sanget) 2 Trep pamilihipun gambar 4 S (Sae) 3 Cetha materinipun 4 Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi 5 5 SS (Sae Sanget) SS (Sae Sanget) Prosentase asiling rata-rata validasi tahap II 95% (Sae Sanget) Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk revisi I dening dosen ahli materi wonten ing pambijining produk tahap II saking bab leresipun isi. Asilipun prosentase inggih menika 95% mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert kalebet sae sanget. Leresipun isi ingkang dipunginakaken wonten ing kamus menika dipunlebetaken kategori sae sanget amargi tetembungan minangka wosing kamus dipunrantam 76
sampun jumbuh kaliyan buku materi pasinaon siswa SMP kelas VIII semester ganjil. Sanajan ta mekaten taksih wonten kirangipun ing saperangan indikator saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun. Anggenipun ngewah-ewahi produk dipunjumbuhaken kaliyan pamrayoginipun validator materi ing proses pambijining produk tahap II satemah badhe ngasilaken produk revisi II kamus elektronik basa Jawi. Tabel 18. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Bab Leresipun Isi Tahap III No. Indikator Validasi Tahap III Kategori Biji 1 Trep materi wonten ing media kaliyan materi sekolah 5 SS (Sae Sanget) 2 Trep pamilihipun gambar 4 S (Sae) 3 Cetha materinipun 5 SS (Sae Sanget) 4 Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi 5 SS (Sae Sanget) Prosentase asiling rata-rata validasi tahap III 95% (Sae Sanget) Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk revisi II kamus elektronik basa Jawi dening dosen ahli materi wonten ing pambijining produk tahap III saking bab leresipun isi. Asilipun prosentase inggih menika 95% mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert inggih menika sae sanget. Leresipun isi ingkang dipunginakaken wonten ing kamus menika dipunlebetaken kategori sae sanget amargi tetembungan minangka wosing kamus dipunrantam sampun jumbuh kaliyan buku materi pasinaon siswa SMP kelas VIII semester ganjil. Sasampunipun boten wonten ewah-ewahan malih wonten ing pambijining produk tahap III dening dosen ahli materi saking aspek 77
leresipun isi, mila produk revisi II kamus elektronik basa Jawi lajeng dados produk kamus elektronik basa Jawi kangge ujicoba. Ing ngandhap menika kasamektakaken grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi wonten ing aspek leresipun isi. Leresipun isi 5 4 3 2 1 0 Trep materi wonten ing media kaliyan materi sekolah Trep pamilihipun gambar Cetha materinipun Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertos Pambijining produk tahap I Pambijining produk tahap II Pambijining produk tahap III Gambar X: Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi aspek leresipun isi Validasi bab leresipun isi saking dosen ahli materi ngewrat sekawan indikator. Indikator ingkang kaserat wonten ing lembar validasi dipuntingali saking bab materi pasinaon saged dipunandharaken kados mekaten. (1) Trep materi wonten ing media kaliyan materi sekolah Indikator trep materi wonten ing media kaliyan materi sekolah pikantuk biji 3 kanthi kategori cekap wonten ing pambijining produk dening dosen ahli materi tahap I. Kategori cekap menika nedahaken bilih materi ingkang kaserat wonten ing media sampun trep kaliyan materi wulangan basa Jawi wonten ing 78
sekolah. Sanajan ta mekaten, supados damel siswa langkung cetha anggenipun nyinaoni kawruh tetembungan basa Jawi wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika mila produk kamus elektronik basa Jawi menika dipunewah-ewahi malih kanthi paring tuladha tetembungan ingkang awujud ukara, dene ukara kala wau dipunpendhet saking buku materi pasinaon basa Jawi ingkang dados sumber rujukan kangge damel kamus. Sasampunipun produk kamus menika dipunewah-ewahi, dosen ahli materi paring biji 5 sedaya kanthi kategori sae sanget wonten ing indikator trep materi wonten ing media kaliyan materi sekolah tahap II saha tahap III. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi materi wonten ing kamus ingkang dados entri saha sub entri nipun sedaya sampun trep kaliyan materi ingkang wonten ing buku pasinaon siswa. (2) Trep pamilihipun gambar Indikator trep pamilihipun gambar pikantuk biji 3 kanthi kategori cekap wonten ing pambijining produk dening dosen ahli materi tahap I. Kategori cekap menika nedahaken bilih gambar ingkang dipunginakaken minangka rerengganing media sampun cekap kangge nggambaraken wosing media kamus menika. Sanajan ta mekaten, taksih wonten saperangan item ingkang dereng dipunsukani gambar saengga taksih ketingal polos, mila produk kamus elektronik basa Jawi menika dipunewah-ewahi malih kanthi maringi gambar wonten ing item-item ingkang taksih polos. 79
Sasampunipun produk kamus menika dipunewah-ewahi, dosen ahli materi paring biji 4 sedaya kanthi kategori sae wonten ing indikator trep pamilihipun gambar tumrap pambijining produk tahap II saha tahap III. Kategori sae menika nedahaken menawi pamilihipun gambar minangka layout media sampun saged nggambaraken menapa wosing kamus menika ugi saged minangka rerengganing media saha boten dados pepalang kangge ngetingalaken wosing kamus. (3) Cetha materinipun Komponen materi pasinaon wonten ing indikator cetha materinipun pikantuk biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk dening dosen ahli materi tahap I. Kategori sae menika nedahaken bilih materi ingkang dipunlebetaken wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika sampun cetha saengga saged nggampilaken siswa nyinaoni tetembunganipun. Sanajan ta mekaten, taksih wonten saperangan materi tetembungan ingkang taksih dereng konsisten tata panyeratanipun, mila produk kamus elektronik basa Jawi menika dipunewah-ewahi sekedhik. Sasampunipun produk kamus menika dipunewah-ewahi, dosen ahli materi paring biji 5 sedaya kanthi kategori sae sanget wonten ing indikator cetha materinipun tumrap pambijining produk tahap II saha tahap III. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi sedaya tetembungan wonten ing kamus menika sampun saged damel siswa langkung cetha menawi badhe sinau materi wulangan basa Jawi. 80
(4) Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi Komponen materi pasinaon wonten ing indikator anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi pikantuk biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk dening dosen ahli materi tahap I. Kategori sae menika nedahaken bilih panyerating basa wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika sampun gampil dipunmangertosi dening siswa SMP amargi tataran basanipun taksih ing tataran yuswa siswa SMP. Sanajan ta mekaten, taksih wonten saperangan tembung ingkang dereng cetha tegesipun, mila produk kamus elektronik basa Jawi menika dipunewah-ewahi sekedhik. Sasampunipun produk kamus menika dipunewah-ewahi, dosen ahli materi paring biji 5 sedaya kanthi kategori sae sanget wonten ing indikator anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi tumrap pambijining produk tahap II saha tahap III. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi basa ingkang dipunserat wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep kaliyan umuripun lare SMP saengga badhe gampil dipunmangertosi basanipun. Saking validasi tahap I saged dipuntingali bilih pambijinipun dosen ahli materi wonten ing bab materi pasinaon, basanipun, saha leresipun isi pikantuk prosentase pasarujukan 73, 85%. Prosentase ingkang kados mekaten adhedhasar skala likert kalebet kategori sae. Saking pambiji ingkang kados mekaten, saged dipunpendhet dudutan bilih media pasinaon kamus elektronik basa Jawi menika layak dipunujicoba wonten ing lapangan kanthi revisi ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli materi. 81
Saking validasi tahap II saged dipuntingali bilih pambijinipun dosen ahli materi wonten ing bab materi pasinaon, basanipun, saha leresipun isi pikantuk prosentase pasarujukan 92,31%. Prosentase ingkang kados mekaten adhedhasar skala likert kalebet kategori sae sanget. Saking pambiji ingkang kados mekaten, saged dipunpendhet dudutan bilih media pasinaon kamus elektronik basa Jawi menika layak dipunujicoba wonten ing lapangan kanthi revisi ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli materi. Saking validasi tahap III saged dipuntingali bilih pambijinipun dosen ahli materi wonten ing bab materi pasinaon, basanipun, saha leresipun isi pikantuk prosentase pasarujukan 95,38%. Prosentase ingkang kados mekaten adhedhasar skala likert kalebet kategori sae sanget. Saking pambiji ingkang kados mekaten, saged dipunpendhet dudutan bilih media pasinaon kamus elektronik basa Jawi menika layak dipunujicoba wonten ing lapangan kanthi boten wonten revisi. Asiling pambiji saking dosen ahli media wonten ing pambijing produk tahap I, tahap II, saha tahap III tansah mindhak. Mindhakipun prosentase pambijinipun ahli materi saged dipuntingali wonten ing tabel menika. Tabel 19. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Materi Tahap I, Tahap II, saha Tahap III No. Bab Materi Pasinaon Pernyataan Tahap I Tahap II Tahap III 1 2 3 Kualitas anggenipun paring panjurung dhateng siswa Jumbuh kaliyan standar kompetensi Trep dipunginakaken kangge sinau 4 2 4 4 4 4 4 4 5 4 Trep materinipun 4 5 5 5 Jumbuhipun tetembungan kaliyan tegesipun 4 5 5 82
83 Tabel salajengipun Bab Basanipun 6 Dipunrantam urut abjad 7 Trep tata basanipun 4 4 5 4 5 5 8 Trep anggenipun ngginakaken ejaan 4 5 5 9 Basanipun baku 4 5 5 Bab Leresipun Isi Trep materi wonten ing media kaliyan materi sekolah 11 Trep pamilihipun gambar 12 Cetha materinipun 10 3 3 4 5 4 5 5 4 5 13 Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertos 4 5 5 Jumlah 42 52 54 Prosentase Pasarujukan 73,85% (Sae) 92,31% (Sae Sanget) 95,38% (Sae Sanget) Adhedhasar tabel ing nginggil menika, validasi saking dosen ahli materi wonten ing bab materi pasinaon, basanipun, saha leresipun isi ketingal mindhak saking prosentase 73,85% dados 92,31% lajeng 95,38%. Mindhakipun prosentase menika amargi wontenipun revisi media ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli materi. Saking validasi kasebut, saged dipunpendhet dudutan bilih media pasinaon kamus elektronik basa Jawi menika minangka media inovatif ingkang layak dipunginakaken kangge sinau basa Jawi. Ing ngandhap menika kasamektakaken grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi saking sedaya aspek pambijining produk.
100,00% 92,31% 95,38% 90,00% 80,00% 73,85% n a k u j u r a s a P e s a t n e s o r P 70,00% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 10,00% 0,00% Pambijining produk tahap I Pambijining produk tahap II Pambijining produk tahap III Gambar XI: Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli materi saking sedaya aspek 2) Pambijining Produk dening Dosen Ahli Media Validasi dening dosen ahli materi ngasilaken data arupi biji kualitas media saha asiling pamrayogi ingkang sae bab materi kangge media pasinaon ingkang dipunrembakakaken. Materi ingkang dipunvalidasi dening dosen ahli media babagan unsur-unsur media pasinaon ingkang sae saking wujud tampilan medianipun menapa dene saking pemrogramanipun. Validasi dipuntindakaken kanthi lesan saha awujud seratan. Pamrayogi saking dosen ahli media dipunginakaken minangka pandom kangge ngewahi materi produk kamus elektronik basa Jawi menika supados layak dipunujicoba. Validasi dening dosen ahli media menika kaperang saking tiga welas (13) indikator. Pambijining produk dening dosen ahli media dipuntindakaken kaping tiga, inggih menika validasi tahap sepisan, validasi tahap kalih, saha validasi 84
tahap tiga ingkang ngasilaken produk media pasinaon ingkang layak dipunujicoba kanthi boten wonten revisi. Lembar validasi ingkang dipunisi dening dosen ahli media kaperang saking kalih aspek pambijining kualitas produk. Kolom ingkang kaping sepisan kangge pambijining produk saking bab tampilan ingkang ngewrat pitung (7) indikator. Kolom ingkang kaping kalih inggih menika pambijining produk saking bab pemrograman ingkang ngewrat enem (6) indikator (lembar validasi dening dosen ahli media saged dipuntingali wonten ing kaca lampiran). a) Pambijining Produk dening Dosen Ahli Media Bab Tampilan Validasi dening dosen ahli media saking bab tampilan kaperang dados tigang tahap pambijining produk, inggih menika pambijining produk tahap I, tahap II, saha tahap III. Asil pambijining produk saking bab materi pasinaon saged dipunandharaken kados ing ngandhap menika. Tabel 20. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Tampilan Tahap I No. Indikator 1 Cetha pitedahipun 2 Cetha seratanipun 3 Cetha swantenipun 4 Trep pamilihipun gambar 5 Trep pamilihipun warna 6 Trep anggenipun mapanaken tombol 7 Anggenipun nedahaken animasi Prosentase asiling rata-rata validasi tahap I Validasi Tahap I Kategori Biji 4 5 4 4 5 4 4 S (Sae) S (Sae Sanget) S (Sae) S (Sae) S (Sae Sanget) S (Sae) S (Sae) 85,71% (Sae Sanget) Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi dening dosen ahli media wonten ing pambijining produk tahap I saking bab tampilanipun. Asilipun 85
prosentase inggih menika 85,71 % mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert kalebet sae sanget. Media pasinaon dipunlebetaken kategori sae sanget amargi tampilan media pasinaon menika saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau wulangan basa Jawi, ananging taksih wonten kirangipun ing saperangan indikator saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun. Anggenipun ngewah-ewahi produk dipunjumbuhaken kaliyan pamrayoginipun validator media ing proses pambijining produk tahap I satemah badhe ngasilaken produk revisi I kamus elektronik basa Jawi. Tabel 21. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Tampilan Tahap II No. Indikator 1 Cetha pitedahipun 2 Cetha seratanipun 3 Cetha swantenipun 4 Trep pamilihipun gambar 5 Trep pamilihipun warna 6 Trep anggenipun mapanaken tombol 7 Anggenipun nedahaken animasi Validasi Tahap II Kategori S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae) S (Sae) S (Sae) Biji 5 5 5 4 4 4 Prosentase asiling rata-rata validasi tahap II 4 S (Sae) 88,57% (Sae Sanget) Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk revisi I kamus elektronik basa Jawi dening dosen ahli media wonten ing pambijining produk tahap II saking bab tampilanipun. Asilipun prosentase inggih menika 88,57 % mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert inggih menika sae sanget. Media pasinaon dipunlebetaken kategori sae sanget amargi tampilan media pasinaon menika saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau wulangan basa Jawi, ananging taksih wonten kirangipun ing 86
saperangan indikator saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun. Anggenipun ngewah-ewahi produk dipunjumbuhaken kaliyan pamrayoginipun validator media ing proses pambijining produk tahap II satemah badhe ngasilaken produk revisi II kamus elektronik basa Jawi. Tabel 22. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Tampilan Tahap III No. Indikator Validasi Tahap III Kategori Biji 1 Cetha pitedahipun 5 S (Sae Sanget) 2 Cetha seratanipun 5 S (Sae Sanget) 3 Cetha swantenipun 5 S (Sae Sanget) 4 Trep pamilihipun gambar 5 S (Sae Sanget) 5 Trep pamilihipun warna 4 S (Sae) 6 Trep anggenipun mapanaken tombol 4 S (Sae) 7 Anggenipun nedahaken animasi Prosentase asiling rata-rata validasi tahap III 4 S (Sae) 91,43% (Sae Sanget) Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk revisi II kamus elektronik basa Jawi dening dosen ahli media wonten ing pambijining produk tahap III saking bab tampilanipun ingkang asilipun prosentase inggih menika 91,43 % mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert inggih menika sae sanget. Media pasinaon dipunlebetaken kategori sae sanget amargi tampilan media pasinaon menika saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau wulangan basa Jawi. Sasampunipun boten wonten ewah-ewahan malih wonten ing pambijining produk tahap III dening dosen ahli media saking aspek tampilan media, mila produk revisi II kamus elektronik basa Jawi lajeng dados produk kamus elektronik basa Jawi kangge 87
88 ujicoba. Ing ngandhap menika kasamektakaken grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli media wonten ing aspek tampilan media. Aspek tampilan media 6 5 4 3 2 1 0 Cetha pitedahipun Cetha seratanipun Cetha swantenipun Trep pamilihipun gambar Trep pamilihipun warna Trep anggenipun mapanaken tombol Anggenipun nedahaken animasi Pambijining produk tahap I Pambijining produk tahap II Pambijining produk tahap III Gambar XII: Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli media aspek tampilan media Validasi saking bab tampilan dening dosen ahli media ngewrat pitung indikator. Indikator ingkang kaserat wonten ing lembar validasi dipuntingali saking bab tampilanipun media saged dipunandharaken kados mekaten. (1) Cetha pitedahipun Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha pitedahipun pikantuk biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk tahap I dening dosen ahli media. Kategori sae menika nedahaken bilih pitedah kangge ngginakaken media pasinaon kamus elektronik basa Jawi menika sampun cetha saengga saged nggampilaken siswa ngginakaken medianipun. Sanajan ta mekaten, taksih wonten saperangan tetembungan ingkang tdamel bingung nalika badhe
ngginakaken kamus elektronik basa Jawi menika, mila tata pamilihing tembung kangge ngandharaken pitedah ngginakaken produk kamus elektronik basa Jawi menika dipunewah-ewahi sekedhik. Sasampunipun tata panyerating pitedah ngginakaken produk kamus menika dipunewah-ewahi, dosen ahli media paring biji 5 kanthi kategori sae sanget wonten ing indikator cetha pitedahipun tumrap pambijining produk tahap II saha tahap III. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi pitedah kangge ngginakaken kamus menika sampun langkung cetha saengga saged nggampilaken panganggenipun. (2) Cetha seratanipun Komponen materi pasinaon wonten ing indikator cetha seratanipun saking asil pambijinipun dosen ahli media tahap I, II, saha tahap III pikantuk biji 5 sedaya kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih seratan arupi pamilihing jinis saha ukuran aksara ing salebetipun kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep saengga saged seratanipun saged kawaos kanthi cetha. (3) Cetha swantenipun Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha swantenipun pikantuk biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk dening dosen ahli media tahap I. Kategori sae menika nedahaken bilih swanten pocapan saben tetembungan ingkang minangka materi kamus menika sampun cetha saengga 89
saged nggampilaken siswa kangge sinau caranipun maos tetembungan ingkang trep. Sanajan ta makaten, produk media kamus elektronik basa Jawi menika dereng wonten iringan musikipun, saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun kanthi maringi iringan lagu pambuka produk kamus elektronik basa Jawi. Sasampunipun dipunparingi iringan musik, dosen ahli media paring biji 5 kanthi kategori sae sanget wonten ing indikator cetha swantenipun tumrap pambijining produk tahap II saha tahap III. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi swanten ingkang wonten ing salebeting kamus elektronik basa Jawi sae menika swanten pocapan saben tembung ingkang wonten menapa dene swanten iringan lagu minangka background media kamus menika sampun cetha saengga saged nggampilaken saha narik kawigatosanipun siswa kangge sinau wulangan basa Jawi. (4) Trep pamilihipun gambar Komponen media pasinaon wonten ing indikator trep pamilihipun gambar pikantuk biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk dening dosen ahli media tahap I saha tahap II. Kategori sae menika nedahaken bilih gambar ingkang dipunpilih minangka rerengganing media kamus elektronik basa Jawi menika sampun saged nggambaraken wosing media menika. Sanajan ta makaten, ing saperangan bageyan kamus elektronik basa Jawi menika dereng dipunsukani gambar-gambar minangka keliripun, saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun kanthi maringi gambar minangka kelir wonten ing menu babagan 90
kamus, sorogan cekakan, tetenger, tata cara ngginakaken kamus, saha menu katrangan materi. Sasampunipun background ing menu kamus menika dipungantos gambaripun, dosen ahli media paring biji 5 kanthi kategori sae sanget wonten ing indikator trep pamilihipun gambar tumrap pambijining produk tahap III. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi gambar ingkang wonten ing salebeting kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep saha cetha gambaripun saengga saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau wulangan basa Jawi. (5) Trep pamilihipun warna Komponen media pasinaon wonten ing indikator trep pamilihipun warna pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget wonten ing pambijining produk dening dosen ahli media tahap I. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih warna ingkang dipunpilih minangka rerengganing media kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep saha cetha dipuntingali. Sanajan ta makaten, ing saperangan bageyan kamus elektronik basa Jawi menika dereng trep pamilihipun warna, saengga kedah dipunewah-ewahi malih pamilihing warna ingkang ketingal boten cetha kirang trep kaliyan kelir. Sasampunipun produk kamus elektronik menika dipunewah-ewahi, dosen ahli media paring biji 4 kanthi kategori sae wonten ing indikator trep pamilihipun warna tumrap pambijining produk tahap II saha tahap III. Kategori sae menika nedahaken menawi werna ingkang wonten ing salebeting kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep saengga saged damel seratan ketingal langkung cetha. 91
(6) Trep anggenipun mapanaken tombol Komponen materi pasinaon wonten ing indikator trep anggenipun mapanaken tombol saking asil pambijinipun dosen ahli media tahap I, II, saha tahap III pikantuk biji 4 sedaya kanthi kategori sae. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih anggenipun mapanaken tombol wonten ing salebetipun kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep saengga saged nggampilaken sinten kemawon ingkang badhe ngginakaken kamus menika. (7) Anggenipun nedahaken animasi Komponen materi pasinaon wonten ing indikator trep anggenipun nedahaken animasi saking asil pambijinipun dosen ahli media tahap I, II, saha tahap III pikantuk biji 4 sedaya kanthi kategori sae. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih anggenipun nedahaken animasi wonten ing salebeting kamus elektronik basa Jawi menika sampun cekap saengga saged damel tampilanipun media menika ketingal langkung sae. b) Pambijining Produk dening Dosen Ahli Media Bab Pemrograman Validasi dening dosen ahli media saking bab pemrograman kaperang dados tigang tahap pambijining produk, inggih menika pambijining produk tahap I, tahap II, saha tahap III. Asil pambijining produk saking bab materi pasinaon dipunandharaken kados ing ngandhap menika. 92
Tabel 23. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Pemrograman Tahap I No. Indikator 1 Gampil dipunginakaken 2 Cetha navigasinipun 3 Cetha keliripun 4 5 Cepet anggenipun dipunginakaken 6 Trep seratanipun Tampilanipun saged narik kawigatosan Prosentase asiling rata-rata validasi tahap I Validasi Tahap I Biji 4 4 3 4 4 3 Kategori S (Sae) S (Sae) C (Cekap) S (Sae) S (Sae) C (Cekap) 73,33% (Sae) Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi dening dosen ahli media wonten ing pambijining produk tahap I saking bab pemrogramanipun. Asilipun prosentase inggih menika 73,33 % mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert kalebet sae. Media pasinaon dipunlebetaken kategori sae amargi indikator-indikator pemrograman ingkang dipunginakaken kangge damel media pasinaon menika sampun cetha. Sanajan ta makaten, taksih wonten kirangipun ing saperangan indikator saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun. Anggenipun ngewah-ewahi produk dipunjumbuhaken kaliyan pamrayoginipun validator media ing proses pambijining produk tahap I satemah badhe ngasilaken produk revisi I kamus elektronik basa Jawi. Tabel 24. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Pemrograman Tahap II No. Indikator 1 Gampil dipunginakaken 2 Cetha navigasinipun 3 Cetha keliripun 4 5 Cepet anggenipun dipunginakaken 6 Trep seratanipun Tampilanipun saged narik kawigatosan Prosentase asiling rata-rata validasi tahap II Validasi Tahap II Kategori Biji 4 5 4 4 4 5 S (Sae) S (Sae Sanget) S (Sae) S (Sae) S (Sae) S (Sae Sanget) 86,67 % (Sae Sanget) 93
Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk revisi I kamus elektronik basa Jawi dening dosen ahli media wonten ing pambijining produk tahap II saking bab pemrogramanipun. Asilipun prosentase inggih menika 86,67 % mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert inggih menika sae sanget. Media pasinaon dipunlebetaken kategori sae sanget amargi indikator-indikator pemrograman ingkang dipunginakaken kangge damel media pasinaon menika sampun cetha. Sanajan ta makaten, taksih wonten kirangipun ing saperangan indikator saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun. Anggenipun ngewah-ewahi produk dipunjumbuhaken kaliyan pamrayoginipun validator media ing proses pambijining produk tahap II satemah badhe ngasilaken produk revisi II kamus elektronik basa Jawi. Tabel 25. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Bab Pemrograman Tahap III No. Indikator 1 Gampil dipunginakaken 2 Cetha navigasinipun 3 Cetha keliripun 4 Trep seratanipun 5 Cepet anggenipun dipunginakaken 6 Tampilanipun saged narik kawigatosan Prosentase asiling rata-rata validasi tahap III Validasi Tahap III Kategori S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae) S (Sae) S (Sae) S (Sae Sanget) 90 % (Sae Sanget) Biji 5 5 4 4 4 5 Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi prosentase pambijining produk revisi II kamus elektronik basa Jawi dening dosen ahli media wonten ing pambijining produk tahap III saking bab pemrogramanipun. Asilipun 94
prosentase inggih menika 90 % mila kategori pambijing produk adhedhasar skala likert inggih menika sae sanget. Media pasinaon dipunlebetaken kategori sae sanget amargi indikator-indikator pemrograman ingkang dipunginakaken kangge damel media pasinaon menika sampun trep. Sasampunipun boten wonten ewah- ewahan malih wonten ing pambijining produk tahap III dening dosen ahli media saking aspek pemrograman, mila produk revisi II kamus elektronik basa Jawi lajeng dados produk kamus elektronik basa Jawi kangge ujicoba. Ing ngandhap menika kasamektakaken grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli media wonten ing aspek pemrograman. Aspek pemrograman 6 5 4 3 2 1 0 Gampil dipunginakaken Cetha navigasinipun Cetha keliripun Trep seratanipun Cepet anggenipun dipunginakaken Tampilanipun saged narik kawigatosan Pambijining produk tahap I Pambijining produk tahap II Pambijining produk tahap III Gambar XIII: Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli media aspek pemrograman Validasi saking bab pemrograman dening dosen ahli media ngewrat enem indikator. Indikator ingkang kaserat wonten ing lembar validasi dipuntingali saking bab tampilanipun media saged dipunandharaken kados mekaten. 95
(1) Gampil dipunginakaken Komponen media pasinaon wonten ing indikator gampil dipunginakaken pikantuk biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk dening dosen ahli media tahap I saha tahap II. Kategori sae menika nedahaken bilih media kamus elektronik basa Jawi menika gampil dipunginakaken dening siswa menapa dene sinten kemawon ingkang badhe ngginakaken kamus menika. Sanajan ta makaten, taksih wonten sekedhik pepalang ingkang dadosaken produk kamus elektronik basa Jawi menika kirang gampil dipunginakaken, saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun kanthi cara damel langkung alit ukuran file. Sasampunipun produk kamus elektronik basa Jawi menika dipunewah- ewahi, dosen ahli media paring biji 5 kanthi kategori sae sanget wonten ing indikator media menika gampil dipunginakaken tumrap pambijining produk tahap III. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi media pasinaon kamus elektronik basa Jawi menika saestu gampil dipunginakaken dening siswa amargi boten betahaken proses instalasi ingkang dangu kangge nglampahaken media menika. (2) Cetha navigasinipun Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha navigasinipun pikantuk biji 4 kanthi kategori sae wonten ing pambijining produk dening dosen ahli media tahap I. Kategori menika nedahaken bilih navigasi ingkang dipunginakaken minangka tombol kangge nglampahaken bageyan-bageyan 96
wonten ing media kamus elektronik basa Jawi menika sampun cetha. Sanajan ta makaten, wonten saperangan navigasi kamus elektronik basa Jawi ingkang dereng cetha, saengga kedah dipunewah-ewahi kanthi cara nyebataken tata cara ngginakaken kamus wonten ing pandom tata cara ngginakaken kamus. Sasampunipun produk kamus elektronik menika dipunewah-ewahi, dosen ahli media paring biji 5 kanthi kategori sae sanget wonten ing indikator cetha navigasinipun tumrap pambijining produk tahap II saha tahap III. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi tombol navigasi ingkang kapacak wonten ing salebeting kamus elektronik basa Jawi menika sampun cetha saengga nggampilaken siswa kangge ngginakaken media menika. (3) Cetha keliripun Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha keliripun pikantuk biji 3 kanthi kategori cekap wonten ing pambijining produk dening dosen ahli media tahap I. Kategori cekap menika nedahaken bilih kelir ingkang dipunpilih minangka background media kamus elektronik basa Jawi menika radi cetha, saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun kanthi cara paring alternatif kelir sanesipun. Sasampunipun kelir wonten ing produk kamus elektronik menika dipunewah-ewahi, dosen ahli media paring biji 4 kanthi kategori sae wonten ing indikator cetha keliripun tumrap pambijining produk tahap II saha tahap III. Kategori sae menika nedahaken bilih kelir minangka background utama kamus 97
98 elektronik basa Jawi menika sampun trep saengga saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau basa Jawi lumantar media pasinaon menika. (4) Trep seratanipun Komponen materi pasinaon wonten ing indikator trep seratanipun saking asil pambijinipun dosen ahli media tahap I, II, saha tahap III pikantuk biji 4 sedaya kanthi kategori sae. Kategori sae menika nedahaken bilih seratan ingkang kaserat wonten ing salebeting kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep saengga saged saged dipunwaos kanthi cetha saha boten damel bingung pamaosipun. (5) Cepet anggenipun dipunginakaken Komponen materi pasinaon wonten ing indikator medianipun cepet aggenipun dipunginakaken saking asil pambijinipun dosen ahli media tahap I, II, saha tahap III pikantuk biji 4 sedaya kanthi kategori sae. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih kamus elektronik basa Jawi menika saged dipunginakaken kanthi cepet saengga media kamus menika gampil dipunginakaken. (6) Tampilanipun saged narik kawigatosan Komponen media pasinaon wonten ing indikator tampilanipun saged narik kawigatosanipun siswa ingkang ngginakaken media pikantuk biji 3 kanthi kategori cekap wonten ing pambijining produk dening dosen ahli media tahap I.
Kategori cekap menika nedahaken bilih tampilan utama media kamus elektronik basa Jawi menika radi sae, saengga kedah dipunewah-ewahi malih produkipun kanthi cara nambah animasi gambar bergerak wonten ing bageyan ngandhap tampilan kamus. Sasampunipun tampilan wonten ing produk kamus elektronik menika dipunewah-ewahi, dosen ahli media paring biji 5 kanthi kategori sae sanget wonten ing indikator tampilanipun saged narik kawigatosanipun siswa ingkang ngginakaken media tumrap pambijining produk tahap II saha tahap III. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih tampilan utama kamus elektronik basa Jawi menika sampun sae saengga saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau basa Jawi lumantar media pasinaon menika. Saking validasi tahap I saged dipuntingali bilih pambijinipun dosen ahli media wonten ing bab tampilan saha pemrograman pikantuk prosentase pasarujukan 80 %. Prosentase ingkang kados mekaten adhedhasar skala likert kalebet kategori sae. Saking pambiji ingkang kados mekaten, saged dipunpendhet dudutan bilih media pasinaon kamus elektronik basa Jawi menika layak dipunujicoba wonten ing lapangan kanthi revisi ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli media. Saking validasi tahap II saged dipuntingali bilih pambijinipun dosen ahli media wonten ing bab tampilan saha pemrograman pikantuk prosentase pasarujukan 87, 69 %. Prosentase ingkang kados mekaten adhedhasar skala likert kalebet kategori sae sanget. Saking pambiji ingkang kados mekaten, saged dipunpendhet dudutan bilih media pasinaon kamus elektronik basa Jawi menika 99
100 layak dipunujicoba wonten ing lapangan kanthi revisi ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli media. Saking validasi tahap III saged dipuntingali bilih pambijinipun dosen ahli media wonten ing bab tampilan saha pemrograman pikantuk prosentase pasarujukan 90,77 %. Prosentase ingkang kados mekaten adhedhasar skala likert kalebet kategori sae sanget. Saking pambiji ingkang kados mekaten, saged dipunpendhet dudutan bilih media pasinaon kamus elektronik basa Jawi menika layak dipunujicoba wonten ing lapangan kanthi boten wonten revisi. Asiling pambiji saking dosen ahli media wonten ing pambijing produk tahap I, tahap II, saha tahap III tansah mindhak. Mindhakipun prosentase pambijinipun ahli media saged dipuntingali wonten ing tabel menika. Tabel 26. Asiling Pambiji dening Dosen Ahli Media Tahap I, Tahap II, saha Tahap III No. Pernyataan Tahap I Tahap II Tahap III Bab Tampilan 1 Cetha pitedahipun 2 Cetha seratanipun 3 Cetha swantenipun 4 5 Trep pamilihipun gambar Trep pamilihipun warna Trep anggenipun mapanaken tombol 6 4 5 4 4 5 4 5 5 5 4 4 4 5 5 5 5 4 4 7 Anggenipun nedahaken animasi 4 4 4 Bab Pemrograman 8 Gampil dipunginakaken 9 Cetha navigasinipun 10 Cetha keliripun 11 Trep seratanipun Cepet anggenipun dipunginakaken Tampilanipun saged narik kawigatosan 12 13 4 4 3 4 4 3 4 5 4 4 4 5 5 5 4 4 4 5 Jumlah Prosentase Pasarujukan 52 80,00% (Sae) 57 87,69% (Sae Sanget) 59 90,77% (Sae Sanget)
Adhedhasar tabel ing nginggil, validasi saking dosen ahli media wonten ing bab tampilan saha pemrograman ketingal mindhak saking prosentase 80,00% dados 87,69% lajeng 90,77%. Mindhakipun prosentase menika amargi wontenipun revisi media ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli media. Saking validasi kasebut, saged dipunpendhet dudutan bilih media pasinaon kamus elektronik basa Jawi menika minangka media inovatif ingkang layak dipunginakaken kangge sinau basa Jawi. Ing ngandhap menika kasamektakaken grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli media saking sedaya aspek pambijining produk. 100,00% 90,00% 87,69% 90,77% 80,00% 80,00% n a k u j u r a s a P e s a t n e s o r P 70,00% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 10,00% 0,00% Pambijining produk tahap I Pambijining produk tahap II Pambijining produk tahap III Gambar XIV: Grafik pambijining produk tahap I, II, saha III dening dosen ahli media saking sedaya aspek 3) Ujicoba Winates dening Guru Basa Jawi Pambijining produk dening 1 guru basa Jawi SMP/MTS dipuntindakaken wonten ing tahap ujicoba winates tumrap produk kamus elektronik basa Jawi 101
kangge ujicoba. Pambijining produk dening guru basa Jawi SMP/MTS wonten ing ujicoba winates namung dipuntindakaken kaping sepisan sesarengan kaliyan ujicoba winates dhateng siswa SMP kelas 8. Guru basa Jawi ingkang nindakaken ujicoba produk wonten ing panaliten inggih menika Ibu Dra. Anatri Endras Sumekar ingkang ngasta wonten ing SMP Negeri 1 Mungkid Magelang. Pambijining produk dening guru basa Jawi ngasilaken data arupi biji kualitas media saha asiling pamrayogi ingkang sae bab materi media pasinaon ingkang dipunrembakakaken. Aspek ingkang dipunbiji dening guru basa Jawi inggih menika babagan materi pasinaon saha tampilan media pasinaon. Pambijining produk dening guru basa Jawi kaperang saking tiga welas (13) indikator. Lembar review ingkang dipunisi dening reviewer kaperang saking kalih aspek pambijining kualitas produk. Kolom ingkang kaping sepisan kangge pambijining produk saking bab materi pasinaon ingkang ngewrat gangsal indikator. Kolom ingkang kaping kalih inggih menika pambijining produk saking bab tampilan media ingkang ngewrat wolung indikator. Lembar pambijining produk dening guru basa Jawi SMP/MTS saged dipuntingali wonten ing kaca lampiran. 1) Pambijining produk dening Guru Basa Jawi Bab Materi Pasinaon Pambijining produk ingkang dipuntindakaken dening guru basa Jawi SMP/MTS namung kaping sepisan. Wondene asiling pambiji guru basa Jawi dhateng media pasinaon kamus elektronik basa Jawi bab materi pasinaon ingkang ngewrat gangsal indikator saged dipuntingali wonten tabel 27 ing ngandhap menika. 102
103 Tabel 27. Asil Pambijining Kualitas Media Kamus Elektronik Basa Jawi dening Guru Basa Jawi wonten ing Bab Materi Pasinaon No. Pernyataan Biji Kategori 1 2 3 4 5 Materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP Materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas VIII Jumbuhipun materi ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi Panganggening tembung saha ejaan sampun trep Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertosi 5 5 5 5 5 S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) Prosentase Pasarujukan 100,00% (Sae Sanget) Saking tabel ing nginggil, saged dipuntingali prosentase pasarujukan dening guru basa Jawi SMP/MTS wonten ing bab materi pasinaon pikantuk asil 100 % saha kalebet kategori sae sanget. Grafik aspek pambijining produk kangge guru basa Jawi wonten ing bab materi pasinaon ingkang ngewrat gangsal indikator saged dipuntingali kados makaten. Aspek Materi Pasinaon 6 5 4 3 2 1 0 Materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP Materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas VIII Jumbuhipun materi ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi Panganggening tembung saha ejaan sampun trep Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertosi Gambar XV: Grafik pambijining produk dening guru basa Jawi aspek materi pasinaon
104 Grafik ing nginggil ngetingalaken bilih biji saben indikator wonten ing aspek materi pasinaon sami ratanipun inggih menika pikantuk biji 5. Biji ingkang kados makaten nedahaken bilih sedaya aspek materi ingkang kawrat wonten ing media kamus elektronik basa Jawi sampun jumbuh kaliyan materi pasinaon basa Jawi kelas 8 semester ganjil. Indikator ingkang kaserat wonten ing lembar validasi dipuntingali saking bab materi pasinaon saged dipunandharaken kados mekaten. a) Materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP Komponen materi pasinaon wonten ing indikator materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu siswa sinau basa Jawi miturut KTSP saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih materi ingkang kaserat wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika saged paring pambiyantu siswa kangge sinau wulangan basa Jawi jumbuh kaliyan kurikulum ingkang wonten inggih menika Kurikulum Tingkat Satuan Pendidikan (KTSP). b) Materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas VIII Komponen materi pasinaon wonten ing indikator materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa SMP/MTS kelas VIII saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih materi ingkang kaserat wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep kaliyan silabus basa Jawi kelas VIII semester ganjil.
105 c) Jumbuhipun materi ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi Komponen materi pasinaon wonten ing indikator jumbuhipun materi ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi (SK) saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih materi ingkang kaserat wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika sedaya sampun jumbuh kaliyan andharan SK saha KD wulangan basa Jawi kelas VIII semester ganjil. d) Panganggening tembung saha ejaan sampun trep Komponen materi pasinaon wonten ing indikator panganggening tembung saha ejaan sampun trep saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih tetembungan saha ejaan ingkang kaserat wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep kaliyan Ejaan Yang Disempurnakan (EYD) Basa Jawi. e) Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertosi Komponen materi pasinaon wonten ing indikator basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertosi saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih panganggening basa wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika sampun
trep kaliyan tataranipun siswa SMP kelas VIII saengga badhe gampil dipunmangertosi. 2) Pambijining produk dening Guru Basa Jawi Bab Tampilan Media Guru basa Jawi SMP/MTS nindakaken ujicoba winates tumrap produk kamus elektronik basa Jawi namung kaping sepisan. Wondene asiling pambiji guru basa Jawi dhateng media pasinaon kamus elektronik basa Jawi bab tampilan media inggih menika kados makaten. Tabel 28. Asil Pambijining Kualitas Media Kamus Elektronik Basa Jawi dening Guru Basa Jawi wonten ing Bab Tampilan No. Pernyataan Biji Kategori 1 Cetha pitedah panganggenipun media 5 S (Sae Sanget) Saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi 3 Cetha keliripun 2 5 5 S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) 4 Trep pamilihipun warna 5 S (Sae Sanget) 5 Cetha swantenipun 5 S (Sae Sanget) 6 Trep jinising huruf saha ukuran teksipun 5 S (Sae Sanget) 7 Trep anggenipun milih gambar 5 S (Sae Sanget) 8 Cepet dipunginakaken 5 S (Sae Sanget) Prosentase Pasarujukan 100,00% (Sae Sanget) Saking tabel ing nginggil menika, saged dipuntingali prosentase pasarujukan dening guru basa Jawi SMP/MTS wonten ing bab tampilan media ingkang pikantuk asil 100 % saha kalebet wonten ing kategori sae sanget. Pambijining produk saking guru basa Jawi wonten ing bab tampilan media pasinaon menika ngewrat wolung indikator. Grafik aspek pambijining produk 106
107 kangge guru basa Jawi wonten ing bab media pasinaon ingkang ngewrat wolung indikator saged dipuntingali kados makaten. Aspek Media Pasinaon 6 5 4 3 2 1 0 Saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi Cetha keliripun Trep pamilihipun warna Cetha swantenipun Trep jinising huruf saha ukuran teksipun Trep anggenipun milih gambar Cepet dipunginakaken Gambar XVI: Grafik pambijining produk dening guru basa Jawi aspek tampilan media pasinaon Grafik ing nginggil ngetingalaken bilih biji saben indikator wonten ing aspek tampilan media pasinaon sami ratanipun inggih menika pikantuk biji 5. Biji ingkang kados makaten nedahaken bilih sedaya aspek media ingkang kawrat wonten ing media kamus elektronik basa Jawi sampun saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau basa Jawi. Indikator ingkang kaserat wonten ing lembar validasi dipuntingali saking bab tampilan media saged dipunandharaken kados mekaten. a) Cetha pitedah panganggenipun media Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha pitedah panganggenipun media saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5
kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi pitedah kangge ngginakaken kamus menika sampun langkung cetha saengga saged nggampilaken panganggenipun. b) Saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi Komponen media pasinaon wonten ing indikator saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih materi (sesanti) awujud bebasan, paribasan, utawi saloka ingkang kaserat wonten ing bageyan ngandhap tampilan kamus elektronik basa Jawi menika cekap kangge paring panjurung siswa sinau basa Jawi. c) Cetha keliripun Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha keliripun media saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih kelir minangka background utama saha background menu wonten kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep saengga saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau basa Jawi lumantar media pasinaon menika. d) Trep pamilihipun warna Komponen media pasinaon wonten ing indikator trep pamilihing warma saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. 108
109 Kategori sae sanget menika nedahaken menawi werna ingkang wonten ing salebeting kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep saengga saged damel seratan ketingal langkung cetha. e) Cetha swantenipun Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha swantenipun saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi swanten ingkang wonten ing salebeting kamus elektronik basa Jawi sae menika swanten pocapan saben tembung ingkang wonten menapa dene swanten iringan lagu minangka background media kamus menika sampun cetha saengga saged nggampilaken saha narik kawigatosanipun siswa kangge sinau wulangan basa Jawi. Swanten iringan gendhing pambuka ugi saged dipunpejahi piyambak menawi boten dipunkersakaken satemah boten badhe dados pepalang nalika boten remen ngginakaken gendhing nalika sinau kamus elektronik basa Jawi menika. f) Trep jinising huruf saha ukuran teksipun Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha trep jinising aksara saha ukuran teksipun, saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi seratan ingkang kaserat wonten ing salebeting kamus elektronik basa Jawi menika sampun trep. Pamilihing jinis aksara, ukuran font saha teksipun ugi sampun trep saengga sedaya seratan minangka jejangkeping tampilan media kamus elektronik
basa Jawi menika saged saged dipunwaos kanthi cetha. Pamilihing jinis aksara, ukuran font saha teksipun ingkang trep ugi boten badhe damel bingung siswa minangka pamaosipun. g) Trep anggenipun milih gambar Komponen media pasinaon wonten ing indikator trep anggenipun milih gambar saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi gambar ingkang wonten ing salebeting kamus elektronik basa Jawi sae menika gambar minangka background tampilan (skin) utawi gambar-gambar animasi menika sampun trep saha cetha gambaripun saengga saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau wulangan basa Jawi. h) Cepet dipunginakaken Komponen media pasinaon wonten ing indikator cepet dipunginakaken saking asil pambijinipun guru basa Jawi pikantuk biji 5 kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih kamus elektronik basa Jawi menika saged dipunginakaken kanthi cepet mliginipun menawi badhe madosi tetembungan tartamtu saha wonten ing proses loading programipun satemah media kamus menika gampil dipunginakaken. Asil pambijinipun guru basa Jawi saking sedaya aspek inggih menika aspek materi pasinaon saha tampilan saged dipuntingali wonten tabel 29 ing ngandhap menika. 110
Tabel 29. Asil Pambijinipun Guru Basa Jawi No. Pernyataan Biji Kategori Bab Materi Pasinaon 1 2 3 4 5 Materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP Materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas VIII Jumbuhipun materi ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi Panganggening tembung saha ejaan sampun trep Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertosi 5 5 5 5 5 S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) Bab Tampilan 6 Cetha pitedah panganggenipun media 5 S (Sae Sanget) Saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi 8 Cetha keliripun 9 Trep pamilihipun warna 10 Cetha swantenipun 11 Trep jinising huruf saha ukuran teksipun 12 Trep anggenipun milih gambar 13 Cepet dipunginakaken 7 5 5 5 5 5 5 5 S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) Jumlah 65 Prosentase Pasarujukan 100,00% (Sae Sanget) Asil pambijining produk saking guru basa Jawi tumrap produk kamus elektronik basa Jawi kangge ujicoba winates wonten ing aspek materi pasinaon saha tampilan media pikantuk prosentase pasarujukan 100 %. Prosentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Guru basa Jawi ingkang nindakaken ujicoba produk ugi ngandharaken bilih media kamus elektronik basa Jawi menika saged dipunginakaken wonten ing pamulangan basa Jawi saha minangka media pambiyantu siswa sinau basa Jawi kanthi mandiri. Saking 111
pambiji saha andharan ingkang kados makaten saged dipunpendhet dudutan bilih media menika layak dipunginakaken siswa kangge sinau basa Jawi kanthi mandiri. Ing ngandhap menika kasamektakaken grafik pambijining produk dening guru basa Jawi saking sedaya aspek. 120% 100% 100% 100% n a k u j u r a s a P e s a t n e s o r P 80% 60% 40% 20% 0% Aspek materi pasinaon Aspek tampilan media Gambar XVII: Grafik pambijining produk dening guru basa Jawi wonten ing aspek materi pasinaon saha tampilan media Prosentase pambijining produk dening guru basa Jawi wonten ing aspek materi pasinaon saha media pasinaon pikantuk asil 100%. Prosentase ingkang kados makaten nedahaken bilih guru basa Jawi sarujuk menawi materi ingkang wonten ing salebeting media kamus elektronik basa Jawi menika sampun jumbuh kaliyan materi pasinaon basa Jawi kelas 8 semester ganjil ingkang kaserat wonten ing silabus basa Jawi. Kejawi saking menika, tampilan medianipun ugi sampun pas kangge siswa ingkang dipunangkah saged ngindhakaken gregetipun siswa kangge sinau basa Jawi. 112
4) Ujicoba Winates dening Siswa Ujicoba winates dhateng siswa kelas VIII D SMP Negeri 1 Mungkid dipuntindakaken sasampunipun dosen validator ahli materi saha ahli media sami sarujuk bilih media pasinaon kamus elektronik basa Jawi layak dipunuji kanthi boten wonten revisi. Uji coba media kamus elektronik basa Jawi dipunlampahi wonten ing SMP N 1 Mungkid ingkang mapan wonten ing Jl. Raya Blabak Magelang. Subjek panaliten inggih menika 1 guru basa Jawi saha siswa kelas 8D kanthi cacah pitulikur (27) siswa. Nalika nglampahaken uji coba winates tumrap produk kamus elektronik basa Jawi kangge ujicoba, panaliti dipunbiyantu guru basa Jawi kelas 8 SMP tumindak dados guru kangge ngontrol lampahing kegiyatan siswa sinau materi ingkang dipuntaliti. Sasampunipun kegiyatan uji coba dipuntindakaken, siswa dipundhawuhi ngisi angket tanggepan media kamus elektronik basa Jawi. Asil pamanggihipun siswa babagan media pasinaon menika kaperang dados kalih aspek inggih menika bab media pasinaon saha materi pasinaon ingkang andharanipun kados makaten. 1) Asil Pamanggihipun Siswa Bab Media Pasinaon Uji coba winates ingkang dipuntindakaken dening siswa SMP Negeri 1 Mungkid kelas VIII D namung kaping sepisan. Aspek media pasinaon kaperang dados kalih welas indikator, inggih menika maringi seserepan ingkang sae babagan tetembungan basa Jawi, saged nambah gregetipun siswa supados remen sinau basa Jawi, gampil dipunginakaken, pencetan wonten ing media ndadosaken gampil anggenipun ngginakaken media, saged paring pambiyantu siswa sinau materi ingkang dereng dipunmangertosi, maringi kalodhangan siswa supados 113
114 sinau kanthi mandiri, keliripun media saged narik kawigatosanipun siswa, cetha keliripun, cetha seratanipun, cetha pitedahipun, cetha suwantenipun, saha suwanten wonten ing media nggampilaken siswa mangertosi materinipun. Wondene asil pamanggihipun siswa dhateng media pasinaon kamus elektronik basa Jawi bab media pasinaon inggih menika kados makaten. Tabel 30. Asil Pamanggihipun Siswa bab Media Pasinaon No. Indikator Rata-rata Prosentase Pasarujukan Kategori 1 maringi seserepan ingkang sae babagan tetembungan basa Jawi 93% SS (Sarujuk Sanget) 2 saged nambah gregetipun siswa supados remen sinau basa Jawi 88% SS (Sarujuk Sanget) 3 4 5 6 gampil dipunginakaken pencetan wonten ing media ndadosaken gampil anggenipun ngginakaken media saged paring pambiyantu siswa sinau materi ingkang dereng dipunmangertosi maringi kalodhangan siswa supados sinau kanthi mandiri 81% 92% 87% 84% SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) 7 keliripun media saged narik kawigatosanipun siswa 87% SS (Sarujuk Sanget) 8 cetha keliripun 81% SS (Sarujuk Sanget) 9 cetha seratanipun 85% SS (Sarujuk Sanget) 10 cetha pitedahipun 84% SS (Sarujuk Sanget) 11 cetha suwantenipun 81% SS (Sarujuk Sanget) 12 suwanten wonten ing media nggampilaken siswa mangertosi materinipun 93% SS (Sarujuk Sanget) Rata-rata Prosentase Pasarujukan 86,358% SS (Sarujuk Sanget)
115 Saking tabel ing nginggil menika, saged dipuntingali prosentase pasarujukan dening pitulikur siswa kelas VIII D SMP Negeri 1 Mungkid wonten ing bab media pasinaon pikantuk asil 86,358 % saha adhedhasar skala likert kalebet kategori sae sanget. Aspek ingkang dipunbiji dening siswa wonten ing bab media pasinaon menika ngewrat kalih welas indikator saged dipuntingali grafikipun kados ing ngandhap menika. Aspek Media Pasinaon 100% 90% 88% 81% 92% 87% 84% 87% 81% 80% e s a n e s o r P a t a r - a t a R 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% saged nambah gregetipun siswa supados remen sinau basa Jawi gampil dipunginakaken pencetan wonten ing media ndadosaken gampil anggenipun ngginakaken media saged paring pambiyantu siswa sinau materi ingkang dereng dipunmangertosi maringi kalodhangan siswa supados sinau kanthi mandiri keliripun media saged narik kawigatosanipun siswa cetha keliripun Gambar XVIII: Grafik pamanggihipun siswa wonten ing aspek media pasinaon Grafik ing nginggil ngetingalaken bilih wonten ing aspek media pasinaon indikator ingkang pikantuk prosentase paling inggil inggih menika indikator pencetan wonten ing media ndadosaken gampil anggenipun ngginakaken media kanthi prosesntase 92%. Prosentase ingkang kados makaten nedahaken bilih pencetan tombol ingkang kawrat wonten ing media kamus elektronik basa Jawi sampun cetha saha trep papanipun satemah ndadosaken siswa gampil ngginakaken media kasebut. Dene indikator ingkang prosentasenipun paling
116 andhap saking aspek media pasinaon inggih menika indikator gampil dipunginakaken kaliyan cetha keliripun. Indikator ingkang kaserat wonten ing lembar evaluasi siswa dipuntingali saking bab media pasinaon saged dipunandharaken langkung jangkep kados mekaten. a) Maringi seserepan ingkang sae babagan tetembungan basa Jawi Komponen media pasinaon wonten ing indikator media saged maringi seserepan ingkang sae babagan tetembungan basa Jawi saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 92,59 % kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi media kamus elektronik basa Jawi saged estu mumpangati ginanipun kangge miyaraken seserepanipun siswa babagan tetembungan basa Jawi. b) Saged nambah gregetipun siswa supados remen sinau basa Jawi Komponen media pasinaon wonten ing indikator media saged nambah gregetipun siswa supados remen sinau basa Jawi saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 88,15 % kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi kawontenanipun media kamus elektronik basa Jawi saged dados panjurung saengga gregetipun siswa kangge remen sinau basa Jawi langkung mindhak. c) Gampil dipunginakaken Komponen media pasinaon wonten ing indikator media gampil dipunginakaken saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk
117 prosentase 92,59 % kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi media kamus elektronik basa Jawi boten ribed utawi gampil dipunginakaken amargi nalika badhe ngginakaken media kamus menika boten betahaken proses instalasi ingkang dangu. Kejawi saking menika papan kothakan kangge madosi tetembungan ugi sampun cetha saengga saged nggampilaken siswa nalika ngginakaken media kamus elektronik basa Jawi menika. d) Pencetan wonten ing media ndadosaken gampil anggenipun ngginakaken media Komponen media pasinaon tumrap indikator pencetan wonten ing media ndadosaken gampil anggenipun ngginakaken media saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 80,74 % kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi pencetan ingkang wonten ing salebetipun media kamus elektronik basa Jawi sampun trep saengga damel gampil anggenipun badhe ngginakaken media kamus menika. Saben navigasi gadhah pencetan tombol piyambak-piyambak satemah boten badhe wonten navigasi rangkep ing salebeting produk. e) Saged paring pambiyantu siswa sinau materi ingkang dereng dipunmangertosi Komponen media pasinaon wonten ing indikator media saged paring pambiyantu siswa sinau materi tetembungan basa Jawi ingkang dereng dipunmangertosi saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk
prosentase 91,85 % kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi media kamus elektronik basa Jawi saestu mumpangati ginanipun kangge mbiyantu para siswa sinau materi wulangan basa Jawi mliginipun bab tetembungan ingkang dereng dipunmangertosi. f) Maringi kalodhangan siswa supados sinau kanthi mandiri Komponen media pasinaon wonten ing indikator media saged maringi kalodhangan siswa supados sinau wulangan basa Jawi kanthi mandiri saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 87,41 % kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih media kamus elektronik basa Jawi saged maringi kalodhangan tumrap siswa kangge sinau wulangan basa Jawi mliginipun menawi badhe madosi tetembungan ingkang dereng dipunmangertosi kanthi mandiri mawi sumber alternatif kamus elektronik basa Jawi menika. g) Keliripun media saged narik kawigatosanipun siswa Komponen media pasinaon wonten ing indikator keliripun media saged narik kawigatosanipun siswa saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 83,70 % kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi keliripun media kamus elektronik basa Jawi saged narik kawigatosanipun siswa saengga siswa langkung remen ngginakakaken media kamus menika minangka sumber alternatif sinau basa Jawi. Titikanipun bilih kelir media menika sae inggih saking wontenipun maneka warni jinis kelir 118
ingkang beda-beda satemah saged ngicali raos bosen siswa menawi namung ningali setunggal jinis kelir kemawon. h) Cetha keliripun Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha keliripun media saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 80,74% kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi keliripun media kamus elektronik basa Jawi sampun cetha saha boten wonten ingkang mblawur saengga damel wujud tampilan media langkung narik kawigatosanipun siswa. i) Cetha seratanipun Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha seratanipun saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 85,19 % kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi sedaya seratan ingkan wonten ing salebetipun media kamus elektronik basa Jawi sampun cetha saha gampil dipunwaos. j) Cetha pitedahipun Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha pitedahipun saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 83,70% ingkang kalebet kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi pitedah kangge ngginakaken media kamus elektronik basa Jawi sampun 119
cetha saengga boten damel bingung siswa ingkang badhe ngginakaken media kamus elektronik basa Jawi menika. k) Cetha swantenipun Komponen media pasinaon wonten ing indikator cetha swantenipun saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 81,48% kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi sedaya jinis swanten ingkang wonten ing salebetipun media kamus elektronik basa Jawi sae menika suwanten pocapan cara maos tetembungan minangka materi kamus menapa dene gendhing iringan media sampun cetha dipunmirengaken. l) Swanten wonten ing media nggampilaken siswa mangertosi materinipun Komponen media pasinaon wonten ing indikator swanten wonten ing media nggampilaken siswa mangertosi materinipun saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 93,33% kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi suwanten pocapan cara maos tetembungan wonten ing entri saha sub entri kamus elektronik basa Jawi saged mumpangati ginanipun kangge nggampilaken siswa mangertosi cara maos tetembungan basa Jawi ingkang trep pocapanipun. 2) Asiling Pamanggih Siswa Bab Materi Pasinaon Uji coba winates ingkang dipuntindakaken dening siswa SMP Negeri 1 Mungkid kelas VIII D namung kaping sepisan. Nalika kalampahan kegiyatan uji 120
121 coba menika kejawi siswa nggatosaken andharan media kamus elektronik basa Jawi menika, siswa ugi kapurih ngisi angket lembar evaluasi pamanggih siswa bab produk media ingkang dipundamel. Angket lembar evaluasi pamanggih siswa menika kaperang saking kalih aspek inggih menika aspek media pasinaon saha materi pasinaon. Aspek materi pasinaon kaperang sekawan indikator, inggih menika trep materinipun kaliyan kabetahanipun siswa, gampil dipuntampi materinipun, damel siswa langkung mangertos babagan materi wulangan basa Jawi, saha tetembunganipun gampil dipunmangertosi. Wondene asil pamanggihipun siswa dhateng media pasinaon kamus elektronik basa Jawi bab materi pasinaon inggih menika kados makaten. Tabel 31. Asil Pamanggihipun Siswa bab Materi Pasinaon No. Indikator Rata-rata Prosentase Pasarujukan Kategori 1 2 3 4 trep materinipun kaliyan kabetahanipun siswa gampil dipuntampi materinipun damel siswa langkung mangertos babagan materi wulangan basa Jawi tetembunganipun gampil dipunmangertosi 87% 87% 90% 87% SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) Rata-rata Prosentase Pasarujukan 87,963% SS (Sarujuk Sanget) Saking tabel ing nginggil menika, saged dipuntingali prosentase pasarujukan dening pitulikur siswa kelas VIII D SMP Negeri 1 Mungkid wonten ing bab materi pasinaon pikantuk asil 87,963% saha adhedhasar skala likert kalebet wonten ing kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken bilih materi ingkang kawrat wonten ing kamus elektronik basa Jawi sampun trep
122 kaliyan kabetahanipun siswa kangge sinau wulangan basa Jawi. Aspek ingkang dipunbiji dening siswa wonten ing bab materi pasinaon menika ngewrat sekawan indikator saged dipuntingali grafikipun kados ing ngandhap menika. Aspek Materi Pasinaon 100% 90% 87% 87% 90% 87% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% trep materinipun kaliyan kabetahanipun siswa gampil dipuntampi materinipun damel siswa langkung mangertos babagan materi wulangan basa Jawi tetembunganipun gampil dipunmangertosi Gambar XIX: Grafik pamanggihipun siswa wonten ing aspek materi pasinaon Grafik ing nginggil ngetingalaken bilih wonten ing aspek materi pasinaon indikator ingkang pikantuk prosentase paling inggil inggih menika indikator damel siswa langkung mangertos babagan materi wulangan basa Jawi kanthi prosesntase 90%. Prosentase ingkang kados makaten nedahaken bilih materi ingkang kawrat wonten ing media kamus elektronik basa Jawi ndadosaken siswa langkung gampil menawi badhe sinau basa Jawi amargi media menika saged dados salah satunggaling sumber alternatif pasinaon basa Jawi. Dene prosentase indikator sanesipun ketingal sami ingkang agengipun 87%. Prosentase menika nedahaken bilih sedaya komponen materi ingkang kawrat wonten ing salebeting kamus sampun trep kaliyan kabetahanipun siswa kalebet ugi bab andharan
123 basanipun. Indikator ingkang kaserat wonten ing lembar evaluasi siswa dipuntingali saking bab materi pasinaon saged dipunandharaken kados mekaten. a) Trep materinipun kaliyan kabetahanipun siswa Aspek materi pasinaon wonten ing indikator trep materinipun kaliyan kabetahanipun siswa saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 93,33 % kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi materi kamus ingkang arupi dhaptar tetembungan basa Jawi menika sampun trep kaliyan buku wulangan basa Jawi ingkang dipunginakaken siswa wonten ing pasinaon basa Jawi ing sekolah saengga trep kaliyan kabetahanipun siswa. b) Gampil dipuntampi materinipun Aspek materi pasinaon wonten ing indikator gampil dipuntampi materinipun saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 87,41 % kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi materi ingkang arupi dhaptar tetembungan basa Jawi ingkang kaserat wonten ing salebetipun kamus elektronik basa Jawi menika basanipun boten patos angel. Kanthi makaten, materinipun kamus ingkang jumbuh kaliyan buku wulangan basa Jawi menika gampil dipunmangertosi. c) Damel siswa langkung mangertos babagan materi wulangan basa Jawi Aspek materi pasinaon wonten ing indikator damel siswa langkung mangertosi babagan materi wulangan basa Jawi saking asil pambijinipun pitulikur
siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 89,63 % kanthi kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi media kamus elektronik basa Jawi menika damel siswa langkung mangertosi materi wulangan basa Jawi mliginipun materi wulangan basa Jawi kangge kelas VIII semester ganjil. d) Tetembunganipun gampil dipunmangertosi Aspek materi pasinaon wonten ing indikator tetembunganipun gampil dipunmangertosi saking asil pambijinipun pitulikur siswa kelas VIII D pikantuk prosentase 87,41 % ingkang kalebet kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika nedahaken menawi dhaptar tetembungan basa Jawi ingkang kaserat wonten ing salebetipun kamus elektronik basa Jawi menika basanipun taksih limrah saengga tetembunganipun gampil dipunmangertosi dening siswa SMP. Ing ngandhap menika kasamektakaken grafik pamanggihipun siswa tumrap produk kamus elektronik basa Jawi saking sedaya aspek inggih menika aspek media saha materi pasinaon. 100% 90% 86,36% 87,96% n a k u j u r a s a P e s a t n e s o r P 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Aspek media pasinaon Aspek materi pasinaon Gambar XX: Grafik pamanggihipun siswa tumrap produk kamus elektronik basa Jawi ing aspek media saha materi pasinaon 124
Prosentase pamanggihipun siswa tumrap produk kamus elektronik basa Jawi saking aspek media pasinaon pikantuk asil 86,36% ingkang kalebet kategori sae sanget. Prosentase ingkang kados makaten nedahaken bilih tampilan media menika sae sanget saged narik kawigatosanipun siswa supados langkung remen sinau basa Jawi. Prosentase pamanggihipun siswa tumrap produk kamus elektronik basa Jawi saking aspek materi pasinaon pikantuk asil 87,96% ingkang kalebet kategori sae sanget. Prosentase ingkang kados makaten nedahaken bilih materi ingkang kaserat wonten ing salebeting kamus elektronik basa Jawi menika saged nggampilaken siswa kangge mangertosi tegesing tembung ingkang wonten ing salebeting materi pasinaon basa Jawi. Asil pamanggipun siswa wonten ing aspek media pasinaon saha materi pasinaon ingkang jangkep saged dipuntingali wonten ing Tabel 32. Tabel 32. Asil Pamanggihipun Siswa Kelas VIII D SMP Negeri 1 Mungkid tumrap Media Kamus Elektronik Basa Jawi No. Indikator Rata-rata Prosentase Pasarujukan Aspek Media Pasinaon 1 2 maringi seserepan ingkang sae babagan tetembungan basa Jawi saged nambah gregetipun siswa supados remen sinau basa Jawi 93% 88% 3 gampil dipunginakaken 81% 4 pencetan wonten ing media ndadosaken gampil anggenipun ngginakaken media 92% 5 saged paring pambiyantu siswa sinau materi ingkang dereng dipunmangertosi 87% 6 7 maringi kalodhangan siswa supados sinau kanthi mandiri keliripun media saged narik kawigatosanipun siswa 84% 87% 125
Tabel salajengipun 8 cetha keliripun 81% 9 cetha seratanipun 85% 10 cetha pitedahipun 84% 11 cetha suwantenipun 81% 12 suwanten wonten ing media nggampilaken siswa mangertosi materinipun 93% Aspek Materi Pasinaon 13 trep materinipun kaliyan kabetahanipun siswa 87% 14 gampil dipuntampi materinipun 87% 15 damel siswa langkung mangertos babagan materi wulangan basa Jawi 90% 16 tetembunganipun gampil dipunmangertosi 87% Rata-rata Prosentase Pasarujukan 86,76% (Sae Sanget) Asil pamanggihipun pitulikur siswa kelas VIII D SMP Negeri 1 Mungkid wonten ing aspek media pasinaon saha materi pasinaon pikantuk rata-rata prosentase pasarujukan ingkang agengipun 86,76 %. Prosentase ingkang kados makaten adhedhasar skala likert kalebet kategori sarujuk sanget. Kategori menika nedahaken bilih para siswa sarujuk sanget kanthi pandamelipun media kamus elektronik basa Jawi. Wontenipun media kamus elektronik basa Jawi menika ing tembenipun saged dipunginakaken para siswa nalika kalampahan pamulangan basa Jawi wonten ing kelas ugi saged dados sumber alternatif pasinaon basa Jawi nalika siswa sinau piyambak ing griya. Saking pambiji saha andharan ingkang kados makaten saged dipunpendhet dudutan bilih media menika kamus elektronik basa Jawi menika layak dipunginakaken kangge sinau basa Jawi. 126
2. Revisi Media Pasinaon Adhedhasar asil pambijining produk tahap I, II, saha III ingkang dipuntindakaken dening dosen ahli media saha ahli materi, asil uji coba winates dhateng guru basa Jawi saha siswa kelas VIII, panaliti pikantuk pamrayogi kangge ngewah-ewahi produk supados media kamus elektronik basa Jawi ingkang dipundamel layak dipunginakaken siswa kangge sinau. Pamrayogi minangka sarana revisi media saperangan ageng pikantuk saking ahli materi, ahli media saha dosen pembimbing ingkang dipunandharaken kados makaten. a. Revisi dening Dosen Ahli Materi 1) Revisi Pambijining Produk Tahap I a) Bab Materi Pasinaon (1) SK saha KD wulangan Basa Jawi dipunlebetaken wonten ing tampilan kamus Gambar XXI: Gambar sub menu wonten ing menu pambiyantu saderengipun revisi 127
128 Gambar XXII: Gambar sub menu wonten ing menu pambiyantu sasampunipun revisi Gambar XXIII: Gambar sub menu katrangan materi sasampunipun revisi Validator ahli materi paring pamrayogi menawi wonten ing media kamus elektronik basa Jawi menika kedah dipunlebetaken andharan Standar Kompetensi (SK) saha Kompetensi Dasar (KD). Saderengipun revisi, wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika dereng dipunlebetaken menu SK saha KD. Sasampunipun media dipunrevisi lajeng dipuntambah menu 'katrangan materi'
ingkang ngewrat andharan SK saha KD wulangan basa Jawi kangge siswa SMP/MTS kelas VIII semester ganjil. b) Bab Basanipun (1) Tata panyerating entri saha sub entri kedah konsisten Validator ahli materi paring pamrayogi menawi tata panyerating entri saha sub entri data kedah ajeg supados saged ketingal polanipun saengga badhe nggampilaken siswa kangge sinau basa Jawi mawi media menika. Saderengipun revisi, tata panyerating entri saha sub entri wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika dereng ajeg, pola panyeratanipun ugi taksih beda-beda. Sasampunipun media dipunrevisi lajeng tata panyerating entri saha sub entri kamus sampun ketingal rapi. Gambar XXIV: Gambar tata panyeratanipun entri saha sub entri ingkang dereng ajeg saderengipun revisi 129
Gambar XXV: Gambar tata panyeratanipun entri saha sub entri ingkang sampun ajeg sasampunipun revisi c) Bab Leresipun Isi (1) Dipuntambah tuladha ukaranipun wonten ing bageyan sub entri adhedhasar buku pasinaon basa Jawi ingkang dipunginakaken Gambar XXVI: Gambar tampilan sub entri ingkang dereng wonten tuladha ukaranipun saderengipun revisi 130
131 Gambar XXVII: Gambar tampilan sub entri ingkang sampun wonten tuladha ukaranipun sasampunipun revisi Validator ahli materi paring pamrayogi menawi isi kamus menika langkung prayogi dipuntambah tuladha ukaranipun wonten ing bageyan sub entri adhedhasar buku pasinaon basa Jawi minangka sumber datanipun. Saderengipun revisi, dereng wonten tuladha ukara ing bageyan sub entri. Sasampunipun media dipunrevisi lajeng dipuntambah tuladha ukara ing bageyan sub entri. 2) Revisi Pambijining Produk Tahap II a) Bab Basanipun (1) Tata panyerating ukara/tetembungan dipungatosaken malih Validator ahli materi paring pamrayogi menawi tetembungan ingkang kaserat wonten ing menu tata cara ngginakaken kamus saha tetenger taksih kathah ingkang lepat. Saderengipun revisi, taksih kathah pamilihing tembung minangka pandom ngginakaken kamus ingkang taksih lepat. Sasampunipun media
dipunrevisi pamilihing tembung saha panyerating ukara wonten ing menu tata cara ngginakaken kamus saha tetenger sampun dipunewah-ewahi. Gambar XXVIII: Tampilan menu tata cara ngginakaken kamus saderengipun revisi Gambar XXIX: Tampilan menu tata cara ngginakaken kamus sasampunipun revisi 132
Gambar XXX: Tampilan menu tetenger saderengipun revisi Gambar XXXI: Tampilan menu tetenger sasampunipun revisi (2) Panyerating entri data ingkang ngemu teges ingkang sami dipunsukani katrangan ingkang saged damel tegesipun tetembungan langkung cetha Gambar XXXII: Tampilan sub entri data ingkang dereng wonten katrangan panuduh dhateng tembung sanesipun ingkang ngemu teges sami saderengipun revisi 133
Gambar XXXIII: Tampilan sub entri data ingkang dereng wonten katrangan panuduh dhateng tembung sanesipun ingkang ngemu teges sami sasampunipun revisi Validator ahli materi paring pamrayogi menawi tetembungan wonten ing entri data ingkang ingkang ngemu teges sami kados ta dasanama utawi tetembungan ingkang gadhah aksen cara maos ingkang beda sanajan tegesipun sami prayoginipun dipunsukani katrangan ingkang saged damel tegesipun tetembungan menika langkung cetha. Saderengipun revisi, tetembungan ingkang gadhah dasanama saha aksen pocapan ingkang boten ajeg dereng dipunsukani katrangan ingkang nedahaken tembung menika gadhah dasanama. Sasampunipun media dipunrevisi wonten ing bageyan sub entri, tetembungan ingkang gadhah dasanama utawi dialek cara maos ingkang beda-beda sampun dipuntambahi katrangan "kcg. (kacocogna kaliyan tembung ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung sanesipun). 134
b) Bab Media Pasinaon (1) Langkung prayogi dipuntambah pengaman ing medianipun Validator ahli materi paring pamrayogi menawi media kamus elektronik menika langkung sae menawi dipuntambah pengaman ingkang saged awujud menapa kemawon supados boten samubarang tiyang saged ngewah-ewahi isinipun produk menika, sanajan ta media menika dipunjangkepi tombol kangge nambah data, nyimpen data ingkang nembe dipuntambah, nyegeraken utawi update data sasampunipun dipuntambah saha ngicali data kamus ingkang sampun wonten. Saderengipun revisi, dereng wonten pengaman ingkang saged njagi orisinalitas data. Sasampunipun media dipunrevisi lajeng dipuntambah pengaman arupi password ingkang kedah dipunisi dening sinten kemawon ingkang badhe damel ewah-ewahan tumrap orisinalitas data. Gambar XXXIV: Tampilan tombol simpen saha busak ingkang sampun dipuntambah password saderengipun revisi 135
Gambar XXXV: Tampilan tombol simpen saha busak ingkang sampun dipuntambah password sasampunipun revisi b. Revisi dening Dosen Ahli Media 1) Revisi Pambijining Produk Tahap I a) Bab Tampilan (1) Dipuntambah musik utawi gendhing iringan Gambar XXXVI: Tampilan layar ingkang dereng wonten gendhing iringan saderengipun revisi 136
137 Gambar XXXVII: Tampilan layar ingkang sampun wonten gendhing iringan sasampunipun revisi Validator ahli media paring pamrayogi supados media kamus elektronik basa Jawi menika langkung sae menawi dipunparingi musik utawi gendhing iringan. Saderengipun revisi, wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika dereng wonten musik utawi gendhing minangka iringanipun media. Sasampunipun media dipunrevisi lajeng dipuntambah gendhing iringan media ingkang ndadosaken media menika boten ketingal sepen. b) Bab Pemrograman (1) Tembung puter swara dipungantos swara/pocapan Validator ahli media paring pamrayogi wonten ing seratan tombol 'puter swara'. Saderengipun revisi, wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika namanipun tombol kangge mirengaken cara maos tetembunganipun inggih
menika tombol 'puter swara'. Sasampunipun media dipunrevisi nama tombol 'puter swara' lajeng dipungantos tombol 'swara pocapan'. Kanthi makaten navigasi tombol menika badhe langkung cetha. Gambar XXXVIII: Tampilan nama tombol puter swara saderengipun revisi Gambar XXXIX: Tampilan nama tombol puter swara dipungantos tombol swara pocapan sasampunipun revisi 138
(2) Dipuntambah SK saha KD Gambar XL: Gambar sub menu wonten ing menu pambiyantu saderengipun revisi Gambar XLI: Gambar sub menu wonten ing menu pambiyantu sasampunipun revisi 139
Gambar XLII: Gambar sub menu katrangan materi sasampunipun revisi Validator ahli media paring pamrayogi menawi wonten ing media kamus elektronik basa Jawi menika kedah dipunlebetaken andharan Standar Kompetensi (SK) saha Kompetensi Dasar (KD). Saderengipun revisi, wonten ing kamus elektronik basa Jawi menika dereng dipunlebetaken menu SK saha KD. Sasampunipun media dipunrevisi lajeng dipuntambah menu 'katrangan materi' ingkang ngewrat andharan SK saha KD wulangan basa Jawi kangge siswa SMP/MTS kelas VIII semester ganjil. (3) Tampilan dipundamel full layar Validator ahli media paring pamrayogi menawi tampilan media kamus elektronik basa Jawi menika langkung sae menawi dipundamel full layar. Saderengipun revisi, tampilan media kamus elektronik basa Jawi menika dereng full layar anangih namung sepalih layar saengga tampilanipun ketingal reged. 140
Sasampunipun media dipunrevisi tampilan media dipundamel full layar saengga ketingal langkung cetha. Gambar XLIII: Tampilan media ingkang namung sepalih layar saderengipun revisi Gambar XLIV: Tampilan media ingkang sampun full layar sasampunipun revisi 141
2) Revisi Pambijining Produk Tahap II a) Bab Tampilan (1) Dipuntambah tombol play/pause kangge gendhing iringan Gambar XLV: Tampilan media ingkang dereng wonten tombol play/pause gendhing iringan saderengipun revisi Gambar XLVI: Tampilan media ingkang sampun wonten tombol play/pause gendhing iringan sasampunipun revisi 142
143 Validator ahli media paring pamrayogi supados tombol play/pause kangge gendhing iringanipun dipunketingalaken. Saderengipun revisi, tombol play/pause boten dipunketingalaken wonten ing layar ananging mapan wonten ing sawingkinging layar. Sasampunipun media dipunrevisi tombol play/pause dipunketingalaken wonten ing layar supados boten ngganggu swanten pocapan menawi nembe dipunputer. c. Revisi Pungkasan dening Dosen Pembimbing 1) Bab Tampilan a) Urutan tampilan dipunwalik Gambar XLVII: Tampilan media saderengipun urutan tampilan dipunwalik
144 Gambar XLVIII: Tampilan media sasampunipun urutan tampilan dipunwalik Wonten ing pungkasaning pirembagan bab produk media kamus elektronik ingkang kaping pungkasan, dosen pembimibing paring pamrayogi supados urutan tampilan kothakan kangge madosi tetembungan saha kothak andharanipun materi dipunwalik. Saderengipun revisi, kothak madosi mapan wonten ing sisih tengen, dene kothak andharan materi mapan wonten ing sisih kering . Sasampunipun media dipunrevisi kothak madosi mapan wonten ing sisih kering, dene kothak andharan materi mapan ing sisih tengen. b) Dipuntambah wallpaper ingkang asipat dinamis Wonten ing pungkasaning pirembagan bab produk media kamus elektronik ingkang kaping pungkasan, dosen pembimibing paring pamrayogi supados dipuntambah jinising wallpaper ingkang asipat dinamis. Tegesipun dipunsamektakaken saperangan jinis wallpaper ingkang saged dipungantos-gantos
145 panganggenipun dening siswa. Saderengipun revisi, namung wonten setunggal jinis wallpaper ingkang asipat statis . Sasampunipun media dipunrevisi dipuntambah sekawan jinis wallpaper sanesipun saengga cacahipun wallpaper ingkang asipat dinamis wonten gangsal jinis. Kawontenanipun wallpaper ingkang maneka warna menika dipunangkah saged nambah gregetipun siswa kangge sinau mawi media kamus elektronik basa Jawi menika. Gambar XLIX: Tampilan media saderengipun revisi kanthi jinis wallpaper auto Gambar L: Tampilan media sasampunipun revisi kanthi jinis wallpaper auto
Gambar LI: Tampilan media sasampunipun revisi kanthi jinis wallpaper animasi Gambar LII: Tampilan media sasampunipun revisi kanthi jinis wallpaper natural 146
Gambar LIII: Tampilan media sasampunipun revisi kanthi jinis wallpaper oranye Gambar LIV: Tampilan media sasampunipun revisi kanthi jinis wallpaper soft 147
3. Andharan Produk Kamus Elektronik Basa Jawi Produk ingkang kaping pungkasan saking asiling panaliten menika arupi kamus elektronik basa Jawi ingkang sampun ngalami ewah-ewahan kaping tiga. Kamus elektronik basa Jawi menika dipundamel adhedhasar kriteria kualitas sumber pasinaon ingkang sae kanthi ngginakaken model prosedural. Software kamus elektronik basa Jawi dipundamel ngginakaken program visual basic 6.0, dene database ingkang dipunginakaken arupi microsoft access 2007. Kamus elektronik basa Jawi menika kalebet kamus ekabasa ingkang namung ngewrat setunggal basa inggih menika basa Jawi. Pandameling kamus kanthi jinis ekabasa menika kanthi dhasar bilih kamus elektronik basa Jawi menika dipundamel kangge sarana pambiyantu saha panyengkuyung lampahing siswa sinau basa Jawi. Materi ingkang kaserat wonten ing salebetipun kamus dipunwatesi saking materi buku pasinaon basa Jawi siswa SMP kelas 8 semester ganjil kanthi tegesing tembung dipunpendhet saking Baousastra Djawa. Saperangan ageng tetembungan ingkang kalebet wonten ing buku Marsudi Basa lan Sastra Jawa saha LKS Pratita dipunserat wonten ing salebeting kamus. Kamus elektronik basa Jawi menika ngewrat 2558 tembung ingkang dipunjangkepi kaliyan swara pocapan saben entri data saha tegesipun. Kejawi saking menika, kamus elektronik basa Jawi menika dipunjangkepi ugi kaliyan menu update data ingkang paedahipun saged dipunginakaken kangge ngewah- ewahi data, nambah data, saha ngicali data ingkang dipunbetahaken. Menawi badhe mlebet wonten ing kaca update data kedah mangertos password ipun rumiyin, satemah data ingkang wonten ing salebeting kamus saged dipunjagi 148
149 tingkat orisinalitasipun amargi namung priyantun tartamtu ingkang saged ngewahi wosing kamus. Kamus elektronik basa Jawi menika ugi dipunjangkepi kanthi fasilitas storage ingkang saged dipunginakaken kangge nyimpen tegesing tembung saha andharan tegesing tembung ugi kangge nyimpen swara pocapan ingkang enggal wonten ing file khusus ing salebeting komputer. Tampilan update data saha storage ingkang langkung rinci saged dipuntingali wonten ing lampiran. Adhedhasar biji validasi ahli media saha ahli materi, review dening guru basa Jawi, saha pamanggihipun siswa kelas VIII D SMP Negeri 1 Mungkid, saged dipuntingali kualitas media pasinaon ingkang dipundamel. Pambijinipun dosen ahli materi wonten ing panaliten menika kaperang dados tigang aspek kanthi tiga welas indikator, inggih menika bab materi pasinaon, basanipun, saha leresipun isi. Aspek materi pasinaon kaperang dados gangsal indikator inggih menika kualitas anggenipun paring panjurung dhateng siswa, jumbuh kaliyan standar kompetensi, trep dipunginakaken kangge sinau, trep materinipun, saha jumbuhipun tetembungan kaliyan tegesipun. Aspek basanipun kaperang dados sekawan indikator, inggih menika dipunrantam urut abjad, trep tata basanipun, trep anggenipun ngginakaken ejaan, saha basanipun baku. Aspek leresipun isi kaperang dados sekawan indikator, inggih menika trep materi wonten ing media kaliyan materi sekolah, trep pamilihipun gambar, cetha materinipun, saha anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi. Pambijinipun dosen ahli materi dipuntindakaken tigang tahap. Biji pungkasan ingkang dipunasilaken kanthi prosentase pasarujukan 95,38 % adhedhasar skala likert kalebet kategori sae sanget.
150 Pambijinipun dosen ahli media wonten ing panaliten menika kaperang dados kalih aspek kanthi tiga welas indikator, inggih menika bab tampilan saha pemrograman. Aspek tampilan kaperang dados pitung indikator, inggih menika cetha pitedahipun, cetha seratanipun, cetha swantenipun, trep pamilihipun gambar, trep pamilihipun warna, trep anggenipun mapanaken tombol, saha anggenipun nedahaken animasi. Aspek pemrograman kaperang dados enem indikator, inggih menika gampil dipunginakaken, cetha navigasinipun, cetha keliripun, trep seratanipun, cepet anggenipun dipunginakaken, saha tampilanipun saged narik kawigatosan. Pambijinipun dosen ahli media dipuntindakaken tigang tahap. Biji pungkasan ingkang dipunasilaken kanthi prosentase pasarujukan 90,77% adhedhasar skala likert kalebet kategori sae sanget. Pambijinipun guru basa Jawi wonten ing panaliten menika kaperang dados kalih aspek kanthi tiga welas indikator, inggih menika bab materi pasinaon saha tampilan media. Aspek materi pasinaon kaperang dados gangsal indikator, inggih menika materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu siswa sinau basa Jawi miturut KTSP, materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas VIII, jumbuhipun media ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi, panganggening tembung saha ejaan sampun trep, saha basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertosi. Aspek tampilan kaperang dados wolung indikator inggih menika cetha pitedah panganggenipun media, saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi, keliripun cetha, trep anggenipun milih warna, cetha swantenipun, trep jinising huruf saha ukuran teksipun, trep anggenipun milih gambar, saha cepet anggenipun dipunginakaken. Pambijinipun
151 reviewer inggih menika setunggal guru basa Jawi SMP/MTS dipuntindakaken kaping sepisan. Wondene, biji ingkang dipunasilaken kanthi prosentase pasarujukan 100 % adhedhasar skala likert kalebet kategori sae sanget. Biji pamanggihipun siswa wonten ing panaliten menika kaperang dados kalih aspek kanthi nem welas indikator, inggih menika bab media pasinaon saha materi pasinaon. Aspek media pasinaon kaperang dados kalih welas indikator, inggih menika maringi seserepan ingkang sae babagan tetembungan basa Jawi, saged nambah gregetipun siswa supados remen sinau basa Jawi, gampil dipunginakaken, pencetan wonten ing media ndadosaken gampil anggenipun ngginakaken media, saged paring pambiyantu siswa sinau materi ingkang dereng dipunmangertosi, maringi kalodhangan siswa supados sinau kanthi mandiri, keliripun media saged narik kawigatosanipun siswa, cetha keliripun, cetha seratanipun, cetha pitedahipun, cetha suwantenipun, saha suwanten wonten ing media nggampilaken siswa mangertosi materinipun. Aspek materi pasinaon kaperang sekawan indikator, inggih menika trep materinipun kaliyan kabetahanipun siswa, gampil dipuntampi materinipun, damel siswa langkung mangertos babagan materi wulangan basa Jawi, saha tetembunganipun gampil dipunmangertosi. Evaluasi pamanggih siswa babagan kamus elektronik basa Jawi menika namung dipuntindakaken sepisan. Wondene rata-rata prosentase pasarujukan siswa dhateng media kamus elektronik basa Jawi inggih menika 86,76 % saengga kalebet kategori sarujuk sanget adhedhasar skala likert.
Asil pungkasan pambijining kualitas media dening ahli materi, ahli media, guru basa Jawi, saha asil pamanggihipun siswa tumrap media kamus elektronik basa Jawi inggih saged dipuntingali wonten ing tabel menika. Tabel 33. Asil Pungkasan Pambijining Kualitas Media Pasinaon No. Ingkang Paring Biji 1 Dosen ahli materi 2 Dosen ahli media 3 Guru Basa Jawi Prosentase Pasarujukan ingkang Pungkasan 95,38 % 90,77 % 100,00 % Kategori S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) S (Sae Sanget) 4 Siswa kelas VIII D 86,76 % S (Sae Sanget) Rata-rata Prosentase Pasarujukan 93,23 % (Sae Sanget) Asil pambijining produk ingkang pungksasan dening dosen ahli materi pikantuk rata-rata prosentase pasarujukan 95,38% kanthi kategori sae sanget. Asil pambijining produk ingkang pungksasan dening ahli media pikantuk rata- rata prosentase pasarujukan 90,77 % kanthi kategori sae sanget. Asil pambijining produk dening guru basa Jawi pikantuk rata-rata prosentase pasarujukan 100 % kanthi kategori sae sanget. Dene, asil pamanggihipun pitulikur siswa kelas VIII D SMP Negeri 1 Mungkid pikantuk rata-rata prosentase pasarujukan 86,76 %. Kanthi makaten, total rata-rata prosentase pasarujukan tumrap media kamus elektronik basa Jawi inggih menika 93,23 % saha kalebet kategori sae sanget. Saking pambiji saha andharan ingkang kados makaten saged dipunpendhet dudutan bilih dosen ahli materi, ahli media, guru basa Jawi, saha para siswa sarujuk sanget menawi media kamus elektronik basa Jawi menika saged 152
153 dipunginakaken wonten ing pamulangan basa Jawi saha saged dados sumber alternatif pasinaon basa Jawi. 4. Watesaning Media Kamus Elektronik Basa Jawi Langkungipun media kamus elektronik basa Jawi ing antawisipun inggih menika kados makaten: 1. Media kamus elektronik basa Jawi saged dipunginakaken minangka bahan kangge ngindhakaken sistem pasinaon ingkang jumbuh kaliyan kabetahanipun siswa, elmu pengetahuan, saha masarakat. 2. Media kamus elektronik basa Jawi saged dipunginakaken minangka salah satunggaling sumber alternatif pasinaon basa Jawi ingkang inovatif. 3. Media kamus elektronik basa Jawi saged dipunginakaken kangge miyaraken seserepan siswa bab tetembungan basa Jawi. 4. Media kamus elektronik basa Jawi menika dipunjangkepi kaliyan swara pocapan cara maos tetembungan ingkang leres. 5. Media kamus elektronik basa Jawi menika dipunjangkepi tuladha satunggaling ukara wonten ing saben sub entri saengga saged nggampilaken siswa mangertosi tegesing tembung kanthi trep. 6. Media kamus elektronik basa Jawi menika asipat fleksibel, tegesipun saged dipuntambah entri data baru saha ngicali entri data ingkang kirang trep tegesipun.
7. Media kamus elektronik basa Jawi menika dipunjangkepi maneka warna sesanti minangka sarana panjurung kangge ngindhakaken gregetipun siswa kangge sinau basa Jawi. 8. Media kamus elektronik basa Jawi gampil ing proses instalasi saengga boten betahaken wekdal dangu menawi badhe nglampahaken aplikasi menika. 9. Media kamus elektronik basa Jawi boten betahaken kapasitas memori ingkang ageng. Watesaning media kamus elektronik basa Jawi ing antawisipun inggih menika kados makaten: 1. Media kamus elektronik basa Jawi gampil kenging virus amargi wujudipun aplikasi .exe saengga menawi badhe ngginakaken aplikasi menika langkung rumiyin kedah mejahi antivirus wonten ing komputer. 2. Media kamus elektronik basa Jawi menika namung saged dipuninstall wonten ing komputer, dereng saged dipunlebetaken wonten ing HP. 3. Kangge komputer ingkang dereng wonten speaker internalipun betahaken speaker eksternal menawi badhe mirengaken caranipun maos tetembungan. 154
BAB V PANUTUP A. Dudutan Jinising panaliten ingkang dipunginakaken kangge damel media pasinaon kamus elektronik basa Jawi ekabasa inggih menika panaliten Research and Development (R&D). Model pangrembakaning panaliten inggih menika model deskriptif prosedural, kanthi cara nglampahaken sedaya tahapan prosedural kangge ngasilaken satunggaling produk. Tata lampahing damel produk media menika mawi sekawan tahapan. Tahap sepisan inggih menika tahap observasi. Panaliti ningali kahanan kurikulum, sasaran produk (siswa), saha kabetahanipun produk kalebet wujud produk ingkang badhe dipundamel. Tahap kaping kalih inggih menika tahap damel rantamaning panaliten ngrantam produk media pasinaon ingkang badhe dipundamel kalebet nemtokaken materi wulangan basa Jawi ingkang badhe dipundamel medianipun, pados sumber rujukan, damel kisi-kisi pirantining panaliten, saha nemtokaken ahli media, ahli materi, saha objek ujicoba (guru saha siswa). Tahap kaping tiga inggih menika tahap damel produk ingkang dipunwiwiti saking damel draf produk kaping sepisan dumugi proses mujudaken produk wiwitan kamus elektronik basa Jawi. Tahap kaping sekawan inggih menika tahap pambijining produk dening dosen ahli materi dosen ahli media, guru basa Jawi saha siswa kelas VIII D SMP N1 Mungkid Magelang. 155
Asil panaliten menika arupi software kamus elektronik basa Jawi kangge siswa SMP. Software kamus elektronik basa Jawi dipundamel ngginakaken program visual basic 6.0, dene database-ipun ngginakaken microsoft access 2007. Kamus elektronik basa Jawi menika ngewrat ngewrat 2558 tembung jangkep kaliyan tegesipun ing basa Jawi. Saben entri data ingkang kaserat ing salebetipun kamus menika ugi dipunjangkepi swara pocapan saben tembung saha tegesipun saha tuladha satunggaling ukara ingkang gayut kaliyan entri datanipun. Kejawi ngasilaken produk arupi software kamus elektronik basa Jawi, panaliten menika ugi ngasilaken data kualitas software kamus elektronik basa Jawi. Kualitas produk media wonten ing pambijining produk kaping pungkasan dening dosen ahli materi pikantuk prosentase 95,38% kalebet kategori sae sanget. Asil pambijining produk kaping pungkasan dening dosen ahli media pikantuk prosentase 90,77% kalebet kategori sae sanget. Pambijining produk dening guru basa Jawi pikantuk prosentase 100% ingkang kalebet kategori sae sanget. Asiling angket pamanggihipun siswa dhateng produk media kamus elektronik basa Jawi pikantuk prosentase pasarujukan 86,76% ingkang kalebet kategori sarujuk sanget. Prosentase pasarujukan ingkang kados makaten nedahaken bilih saperangan ageng siswa sarujuk sanget ngginakaken media pasinaon kamus elektronik basa Jawi ingkang dipunrembakakaken kangge sarana alternatif pasinaon basa Jawi. Saking sedaya asil pambijining produk dening dosen ahli materi, dosen ahli media, saha ujicoba dhateng guru basa Jawi kaliyan siswa kelas VIII D SMP Negeri 1 Mungkid dipunasilaken rata-rata prosentase pasarujukan tumrap produk media kamus elektronik basa Jawi kaping pungkasan ingkang agengipun 93,23%. 156
Prosentase pasarujukan ingkang kados makaten kalebet kategori sae sanget. Prosentase menika nedahaken bilih software kamus elektronik basa Jawi ingkang dipundamel layak dipunginakaken minangka sumber alternatif pasinaon basa Jawi. B. Implikasi Implikasi saking panaliten menika bilih media pasinaon kamus elektronik basa Jawi menika saged dipunginakaken minangka sarana pambiyantu guru wonten ing pamulangan, ugi saged dados media pasinaon mandiri kangge siswa. Cacahing komputer wonten ing sekolah ingkang winates boten dados pepalang kangge ngginakaken media menika. C. Pamrayogi Saking dudutan saha implikasi wonten ing nginggil, mila pamrayogi ingkang saged sinerat inggih menika kados makaten. 1. Panaliten menika saged langkung dipunrembakakaken malih kangge mangertosi tingkat efektivitas media kangge ngindhakaken prestasi sinau siswa. 2. Saged damel kamus elektronik basa Jawi kanthi materi wulangan basa Jawi SMP/MTS kelas VIII semester ganep, kelas VII, kelas IX, sapanunggalanipun. 157 lan
KAPUSTAKAN Arsyad, Azhar. 2006. Media Pembelajaran. Jakarta: PT Raja Grafindo Persada. Borg, Walter R. saha Meredith D. Gall. 1983. Educational Research An Introduction (Fourth Edition). New York: Longman Inc. Brown, J.W. 1977: AV Instruction Technology, Media and Methods (6th Ed.). USA: McGraw-Hill. Chaer, Abdul. 2003. Seputar Tata Bahasa Baku Indonesia. Jakarta: Rineka Cipta. Darsono, M., dkk. 2000. Belajar dan Pembelajaran. Semarang: Unnes Press. Depdikbud. 2002. Kamus Besar Bahasa Indonesia Edisi Ketiga. Jakarta: Balai Pustaka. Depdiknas. 2004. Modul Mengoperasikan Software Aplikasi Basis Data, Melakukan Entry Data Dengan Menggunakan Keyboard, Melakukan Update Dan Delete Data. Jakarta: Direktorat Jenderal Pendidikan Dasar dan Menengah. Depdiknas. 2008. Permendiknas No 2 Tahun 2008 tentang Buku. Jakarta: Depdiknas. Donald, Lucy, Chesar Jacobs, saha Asghar Razavieh. 2004. Pengantar Penelitian dalam Pendidikan. (Alih bahasa: H. Arief Furchan, MA., Ph.D). Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Fakultas Bahasa dan Seni. 2010. Panduan Tugas Akhir. Yogykarta: FBS UNY. Hardiyanto. 2008. Leksikologi, sebuah pengantar. Yogyakarta: Kanwa Publisher. Januszewski, Alan. 2001. Educational Technology: The Development of Concept. USA: Libraries Unlimited, Inc. Kasno. 1996. Bibliograf Analisis Kamus Ekabahasa Bahasa Indonesia. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. 158
Koswara, Eko. 2011. Visual Basic 6. Yogyakarta: Mediakom. Kridalaksana, Harimurti. 1984. Kamus Linguistik Cetakan ke-2. Jakarta: Gramedia. Kurniawan, Erick. 2011. Cepat Mahir Visual Basic 2010. Yogyakarta: Andi. Latuheru, John D. 1988. Media Pembelajaran dalam Proses Belajar Mengajar Masa Kini. Jakarta : Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Direktorat Jenderal Pendidikan Tinggi Proyek Pembinaan Tenaga Kependidikan. Mudhofir. 1992. Prinsip-prinsip Pengelolaan Pusat Sumber Belajar. Bandung: Remaja Rosdakarya. Nurfitria, Kurnia. 2012. Pengembangan Kamus Elektronik Kimia Materi Asam Basa Sebagai Alternatir Sumber Belajar Mandiri. Skripsi S1. Yogyakarta: Program Studi Pendidikan Kimia, FMIPA UNY. Permana, Pepen. 2009. Pemanfaatan Media dan Sumber Belajar dalam Implementasi Kurikulum. Bandung: UPI. Poerwadarminta, W.J.S. 1939. Baosastra Djawa. Batavia: JB. Wolters Uitgevers Maatschappij Groningen. Sarwono, Jhonatan. 2006. Metode Penelitian Kualitatif dan Kuantitatif. Yogyakarta: Graha Ilmu. Sudjana, Nana. 2004. Dasar-dasar Proses Belajar Mengajar. Bandung: Remaja Rosdakarya. Sudjana, Nana saha Ahmad Rivai. 2002. Media Pengajaran. Bandung: Sinar Baru Algensindo. Sugihartono, dkk. 2007. Psikologi Pendidikan. Yogyakarta: UNY Press. Sugiyono. 2008. Metode Penelitian Pendekatan Kuantitatif, Kualitatif, dan R&D. Bandung: Alfabeta. Sukmadinata, Nana Syaodih. 2009. Metode Penelitian Pendidikan. Bandung: Rosdakarya. Suleiman, A.H. 1988. Media Audio Visual Untuk Pengajaran, Penerangan dan Penyuluhan. Jakarta: PT Gramedia. 159
Sunyoto, Andi. 2007. Pemrograman Database dengan Visual Basic dan Microsoft SQL. Yogyakarta: Andi Offset. Syafar, Ernawati. 2005. Pedoman Merancang Sumber Belajar. Jakarta: Depdiknas. Tarigan, Henry Guntur. 1983. Pengajaran Kosakata. Bandung: Angkasa. Usman, Basyiruddin M. saha Asnawir. 2002. Media Pembelajaran. Jakarta: Ciputat Press. Widoyoko, Eko Putro. 2009. Evaluasi Program Pembelajaran. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Woolfolk, Anita E. 1996. Educational Psychology (Third Edition). Boston: Allyn and Bocon. Yudha, Pratama Kartika. 2013. Pengembangan Kamus Bahasa Jawa-Bahasa Indonesia Menggunakan Java 2 Micro Edition (J2ME). Skripsi S1. Yogyakarta: Program Studi Pendidikan Teknik Informatika, FT UNY. 160
Lampiran 1 Standar Isi Pasinaon Basa Jawi SMP/MTS Kabupaten Magelang
STANDAR ISI BAHASA JAWA KELAS : VIII SEMESTER : Gasal No Standar Kompetensi Kompetensi Dasar 1. MENDENGARKAN Mampu mendengarkan dan memahami wacana lisan dalam berbagai ragam bahasa Jawa 1.1. Mendengarkan legenda 1.2. Mendengarkan iklan 2. BERBICARA Mampu mengungkapkan pikiran, pendapat, gagasan dan perasaan secara lisan melalui berbicara dan berdialog dalam berbagai ragam bahasa Jawa sesuai unggah-ungguh. 2.1.Bercerita tentang pengalaman pribadi, misal berkemah, bertamasya, perpisahan kelas atau pengalaman lain yang menarik atau lucu. 2.2.Melakukan percakapan dengan orang tua/yang lebih tua, misalnya, bertanya sesuatu, menyampaikan pesan, undangan lisan dsb 3 MEMBACA Mampu membaca bacaan sastra, non sastra dalam begbagai teknik membaca. Bacaan berhuruf Jawa. 3.1. Membaca pemahaman bacaan sastra (cerita lanjutan wayang Ramayana) atau bacaan non ssatra dengan tema tertentu. 3.2. Membaca indah geguritan dan tembang Asmaradana. 3.3. Membaca paragraf berhuruf Jawa terdiri atas 5-7 kalimat. 4. MENULIS Mampu mengungkapkan pikiran, gagasan, pendapat dan perasaan dalam berbagai jenis karangan menggunakan ragam bahasa Jawa sesuai unggah-ungguh dan menulis paragraf berhuruf Jawa. 4.1. Menulis mengenai keterampilan hidup. 4.2. Menulis laporan kunjungan ke suatu tempat 4.3. Menulis paragraf berhuruf Jawa terdiri atas 5-7 kalimat.
Lampiran 2 1. Isi Kamus 2. Cara Ngginakaken Media Pasinaon Kamus Elektronik Basa Jawi 3. Tampilan Media Pasinaon Kamus Elektronik Basa Jawi
ISI KAMUS No Tembung 1 (alad) Tegesing Tembung []-[] kn. ak: pacalang, kongkonan; di-[]-[]: ak. dikandhani (diwenehi weruh) ing sadurunge. II ng-[]-[] kn: murub mubyar- mubyar ndhedhel munggah; upm. latu ng-[]-[] nyandhak griya nelasaken barang-barang sanesipun. di-[] kn: disebut kabecikane (kaluwihane); []-an: 1 seneng dialem, upm. upm. bawang merah nduweni watak srei, drengki, []-an, seneng diugung; 2 engg. ugungan 3 (alembana) di-[] kw: dialem, upm. senengane njaluk di-[]; kcg. (alem) 4 (ambah) 2 (alem) 5 (ambek) 6 (ancer) 7 (andhem) 8 (ater) 9 (balap) I []-[] kn: (ungsum) lelara nular; di-[]: 1 dicaki, ditapaki (diliwati lsp); upm. lemah sing di-[] mau banjur dijenengi Demek; 2 dianggo liwat (mlaku, mrau lsp); []-[]-an: 1 engg. ungsum lelara nular; 2 papan kang kerep diambah; kyt. kambah. II sekolahan [] (W) kn: sekolahan kriya (patukangan) I []-an kn: 1 napas, lebu wetuning hawa ing irung (kebuk); 2 nyerot lan ngetokake hawa. II kn: 1 watak; 2 awatak, duwe bebuden; upm. aja [] kuwasa; 3 engg. umuk, duwe anggep luhur lsp; 4 engg. rewel (tmr. bocah); di-[]-i ak: direngkuh kalawan ambek (umuk). III []-ane engg: ambakna (ambeknea) []-[] kn: 1 tengeran dianggo nuduhake dalan lsp; 2 apa-apa kang dianggo panuduh, upm. tembung [] utawa kata depan; 3 rantaman kang bakal linakonan; ng-[]-[]-i: menehi ancer-ancer, upm. gunane kanggo ng-[]-[]-i tembung aran; di-[]-[]-i: diwenehi ancer-ancer, dituduhake dalane (dununge) sarana ancer-ancer ng-[]-i kn: nglakoni kalawan dhadhag; upm. Wibisana ng-[]-i ingkang adil, mbelani ingkang leres; di-[]-i kn: 1 diakoni (didhadha) kalawan dhadhag (ora diungkiri); 2 diantepi []-[] kn: 1 engg. paweweh (sega salawuhane, panganan lsp) kang dieterake; 2 wanda kang kawuwuhake ing ngareping tembung lingga (kyt: dak, ko, di, ka lsp); upm. basa ngoko iku []-[] lan panambange ngoko; di-[](-ake) engg: dieterake (digawa); di-[]-i engg. dieteri paweweh sega, panganan, lsp; di- []-[]-i: 1 diancer-anceri, dituduhake dalane; 2 ditrapi ater-ater (tmr. tembung); di-[]-ake ak: dieterake; kcg. eter, anter m-[] engg. kn: mlayu rikat banget; []-an: 1 rikat-rikatan mlayu (rebut dhisik sarana mlayu lsp); 2 papan kang dianggo dhisik- dhisikan mlayu; 3 engg. rebut menang be-[] kn. ak: kang dadi tetawur (paten) murih bisa kaleksanan kang disedya, upm. wus akeh kang dadi be-[]-e Prabu Dorasela. 10 (banten)
No Tembung 11 (bedhudhug) m-[] kn: katon gedhe (mlembung) marga kakehan isi, upm. Tegesing Tembung rasane weteng iki m-[] banget. 12 (beguguk) m-[] (-ngutha waton) br: ora nggugu prentah, mbangkang; upm. 13 (bekta) 14 (bendung) 15 (bentus) 16 (berod) 17 (besmi) 18 (besut) 19 (bludag) 20 (bongkar) 21 (brangas) 22 (briyut) 23 (bubak) 24 (bujeng) 25 (buwak) 26 (cahak) sopiripun taksih m-[] ngutha waton utawi ngeyel. k: gawa; m-[]: nggawa, di-[]: digawa, upm. tase wis di-[] durung? di-[] kn: dipepeti iline, ditambaki; upm. banyune banjur di-[] supaya ora mili maneh; []-an: 1 lemah, watu lsp. kang dianggo mbendung; 2 kali (banyu) kang dibendung m-[] kn: natab utw. numbuk (sing kena ing bathuke); ke-[]: ketatab ing; upm. kathah ingkang dhawah, ke-[], klenger. m-[] kn: kumudu oncat (ucul), emoh digondheli; upm. Anoman malah [] mlajar nglangkungi pager lan payining kraton. dipun [] k: diobong; upm. buntutipun dipun-[]. di-[] kn: 1 dielus lan dilemesake nganggo lading (tmr. klobot lsp); 2 disletika; 3 ent. diowahi lan dibecikake (tmr. crita, karangan lsp), upm. kanthi di-[] sathithik saka legendha masarakat. m-[] kn: 1 mbuwal, luber banjur wutah, upm. banyune m-[]; 2 sugih umbag; 3 loma banget di-[] engg. pcl: dibungkar, upm. pomahan mau banjur di-[]; []- an engg: patebon sing wis dirembang; kcg. bungkar m-[] kn. ak: 1 manasi, nggosongake; 2 gawe muring; ke-[]: 1 gosong kena ing geni; 2 enggal nepsu marga digegasah; 3 enggal katon tuwa marga karep susah (muring); []-an: gampang nepsune, upm. mbok randha lan bawang merah kang []-an marang bandha donya. m-[] engg. kn: 1 mbliyut (ngantuk banget); 2 mbiyet akeh wohe; upm. panjenengan ngasta apa, kok sajak [] banget. di-[] kn: 1 dibabadi lan digarap didadekake tegal lsp (tmr. alas); upm. alase di-[] dhisik sadurunge diliwati; 2 dipaculi (digarap) tmr. palemahan sing durung ditanduri m-[]: mburu; dipun-[] k: diburu; upm. wadya danawa dipunkerigaken, gumaredeg m-[] ngrabasa Anoman. di-[] engg. dibuwang, upm. bangkene di-[] ing sajroning alas. ny-[] kn: 1 nerak, ngloyok ing wewengkoning tangga; 2 nerak sarta ndaku wewenaning liyan; upm. Rahwana punika dursila angkara murka ny-[] hakipun tiyang sanes. II engg. kn: rapak (godhong tebu garing) []-an kn: bedhekan, batangan, upm. tegesana []-an ing ngisor iki. 27 (cangkrim)
No Tembung 28 (carub) 29 (cegat) 30 (cekel) 31 (cekikik) 32 (celuk) Tegesing Tembung di-[] kn: diwor sarta dicampur dadi siji, upm. salajengipun dipun-[] kaliyan parudan klapa; []-an: campuran di-[], di-[]-i kn: 1 dipapag ana ing dalan (arep diendheg lsp); 2 diadhangi, dialang-alangi murih aja terus; 3 engg. pcl. diandhang, dienteni; upm. Anoman di-[] dening wadya bala prajurit kraton. n. cepeng k. di-[]: 1 (diasta ki.) digoceki, digujengi, dicandhak; upm. tangane Shinta di-[]-i Rahwana; 2 wis disadhiyakake kanggo (tmr. gegaman, dhuwit lsp); 3 didarbeni ing sawetara mangsa minangka tanggunganing utang lsp; di-[]-i: 1 digujengi, digoceki; 2 diwenehi gegaman, dhuwit lsp. kanggo sadhiyan; di-[]-ake: 1 digocekake, dicandhakake; 2 digadhekake utw. diwenehake marang liyan minangka katanggunganing utang; []- an: 1 (utw. [] tangan) gocekan, gujengan, padha dene nyekel tangan; 2 apa-apa sing dicekel utw. dianggo sadhiyan (dhuwit lsp); pating [], []-an kn: ngguyu lirih, upm. kabeh peserta padha ngguyu []-an. []-[] kn: nguwuh-uwuh ngundang; di-[]: diundang, disebut jenenge, upm. jenengku banjur di-[] dening kakak pembina; ke- []: 1 karan; 2 misuwur 33 (cengkorong) di-[]-i kn: dipetha ing sadurunge dadi; []-an: 1 ragananing omah lsp. sing isih dadi rancangan; 2 kubeng, blabaraning gambaran; 3 rancangan, pepetan minangka rancangan; upm. sadurunge gawe crita luwih becik gawe []-an critane dhisik. k: cekel; ka-[]: kecekel; upm. Anoman ka-[], kakecrek, saha kalarak ngadhep ing ngarsa nata. di-[] kn: dialap tanpa nganggo nembung, upm. timune pak tani di-[] kancil; [] jupuk: prakara bab nyolong; tinggal glanggang (a)colong playu: mlayu saka ing paperangan; nyolong laku: nindakake apa-apa kalawan dhedhemitan; nyolong pethek pr: mlesed saka pametheke; []-an: 1 oleh-olehane nyolong; 2 dhedhemitan, slingkuh, ora ngedheng di-[] kn: dienetake, disodhogake supaya menga (tmr. lawang lsp). II n-[] kn: 1 mumbul, muluk; upm. n-[] munggah ing angkasa; 2 ent. saya dhuwur pangkate, saya sugih, saya mundhak-mundhak n-[]: ndumuk, nggrayang; upm. kanthi ora sengaja n-[] lemah; di-[] pcl: didumuk, digrayang, didemak. di-[] engg. kn: didemak, didumuk; upm. lemah kang di-[] banjur dijenengi demak. 34 (cepeng) 35 (colong) 36 (dedel) 37 (demek) 38 (demek)
No Tembung 39 (dherek) 40 (dhosok) 41 (dudut) 42 (dungkap) 43 (gawa) 44 (gayuh) 45 (gayut) 46 (gecak) 47 (glangsar) 48 (grantes) 49 (greneng) Tegesing Tembung I n-[] 1 (engg. k) ki. melu; upm. kula n-[] bapak dhateng Sala; 2 ki. nyarah; 3 engg. ki. miturut; di-[]-(ake): 1 ki. diiring (-ake), ditut(-ake); 2 engg. kn. diturut, dienut; kcg. sadherek I di-[] engg. kn: didokok. II di-[](-ake) kn: 1 didhesuk, didhesek; 2 didhosokake maju, disurung maju; upm. kayune banjur di-[]-ake maju. di-[] kn: ditarik (diceneng) tmr. tali, barang sing tumancep lsp; upm. barang taline di-[] jebul mung gedebog gedhang; []-an: tali lsp. kang didudut; n-[]-i engg. pcl: wiwit mundhak dhuwur tmr. umur-umuraning bocah n-[] kn: 1 meh tekan ing; upm. [] ing pungkasaning crita; 2 bisa nyandhak (mangerti); dedungkapan br: pangerti marang; kcg. tuna dungkap ng-[] n. mbekta k. ngampil ki: 1 lajering panindak manut patrap lan saranane banjur nganakake tembung: nyangking, nyunggi, ngusung lsp; 2 saka ing kadohan nyangking lsp. apa-apa; 3 njupuk; di-[] kabeh; di-[]-[]: diembet-embet, dikatut-katutke; nggawani n. mbektani k: 1 nggawa mawali-wali; 2 menehi pasangon awujud barang-barang marang penganten wadon; ka- [] saka n. kabekta saking k: jalaran saka; gawan: 1 apa-apa sing digawa, upm. anggone nggawa [] kabotan; 2 barang-barang sing disangokake marang panganten; 3 momotan ng-[] kn: 1 ngranggeh; 2 njangka, ngarah prakara sing luhur; ora kena di-[] (ginayuh): ora kena dicandhak (dingerteni, dijangka); []-an, gegayuhan: apa-apa sing dijangka, idham- idhaman: ng-[]-[] luput pr: sebarang sing dijangka ora dadi; ng- [] ing tawang pr: njangka prakara sing mokal di-[], di-[]-ake kn: digandheng, disangkutake; upm. aku emoh di-[]-[]-ake karo masalahmu maneh; isih []-an (gegayutan) sanak: isih rada sadulur; gegayutan karo: gegandhengan karo, magepokan karo; upm. ana gegayutane karo kedadeyan alam ng-[] kn: 1 ngremuk (nglembutake) sarana kadheplok kadokokan banyu; 2 br. mangsah (mukul) prang; di-[]: diremuk sarana kadheplok kadokokan banyu; upm. kunci di-[] banjur dicemplungake banyu sing wis umub. []-an kn: teturon glimpangan ing lemah, upm. bocah-bocah padha []-an ing lemah. ng-[] kn: sedhih (lara ati, getun) banget; upm. penggalihipun Shinta Dewi goreh, sedhih, nalangsa, ng-[] boten kersa dhahar saha ngunjuk. []-[] kn: guneman lirih (ora cetha); di-[]-i: dicatur, diglendhengi; []-an: gumreneng marga ora kapanujon atine, upm. wong kang lagi []-an.
No Tembung 50 (gronjal) 51 (gugah) 52 (irid) 53 (isah) 54 (jabud) 55 (jagong) 56 (jalar) 57 (jaluk) 58 (jawil) 59 (jegur) Tegesing Tembung ng-[], []-an kn: 1 oyag-oyag, obah-obah; 2 tangan lan sikile njejak-njejak; 3 mumbul-mumbul arep njola (ucul); upm. najan ketumpukan watu isih bisa []-an; kcg. kroncal. ng-[] kn. mungu ki: 1 agawe supaya tangi; 2 nangekake prakara sing wis sirep; upm. tak ng-[] Budi dhisik. di-[] kn: 1 ak. digered karo mlaku; 2 dieterake menyang ing (sowan panggedhe lsp. sing dieterake lumaku ana ing buri), upm. lakune Sultan di-[] wadya bala akeh banget; []-[]-an: mlaku urut-urutan wong akeh. []-[] engg. kn: asah-asah, upm. dene bawang putih gaweane mung []-[] terus.; di-[]-i engg: diasahi. n-[] kn: nyabut, mbedhol; upm. wong-wong padha nesu lan nyoba n-[] sada mau; n-[] nyawa: ngrucat nyawa n-[] engg. kn: 1 linggih; 2 mara lelinggihan menyang enggone wong duwe gawe; []-an kn. lenggahan ki: lelinggihan nalikane duwe gawe (mantu, duwe anak lsp); upm. n-[] dhisik Bud! I n-[]-i kn: nyebabake, marakake; upm. kadadeyan iki n-[] dukaning prabu Rama; []-an: 1 mulaning kadadean; 2 sebab, marga. II n-[] engg. kn: nular, mratah (tmr. lelara). n-[] n. nedha k. nyuwun ki: (tmr. asor marang luhur) mundhut ki. (tmr. luhur marang asor); nglairake pepengine arep ndarbeni utw. arep nglakoni, upm. sanjaluke mesthi dituruti simboke; n- [] lawang n. nedha konten k: njaluk supaya lawang diwengakake; njejaluk: 1 njaluk warna-warna; 2 ngemis; []-an (pundhutan ki): 1 apa-apa sing dijaluk; 2 seneng njejaluk; [] ora wewehan pr: gelem njaluk, emoh genti maneh n-[] kn: 1 nyenggol nganggo driji (arep nyasmitani lsp); 2 ngandhani, aweh weruh; pidak sikil [] mungkur pr: kekethikan, semayan; []-an: uleman n-[] kn: 1 nyemplung, ambyur; kumleyang mangandhap njegur pinggiraning seganten; upm. sawise Dorasela n-[] ing tlaga supaya dikrutugi watu; 2 ganti nindakake pagawean sing kurang pantes; wis jumegur: wis misuwur; ke-[]: kecemplung; kcg. cegur.
Cara Panganggening Media Pasinaon Kamus Elektronik Basa Jawi Ing ngandhap menika badhe kaandharaken cara panganggening media pasinaon kamus elektronik basa Jawi ngginakaken media komputer. 1. Komputer dipunaktifaken. 2. Antivirus dipunnonaktifaken rumiyin supados file ingkang badhe dipunbikak samangke boten kedeteksi virus. 3. CD media pasinaon kamus elektronik basa Jawi dipunlebetaken wonten ing VCD player. 4. Klik tengen wonten ing menu start, lajeng pilih open windows explorer. 5. Sasampunipun kaca windows medal, klik CD Drive, pilih "file Kamus Jawa Mumpuni.exe", klik kiwa kaping kalih lajeng badhe medal samak kamus elektronik basa Jawi. 6. Kangge miwiti ngginakaken media menika, langkung prayogi menawi mlebet wonten ing menu 'pandom' lajeng dipunwaos rumiyin sub menu "Tata cara ngginakaken kamus", "Sorogan cekakan", kaliyan "Tetenger" supados mangertos cara ngginakaken media menika saha boten kangelan anggenipun maos wosing kamus samangke. 7. Klik tandha ping (X) wonten ing sisih pojok tengen menawi sampun purna anggenipun maos pandomipun. 8. Menawi sampun dipunwaos pandom cara ngginakaken kamus, salajengipun kaserata tetembungan basa Jawi ingkang badhe dipunpadosi tegesipun wonten ing kothak "Madosi" lajeng pilih tetembungan ingkang dipunkersakaken wonten ing kothakan ngandhapipun. 9. Tingali wonten kothak "Tetembungan" saha "Tegesipun menapa tetembungan ingkang dipunkersakaken sampun ketingal menapa dereng.
10. Caranipun maos tegesing tembung, menawi wonten cekakan ingkang boten dipunmangertosi saged dipuntingali wonten ing menu "Pambiyantu" lajeng pilih "Sorogan Cekakan". 11. Menawi badhe mirengaken caraning maos tetembunga saged dipunpejet tombol "Swara pocapan". 12. Menawi badhe nambah tetembungan wonten ing kamus saged klik gambar "Enggal". Menawi tetembunganipun sampun dipunketik lajeng klik gambar "Simpen". 13. Menawi badhe nambah swanten cara maos tetembungan enggal ingkang nembe dipunlebetaken saged ngrekam piyambak mawi pirantos menapa kemawon lajeng data asil rekaman dipunparingi nomer jumbuh kaliyan nomer ingkang kaserat wonten ing kothakan "File swara". Salajengipun data kasebut dipunsimpen wonten ing "folder swara" ingkang wonten ing sanjawining aplikasi menika. 14. Menawi badhe ngicali tetembungan wonten ing kamus saged klik gambar "Busak". 15. Menawi badhe medal saking aplikasi kamus saged klik menu "Berkas" lajeng klik sub menu "medal" utawi klik tandha (X) wonten ing sisih pojok tengen tampilan media.
Tampilan Media Kamus Elektronik Basa Jawi Layer 1 Layer 2
Layer 3 Layer 4
Layer 5 Layer 6
Layer 7 Layer 8
Layer 9 Layer 9
Layer 10 Layer 11
Lampiran 3 1. Asil Pambijinipun Dosen Ahli Materi 2. Asil Pambijinipun Dosen Ahli Media 3. Asil Pambijinipun Guru Basa Jawi 4. Asil Pambiji Pamanggihipun Siswa 5. Tabel Asil Pamanggih Siswa Saking Aspek Media Pasinaon 6. Tabel Asil Pamanggih Siswa Saking Aspek Materi Pasinaon 7. Tabel Asil Pamanggih Siswa Saking Sedaya Aspek
DENING ATILI MATERI Materi Piwulangan Basa Jawi Irah-irahaniPun Pro gram Me diaKamus EleHr onik B asa Jaw i Sasaran Siswakelas VIII semester ganjil SMP N 1 Mungkid PangriPta Ahli Materi Tanggal Pitedah: 1. Lembar evaluasimenika dipunisi dening dosen ahli materi kanthi nyukani tandha centhang ({) wonten papan (kolom) ingkang sampun cumawis' (Cekap), a. K 6irang), sarta 5' KS (Kirang Sanget)' 2. Menawi badhe paring pamrayogi saged diprxrserat wonten papan inglrang sampuncumawis. Bialb MateriPasinaon @paringPan$urung @kaliyan
tp. Trep tata basanipun Trep anggenipun neginakaken eiaan Basanipun baku 7 8 9 Bab Leresipun Isi t/ v V Trcp materi wonten ing media kaliyan materi sekolalr Trep pamilihipun gambm 10 ll t2 Cetha materiniorm / t/ t3 Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertos Pamrayogi -..{l'k$el* 9n, kg Dudutan Program menika: a) ,Layak ujicoba kanthi boten wonten reyisi -.-/ ($ Layak ujicoba wonten lapangan kanthi \-/ revisi ingkang jumbuh kaliyan pamrayogi c) Boten layak Yogyakarta . S..!,#f\?L P?\S Ahli materi, NIP rfr62o1r3 \%01o3 J oo2
ta. LEIIBAR EYALAASI PENGEMBANGAN T,IEDU PIWULAIiGAI\ DENING, TZI MATERI Materi Piwulangan Basa Jawi Irah-irahanipun Pro gram Media Kamus Elektronik Basalawi Sasaran Siswa kelas VIII semester ganjil SMP N 1 Mungkid Pangripta Nur Hanifah Insani Ahli Materi 9:...U,\sri. r..s,.$s.r. Tanggal ..?....!.*s*k ...*..Y. Pitedah: 1. Lembar evaluasi menika dipunisi dening dosen ahli materi kanthi nyuhni tandha centhang ({) wonten papan ftolom) ingkang sampun cumawis. Wondene kategorinipur kados mekaten: 1. SS (Sae Sanget), 2. S (Sae), 3. C (Cekap),4. K (Kirang), sarta 5. KS (Kirang Sanget). 2. Menawi badhe pming pamrayogi saged dipunserat wonten papan ingkarg sampun cumawis. No. Pemyataan SS Wanssulan s C K KS Blrb Matefi Pasinaon Kualitas anggenipun paring panjurung dhateng siswa Jumbutr kaliyan standar lampetensi Trep dipuneinakaken kansee sinau Ttep materlnipun Jumbuhipun tetembungan kaliyan tegesipun Bab Basaniuun I 2 3 4 5 V / / t/ r/ 6 Dipunrantam urut abiad t/
Trep tata basanipun Trep anggenipun ngsinakaken eiaan Basanipun baku 7 8 9 Bab Leresipun Isi t/ t/ Trcp materf wonten ing media kaliyan mqteri sekolah Trep pamilihipun garnbar 10 ll t2 Cettta materirionn t{ t/ v 13 Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertos / Pamrayogi rnJrL Iludutan Program menika: a) Layak ujicoba kanthi boten wonten revisi $-(ayak ujicoba wonten lapangan kanthi revisi ingkang jumbuh kaliyan parnrayogi c) Boten layak Yogyakarta . S...D.Htkf.. *p.!.r Ahli materi, NIP t5brslr9 tg0]o1 $ to2
( LEMBAR EVALAASI PENGEMBANGAN MEDA PIWI]LAI\IGAI{ DENING AHLI MATERI Basa Jawi Materi Piwulangan MediaKamus Eleldronik Basa Jani Irah-irahanipun Pro gram Siswa kelas VIII semester ganjil SMP N I Mungkid Sasaran Nur Hanifatr Insani Pangripta . $5...Nv\e$.,.N...[u*,.. Ahli Materi .\.i... D.ek e*.\fl .... 9e1s... Tanggal Pitedah: l. Lembar evaluasi menika dipunisi dening dosen ahli mater, kanthi nyukani tandha centhang ({) wonten papan ftolom) ingkang sampun cumawis' Wondene kategorinipun kados mekaten: 1. SS (Sae Sanget), 2. S (Sae), 3. C (Cekap),4. K (Kirang), sarta 5. KS (Kirang Sanget). 2. Menawi badhe pming parnrayogi saged diprurserat wonten papan itgkaog saxnpun cumawis. Wanssulan s C Pemyataan No. K KS ss Bla;b MatefiPasinaon Kualrtas anggenipun parlng panjurung dhatens siswa Jumbuh kalivan standar kompetensi Treo diouneinakaken kangge sinau Trw materlnipun Jumbuhipun tetembungan kaliYan tesesioun Bab Basanipun I \) / 2 3 4 t/ 5 Dipunrantam unrt abjad v 6
L tp. t/ t/ TreD tatabasanipun Treo anssenipun ngginakaken eiaan Basanipun baku 7 8 9 Bab Leresipun Isi Trcp materi wonten ing media kaliyan materi sekolalt Trep pamilihipun gambar 10 / J 1l t2 Cetha materiniutn r/ / Anggenipun ngginakaken basa gampil diourunansertos 13 Dudutan ,! Program menika: $/ tayakuiicobakanthi boten wonten revisi b) Layak ujicoba wonten lapangan kanttd revisi ingkang jumbuh kaliyan pamrayogi c) Boten layak Yogyakarta, .t3.. D*g$.kr..*s rs Ahli materi, At. hl M,.,\:\,n*i , M. \\u*. PP t$Urol!5 901o3 I ool
EJ LEMBAR EVALUASI PENGEMBANGAN MEDA PIWTJLAI\IGAI\ I}EMNG,4HLI MEDU Materi Piwulangan Basa Jawi Irah-irahanipun Pro gram Media Kamus Elelaronik Basa Jawi Sasaran Siswa kelas VIII semester ganjil SMP N I Mungkid Pangripta Nur Hanifah Insani Ahli Media Tanggal ?- f(-'?or1 ... 4rr.. Pitedah: l. Lembar evaluasi menika dipunisi dening dosen ahli media kanthi nyukani tandha centhang ({) wonten papan (kolom) ingkang sampun cumawis. Wondene kategorinipun kados mekaten: l. SS (Sae Sanget), 2. S (Sae), 3. C (Cekap), a. K $irang), sarta_5. KS (Kirang Sanget). 2. Menawi badhe paring pamrayogi saged diprmserat wonten papan ingkang sampun cumawis. No. Pernyataan SS Wangsulan s C K KS Brrb Tamallnn I 2 3 4 5 6 7 Cetha pitedahipun Cetha seratanipun Cetha swantenioun Trep oamilihioun eafirbar Treo pamilihipun waflra Trep ansgenipun maoanaken tombol Aneeenipun nedahaken animasi V v \./ Bab Pemrostofiran 8 Gampil dipunginakaken
) ) 1 tF-" t79 9 l0 Cetha Eeliripun 1I Trep seratanipun t2 Cepet anggenipun dipuneinakaken I3 Saged narik kawigatosan t4 Gampil dipunginakaken C$thanavigasinipun Y V Nf V Pamrayogi Dudutan Program menika: a) Layak ujicoba kanthi boten wonten revisi @r^t^x ujicoba wonten lapangan kanthi revisi ingkang jwtbuh kaliyan pamrayogi c) Boten layak Yosyakarta ..!.9.:t.L.: .W. It Ahli media" Rg 4". &*" €rrr*lfu pp tgu{oro\ \e8r[ t tx>l
ta-" LEMBAR EVALUASI PENGEMBANGAN MEDU PIWT'LAI{GAI\I DEI\IING,4III/ MEDA Materi Piwulangan Basa Jawi hah-irahanipun Program Media Kamus EleWronik Basa Jawi Sasaran Siswakelas VIII semester ganjil SMP N I Mungkid Pangripta Nur Hanifah Insani Ahli Media Tanggal Pitedah: 1. Lembar evaluasi menika dipunisi dening dosen ahli media kanthi nyukani tandha centhang ({) wonten papan (kolom) ingkang sampun cumawis. Wondene kategorinipun kados mekaten: 1. SS (Sae Sanget), 2. S (Sae), 3. C (Cekap),4. K (Kirang), sarta 5. KS (Kirang Sanget). 2. Msnawi badhe paring pamrayogi saged dipunserat wonten papan ingkang sampun cumawis. No. Petnyataan ss Wangsulan s C K KS Birb Tampilan I 2 J 4 5 6 7 Cetha pitedatripun Cetha seratanioun Cetha swantenipun Trep pamilihipun eambar Trep pamilihipun warna Treo ansgeninun maoanaken tombol Anesetripun nedalraken animasi ,/ v V '/ rl Bab Pemrograman 8 Gampil dipuneinakaken
ffi ll V r/ r/ t/ i t/ Pamrayogi /K# Dudutan Prograrn menika: a) Layak ujicobakanthi boten wooten revisi @ ravak ujicoba wonten lapangan kanthi revisi inskang j*nbuh kaliyan pamrayogi c) Boten layak Yogyakart4 ...[3....:.. !.?.. :.W.9 Ahli media, rr"\. Vr' N[, t$"qo'zot t188 t?. I ool \rr^Imfi _
tp LEMBAR EVALUASI PENGEMBANGAN MEDA PTWULAI\IGAI\ DENING,4.IIII MEDIA Materi Piwulangan Basa Jawi Irah-irahanipun Pro gram Media Kamus Elekronik Basa Jawi Sqsaran Siswa kelas VIII semester ganjil SMp N I Mungkid Pangripta Nur Hanifah Insani Ahli Media Tanggal ?rs* fu, {Wy-ry,lw^ ...1,/- - -.-. .t.L'... h..t. ) Pitedah: l. Lembar evaluasi menika dipunisi dening dosen ahli media kanthi oyufo*i tandha centhang ({) wonten papan (kolom) ingkang sampun cumawis. wondene kategorinipun kados mekaten: l. SS (sae sanget), 2. s (sae), 3. c (Cekap), a. K (Kirang), sarta 5. KS (Kirang Sanget). 2- Menawi badhe paring pamrayogi saged dip,nserat wonten papan ingkang sampuncumawis,
9 t0 Cetha ketiripun 1t Trep seratanipun t2 Cepet angsenipun dipunsinakaken l3 Tampilanipun saged narik kawisatosan l4 Gamoil diounsinakaken Cetha navisasimu;rrt v \/ Pamrayogi Dudutan Program menika: @ I-aVaf< ujicobakanthi boten wonten revisi b) Layak ujicoba wonten lapangan kanthi revisi ingkang jumbtlh kaliyan pamrayogi c) Boten tayak {<.rr*zr"t. NrP L<76Qowl rySUL 1oo1
e- LEMBAR EVALUASI PENGEMBANGAN MEDIA PTWULANGAI\I DEMNG GURUBASAJAWI Materi Piwulangan BasaJawi Irah-irahanipun Pro gram Media Kamus EleWronik Basa Jawi Sasaran Siswa kelas VIII semester ganjit SMP N 1 Mungkid Pangripta Nur Hanifah Insani Guru Basa Jawi Tanggal Dra. Anafi Endras Sumekar L{?. ps*k mP_ Pitedah: l. Lembar evaluasi menika dipunisi dening guru basa Jawi kanthi nyukani tandha centhang ($ wonten papan (kolom) ingkang sfinpun cumawis. wondene kategorinipun kados mekaten: 1. SS.(Sae Sanget),2. S (Sae), 3. C (Cekap),4. K (Kirang), sq!!.{..KS (Kirang Sanget). 2. Menawi badhe paring pamrayogi saged diprmserat wonten papan ingkarg sampun cumawis. No. Pernyataan SS Wanssulan s C K KS B*b Maeri pasinaon I 2 3 4 5 Materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basaJawi miturut KTSP X Materi irgkang dipunginakaken trep X kangge siswa kelas VIII x Jqmbuhipun media ingkang dipunginakaken kaliyan Stmdar Kompetensi x Panganggening tembuug saha ejffii sampun trep x Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos
tE- Brb Tamoilan 6 Cetha pitedah panganggenipun media Saged dados paqiurung siswa anggenipun sinau basa Jawi Keliripun cetha Trep anggenipun milih warna 7 8 9 t0 Cetha swantonipun 11 t2 Trep anggenipun milih gambar l3 Trep jinising huruf saln ukuran /efrsipun Cepet anggenipun dipunginakaken x x x x X x x x t b- lh.nonLnr A B Anafii Endras Sumekar NrP 19670705 199403 2 006
LEMBAR EVALUASI PAMANGGIH SISWA MEDA KAMUS ELEKTRONIK BASA JAWI Pitedah: l. Lembar evaluasi menika dipunisi dening siswa kanthi nyukani tandha centhang ({) wonten papan (kolom) ingkang surmpun cunawis. Wondene kategorinipun kados mekaten: l. SS (Sarujuk Sanget), 2. S (Sarujuk), 3.R (Rangu-rangu), 4. KS (Kirang Sarujuk), sarta 5. BS (Boten Sarujuk). 2. Asiling pambiji pamanggihipun siswa dhateng mediapasinaon kanthi kategori 3. Menawi badhe paring pamrayogi saged dipunserat wonten papan ingkang sampun cumawis. a No. Pernyataan SS Wanesulan C S K KS Ba;b Mediapqsinaon I 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Maringi seserepan ingkang sae babagan tetembungan basa Jawi Saged nambah gregetipun siswa supados nemen sinau basa Jawi Gampil dipunginakaken Pencetan wonten ing rnedia ndadosaken gampil ansgenipun nssinakaken media Saged paring pambiyantu siswa sinau materi inpkane derenq dipunkuwaosi Maringr kalodhangan siswa supados sinau kanthi mandhiri Keliripun media saged narik kawigatosan siswa Cethakeliripun Cetha seratanipun Cetha pitedahipun Cetha suwantenipun 'l' 't ,/ ( 4 11
t2 Suwanten wonten ng media nggampilaken siswa mangertos i ma erinirltxr Bab lWabri pasinaon l3 Trcp maerinipun kaliyan kabetatranipun siswa t4 Gampil dipuntampi 15 16 Damel siswa langkung mangertos babagan materi Tetembunganipun gampil dipunmaogertosi Pamrayogi { V v Munskiq !.*. I1......lP 11 Siswa
Ej LEMBAR EVALUASI PAMANGGIH SISWA MEDA KAMUS. . , ^*"'"5p* ELEKTRDNIK"AS;;;; Nama Kelas/No. Absen : ylrr D Pitedah: l. Lembar evaluasimenikadipunisi dening siswakanthi nyukani tandhacenthang ({) wonten papan (kolom) ingkang sampun cumawis. Wondene kategorinipun kados mekaten: l. SS (Sarujuk Sanget),2. S (Sarujuk),3.R (Rangu-rangu),4. KS (Kirang Sarujuk), sarta 5. BS (Boten Sarujuk). 2. Asiling pambiji pamanggihipun siswa dhateng media pasinaon kanthi kategori 3. Menawi badhe paring pamrayogi saged dipunserat wonten papan ingkang sampun cumawis. , 2. Asiling pambiji pamanggihipun siswa dhateng media pasinaon kanthi kategori 3. Menawi badhe paring pamrayogi saged dipunserat wonten papan ingkang sampun cumawis. , No. Pernyotaan ss Wanqsulan s C K KS Birb Media pasinaon Maringi seser€pan tet€mbunean basa Jawi Saged nambah gregetipun siswa supados remen sinaubasaJawi Gampil dipunginakaken Pencetan wonten mg mediandadosaken eampil anqgenipun nseinakaken media Saged paring pambiyantu siswa sinau mdteri inekane dereng diounkuwaosi Maringi kalodhangan siswa supados sinau kanthi mandhiri Keliripun media saged narik kawigatosan siswa Cetha keliripun Cetha s€ratanipun Cetha pitedahipun Cetha suwantenipun ingkang sae babagan I 2 3 4 5 6 7 8 9 V V t/ U lJh=-- __*t *:":$
Suwanten wonten ing media nggampilaken siswa mangertos i ma/lerinrlu_ t2 B* Aafiri pufinaon 13 Trcp muerinipun kaliyan kabetahanipun siswa t4 Gampil dipuntampi t5 Damel siswa langkung mangertos babagan l6 Tetembunganipun gaurpil dipunmangertosi mat€ri Pamrayogi I5,"i v l/ l/ v v Munskid, 1h.:.wfl!9..?P \e Siswa If$ar Adi ?.
E-* LEMBAR EYALUASI PAMANGGIH SISWA MEDIA KAMUS ELEKTROMK BASA JAWI Nama Kelas /No. Absen . Anrko Nrna Asttoo .\,tir O lor;, Pitedah: I . Le mb w ev aluosi menika dipunisi dening siswa kanthi nyukani tandha centhang ({) wonten papan (kolom) ingkang sampun cumawis. Wondene kategorinipun kados mekaten: 1. ss (sanrjuk sangeQ,2. s (Sarujuk), 3.R (Rangu-rangu),4. KS (Kirang Sarujuk), sarta 5. BS @oten Sarujuk). 2. Asiling pambiji pamanggihiprm siswa dhateng mediapasinaon kanthi kategori 3. Menawi badhe paring pamrayogi saged dipunserat wonten papan ingkang sampun cumawis. No. Bab,Media pasinaon Pernyalaan ss Wanqsulrn c s K KS I 2 J 4 5 6 7 8 9 10 lt Maringi seserepan ingkang sae babagan tetembungan basaJawi Saged nambatr gregetipun siswa supados remen sinau basa Jawi Gampil dipunginakaken r Pencetan wonten rng media ndadosakin gampil anggenipun ngsinakaken media Saged paring palnbiyantu siswa sinau Wlgri ingkang dereng dipunkuwaosi Maringi kalodhangan siswa supados sinau kanthi mandhiri K.oliripun media saged narik kawigaiosan s$wa qetlu keliripun Cetha seratanipun Cetha pitedahipun Cetha suwantenipun V U J \/
tE-' t2 Suwaniien wontetr mg media nggampilaken siswa mancerto si nzplteriniotm Bab M@rt Declnaon 13 Trep mat erirupra kaliyan kabetahanipun siswa t4 Gampil dipuntampi 15 Damel siswa langkung mangertos babagan materi t6 Tetembunganipun gampil dipunmangertosi Pamrryogi V Mungki4 Siswa
E-- LEMBAN EVALAASI PAMANGGIH SISWA MEDIAK,4,}TUS ELEKTRONIK BASA JAWI Nama AhM...Zv,rnns Pitedah: 1. Lembar evaluasf menikadipunisi dening siswa kanthi nyukani tandha centhang ({ wonten papan ftolom) ingkang sampun cumawis. wondene kategorinipun kados mekaten: l. ss (sarqiuk Sanget),2. s (sarujuk),3.R (Rangu-rangu),4. KS (Kirang Sarujuk), sarta 5. BS (Boten Sarujuk). 2' Asiling pambiji pamanggihipun siswa dhateng mediapasinaon kanthi kategori 3. Menawi badhe paring pamrayogi saged dipunserat wonten papan ingkang sampun cumawis. Baib Media Maringi seserepan ingkang sae batagan tetembunsan basa Jawi Saged nambah gregetip"iliswa 6|iffi remen sinau basa Jawi Pencetan wonten ing ted,,b ndaam' inakaken media Saged paring pambiyantu siswa sinau mat e r i lnlgkang dereng dipunkuwaosi Maringr kalodhangan siswiiupaOos sinau kanthi mandhiri Keliripun media sagea narik- kawigatm sNwa
t2 Suwanten wonten ing medio nggampilaken siswa manqerto si lad,erinrotfi Btb Maleri oesinoon l3 Trcp mderinipm kaliyan lcabetahanipun l4 Gampil diountamoi siswa 15 Damel siswa langkung mangertos babagan materi t6 Tetembunganipun gampil dipunmancertosi Pamrayogi \t '/ / a Mrmgkid, J b...kgnh,f- ..?::? Siswa A r-,. &lstla' Aht<o, ?unnq
ET LEMBAR EVALUASI PAMANGGIH SISWA MEDA KAMUS ELEKTRONIK BASA JA.WI Nama : ..!.tp.e,*..k9 **S1y.+....[s......... Pitedah: I . Lembar evaluasi menikadipunisi dening siswa kanthi nyukani tandha centhang ({) wonten papan ftolom) ingkang sampun cumawis. wondene kategorinipun kados mekaten: 1. SS (Sarujnk Sangeg,2. S (Sarujuk),3.R (Rangu-rangu),4. KS (Kirang Sarujuk), sarta 5. BS (Boten Sarujuk). 2. Asiling pambiji pamanggihipun siswa dhateng rnediapasinaon kanthi kategori 3. Menawi badhe paring pamrayogi saged dipunserat wonten papan ingkang sampun cumawis. No. Pernyataan ss Wancsulan s C K KS B,a;b Media pasinaon 1 2 J 4 5 6 7 8 9 10 ll Maringi seserepan ingkang sae babagan tetembungan basa Jawi Saged nambah gregotipun siswa supados remen sinau basaJawi Gampil dipunginakaken a Pencetan wonten tng media ndadosaken gampil anggenipun nssinakaken media Saged paring pambiyantu siswa sinau nateri inckane derene diounkuwaosi Maringi kalodhangan siswa supados sinau kanthi mandhiri Keliripun media saged narik kawigatosan siswa Cetha keliripun Cetha seratanipun Cetha pitedahipun Cetha suwantenipun t/ l€ t-/ V \, V (/
tt- LEMBAR EVALUASI PAMANGGIH SISWA MEDA KAMUS ELEKTRONIK BASA JA.WI Nama :..}*ffi:*..kg. **S1y.6....[J......... Kelas / No. Absen : ..V.tlj..Q../.ttl Pitedah: 1 . Lembar evaluasi menikadipunisi dening siswa kanthi nyukani tandha centhang ({) wonten papan (kolom) ingkang sanpun cumawis. Wondene kategorinipun kados mekaten: 1. SS (Sanrjuk Sanget),2. S (Sarujuk), 3.R (Rangu-rangu),4. KS (Kirang Sarujuk), sarta 5. BS (Boten Sarujuk). 2. Asiling parnbiji pamanggihipun siswa dhateng mediapasinaon kanthi kategori 3. Menawi badhe paring pamrayogi saged dipunserat wonten papan ingkang sampun cumawis. a No. Pernyataan ss Wancsulan s C K KS Blrb llledin pasinaon Maringi sesercpan ingkang sae babagan tetembunsan basa Jawi Saged nambah gregetipun siswa supados rgmen sinau basaJawi , Gampil dipunginakaken Pencetan wonten mg media ndadosaken gampil anggenipun nsginakaken media Saged paring pambiyantu siswa sinau materi inskane dercne dinunkuwaosi Maringi kalodhangan siswa supados sinau kanthi mandhiri Keliripun media saged narik kawigatosan siswa Cetha keliripun 8 9 Cetha semtanipun l0 Cetha pitedahipun 11 I 2 3 4 5 6 7 t-/ l-- t-/ V V (/ Cetha suwantenipun
Lampiran 4 1. Serat Pasarujukan Nglampahaken Panaliten 2. Serat Ijin Panaliten Saking Fakultas Bahasa dan Seni 3. Serat Ijin Panaliten Saking SMP Negeri 1 Mungkid 4. Dokumentasi Panaliten
No. Nama Siswa 1 Adinda Vietrannisa 2 Akbar Adi P. 3 Alif Nurani P. 4 Anika Nira Astian 5 Atika Zumma 6 Bayu Ilham N. 7 Deanita Lesti Utami 8 Dedy Adistya D. S 9 Dimas Aji P. 10 Donny Fikri A. 11 Dwi Iftina Pratiwi 12 Elok Dini Kurnia K. 13 Eni Sulistiani 14 Erdian Syaefulla F 15 Faizal F. 16 Firmansyah Daffa 17 Indonesia Deswara 18 Ismitia Anggraini 19 Khairin Yonni K. 20 Luxita Sistianingsih 21 M. Husain Jovian A. 22 Nur Sufri Lestari 23 Rafif Maulana Malik 24 Santi Wijayanti 25 Shasha Kurnia I. 26 Tantri Munarofah 27 Wanda Lestari Total Pasarujukan Biji Asil Pamanggih Siswa Saking Sedaya Aspek Indikator 1 4 5 4 5 5 5 5 5 5 4 5 5 5 5 5 5 5 5 4 4 5 4 4 5 4 4 4 2 4 5 4 4 4 5 4 5 4 4 5 5 5 4 5 5 5 5 4 4 4 4 4 5 4 4 4 3 4 5 5 3 3 4 3 5 4 4 4 5 4 4 4 4 5 4 5 4 4 5 4 4 3 3 3 4 4 5 4 5 5 5 5 5 3 4 4 5 5 5 4 4 4 5 5 4 4 5 5 5 5 5 5 5 4 5 4 4 5 5 5 4 5 4 3 5 5 5 3 3 4 5 5 4 4 5 5 5 4 4 4 6 5 4 4 4 4 4 4 4 3 4 4 5 4 3 4 4 5 5 4 4 5 5 5 4 4 4 4 7 4 4 4 4 5 4 5 5 5 4 5 5 4 5 5 5 5 5 4 3 3 5 4 4 4 4 4 8 3 5 4 3 5 5 5 4 4 3 4 5 5 3 4 4 5 5 3 3 4 4 4 5 3 3 4 9 4 5 4 4 5 5 5 4 3 4 4 5 5 3 4 4 5 4 4 4 4 5 4 5 4 4 4 10 4 5 4 4 5 5 5 4 1 4 4 5 5 3 4 4 4 4 4 4 4 5 5 5 4 4 4 11 4 5 4 3 5 5 5 4 2 4 4 5 5 3 4 4 4 5 3 4 4 4 5 5 3 3 4 12 5 5 5 4 4 5 5 5 5 4 5 5 5 4 5 5 5 5 5 5 4 5 4 5 4 4 4 13 4 4 4 4 5 4 5 5 4 4 4 5 5 4 4 4 4 4 5 4 4 5 5 5 4 4 5 14 4 4 5 4 5 4 5 5 3 4 4 5 5 4 4 4 5 5 5 4 4 5 4 5 4 4 4 15 4 4 4 4 5 4 5 5 5 4 5 5 5 4 5 5 5 5 5 4 4 5 4 4 4 4 4 93% 88% 81% 92% 87% 84% 87% 81% 85% 84% 81% 93% 87% 87% 90% 87% 16 4 5 5 4 5 5 5 5 4 4 4 5 5 4 4 4 4 4 5 4 4 5 4 4 4 4 4 Biji Aspek Media Jml Prsntse 49 58 50 47 55 57 56 54 44 47 51 60 57 47 51 51 56 57 50 47 49 56 53 57 46 46 48 Biji Aspek Materi Jml Prsnts Total 81,67% 16 96,67% 17 83,33% 18 78,33% 16 91,67% 20 95,00% 17 93,33% 20 90,00% 20 73,33% 16 78,33% 16 85,00% 17 100,00% 20 95,00% 20 78,33% 16 85,00% 17 85,00% 17 93,33% 18 95,00% 18 83,33% 20 78,33% 16 81,67% 16 93,33% 20 88,33% 17 95,00% 18 76,67% 16 76,67% 16 80,00% 17 80% 80,83% 85% 90,83% 90% 86,67% 80% 79,17% 100% 95,83% 85% 90,00% 100% 96,67% 100% 95,00% 80% 76,67% 80% 79,17% 85% 85,00% 100% 100,00% 100% 97,50% 80% 79,17% 85% 85,00% 85% 85,00% 90% 91,67% 90% 92,50% 100% 91,67% 80% 79,17% 80% 80,83% 100% 96,67% 85% 86,67% 90% 92,50% 80% 78,33% 80% 78,33% 85% 82,50% 86,76% 86,36% 88%
Asil Pamanggihipun Siswa Aspek Media Pasinaon No. Nama Siswa 1 Adinda Vietrannisa 2 Akbar Adi P. 3 Alif Nurani P. 4 Anika Nira Astian 5 Atika Zumma 6 Bayu Ilham N. 7 Deanita Lesti Utami 8 Dedy Adistya D. S 9 Dimas Aji P. 10 Donny Fikri A. 11 Dwi Iftina Pratiwi 12 Elok Dini Kurnia K. 13 Eni Sulistiani 14 Erdian Syaefulla Fotoh 15 Faizal F. 16 Firmansyah Daffa M. Indonesia Deswara J. 17 Ismitia Anggraini 18 19 Khairin Yonni K. 20 Luxita Sistianingsih 21 M. Husain Jovian A. 22 Nur Sufri Lestari 23 Rafif Maulana Malik 24 Santi Wijayanti 25 Shasha Kurnia I. 26 Tantri Munarofah 27 Wanda Lestari Biji 49 58 50 47 55 57 56 54 44 47 51 60 57 47 51 51 56 57 50 47 49 56 53 57 46 46 48 Prosentase Pasarujukan 81,67 % 96,67 % 83,33 % 78,33 % 91,67 % 95,00 % 93,33 % 90,00 % 73,33 % 78,33 % 85,00 % 100,00 % 95,00 % 78,33 % 85,00 % 85,00 % 93,33 % 95,00 % 83,33 % 78,33 % 81,67 % 93,33 % 88,33 % 95,00 % 76,67 % 76,67 % 80,00 % Kategori SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) S (Sarujuk) S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) S (Sarujuk) Rata-rata Prosentase Pasarujukan 86,36 % (Sarujuk Sanget)
Asil Pamanggihipun Siswa Aspek Materi Pasinaon No. Nama Siswa 1 Adinda Vietrannisa 2 Akbar Adi P. 3 Alif Nurani P. 4 Anika Nira Astian 5 Atika Zumma 6 Bayu Ilham N. 7 Deanita Lesti Utami 8 Dedy Adistya D. S 9 Dimas Aji P. 10 Donny Fikri A. 11 Dwi Iftina Pratiwi 12 Elok Dini Kurnia K. 13 Eni Sulistiani 14 Erdian Syaefulla Fotoh 15 Faizal F. 16 Firmansyah Daffa M. Indonesia Deswara J. 17 Ismitia Anggraini 18 19 Khairin Yonni K. 20 Luxita Sistianingsih 21 M. Husain Jovian A. 22 Nur Sufri Lestari 23 Rafif Maulana Malik 24 Santi Wijayanti 25 Shasha Kurnia I. 26 Tantri Munarofah 27 Wanda Lestari Biji 16 17 18 16 20 17 20 20 16 16 17 20 20 16 17 17 18 18 20 16 16 20 17 18 16 16 17 Prosentase Pasarujukan 80 % 85 % 90 % 80 % 100 % 85 % 100 % 100 % 80 % 80 % 85 % 100 % 100 % 80 % 85 % 85 % 90 % 90 % 100 % 80 % 80 % 100 % 85 % 90 % 80 % 80 % 85 % Kategori S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) S (Sarujuk) S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) S (Sarujuk) S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) SS (Sarujuk Sanget) S (Sarujuk) S (Sarujuk) SS (Sarujuk Sanget) Rata-rata Prosentase Pasarujukan 87,96 % (Sarujuk Sanget)
ts." PASARUJUKAIY Proposal skripsi lsnthi irah-irahan "Kamus Elekronik BasaJawi Kangge Siswa SMP Minongka Sumber AlternatdPasinaon Basa Jawf'menika sampun dipunsarujuki dening dosen pembimbing kangge nglampahi panaliten TAS. Yogyakarta 5 Desember 2013 Ingkang nyarujuki, Dosen Pembimbing I Dosen Pembimbing II
Prs. Mulyana M. Hum. Avi Meilawati. S. Pd.. M. A. NrP 19661003 199203 I 002 NrP 19830s022009t2 2 003 Wakil Dekan I KetuaJurusan . Pendidikan Bahasan Daeratt Dr. $uwardi. M. Hum. 19610524 199001 2 001 NIP 19640403 199001 I 004 ij il
KEITENTEftIITN PENNINTI(AN NAN KEBUNAYAAN I}NISER$ITE$ilUCffi ffimmffimsmmffiffi Alamat: l(arangmalang. Yogyakarta 55Bl 8 (024) 550843. 5 4B2Vl hx.l[Tl4) 1hBZEI FRTttUFBS/3$0'l '10 Jan 20i1 Nomor Lampiran Hal : 217 2 /UN.34.12 lDT /xt / 2013 : 1 Berkas Proposal : Permohonan Izin Penelitian 11Desember2013 Kepada Yth. Kepala SMP Negeri 1 Mungkid Magelang Kami beritahukan dengan hormat bahwa mahasiswa kami dari Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta bermaksud mengadakan Penelitian untuk memperoleh data guna menyusun Tugas Akhir Skripsi (TAS)/Tugas Akhir Karya Seni (TAKS)/Tugas Akhir Bul<an Skripsi (TABS), dengan judul: I(AMUS ELEKTRONIK BAHASA IAWI I(ANGGE SISWA SMP MINANGKA SUNIBER ALTERNATIF PASINAON BASAIAWI Mahasiswa dimaksud adalah : Nama NIM |urusan/ Program Studi Waktu Pelaksanaan Lokasi Penelitian NUR HANIFAH INSANI t020524t063 Pendidikan Bahasa fawa Desember 2013 -Februari 2014 SMP Negeri 1 Mungkid Magelang Untuk dapat terlaksananya maksud tersebu! kami mohon izin dan bantuan seperlunya. Atas izin dan kerjasama Bapak/lbu, kami sampaikan terima kasih. a.n. Dekan Ka.subbag S.E. L993L22007
PEMERTNTAH rhnupargN MAGELANG DINAS PENDIDIKANI, PEMUDA DAN OLAIIRAGA SMP NEGERI 1 MUNGKID Kecamatan Mungkid Jl. Raya Blabak - Mogelang I (0293) 752139 M 56551 Nomor :427 1004 |20.2A.SMP I 2014 Yang bertanda tangao di bawah ini : Nama Drs. CAI{YA PURWATA NIP 19640706 199101 I 002 Pangkat / Gol. Ruang Pembina,IV/a Jabatan Kepala SMP Negeri 1 Mungkid Menerangkan dengan sesungguhnya bahwa : Nama I\UR HAMTAH INSANI NIM /NPM 10205241063 Fakultas Bahasa dan Seni Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa Universitas Universitas Negeri Yogyakarta (UNY) Benar-benar telah melakukan riset dan pengarnbilandata di SMP Negeri I Mungkid pada tanggal 15 s.d. 2l Desember 2013 dengan baik dan lancar dengan Judul *KAM(JS ELEKTRONIK BAIIASA JAWI KANGGE SISWA SMP MINANGKA SUMBER ALTERNATIF PASINAON BASA JAII.I' Demikian Surat Keterangan ini diberikar kepada yang bersangkutan sebagai persyaratan menyusun Tugas Akhir Skripsi (TASy Tugas Akhir Karya Seni (TAKS)/ Tugas Akhir Bukan Skripsi (TABS) dan untuk dapat dipergunakan sebagaimana mestinya. I Januari 2014 62 fi{strr el kr\ 199101 I 002
Gambar 1: Panaliti ngandharaken tata cara ngginakaken produk DOKUMENTASI Gambar 2 : Siswa nembe nyobi ngginakaken produk kamus elektronik basa Jawi Gambar 3 : Siswa nembe ngisi angket pamanggih bab produk ingkang dipundamel