Sandhal Goreng Antologi Cerkak Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010
Kementerian Pendidikan Nasional Pusat Bahasa Balai Bahasa Yogyakarta ~ i ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Sandhal Goreng Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Penyunting Yohanes Adhi Satiyoko Pracetak: Y. Adhi Satiyoko Prapti Rahayu Sardi Endang Siswanti Wiryadi Penerbit: Balai Bahasa Yogyakarta Jalan I Dewa Nyoman Oka 34, Yogyakarta 55224 Telepon (0274) 562070, Faksimile (0274)580667 Cetakan Pertama: Agustus 2010 ISBN: 978-979-188-213-5 Sanksi Pelanggaran Pasal 72, Undang-Undang Nomor 19 Tahun 2002 tentang Hak Cipta. 1. Barang siapa dengan sengaja dan tanpa hak melakukan perbuatan sebagaimana dimaksud dalam Pasal 2 ayat (1) atau Pasal 49 ayat (1) dan ayat (2) dipidana dengan pidana penjara masing-masing paling singkat 1 (satu) bulan dan/atau denda paling sedikit Rp 1.000.000,00 (satu juta rupiah), atau pidana penjara paling lama 7 (tujuh) tahun dan/atau denda paling banyak Rp 5.000.000.000,00 (lima miliar rupiah). 2. Barang siapa dengan sengaja menyiarkan, memamerkan, mengedarkan, atau menjual kepada umum suatu ciptaan atau barang hasil pelanggaran Hak Cipta atau Hak Terkait sebagaimana dimaksud pada ayat (1) dipidana dengan pidana penjara paling lama 5 (lima) tahun dan/atau denda paling banyak Rp 500.000.000,00 (lima ratus juta rupiah). ~ ii ~
Sandhal Goreng Cecala Kepala Balai Bahasa Yogyakarta Proses Tanpa Kendhat "Aku bakal terus nulis sanajan durung mesthi tulisanku ba- kal diterbitake." Mengkono ujare J.K. Rowling, penulis buku kondhang, Harry Potter, sing diandharake sadurunge bukune terbit lan wusanane digandrungi wong (para maos) sajagat. J.K. Rowling dudu manungsa super, nanging manungsa biyasa kaya awake dhewe. Kuwi negesake menawa awake dhewe uga bisa kaya J.K. Rowling. Menawa proses kreatif sing temen-temen dileksanakake dening J.K. Rowling ora tau kendhat sanajan sawe- tara penerbit Inggris (Penguin, Transword, lan Herper Collins) tau nolak mentah-mentah asil karyane, kuwi nuduhake menawa kesa- daran proses kreatif awake dhewe uga bisa tetep murup sanajan tulisan-tulisane awake dhewe durung bisa nothok atining para redhaktur media massa. Wose, ing sajroning makarya nulis, kasregepan lan kesadhar- an ngenani proses kreatif dadi babagan sing wigati banget binarung semangat kang ora kena kendho, apa maneh mati. Babagan sing uga wigati, yaiku aja nganti awake dhewe luwih dhisik ngregani asiling karya tinimbang proses. Aja uga luwih seneng, apamaneh gumun ndeleng wong sukses, nanging ndelenga lan resepana kanthi temen kepriye proses sing dilakoni wong nganti dadi sukses. Mula, ajenana proses, tetep nglakoni proses tanpa kendhat supaya ing tembe asile bakal diregani dening wong liya. Sepisan maneh, ing sajroning makarya tulis-menulis (guritan, cerkak, artikel, esai, feature, lsp), aja mung sadrema mburu asil, amarga sing paling ~ iii ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 penting yaiku terus nulis. Mung sing temen-temen nindakake proses bakal nggayuh sukses. Para maos sing budiman, sawetara yasan/tulisan sing wujud crita cekak (cerkak) ing antologi cerkak Sandhal Goreng iki mawu- jud saka proses wiwitan para siswa SLTA se-Kabupaten Bantul lan Sleman sing lagi ngayahi gladhen ngrembakakake kreativitas ngarang/nulis ana ing kegiyatan Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 sing diadani dening Balai Bahasa Yogyakar- ta. Ing pangajab, proses wiwitan iki bakal dadi lawang kanggo ngangkah proses candhake sing bakale tanpa kendhat. Sing paling wigati, diajab saka tangan-tanganing para siswa iki bakal lair ma- neka werna panemu sing nyegerake. Sugeng Makarya. Salam Sas- tra Jawa. Drs. Tirto Suwondo, M.Hum. ~ iv ~
Sandhal Goreng Suket tuwuh Saben-saben suket kuwi dibabat, besuke ana wae pucuking suket kang terus jumedhul tuwuh metu saka jroning lemah. Kabeh mau dumadi saka rosaning oyot sajroning lemah kang tetep nggegeg lan ngraket lemah sakiwa tengene kanthi kenceng. Mula, oyot kuwi temen nyengkuyung uriping suket enom sing bakal ngganteni suket-suket kang wis alum lan dipunthes wong. Jagading sastra Jawa kaya oyot sing mbalung sungsum ing ragane bumi Jawa, ora bakal musna diterjang owah gingsiring jaman. Ya, oyot mau sing dadi punjering urip kasusastran Jawa. Pangaribawaning oyot mau nglairake manungsa-manungsa sing bakal nerusake uripe sastra Jawa lan ngrembakakake kanthi carane dhewe-dhe- we. Suket-suket enom kuwi ora liya bocah-bocah SMA/SMK sing mentas wae ngrampungake gladhen Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa 2010 utawa jamak diarani Bengkel Sastra Jawa kang diadani ing Balai Bahasa Yogyakarta saben dina Minggu tanggal 23, 30 Mei, 6, 13, 20 Juni 2010. Pasarta gladhen, yaiku siswa SMA lan SMK cacah 25 saka kabupaten Bantul lan Sleman. Materi sing diwulangake, yaiku proses kreatif nulis crita cekak (cerkak) kanthi tutor Drs. Dhanu Priyo Prabowo, M.Hum. lan Krishna Miharja S.Pd. Pancen ora gampang nuwuhake suket-suket nom sing bakale ngganti suket-suket alum, nanging ing Bengkel Sastra Jawa 2010 iki, wiji-wiji mau katon cetha wela-wela lan nuduhake menawa tetep ana panyengkuyung sing kuwat kanggo uriping sastra Jawa. Saka 25 siswa sing melu gladhen ana siji sing karyane ora kapacak amarga durung netepi paugeraning karya sastra sing ~ v ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "becik", rata-rata para siswa wis padha nduweni gegambaran ngenani sastra Jawa. Ora sethithik pasarta gladhen sing uga wis ambyur ing jagading kesenian lan kasusastran Jawa, mula gladhen kang dileksanakake kaping lima iki wis kasil mujudake karya-karya cerkak sing bisa diarani becik kanthi paugeran-paugeran sastra. Daya upayaning para siswa sajroning gladhen didokumentasek- ake wujud antologi cerkak Sandhal Goreng. Jeneng Sandhal Goreng dijupuk saka salah sijining irah-irahan cerkak kang kamot ana ing antologi cerkak iki. Tema-tema ing cerkak-cerkak iki "diolah" adhe- dhasar hobi lan pengalaman para siswa sajroning sekolah, keluarga lan masyarakat. "Entheng nanging temen", ukara kuwi sing pantes diandharake kanggo ngalembana suket-suket enom sing bakale ngrembuyung nyulihi jagading kasusastran Jawa. Mula, diajab sis- wa-siswa sing karyane kapacak ing antologi cerkak Sandhal Goreng iki supaya temen-temen anggone nggladhi kapinterane supaya luwih titis lan variatif anggone nulis. Iki dudu pungkasan, nanging wiwitan. Mula, para siswa aja mung tetep dadi suket enom kang nduweni oyot rasa wae. Ngrem- bakakna asil karyamu ing ngendi wae supaya luwih moncer lan mantis. Aja kendhat nggegulang dhiri. Salam sastra, Penyunting ~ vi ~
Sandhal Goreng Daftar Isi Suwene Anggonku Ngenteni Agatha Elma ... 1 Futsal Ngombe Dening Farieza Rahman ... 5 Salah Indah Subekti ... 8 Lemek Turu Radicha Nur Widyaningtyas ... 12 Keduwung Anwinanti Dyah Istiqamah ... 16a Apese Wong Plesiran Pandji Saputro ... 17 Bal Kesleo Ery Dwi Rohayati ... 23 Mlotrok Alfi Syifa Darmastuti ... 26 Kertas Buron Milati Mutoharoh ... 30 Jembretten Iswandari Ekarini ... 38 Tuma Kathok Annisa Cahyanti ... 41 Sandhal Goreng Stella Swastika Putri ... 45 ~ vii ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Ngeyel Andrasari Setyaningsih ... 50 Guwa Payaman Eva Marlina ... 54 Buta Krincing Afifah Nur Laely ... 59 Ndhen... Sindhen Herlin Safana ... 63 Kleru Nanging Begja Heredita Wedharingtyas Laksita Utami ... 68 Bocah Ngeyel Linda Putriyana ... 72 Bagus Tenan Dinda Bela Pertiwi ... 75 Pakulinan Ing Dina Riyaya Chusnindyah Sri Nastiti ... 79 Wis Kebacut Mlebu Beti Ria Sari ... 83 Peteng Kang Ngemu Wadi Herlin Umayah ... 87 Nyalawadi Hasna Candra Winahyu ... 91 Jebol-Jebol Luthfi Azizatun ... 96 Biodata Peserta Kegiatan Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa .. 102 Nulis Crita Cekak Kuwi Kapriye? Dhanu Priyo Prabowo ... 109 Nyoba Tetepungan Karo Crita Cekak Krishna Mihardja ... 126 ~ viii ~
Sandhal Goreng Suwene Anggonku Ngenteni Agatha Elma
"Sis, handphone-ku geter ki! Kayane ana tilpun," kandhaku lirih marang Siska, kanca kenthelku sing lungguh sabangku karo aku, nalika pelajaran Fisika lagi wae wiwit. "Delok sik sapa sing tilpun. Yen penting, izin ning kamar mandi wae," usule Siska. Aku banjur ngetokake HP-ku saka sak rok sisih tengen. Tak- penerke kacamataku, banjur takdelok jeneng sing muncul ing la- yar. Ora ana jenenge. Mung nomer tilpun. "Sapa, ya? Aja-aja wong iseng!" "Sapa, Ma?" Siska takon kanthi swara lirih, wedi didukani Pak Anton, guruku Fisika. "Kayane wong iseng!" aku semaur, banjur neruske nyathet lan sanalika iku uga HP-ku mandheg anggone geter. Lega rasaku. "Tulung, sapa isa ngrewangi nyathet ning papan tulis, Bapak arep ning kantor guru sedhela. Kabeh kudu nyathet lan ora kena ribut!" ature Pak Anton, guru Fisika sing mustakane plonthos kaya profesor. "Nggih, Paaaaakkk...," bocah-bocah semaur bebarengan. Sawise Pak Anton metu lan kira-kira wis adoh, kanca-kanca- ku padha wiwit rame. Lagi wae aku arep nglebokake HP-ku dumadakan piranti komunikasi kuwi geter maneh. "Siska! Nomer sing mau meneh!" kandhaku rada mbengok. "Kene, ben aku wae sing ngomong!" ujare Siska sinambi ngre- but HP-ku. ~ 1 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Halo? Halo?! Sapa iki, kok meneng wae?! Mbok ya diwang- suli! Budheg ya?!" Siska ngomong karo nesu-nesu. Omongane wiwit kasar. Ora sabar, Siska langsung mejet tombol end sing ana ing HP-ku. Siska pancen temperamen, nanging mestine dheweke ora kudu ngomong kaya ngono mau. "Iki wong budheg, pa ya?!" Siska mangkel, banjur mbalekke HP-ku. "Ya mbok menawa kowe ora krungu, Sis. Kelase awak dhe- we rame banget kaya pasar ngene! Mau kuwi kowe ora sopan, Sis! Ora samestine kowe ngomong kaya ngono," aku nyeramahi Siska. "Karepmu lah!"wangsulane karo jengkel. HP-ku geter maneh lan sing metu nomer sing padha mau. Mbok menawa pancen ana kang wigati banget. Banjur, aku nga- deg saka kursiku, banjur mlayu ning kamar mandi sing ana ing cedhak aula. Siska ora takon aku arep ning ngendi. Sajake nesu tenan karo aku. Aku cepet-cepet mlebu kamar mandi, banjur ngunci lawange. Bejaku, kamar mandi sekolahku resik lan wangi, dadi aku ora wedi semaput ning njero suwe. "Halo?" wangsulanku nampa tilpun. "Halo. Betul ini Agatha Elma?" "Nggih, eh, betul. Mmmm... Maaf, Anda siapa, ya?" "Saya staff redaksi Majalah Remaja. Jadi begini, Agatha kan pernah mengirimkan cerpen ke redaksi majalah kami, setelah kami baca, ternyata layak muat. Kalau cerpen Agatha dimuat di Majalah Remaja bagaimana? Agatha setuju?"mangkono swara sing diru- ngu Agatha saka HP-ne. Kesempatan sing tak tunggu-tunggu wusanane teka uga! Da- di, ora mungkin tak tolak! "Tentu, Mbak. Boleh," semaurku kanthi swara seneng. "Baiklah kalau begitu. Honornya akan ditransfer ke nomor rekening kamu, lalu kamu akan dikirimi majalah yang memuat cerpenmu. Terima kasih kalau begitu. Selamat siang, Agatha." ~ 2 ~
Sandhal Goreng "Nggih, Mbak. Terima kasih juga." Aku seneng banget! Meh wae aku njerit saking senenge. Un- tung wae aku isih eling yen aku ana ing njero kamar mandi. Nek aku nganti mbengok, dikira ana apa-apa. * * Sewulan, rong wulan, telung wulan mlaku. Rasa senengku wis wiwit sirna saka atiku. Akeh pitakonan ngebaki pikiranku. Apa surasane ing tilpun biyen mung apus- apusan? Apa diundur le ngemot? Apa, apa, apa... Aku jeleh dhewe karo kabeh pitakonanku. Pikiranku ngungun. Dumadakan ana alesan masuk akal sing liwat ing pikiranku. "Gek-gek merga Siska!" aku nyoba ngentha-entha. Ya, mbok menawa pancen bener. Carane Siska nampa tilpun saka redhaksi Majalah Remaja kae pancen ora pantes, apa meneh nganggo ati nesu lan misuh-misuh. Wis, mesti merga kuwi! Amar- ga ora sopan. Ya ampuuuuuunnn... * * Lagu Fergalicious keprungu saka ringtone HP-ku. Lagu nge- lingake babagan sing marakke aku kelingan karo pepinginanku telung wulan kepungkur. Takjupuk HP-ku sing lagi nyuwarakake salah sijining lagu favoritku. "Halo?" "Selamat siang. Apakah betul ini Agatha Elma?" "Iya, ada apa, ya?" "Saya dari Majalah Remaja. Majalah Remaja telah memutus- kan akan memuat cerpen yang pernah Agatha kirim. Namun se- belumnya saya ingin ngobrol-ngobrol dulu mengenai cerpen ka- mu.................," dumadakan swara wong saka redhaksi Majalah Remaja kuwi ngilang. Aku kriyap-kriyip. Takdeleng jeneng sing ana ing layar HP- ku. Jebule tilpun saka Anggi, kancaku. Pranyata tilpun mau sing marakake swara redhaktur majalah Remaja kuwi kandheg lan ilang. Tilpun saka Anggi mau banjur tak angkat. ~ 3 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Aku narik ambegan landhung, ngeling-eling kedadeyan sing meh wae nggawa aku napaki tataran sepisanan keberhasilanku. Kegagalan setaun kepungkur tak alami maneh seminggu ke- pungkur. Pas dina Kemis, bali sekolah, adhiku takon karo aku, "Mbak, mau ditilpun saka Majalah Remaja, ora?" "Hah? Guyon kowe! Ora mungkin, lah!" semaurku. "Welaaaaahh.... Dikandhani kok ora percaya!" "Ngapusi, ah kowe!" "Takon wae karo Ibu! Mau Ibu sing ngangkat tilpune!" Aku banjur cepet-cepet nggoleki Ibu, mundhut priksa sak tenane kepriye. "Iya. Mau Majalah Remaja tilpun. Ibu matur yen kowe isih sekolah, banjur Ibu menehi nomer HP-mu. Ibu wis mundhut prik- sa, arep titip pesen apa ora, nanging jarene arep ngomong dhewe karo kowe bab cerkak sing tok kirimke. Apa ora tilpun ning HP- mu?" Aku ngrogoh sak rokku, njupuk HP-ku. Pas tak delok, ana missed call loro, nanging aku ora kenal nomer kuwi. Aku banjur ngobrak-abrik lemariku sing kebak koleksi maja- lahku. Tak cocokke nomer tilpun mau karo nomer tilpun Majalah Remaja. Cocok! Langsung tak coba nelpon nomer mau. Tilpun diangkat lan operator sing nampa tilpunku takon nomer extension bagian sing tak karepke. Aku ora ngerti. Wis tak jelaske yen aku mau ditilpun karo redhaksi ngenani cerkak sing tak kirim. Jarene operator mau, akeh bagian ing kantor iku, kudu ngerti jelas sapa sing dikarepke. Tilpun tak tutup. Aku nglumpruk, lungguh ing kursi. Luh ing mripatku ora krasa mili liwat pipiku. Aku ngrasa getun banget. Ilang meneh kesempatanku... ~ 4 ~
Sandhal Goreng Futsal Ngombe Dening Farieza Rahman
Jenenge Hisbul putrane ustad Slamet, kelas siji sekolah neng SMA 1 Gamping. Dheweke duwe kesenengan main futsal karo kanca-kancane. Awan kuwi Hisbul gawe janjian karo kanca-kan- cane arep latiyan futsal engko bengi, amarga bubar ujian kanggo nyegerake pikiran maneh lan kanggo seneng-seneng ngepasi ma- lem minggu. Maine futsal ana ing cedhak Mandala Krida. Isih ana wektu longgar, mula dheweke bali sekolah banjur turu dhisik te- kan meh magrib, banjur dheweke adus lan siap-siap. Sawise sholat isya' Hisbul pamit karo bapakne arep futsal karo kanca-kancane. "Pak, kula kalih kanca-kanca badhe latiyan futsal wonten ing celak Mandala Krida," pamite Hisbul marang bapake. "Ya, ngati-ati wae, Le. Nek wis rampung gek bali wae," ngen- dhikane Bapak. "Injih, Pak, mangke kinten-kinten kulo wangsul jam sedasa dalu. Badhe nyewa lapangane sedasa ewu, Pak," Hisbul sumaur. "Ya, iki duite, aja dianggo liyane, ya," ujare Bapak karo ma- ringke dhuwit. "Matur nuwun, njih Pak," wangsulane Hisbul karo nampa dhuwite. Hisbul mangkat dhewekan amarga kancane ora isa bareng. Wektu kuwi jam setengah sanga bengi. Amarga maine jam sanga, dheweke mangkate alon-alon sinambi ngrasake hawa wengi kang rada mendhung. Angin wengi kang adem ora nyurutake semangate Hisbul kanggo latiyan futsal. Lampu-lampu ing pinggir dalan ma- dhangi dalane Hisbul. ~ 5 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Penak tenen hawa wengi iki. Adhem tur marakke seger ing awak," grenengane sinambi nunggangi Yamaha Vixion abang. Neng dalan Hisbul ora mandheg nyanyi, kabeh lagu sing disenengi direngeng-rengengke. Sinambi numpak montor, Hisbul uga sms- an karo pacare, pamit menawa arep main futsal. Jebule Hisbul teka dhisik dhewe tinimbang kanca-kancane. Ora let suwe kanca-kancane banjur pada teka uga ing panggonan futsal. Rasane seneng lan lega amarga bisa nyegerake pakiran. Dhek awan mau lagi wae bubar ujian semesteran kenaikan kelas. Hisbul lan kanca-kancane padha kringeten. Ora krasa wis meh rong jam anggone futsal, banjur pada ganti klambi. Rampung futsal Hisbul krasa kesel banget. Pas arep bali dhe- weke kelingan yen kancane ngajak ulang taunan. Jebul acarane kuwi ora ana ing omahe kancane malah ana ing café. "Wah panganane bakal enak-enak iki, mantep tenan bar kesel futsal banjur mangan enak-enak," bayangane Hisbul rada nglam- brang. Nanging, kedadeyane ora padha karo seng dibayangke His- bul. Kancane mau malah tuku "wedang galak" utawa omben-om- ben pirang-pirang botol. Sajane Hisbul ora gelem lan wis nolak tenanan nanging kancane kuwi malah meksa lan nyekoki Hisbul nganti "wedhang galake" entek. Hisbul banjur mabuk lan ora eling yen wis janji karo bapake arep langsung bali bar saka latiyan futsal. Awake Hisbul lan kanca-kancane banjur pada lemes nanging mek- sa bali numpak motor. Ning dalan Hisbul meh wae nabrak motor amarga dheweke mabuk banget. Hisbul mandheg neng angkringan dhisik ing cedhak omahhe, amarga nek langsung bali dheweke mesti konangan Bapakne. "Mas, jeruk anget setunggal," panjaluke Hisbul karo bakul angkringan. "Nggeh, Mas. Lho, Mas iki putrane Pak Slamet, ta?" pitakone bakul angkringan. "Injih, Mas. Kula putrane Pak Slamet," saure Hisbul. Bakul angkringan kuwi ngerti nek Hisbul bubar mabuk amer- ga omongane ora lancar lan matane abang semu ngantuk. ~ 6 ~
Sandhal Goreng "Saking pundi, Mas?" takone alus marang Hisbul. "Bar futsal iki mau," saure Hisbul rada sengol. Sawise rampung le ngombe jeruk anget lan mbayar, banjur Hisbul bali neng omahe. Wengi kuwi wis jam sewelas. Hisbul ora rumangsa menawa wis telat sajam janjine karo bapake. Neng omah, bapake wis ketir- ketir ngenteni Hisbul mulih. Hp-ne Hisbul ora aktif. Tekan omah, Hisbul mlebu lan langsung dicegat bapake. "Ora bali esuk sisan, Le?" pitakone bapake karo kereng. "Nyuwun pangapunten, Pak. Kula lan kanca-kanca wau fut- sale kaleh jam amargi lajeng tumut turnamen, kula kesupen nga- bari, Bapak," ature Hisbul gawe alasan. "Turnamen futsal apa turnamen mendem, Le?"pitakone ba- pake luwih mbengok. "Turnamen futsal kok ora mambu kringet, malah mambu om- ben-omben!" "Lha niki wau nyambut klambi kanca kula. Keleresan klambi kula teles sanget banjur kula ngampil klambinipun Rudi, Pak." Hisbul sumaur lan wangsulane saya ora memper karo kasunyatan sing diadhepi bapake. "Lha kok klambine kancamu mambu alkohol, kowe mabuk bareng, ya!" "Mboten, Pak. Keleresan parfume rencang kula ambete ka- dos alkohol," wangsulane Hisbul sakecekele. Dheweke wis ora bisa mikir waras maneh amarga wis kadhung mabuk "berat". Krungu wangsulane Hisbul sing saya nasar mau, bapake saya duka lan ngerteni menawa Hisbul mabuk "berat". "Wah, dhasar bocah kurang ajar. Pamite futsal malah ngom- be minuman keras," getake bapake Hisbul karo saya duka. Sakal Pak Slamet nggeret Hisbul, "Ayo, saiki melu neng ka- mar mandi!" ~ 7 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Salah Indah Subekti
Ing wayah sore, Ani, Sinta, lan Rini padha ngumpul ing nga- rep omahe Ani karo ngenteni Lina arep padha latiyan nari. Sinam- bi nunggu, swara musik disetel kanggo ngisi wektu. Ing penam- pilan tari, sing disenengi lan dibiji ora mung gerakane, nanging kekompakane para penari. Ani, Sinta, Rini, lan Lina wis padha kekancan wiwit cilik, dadi padha ngerti sipate siji lan sijine. Baba- gan kuwi banget anggone mbiyantu anggone padha ngatur tari supaya bisa nyawiji obahe. Wis telung taun iki, Ani lan kanca-kancane latiyan tari kelom- pok. Menawa ora ana acara saka sekolahan, bocah-bocah mau padha ngisi acara ing kampung utawa panggung seni. Ora mung hobi sing bisa disalurake, nanging uga oleh dhuwit kanggo keper- luwan sekolah. Sawijining dina, nalika lagi padha latiyan ing omahe Ani, ka- ton ana mobil mandheg sangarep omah. Ana wong lanang metu saka mobil, praupane bagus, awake gedhe nanging katon luwes. Pokoke, nengsemake menawa disawang. "Kae, sapa, ya. Ana wong lanang bagus mara mrene. Kok aku durung tau weruh sadurunge?" ujare Rini karo inguk-inguk saka jendhela. Ani dhewe sing duwe omah uga bingung, sapa wong lanang sing teka ing omahe. "Sedulurmu, pa An?" pitakone Rini ngambali maneh sajak kepingin ngerti. ~ 8 ~
Sandhal Goreng "Kulanuwun,...kulanuwun," salame tamune Ani. Kanthi isih durung permana marang wong lanang mau, Ani mbukakake lawang karo manggakake. "Mangga mlebet ......., lho?" Ani ora mbacutake. Kaget campur seneng, amarga tamu kuwi Om Toni, adhike ibune Ani sing daleme ana ing Jakarta. Wiwit cilik, Ani wis dimong karo Om Toni lan merga kuwi Ani lan Om Toni dadi cedhak ba- nget. Seprana-seprene Om Toni ora tau ngabari kepriye kahanane ing Jakarta, mula basan kepethuk, kaya-kaya rasa kangene Ani dadi kaya ditambani. "Om, apa kabar? Sae-sae mawon, ta!" pitakone Ani. "Iya, apik-apik wae. Aku mau mentas wae saka daleme ibu- mu, banjur aku mampir mrene arep niliki anggonmu latiyan nari," mangkono wangsulane Om Toni kanthi grapyak. "Injih, Om. Niki kula lan kanca-kanca nembe latiyan nari kangge pentas." "O, mengkono. Aku neng Jakarta uga dadi pelatih tari, lho," andharane Om Toni, "apa kowe sakanca perlu ditambahi ilmu nari saka Om?" "Wah, purun sanget, Om. Menawi mekaten, Om Toni dados guru nari kula sakanca, nggih. Kersa, ta Om?" panjaluke Ani. "Nek kabeh padha gelem, aku ya ora kabotan. Seneng-seneng wae aku nduweni bocah-bocah kang semangat anggone latiyan nari," ature Om Toni kanthi semangat. "Inggiiiiiiiiih, Om. Kula sami remen diajari tarian enggal," saure bareng-bareng. "Sesuk ya, latiyane diwiwiti," pangajake Om Toni. Amarga wis wayah sore, Ani lan kanca-kancane banjur mu- lih. Omah kuwi ditinggal amarga mung dianggo latiyan wae sa- ben dinane. Sore candhake, Ani lan kanca-kancane padha kumpul maneh ing omahe Ani kanggo latiyan nari. Wektu kuwi kanca-kancane Ani luwih semangat tinimbang biyasane amarga bakal diajari Om Toni. Sinambi nunggu, padha latiyan gerak supaya lincah sinambi ~ 9 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 ngreka gawe bentuk-bentuk kreasi tarian anyar. Karepe supaya budaya Jawa kuwi ora ilang lan dilalekake dening wong-wong ing jaman kang sarwa instant iki. "Wis padha latiyan, to jebule," pitakone Om Toni. "Sampuuuuun....," wangulane bocah-bocah. Banjur, latiyan diwiwiti dibimbing dening Om Toni. Akeh banget gerakan sing anyar sing sadurunge durung dimangerteni. Saking senenge nganti ora krasa menawa wektu latiyan wis kli- wat. Telung dina anggone latiyan dibimbing dening Om Toni, akeh kemajuwan sing dirasakake dening bocah-bocah. Wis tekan wancine pentas. Kabeh padha mangkat menyang papan pentas seni. Ing papan kang dituju, bocah-bocah wis siap maragakake tariane. Klambine lan peralatane wis siap. Wektu manggung kurang sedhilit, nanging Ani kaget setengah mati. Dhe- weke kelingan menawa kaset pengiring sing digawa salah. Kaset sing digawa jebulane kanggo tari dance, dudu tari tradhisional sing saben dinane digladhi. "Aduuuoooooh, matek iki....," kandhane Ani karo rada lirih marang Lina. "Lin, mau kae kasete nggawa pira?" Ani ngambali maneh pi- takone. "Ya mung siji, ta. Sing ning ndhuwur tivi kae." "Oalaaaah. Kuwi kasete Om Toni. Dudu kasete awake dhe- we. "Terus kepriye iki. Yen bali ya ora mungkin, wong omahmu adoh banget saka kene," kandhane Rini. Kabeh padha bingung amarga kasete salah nggawa, nanging panganggone tari tradhisional wis lengkap. Bingung arep kepriye maneh, wusanane padha nekat munggah panggung lan njoget kan- thi gerakan sing rada beda. Gerakane digawe luwih semangat kanti improvisasi bocah papat kuwi. Gerakane digawe luwih sema- ngat lan kaya tari dance, dudu tari tradhisional murni. Kanthi ora sadhar, bocah papat mau wis padha kompak anggone nari. Siji lan sijine wis ngerti kudu kepriye ngimbangi gerakane kancane. ~ 10 ~
Sandhal Goreng Dadine, tarian tradhisional dicampur karo tarian dance. Maune sing rada kagok amarga tarian lan lagu pengiringe ora pas, saiki malah dadi kepenak lan tambah semangat amarga gerakane luwih variatif lan dinamis. Wusanane, kelompok tari Ani cs dadi misuwur. Ing pentas seni kuwi ana stasiun TV sing ngliput lan nyiyarake tarian kreasi anyar kuwi. Saiki, kabeh wong padha ngerti kelompoke tari Ani. Akeh tanggapan lan uga akeh dhuwit. Kabeh mau jalaran saka salah njupuk kaset pengiring tarian tradhisional, saengga metu kreativitas kanggo nutupi kekurangane. Ora dinyana, kuwi mau malah ndadekake misuwur. Om Toni seneng meruhi bocah-bocah saiki wis padha misuwur. ~ 11 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Lemek Turu Radicha Nur Widyaningtyas
Bubaran sekolah uwis Kliwat. Srengenge cahyane jejeg kaya- ta payon bumi. Godhongan pating sebar dibarengi pit onthel ngebakki dalan kidul dusun Sidoarum. Slamur-slamur swara gu- muyu bocah sing bengak-bengok kaya banyak samsaya suwe saya sero wae swarane. "Horee, ayo kabeh padha dolan wae. .!" swarane Sarno. Sarno bocah lemu, pakulitane ireng, lan yen menganggo klam- bine tansah kumlebat ngalor ngidul. Rupane Sarno yen disawang marai mumet. Weku kuwi dheweke katon mlaku nggawa dhom- pet sing isine dhuwit seket ewu. "Mbok, aku wis tekan ngomah. Madhange, endi? Kok mung ana jangan teri?" pitakone Sarno bengak-bengok nggetak simboke. "Mbokya wisuh dhisik, ta Le. Bali-bali kok jujukane wakul ngapul wae. Simbok duwene mung kuwi saiki," wangsulane Sim- boke. "Ah, apa ta iki. Ket mau ning omah kok ora temandang ma- sak," kandhane Sarno samsaya ndadi anggone ngoceh. "Tuku wae, pa?..........." durung rampung simbok ngendika, Sarno wis mbanting lawang kamare. Ora suwe ana swara blombongan montor GL mandheg ing ngarep pekarangan. Sarno mlayu gumludhug saka kamar lan mbe- ngoki ibune, "Aku tak dolan sik. Rasah nggolekki aku, Mbok." *** ~ 12 ~
Sandhal Goreng Lingsir wengi kang teka ora dinyana-nyana, manuk-manuk podho bali ing susuhe, adzan isya wis keprungu. Simbok nyawang dalan nunggu ana swara pit montor sing ngeterke anake lanang bali. "Dhuh, Sarno. Kowe ki nang ngendi? Yahene kok durung ana ambune," batine simbok kemrungsung ngenteni anake bali. Sanajan Sarno bocahe mbejujag, ora tau niyat sekolah, ngeyelan, nanging simboke tetep tresna lan gemati marang dheweke. "Dhok....dhok....dhokk." lawang ngarep didhodhok kanthi sero. Gage simbok mbukakke lawang ngarep. "Jam pira iki? Bocah dolan kok ora ngerti wektu, ki piye? Arep dadi apa kowe," ngendikane simboke karo rada duka. "Ah, embuh," Sarno lunga ora nyauri pitakone simbok sing ndrejes kaya udan. Sarno tumuju marang tempat tidur lan banjur turu kepati. *** "Kukuruyuuuuuuuk.......," swara pitik jago duwekke tangga- ne wis nggugah turu. "Le, cepet tangi, ta. Wis jam 7 iki. Arep sekolah ora, ta kowe?" simboke ndhodhog kamare Sarno. Sarno kaget, banjur raup ora kober adus. Grusa-grusu ora ngerti cekelane. Njupuk tas, buku, sak entukke. Sepatu kewalik- walik ora dibenerke. "Mbok, aku tak mangkat, sik. Wis telat banget," bengoke Sar- no. Saka pawon simboke gage-gage metu arep menehi sangu. "Ora sarapan dhisik, ta Le?" ngendikane simboke sing ora ngerti menawa Sarno wis bablasn gepit ora tilas. Tekan sekolahan, "Ngapunten Bu, kula telat sakmenika. Wau niku....." durung kober gawe alasan supaya ora disetrap, Bu Guru wis ngendika, "Uwis. Ngadekka ning pojok kelas. Nganti budhal jam pelajaran sepisan." "Modar aku," batine Sarno ora bisa suwala. ~ 13 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Saiki, Ibu arep maringi tugas nggambar nganggo cat air. Te- mane panorama pesisir. Ditumpuk rong dina maneh, ya," ature Bu Guru karo paring katrangan. Kelas banjur rame banget. Kabeh bocah pada bingung sesuk arep nggambar apa. "Tobat.... tobat... nggambar wae aku ora jedhag. Kepriye kuwi njuran," batine sarno adem panas, gembrobyos ora karuan. "Parto, aku gambarke, ya!" panjalukke Sarno marang Parto. "Wegah ra sudi. Tugase dhewe-dhewe. Nggarap yo dhewe- dhewe. Dadi bocah kok ora tau usaha," saurane Parto atos banget. "Ealah, bocah wingi sore. Wani kowe karo aku,"`saklebatan Parto lungo tanpa mengo lan nyauri Sarno si bocah "sarap". Tase Sarno dituthukake sirah. "Pleek.." krasa rada lara. Rambut isih gluput, di enggo ndhelik pasir, dak usek-usek nganti semrawut. Tase dik sawatake pojok kamar, natap bipet. Isine buku, kertas, mabur-mabur. Luweh! Sirahe mundhak abot kaya nyunggi gunung. Pating crekot mikir campur-campur. Arep dolan awak rasane ora sreg. Polah ngalor ngidul ora ana entekke. Usek wae. "Blakk.." Ndadak tangan kudu mbanting lawang. Seka se- lane swara jememblek, grenengane simbok ngundang Sarno. Tetep isih tang anggep lemut liwat. Jane aku ya ngerti, simbok arep takon apa. "Kowe, ki ngapa, ta, kok ora kaya biyasane!" dhawuhe simbok. "Ora papa, kok Mbok," swarane Sarno nuduhake menawa atine lagi susah. Njenggerat Sarno tangi saka kasur, mbukak buntelan isi buku lukisan saka sajeroning kerdus. Buku sing disengiti kepeksa di- bukak. Ambune.... Sreng.......... ngampet wahing Sarno wiwit mau. Males-malesan Sarno nggambar panorama pesisir manut kaya nggon buku ing kerdus mau. Bola-bali ganti kertas. Nganti arep ngentekke sabuku gambar kandel kae. "Ah luweh. Angel tenan nggambare." ~ 14 ~
Sandhal Goreng Sarno banjur metu lan mbanting pensil HB sing dianggo nggambar. Metu kamar, banjur madhang sego. Sambi muni-muni lan nyetel radhio sak sero-serone. Marai kuping budheg. "Sarno, rindhikke! budheg simbok ngrasakke," saka kamar simbok bengak-bengok keganggu swara radhione Sarno. Swarane simbok kaya angin mung sumilir wae, ora tau diga- gas karo Sarno. Uteke kopyor, alah dene saka polahe dhewe kaya presiden sing mikir negara gedhe. Bubar madhang Sarno mlebu meneh ing kamar, lungguh kursi tuwa sing oyag-ayig kaya arep semplok. "Ealah Gusti, apa iki ukumane nek aku ora tau maca buku. Basan oleh garapan pisan kok uaaangel banget. Marai lara untu," grundelane Sarno. Sarno mung meneng wae kaya-kaya lagi nunggoni endhog pitik blorok. "Uedan....... Uedan........ bocah-bocah wis do wani. Ora ma- nut apa karepku. Kemaki," gresulane Sarno mbayangake kanca- kancane sing mau ora gelem nggarapke tugase. "Tak njajal pisan engkas," pikire Sarno. Kanthi pikiran sing lagi cupet, Sarno banjur mbacutake ga- rapan nggambar mau. Tambah kotos-kotos kringete. Tangane sing kaku dipeksa nguleng-uleng potlot kayu nggawe corekkan. Sejro- ne rong jam garapane mau uwis bisa rampung. "Sip. Gambaranku dadi saiki. Hahai.....ora susah bingung meneh," batine Sarno seneng banget. "Mbok, Simbok, aku tukokke cat air, ya Mbok. Sing larang kae, lho," penjalukke Sarno marang simboke. Sandalan jepit, simboke metu saka omah menyang wa- rung kidul desa nukokke anake cat air kaya sing dikarepake. "Lha gilo, cat aire wis gari nganggo. Kowe bisa, ta?" pitakone simbok marang anak lanang sing lagi kelegan. Ora let suwe, gambarane Sarno dadi. Nanging amarga kesel, Sarno keturon nganti angler. Sirahe ora krasa nemplek ning nduwur meja, nutupi gambare sing wis kasil dirampungke kanthi rekasa. ~ 15 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Anggone turu nglintek, ora bisa digugah sapa-sapa nganti swara radhio kalah karo swarane Sarno sing lagi ngorok. Sarno nggorok sero banget, ilere ndlewer nganti nelesi gambare. War- nane gambaran dadi campur-campur. Kaya gambar pulo ing In- donesia. Ijo campur biru, kuning. Pokoke ra karu-karuwan wer- nane. Telung jam luwih anggone Sarno turu. Basan wis tangi, dhe- weke gragapan lan kaget karo apa sing dideleng ing ngarepe. "Aaargh.... Gambaranku. Ya ampuuuuuuuuuuuuun.....," bengoke Sarno sing lagi wae tangi, mbukak matane. Ing ngareppe wis ana gambaran kang ora wujud maneh. Kaget kaget tenan, ka- ya kesetrum rasane. "Braggg...... " mejane digebrag. Gambare diwolak-walik ora genah. "Ngimpi ora aku iki," batine. "Simbok... Simbok... iki piye, Mbok. Gambare ditumpuk sesuk esuk, je." Pambengoke Sarno bingung banget. Saka lawang Simbok mlayu kaget amarga swarane Sarno gedabigan kaya wong bar kemalingan. "Ana apa, Le, kok bengak-bengok?" pitakone Simbok. Sinambi ngangkat gambare, Sarno meduhake gambaran sing ketindes ilere sing akeh. Sarno gedrug-gedrug jubin, kaya-kaya arep njebol jobin omahe. Matane mbrambangi. Irunge wis sentrap-sentrup sinambi ngomong marang awakke dhewe. "Aku sesuk bakal piye.......?" ~ 16 ~
Sandhal Goreng Apese Wong Plesiran Pandji Saputro
Wayah esuk umun-umun mbarengi jumbedhule bagaskara mbuka lembaran-lembaran citra anyar. Sumiliring angin rumasuk ing sela-selaning kulit. Tetesing bun wayah esuk mblasah ana pu- cuk-pucuking gegodhongan. Kaya biyasane, Wilton miwiti dina kanthi asung donga marang Gusti Kang Murbeng Dumadi. "Alhamdulillah, Gusti Pangeran taksih maringi kalodhangan kanggo aku ngicipi pait getir rasaning donya,"dongane Wilton ing pungkasaning ukara. Sawise asung bakti marang Gusti, Wilton tata-tata kanggo mulang ing salah sawijining sekolah pinggiran kutha. "Mami . . . Mamiku sayang sing tak tresnani," swarane Wilton sing renyah ngundang Jeng Alfi "Nggih, Papi," wangsulane Jeng Alfi karo nggawa kopi lan gorengan saka pawon. "Mi,. . . aku arep omong karo sliramu." "Oh. . . nggih, Mas. Wonten menapa?" "Sesuk kuwi aku prei anggonku mulang. Lha, piye yen awake dhewe plesiran?" "Hmmm. . . mmm," Jeng Alfi ora semaur, mung mesem liring mripat ditempuke karo mripate garwane sajak seneng campur ma- rem diajak plesir karo garwane. "Ya refreshing sithik lak ora apa-apa ta, Mi?" ujare Wilton katon mesem. "Emang plesire ten pundi, ta, Pi?" pitakone Jeng Alfi. ~ 17 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Pokoke plesir. Sing penting sesuk cepakna apa sing kudu digawa!" ujare Wilton disambi ngombe kopi. Wilton, sawise ngenteke kopi lan gorengan banjur mangkat menyang kantore. Sakiwa tengening dalan mung ketok gumuk pa- sir sing katon endah disawang. Dheweke tetep nrima apa sing wis diwenehake Gusti, senajan panggonane adoh saka kutha. Wil- ton tetep seneng mulang ing sekolah sing papane adoh kuwi. "Menawa dinikmati, rak ya dadi kepenak," batine Wilton sa- ben dinane. Ora let suwe, Wilton tekan sekolahane. "Assalamu'alaikum." ujar Wilton "Wa'alaikum salam, pak guru!" wangsulane para siswa "Guten Morgen," salame Wilton nganggo basa Jerman "Guten Morgen." "Wie geht es ihnen." "Gut danke." "Danke gut." "Bocah-bocah besuk iki awake dhewe prei," kandhane Wil- ton marang para siswa. "Hore. . . hore. . . prikitiew. . ." "Nah, kanggo tugas ning omah gaweya die Kurzgeschichte utawa cerpen lan ditumpuk minggu ngarep!" "Huuuuuu. . Huuuuuu. . .Huuuuuuu. . .," sauté para siswa katon kuciwa. "Teng. . . teng. . . teng. . ." Bel bali wis muni. Para siswa katon seneng krungu bel kuwi mau. Kabeh mulih ning omahe dhewe-dhewe. Wilton sing wis duwe rancangan anggone arep lunga karo garwane banjur mulih menyang omah. Sawise tekan omah lan nyelehake pit montore ing mburi pa- won, Wilton mlebu omah. "Eh, Papi sampun kondur?" "Iya, Mami." "Pripun wau ten sekolahan?" pitakone Jeng Alfi. ~ 18 ~
Sandhal Goreng "Alhamdulillah apik." "Wah, manteb nggih!" saure Jeng Alfi marang garwane. "Mi. . . sing arep digawa sesuk wis dicepakake, ta? pitakone Wilton. "Sampun papiku sing tak tresnani!" "Sip." Wayah esuk Wilton lan garwane tumuli tata-tata plesir. Bu- ngah rasaning ati Jeng Alfi diajak plesir dening Wilton. Tekan ing papan plesiran hawae adhem rumasuk ing badan. Papan kuwi sawi- jining pegunungan sing pancen endah banget sesawangane lan seger hawane. Wong loro banjur padha dolanan kaya bocah cilik sing lagi seneng tamasya. Wektune nggremet ora krasa wayah san- saya sore. Wilton lan Jeng Alfi tumuli bali numpak sepeda motore. Ing tengah-tengahing laku, dumadakan wong loro dikageta- ke dening swara ban motor mbledhos, "dhuarrrrrr.." wong loro padha kaget sakal. "Sastropilloh. . . mandheg-mandheg, Pi!" ujare Jeng Alfi karo cekelan gegere Wilton kenceng. "Astaghfirullah, Mi!" "Haduh-haduh. . . ." Sepeda motore isi tetep mlaku banter. Wilton durung bisa ngu- wasani motore, banjur.... "Nyit. . . Nyit. . .ngeng. . . gubrak. . ." "Adhuh. . . adhuh manukku nyangkut!" ujare Wilton nye- ngir kelaran. "Papi. . . adhuh kok apes, ta!" "Ambuh. . . montor rosok! Trembelan gadhung! Kampret!" ujare Wilton katon muni-muni mangkel. Nelangsa tenan nasibe Wilton lan Jeng Alfi nalika ban mburi motore bocor lan nabrak buk ning tengah desa kluthuk sing ketoke nyenyet. Disawang wong loro ing sakiwa tengene akeh watu-wa- tu sing tinata rapi jentrek-jentrek. Basan ditamatake temenan, jebule maejan. Langit wis katon peteng. Swara manuk guwek sing asale saka tengahing kuburan nggawe wulu githoke ngadeg kabeh. ~ 19 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Pi, kok apes banget awake dhewe?" ujare Jeng Alfi marang Wilton. "Ha-a, Mi. Wis ban bocor, lewat tengah kuburan meneh." "Pi, aku mrinding." "Sing kuwat wae, Mi." Ora let suwe kabut wiwit ngemuli wewengkon kono. Wilton lan Jeng Alfi gage-gage golek omah kanggo leren lan nginep. "Pi, kuburan kok ra entek-entek?" kandhane Jeng Alfi ma- rang Wilton. "Mbuh, aku ya saktemene wedi." "Papi, ketoke kae ana angkringan." "Eh, iya! Mandheg rana ndhisik ya, Mi!" "Ya. Aku yo wis krasa ngelih!" Wilton lan garwane tumuju angkringan sing ana ing pojok gang cedhak kuburan. "Ngersakke menapa, Mas?" pitakone bakul angkringan. "Jahe anget kalih gendhise sekedhik kemawon," wangsulane Wilton. "Sekedhap, njih, Mas!" "Mas, wonten celak mriki menapa wonten tambal ban?" pita- kone Wilton katon lugu. "Waduh, mboten wonten, Mas!" "Cilaka iki, Pi!" bisike Jeng Alfi marang Wilton. "Wah, terus piye nasib awake dhewe ya, Mi?" ujare Wilton kanthi memelas. "Oh, nginep mawon, Mas!" ujare salah sijining wong sing melu mangan. "Lha, wonten pundi?" piakone Wilton karo nyruput wedhang jahe. "Panggenanipun Mbah Srontol mawon. Menika sesepuhing dusun mriki." "Dalemipun pundi?" pitakone Jeng Alfi. "Mangke kula dherekke," wangsulane bocah sing jenenge Kuncung. ~ 20 ~
Sandhal Goreng "Matur nuwun sanget." kandhane Wilton. Sawise wareg anggone mangan ning angkringan, Wilton lan garwane tumuju omahe Mbah Srontol. Sadawaning dalan mung tansah nemoni wit-witan sing ledhung-ledhung. Ganda kembang semboja nyegrak tumusuk ing sela-selaning irung gawe saya meng- kirik wulu githoke. "Kula nuwun, Mbah!" ujare kuncung ing ngarepe omahe Mbah Srontol. "Ya, sapa, ya?" "Kuncung, Mbah." "Woalah dalah, kene mlebu." "Matur nuwun, Mbah." Kuncung lan Wilton sarta garwane mlebu daleme Mbah Sron- tol. Wangine menyan rega limang gelo lan kembang telon ngebaki panggonan kuwi. "Mbah, niki wonten tiyang saking kitha badhe nyipeng ing mriki!" ujare Kuncung. "Lha, kok arep nginep nang kene ki ngapa?" "Ban pit motor kula mbledhos. Badhe pados tambal ban na- nging tebih." "Nggih, sakderengipun ndherek nepangaken, kula Wilton lan menika semah kula. Asmane Alfi." "Banjur?" "Kula lan semah kula menawi dipun keparengaken nyipeng mriki, mbah!" "Iyo, misake lho! sauté Kuncung saka njaba lawang. "Oke. . .kae kamar mburi ana sing kosong." "Matur nuwun, Mbah!" wangsulane Wilton katon bungah. Bubar kuwi dheweke tumuju ing kamar mburi. Yen disawang panggonan kuwi kaya ana sing aneh. Ananging Wilton lan garwa- ne wis kebacut kesel lan ora nggagas kahanan ing sakiwa tengening panggonan kuwi. "Pi, aku takut!" ujare Jeng Alfi karo nggoceki pundhake Wil- ton. ~ 21 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Wis ta, mung tekan sesuk kok!" "Tapi. . .?" "Wis, saiki turu wae!" "Yah lah, Pi." Saking kesele, wong loro padha keturon angler banget nganti wayah esuk. Srengenge mlethek ing gegering gunung sisih wetan. Swara pitik jago kluruk mratandhani wayah esuk. Nanging Jeng Alfi isih katon turu angler. Dumadakan dheweke kaget nalika kra- sa tumetesing embun nelesi pucuking mripate. Banjur, dheweke ucek-ucek mripat lan lingak-linguk nggoleki Wilton. "Ya ampun Gusti. Aku ning endi iki? Kok akeh watu jlentrek- jlentrek?"bengoke Jeng Alfi. Lagi tekan semono anggone gumun dumadakan dheweke krungu swara glodhagan sing asale saka tengahing kuburan. Kru- ngu swara kuwi mau, garwane Wilton banjur nekani wangunan sing ana ing tengahing kuburan. "Papi, ngapa kowe turu ning kana?" "Auh. . . ah. . ." swarane Wilton sing lagi angop. "Pi, wungu, Pi!" "Hah. . .!" Let sedhilit Wilton tangi banjur kaget mangerteni menawa dheweke wis ana ning njero bandhosa. Sakal, Wilton gregah lan gage lunga karo garwane ngadoh saka panggonan sing wingit iku karo nggenjrit. Pit montor sing mau ban mburine mbledhos ngerti-ngerti wis kempling meneh. Pikirane wis ora sempat maneh ngagas kepriye dheweke lan bojone bisa nemoni lelakon kaya mangkono. Mung siji pepinginane, yaiku cepet-cepet tekan ngo- mah. Panggonan sing kalebu wingit kuwi jebulane alas sing jaman landa biyen kanggo mateni wong-wong pribumi. ~ 22 ~
Sandhal Goreng Bal Kesleo Anwinanti Dyah Istiqomah
Ing sawijining sore nalika srengenge wiwit angslup, aku lung- guh ing ngisor wit. Kepingin banget rasane aku kumpul karo kan- ca-kancaku sing padha asyik latiyan voli. Swara sorak-sora suporter lan pemain voli ing latar sekolahan agawe atiku jengkel lan meri. Ya, amarga tangan tengenku sing igih lara, aku during bisa melu latiyan voli. Rong minggu kepungkur aku nandang kesleo pas tetandingan voli. Tangan tengenku kesleo mergo nyemes bal kanthi kebanteren lan kenekuken ugel-ugelku. Ya mung kepingin entuk poin kanggo timku. Dumadakan, aku kaget nalika Dwi nyelehake tangane ing pundakku. " Hei Ery... kok ngalamun, ki ngapa?" " Eh kowe, to Wik, ngageti aku." "Sori, eh sesuk time dhewe arep turnamen. Piye kowe isa melu durung?" "Emmm... piye, ya Wik. Satemene aku kepingin melu, na- nging tanganku durung isa takjak kompromi, je. Isih senut-senut." "Ya wis ra papa. Kok, ketokke kowe malah kaya getun ngono ngapa?" "Cethalah aku getun. Aku wis ngimpekke turnamen sesuk je." "Yowislah ... rasah getun ngono. Taun ngarep kowe rak isih bisa melu. "Eh, ya. Sesuk kowe melu nyuporteri tandhingan tim nggone dhewe, ya. Ben rame!"pangajake Dwi. ~ 23 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Oke siap. Senadyan aku ora isa melu tanding, aku tetep teka ning GOR nyurporteri time dhewe!" "Sip ... tenan, Er." "Iya tenang wae. Mengko aku bakal dadi suporter sing paling heboh dhewe!" "Kudu, senadyang kowe ora isa melu tanding. Tetep sema- ngat, ya Er." "Okelah. Ning ya dongakke, supaya tanganku gek ndang mari." "Wo, ya jelas. Muga-muga cepet mari, ya Er." Ora let suwe, srengenge wis katon angslup. Langit katon mendhung. Aku mulih kanthi nelangsa dikancani sorot rembulan sing bubar wae njedhul saka iring wetan. Jam enem aku lagi tekan ngomah. "Thok....thok....." aku nothok lawang. "Bu.." celathuku sinambi ngadek ing ngarep lawang. "Kok lagi mulih, ora melu latiyan voli, ta?"pitakone ibuku sinambi mbukakake lawang. "Kula namung ningali rencang-rencang latiyan voli. Wah ra- sane selak kepingin bisa melu latiyan voli maneh," wangsulanku marang ibu. "Woalah..... tanganmu kuwi sek penting mari dhisik. Tok nggo ngumbahi wae omongmu isih lara, kok arep mikir main voli, Le. Wis gek adus kana," dhawuhe ibu marang aku. Aku banjur mlaku menyang kolah. Samsaya wengi swara jangkrik padha saut-sautan. Aku lan ibuku lungguh ing ngarep TV. "Bu, menapa kula angsal nderek klub voli, mboten, mbenjang menawi tangan kula sampun mantun!" pitakonku marang ibuku. "Hess..rasah melu-melu kancane. Kakeyan kegiyatan.....endi sing melu TS, TONTI, OSIS, arep melu apa meneh sakiki. Nganti omah ora sempat nyapu. Trus piye kowe ngatur wektu kanggo sinau barang. Wis rasah melu. Aku ra setuju," grundelane ibune sinambi nggetak. ~ 24 ~
Sandhal Goreng Krungu katerangan mangkono, panggarep-arepku melu klub voli gagal. Aku banjur lungo klepat mlebu kamar, tanpa sak kecap omongan. Aku satemene wis mantep olah raga voli, jebule panggarep- ku melu voli mung bisa tak impekke. Aku kudu kepriye meneh cara- ne ngrayu ibuku. Rasane wis ora ana pangarep-arep aneh, mutung atiku. "Duoooh.. iyungalah, tanganku..!" bengokku rada sero. "Ngapa kowe, ki. Bengak-bengok," pitakone ibuku karo nuju kamarku. "Tanganku gejeduk waton dhipan, luarane nggudubilah se- tan," sambatku karo cengar-cengir merga tanganku lara tenan. Sajane kuwi mau mung kanggo nylamur rasaning atiku sing mang- kel marang kahanan sing dak alami. "Mulane yen wong tuwa ngandani kuwi dirungokake. Wis gek nggo turu kana. Sesuk ndak kerinan," dhawuhe ibu sinambi metu saka kamarku. Swara kewan-kewan sing padha metu ing wayah wengi cetha, akeh sing saut-sautan. Swara kuwi nandhakake wayah tansaya wengi. Aku banjur ngeremake mripat tumuju alam ngimpi. ~ 25 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Mlotrok Alfi Syifa Darmastuti
"Kriiiiing," keprungu bel istirahat sekolah. Murid-murid ing SMA N 1 Tawangsari metu saka kelase. Ana sing jajan, gojegan, lan ana uga sing nggarap tugas ing sajroning kelas. Sinta katon karo Titi lagi jagongan sinambi ngentekke jajanane ing kantin. "Sin, piye anggonmu pentas ing Ramayana Prambanan?" pi- takone Titi marang Sinta. "Wah, aku isin buanget, kowe ngerti dhewe aku didhapuk dadi Sinta, ta? Wektu kuwi ora bakal daklalekake." *** Ramayana Prambanan dadi papan kanggo Sinta mupuk ketrampilane. Dadi, saben-saben wulan Purnama, Sinta mesthi melu njoged ing Prambanan. Rong minggu kepungkur, ing wengi purnama, Sinta njoged ing Ramayana. Ing wengi kuwi Pentas Ramayana katon rame pengunjung. Sinta didhapuk pelatih tarine dadi peran Sinta pasangane Rama. "Sin, kowe saiki dadi Sinta!" parentahe Bu Ati sing lagi mbagi peran ing dina kuwi. "Inggih, Bu," Sinta mangsuli kanthi bungah. Sinta sing mbangir irunge lan bangkekane nawon kemit nam- bahi anggone njoged samsoyo nengsemake. Nalika dandan Sinta kelingan menawa dheweke lali ora nggawa tali sabuk, mula dhe- wek e nembung marang Bu Bo. "Bu, kula badhe ngampil tali," panjaluke Sinta kanthi swara sing alus. Bu Bo banjur menehi tali marang Sinta sing ndhingkluk sajak isin lali ora nggawa tali. ~ 26 ~
Sandhal Goreng "Matur nuwun, Bu," wangsulane Sinta kanthi mbungkukke awake amarga arep ngliwati ngarepane Bu Bo. Bu Bo mung mesem. Sinta dandan bareng karo penari liyane. Nalika naleni jarik nganggo tali sabuk sing diparingake Bu Bo, Sinta wis rumangsa menawa talenane kenceng. Amarga sinambi jagongan karo kan- cane, samparan sing digawe bola-bali ucul. Samparan yaiku wiru jarik singdigawe tlengser lemah lan dhawa, mula prelu ati-ati nganggone supaya ora nyrimpeti. Nganti ping lima Sinta anggone menerke jarike supaya kepenak dianggo. Njupuk mekak lan ilate, di temiti kanthi rapi. Jamang dinggo pas ing sirahe. Wusanane dandan awak wis rampung. Saiki Sinta njupuk potlot alis lan nggaris alise alon-alon su- paya bisa mratandhake watake Dewi Sinta ing panggung Rama- yana. Dandan rai uga wis rampung. Saiki Sinta kari nunggu wektu pentas. Sinambi nunggu, Sinta jagongan karo paraga Trijata, yaiku Sari. "Sin, alis mu apik," kandhane Sari. "Terima kasih, maturnuwun, arigato, hehehe," Sinta mesem " Wo jan kowe kuwi lebay tenan,"sauté Sari. "Ora popo ben PD sithik,"wangsulane Sinta ora gelem kalah. "Yoh lah, wis gek ndang latiyan maneh ndak salah mengko, ora sida PD malah isin" "Inggih ndoro Sari," Sinta munji Sari, ananging Sari mung mesem. Wong loro kuwi wis padha latiyan kanthi temenanan supaya bisa manggung nengsemake penonton. Ing Panggung Ramayana, penontone ora mung saka Indonesia, ananging uga pengunjung saka manca kayata saka Jepang, Belanda, Inggris, lan Prancis. Pen- tas ing Panggung Ramayana nampilake rong jinis crita, yaiku Epi- sode lan Fullstory. Episode iku butuh wektu patang wengi kanggo ngrampunga- ke dalan critane. Kaperang dadi wengi kepisan kanthi lakon 'Sinta Ilang', wengi kepindo 'Anoman Obong', wengi ketelu 'Kumba- karno gugur', lan wengi kepapat 'Sinta geni'. Dene Fullstory mung ~ 27 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 sewengi kanggo ngrampungake crita saka kerajaan Manthili ngan- ti pungkasan yaiku patemoning Sinta lan Rama. Crita Ramayana sing wis moncer marakake pentas ora tau sepi penonton. Dina kuwi Sinta begja entuk peran 'Sinta'. Dene Sukma pasangane njoged, uga wis siap anggone pentas. Dina iki lakone 'Sinta Geni'. Critane 'Sinta' sing diculik 'Rah- wana' wis kasil bali lan ketemu 'Rama' ananging 'Rama' isih ora percaya menawa 'Sinta' isih prawan nalika digawa dening Rah- wana. Kanggo mbuktekake menawa Sinta isih 'suci', mula 'Sinta' wani mlebu geni ing sak ngarepe 'Rama' kanggo mbuktekake me- nawa awake isih 'suci'. Kanthi idin palilah saka 'Dewa Agni', 'Sinta' ora kobong. Pentas wis kawiwitan. Saiki gilirane Sinta lan Sukma njoged. Tabuhan trisik Sukma wis ing panggung njoged karo kethek-ke- thek. Nalika tabuhan trisik kepindo Sinta metu karo putri-putri argosoka. Swasama isih khitmat kairing tetabuhan sing neng- semake. Sinta marani Sukma nyritake 'Sinta' ketemu 'Rama' kan- thi sembahan jengkeng lan nyedhaki karo jumangkah sikil bareng. Nanging, samparane Sinta kepidak Sukma. Sinta krasa ana sing owah saka panganggone lan saya kendho. Kringete Sinta samsoyo akeh, dene olehe njoged saya ora konsentrasi. Raine dadi abang ngatonke nek ana singora pener saka panganggone. Sukma sing ana cedhake Sinta nuli takon. "Sin, eneng apa?" pitakon Sukma "Ehmmm.....," Sinta isih durung wani omong lan sajak ora krungu omongane Sukma. "Sin, Sinta eneng apa je?" Sukma rada banter lan Sinta wis abang raine "Cilaka, samparanku kepidak!" batin atine Sinta. "Sruuut" Jarik sing dinggo Sinta dumadakan mlotrok. Ora ana awer-awer sing nutupi sikile. *** "Mangkono kuwi Ti, critane jarikku mlotrok. Aku isin tenan," kandhane Sinta ~ 28 ~
Sandhal Goreng "Kriiiiiiing," bel sekolah muni pratandha pelajaran wis wiwit. "Wis lah ayo, Sin, mlebu kelas. Pak Indrat rawuh. Aku rung nggarap PR e je!" Titi nggeret Sinta menyang kelas. "Woalah, Titi ki jan !" Sinta gedhek- gedhek. *** ~ 29 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Kertas Buron Milati Mutoharoh
"Menawa kowe arep dadi brandhal, dadiya gembonge bran- dhal. Arep dadi maling, ya dadi ketuwane maling, tur ya aja mung maling pitike tanggane! Arep dadi wong, ya wong tenan, aja wong- wongan. Dadi bocah aja seneng sesumbar. Ya umpama kowe pan- cen isa, lha nek jebul kowe ra isa? Rak gur pong-pong bolong, ta, jenenge!" ngendikane pak guru sero lan gawe ati wong kang kru- ngu dadi ndredhek. Wektu iku kancaku bubar gawe masalah karo sekolah liya. Ngajak gelut, tur dadine dheweke dhewe malah sing babak bun- dhas. Kabeh padha ndhungkluk mandeng meja kepala sekolah ing ngarepe. Kabeh padha wedi arep njenggelekke sirah. Kabeh mung meneng lan ngrungokake ngendikane Pak Tadi, wali ke- lasku. Lelakon mau uga tak alami, nanging pengalamanku iki ora merga aku gawe masalah karo sekolahan liya, nanging karo seko- lahanku dhewe. *** Senen. Dina iki dina sapisan kanggo semesteran. Kanca-kan- ca isih padha meneng, ora kaya biyasane sing mesthi gawe rame. Bokmenawa, ngendikane pak Tadi kala wingi ndadekake kanca- kanca sadhar. Bocah lanang lemu, ireng, rambute awut-awutan, sepatu distro sing wis luwuk tur penganggone alus, mlipis, tipake le nyletika isih ketara benget, lungguh ing kulon kelas karo maca buku. ~ 30 ~
Sandhal Goreng "Jo! Nggaya tenan kowe sinau! Bar ana bledhek, pa?" be- ngokku karo Wahyu. "Ora ngono, Mbokdhe. Aku ya pengin munggah. Arepa se- neng gelut, ki rak ya paling ora duwe isin saumpama ra mung- gah," balese Wahyu. "Panas ra bathukmu kuwi, Jo?" pitakonku karo ndemok ba- thuke. "Asem tenan kok kowe, Mil! Lara apa aku?" "Ya ya, rasah muring. Mengko ra isa nggarap, lho," godhaku. "Mengko umpama aku ra isa, kandhani ya," penjaluke Wah- yu. "Weh aneh-aneh bocah iki." "Thet! Theeet! Theeeeet!," bel tandha mlebu wis muni. Pengawas mbuka ujian semesteran esuk iki kanthi maca do- nga bareng-bareng. Banjur soal Matematika lan LJK-ne dibageka- ke. Lagi serius ngurek-urek bunderan jeneng ing LJK, ana sing ngogrek-ogrek kursiku seka mburi. Tak thinguk, walah si Wahyu Gendhut. "Untung gurune killer ora ngawas kene, ya!" "Heeem," wangsulanku. "Apa ya penting? Kiraku ana apa," batinku. "Grek, grek grek grek," kursiku di ogrek-ogrek maneh. "Ana apa meneh, Ndhut?," pitakonku jengkel. "Soale, Lik! Cilik! Soale ki endi? Wo cah cilik," bentake saya jengkel. Banjur tak wenehake soal sing numpuk ing mejaku karo Gedhut. Dak teruske meneh olehku ngurek-urek bunderan ing LJK. Aku banjur ndhengkruk nggarap soal nganti ora sadhar me- nawa guru killer-e mlebu sing jebul dadi pengawas neng ruangan- ku. "Hoooaaaah," keju tenan rasane. Tak delok wangsulane, je- bul kurang separo meneh olehku nggarap. "Heh!" wong wadon kang gincune abang mbranang lan dan- danane rada menor tur malah ketok medeni, penganggone nyetil, ~ 31 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 rambute kaya model taun 80-an, yaiku si guru killer nendhang sikilku alon. Rumangsaku sikilku ya ora trathakan tekan ngendi- ngendi. "Wonten menapa, Bu," pitakonku lirih. "Sepatu anyar, ya." "Mboten, kok Bu," wangsulanku. "Sepatuku, kok." "Ooalaaaaaah," batinku karo tak gawe kaya-kaya aku uga seneng menawa sepatune anyar. "Halah mung sepatu timpal lethong, we," batinku maneh. Bu pengawas banjur mlaku mengarep. Aku ndhengkruk ne- ruske nggarap. Kelas dadi anteng meneh. "Uuuuuh," garapanku wis rampung tenan saiki. Tak delok jamku, "Wah, isih suwe." Aku mung meneng wae, nglengkruk karo uthak-uthik. Suwe- suwe aku dadi jeleh. Penyakitku kumat meneh. tanganku ngranggeh pulpen sing paling cedhak. Kertas ing ngarepku wis bar tak orek- orekan. Tulisan kang ora cetha wis tinulis cetha ing kertas kuwi. Sepi ning dalan Nandani owah gingsiring jaman Lungane waras, Ngelingake bakal ana kadadeyan Kang kondang kaloka Petenging swasana, Agawe manungsa ra bisa mrantasi gawe Amarga lungamu, Gawe sepining atiku Tan ra isa lumangkah maju Kaya ngono unine orek-orekan ora cetha kang tak tulis. Ora let suwe, bel kurang sepuluh menit wis diunekake. Kancaku padha gedabigan. Saya-saya mbu- riku, gidhuh. Ujug-ujug ana sing ngogrek-ogrek kursiku maneh saka mburi. Bocahe nggulu banyak. Wektu dak thinguk, bocahe malah kaget. ~ 32 ~
Sandhal Goreng "Mil! Kowe ki wis edan tenan, ta? Apa lagi kumat?" "We lhoh, malah ngoneke. Ana apae?" "Kuwi, sing mbok nggo orek-orek! Kuwi! Kuwi rak kertas soal!" omonge Wahyu karo rada mendelik-mendelike mripate. "Njur ngapa?" takonku ora ngrewes. "Lha mengko ki ditumpuk meneh, Lik! Cilik!" omonge me- neh karo ngeden. "Wadhuh!" saurku kaget. Aku dadi melu-melu gidhuh. "Ndhut, njur piye iki?" takonku karo rada nyemimis. "Gek njaluk ijol pengawase," omonge Wahyu karo ngliling jawabanku. "Bu, kula nyuwun kertas," tembungku karo ngangkat tangan tengen. "Woalah, kowe, ki Nok! Ngapa lagi njaluk saiki?" ngendi- kane bu pengawas sing cantik, lan mung dak bales karo sumeh. Gage-gage gek ndang dak salin orek-orekanku mau ing ker- tas liya. Kojurku, orek-orekan sing neng soal ra isa dibusak meneh, merga nggo pulpen. Aku dadi saya gidhuh tinimbang mau. Aku thingak-thinguk goleh tipe-x, tur ya tetep wae mripatku ora wiruh tipe-x neng cedhakku. Wektune wis rampung. Saiki aku kudu numpuk soal sing bar dak garap. Aku dadi wedi arep numpuk soal Matematika merga kebak ana orek-orekanku mau. Mendhing isi orek-orekan itung-itungan. Lha iki tulisan ra jelas. Wahyu ngundurke kursine. Ngadeg, banjur mlaku mengarep. Bocahe wis pas ngadeg ing san- dingku. "Titip," penjalukku marang Wahyu. *** Aku dadi rada aras-arasen menawa mangkat njur bali mulih meneh. Ya kaya wektu remidial kaya esuk mangkene. Eman-eman bensine. Merga olehku adus kesuwen, asile ya olehku mangkat dadi kawanen. Saka omahku menyang sekolahan iku jarake uda- kara 15 km, dalane mudhun lan menggak-menggok merga omah- ~ 33 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 ku Gunung Kidul. Sasuwene neng dalan, sing dak rasakke mung angin sumilir lan pemandangan kutha Jogja kang endah menawa didelok saka ndhuwur kene. Merga dalane mudhun terus saka ngomah tekan Piyungan, lan lagi ngirit bensin, dadine motorku yo mung dak glenderke tekan rampunge dalan udhun-udhunan. Satekane ing sekolah, kanca-kanca wis padha kumpul ing ngarep kantor golek informasi remidi. "Mil, kowe mau digoleki guru killer. Kowe bar gawe masalah pa piye ro gurune?" ujug-ujug kancaku takon. "Hah? Gawe masalah? Kurang gaweyan, pa aku," sauranku leleh luweh. Nanging ing sajroning ati aku ya rada wedi. "Waduh, aja-aja gurune isa ngerti apa sing tak batin dhek semesteran wingi? Waduh, njur piye iki?," batinku. "Nok! Mreneo siki," ujug-ujug guruku ngundang aku seka njero kantor. Sadurunge gurune metu, aku langsung mlayu. "Ndhut, aja omong nek aku wis mangkat, ya!" pesenku karo Wahyu. Aku mlayu tumuju WC mushola njur ndhelik ing jero WC sing pesing kaya ngene. Sawetara kuwi, ana sms mlebu. "Mil, gurune arep neng WC! Ati-ati yo!" unine sms saka kan- ca-kanca. "Modar," batinku. Neng jaba, ana swara wong wadon takon, "Bu, ngertos Milati?" Banjur ana swara wadon sing nyauri, "Mboten, Bu. Lha pri- pun?" Bar kuwi ora ana swara maneh. Ora let suwe swara wong wadon sing sepisanan mau takon maneh, "Pak, ngertos Milati?" Banjur aku krungu swarane Pak Tadi, "Mboten. Lha wonten menapa?" Aku gage mancik ember gedhe sing wis dak wadhahi banyu, njur dak tiliki liwat angin-angin lawang, "Wis, ra ana wong? Ayem, wektune metu," batinku karo ngelus dhadha. Aku njur mudhun, alon-alon dak bukak kunci lawang, alon- alon banget olehku mbukak lawang. Lawange tak bukak, dak jang- ~ 34 ~
Sandhal Goreng kahake sikil tengenku, banjur aku metu. Tak jangkahke sikilku, ujug-ujug ana sing nggeret tas karo lengenku. Tak inguk, jebule guru killer, guru cantik, lan pak Tadi wis nunggu aku sajabaning WC. Aku kaget setengah mati. Age-age aku nyoba uwal saka pa- nyekele guruku mau lan kasil. Aku mlayu ngubengi sekolahan, banjur ndhelik ing mburi gudhang sing jarene kanca-kanca ang- ker. Aku tumuli sms Wahyu. "Ndhut, gawanen kanca-kanca ing sawah sisihane gudhang!" unine smsku "Kowe arep mlumpat pager?" balese "Gek ndang wae. Rasah kakeyan takon!" balesku Aku banjur ngenteni ing papan kang sepi kuwi. "Krusek krusek!" dumadakan keprungu ana suara uwuh di- pidak. Aku wis gidhuh. "Golek ancik-ancik, banjur aku arep mlumpati pager iki," ba- tinku. Kringetku pating prentul wiwit metu saka raiku. Aku me- nek uwit, tekan sadhuwure beteng, dak tiliki ing sawah, gendhut wis ana. Aku mancik beteng, njur "Tlebuuug!" aku tiba. "Ayo! Gek dijikuk motormu! Gek muliya timbang dadi oyak- oyakan," sarane Dewi. Alon-alon anggonku mlaku tumuju parkiran. Tak stater, ban- jur aku rada ngebut, pengen gek mulih. Tekan gerbang, aku ora isa metu. "Matek," batinku. Gerbange ditutup. Ora ana cara liya, aku kudu mbukak ger- bang kuwi. Aku mudhun saka motor, mbukak gerbang. Nanging, durung rampung anggonku nyurung gerbang mau ujug-ujug tak- rungu ana sing ngelih motorku. Kanthi rada panik, aku njupuk sapu neng cedhak gerbang mau lan tak athungke neng gulune wong sing ngelih motorku. Jebul sing dak athungi iku Pak Tadi. Kaget lan wedi sanalika iku. Gage-gage sapu tak oncalke karo mundhuk-mundhuk. "Nyuwun pangapunten, Pak! Saestu, nyuwun pangapunten. Kula ngaken sampun salah, Pak," aturku marang Pak Tadi. ~ 35 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Wis ora papa. Saiki kowe melu aku. Rasah nglawan kaya mau,"wangsulane Pak Tadi kari disabar-sabarake atine. "Nggih, Pak." Banjur aku dijak mlebu neng kantor guru. Ing kantor guru wis ana kepala sekolah, Pembina OSIS, guru bahasa Indonesia sing ora liya bu killer sing cantik. Weruh kahanan mau, aku nyoba mbelot meneh arep lunga. Nanging, tangane Pak Tadi kenceng nyekeli lengenku. Kaya-kaya Pak Tadi mangerteni apa kang ana ing atiku. Sa- jane aku wedi. Aja-aja aku disidhang. Aku mlebu, banjur kon ling- guh ing kursi sangarepe Pak Kepala Sekolah. "Kowe mau wis ngapa wae, Nduk?" pitakone Pak Kepala Sekolah. "Kula ndhelik ten kamar mandi, mlajar saking bapak lan ibu guru, mlumpat beteng kaliyan ngathungi Pak Tadi ngangge sapu, Pak," saurku karo nggregeli. "Ngerti ra ngapa kowe dak undang mrene?" "Mboten, Pak." "Mulakna saiki kowe aja lunga dhisik. Arep tak kandani. Sapisan kowe cetha salah. Iya, ta!" "Nggih, Pak." "Iki rak kowe sing nulis, to?" ngendikane Pak Kepala karo lembaran nduduhake soal matematika sing wis tak orek-orek wek- tu ujian semesteran. "Owalah, gene ki yo mung kuwi. Asem tenan. Lha tur, apa tulisanku salah, ya? Apa wis gawe elek jenenge pak kepala utawa guru-guru," batinku. "Ing... inggih, Pak. Menapa wonten ingkang....," urung ram- pung olehku omong. "Ora, kowe ora salah bab iki. Gene kowe isa nulis puisi. Aku mung arep ngomong, lomba nulis puisi sesuk kuwi sing maju kowe kanggo makili sekolahan iki, ya. Iki wis dadi kesepakatane kepala sekolah lan guru-guru amarga saiki kabeh ngerti menawa puisi- mu kuwi pancen apik tur puitis temenan, mula aku njaluk kowe ~ 36 ~
Sandhal Goreng temenan, ya anggonmu melu lomba nulis puisi!" mangkono ature kepala sekolah kanthi pengarep-arep lan pangalembana marang aku. Wuadhuuuuh......rasane, "mak plong" atiku. Isis tenan ra- sane hawane ing ruangan sing "panas" kuwi. Raiku dadi sumringah. Wis ilang kabeh rasa kuwatir lan we- di yen dadi buronan guru sasekolahanku. Tanpa diambali maneh aku tumuli mangsuli kanthi swara sora, "Nggih, Pak. Siaaaaaaap." "Mulakno suk meneh aja lunga sikik. Wong mung arep dita- koni malah mlumpat beteng barang, ta Nduk, kaya maling dioyak polisi," ngendikane Pak Pembina OSIS kanthi esem sing rada nge- ce. "Pancen bener ngendikane Pak Tadi. Ora sah sesumbar. Aku, sing sasuwe iki dianggep biasa, meneng, ora bisa apa-apa, jebul malah kon makili sekolahan. Kok ya aku mau ndadak mlayu ngu- bengi sekolahan karo menek wit barang. Wah jan, alhamdulillah," batinku karo aku nguya-nguyu dhewe. ~ 37 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Jembretten Iswandari Ekarini
Turu luwih seka jam sepuluh bengi wis lumrah kanggo Asta- ri. Bendinane Astari ora tau mapan turu gasik, mesthi jam sepuluh punjul. Saben dina gaweyane sadurunge turu ya ming ndhelok tivi, nonton sinetron lan film barat, nganti apal yen di tekoni jad- wale sinetron lan apa filme sing apik dina iki. Sajake mripate wis ana cagak kanggo melek, yen wis nang ngarep tivi ora perduli menawa isuke mripate jembreten. Bapakne lan Ibune wae nganti judheg ngandhani Astari supaya anggone turu ora bengi-bengi, nanging dhasare Astari ki bocahe bandhel lan ngeyel,nggugu karepe dhewe. Astari sekolah kelas siji SMA. Sajane dheweke bocahe pinter. Gandheng bocahe ngeyel lan nggugu karepe dhewe, ya ora gu- mun yen Astari kerep oleh biji sing elek. Apa maneh matematika. Jarene matematika ki marakke judeg, marakke uteke umob yen dianggo mikir. Ketambahan maneh gurune sing galak. Sanajan Astari ki bocahe ngeplukan,nanging dheweke sayang banget karo kulawargane dheweke uga bisa ndhagel gawe guyu sapa sing sedih, apa maneh karo ibune. Polahe sing isih kaya cah cilik, marake ngguyu kepingkel yen weruh Astari lagi ndhagel. Astari dhuwe adhi lanang sing jenenge Arya. Arya bocahe ndhableg lan ngeyel, ana wae saurane yen diomongi. Bocah loro kuwi nek wis udur ramene kaya jago diadu. "Kene, Mbak bantalku!" bengoke Arya karo ngathungke tangane. ~ 38 ~
Sandhal Goreng "Enak wae. Iki bantalku. Sing njupuk aku, kok!" semaure Asatri. "Sapa sing omong," pitakone Arya karo maido. "Aku dhewe," saurane Astari karo nyenthe. "Raiso, kuwi nggon aku, kok," eyelane Arya. Ora nganggo basa-basi, bantal sing ana sirahe Astari mau lang- sung di dudhut seka sirahe Astari. "Jedhuggggg," swarane sirahe Astari kejegluk jubin. "Iyunggggg," bengoke Astari karo nyekeli sirahe. "Bocah, ki, rung tau tak lolohi sandhal, pa piye. Karo mbak- yune kok ra ngajeni," grundelane Astari. "Napa, Mbak?" pitakone Arya sajak nyepeleke. "Karepmu kie, piyeeeeeeee?" semaure Astari karo nyenthe. "Oh.......sori Mbak,tak sengaja," wangsulane Arya sajak ngece. "Kene ndhene," bengoke Astari marang adhine. "Tak sudi, la yau," saurane Arya karo melet, banjur lunga klepat metu ninggalake Astari. "Dhuasarrrrrrr cah ra nggenah, kie. Minggat kana," swarane Astari sajak nesu banget karo adhine. Durung liya dina, liya perkara wis kedadeyan maneh. Ana wae saben dina sing diributke antarane mbakyu adhi mau. Dina kuwi, ibune Astari banjur rada duka amarga miring swara bocah loro sing bawe rame. "Iki ki pada ngapa, ta. Kok ribut-ribut?" pitakone Ibune Astari. "Kae Arya bantale di dudhut terus sirah ku oleh jubin," se- maure Astari karo nyenthe. "Oalah, tak kira ana apa," ngendikane ibune Astari. Dina iki ana film Hary Potter nang tivi. Bengi iki Astari bakal turu luwih saka jam sepuluh. "Wah, engko bengi filme Hary Potter kudu ndhelok iki," ujare Astari. Bengi iku Astari nonton tivi saka jam setengah pitu bengi. Astari ora sinau babar blas. Dheweke luwih mentingke film hary potter sing mulaine jam sepuluh bengi. ~ 39 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Koe ki ora sinau apa piye, Mbak?" pitakone Arya. "Koe ki napa, ta, takon-takon barang. Kana sinau pa piye!" semaure Astari karo nyenthe. "We lha, wong di takoni apik-apik kok malah nyenthe, grun- dhelane Arya,banjur ninggal ake Astari mlebu ing kamare. Astari ora tau nggagas apa sing di omongke Arya,pokoke kanggone Astari Arya ki ora ana benere.Wis jam sepuluh kliwat seprapat,nanging film Hary Potter durung wiwit. Astari selak ora kanti ngenteni wiwite film Hary Potter. Astari ora ngantuk babar blas, amarga wis bendinane Astari turu luwih saka jam sepuluh bengi. "Wah...........endi ta, kok ra lek wiwit, ki.....," sambate Astari karo nggujengi remot. Ora let suwe filme wiwit. Astari banjur mrenahke anggone lungguh karo njupuk klethik-klethik ana ing meja ngarepe. "Astari....mbok lek turu koe ki.....! bengoke bapakne Astari ana ing jero kamar. "Engko ta ya...lha aku ki durung ngantuk," semaure Astari karo mindah-mindah channel tivi. "Ya...karepmu, sesuk nek kebyaran. Aku wegah kon ngeter- ke sekolah," sambunge bapakne Astari. "Luweh..........," semaure Astari radha kurang ajar. Ora krasa anggone Astari ndhelok tivi wis nganti jam rolas tengah wengi. Nanging fileme durung rampung. Astari ora bakal turu yen filme durung rampung. Jam setengah siji filme agi ram- pung. Astari banjur mapan turu. Esuke Astari kebyaran, jam setengah pitu lagi tangi. Dheweke gage-gage adus. Anggone adus ora kaya biyasane sing mung kaya adus bebek. Astari ora kelingan yen esuk kuwi ana ulangan matematika. Kamangka Astari ora mudheng babar blas pelajaran matematika. Apa maneh mau bengi Astari ora sinau. Dheweke ora bisa nggarap babar blas. Amarga mau bengi ora sinau di tambah saiki mripate jembreten angel banget dinggo melek. Dadine Astari mung sedhakep, ndhungkluk, turu! Ora nggarap ulangan matematika. Dheweke pasrah karo gurune sing bakal duka. ~ 40 ~
Sandhal Goreng Tuma Kathok Annisa Cahyanti
Adhiku lanang sing paling cilik dhewe lagi rewel-rewele. Umure isih rong taun, nanging wis bisa ngecipris. Esuk kuwi, ibuku lagi repot ngumbahi dadi ora duwe wektu longgar kanggo momong adhiku. "Ndhuk, tulung adhine dineng-nengi. Ibu lagi ewuh, ki. Ga- weyane isih pating klarah," bengoke ibuku sinambi. Krungu panjaluke ibuku, aku banjur gregah tangi. "Nggih, Bu. Tak neng-nengane," wangsulanku sinambi nyedhaki adhiku. "Ucup...ucup....ucup diyem adhikku sayaaaang sing paling cantik paling manis." Mengkono aku bola-bali ngudang adhiku. "Kenapa kok nangis terus mau permen...eh eh .. atau mau kakak bacain cerita Upin Ipin, mau." Krungu wangsulanku mau tangisane adhiku malah saya banter. "Ndak mau ndak mau...mau entok bob-entok bob," panja- luke adhiku karo mimbik-mimbik rewel lan manja banget. Dhe- leg-dheleg aku, bingung nuruti apa pepinginane adhiku. Ru- mangsaku adhiku njaluk dinyanyekake menthok-menthok. Ban- jur gage aku nyanyi, "Menthok-menthok tak kandani mung laku- mu anggg...." Durung rampung anggonku nyanyi, tangisane adhiku tam- bah sero. Atiku rasane buneg tenan, mangkel nanging ora tega weruh dheweke nangis. ~ 41 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Untung mung ndhuwe adhi siji. Nek genep papat walah dadi ra waras aku," batinku nang jero ati. Saya suwe tangisane samsaya kaya gludhug mecahake sepine omah. swara sandale ibuku. Ibuku banjur marani lan takon, "Iseh nangis terus nopo Nduk." "Injih, Bu. Lha adhik niku jaluk entoook-bob entokkk-bob sampun kulo tambangke menthok-menthok ning tangisane tam- bah sero," wangsulanku karo rada jengkel. "Owalahhh, Ndhuk. Adhimu kuwi jaluk ndhelok Sponge Bob ora njaluk dinyanyekke menthok-menthok," wangsulane ibuku karo nguyu. Aku saiki lagi mudheng kenapa adhiku nangis. Nalika cilik kesenenganku karo adhiku iki beda. Aku mesthi nangis njaluk ditukokake buku crita. Wektu kuwi sing paling tak senengi crita Sincan. Menawa ditukokake buku crita Sincan senengku ora ja- mak. Kon milih dolanan apa buku crita mesti milih buku crita, beda karo bocah jaman saiki sing senenge mung nonton TV. Saben-saben ditukokake buku crita, aku bungah lan buku ku- wi tak waca bola-bali, tak gawa nang ngendi wae aku lunga. Wek- tu kuwi aku duwe sedulur kang jail banget jenenge Panjul. Bocahe manja. Apa-apa panjaluke kudu dituruti karo wong tuwane. Se- dulurku kuwi senengane dolan ning omahku. Sing paling njeng- kelake, dheweke mesthi ngrusak barang apa wae kang mentas dicekel lan dianggo dolanan. Mula aku bingung kepriye ngaman- ake barang-barang dolananku menawa bocah kuwi teka. Do- lananku sok tak seleh neng kamar mandi, nanging tetep ora aman, tak seleh neng kamar saya gampang dikonangi. Judheg banget lan bingung menawa bocah kuwi dolan neng omahku. Durung rampung anggonku ngangen-angen, eh...keprungu swara wong nothok lawang. Jebule budheku lan putrane, Panjul. Sakal pikiranku dari bi- ngung. Sing ana pengangenku piye carane aku nyelametake buku ~ 42 ~
Sandhal Goreng critaku sing anyar iki saka pangganggune Panjul. Bingung le ndhe- likake bukuku, banjur tak lebokake ning njero kathokku banjur lingguh anteng lan nguya-nguyu mesam-mesem manggakake bu- dheku. "Koyo wong ra genep," batinku. Ibuku, budheku, Panjul kabeh padha lungguh ana ing meja mangan lan geguyon. Lha, aku mung isa ndelengake wae saka kadohan ora wani nyedhak amarga wedi keconangan dening Panjul menawa aku ndhelikake buku crita ing njero kathokku. Aku mung isa dhelengake karo ke- thap-kethip. Rasane keju temenan lingguh terus tur ya piye me- nawa aku ngadhek. Bukune mesthi mbrojol tiba terus konangan Panjul lan dirusak. Tak tahan-tahan sinambi ngampet ngelih lan ngampet pipis. Ibuku nimbali aku supaya melu ngumpul sameja makan, nanging aku tetep ora obah saka palungguhanku. Wah, pancen cilaka tenan iki. Lagi nengahi padha dharar ing meja makan, dumadakan ke- prungu swara banjur kabeh do teles. Aku njenggirat. Jebul aku ngompol. "Wa- dhuh, Biyung," batinku karo kisinan banget. Jebule anggonku ngampet nguyuh mau wis ora bisa tak tahan maneh. Iki gara- gara aku mung pingin ngamanake bukuku sapa Panjul si bocah nakal kuwi. Ngongangi aku ngompol, sanalika Panjul mbengok alok, " W e z z z z z z . . . . w e y y y y y y ... . . w e y y y y . . . . cah gedhe ngompol haaaa ngom- pol ngompol dedepol." "Aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa..........," aku mbengok saken- cengku. Isin, isin, isin tenan aku dikonangi wong akeh. Aku banjur nangis ngguguk. Wis isin ditambah buku crita sing tak dhelikake dadi teles kebes tur pueeeeesing ambune. Sawise ibuku lan budheku mangerteni dhodhok selehe per- kara kenapa aku wiwit mau meneng wae ora gelem nyedhak, ban- jur maklum lan mesem sajake ngrasa geli. Aku dicedhaki ibu lan arep dituntun menyang WC. Nanging aku mung mbegegeg ora gelem menyat seko panggonanku. Wusanane aku rada digeret ~ 43 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 dening ibuku. Walah kathokku wis ora rupa kathok lan buku ceritaku wes kebes lan ambune puesing ora karuwan. Mula wiwit kedadeyan kuwi tekan saiki parabanku "tuma kathok". Menawa kelingan pengalaman kuwi saiki, aku mung ngguyu lan isin. ~ 44 ~
Sandhal Goreng Sandhal Goreng Stella Swastika Putri
"Ya Allah...Boim! Mripatmu kok seleh ning endi? Yen mla- ku mbok ati-ati, ora nyampari sing ana ning sangarepe wae!" swarane simboke Boim gawe kaget wong omah. "Apa, ta Mbok? Apa- apa kok salah." "Hayo pancen salah, Le. Kowe apa ora weruh yen Simbokmu kesel. Ana beras ning baskom kok ya disampar? Wis ora kepingin weruh Simbokmu urip, pa?" simboke semaur nganti dadane sek ngadhepi solahe anake iku. Atine kelara-lara. "Duh Gusti, Simbok iki apalane nesu-nesu wae. Iki salah, kuwi salah. Aku ya ora sengaja, Mbok." "Ya salah, salah banget! Yen jenenge bocah yen weruh wong tuwane lagi repot, ora kudu diakon mesthi gelem ngrewangi. Na- nging aku duwe anak lanang siji kok ya kebangetan ora gelem ngre- wangi, malah tansah gawe repote wong tuwa. Kowe kuwi yen wis nyekel rubik, mesthi lali gawean, lak iya, ta!" "Ya aku njaluk pangapura, saiki aku arep diakon apa?" wang- sule Boim dialus-aluske kanggo ngeyem-yemi simboke sing lagi nesu. "Kana menyang omahe Mbak War, njupuk pesenan ingkung goreng kanggo pengajian sewu dinane Simbah Kakung." Simboke banjur ngulungake dhuwit telung atus ewu karo anake kang prawakane dhuwur lencir kaya cagak telepon iku. Karo ngempet rasa mangkel, Boim kepeksa nuruti kekarepa- ne simboke. Jenenge bocah lanang yen diakon ngurusi babagan ~ 45 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 panganan kang wis dadi gaweyane wong wadon, ya mesthi isin. Ananging simboke wiwit mau rewel terus, kaya bayi kang kurang diombeni susu. Mula anggone Boim mlaku menyang tujuwane direwangi karo nyengklak ducatine. Yen Mbokne ora akon njupuk pesenan, mesti dheweke bisa latihan dolanan rubik. Apa maneh sesuk bakal ana lomba rubik ing sekolahe. Dheweke wis kepingin banget nyandhang jejuluk juwara rubik ing SMA-ne. Ora krasa dheweke kang isih ngrasa anyel iku wis tekan ing panggonane kang dituju. Tangane kang cilik iku wis nyangking kiwa-tengen tumpukan kerdus panganan pesenane simboke. Ba- tine wis lega anyele wis suda. Saiki mung kari bali ning omahe banjur latiyan rubik maneh. Pikire Boim, sejatine kabeh gaweyan iku yen ditandangi nganggo cangkem kang mingkem ya gampang. Sanalika dheweke mesem, ngguyoni polahe mau nalika padu karo simboke. "Wah, sip iki. Ingkung wis dicangking, Simbok mesthi se- neng. Kurang apa maneh, ya?" batine karo pikerane dhewe kang sedhilit maneh bakal kebak rumus rubik iku. "Oh, iya. Tuku pulsa kanggo nge-net mengko bengi." Boim nyawang kanthonge kang digemboli hp Blackberry du- weke. "Mas tuku pulsa limang ewu IM3 reguler, ya," ujare karo ngu- lungake dhuwit limang ewunan siji lan salembar ewon. Bubar kuwi banjur lungguh nyelehake gawane ing plataran kios. "Sampun, Mas," kandhane tukang jaga counter pulsa semaur saka sajeroning kios. Sakal Boim lunga. Ibarate jambu, gaweyane Boim kanggo dina iki wis mengkel utawa kemampo. Wis gari dienteni sedhilit maneh wis bisa di- gopek. Atine kang dhongkol mau ya wis mari. Anggone mlaku saiki ya wis entheng, ora ana ganjelan. Ananging rasa bungahe iku ganti dadi rasa bingung. Dheweke lagi sadhar yen kerdus ing- kunge ilang sepuluh. Dheweke girap-girap, kaget sakonyong-ko- nyong kaya disamber bledhek. Boim saya bingung nalika anggone dheweke nututi kerduse ing counter tetep ora ketemu kasile. Sa- jake kerduse wis dijupuk wong edan kang lewat mau. ~ 46 ~
Sandhal Goreng Kaya disamber bledheg, atine sing wis bugah mau duma- dakan dadi ciyut lan mringkil dadi cilik. Dheweke wis ora bisa mikir maneh kepriye carane kanggo ngadhepi simboke sing galak kuwi. Buntet lan suntrut pikire. Boim wis wegah mulih ning omahe, ananging dheweke isih kudu ngeterake kerdus-kerdus kang isih dicangking dheweke. Lakune saiki kaya wong kang arep disunat, loyo. Tekan omah dheweke weruh simboke kang lagi nggelar klasa ing ruang tamu. Dheweke gojag-gajeg arep matur karo simboke apa ora. Nanging atine tetep mantep omong apa anane. Kanthi ati-ati dheweke kandha karo simboke. "Mbok," celathune Boim "Hmm..!" "Mbok..!" Boim nyelukake maneh. "Apa? Kepriye ingkunge?" simboke takon rada nyentak. "Mbok ingkunge ilang sepuluh," wangsule Boim karo ndhing- kluk "Apa kandhamu? Ilang? Bocah ora becus!" "Anu, mau dijupuk wong edan ning counter." "Kebangetan kowe! Simbok ora trima. Pokoke ijole kudu ana mengko mbengi," saure simboke karo praupane sing muntab ora bisa kabendung maneh. Cilaka temenan iki. Lagi arep ngomong sanyatane, malah salah lan diseneni. Boim banjur mlebu kamare, nyoba muter utek golek ide supaya bisa entuk ijol ingkunge. Bejane, Boim wis nemu cara kang diyakini dheweke bisa kanggo ngijoli ingkunge simboke. Dheweke banjur gage golek kunci motor, ngithik menyang Pasar Cebongan. "Bu, wonten kerdus ukuran nembelas?" pitakone Boim karo wong wadon lemu kang ana ing njero kios. "Wonten, Mas. Butuh pinten?" "Sedasa, Bu." "Gangsal ewu." "Njih, matur nuwun." ~ 47 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Boim namapani kerdus karo ngulungake dhuwit. Saiki kerdus wis dicekel. Dheweke kudu cepet-cepet mulih saperlu nyiyapake sega karo lalapane. Mula Boim ngebut anggone numpak motor. swarane Boim mateni motor. Boim pancen bocah nekat. Saka bingunge piker, dheweke nekat ngiris ingkung-ingkung kang isih wutuh, banjur diseleh ing kerduse kang dituku mau. Cacahe meh genep, kurang ingkung kanggo sakerdus. Me- nawa dheweke arep ngiris ingkung maneh ora bakal cukup, amar- ga ingkunge saiki wis cilik ora bakal bisa yen diirisi maneh. Ora suda akal, Boim ngisi kerduse nganggo sandhale adhine kang wujude kaya bebek, nanging yen disawang satleraman kaya ing- kung goreng. Pikire, kerdus kang wis diisi sandhal mau arep di- singgahake wae amarga dheweke yakin yen sing bakal teka ing pengajian mengko mbengi ora bakal tekan telung puluh wong. Mula sadurunge disimpen, kerduse ditulisi "S" kang karepe isi sandhal. Wengine, para tamu wis padha teka. Kaya bedhekane Boim sing teka mung sanga likur wong. Pikire kerdus "S" kang dising- gahake aman. Boim wis seneng. Kabeh rencanane bisa mlaku kanthi sampurna. Ananging, ujug-ujug wae kaya ana angin kang mbalik. Ora dinyana-nyana, jebul teka tamu siji maneh. Tamune dudu tamu biyasa. Sesepuh desane kang jenenge Sumingkir. Tamu kuwi sengaja teka amarga mau awan diundang karo sim- boke Boim. Mula simboke Boim marani Boim lan takon kerduse kang turah siji mau. "Im, kerduse sing siji mau ning endi?" Simboke takon karo nggandheng tangane Boim. "Modar aku," sakal jantunge dheg-dhegan tambah kenceng, tangane lan raine kemringet, awake gembrobyos teles kringet. "E..e....e....e........ah ning ndhuwur lemari. Nanging aja dijupuk, Mbok." ~ 48 ~
Sandhal Goreng "Ha, ngapa? "Anu, pokoke aja dijupuk. Mbah Sumingkir ora usah disu- guh ingkunge," semaure karo nyekeli tangane simboke kenceng. "Ya ora bisa, ngawur! Minggir dak jupuke dhewe," wang- sulane simboke karo ngipatake tangane Boim. "Aja, Mbooooooooooooook!" anggone Boim nututi simboke rada keteteran. Simboke wis kebacut njupuk kerduse ing dhuwur lemari. Lagi arep methukake nyegat simboke maneh, malah wis ka- dhisikan kerdhuse disaut simboke. Kerdus "S" kuwi kebanjuer diwenehake mbah Sumingkir. "Niki, Mbah dhaharanipun. Mangga dirahapi," anggone sim- boke Boim nyumanggakae katon sumeh lan mranani. "Inggih matur nuwun. Wah repot-repot," wangsulane Mbah Sumingkir karo rada isin, nanging sajane ketok seneng amarga karemenane dhahar ingkung. "Mboten, kok, mangga didhahar rumiyin," simboke Boim nawani maneh. "Alhamdulill............Masya Allaaaaaaaaaaaaah!" Mbah Sumingkir njenggirat. "Wonte napa, Mbah?" takone simboke Boim. "Ingkunge, ingkunge.....ingkunge dadi sandhal. Iki deleng- en!" "Masya Allah!" Simboke Boim kaget karo nyekel dadane. "Boiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiim!" begoke simboke Boim muntab. "Ngapunteeeeeeeeeeeeeeeeen, Mbooooooooooook," swara- ne Boim karo mlayu sinambi nyengklakake sarunge metu saka omahe mlayu nggenjrit. ~ 49 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Ngeyel Andrasari Setyaningsih
"Hoek......hoek....sooooor," dina iki swara kuwi wis kepru- ngu kaping telu disusul isi wetenge kang uga melu metu. Ibune mung nunggoni neng jejer peturon sing dienggo nyelehake awake. Awake lemes banget. Jan-jane Aji mung kena masuk angin na- nging wis kasep. Lara kaya ngono kuwi mung sepele nanging bisa gawe laraning awak kaya Aji iki mau. Aji mung mbesengut wae amarga ora bisa dolan karo kancane. Nanging, arep diapake maneh kabeh kuwi mau amarga kaluputane dhewe. Pikirane Aji mblayang bali mundur telung dina kepungkur. "Krompyang........," swara nyalawadi mau gawe kagete Aji. Dheweke lagi dhong menawa dheweke nendhang wadhah sing dienggo pakan bebeke Lek Tugimin nganti wadah kuwi ngglun- dhung adoh. Ora mung midak lan nendang wadah pakan kuwi mau nanging sing luwih parah kathoke ijo uga gluprut pakan be- bek. Kadadeyan kuwi samsaya gawe atine tambah mangkel amar- ga dina kuwi panase sumelet. Dheweke mung mbesengut, yen ditakoni wong liya mung meneng wae. "Wuh, dina iki kok yo panas banget ki ngapa, to? Arep udan, po yo?" grundele Aji karo mbesengut. "Panas-panas ngene nak yo malah bisa nggo mepe kasur ro gombal, to?" sumaure ibune. "Hla ning kan panas, Buk!" "Sing penting dimanfaatke panase wae, to!" Dina iku, ibu lan anak lanang kuwi mau anane mung padu wae. Minggu awan kuwi pancen hawane panas banget. Embuh ~ 50 ~
Sandhal Goreng margo gununge arep njeblug, apa merga kaya sing lagi nge-trend yaiku ananing global warming. Kabeh wong ora ngerti apa sebabe dina kuwi hawane krasa panas kaya mlebu ing njero keren sing lagi dinggo gegenen. Anane kabeh wong mung sombat-sambet kepanasen kayadene Aji iki. Ora mung sambat kepanasen wae naging ugo akeh wong sing padu. "Ting.....ting....ting...., dhawet... dhawet ayo ayo dhawet dhawet." Keprungu swarane bakul dhawet sing liwat ngarep omahe Aji. Gage-gage dheweke mlayu nututi. "Pak tumbaaaas!" bengoke Aji "Piro, le?" "Tumbas telung gelas, Pak!" "Gleg...gleg....gleg," dhawet telung gelas kang uwis ditam- pa kuwi mau sakal dienteke Aji dhewe ing teras omah sinambi ngadhep kipas angin sing lagi mubeng banter. Dheweke mba- yangake yen ono salju mesthi wae dheweke ora kepanasen lan bisa dolanan saben dina ono ing es sing wernane putih resik kaya kapas. Ora watara suwe, langite kang mau padang jingglang malik dadi peteng dhedet, angine gedhe, lan kasusul udan deres sing deres banget. " Wah ora ngepenake uwong tenan iki. Aku ki mengko arep les renang je malah udan deres banget!" grundelane Aji karo tam- bah mbesengut. "Buk...Ibu, ayo aku diterke latiyan renang!" "Jan bocah, ngerti udane deres banget kaya ngene kok yo malah kon ngeterke renang, pelatihe ki ora teko nek udane deres kaya ngene!" saure ibune sing mlaku saka pawon karo marani Aji. "Wah Ibu, ki. Aku le bisa renang ming dina iki wong nek dina liyane aku ki sekolah terus!" "Wo wis.......cah ngeyel. Nek udan ki yo neg omah wae, tu- ru, rasah nang endi-endi!" "Lha Ibu ki wong jaman biyen, to. Jaman mbiyen ki bedo karo saiki, Buk! Saiki ki jaman reformasi lan demokrasi, Buk!" sumaure karo sok kuminter. ~ 51 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "We lha bocah ki ngeyel temenanan. Nggaya, ndadak ngang- go jaman reformasi karo demokrasi barang. Yo wis mengko nung- gu nek wis rodo terang!" Ibune kang semu mangkel banjur mlebu pawon. Ibune uga mung grundelan wae amarga bocah jaman saiki wis beda karo bocah jaman biyen. Saiki bocah wis wani ngeyel marang wong tuwa. "Bu, wis terang udane, Bu. Ayo aku gek diterke menyang kolam renang!" "Iki urung terang, Le! Sabar, iki lho wong Ibu lagi asah-asah. Mbok kowe kuwi ngewangi aku! Ora mung ngeyel wae!" "Wah Ibu ki piye, to. Janjine mau nek wis rada terang aku njur diterke neng kolam renang! Emoh aku nek asah-asah!" "Gurune renang ki nek udan ora ana. Kancamu ya mesthi ora dha mangkat!" "Wah pokoke aku kudu diterke renang!" pandheseke Aji kan- thi mbesengut. "Yo wis, Ibu tak siram dhisik! Kowe gek ndang siap-siap!" Udane durung trenceng. Langite isih katon peteng lan hawa- ne samsaya adhem. Naging, kapeksa ibune Aji enggal-enggal nge- terke menyang kolam renang. Ibune Aji trimo ngalah ngeterake anake lanang sing ngeyel dikandhani mau. Sakwiswe rampung cepak-cepak, ibu lan anak lanang kuwi mau banjur menyang ko- lam renang nganggo mantol ijo sing ana ing nduwur undhak-un- dhakan omah mau. Tekan kolam renang Aji dheleg-dheleg nggoleki kancane lan gurune les renang. Digoleki tekan ngendi-ngendi guru lan kanca- kancane ora ana. "Buk, kok kancaku ora ana?"pitakone Aji marang ibune. "Lha kowe mau nak yo wis dikandhani, ta. Isih tetep ngeyel wae. Yo sik tak takokke neng nggon informasi!' Aji mung nunggu ing motore kang diparkir. Sawetara wektu ibune ditunggu. Wusanane ibune ngandhani yen dina kuwi les renange prei amarga udan deres. Aji tetep ngeyel pengen renang dhewe. Ibune wis ora bisa mbendhung kekarepane Aji. ~ 52 ~
Sandhal Goreng "Buk, aku tak renang dhisik ya!"panjaluke Aji sing wis ke- bacut gela amarga ora duwe kanca renang. "Yo wis, ora sah suwe-suwe," wangsulane ibune sing ora bisa menggak maneh kekarepane anake sing ngeyel banget. "Byurrrrr......," banyune banjur nyiprat. Aji nyegur ing ko- lam renang mau karo salto. Banyune krasa adhem lan seger ke- tambahan grimis sing ora leren-leren. Wong-wong sing padha renang ing kono iku uga mung setitik amarga udan lan adhem. Wis limolas menit anggone Aji renang. Dheweke wiwit ngra- sakake ana sing ora kepenak ing awake. Sirahe mumet, wetenge lara, lan dheweke kepengin mutah. Kahanan mangkono mau ora gawe dheweke mentas saka kolam renang, kepara tetep ngeyel mbacutake anggone renang. Suwe-suwe sirahe krasa mubeng- mubeng. Dheweke namatake Ibune nanging sing ketok mung ko- nang-konang sing banjur gawe pet-petan pandelengane. Isih sem- pat cekelan pipa ing pinggir kolam renang, sabanjure, kabeh dadi peteng lan abot. "Byurrrrr," Aji semaput. Ibune bingung meruhi anake sema- put ono ing banyu. Gage-gage wong-wong sing renang ing kolam mau nulungi Aji. Dheweke banjur digotong ing pinggir kolam. Ibune mung bisa nangis amarga meruhi anake sing semaput kuwi mau. ~ 53 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Guwa Payaman Eva Marlina
Jengki, ijo, dhuwur, lan duweni bel sing unine 'kring-kring'. Kuwi pit sing diduweni Nina. Pit sing ditumbaske bapak lan ibu- ne nalika dheweke munggah kelas 4 SD. Bapak lan ibune numbas- ke pit Nina amarga bijine apik nalika tampa rapot unggah-ung- gahan. Nalika kuwi Nina diajak bapake tuku pit ing Gondomanan. Mangkate, Nina lan bapake bareng pakdhene numpak mobil amarga pakdhene nyambut gawe ana ing cedhak Gondomanan. Sawise tekan toko pit, bapake banjur numbaske dheweke pit mini warna ungu. Nanging Nina ora gelem amarga dheweke njaluk pit kang padha kagungane eyang kakunge. Emane, wis ora ana pit kang dikarepake dening Nina. Wusanane dheweke ditukokake pit sing beda. Ing sajroning ati Nina jengkel banget. Nanging, sing digoleki pancen ora ana. Sore iku uga, sawise tekan ngomah. Nina nganyari pite. Di- enggo mubeng-mubeng ana ing plataran omahe. "Wuss, sik pite anyar. Ngati-ati le numpak, engko tibo lho, Nok," ngandikane Mbak Ponirah marang Nina. "Heem, Mbak, aku ngati-ati kok mbak, ndak pitku lecet. Me- sakke, isih anyare," wangsulane Nina dibarengi ngguyu. "Woadhoh, dumeh sik pite anyar, yo wis Nok, aku tak nem- pur sikik ono ing nggone mbok Rah," pamite mbak Ponirah. "Oh, yo kono mbak, aku titip pesen yo mbak, engko Banu kon dolan mrene yo!" panjaluke Nina. ~ 54 ~
Sandhal Goreng "Yoh, engko tak omongne," kandhane mbak Ponirah. Watara setengah jam, Banu wis tekan ngomahe Nina. Banjur Banu takon marang Nina,"Nin, ngopo aku kok dikon mrene?" "Yo rapopo kok, mbok kowe ki dolan-dolan. Ora mung ndhekem neng ngomah, Nu,"wangsulane Nina sinambi geguyon. "Wah la, kowe ki koyo ora ngerti aku. Aku ki ora entuk metu dening ibuku, yen ora kepepet banget," critane Banu marang Nina. "Oalah ngono to, Nu. Nanging aku pengen dolan karo kowe lan kanca-kancae, Nu. Kae lho neng guwa payaman. Suwe ra mrono, je. Saiki koyo ngopo, yo?" pitakone Nina. "Emm...ya rapapa. Tur aku tak pamit ibuku sik. Ah, mosok ning guwa payaman, ta? Mesthi isih akeh memedine, Nin. Wedi aku," kandhane Banu ngambali rasa atine sing mangu-mangu. "Ealah, Banu-Banu. Kowe ki lanang kok jireh. Wong yo akeh kancane, kok." "Yoh, tenan lho. Ngajak wong akeh. Aku tak pamit ro ibuku sek. Banjur tak rembugan karo kanca-kanca," wangsulane Banu rada semangat. "Siip.." "Eh, kok ndengaren Nin, kowe ngajak dolan. Arep pamer pit ki ambu-ambune," guyone Banu. "We, ora yo. Kowe ki nek ro aku mbok ra suudzon terus. Aku ming pengin dolan wae sinambi pit-pitan," wangsulane Nina karo ngguyu rada mongkog amarga Banu wis ngerti menawa dhe- weke duwe pit anyar. "Lha rak tenan. Eh, uwis yo. Aku tak bali sik. Mundhak digo- leki ibuku. Wis surup, ki," pamite Banu. "Oh, yo kono. Ngati-ati yo Nu!" pesene Nina. Dina candhake, Nina lan kancane wes padha rembugan. Ne- tepake jam 9 dina Minggu arep padha dolan menyang Guwa Pa- yaman. Panggonan kanggo nglumpuk ditetepake ing ngomahe Nina. Kanca-kancane Nina padha rembugan yen anggone mang- kat menyang Guwa Payaman arep padha nganggo pit, bonceng- boncengan. Banu mboncengke Nina, Tumini mboncengke Tarti, Widodo mboncengke Sumi, Tukiyem mboncengke Parto. ~ 55 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Ing wektu kang wis ditemtokake, amarga anggone Nina ta- ngi kebyaran jam 9 Nina lagi wae wiwit sarapan kamangka kang- senane arep nglupuk ing omahe Nina jam 9. "Na...Nina. Sido dolan ora?" bengoke Tumini dibarengi kan- ca-kanca liyane. "Iyo, Nin. Sido dolan ora, je?" sambunge Banu luwih sora. Gandheng Nina lagi sarapan, ibune Nina kang nemoni kan- ca-kancane. "E, dhenok, thole. Nina ne lagi wae sarapan. Dienteni sedhelo yo, Nok, Le," ngendikane ibune Nina. "Oh, injih, Bu," wangsulane bebarengan karo kewuhan amar- ga bubar bengok-bengok. Ora watara suwe, Nina wes rampung anggone sarapan. "Bu, kula sakanca badhe bidhal rumiyin," pamite Nina lan kanca-kancane marang Ibune Nina. "O, ya kana. Padha ngati-ngati, Ndhuk, neng ndalan. Le nge- pit turut pinggir. aja padha gojekan. Le bali ojo kesoren, ya!" pe- sene ibune Nina. "Nggih, Bu," wangsulane Nina lan kanca-kancane. Watara setengah jam, Nina lan kanca-kancane wis tekan Gu- wa Payaman. Amarga mangsa udan, kudu tansah ngati-ati, da- lane lunyu, cilik, uga lumuten. Saliyane lumuten, akeh watu-watu- ne, lan godhong pating slebar ana ing ngendi-ngendi. Kiwa tengen akeh uwit dhuwet lan ing sisih lor uga sisih ku- lon ana grojogan. Ing sisih kidul, ngisor uwit ringin seng wis umur atusan taun, ana sendhang sing biyasane tansah dienggo adus dening wong sakiwa tengen papan kuwi. Kajaba iku, ana kalen- kalen cilik kang banyune tansah kumricik. Nambah suasana en- dah lan atis. Nina lan kanca-kancane pengin menyang Guwa Lanang. Amarga during afdhol yen menyang Guwa Payaman during tilik Guwa Lanang. Nanging, yen menyang Guwa Lanang kudu ngli- wati talang. Nina lan kanca-kancane banget wedi yen dikon ngli- wati talang. Amarga wis tau dicritani almarhum eyange Tumini ~ 56 ~
Sandhal Goreng ngenani kedadeyan ing talang kuwi wektu zaman penjajahan Wa- landa. Kaya wong kurang gaweyan, Nina nyandhet lakune kanca- kancane. Banjur dheweke nyritakake kedadeyan nggegirisi ing papan kuwi. Ing zaman Walanda, ana sawijining penduduk desa liwat ana ing talang iku mau, dheweke tansah kesusu, saenggo ora ngati-ati. Amarga ora ati-ati dheweke kepleset ngidhak talang sing lunyu tur lumuten. Dheweke tiba kecemplung ana ing kalenan sing jero sangisor talang. Kamangka ing kalenan mau akeh watu-watu cadas sing lincip-lincip. Keprungu kabar, sirahe wong mau remuk lan mati. Nganti seprene, crita sing sumebar ngandharake mena- wa arwahe wong mau isih gentayangan medheni wong sing pa- dha liwat talang mau. Satemene, talang kuwi digawe dening bangsa Walanda kang- go dalan pintas menyang Pasar Semampir. Nanging sawise mar- dika, talang mau ora kerumat. Pring-pringe wes padha lapuk ora kerumat tekan saiki. Mula yen liwat ana ing talang kudu tansah ngati-ati. Pite ora bisa ditumpaki, kudu dituntun. Mlakune uga kudu siji-siji. Ora bisa jejer-jejer. "Alhamdulillah, wis tekan. Deg-degan aku mau pas ngli- wati," kandhane Tukiyem. "Ho...o padha, aku ora mung dheg-dhegan. Malah mrinding aku," semaure Tarti. "Eh, ya padha thenguk neng kono kae," kandhane Nina. "Ya, ketoke panggonane penak," setujune Widodo. Banjur, Nina lan kanca-kancane padha thethenguk ing pang- gonan kuwi mau padha ngaso lan uga gegojekan. Padha ndelok sesawangan kang endah kang ana ing sacedhake kono. Swaraning kemricike banyu nambah endahing swasana. "Wah, ketoke dhuwete kae wes dho irenge. Opek, yuk," kan- dhane Nina karo nuding wit dhuwet kang ora adoh saka pang- gonane lungguhan. "Ha njug sik arep opek sopo? Iki lak ora isa dho menek, ta?" wangsulane Tarti. ~ 57 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "He..he, nyante wae ana Banu. Banu lak pinter menek, to? Ita , Nu?" kandhane Widodo. "Ah, yo wes kene tak aku sek menek. Mundhak ra rampung- rampung," wangsulane Banu. Sawise kuwi, Banu menek uwit dhuwet mau. Tekan ndhu- wur, opek woh-woh dhuwet sing wes ireng, sing kira-kira wes enak dipangan. "Wes entuk sakresek, Nu. Ngati-ati lho anggone mudhun," kandhane Nina. Nanging Banu ora semaur. Dheweke anteng, meneng, lan malah mringis. Kanca-kanca liyane padha bingung. "He..he, kathoku sembret, cah, asem," wangsulane Banu di- sambi mringis. Banu rada kisinan amarga kathoke sembret gedhe pener ing sangisoring rit, saengga menawa pas mudhun ketok cetha werna kathok njerone. "Whuahahaha, sabar, ya, Nu," wangsulane kanca-kancane karo sumingkir ngadohi wit dhuwet mau. Gage, Banu mudhun saka wit dhuwet lan kecipuhan anggone nutupi kathoke sing su- wek. Wusanane, Nina lan kanca-kancane padha mangan dhuwet nganti lambene padha ireng. Bubar mangan kabeh padha bali amarga wektu wis meh maghrib. ~ 58 ~
Sandhal Goreng Buta Krincing Afifah Nur Laely
"Matek aku, kudu piye, Cah?" grundelane Tuminem ma- rang Painem. "Halaaaaah ngapa. Rasah dipikir, ra penting," wangsulane Painem. Tuminem sajane lagi mangkel atine. Dheweke menang dadi juwara 2 lomba njoged tingkat DIY, nanging bebana sing mung 250 ewu, kamangka ing pengumuman dheweke entuk 1 yuta. Banjur dhuwit sisane neng endi. "Eh kamangka, ki aku kepengin tuku barongan tak anggo njoged nang Jathilan Parang Sewu, piye iki?" ujare Tuminem ma- rang Sariyem. "Lah, gara-gara Pak Jumadi mosok dhuwite dewe dikroupsi, ta? Iya ora? Ah, mesti ngono mosok kudune entuk 1 yuta, malah mung entuk 250 ewu," mengkono grenenge Sariyem. Grundelane Tuminem ora rampung-rampung. Ing omah lan sekolahan saben wong dicritani ngenani babagan mau. Ing seko- lahan, pas lagi arep ulangan matematika, ujug-ujug Tuminem sakkancane dikon ngadep Kepala Sekolah lan Bu Tuti guru BP arep disidang nang ngarepe Pak Jumadi kanggo njlentrehake ba- bagan dhuwit bebana juwara. Ing ruangan kepala sekolah, kanca- kanca mung padha nangis. Nanging, Sarinem ora katon nangis mung nangis-nangisan pas didhukani dening kepala sekolah. Tuminem wis ora mikir maneh dheweke melu ulangan apa ora. Pikirane mung tumuju marang apa kang lagi diadhepi. Ing ~ 59 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 sajroning ati, Tuminem gela. Ngerti kaya mangkene dheweke ora bakal melu-melu Sarinem lan kanca-kancane sing ngributake dhu- wit 250 ewu asiling dadi juwara II lomba njoged seminggu ke- pungkur. Ya amarga kanca-kancane sing padha ngributake dhu- wit juwara sing ora genep 1 yuta kuwi, dheweke dadi melu-melu didukani karo guru lan kepala sekolahe. Sing dadi punjering per- kara, yaiku anane pitenah sing tumuju marang Pak Jumadi kang dianggep nilep dhuwit 750 ewu kang kudune ditampa Tuminem. Judheg tenan Tuminem wektu kuwi. Kamangka kurang 2 di- na maneh dheweke arep nganakake ulang taune neng sekolahan. Dhuwit bebanane sing kudune 1 yuta kuwi arep digawe ulang taun lan tuku Barongan dianggo jathilan nang Parang Sewu. "Mesakake Tuminem, ya. Kudune seneng malah dadi pu- yeng?" clathune Tukijo marang Sugi. "Ya pancen kaya mengkono lelakone. Lha, kudu piye ma- neh," wangsulane Sugi karo prengas-prenges. "Yako, betooool kuwi," sahure bocah-bocah liyane. Dina candhake, esuk-esuk, Tuminem ditimbali Pak Kepala. Karo rada wedi, Tuminem ngadhep Pak Kepala. "Kok mung aku thok sing ditimbali, kamangka Sarinem karo kanca rak katut masalah. Nanging iki kok mung aku sing diundang. Aku....?" batine Tuminem ora mudheng karo sing lagi diadhepi. Tuminem mlaku alon-alon karo mikir. Dheweke wedi mlebu nang ruang Kepala Sekolah. Nanging, pancen ora ana pilihan ma- neh. Wusanane, kanthi ati kang ora karuwan, Tuminem mlebu ruang Kepala Sekolah. "Assalamu'alaikum, Pak...," swarane Tuminem rada nggre- geli. "Waalaikum salam. Mlebu, Nduk," wangsulane Pak Kepala. Durung rampung anggone nggregeli, Tuminem tambah ka- get amarga weruh Pak Jumadi wis ana ing ruang kepala sekolah. Pak Jumadi namatke Tuminem kaya-kaya arep ndukani maneh. "Aduh... Pak Jumadi, modar aku, asem kampret," batine Tuminem karo rada misuh. ~ 60 ~
Sandhal Goreng "Kene lungguha cedhak Pak Jumadi," ature Pak Kepala. Tuminem mung manthuk-manthuk. Sanajan wedi, Tuminem tetep njangkah maju lan lungguh sacedhake Pak Jumadi. Atine digedhekake. Ing batine mung ana pepinginan siji arep njaluk ngapura karo Pak Jumadi amarga dheweke lan kanca-kancane wis ndakwa Pak Jumadi ngunthet dhuwite. Durung rampung anggone nata ati, Pak Jumadi tumili ngendhika, "Tum, koe isa tak apura, nanging sesuk pas tanggal 31 Agustus koe kudu gelem nganggo kostum njoged kuwi lan njoged nang ngarep lapangan Basket pas upacara." Pak Jumadi ngendhika karo suwara sing mrebawani sinambi nuduhake sandhangan buto sing kudu dianggo njoged. "Ah... nopo Pak? Wadhuh, isin lingsem, Pak nak ngoten," saure Tuminem kanthi kaget lan bingung. Tuminem wis ora bisa mikir maneh. Atine bingung banget. Ing pikirane mung kelingan menawa tangal 31 Agustus kuwi tang- gal ulang taune, nanging dheweke kok nampa paukuman sing abot kaya mangkono. Wusanane, gelem ora gelem Tuminem kudu gelem. Esuk, awan, bengi Tuminem latiyan njoged. Ing pikirane, dheweke nga- jap supaya bisa diapura dening Pak Jumadi. Pas tanggal 31 Agus- tus, sabubare upacara, Tuminem njoged Buto Krincing ing te- ngahing lapangan. Kepala sekolah, guru-guru, lan kanca-kancane padha namatake anggone njoged. "Ya Allah, isin tenan aku," batine Tuminem sinambi nerusa- ke njoged. Bareng anggone njoged wis kringeten lan meh rampung, du- madakan iringan gendhing diganti lagu "selamat ulang tahun". Kepala sekolah, guru-guru, lan kanca-kancane padha nyanyi si- nambi keplok-keplok. Sedhela, Tumiyem isih kamitengengen, nanging dheweke banjur rumangsa menawa lagi digarapi dening kanca-kancane kanggo ngrayakake ulang taune. Sakal njogede mandheg, Tuminem dheleg-dheleg karo mbrebesmili. Nanging, atine uga seneng amarga kostum buto krincong sing dianggo njo- ~ 61 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 ged kuwi diwenehake Tuminem. Dhuwite 750 ewu bebana lomba nari ditukokake kostum buto krincing dening Pak Jumadi kanggo hadiah ulang taune. ~ 62 ~
Sandhal Goreng Ndhen...Sindhen Herlin Safana
"Ndhen...aku njaluk spidol!" swara iku keprungu penere saka mburine Jinah. Jinah kang rumangsa duwe spidol banjur nuju sumber swara iku. Eko kang lingguhe ana mburine Jinah banjur nyaut spidol kang ana ing tangane Jinah. "Lho, kowe, ta, sing njaluk spidol mau. Lha ya kowe sing salah. ngapa ora nyeluk jenengku wae?" wangsulane Jinah rada jengkel. "Halah, lha yo yen kowe mau krungu diceluk Jinah, ngapoa aku nganti nyeluk dhewekmu kanthi tembung sindhen," saure Eko. "Lha, ya maap ya. Aku mau ra krungu mbok celuk." "Memper yen kowe suda rungon, amarga saben dina mung keprungu swara sero kaya yen lagi nyindhen. Bener, ta?" kandha- ne Eko karo mbalekke spidol ing dasgripe Jinah. Lagi wae pacelathone bocah loro mau lagi gayeng-gayenge, dumadakkan ana wong nyedhaki. Wonge dhuwur kanthi brengos kandel nggedibel, nyedhaki Jinah. "Saiki kowe maju. Ayo kae digarap sing nomer 7 ora malah rame wae...!" Jebul Pak Jarwa, guru matematika sing kondhang galak, ndhawuhi Jinah nggarap tugas ing papan tulis. Atine Eko rada ayem, amarga dudu dhewekke sing didhawuhi maju nggarap ing papan tulis. Banjur, kanthi deg-degan Jinah maju lan nggarap soal matematika sing angele nggudubilah. ~ 63 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Lagi entuk telung baris, Jinah mandheg anggone nulis. Ban- jur spidole kanggo kukur-kukur sirahe. Sajake ana tuma sing lagi liwat galengan rambute, alias unyeng-unyenge. Bola-bali Jinah mengo marang Pak Guru, sajake dheweke kepingin omong yen Jinah pancen ora bisa nggarap soal iku. Wus nganti 5 menit, Jinah durung owah saka papan tulis. Pak Guru kang ngrasa welas ma- rang Jinah, banjur ndhawuhi dhewekke supaya lungguh. "Jinah, anggonmu sinau dimempengi maneh, ya. Aja nganti ketinggal kaya mangkene. Ora mung nyindhen wae sing kokmem- pengke. Nyindhen kena, anaging aja nganti lali anggone sinau!" Pituture Pak Jarwa marang Jinah sing isih pucet amarga ora bisa nggarap soal. "Nggih Pak, kula nyuwun pangapunten, nggih Pak," wang- sulane Jinah kanthi rasa kang luwih ayem amarga Pak Jarwa ora nyeneni dhewekke. Swara bel iku langsung gawe bungahe para siswa, amarga wektune padha budhal sekolah. Kaya dene meri kang diumbar ing mblumbang. Murid-murid banjur menyang parkiran njupuk montor lan cepet-cepetan bablas bali. "Nah, Jinah... enteni...aku arep takon marang dhewekmu!" Eko mlayu-mlayu ngoyak Jinah karo mbenakake tas sing nglem- breh-nglembreh. "Takon apa maneh, Ko?" pitakone Jinah karo njegadul. "Aku njaluk ngapura, ya. Mau yen aku ora ngajak dhewek- mu pacelathon mesthi ora didhawuhi nggarap soal ing papan tu- lis," kandhane Eko kanthi melas. "Halah uwis, aku yo ora kenapa-napa, kok," wangsulane Ji- nah sinambi njikuk helm ing jok montore. "Eh jarene kowe bakal pentas ing bale desa sesuk malem Re- bo, opo bener kuwi?"pitakone Eko gawe Jinah ora sida nyetater montore. "Oh, ya pancen bener. Lha kowe ngerti saka ngendi?" Jinah takon kanthi rasa penasaran. ~ 64 ~
Sandhal Goreng "Yo ngerti lah...Ah wis wae anggone omong-omong. Meng- ko bengi diteruske wae nganggo SMS, ya," panjaluke Eko marang Jinah. Jinah ora wangsulan, mung mesem karo nyetater montor Varione. *** Kaya gula ing njero lodhong kang lagi dirubung semut. Iku mau gambarane bale desa sing wis kebak segara manungsa nganti ora kena dibiyak. Swasana wengi iku wus ora nggumunake. Pan- cen bener wong-wong mau lagi ngrubung panggung sing dianggo wayangan. Penere malem rebo, acara syukuran amarga menang lomba kebersihan desa diramekake nganggo nanggap wayang. Sapa maneh sindhene yen dudu Jinah. Sindhen cilik sing melu ngramekake wayangan iku. Wanita kang pepacakane dhamis, gelungan mental-mentul endah, busana kang kerlap-kerlip mlebu ing panggonan prasmanan bale desa. "Adhuh, sindhene kenes temenan. Kene-kene dhahar sikik, sadurunge pentas," ujare Bu Lurah kanthi nyalami Jinah lan para niyaga liyane. Jinah kecipuhan. Nanging, dheweke banjur cepet-cepet nata ati ora merga dialem nanging merga ora bisa nahan rasa seneng anggone weruh sakehing suguhan ing meja prasmanan sangarepe. Ana abang kaya wajik, ana ijo kaya lemper lan putu ayu, uga ana kuning kaya masakane wong padhang. Cacahe ora mung sak wer- na, akeh banget. Yen dipangan sak RT mesthi cukup. Nanging iki mung kanggo nyuguh sak grup wayang sing mung ana dhalang, sindhen lan niyagane. Meh wae ilere Jinah ndlewer amarga ngen- teni ora dimanggakke mangan panganan iku. "Wah uenak tenan kuwi. Lha yo rugi yen ora dicicipi kabeh. Mung sepisan, ora bakal bakal bola-bali iki. Aduh...," grundele Jinah ing njero ati karo bola bali nyerot ilere sing meh ndlewer. "Ayo Bapak-bapak enggal dhahar...mangga-mangga....," swarane Bu Lurah mratandhani yen wayahe prasmanan wis di- wiwiti. Lha, iki sing ditunggu-tunggu Jinah. Njupuk piring, sen- ~ 65 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 dhok porok, banjur nuju papan panganan, piringe dikebaki pa- nganan nganti kaya tumpeng robyong. Jinah terus lungguh jejer Pakdhe Sugeng penabuh gender. "Walah-walah Jinah, apa ya entek. Walah memper yen je- nengmu Jinah. Yen ora genep sejinah anggone mangan mesthi durung marem,"ujare pak Sugeng karo mesem. Jinah ora wangsulan, malah methekut ngrampungke anggone mangan. "Oooeg...ik...ik...," anggone glegeken Jinah kaya buta cilik sing lagi rampung mangan mangsane. "Ik...ik...ik...aduh Pakdhe aku malah jeguken, piye iki?" pitakonane Jinah marang Pakdhe Sugeng. "Kene-kene diombeni wedang anget, mengko rak mari!" wangsulane Pakdhe Sugeng karo nyekel gelas kang isine wedang anget. Diombeni wedang anget nganti 4 gelas, anggone jeguken ora mari-mari, kepara saya kerep. "Lha iki piye, Pak Dhalang, sindhene malah jeguken, iki," kandhane Pakdhe Sugeng marang Pak Dhalang. "Wadhuh, iki piye, to iki, durung nganti pentas malah wis nyindhen, piye to iki," grundelane Pak Dhalang karo gedheg-ge- dheg, sajakke mumet mikir anggone pentas. "Lha iki mau jalarane piye, ta, kok bisa kadadeyan kaya mang- kene?"pitakone pak Dhalang marang Jinah. "Ik...ik...kula wau namung maem sakedhik, lajeng ceguk- ken kados ngeten pak, ik...ik...,"wangsulane Jinah karo cegukken bola-bali. "Sakedhik kepriye, ta Nduk, lha anggonmu njukuk panganan nganti sapiring ra kobet kok diarani sethithik," kandhane Pakdhe Sugeng karo nata piring lan plastik panganan ing ngarepe Jinah. Wong-wong ing papan prasmanan ribut nggolekake sindhen kanggo ngganti Jinah sing wiwit mau le "nyindhen" ora meneng- meneng. Nanging, apa ya cukup wektu. Lan apa ya kanthi para pamiarsane sing kudu ngenteni anggone golek gantine Jinah. Apa ya sindhen iku mung butuh wektu sak detik kanggo dandan, lan ~ 66 ~
Sandhal Goreng gelungan? Wangsulane mung dumunung ana ing swarane Jinah sing anggone "nyindhen" isih durung rampung. Dhuh ndhen, sinden...! *-*-* ~ 67 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Kleru Nanging Begja Heredita Wedharingtyas Laksita Utami
Sore kuwi, pinuju dina jumat tanggal 13 Maret 2009, aku ana jadwal latiyan tari ana ing Sanggar Pamulangan Beksa Sas- mintamardawa ing nDalem Pujokusuman. Kaya padatan, wanci jam 15.30 aku wiwit latiyan tari. Wektu iku aku latiyan tari Srikan- di Suradewati kang dina iku meneri wiraga utawi gerak tari sing pungkasan. Nalika wayah ngaso, Bu Itut kang ngesuhi tari wektu iku nimbali aku karo mbak Galih. "Mbak Dita karo Mbak Galih, menawa sesuk dina Minggu pentas tari Srikandi Suradewati ing Bangsal Sri Manganti gelem apa ora?" pandangune Bu Itut. "Inggih, Bu," wangsulanku bareng karo mbak Galih. "Sesuk setu jam 15.30 latiyan tarine diterusake tekan pung- kasan ing daleme Bu Itut, nggih?" "Inggih, Bu!" Wose, aku karo Mbak Galih nyendikani dhawuhe Bu Itut. Nanging, dina Setu esuke aku karo mbak Galih didhawuhi Bu Itut sowan ing daleme saperlu latiyan. Latiyan ing daleme Bu Itut kang- go mantepake tarian, amarga aku karo Mbak Galih durung apal. "Bu, menawi benjing badhe minggah pendapa kandos pundi caranipun amargi wekdal latiyan langsung minggah pendapa?" "Sawise kapang-kapang tekan undhak-undhakan ndhodhok dhisik terus nyembah tumuli lungguh ing pendhapa. Diteruske lampah dhodhok udakara limang langkah nembe sila panggung," mengkono wangsulane Bu Itut karo nyontoni. ~ 68 ~
Sandhal Goreng Dina Minggu tanggal 15 Maret 2009 jam 08.30 aku karo Mbak Galih kudu wis tekan papan kanggo rias ing Bangsal Sri Manganti. Rong jam sak wise iku, aku karo Mbak Galih wis rampung didan- dani. Gandeng acara pagelaran wis diwiwiti, aku wis siap beksa. Atiku dheg-dhegan sadurunge munggah pendhapa amarga wek- tu iku pengalamanku kang wiwitan beksa ing wewengkon kraton, Bangsal Sri Manganti kang meneh ora sadengah wong kang bisa beksa ing papan mau. Saka wiwitan nganti pungkasan beksa aku karo Mbak Galih rumangsa "pede" lan nganggep jogedanku wis bener. Nanging, wektu "kapang-kapang" kok ana rasa sing ora kepenak nganti tu- meka "sembah". Nganti rasa kerasa yen digeguyu para pangrawit sakwise rampung tari. Nganti rampung anggonku nari, aku du- rung mudheng apa kang kedaden nalika aku nari. "Mbak, kok ana sing ngganjel wektu aweke dewe nari?" pitakonku marang mbak Galih. " Iya, pa Dit?" "Wah.... iya, Dit. Aku lagi kelingan mau ki nek ra keleru gen- dhinge ra pas, je!" " Paling, Mbak." "Mbak, mau ki kepriye kok bisa ora pas beksa ne karo gen- dhinge?" Pak Toro ngendika karo aku lan Mbak Galih. "Menapa inggih, Pak?" pitakonku marang Pak Toro sing nge- prak. "Iya, mau ki anggone nyarungke keris telat rong etungan da- dine tekan pungkasaning gendhing ora pas karo jogedane." "Oh...Inggih Pak, kula kaliyan Dita nyuwun pangapunten saderengipun!" "Ya, ora dadi apa. Sesuk menawa beksa maneh kudu luwih ngati-ati anggone ngepasake wiramane." "Matur nuwun, inggih, Pak." Aku karo Mbak Galih dadine rada isin, mula banjur nyuwun pangapura karo Bu Itut amarga anggonku ngayahi jejibahan ora sampura. ~ 69 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Nuwun sewu Bu. Kala wau dalem kekaleh angenipun nga- yahi beksa taksih wonten ingkang lepat," aturku marang Bu Itut. Ngendikane Bu Itut, "Ya wis ora papa amarga lagi pisanan pentas. Nanging, kesalahan anggone mbeksa mau menawa kang mersani para turis domestik lan luar negeri ora bakal ngerti amar- ga kesalahan mau kang bisa mangerteni ya paraga kang ngerti bab beksa lan gendhing. Malah aku ngaturake panuwun amarga nadyan salah anggone beksa tetep lancar dadi ora katon menawa anggone beksa ana sing salah. Mula sesuk menawa didhawuhi beksa maneh, Mbak Dita lan Mbak Galih kudu luwih ngatekake bab gendhing, dadi ora mung apal anggone mbeksa nanging kudu ngerti wirama." Jebulane sing kleru orang mung tariane wae, nanging po- capan uga bisa salah. Paraga-paraga senior uga ana sing salah po- capane. Babagan mau ing ruang rias sakwise beksa biasane pada kanggo gojegan antaranae penari karo pangawit. "Kepriye mau pocapane. Ora ditakoni asmane kok ngaku dhewe. Lha, wayang cara ngendi mau?" ngendikane Mas Papang karo mesem. "Lha aku ora apal amarga dakdakan. Ya wis sak ketemune anggonku omong ketimbang meneng wae kaya wayang bisu," wangsulane Mas Anto karo nyengingis. Gandheng anggone tata kostum tari wis rampung, para para- ga enggal arep padha bali. Ngendikane Bu Itut pancen bener me- nawa aku luwih nggatekake ngendikane, aku bakal antuk kalo- dhangan beksa maneh ana ing Bangsal Sri Manganti kanyata dina Minggu tanggal 18 April 2010. Aku, Rista, Mbak Ima, karo Mbak Galih dipercaya mbeksa Srimpi Pandelori maneh ana ing Bangsal Sri Manganti. Sabanjure, nalika dina Minggu tanggal 13 Juni 2010, aku, Rista, Mbak Ima didhawuhi mbeksa Golek Asmarandana Bawaraga maneh ana ing papan kang padha. Saliyane seneng amarga didhawuhi mbeksa ing kraton, bu- bar mbeksa nadyan kesel aku uga seneng pranyata akeh turis kang padha ngajak foto bareng-bareng. Kadhang kala lucu uga amarga ~ 70 ~
Sandhal Goreng menawa ana turis kang ngajak rembugan nganggo Basa Inggris kadhang aku ora mudeng sing dikarepake para turis kuwi, na- nging kanthi "pede" mangsuli wae. Rumangsaku, turis-turis kuwi mudheng critaku amarga padha ngguyu, manthuk-manthuk, lan ngajak salaman. Sanajan rada kangelan kumunikasi nganggo basa asing, nanging atiku seneng banget amarga para turis wis gelem ngajeni kabudayan Jawa. ~ 71 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Bocah Ngeyel Linda Putriyana
Jenengku Linda. Aku saiki kelas 2 SMA. Ing sekolahan aku diparabi "kutu buku" mergo aku kerep maca buku nanging pres- tasiku ing sekolahan ora tau apik. Kerep aku gawe gela wong tuwaku. Kabeh mau dumadi amarga sing tak waca mung buku komik, dudu buku pelajaran. Saben-saben wong tuwaku dalahan guruku dhewe ing kelas ngelikake aku supaya nyuda olehku ma- ca komik lan ganti maca buku pelajaran, nanging kabeh mau mung mlebu kuping kiwa lan metu kuping tengenku. Wis ora tak rewes babar pisan. Ing sajroning atiku sing paling jero, sajane aku ya tobat ma- rang sipatku iku. Bola-bali aku nyoba ngowahi, nanging kon ya angel banget. Kadangkala nganti aku nduweni rasa sing ala. Aku kepingin minggat amarga rumangsa mung gawe susah wong tu- waku lan guruku. Wong tuwaku sajak isin amarga biji-biji ulangan- ku tansah jemblok. Bengi-bengi wetara jam 12, aku metu saka omah golek papan sing kira-kira bisa tak anggo nyenyuwun marang Gusti Allah. Pa- pan kang rada adoh saka omahku. "Dhuh Gusti, menapa nasib kula badhe kados mekaten te- ras......." "Kula akeni, kula pancen tiyang goblok. Kula langkung milih mata kang mbrebes mili. Suwe anggonku ndedonga. Bareng wis tak rasa cukup, aku banjur bali menyang omah. Ing dalan ketemu karo wong ronda. ~ 72 ~
Sandhal Goreng "Wee!!! Seka ngendi bengi-bengi, kok klayapan," pitakone wong ronda mau. Wangsulanku, "Kula saking ngedemke pikiran ten kali rika, Pak, kaliyan ngisis." "Woalah bengi-bengi kok ning kali. Untung ora keli. Ya, wis kana gek bali," jawabane wong ronda mau. Aku mung manthuk. Tekan ngomah aku glethakan ing peturon. Suwe anggonku meneng, dumadakan aku kepingin maca komik sing lucu-lucu. Pas meneri maca, aku ngguyu nganti ngakak amarga komike lucu banget. Ora dinyana, ibuku wungu amarga kaget mireng swaraku sing mbrebeki. "Linda kowe, ki dong apa ora. Iki wis jam pira. Wayahe wong padha turu!" ngendikane ibu karo rada duka. Sawise kuwi, aku njaluk ngapura marang ibu. Maca komik tetep tak terusake nanging aku nahan guyu. Nganti jam telu aku lagi krasa ngantuk, banjur turu nganti kebayaran. Aku tangi jam pitu. Gage aku adus lan mangkat sekolah barengan karo adhiku. Tekan sekolahan mesthi wae telat banget. Aku mlebu ruang BK. Guru BK duka banget. "Wis ping pira wae kowe telat mlebu sekolah. Ora niyat seko- lah, pa!" "Mboten, Bu. Ban motor kula wau njeblug wonten mergi. "Alesan wae. Saben dina kok alesane padha wae." "Sakestu, Bu," kandhaku karo nyengir. "Lha, iya. Saestu nek ngapusi kowe. Wis ayo mlebu kana. Aja lali gawe surat ijin!" "Njih, Bu. Matur nuwun," semaurku lega banget. Sawise aku gawe surat ijin, banjur aku langsung mlebu kelas. "Asslamualaikum," salamku nalika mlebu kelas. "Waalaikumsalam. Mlebu wae," wangsulane Pak Bram, gu- ru kelasku. "Nyuwun ngapunten, Pak. Kula telat mlebet sekolah," atur- ku karo rada gemeter. "Ya, ora papa. Mlebu wae, lha wis dadi pakulinanmu, ta, te- ka telat ing kelas," wangsulane Pak Bram karo rada nyindhir. ~ 73 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Sajane omahmu, ki, ora adoh saka sekolahan. Nanging, kok mesthi telat wae. Ana apa sejatine?" pandangune Pak Bram ngam- bali ngendhikane. "Injih, Pak. Kula wau tangi kebyaran lajeng wonten margi ban motor kula bocor, Pak. Saestu.....," wangsulanku karo ngya- kinake Pak Bram. "Kuwi rak mung alesanmu wae, ta. Kene tak kandhani. Nek mbok terus-terusake anggonmu telat, becike sesuk maneh ora su- sah melu pelajaran!" ature Pak Bram duka. Ora tekan semono, Pak Bram banjur ngendhika maneh karo ngundhat-undhat patrapku sing ora genah. Ngendhikane, "Kowe ki rak ning sekolahan kene kondhang ndugale ta. Apa kowe ora isin. Pinter we ora. Apa ya kowe arep ngene iki terus!" "Lha menawi niku sampun dados sipat kula saking bayi, Pak. Kula nggih gumun kaliyan awak kula niki. Sedherek-sedherek kula ugi sami sanjang menapa kula badhe dados preman ngenjing." "Mulane kuwi. Kowe gek ndang ngrubah sipatmu mu sing elek. Apa maneh kowe ya wis arep munggah kelas 3 SMA," pa- ngandikane Pak Bram rada lerem. "Njih, Pak, insya allah. Kula badhe ngrubah sipat kula. Kula badhe sinau lan kerep maca buku pelajaran, sanes buku komik supados mboten angsal jejuluk 'kutu buku komik' malih. Kula kepingin angsal biji sing sae." "Ya, muga kekarepanmu kuwi temenan lan bakal kedadeyan," mangkono ature Pak Bram ngarep-arep anggonku dadi wong sing ora males maneh. Bubar kuwi aku radha dheleg-dheleg. Pas bubaran sekolah, aku mlaku bali karo mikir, "Apa bisa kuwi kabeh dak tindaka- ke???" ~ 74 ~
Sandhal Goreng Bagus Tenan Dinda Bela Pertiwi
Dina Jumat sore, aku lan kancaku Yeyen lunga menyang toko buku. Aku arep tuku buku lan maca buku nang kana. Ing tengah ndalan, aku ketemu karo bocah lanang, umure udakara 17 taun. Bocah kuwi katon grapyak. "Dhik, arep nang endi? Kok barengan?" takone bocah lanang mau. "Aku arep menyang toko buku, Mas," wangsulanku. "Alah, Dhik, golek apa kowe nang toko buku? Ngewangi aku nyapu wae kene," tembunge si bocah lanang mau. "Wah ya ora ngono, to Mas. Emang ning toko buku ana sing adol sate? Ora to? Aku nang toko buku arep maca buku, golek ilmu. Mengkono, Mas," wangsulanku. "Ya, manut, Dhik. Ati-ati, ya. Aja bali bengi-bengi," ujare si mas mau karo nerusake nyapune. Aku lan Yeyen banjur nerusake mlaku ora ngrewes wong la- nang mau. Panggonan toko buku karo omahku ora adoh, dadi mlaku wae. "Eh Din, kae mau masmu? Yen masmu, kok deweke nang kono? Sak omah karo kowe?" takone Yeyen marang aku. "Hah? Sik endi? Aku iki ora duwe mas, kok. Anak tunggal gitu loh...," wangsulanku marang Yeyen sing kethok bingung. "Lha kowe ki piye, to? Lha kae mau sapa? Sing mbok jak ngo- mong mau," Yeyen ngambali marang aku kang sibuk ndhelok montor pating sliwer. ~ 75 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Oalah, kae mau, to? Tak kira sapa. Lha wong aku dhewe ora ngerti kae mau sapa," wangsulanku "Apa?? Lho kok isa? Kok ketok akrab banget karo kowe?" "Mbuuuuuh ah. Aku ya bingung, je." Aku lan Yeyen isih bingung, sapa bocah lanang mau. Aku terus mikir. "Eh, Yen. Aku saiki ngerti sapa, Si Mas mau," kandhaku karo ngguya-ngguyu. "Hah. Sapa, Din? Sapa?" takone Yeyen pengin ngerti. "Yen ora salah, kae mau jenenge Mas Koko. Dheweke tang- gaku sing 'ora kebak'. Hahahaha..." "Ha? Mosok, ta? Wah kamangka wonge nggantheng banget gitu loh. Meh wae aku naksir," wangsulane Yeyen karo mesam- mesem. Aku karo Yeyen banjur nguyu bebarengan. Ing njero toko buku, aku langsung nggoleki buku-buku kang- go sekolah. Aku nemu buku bahasa Jawa, wayang, lan liya-liyane. "Din, bubar saka kene, gelem ora melu aku ngenet?" pita- kone Yeyen marang aku. "Ya, manut aku. Emange kowe isa ngenet?" wangsulanku. "Ya sithik-sithik, lah, hehehe..." Sawise kuwi, aku len Yeyen langsung ngenet nang warnet cerak omahku. "Lha Din, kok komputere ora ana gambare? Wah rusak iki," pitakone Yeyen marang aku. "Oalah Yen, pantes wae kowe ora duwe pacar. Uwong turu mbok kira mati, komputer durung murup mbok kira rusak. Wis..wis...wis...." Aku banjur ngurupake komputer iku. "Nah, Yen saiki wis ora rusak, hehehe..." gojege Yeyen "Eh Dine, aku gawekke fesbuk, to!" "Wah, kowe pancen gaptek temenan." Swise telung jam ing warnet, aku lan Yeyen banjur bali. Ing satengahing laku ana sms ning HP-ku. Banjur aku bukak isi sms- e. Isine, "Hay dhik. Uwis bali durung? Oleh ora yen aku dolan nang omah mu?" ~ 76 ~
Sandhal Goreng Hah? Sapa iki sing sms?" batinku. Nanging aku leleh luweh wae. Ora nyangka lan ora ngira, tekan ngarep omah, Mas Koko wis ana nang kono. Waduh ana apa iki? "Uwong edan ana nang omahku," pikirku. "Ana apa Mas? Kok tumben dolan nang ngomahku?" ta- konku karo keweden. "Ora apa-apa, Dhik. aku mung arep menehi kowe iki," karo ngomong, Mas Koko menehi aku kotak wujud ati werna pink. "Apa kowe gelem dadi pacarku?" panjaluke Mas Koko karo rada isin-isin, nanging ukarane cetha. "Wah pancen edan uwong iki," pikirku. "Wah, Mas. Nanging, Mas.....Mas......Mas....rak la- gi...lagi....lagi.... lara, durung mari. Aku ora bisa, Mas, sanajan praupane Mas nggantheng," wangsulanku kagok. "Lha, mosok aku arep pacaran karo wong edan?" pikirku. Mas Koko mudheng banget apa sing dikarepake dening aku. Dheweke ora lara ati, nanging malah njlentrehake sing satemene. "Mesthi kowe mikir aku edan, ya. Aku iki waras. Aku duwe kembaran sing jenenge Kaka. Mbokmenawa kowe ora ngerti. Sing edan kuwi Kaka, dudu aku," kandhane karo swara sing mantep. "Mosok, ta?" aku ora rada ora percaya. "Aku wis tresna karo kowe ket mbiyen, Dhik. Wiwit kelas 3 SMP. Mesthi kowe ora ngerti yen aku iki seniormu? Aku ora wani ngomong dhek biyen. Mula saiki aku ngomong," Mas Koko njlen- trehake kanthi cetha. Sawise mikar-mikir lan nyoba nggathuk-gathukke critane Mas Koko, aku wiwit mudheng lan ngerti menawa Koko lan Kaka kuwi pancen watake beda. Wanci SMP biyen, aku galak banget karo sing jenenge bocah lanang. Bocah lanang ing pikiranku kabeh padha nyebahi. Nanging, saiki pikiran kuwi wis rada suda. Aku mikir-mikir lan nimbang-nimbang. Banjur, karo mesem aku mangsuli. ~ 77 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Kangmasku sing bagus tenan. Aku gelem dadi pacarmu." "Yen bener mengkono, bukaka kado saka aku mau, Dhik." Aku banjur bukak kotak kang diwenehi Mas Koko kanthi alon-alon. Isine cincin kawin berlian............ ~ 78 ~
Sandhal Goreng Pakulinan Ing Dina Riyaya Chusnindyah Sri Nastiti
Dina riyadin utawa riyaya tumrapku lan keluargaku dadi dina kang nyenengake. Bapakku asale saka kampung ing tlatah Purworejo, prenahe ing desa Kroyolor kecamatan Kemiri kabu- paten Purworejo Jawa Tengah, kira-kira 65 km saka Jogja, yen numpak kendaraan dewe merlokake wektu siji setengah jam. Wis dadi kabiyasan ing keluwargaku menawa Riyaya pada mulih kampung ing Purworejo, sungkem marang eyangku ka- kung putri. Sak purnane sholat Idul Fitri kabeh pada ngumpul sajroning omah kabeh pada lenggah sila mirengake wejangane eyang kanggo putra wayah dalah para sanak kadang liyane kang pada melu ngumpul. Wasiate eyang kanggo aku lan kabeh para sedulur, kamas,adik,paman,bulik,pakde lan bude intine kepiye carane nata urip kang prasaja tumrap bebrayan agung ana tengahe masyarakat, lan kepiye carane pada ngupaya cita-cita kanggo ma- sa depan kanthi dalan kang bener lan diberkahi Gusti. Pangandi- kane eyang tansah tak ugemi tak pundhi lan tak dadekake pusaka tumrap uripku. Yen tak pikir, aku iki kalebu wong kang begja amarga isih bisa mirengake wejangane eyang kang isine pitutur luhur. Sanajan saben dina tansah mirengake apa dhawuhe romo lan ibu, nanging pangandikane eyang nambahi manteping atiku lan keyakinanku anggone nggayuh masa depan. Putra wayahe eyang yen ngumpul cacahe ana meh satus, ka- lebu keluarga gede ana kampung. Ana sing mapan ing Jakarta, ~ 79 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Bandung, Pekalongan, Bogor lan Ngayojo. Dina Riyoyo tansah tak impi-impi amarga menawa dina riyoyo aku bisa ketemu kabeh sedulurku yo putra-putrane paklik, pakde lan kabeh kerabat kang mapan ana kiwo tengene daleme eyang. Sawise acara sungkeman cukup banjur diterusake sungkem marang para leluhur kang ana kampung, bebarengan pada mlaku banjur sowan daleme pinisepuh pindhah-pindhah nganti tekan wayah sore. Dina kapisan bada biyasane rasane kesel amarga sak wise nindakake siam ing wulan ramadhon nutug sak wulan, ana dino riyoyo tansah disuguh panganan kang maneka warna, ora krasa kabeh dijajal sithik sithik nanging tekan wayah sore rasane wetenge krasa tuwuk lan ora kepenak, mula yen sore banjur pada leyeh-leyeh maneh ana daleme eyang karo guyon lan geguneman karo kabeh sedulurku. Pakulinan mudhik iku kebak kasenengan lan gawe mong- koging atiku lan kabeh sedulurku, mula rasane sajrone setahun tansah ngarep-arep tekane dina riyoyo. Suwene ana kampung biasane nganti pitung dina. Nganti dina kapitu kabeh isih pada bebarengan manggon ana daleme eyang. Yen tekan wancine pada pisah bali menyang omahe dhewe-dhewe rasane sumedot lan se- dih, nganti okeh sing pada nangis amarga arep pisah karo sedulur kabeh. Adi-adiku sing isih cilik-cilik biasane pada ora gelem kon- dur ana omahe dhewe-dhewe karepe isih pada kepingin tansah bebarengan guyon,oyak-oyakan, dolanan bebarengan. Nanging wektu ora kena disuwolo, amarga tugas lan kewajiban kabeh ku- du kondur ana daleme dhewe-dhewe kendhati rasa sedih tangsah anglimputi ana jroning ati. Sawijining dina sajrone aku pada ngumpul ana daleme eyang, aku diajak mlaku-mlaku kliling kampung ndelok kahanan sawah lan tegalan, Bapak ngriwayatke nalika isih timur lan durung kra- ma isih mapan manggon sak omah karo kabeh adhine lan kamase. Nalika isih mapan ana desa Bapak uga nduweni tanggung jawab nggarap sawah lan tegalan kaya dene umume wong kampung. Mula aku lan sedulurku diajak menyang sawah lan tegalan. Swa- ~ 80 ~
Sandhal Goreng sana ing sawah lan tegalan tansah nyenengake, kabeh katon ijo royo-royo, banyu kalenan katon bening lan isih ana iwak banyu kang urip ana jroning kalen. Karo mlaku-mlaku bapak ngendika maneka warna pengalamane rikala jaman semana. Lingkungan sawah ketok asri amarga ana tanggulan gede kang misahake blok- blok utawa petak-petak sawah, miturut Bapak, tanggul mau bekas rel sepur jaman Belanda kanggo ngangkuti asil tetanen utamane tebu. Ambane kira-kira rong meter mapan ana tengahe bulak sa- wah. Bapak ketok semangat nyritakake riwayate nalika isih timur sajroning mlaku-mlaku bebarengan. Ana tengahe mlaku-mlaku ora kanyana ketemu karo siwa Cakra, ngendikane bapak aku basane siwa marang dheweke. An- tarane rombonganku banjur mlaku bareng karo siwa Cakra. Ora suwe maneh banjur kepethuk mbah Jiman. Siwa Cakra tindak paling ngarep dhewe, bapak katon ngajeni marang dheweke amarga luwih sepuh, mula siwa Cakra tindake ana ngarep dhewe. Pas kepethuk Mbah Jiman, banjur kabeh pada ngrungokake pangandikane wong loro mau. "Kowe arep menyang sawah, Kro?" pitakone Mbah Jiman. "Ora kang, aku arep menyang sawah," sauté wo Cokro. Mbah Jiman nuli mangsuli maneh, "Oh, ya wis yen ngono. Tak arani kowe ki arep neng sawah." Ngrungokake dhialoge antarane wong loro mau kabeh ban- jur padha ngguyu kepingkel-pingkel. Amarga ketoke ukarane nyambung ning sejatine ora gathuk. Banjur kabeh padha bisik-bisik, Oh yen ngana piyayi loro kae jane wis padha sudo pamirengan. Aku, bapak, kamas, adik lan uga siwa Cakra banjur nerusake laku nyawang endahing sawah lan tegalan. Sawise sawetara wek- tu banjur mulih amarga wis krasa kesel. Crita ing antarane mbah Jiman lan siwa Cakra mau dadi kenangan lelucon kang ora bisa tak lalekke. Tekan omah daleme eyang banjur tak critakke marang poro sedulur kang ora melu mlaku-mlaku killing kampung. Kabeh ya padha ngguyu keping- kel-pingkel ngerteni dialoge wong loro mau. ~ 81 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Nganti tekan saiki yen aku ngumpul padha geguyonan karo kanca menawa tak baleni crita mau mesti kabeh pada ngguyu kepingkel-pingkel. Pancen lucu menawa wong loro kabeh pada suda rungon banjur omong-omongan. Ketoke ukarane nyambung nanging sajane ora bisa gathuk karepe. Mula yen sak iki ana tem- bang "Saliwange" cak Dikin aku banjur kelingan marang kedade- yan kang tau tak alami rikala aku lebaran mudhik ana daleme eyang. ~ 82 ~
Sandhal Goreng Wis Kebacut Mlebu Beti Ria Sari
"Kangmas, ayo mantuk, Kangmas......... Kanjeng ratu sam- pun dhawuh marang kula. Mangga sareng-sareng mantuk, Kang- mas,"mangkono pangucapku nalika arep ngisi acara pungkasa- ning Lomba Karya Siswa ana ing pawiyatan SMKN 2 Depok Sle- man. Wektu kuwi aku lagi wae rampung dipaesi nganggo kebaya kuning emas lan sampur werna oranye, corak Ngayogyakarta. Aku pancen seneng nari Gabyong, apa maneh Gambyong Pareanom kang swara gamelane laras lan luwes kaya lakune tangan lan pendhaking sikil uga obahing awak. "Ndhuk, kowe ki kena apa? Ayo, Ndhuk crita karo Kang Nur, Istigfar......!" Mangkono kandhane Kang Nur karo nampani tibaning awak- ku sing wis ora eling ing tangane. Ing kelompok tari lan karawitan iki, Kang Nur kalebu senior. Dheweke alumni PAKS utawa Per- sepsi Apresiasi Kreasi Seni. Aku kalebu anggota Organisasi PAKS sing dadi indhuk saka teter lan karawitan ing sekolahan. Ing sa- wijining acara ing sekolahan, PAKS dijaluki tulung sekolahan men- tasake tari lan karawitan kanggo ngisi acara penutupan LKS se- Kabupaten Sleman. Sajake Kang Nur kabotan nampani awakky. Dheweke gage njaluk tulung wong papat kanggo nyangga awakku nanging isih ora kuwat. Aku dhewe ora ngerti kenapa aku tansah kentir ing jagading lelembut. Kancaku dhewe kang dadi gerong uga bi- ngung apa maneh yen dheweke lagi ajar bawa lagu putra neswan- ~ 83 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 tara, aku mesthi nangis gero-gero tanpa sebab, kaya-kaya tembang kuwi ngelingake arang uripe kembang mlathi sing tansah tak ang- go kalung nalika aku njoget. Gamelan wis ditabuh, swarane saya banter, nglagokake gen- dhing Roning Tawang. Sarampunge gendhing Roning Tawang kudune tari Gambyong Pareanom. Sing mbeksa kudune aku, na- nging aku isih ngglethak lemes. Ing angen-angenku, rasane kaya lagi mlayu-mlayu kaya babi edan. Aku ora krungu swara liyane kajaba swara gamelan kang lagi ditabuh lan swara gerongane Ibnul. Aku mung bisa omong karo dheweke, sajake sukmane kem- bang melathi wis nguwasane ragaku. Banjur, lambeku ngucap, "Kangmas, Kangmas...ayo mantuk....." Ora let suwe, Kang Nur ngerti menawa Ibnul uga arep melu- melu kangslupan bojone kembang Mlathi. Kanthi rada bingung amarga weruh kahanan kuwi, Kang Nur mbengok, "Nul....Ibnu.... aja.... aja.......aja nganti kebacut mlebu. Wah, parah kowe ki, Nul." Ibnul isih sadhar. Banjur, Kang Nur ngambali maneh, "Heh... takandhani, ya Le. Nek wis kebacut mlebu ki angel le ngetokke!" swarane Kang Nur kanthi ngos-ngosan. Wektune aku mbeksa, nanging aku ora gage-gage manggung amarga awakku krasa abot banget kanggo ngglawat. Wusanane Mas Ibnul ngandhani kembang melathi sing manjing ing ragaku. Sanajan Mas Ibnul ya lagi nahan supaya dheweke ora klebon suk- mane kembang melathi, nanging dikuwat-kuwatke ngadhek lan omong, "Marang Gusti aku bali. Milih endi antarane mati lan urip ing donyamu mlathi? Saderengipun, kula nyuwun panga- punten, Nyai. Raga menika lan raga sanesipun nembe dipun ang- ge mbeksa Gambyong. Pramila, kula nyuwun tulung panjene- ngan medal rumiyin. Kula nyuwun saestu, Nyai!" Wong-wong ing sakiwa tengene Ibnul padha plonga-plongo kaya kethek ora kumanan gedhang kapok. Lha, piye ora kaget, jebulane Ibnul sing sejatine wong blasteran kuwi bisa basa Jawa kanthi alus, kamangka sadina-dinane isane basa Indonesia. Mba- ~ 84 ~
Sandhal Goreng wa wae ya lagi ajar, paribasane kaya bayi wingi sore nanging jebule wis wasis. Krungu panjaluke Ibnul, kembang melathi mau banjur wang- sulan, "Mboten saget. Den Mas Bagus kang wibawane tansah cumlorot ing praenanmu yen angsal kula tumut mbeksa kaliyan raga niki kemawon. Kula naming kepingin tumut mbeksa........." Sawise krungu swarane kembang mlathi mau, kanca-kanca banjur rembugan kepriye apike supaya acarane ora bubrah. Ban- jur, kanthi alon-alon aku dituntun menyang panggung. Lagi wae krungu kendhang ditabuh wae awakku wis obah dhewe manut wiramaning kendhang. Ora let suwe, gamelan ditabuh, kabeh padha jingak nonton obahing jogedanku sing luwes gandhes lan preananku katon cumlorot kaya ratu. Bubar mbeksa, aku banjur ngambruk maneh ora eling sinambi ngucap, "Kangmas saged nye- karaken bawa Sekar Putra Neswantara?" Mangkono panjaluke kembang mlathi marang Mas Ibnul. Gage Mas Ibnul mangsuli, "Mboten. Kula ajrih, Nyai. Kula mboten saget." "Wedi karo apa, Le?" pitakone kembang mlathi. "Ampun, Nyai. Kula ajrih kaliyan garwa panjenengan." *** Anggonku klebon wis genep rong dina. Kanca-kanca banjur ngundang dhukun saka desa sebelah. Ngakune dhukun kuwi dhukun kondhang. Dina kuwi aku njaluk dipaesi nganggo kebaya corak Solo. Lan isa-isane dhukun kuwi mbedhek menawa kem- bang mlathi kuwi asale saka kraton Solo, kamangka sejatine saka gunung Sari. "Njenengan saking kraton Solo, nggih Nyai?" dhukun kuwi takon karo lambene komat-kamit. Nanging aku ora mangsuli si- nambi tak tinggal njoget terus ora ngrewes pitakone dhukun kuwi. "Mit.....mit.... dhedhemit lungoa saka kene..pang numpang numpang anak putu Adham numpang ngentut....mit amit amit lunga dhemit ana ~ 85 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Dhasar dhukun edan. Wis suwi aku mung dinengke wae njo- get ora ana rampunge lan ora gage ditulungi supaya sukmane kem- bang mlathi oncat saka ragaku. Jebulane dhukun kuwi ngenteni sarat dhuwit telung lembaran satus ewu. Kanca-kancaku wis rada cubriya karo tumindake dhukun kuwi. Mas Ibnul gage marani aku lan mbawa Sekar Putra Neswan- tara karo nangekake awakku. "Anakku sing bagus dhewe, besuk pinter sekolahe. Yen bisa nyambut gawe kudu laku sak mesthine." Dheweke bawa karo nyekeli tanganku sinambi ngucap, "Mangga Nyai kula dherekaken kondur sareng-sareng kaliyan garwa panjenengan ngangge iringan Sekar Putra Neswantara lan nitih andhong kencana." Bubar ngucap kaya mankini, aku banjur melu nyekar. "Cup, menenga anakku. Aja pijer nangis wae anakku sing bagus dhewe besuk pinter sekolahe." Mas Ibnul lan aku tanpa kendhat nyekarake lelagon kuwi nganti tekan lagon "adhil makmur". Sawise kuwi aku lan Mas Ibnul mlaku gandhengan tangan mengidul nyandhak janur kuning ing tangane Kang Nur. Ora let suwe aku sakloron ambruk ora eling. Age-age Kang Nur njupuk wedang putih kanggo ngraupi raiku lan Mas Ibnul sing banjur eling lan kilang-kilong ora mudheng apa sing nembe wae kedade- yan. ~ 86 ~
Sandhal Goreng Peteng Kang Ngemu Wadi Herlin Umayah
!" Papan kang dak pidak ambrol. Njunjung aku lan Bang Jack menyang papan kang peteng. Kang kaya-kaya ora tau kajamah dening manungsa. "Jack....Jack...," undangku banter. "Nnnn....nang kene....," wangsulane Bang Jack kaya ngam- pet lara. Dak jupuk hapeku. Sumunaring cahya kang cilik mbedhahi pepeteng kang kaya-kaya ora ana batese. Kanthi sangu senter ha- pe, aku nggremet alon-alon. Aku gumun kok bisa ana papan kaya ngene ing njero perpustakaan. "Cil....ciiiil. arep nang endi, je?" pitakone Bang Jack. Aku meneng wae. Pancen, aku lagi rada jengkel karo dhe- weke. "Hehh.......Bang Jack yang baik dan tidak sombong dan suka menabung, aku ki pengen ngerti panggonan apa iki. Udu arep me- nyang pasar. Dadi rasah epyek wae....," ujarku marang Bang Jack kang wit mau mung celak-celuk jenengku wae. Bang Jack mung cengingas-cengingis krungu grundelanku. "Ya wis tak golek dalan metu wae. Kana gek latiyan detektip- detektipan. Arep tiru-tiru Conan Edogawa pa piye? Gek uwis kana, malah meneng," ujare Bang Jack banjur jumangkah nglungani aku. Nasak peteng kang sepi. Pas wektu iku. Mripatku weruh orek-orekan aneh ing tembok. ~ 87 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Eh......, Jack. Iki.....,," ujarku ora rampung. Bang Jack bali nekani aku. Bareng dak waspadakake maneh, kok kaya-kaya aku wus tau tepung karo huruf-huruf iku. "Ha....ha....ha...... Cil.....Cil. Iku pelajarane Sensei ta? Njajal wacanen. Iku, mah huruf Hiragana Katakana..," Jack ngguyu nggle- ges. "Hemmm..... Nippon no okori o chinme yo. Redakan Kemarahan Nippon," ngono unine tulisan mau. "Apa, ta artine?" pitakone Bang Jack. "Lah kok takon aku. Takon marang sing nulis kana....." "Gah...., kurang gawean......," ujare Bang Jack mangkel. Aku meneng. Sawetara wektu aku lan bang Jack padha meneng karo ngra- sakake samubarang kang ditemoni ing papan kuwi. Lamat-lamat dak rungok-rungakake, kok kaya ana suwara- suwara kang nganeh-anehi. Meneng! Rungakno ta!" "Hoa....hoa....heemmm. Expecto....Expecto. Go arimashu.... Go arimashu." Dak sawang Bang Jack. Raine bingung. Ing atiku, aku nggu- yu sakjane. Raine iku kok suwe-suwe kaya badhut. "Cill.....sapa kae?" pitakone Jack. Bang Jack nggandheng aku. Mlaku alon-alon nekani suwara aneh mau. Dak tarik tanganku. Banjur ndhelik ing mburine Bang Jack kang kaya cagak listrik. Bang Jack mandheg. Sesawangan kang kagelar ing ngarepku lan Bang Jack banget nggegirisi. Ana wong tuwa kayane wis simbah-simbah kang.....ahh.... Aku ora bisa nggambarake kaya ngapa dheweke. Wus sandhanga- ne ora karuan, rambute, brengose, jenggote uga dadi siji. Putih awut-awutan. Nanging,kang saya ngenes maneh, mbah tuwa iku lagi nyembah-nyembah sawijining tengkorak menungsa. Cahya- ning geni saka obong-obongan kayu sak ngarepe pawongan mau saya nambahi wingit lan nyalamadine panggonan iku. "Glodhakk...." ~ 88 ~
Sandhal Goreng Aku saya ndhredheg krungu suwara mau. Kang kanyatan saka papan kang ambruk, amarga dak senggol. Aku mepet tem- bok. Bang Jack dak tarik mundhur. Dak goceki tangane. Anyep. "Themlek.... Themlek....themlek....." swara iku kaya raja pati kang arep ndhudhut nyawaku. ora ana maneh wektu kanggo mlayu. "Sapa kuwi hehh......," getake wong tuwa mau. Aku wis wedi banget. Saya kenceng anggonku nggegem tangane Bang Jack. Ing wektu kaya ngono, kok ya bisa-bisane atiku dheg-dhegan, amarga awakku karo Bang jack cedhak banget. Bisa dak rasakake awake Bang Jack kang anget. Kayane aman ana nang cedhake. Lamunanku buyar. Wong tuwa mau saya cedhak kurang luwih, dheweke ngadeg rong meter saka panggonanku. "Hehh.... kowe wong loro. Gelem metu apa ora? Pilih metu saka anggonmu ndhelik apa ora bisa metu saka panggonan iki sa- lawase.....?" pangancame wong tuwa mau kanthi swara kang se- rak. Bang Jack maju nyedaki pawongan tuwa kuwi kaya-kaya kena hipnotis. "Welah edan pa piye uwong ki? Kok kaya kutuk marani sunduk," batinku gumun karo tumindake bang Jack. "Ha....ha... Precil-precil jirih. Wani-wanine ngganggu aku...... Mrene....!" getake mbah tuwa kang saya suwe saya angker. Aku saya ndhrodhok. Nanging, amarga saka wediku lan pa- ngancame kang nggegirisi, kepeksa aku nuruti kekarepane wong tuwa mau. Aku sakloron banjur melu menyang panggonane wong tuwa mau. Basan aku sakloron melu, kaya-kaya praupane lan keangkerane wong tuwa mau rada suda. Dalan mlebu ing papane wong tuwa kahanan nyenyet, ditambah ambu pesing kang ngi- thik-ithik irung, saya gawe aku arep mutah. Ing nyenyeting swa- sana, dak wanek-wanekake takon karo wong tuwa mau. "Nyuwun ngapunten, panjenengan menika sinten...?" pita- konku kaya bocah cilik kang lagi nggregeli kaweden. Wong tuwa kuwi nuli noleh menyang aku. Mandheg saka lakune. Dheweke unjal ambegan. Mripate wis katon sayu lan ora ~ 89 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 nuduhake rasa murka lan sengit marang aku. Sajake pitakonku kuwi ngelingake marang kahanan sing kudu dicritakake marang wong liya. Rada suwe dheweke nrawang ing awing-awang, kaya-kaya lagi nglumpukake cuwilan-cuwilan lelakon sing wis kapotheng- potheng dening jaman. Sawise kuwi, dheweke banjur omong, "Aku wis lali..... sapa sakjane janengku. Jaman biyen. Jaman penja- jahane Nippon. Akeh warga kang nggawe gorong-gorong kanggo ndhelik menawa ana Nippon....." "Wektu iku aku isih cilik, mbokmenawa saumuran kowe, Ndhuk. Aku agi ngombeni wedhus. Saka adoh, Bapakku mlayu- mlayu karo bengak-bengok. 'Nippon ngamuk....Nippon ngamuk.' Tanpa mikir maneh, aku mlayu mlebu ngomah, tumuju panggonan iki. Bareng dak rasa wis aman. Aku lagi wani metu saka kene. Ananging, sesawangan kang ana ing ngarep mripatku wus kaya donya iki kiamat. Omah-omah ambruk. Bapakku gumlethak ana ing sacedhaking kandhang wedhus gubras getih. Dak rasa eluhku mili banter. Dak cedhaki jisime bapakku. Aku nangis gero-gero, mangkel nesu nanging ora bisa tumindak apa-apa. Wektu kuwi kabeh warga desa uwis padha ngungsi..." "Sak bisaku, jisime bapak dak kubur ing sacedhake omah. Aku terus bali menyang kene. Mung metu menawa butuh pangan. Kuwi wae mung wayah wengi. Nganti sakiki aku isih nang kene. Aku sakiki uwis ora Dhuwe sapa-sapa kang bisa menehi pangli- pur atiku. Lan urung suwe iki aku kangen karo bapakku, mula tengkorake tak jupuk saka pasareyane tak gawa mlebu ing papan iki kanggo kanca....," mangkono pungkasane crita wong tuwa kuwi kanthi mbrebes mili. Swasana dadi nyenyet sawetara. Dak rasakake, eluhku uga mili krungu cerita mau. Dak sawang raine Bang Jack kang uga katon bingung. Tangane Bang Jack dak rasa gemeter ngranggeh pundhakku. Dheweke banjur mbisiki aku, "Cil, dalane bali kok ora katon......?" ~ 90 ~
Sandhal Goreng Nyalawadi
Hasna Candra Winahyu
Manuk-manuk padha mulih neng susuhe, mabur renteng- renteng neng langit sing wiwit mbrabak abang ndadekake sesa- wangan katon endah. Nanging kahanan SMK I kaya alas gung liwangliwung, kahanane nyenyet. Ora ana sapa-sapa, kejaba Ret- na sing lagi ngrasakake swasana sepi. Angin kang sembribit sajak ngajak Retna supaya ndhang lunga saka papan mangkono. Sinambi thethenguk, Retna kelingan omongane Resti kan- canse sekelas menawa biyen ana siswa sekolah SMK I kang mati nglalu ing jero pakiwan sekolah. Sajake Retna pengen suwe-suwe ana ing papan mau amarga dheweke arep golek inspirasi koreo- grafi tari kanggo ngenepi tugas akhire. Nanging amarga dheweke saya suwe saya mrinding, kebeh angen-angene buyar sirna. Ora let suwe Retna banjur ngadhek lan mlayu. Nalika lakune wus nyedhaki ngarep gerbang sekolahe, Retna kaget kaya ana sing nyeluk dheweke. "Na. . . . .Retna!" Swara kuwi keprungu dening Retna bola-bali. Basan ditoleh ora ana sapa-sapa sakiwa tengene. "Na. . . . . Retna!" Swara iku sajak keprungu terus dening Retna. Dheweke ban- jur noleh, sorot mripate tumuju ana ing ruang lobi sekolahe. Saka pandelengane kaya-kaya ketok saka menawa ana blegere wong bagus kang mau nyeluk dheweke. Ora ngagas kuwi bener wong bagus apa wewujudan liyane, Retna gage mlayu ngedoh saka wong ~ 91 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 pandelengane wong mau. Sakwentara Retna mlayu bocah lanang mau terus wae ngetutke lakune. Sajak nom-noman mau nyalawa- dhi marang dheweke. "Sapa kowe. . . .?" pitakone Retna marang bacah lanang mau. Nanging nom-noman mau meneng wae sajak ora gelem se- maur. "Aa. . . aa. . .ja-aja kowe penculik kang arep nyulik aku ya?" pitakone Retna maneh. Bocah lanang mau tetep wae ora mangsuli pitakone Ratna. "Aku, ki, wong ora nduwe yen mbok jaluki tebusan wes mes- ti wong tuaku ora bisa menei. Apa maneh aku mung urip karo mbokku," kandane Retna pasrah. Omongane Retna ora digubris karo nom-noman mau. Atine tabah ora karuwan, banjur Retna nggeblas mlayu. Amarga ora nge- matke dalan dheweke kesandung tiba krungkep. Ora dinyana, wong lanang mau ngetotake lan nulungi. "Aku Arif. Kowe Retna, ta? Aja wedi karo aku. Niyatku apik mung arep methuk kowe," kandhane wong lanang mau sinambi nulungi Retna. Nanging atine Retna tetep durung bisa percaya ngono wae marang wong mau kang ngaku jenenge Arif. Nanging, Retna ora bisa mlaku. Kepeksa dheweke gelem ditulungi karo wong kang lagi ditemoni mau. Wektu kuwi langit wus katon peteng, adzan magrip uga wus keprungu. Arif banjur ngranggeh tangane Retna katon yen dhe- weke arep ngendhong. "Omahmu mburi perumahan kana, ta? Ayo tak terke bali," kandhane Arif marang Retna. "Bocah iki kok ngerti omahku. Ben wae dheweke ngarasake mengko nek nganti ketemu karo mbokku men dimamah entek," guneme Retna kanti mesam-mesem sajak seneng yen Arif cilaka. Tekan ngarep omahe Retna banjur wong kuwi ndhodhok la- wang. Saka mburi lawang wes katon bayangane mbokne. Rasa dheg-dhegane saya ndhadi. Alon-alon lawang mau mbukak. Ret- ~ 92 ~
Sandhal Goreng na kaget amarga mbokne ora nesu-nesu marang wong lanang kuwi. Sawise kedadeyan mau, Retna tansah mikir saben dinane, ana apa antarane mbokne lan wong lanang mau. Dina-dina candhake, saben mulih sekolah, Retna gumun amar- ga ana ing ngarep gerbang sekolah mesthi dienteni karo Arif. Ke- para Arif ngajak Retna lunga ana ing pinggir segara. Kapeksa Retna manut pangajake Arif. "Ret, coba delengen ana ing sisih kulon kae," kandhane Arif marang Retna sinambi nudingi srengenge sing arep angslup. "Bocah iki kok ngerti ya yen aku wis suwe ora tau dolan ing pinggir segara," batine Retna sajak kaget. Apa kang ditindhakake Arif wektu kuwi padha karo sing ditindake almarhum bapakne marang dheweke. Wis ping pira anggone Retna nyoba gawe koreografi tari kanggo ganepi tugas akhire, nanging nganti saiki durung ana kang dadi. Paling banter mung oleh pirang gerakan. Apa maneh sawise ketemu Arif, banjur blas lali karo tugase dheweke amarga saben dina mung mikirke rasa penasarane marang Arif, wong sing dhi- sike baget nyalawadi. Ba'da isya' Retna wus teturon ing kamare. Mripate ndeleng wit-witan kang ketok saka cendela kamare. Sire, kedadeyan ana ing njaba kamare kuwi bisa ggawe klangenan ing atine. Nanging ora, Retna isih ketok mendhem masalah sing marai pikirane mu- met. Mripate kethap-kethip nyawang plenthong limang watt sing madhangi kamar. Ngglethek ing kasur kumel. Ketok yen kasur kuwi wis suwe dienggo utawa wis tuwa umure. Tangane loro dianggo nyangga janggute. Ora ana swara ing mlebu menyang kupinge kejaba swara-swara jangkrik karo kewan kang nagancani sepine wengi. Wengi samsaya ndhedhet nambah nelangsane ati amarga tugase durung genep nganti seprene, kamangka mung ku- rang seminggu wis arep dibijekake. Lawang kamare muni amarga ana sing mbukak. Mripate pindah ndeleng lawang sing mbukak. Engsele wis karaten dadi isa nyuwara yen dibukak. Jebul mbokne sing mbukak lawang. ~ 93 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Durung turu, to Ndhuk?" pitakone simbok marang Retna. "Dereng, Mbok. Niki lho kula bingung benjing seminggu malih niku sampun penilaian tugas akhir kamangka dereng dados blas, Mbok," tegese Retna marang mbokne. "Oo. . .alah yo gek ndang digawe, Ndhuk . . wes mepet ta wektune?" kandhane simbok maneh. "Lha niku lho, Mbok. Kala wingi dumugi samenika lanangan sing ngeterke kula bali isane mung gawe gara-gara wae. Ora kenal neng sok kenal, gitu deh Mbok," grundelane Retna marang mbok- ne nganti kesrimpet-srimpet anggone ngomong. Wektu iku uga simbok ngomong marang Retna yen Arif ku- wi asring dolan ana ngomahe nangging ya mung nglimpekake Ret- na. Sawise mbokne ngomong mangkono Retna banjur ngerti yen Arif iku anake kancane mbokne kang kerep pesen jajanan pasar nggone mbokne. "Ooalah, Mbok. Mbok ngendhika ket wingi-wingi, dadine rak mboten kados ngaten," kandhane Retna sajak isin campur mangkel karo mbokne. Dina candhake Retna age-age nggarap tugase. Malem ming- gu wancine Retna penilaian kanthi rasa "pedhene" dheweke mung- gah panggung. Sajake neng kana uga ana Arif kang delok pemen- tasane. Budal acara pementasan, Arif nyedhaki Retna. Arif nyritak- ake kabeh kedadeyan sing njalari dheweke bisa ketarik marang Retna. "Aku wingi udu aku sing saiki, seka deary-mu aku bisa dadi kaya mangkene," kandhane Arif marang Retna. Retna bingung apa karepe Arif ngomong mangkono. Maune Arif bocah kang nakal, dheweke pecandu narkoba, nanging saiki wis insyaf amarga nemu buku deary-ne Retna. "Aku salut marang kowe, Ret. Saka pengalamanmu sing tok tulis neng buku iki aku sinau bisa ngluruske dalan uripku kang maune mlenceng," kandhane Arif maneh. ~ 94 ~
Sandhal Goreng "Oow. . .dadi bocah iki ngejak aku neng pinggir segara kae amarga ngerti yen bapakku tau ngejak aku menyang papan mau saka deary-ku, ta," batine Retna sajak ora percaya saka diary-ne dhe- weke bisa ketemu Arif, wong sing praupane bagus. ~ 95 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Jebol-Jebol Luthfi Azizatun
"Yess.... Akhire rampung anggonku UNAS," swarane Luthfi rodho sero karo metu saka kelas. "Wah, aku yo wis lego banget," sambunge Ida nututi saka mburine Luthfi. "Da, ayo ndhelok latiyanne kae. Kok kayane apik tenan," pa- ngajake Luthfi karo nggeret tangane Ida marani asal swara musik mau. "Heh! Arep neng endi. Melu aku," suwarane Anik radha sero ngendhekke lakune Luthfi lan Ida "Arep neng studio. Ayo gek ayo cepet mundhak selak ram- pung," wangsulane Ida. Anik mlayu nututi neng mburine Luthfi lan Ida. Satekane ana ing studio wis okeh sing padha ndelok. "Wah...piye iki, Da. Malah wis kebak. Dhewe arep ndelok saka ngendi iki?" "Kana kae wae," wangsulane Ida karo nudingi kursi ana ing dechake Pak Gunardi. Ora krasa wektu wis awan. Sing padha ndelok padha budhal dhewe-dhewe. Luthfi, Anik, lan Ida tetep padha ndelok nganti rampung. "Pak, kulo diajari main drum. Kula kepingin sanget," panja- lukke Luthfi marang Pak Gunardi. "Wo..., ya...sesuk awan. Tak enteni ning kene. Kanca-kan- cane sisan padha diajak," ujare Pak Gunardi marang Luthfi. ~ 96 ~
Sandhal Goreng Pak Gunardi banjur metu saka studio, ninggalke murid- muride sing isih padha latiyan. Luthfi,Ida lan Anik banjur padha nututi metu tunuju parkiran motor. "Wah...padha saka ngendi, ta. Wit mau tak goleki ora kete- mu-ketemu. Oalah, jem....jem," takone Desi sing wis saka budhal sekolah ngenteni ana ing parkiran. "Hahaha.....lha kowe kuwi ngopo ora nututi neng studio. Malah nglangut nengkene kaya wong ilang," wangsulane Luthfi geguyon. "Halah....lha ngapa neng kana. Kayane kowe padha ora isa main musik. Apa ming padha ndelok?" sindire Desi. "Ya..niyate mau ki mung ndelok, nanging kok malah dadi kepingin isa. kayane asik, kok," sambunge Anik. "Eh....iya, sesuk awan melu latiyan, ya. Arep diwarai Pak Gunardi. Sapa ngerti awake dhewe isa melu tampil neng PENSI sekolah," usule Ida. "Wookkey.....ciappp..... ya wis gek muleh, yuk," tanggepane desi karo numpaki motore. Tekan omahe Luthfi banjur padha sholat dzuhur lan maem. Bengine awake Luthfi krasa kesel banget. Dheweke banjur mapan turu. Esok kuwi sekolahan wis kebak bocah-bocah . "Pagi semua," swarane Luthfi aruh-aruh karo kanca-kancane sing wis ana ning ngarep kelas. "Beeh...telat kowe, Fi. Kadingaren mangkate gasik," pita- kone Anik karo nyindir. "Hehehehehe....sori. Lha aku mau bengi krasa awakku ora penak tenan," wangsule Luthfi karo ngguyu mringis. Esok kuwi sekolahan isih tetep rame amarga padha nyiyapke acara PENSI sekolahan. Studio musik wis kebak bocah-bocah kang padha latiyan, kelas paling mburi dinggo latiyan nari, ruang kara- witan yo wis rame banget lan aula sekolah kanggo latiyan drama. Wektu kuwi swarane campur dadi siji yen dirungokake saka nja- ba. ~ 97 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Luthfi lan kanca-kancane banjur tumuju studio musik arep nagih janjine Pak Gunardi. Nanging tekan studio musik Pak Gu- nardi ora ana. "Lha kepriwe kie? inyong wis tekan kene kok malah gurune rung teka?" pitakone Anik radha mangkel. "Iya ya, marmos. Sida ora, ta?" wangsule Luthfi karo me- cucu. "Gendheng, piye kowe, ki. Aku takon rung diwangsuli ma- lah genti takon. Oo, gethuok....gethuok," ujare Anik saya mang- kel. Dumadakan Pak Gunardi rawuh,banjur murid-murid me- neng kabeh karo ndelok Pak Gunardi mlaku radha mbungkuk sinambi nyekeli wetenge. "Beeeee........wis teka telat nyekeli weteng meneh. Ra ngru- mangsani nek dienteni...huuuuuuh...!!!!" batine Anik nggresula. "Kok dangu, Pak? Pripun niki, Pak. Pun ditenggo ket wau, je. Siyos latiyan mboten?" pitakone salah siji murid karo rada ngece. "Sori, Mas. Bapak mau lagi 'nananana' neng kamar mandhi. Wetenge Bapak lara, je,"wangsule Pak Gunardi karo mesem karo ngajak guyon kanggo nylamur anggone lara weteng. Krungu Pak Gunardi wangsulane malah aneh. Salah sijining murid ana sing nanggepi. "Hah...nananana niku napa, Pak? Wah, Bapak gaul banget. Marai pengin melu 'nanananananana'." Krungu tanggepane kancane, murid-murid liyane padha ngguyu. "Sori anak-anak, Bapak dina iki ora bisa ngajari latiyan. Ba- pak lagi ora kepenak awake. Latiyane dipending dulu, ya," ngen- dikane Pak Gunardi karo rada nyengir. Murid-murid gela lan nggrundel sinambi gemremeng dhe- we-dhewe. "Lha kenging napa, Pak? Padharane sakit napa, Pak?" pita- kone Anik. "Iya, je Nduk," ujare Pak Gunardi sinambi ngelus-elus we- tenge. ~ 98 ~
Sandhal Goreng "Saiki padha gawe grup dhisik wae. Sak grup 4 nganti 6 wong terus ditulis jenenge. Mengko datane dikumpulke neng me- jane Bapak, nggih. Tolong yang baru sedikit-sedikit bisa main alat music gabung dengan yang sudah bisa supaya diajari. Bocah-bocah banjur padha umyek gawe klompok. "Eh, awake dhewe cah 3 dadi 1 wae, ya. Kari golek bocah maning, sopo ngerti Desi mengko gelem gabung. Piye-piye...?" ujare luthfi ngomong karo Anik lan Ida. "Manut," wangsulane Ida. "Okelah kalo begana.....," Anik seneng amarga bisa gabung karo Ida. "Woo...! Sorry aku telat, ya? Wis lekas, pa?" swarane Desi sing lagi teka ngagetke Luthfi,Anik lan Ida. "Ora, kok Des. Kowe kemruputen. Kudune kowe mangkat mengko bar duhur," wangsule Anik sentimen. "Beeh....nape, lu? Lagi dapet, ya? Sewot amat," tanggepanne Desi karo ngguyu. "Wislah ... rasah padha rebut. Arep lekas latiyan kapan? Eh, Des, kowe melu gabung grupku ya!" panjalukke Luthfi. "Ciap! ..... sisan ditentokke wae arep padha nyekel alat apa. Skaliyan lagune." "Wow, ya. Aku nyekel dram, Anik bass, Ida kiboard, kowe gitar, eh...vokale sapa terusan?" wangsule Luthfi rodho bingung. "Runi," ceplosse Ida. "Emmm ..... ya wis rapapa, sisan tambai melodine wae. Nek Johan, piye?" usule Luthfi karo mikir. "Oke....setuju," wangsule Anik lan Desi. Luthfi lan kanca-kancane banjur padha nemoni Runi lan Jo- han kang arep diajak gabung. Basan wis ketemu banjur padha run- dhingan lan padha gelem. Lagu lan aliran musikke wis padha di- temtokake. Dina-dina prei padha digunakake kanggo latiyan. Wektu 2 minggu dimanfaatke banget kanggo matengke persiyapane. "Hadooooh ...... kesel tenan aku, kari 2 dina meneh. Nganti tak rewangi pupuku abang kabeh tak thuthuki nganggo stik dram," ~ 99 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 ujare Luthfi karo ngelus-elus pupune sing wis ketok kaya bar di- gebuki. "Muga-muga wae ora siya-siya le latiyan awake dhewe," dho- nganne Johan sing kepingin banget bisa lolos seleksi PENSI. Basan wis padha kesel, banjur padha mulih istirahat. Awan kuwi dina jumat jam 2. Luthfi CS wis padha nglumpuk ana studio langgananne, banjur padha latiyan kanthi serius. Dina kuwi wis padha isa nggarap rong lagu. Wis rampung padha lati- yan banjur padha menyang sekolahan. Sore kuwi jam 4 ana seleksi ing sekolahan. Sing wis padha teka banjur njupuk nomer urute grup kang arep tampil. Grupe Luthfi entuk giliran nomer 3. Karo ngenteni giliran diundang, Luthfi CS padha rembugan arep njenengi klompoke. Amarga bo- cah-bocahe saka kelas B,banjur padha mupakat dijenengke "Bhe Band". "Bhe Band.........," swara sero saka njero studio kuwi nga- getke Luthfi CS. Luthfi CS banjur padha mlebu lan padha mainke lagu kang wis digarap wektu latiyan saben dinane. Basan wis rampung pak guru ngendika menawa Luthfi lolos seleksi lan isa melu PENSI. Krungu ngendikane gurune mau kanca-kancane padha seneng banget, nanging Luthfi ngrasa ora kepenak karo alate. "Yes ...... ra sia-sia tenan awake dhewe latiyan awan sore," ujare Desi seneng banget. "Iya, aku ya lega banget. Nanging mengko bengi aja lali gla- diresik ning sekolahan," wangsule Runi karo ngadoh. "Aku, ki, ya seneng. Nanging, kok, kayane ana sing aneh ka- ro basdrame," ujare Luthfi kang duwe feeling ora kepenak. "Emang kepriye? Basdrame maju-maju apa arep jebol. Hehehehe....," pitakone Johan ngejak guyon. "Kayane, ki, arep jebol. Soale didelok lapisanne wis arep su- wek. Wah aku malah dadi kuwatir iki," wangsule Luthfi wedi. "Halah..ora papa mengko tak matur karo Pak Gunardi. Ben diplester wae sementara," ujare Desi nenangke Luthfi. ~ 100 ~
Sandhal Goreng "Iya, nuwun sakdurunge, Des. Ya wis gek mulih, yuk! Meng- ko isih bali mrene meneh, ta?" ajakke Anik. Banjur padha njupuk motor lan padha budhal dhewe-dhewe. Bengi kuwi jam setengah pitu, sekolahan wis rame banget kebak kursi sing lagi padha ditata lan panggung sing lagi padha dihias karo bocah-bocah OSIS. Banjur sing wis padha lolos seleksi padha ngusungi alat-alat musik kanggo latiyan neng nduwur pang- gung. Wengi kuwi katon rame banget. Ning njaba sekolahan okeh wong kang padha ndelok. "Eh....., Des. Mau wis tok aturke Pak Gun, durung?" pita- kone Luthfi lirih. "Wis, tenang wae," wangsule Desi. Luthfi ngroso wis tenang bengi kuwi amarga basdrame wis dibenakke. Gladhiresik bengi kuwi wis ketok apik banget. Ngen- teni sesuk-esuk piye penampilanne bocah-bocah. Sabtu esok sekolahan wis kebak murid-murid.ora ming saka kelas 3 nanging sak sekolahan padha nglumpuk dadi siji. Dina kuwi bareng karo pengumuman kelulusan. Kabeh murid-murid kelas 3 lulus kabeh. Kabeh ngrasa seneng dina kuwi. Rampung pengumuman, PENSI diwiwiti. Band pembuka diwakili saka OSIS lan tari-tari saka kelas siji banjur diterusake krawitan.Wektune penampilan saka band-band kelas 3. Mbaka siji klompok band nampilke kemampuanne. Ora krasa gilirane Luthfi CS maju kanggo band penutup. Luthfi, Anik, Ida, Desi, Johan lan Runi wis padha "pedhe" munggah panggung. Lagu sepisanan dimainke apik banget, nanging Luthfi ketok ora nyaman meneh karo basdrame. Basan lagu kapindho wis arep rampung, ora krasa basdrame jebol. Na- nging disamarke nganggo swara bass sing dicekeli Anik. Sing padha ndelok neng ngarep padha ngerti lan ngguyu cekakakan. Luthfi mudhun panggung karo kisinan. ~ 101 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Biodata Peserta Kegiatan Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa
Agatha Elma Febiyaska, tempat dan tanggal lahir: Sleman, 4 Februari 1994, alamat: Pugung, Dalangan RT 12/RW 50 nomor 3, Sleman, tele- pon (0274) 511902, HP 08564363772. Sekolah di SMA Negeri 1 Depok, alamat sekolah: Jalan Babarsari, Caturtunggal, Depok, Sleman, telepon (0274) 485794. Farieza Rahman, tempat dan tanggal lahir: Yogyakarta, 17 Februari 1994, alamat: Jalan Ronodigdayan DN III/263, Lempuyangan, telepon (0274)589340, HP 085729556656. Sekolah di SMA Negeri 1 Gamping, Sleman, (0247) 626345. Indah Subekti, tempat dan tanggal lahir: Kulon Progo, 20 Februari 1993, alamat: Pokoh, Umbul- martani, Ngemplak, Sleman, telepon HP 085729309043. Sekolah di SMA Negeri 1 Cangkringan, alamat sekolah: Jalan Merapi Golf 3, Bedoyo, Wukirsari, Cangkringan, Sleman, (0274) 896273. ~ 102 ~
Sandhal Goreng Radicha Nur Widyaningtyas, tempat dan tanggal lahir: Sleman, 22 Mei 1994, alamat: Gabahan VI, Sumberadi, Mlati, Sleman, telepon (0274) 6584840, HP 085725955531. Sekolah di SMA Negeri 1 Sleman, alamat sekolah: Jalan Magelang km 14, Medari, Caturharjo, Sleman, telepon (0274)868434. Pandji Saputro, tempat dan tanggal lahir: Sleman, 2 Juli 1994, alamat: Mudal 92 RT 04/ RW 20, Sariharjo, Ngaglik, Sleman, telepon (0274) 884425 HP 087839671345. Sekolah di SMA Negeri 1 Ngemplak, alamat sekolah: Cokro- gaten, Bimomartani, Ngemplak, Sleman, telepon (0274) 7494405. Anwinanti Dyah Istiqomah, tempat dan tanggal lahir: Sleman, 13 Juni 1993, alamat: Jarakan, Sendanrejo, Minggir, Sleman, telepon HP 085743225915. Sekolah di SMA Negeri 1 Tempel, alamat sekolah: Banjarharjo, Pondok- rejo, Tempel, Sleman. Alfi Syifa Darmastuti, tempat dan tanggal lahir: Klaten, 11 April 1993, alamat: Sawahan, Somo- telepon HP puro, 085643897088/ 08157915926. Sekolah di SMA Negeri 1 Kalasan. alamat sekolah: Bogem, Ta- manmartani, Kalasan, Sleman. (0274) 6991925, 496040. Jogonalan Klaten, ~ 103 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Milati Muthoharoh, tempat dan tanggal lahir: Gunungkidul, 11 Oktober 1993, alamat: Patuk, Patuk 03/01, Patuk, Gunungkidul, telepon HP 085740058772. Sekolah di SMA Negeri 1 Pram- banan, Sleman, alamat sekolah: Madubaru, Madurejo, Prambanan, Sleman (0274) 496753. Iswandari Ekarini, tempat dan tanggal lahir: Sleman. 28 Agustus 1993, alamat: Daplokan. Margomulyo, Seyegan, Sleman, telepon HP 087839384385. Sekolah di SMA Negeri 1 Se- yegan, Sleman, alamat sekolah: Tegal Gentan, Margoagung, Seyegan, Sleman, HP 08882744526 Annisa Cahyanti, tempat dan tanggal lahir: Sle- man, 28 September 1992, alamat: Jetis 4, Sido- agung, Godean, Sleman, telepon HP 087839382312. Sekolah di SMA Negeri 1 Minggir, alamat sekolah: Pakeran, Sendang- mulyo, Minggir, Sleman, telepon (0274) 7111264. Stella Swastika Putri, tempat dan tanggal lahir: Sleman, 17 Desember 1992, alamat: Perum Sem- bada Asri RT 011/RW 034, Tlogoadi, Mlati, Sle- man, telepon HP 085643315643. Sekolah di SMA Negeri 1 Mlati, alamat sekolah: Cebongan, Tlogo- adi, Mlati, Sleman, 255286, telepon (0274) 865856. ~ 104 ~
Sandhal Goreng Andrasari Setyaningsih, tempat dan tanggal lahir: Bantul, 25 Januari 1994, alamat: Suren Wetan, Canden, Jetis, Bantul, telepon (0274) 7870035. HP 085292648400. Sekolah di SMA Negeri 1 Bantul, alamat sekolah: Jalan K.H. Wakhid Hasyim, Bantul, Telepon (0274) 367547. Eva Marlina, tempat dan tanggal lahir: Bantul, 7 Maret 1994, alamat: Kadiresa, Triwidadi, Pajangan, Bantul, telepon HP 081392408550/ 085725722979. Sekolah di SMA Negeri 1 Ka- sihan, alamat sekolah: Jalan Bugisan Selatan, Yogyakarta, telepon (0274) 376067. Afifah Nur Laely, tempat dan tanggal lahir: Yogyakarta, 31 Agustus 1993, alamat: Mejing Kidul RT 04/RW 09, Ambarketawang, Gam- ping, Sleman, telepon HP 085729238533. Sekolah di SMA Negeri 1 Sedayu, alamat sekolah: Argo- mulyo, Sedayu, Bantul, telepon (0274) 798487. Herlin Safana, tempat dan tanggal lahir: Bantul, 10 Desember 1993, alamat: Tanjung Karang, Patalan, Jetis, Bantul, telepon HP 085292148950/ 08562568398. Sekolah di SMA Negeri 1 Sewon, alamat sekolah: Jalan Parangtritis km 5, Yogya- karta 55187, telepon (0274) 374459. ~ 105 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Heredita Wedharingtyas Laksita Utami, tempat dan tanggal lahir: Yogyakarta, 1 Juni 1994, alamat: Tampungan RT 04/RW 33, Sendang- tirto, Berbah, Sleman, telepon HP 087839455087. Sekolah di SMA Negeri 1 Banguntapan, Bantul, alamat sekolah: Ngentak, Baturetno, Bangun- tapan, Bantul (0274) 373824. Linda Putriyana, tempat dan tanggal lahir: Ban- tul, 23 Desember 1992, alamat: Kapingan, Temu- wuh, Dlingo, Bantul, telepon HP 087839914963. Sekolah di SMA Negeri 1 Pleret, alamat sekolah: Jalan Kedaton, Pleret, Bantul, telepon (0274) 7116950. Eri Dwi Rohayati, tempat dan tanggal lahir: Bantul, 1 Maret 1994, alamat: Manding Tengah, Sabdodadi, Bantul, telepon HP 087839097976. Sekolah di SMA Muhammadiyah, Bantul, alamat sekolah: Jalan Urip Sumoharjo 04/A, Bantul, telepon (0274) 367675. Dinda Bella Pertiwi, tempat dan tanggal lahir: Boyolali, 15 Januari 1995, alamat: Sembungan, Bangunjiwo, Kasihan, Bantul, telepon (0274) 7008092. Sekolah di SMA Stella Duce, Bantul, alamat sekolah: Sumbermulyo, Bambanglipuro Bantul, telepon (0274) 367139. ~ 106 ~
Sandhal Goreng Chusnindiyah Sri Nastiti, tempat dan tanggal lahir: Purworejo, 16 Agustus 1993, alamat: Pedak 383, Karangbendo, Banguntapan, Bantul, telepon HP 085729837375. Sekolah di SMA Bopkri, Banguntapan, Bantul, alamat sekolah: Jalan Sukun 94, Karangbendo, Banguntapan Bantul, telepon (0274) 489511. Beti Ria Sani, tempat dan tanggal lahir: Slemn, 4 Mei 1994, alamat: Mriyan, Margomulyo, Seyegan, Sleman, telepon HP 085927432157. Sekolah di SMK Negeri 2 Depok, Sleman, ala- mat sekolah: Mrican, Caturtunggal, Depok, Sleman, telepon (0274) 513515. Herlin Umayah, tempat dan tanggal lahir: Bantul, 19 Agustus 1993, alamat: Jogonandan, RT 01, Triwidadi, Pajangan, Bantul, telepon HP 081903783025. Sekolah di SMA Negeri 1 Pajangan, Bantul, alamat sekolah: Kedung, Guwosari, Pajangan, Bantul, telepon (0274) 7480581. Hasna Candra Winahyu, tempat dan tanggal lahir: Bantul, 25 Juni1994, alamat: Menang, Srihardono, Pundong, Bantul, telepon HP 087839335522. Sekolah di SMK Negeri 1, Bantul, alamat sekolah: Jalan Parangtritis km 11, Sabdodi , Bantul, telepon (0274) 367156. ~ 107 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Bayu Aji Nugraha, tempat dan tanggal lahir: Sleman, 27 Mei 1993, alamat: Gamping Tengah RT 01/15, Ambarketawang, Gamping, Sleman, telepon HP 085743715262. Sekolah di SMK Negeri 1 Kasihan, Bantul, alamat sekolah: Jalan PG Madukismo, Bugisan, Bantul, telepon 374467. Luthfi Azizatun Ariefah, tempat dan tanggal lahir: Bantul, 13 Juli 1992, alamat: Sanggrahan, Murtigading, Sanden, Bantul, telepon HP 087839394259. Sekolah di SMK Muhammadiyah 1 Bantul, alamat sekolah: Manding, Trirenggo, Bantul, telepon (0274) 7480038. ~ 108 ~
Sandhal Goreng Nulis Crita Cekak Kuwi Kapriye? Dhanu Priyo Prabowo Balai Bahasa Yogyakarta
1. Tema Dalane nulis crita cekak akeh banget, nanging sing paling gam- pang, diwiwiti kanthi nggagas bab tema. Tema asring disebut pokok bahasan utama. Ananging, kang dikarepake ing ukara ka- sebut ora mung kaya mangkono. Tegese, tema ora dumadakan (ujuk-ujuk) anane, sing siap dijupuk sawayah-wayah dening pe- ngarang crita cekak. Tema kudu disusun, dicipta, lan dirumusake. Banjur, bahan sing kaya apa sing bisa dirumusake lan kapriye cara- ne? Sepisan, wong sing arep nulis crita cekak disuwun kersaa mbukak pancandriyane: pandelenge, pangrungone, panggrayange, pangambone, lan pangrasane. Ing kene ana tuladha asiling pambu- kane pancandriya sawijining pengarang. (1) Tau kedadeyan sawijining pembajakan pewat DC 8 du- weke maskapai penerbangan Japan Airlanes (JAL), Pesawat kang lagi ngayahi mabur saka Bombay tumuju Bangkok, dibajak dening gerombolan Tentara Merah Jepang, lan dipeksa ndharat ing Daka, Bangladesh. Dirjen Perhubungan Udara R.I. Marsda TNI Kardono sekaliyan kang numpak pesawat iku uga katut kabajak. (2) Mbeberake pengalamane nalika dadi sandra Dirjen Perhud nyritakake manawa wektu disandra iku sepisan kang dipeng- galih mung kulawarga ing dalem. Mula sepisanan kang tin- ~ 109 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 dakake yaiku mbudidaya kanggo mbebasake garwane saka tangan pembajag. Sawatara ngulir budi dumadakan kelingan pengalamane nalika isih dadi siswa penerbang ing Amerika Serikat sawatara taun kepungkur. Pak Kardono nuli njupuk dhuwit logam terus ibut ngeroki garwane, kanthi tanpa di- ngerteni karo pembajak lan penumpang liyane. Wasana ma- rang Dr. Ohira (salah sawijining sandra), Pak Kardono ngla- purake manawa bojone lara. Laporan diterusake marang para pembajak menawa salah sawijining sandra nandhang lara kolera. Tanpa ditliti maneh, para pembajak terus mbebasake Ibu Kardono. (3) Idhe kerokan mau tuwuh saka Pak Kardono nalika panje- nengane kengetan wektu kedadeyan kang unik sing dialami dening siswa penerbang TNI AU nalika melu pendidikan pe- nerbang ana ing Amerika Serikat. (4) Siswa penerbang Suyitno Sukirno (tilas Dubes RI ing Aus- tralia) masuk angin njaluk dikeroki karo kancane siswa pener- bang Dasiyo (Kolonel Penerbang). Tilas Kerokan sing wujude glaler-glaler abang iku diweruhi dening sawijining dhokter Amerika. Pak Suyitno wusana dipanggil lan dipriksa, "There is a blood under your skin," celathune. Dhokter mau banjur niti priksa kang tliti, nanging ora nemokake "gejala" lelalara, keja- ba mung masuk angin bae. Tetela dhokter Amerika mau ora ngerti manawa glaler-glaler abang mirih-mirih iku kasil ke- rokan kang wis dadi obat tradhisional wong Jawa (Angkasa). ("Kerokan Kang Ngemu Crita", Mekar Sari, No. 21, 1 Januari 1979) Tulisan kasebut apa bisa disebut crita cekak? Yen disawang saka wujude, tulisan kasebut dudu crita cekak, nanging pawarta. Pancen, yen disawang saka judhule - "Kerokan Kang Ngemu Cri- ta" - wis apik lan memper kaya judhule crita cekak. Nanging, yen dijingglengi isine, babar pisan ora bisa disebut crita cekak. Jalarane, ing tulisan kasebut durung ana surasane rasa pangrasa. Amrih ana surasane rasa pangrasa, mula tulisan mau kudu disar- tani dening imajinasi (pangentha-entha). Kejaba kuwi, prakara sing diandharake isih ngrembug bab sing umum, durung pribadi. ~ 110 ~
Sandhal Goreng Kamangka, crita cekak iku, sipate pribadi banget. Mula kudu di- owahi. Upamane paragraf (1): Tau kedadeyan sawijining pembajakan pewat DC 8 duweke maskapai penerbangan Japan Airlanes (JAL), Pesawat kang lagi ngayahi mabur saka Bombay tumuju Bangkok, dibajak dening gerombolan Tentara Merah Jepang, lan dipeksa ndharat ing Daka, Bangladesh. Dirjen Perhubungan Udara R.I. Marsda TNI Kardono sekaliyan kang num- pak pesawat iku uga katut kabajak. Paragraf mau diowahi didhasari dening surasane rasa pang- rasa. Carane: sawuse mripat ngawuningani kedadeyan (pemba- jakan ing motor mabur mau), mripat banjur ngirim kedadeyan mau marang pikiran, sing wusanane banjur ngothak-athik lan mbiji (menganalisis). Bubar kuwi, rasa-pangrasane banjur diuripa- ke kanggo ngrasakake (sing dikarepake ngrasak-ake, yaiku sinam- bunge apa sing disawang mripat karo pengalamane pribadi). Sa- wuse rasa-pangrasane melu ngrasakake fenomen kasebut, ban- jur tuwuh pangentha-entha. Sawuse pangentha-entha (imajinasi) tuwuh, banjur pengarang nguripake paragane, upamane ngang- go paraga aku (Dirjen Perhubungan Udara R.I. Marsda TNI Kardono diganti paraga aku): Awan kuwi, aku babar pisan ora duwe pikiran yen bakal nemahi prakara kang nggegirisi. Bandara Internasional Daka, Banglades, katon sibuk. Nalika DC 8 arep nggegana, kahanan ing motor mabur duweke maskapai penerbangan Japan Airlanes (JAL) iku ora ana tan- dha-tandha sing ngutha-watiri. Kabeh adhem ayem. Luwih-luwih AC ing sajrone motor mabur mau krasa banget tumempel ing kulit. Aku ora duwe panggraita apa-apa. Nanging, sakala kahanan malik grembyang nalika para penumpang padha pating jlerit keweden. "Pesawat wis dakkuwasani! Para penumpang kudu manut aturanku, aturane Tentara Merah!" panyentake sora sawenehe pem- bajak, bisa uga pengarepe, karo ngatonake pistule. Bubar kuwi, pating pecicil ngadeg saka kursi mburi, ngarep, lan tengah para pembajak sinambi ngacungake bedhil lan pistul. "Pesawat ora bisa nutugake laku menyang Bangkok sadurunge tuntutan Tentara Merah diwujudake! Kita mandheg ing Daka!" sepi- san maneh pangerep teroris iku ngucap sora. ~ 111 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Aku tanggap. Motor mabur wis dibajak dening teroris saka Je- pang. Aku ngerti saka ngendi asale Tentara Merah kuwi. Pancen ana wong-wong kecuwan ing Jepang sing banjur madeg dadi kelom- pok teroris. Nanging sing dadi pitakonane atiku, kenangapa teroris- teroris iku mbajak pesawat jalur Bombay - Bangkok? Apa amarga penjagaan ing Bandhara Daka ora ketat? Embuh! Aku durung bisa mikir! Sing dakpikir sisihanku, bojoku. Dheweke katon banget anggone keweden. Keweden kaya dene penum- pang-penumpang liyane. Mula aku banjur nggagas lan golek cara mungguh kapriye carane bojoku bisa luwar saka kahanan iki. Pikiran dakulir. Ing satengahe kahanan tegang lan medeni iku, aku banjur kelingan karo Suyitno, siswa penerbang nalika sinau ing Amerika. Dheweke tau masuk angin lan njaluk dikeroki dening Da- siyo, kancane. Panjaluk mau banjur dileksanani dening Dasiyo. Awake Suyitno dadi glaler-glaer abang. Nanging, glaler-glaler mau malah ndadekake cubriya sawijining dhokter ing sekolahan mau. Si dhokter banjur nimbali Suyitno. Takon apa Suyino lara. Diterangake dening Suyitno menawa ora lara. Dhokter panggah ora percaya. "There is a blood under your skin," celathune si Dhokter. "Dudu. Iki amarga aku dikeroki." panjawabe Suyitno. Sawuse diterangake kanthi jlentreh dening Suyitno, si Dhoker lagi mangerteni glaler-glaler ing awake Suyitno. "Oh, dadi kuwi usada tradhisional Jawa, ta? Pangapurane sing gedhe ya, Mas Yitno! Daksengguh iku kolera." Prakarane Suyitno lan Dhokter Amerika sakala dadi idhe apik tumrapku. Rerikatan aku mbukaki tase bojoku. "Panjenengan arep apa, Mas? Aja tumindak sing nganeh-anehi murih para pembajak ora tumindak ngawur." pitakone bojoku sinam- bi ngawasake kiwa tengen pendirangan. "Minyak angin. Minyak angine endi, Bu?" Bojoku nuli ngetokake barang sing dakgoleki saka tase. Diweneha- ke aku. "Bukaken klambimu sing mburi. Kene dakkeroki." pakonku gle- nikan. "Aku ora masuk angin, Pak!" "Wus menenga dhisik." Karo rada dakpeksa, pungkasane bojoku manut. Madhep ing cen- dhela motor mabur - aku lan bojoku pancen lungguh ing sacedhake cendhela - nyonyahku banjur dakkeroki. Awake dadi rada glaler-gla- ler abang. Tujune apa sing tumindakku mau ora dicbriyani dening ~ 112 ~
Sandhal Goreng penumpang liyane. Pembajake dhewe ora ana sing ngerti. "Mengko, yen sliramu dikongkon mudhun manuta bae, ya?!" celathuku isih bisik-bisik. "Kersane piye ta, Mas? Bubar dikeroki kok banjur dikongkon mu- dhun?" "Iki kanggo kabecikanmu. Aja mikir aku." Wusanane nyonyahku mung manut. Aku tumuli marani dr. Ohira, sawijining dhoker bangsa Jepang sing uga melu dadi sandra. Dheweke lungguh ing sebrang kiwa lungguhku. Aku pancen wus tepung karo dheweke. Dhokter sing mandhegani sawijining kantor pemerintahan ing negara Jepang. "He, kowe arep menyang ngendi?" pitakone sawijining pembajak karo nyeraki aku. "Aku arep kandha marang dr. Ohira. Kancaku." Pembajak mau nyedhaki aku. Aku banjur ngandhakake menawa bojoku lara. Larane aneh. Dhokter Jepang mau marani lungguhe bo- joku. Sawise kapriksa sauntara, dr. Ohira sajak kaget. Pungkasane kandha marang pembajak ing sacedhakku: "Wong wedok iki kena penyakit kolera!" Pembajak sing tansah ngawal aku lan dhokter Ohira njombla sa- king kagete. Age-age marani pengarepe. Pengarepe teka marani aku lan dr. Ohira. "Bener yen wong wadon iku kena kolera?" "Sajake mangkono." Krungu katerangan mangkono, pengarepe pembajak tumuli pren- tah marang andhahane supaya ngundhunake nyonyahku. Dheweke balik keweden yen ketularan virus kolera. Atiku lega banget. Bojoku bisa uwal saka lelakon sing nggegirisi iku. Sateruse, aku mung nunggu perkembangane lelakon. Sawuse kita padha nyemak owah-owahan kasebut, krasa ba- nget yen ana bedane antara siji lan liyane. Ing perangan sing ka- pisan, isih awujud pawarta; dene ing perangan kapindho wus awujud crita cekak amarga ing kono wus ana imajinasi lan sipat sing pribadi (ditulis dening pengarang). Kejaba kuwi, sing pen- ting, wis ana (1) paragane utawa tokohe (aku); (2) latar tempat (motor mabur DC 8 JAL); (3) latar waktu (awan); (4) kasus (wong Jepang sing kecuwan banjur madeg dadi teroris); (5) konflik (penum- ~ 113 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 pang padha pating jlerit keweden); lan (6) perumitan (pitakonan kenangapa JAL jurusan Bombay - Bangkok sing dibajak). Adhedasar tuladha sing prasaja kasebut, kita bisa gawe du- dutan menawa nulis crita cekak iku kawiwitan saka tema. Lan, iku, miturut panemuku, sing paling gampang. Kejaba iku, sawiji- ning pengarang crita cekak kudu duwe (lan perlu) kawruh tam- bahan, upamane: (1) bab terorisme; (2) bab klompok-klompok teroris (ing kene mligine kelompok teroris Kelompok Tentara Me- rah Jepang); (3) bab jagading perusahaan penerbangan; (4) bab kawruh kajiwan (psikologi: kepriye gambarane wong keweden iku); (5) srategi (piye bisa maeka teroris, upamane); (6) penyakit (upamane kolera), lsp. Bab-bab kasebut kudu disiapake kanthi mateng lumantar pan- jinggleng sing tarwaca. Pengarang crita cekak iku sawijining pe- ngamat lan juru cathet sing mirunggan. Kejaba iku, pengarang, arep nulis apa wae, prelu duwe dhata-dhata rujukan sing cukup (upamane: buku, kliping majalah/koran, utawa lumantar inter- net), sregep takon, gelem ngrungokake, lan andhap asor. Pangang- kah kaya mangkono iku mengku pangajab amrih sing maos crit- ane bisa yakin critane bisa katampa tinampa nalar, jalaran crita cekak (sing wujude gancaran) mbutuhake unsur-unsur sing rinci lan lengkap. Unsur-unsur kaya mangkono mau dibutuhake de- ning crita cekak amarga crita cekak iku satemene sawijining kaha- naning jagad sing wutuh lan nduweni logika unik: kahananing jagad anggitane pengarang! 2. Cara Nulis Gegambaran Nulis cerita cekak iku uga butuh kaprigelan carane nulis ge- gambaran (teknik penyajian lukisan). Dene carane, paling ora, ana telu, yaiku (1) gegambaran apa anane (realistis), (2) gegambaran karikatural (nggedhek-nggedhekake utawa bangetake prakara sing digambarake tundhone gambar-an manungsa, kewan, alam, omah, lsp katon kebangeten (ekstrim); (3) gambaran surealistis (gembaran sing ora bisa dipisahake antarane penga-laman nyata ~ 114 ~
Sandhal Goreng lan pangimpen). Upamane, panjenengan tindak-tindak menyang Museum Sangiran, Sragen. Ing kono panjenengan mirsani sa- wehing jrang-kong manusia purba sing sarwa gedhe yen katin- dhangake karo jrangkonging manungsa saiki. Amarga kepengin ngerti kahanane manusia purba, panjenengan banjur lumebu ing alaming manusia purba mau, banjur padha omong-omongan, lsp. 3. Struktur lan Tekstur Satemene, crita (cekak) iku wewangunan saka asiling pami- kire manungsa. Wewangunan mau kasebut struktur. Struktur ka- ton ing susunaning alur. Alur nggambarake sinambunge lelakon/ kedadeyan sing asipat integratif lan wutuh. Kanggo mbangun struktur, unsur-unsure (perang-perangane) siji lan sijine kudu pa- dha sangkul sinangkul, bisa kanthi cara sing salaras utawa kanthi cara sing kosok-balen (kontradhiksi). Upamane, ana awan ana bengi. Awan iku kosok-balene bengi, tanpa bengi kita ora bakal paham bengi. Sawenehing pawongan tresna banget marang manuk kutut, dheweke mikat manuk kutut mau banjur kaleboka- ke ing kurungan: wose, dheweke ora tresna marang manuk kutut jalaran wus ngilangake kebebasane si manuk mau. Pancen ing sa- jroning panguripane manungsa ana kosok-balen (kontradiksi): ka- tresnan lan kawengisan. Sakehing lelakon kang sinandhang dening manungsa sajro- ning urip ing bebrayan agung, kayata: katresnan, sengit, penga- rep-arep, apes, semp-lah, sengit, kangen, kesingikir, lsp. minangka underaning prakara sing ngobahake pengarang anggone nulis crita. Bab-bab kasebut tumus ing lan maujud dadi teksture. Teks- ture, yaiku rerangkening dialog lan narasi. Banjur kepriye babare? Ing Ngisor iki tuladhane. RUWETE BENANG TENUN Matasan metu saka Toko Harapan, ulate suntrut. Atine ngontog- ontog. Anyel! Barang wis ana ing tangane, mrucut. Mrucut marga saka pokale dhewe. Sapa sing ora gela? Giwange iku wae kira-kira mbejaji wolung ewu! Dene arlojine, ya sanajan Ancre kuna, yen mung golek ~ 115 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 bathen limangatus wae mesthi bisa! Hm. Ah, ya dudu rejekine ayake! "Apaa, se, mau ndadak omong-omongan mbarek adhine Salam ba- rang?! Arek wedok kaya ngono-e akeh tunggale!" Greneng-greneng nggrundeli pokale dhewe sing marahi apes. "Cak Mat! Lo, yok apa kabare awak pena, Cak?! Ngungkluk ae, ka endi iku mau?" keprungu swarane wong nyapa dheweke. Matasan mandheg, ora sida nyengklak ducatine. "Luk, Riduuuwan! La apa kon ndhuk kono iku, Wan?" wang- sulane Matasan lali anyele sakala. "Telek rejeki, Cak! Uwong dagang yen ndhuk pasar-pasar ngene iki ya telek rejeki, Cak! Mongsok lali abene, tah?! La awak pena iku la apa katoke kok anclum ngono?!" "Rejeki mrocut, kon iku ndhak ngrasakna botuhe uwong, Wan!" "Apaa se?" "Giwang iku, lo! Giwang mbarek arloji! Ana wong botuh iki mau, kaji katene molih ndhuk Medura botuh dhuwik. Dakjopukna dhuwik molih, ndadakna barange diwenehna mbarek wong liya!" "Lo, la semayane yok apa pena mau, lo, Cak?" "Salahku pancene, Wan. Mesthine jam loro aku ndhuk Toko Harapan kono, bayaran. Kathik iki mau kenalan mbarek adhike Salam ndhuk pucuke gang, omong-omongan sampek taneg. Mbok...! Am- byar semayane!" "Adhike Salam sing endi, se?" "Gak ngreti jenenge, aku!" "Artimunah, beke?" "Iya, Ah-ah ngono lo arane. Ayu, semok ngono lo areke." "Iya, yen gak semok mongsok kon mbelele, Cak! Iku mono ran- dha, Cak! Anake sik dorung bisa mbrangkang. Bojone mati ndhuk Se- marang." "Randha?! Duillah! Wis, wis, ojok koktotugna omonganmu! Se- nep ndhuk weteng! Mrocut, ya mergane arek iku mau hare! Mbok, arek wedok mblaeni temen ngono iku! Rejeki kecekel tangan, worung! Mrocut! Jangkrik! Mripat iki apa nggarahi! Mata yen mata kranjang ya ngene iki akibate. La apa se iki mau papagan mbarek Dulsalam barang? Hm!" "Mulane lah, Cak. Elinga upa diupaya dhekik sampek kecan- dhak. Asmara iku kari-kari ae." "Bener, bener, bener." "Gak ngonone, Cak. Pena isok tah kirane, mbuwang benang tenun?" pitakone Riduwan ganti lagu. ~ 116 ~
Sandhal Goreng "Apa?" "Benang tenun." "Luk, iya, Rek, kene! Tenan tah kon iku, Wan? Ana pirang bal?" "Wolungpoluh, Cak." "Kwalitase?" "Rongpoluh es, Singapur." "Tenan, tah? Duduk Cilacap?" Terus ae diurut. "Ndhuk endi barange? Duweke sapa?" "Ngene, Cak. Kon ngreti tah, benang tenun iku barang awasan? Pena teleka hubungan dhesik katene nyang endi mbuwange barang. Mengko aku sing ngurus DO mbarek angkutane pisan. Untunge diba- gi, rak iya? DO-ne wis kecekel tangan, iki! Cumak tempone terbatas sampek mene. Yen mene gak dijopuk, ilang!" Matasan nyetitekna layang-layang sing dipamerake dening Ri- duwan. Sawise iku banjur padha rembugan bab rega. Wis cocog, terus semayan ketemu surup mengko ing omahe Riduwan. Terus pisahan. Riduwan marani bakul soto. Matasan nyengklak ducatine, ulate ora suntrut maneh, nanging nggethu. Playune Matasan ngidul. Tekan prapatan, ngiwa ~ ngetan ~ terus ngidul maneh, diseput. Banjur mandheg, kedhang-edhangan sepur liwat. Sepur liwat, budhal maneh bareng karo kendharakan liyane. Rame. Parane ngetan, ngidul, ngetan, ngidul, ngidul, terus ngidul ba- blas. Banjur mandheg ing sawijining omah gedhong gedhe. Ducatine dijagang. Matasan mlebu pendhapa. Omah iku sepi. Omah-omah dhaerah kono ~ omah-omahe kaum elite ~ wayah jam telu awan biyasane sepi. Wong-wonge padha turu. Nanging Matasan ora preduli. Ing pikiran ana benang tenun. Benang tenun ateges upa sapulukan! Mula langkahe teteg marani pendhapa sepi. Asu turu ing ngisor kursi, ora jegog, malah kluyur-kluyur nying- kir ajrih, kaya-kaya kena prebawane wong mantep. "Kulanuwun!" Thok, thok, thok. "Kulanuwun!" Ngotot olehe uluk salam. Banjur leren. Keprungu baneke wong kleset-kleset ing kamar ngarep. Ora suwe lawang menga. Menga sithik, nanging wis cukup kanggo maspadakake yen sing ngengani lawang iku wong lanang, piyaman, mentas tangi turu. "Sugeng siyang, Mas! Menapa Mas Darmin wonten?" ujare Matasan ora aweh kelonggaran babar pisan marang wong keset-keset. "Pak Darmin? Pak Darmin keluwar kota," suwarane wong aras- arasen ing njero omah. ~ 117 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Keluwar kota? Wahdhuh!" ujare Matasan sajak gela banget. Dheweke ndhingkluk, kukur-kukur sirah. Mikir-mikir. Banjur, "Kon- dure njing napa, Nggih, Mas?" "Benjing Sabtu." "Wah, kasep! Eh, anu, Mas, riyin nika Mas eh Pak Darmin rak nate rembag-rembagan bab pabrik kaos. Napa panjenengan ngretos alamate?" Sing ditakoni tetep ana ing njero kamar, amping-amping lawang. Mripate manther kaya bocah cilik nonton barang aneh. Wong iku pan- cen gumun ngonangi tingkahe Matasan kang gidra-gidro. "Kirang terang," ujare alon semu wegah. "Cobi, dieling-eling riyin. Pabrik kaos ~ pabrik kaos Nyandhang penak," ujare Matasan mencereng kaya guru mbedheki etung muride. "Kirang terang," wangsulane murid mbrengkelo. "Yen Nyan- dhang penak enget kula nggih teng Lurung Plangkawati ngrika...!" "La! Nomer?" panyentake Matasan kelegan. "Kirang terang." Alot maneh. "Celak pasar sepedhah ngoten, le!" "Hm. Plangkawati, nggih?! Nggih, nggih, maturnuwun, matur- nuwun. Sampun, kepareng!" Ora ngenteni wangsulan saka omah iku, karo masang kacamatane tulak bledug, Matasan nguncuk marani du- catine. Untune mringis, klesak-klesik mbaleni ucapane kang kari dhe- we, "Kepareng, ssugeng sare-ee-ee. Plangkawati, Wak Mas!" Ukara sing kari dhewe iku kanggo tumpakane. Ducatine. Tum- pakan sing legreg ora tau disrebeti nanging tetep setia, mesine ora tau onya, ora tau mogok, lan dijak nyambutgawe kena dipengake! Diun- dang Wak Mas, kaya undang-undangane wong Surabaya deles. Wak Mas, Wak Gus, Wakne Sangkil! Dheweke terus nyingklak ducatine lan amblas. Panase Kutha Surabaya sasi Agustus ngarepake asar, panas nampeg bathuk ora di- rasa. Sing ana ing njero bathuke mung benang tenun wolungpuluh bal. Bareng kang langka ing pasaran bebas. Benang tenun ateges upa sapulukan kanggo sesuk! Sawise ngener ngulon, banjur tekan dalan amba-dawa, kiwa te- ngene gedhong-gedhong gedhe riyel. Ducatine dialonake, sirahe tolah- toleh kaya solahe wayang golek Umarmaya nantang perang. Wasana mandheg ing sawenehe gedhong kecepit, mripate isih adreng nya- wang blabag kang ana tulisane: Pabrik Kaos Nyandhangpenak. Kanthi gojag-gajeg dheweke mlebu ing kamar cilik cekli sing ana ing ngarepan. "Ya, Tuwan?" ~ 118 ~
Sandhal Goreng "Wahdhuh, kedhisikan!" batine ngresula. Blereng serngenge du- rung entek ndadak wis dipapagake swara alus, wadon, terus... bareng sulape wis ilang, katon rupane arek wedok sing nyuwara mau: huayu! Ces-pleng! Critane: ana bocah ayu, lungguh ing ruwang cekli mau, eseme minarakake lebune Matasan. Weruh sepisan, Matasan krasa kasmaran. "Kasmaran ing wayah asar, ha-ha-ha!" pikire nggeguyu gagasane dhewe. "Urusan benang tenun, Jeng!" ujare Matasan eling wigatine mrono. Nyoba nganggo basa Jawa Jawa-tengahan. "Kula enten janji kalih Tuwan... Tuwan sinten niku namine?" "Tuwan Darmansyah yen bagian pasok bahan," disaut dening Cah Ayu. "Nah! Enggih niku! Rak sing ngurus tukon benang tenun, ta?" omonge Matasan kaya cetha-cethaa kae. Bocah ayu manthuk, lan mangsuli, "Tuwan Darmansyah sampun kondur. Para direksi kondur jam kalih." "Lo, la mriki niki, kok tesih bukak?" "Mriki pabrike kalih gudhange! Kalih tata usaha pabrik. Niku, kantore rak empun tutup! Sedhilut melih mriki nggih tutup. Jam sekawan!" suwarane kenes nanging teges. Grapyake gak nguwati! Wis oleh katrangan jlentreh, Matasan meksa ora enggal lunga. Isih seneng ngematake nyawang rupa sing gonal-ganel. Lan, e, eling DO-ne benang tenun kang diwatesi nganti tekan sesuk esuk! "Anu, Jeng, griyane... daleme Tuwan... sapa mau, Tuwan Urusan Benang Tenun...!" "Darmansyah!" "Lha, enggih niku, pundi?" "Lurung Puspanjala nomer sekawan." "Puspanjala? Wahdhuh, dhaerah pundi niku, nggih? Dhaerah prumahan enggal niku, rak enggih? Celake, celake Lurung Singanebah ngrika? Golongane jenenge gendhing-gendhing Jawa! Duillah, adohe! Tilpune, tilpune nomer pinten? Ngampil tilpune pisan, nggih?" Nona Ayu mau menehake nomer tilpune Darmansyah. Terus gle- dhah-gledhah lorogane, ngetokake tas, ngetokake rembug lan wedhak, terus ngelusake pipine kanthi nyawang ing kaca pengilon ing tase. Nomer tilpun wis dicathet, nanging Matasan ora gage mungkur, nyawang cah ayu ngelus pipine "Sampeyan niku ajenge napa?" sentake sing disawang. "O, enggih, ajenge ngampil tilpun!" Matasan gragapan. Ning kober mesem. ~ 119 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "La enggih niku, mangengge!" "E, pun diidini, ta, niki wau. Wong kula kinten... Hallo! Hallo! Pak Darmansyah? Matasan niki, Pak. Matasan utusane Pak Darmin! Kula ten kantor niki! Teng kamar kerjane... sinten asma sampeyan, Jeng?" "Nining!" wangsulane otomatis, tanpa pikir. Nanging sengak. "Nining, Pak! Kula teng pabrike niki, tawi benang tenun. Benang tenun! Enggih! Benang tenun, leres. Napa? Kathahe? Wolungpuluh bal, Pak. Enggih. Hallo! Hallo!? Ini masih bicara, Nona, jangan diputus! Wah, juru tilpun saiki yok apa, se? Hallo! Pak Darmansyah? Enggih, Pak. Tilpune rusak, niki, Pak, dikethok riyin ngriku! Dikethok-thok- thok ngoten, lo! Lha? Yok napa? Mboten krungu, Pak! Enggih, dientosi, kula langsung mriku niki, enggih?" Tilpun diselehake. Urusan benang tenun bakal beres. Darman- syah mau kandha pabrike pancene butuh benang tenun. Yen pancen ana barange, bisa langsung sesuk kon nglebokake gudhang pabrik, atas pesenane Darmansyah! Urusan benang tenun bakal beres! Pokoke iki langsung marani omahe Tuwan Darmansyah! Mbok Allah! Jaman saiki, omong karo tilpun kalah cepet berese tinimbang karo marani dhewe menyang omahe! Jancurit! Tapi pendheke sore iki beres! Benang tenun beres! Kari urusane karo Nining durung. "Ajenge kondur, nggih, Jeng? Daleme pundi?" pitakone karo me- sem. Digawe sabagus-baguse. Adate arek wedok terus kebimbang yen wis pasang esem ngono. "Yen kondur nitih napa, Jeng?" "Nirman! Tutiii!" pambengoke Nining. Ora mangsuli pitakone Matasan. Ana wong teka. Lanang siji, wadon siji. Sing lanang awake dhem- pal. "Iki ladenana dhisik tamune. Ngapunten, nggih, Mas, kula perlu dhateng wingking rumiyin!". "Teng wingking? Napaa?" "Teng jedhing! Pipis! Wong olehku ngempet kaet mau jare!" Matasan ngakak krungu tembunge wong ayu sroolan! Arek alus kok bisa ngomong ndhugal! Ha-ha-ha! Cep! Guyune kandhek! Marga ing ngarepe saiki, adhep-adhepan meh adu irung, ana rai lanang nje- gigis, lan wong wadon untu mrongos. Matasan kontan brubah polatan, saka kekelen dadi pringas-pringis. "Urusan napa, Tuwan?" "Pun, kok, Cak! Urusan kula pun rampung. Ndika mawon sing rukun tengga pabrik niki, hi-hi-hi!" ujare terus lunga. ~ 120 ~
Sandhal Goreng Nalika ducatine wis dicongklang, gagasane isih misuh-misuh, "Uh, Nining! Diamput, ayune nggelani! Ha-ha-ha! Ngempet nguyuh! Ha-ha-ha!" "Hee, jancuk! Matane didekek ndhuk endi! Numpak onta ndhuk dalan gedhe kathik ngguyu cekakakan dhewe! Gak bek ya, Pena!" Wong mlaku meh kesrempet ducatine misuh-misuh! "Jangkrik! Ducati diarani onta! Gak genah arek iku!" Eling adhine Dulsalam, arek wedok sing mrucutake rejekine mau awan, pikirane Matasan dipunggel dhewe. "Iya, Rek, dagang mono wong wadon sirikane!" Greneng-greneng nyrengeni atine dhewe. "Dagang dibudhali ijen, bandhane mung dhengkul karo abab, dagang apa jenenge?! Eh, ya ngupaya upa sapulukan, diupaya saiki dipangan sesuk! Kaya pitik wae, nemu pangan saiki dicucuk saiki, entek. Heh, ya wong makelaran!" Lelakone Matasan dina iku isih dawa. Dheweke sida menyang omahe Darmansyah, direksi urusan bahan Pabrik Kaos Nyandhangpe- nak. Dheweke durung tau tepung. Omahe ing dhaerah lar-laran kutha anyar, adoh nglangut. Nanging ya dilakoni, wong niyate golek rejeki. Mung sarana ati kang takat upa pangane sesuk lan suk emben kuwi bisa kecekel tangan. Mula ora kena wegah, ora ketang kudu ngrai gedheg, awan-awan nggugah wong turu. Wong bakulan kaya dhe- weke, beda karo uripe pegawe negeri sing wis ajeg nampa blanja saben sasi, megawe apa ora megawe. Pokok saben esuk niliki kantor! Bareng Matasan? Budhal saka ngomah wis nengkreng neng ndhuwure sadhel ducatine, isih durung ngreti ngendi sing dituju! Sing dituju wae du- rung ngreti, apa maneh keceran rejekine yen ngretia! Kaya awan iki mau, upama ora ketemu Riduwan ing ngarepe Toko Harapan, la mongsok oleh rembug benang tenun! Nanging embuh priye jalarane, Gusti Allah kuwi tansah maringi upa marang wong sing ngupaya upa! Lan Matasan luwih dhemen saben dina kekintrang moncat-mancit ing kutha kaya ngono katimbang lungguh thenger-thenger ing kantor ora ana gawene! Ora ana gawene entek umure! Mula tau dadi pegawe negeri setaun, gagean wae dheweke njaluk metu. Ora krasan! Sawise rembug karo Tuwan Darmansyah rampung, dheweke nyeput nggoleki omahe Riduwan. Thuk-uthuk-uthuk-sret! Bensine entek! Mangka pompa bensine adoh! Wis, wis, wis! Upa saemplokan iku larang, Rek, ana ing Kutha Surabaya! "Yok apa, Wan? Isok metu-a benang tenune? Oleh rembug serius iki, lho!" ~ 121 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 "Wah! Sara, Cak! Mene iku hari besar plabuhan, Cak. Gudhange tutup. Yok apa?" "Luk! Apaa kon mau nggak warah?! Kon bakulan nggak karu- wan gunemmu, Waaan-Duwan! Ojok ngono kon iku! Saiki yok apa iki?" "Sabar, Cak, ojok ngotot dhesik. Mene isuk ayo padha nang nggone sapa iku mau jenenge manager gudhang." "Apaa mene? Apaa nggak saiki?" "Wonge lunga, Cak." "Temen se, kon ngreti wonge lunga? Ndhak kon tah, sing keset? Nggak percaya aku! Ayo, nggandhola aku, diparani saiki. Iki nggak ming prekara dhuwik, Wan, tapine keprecayan! Dagang jare, yok apa kon iku!" Tenan sing ditekani ora ana. Nonton bioskop. "Lha, yok apa kandhaku?" ujare Riduwan bareng tekan omahe manager gudhang Kalimas Dalem. "Sabar, Wan. Wong bakulan mono kudu sabar. Ayo padha di- enteni ndhuk warunge Mak Ali. Mengko sakirane bioskop buyaran, mrene maneh." Mau benang tenun kaya-kaya wis kecekel tangan, dioyak-oyak priye mbuwange! Saiki wis genah menyang endi anggone mbuwang, dadakna benang tenune arep mrucut saka gegeman! Nubras-nubras maneh! Berjuwang maneh! Jam sepuluh bengi, manager gudhang lagi bisa kepethuk. Wose rembug manager akur mbukak gudhange ing dina prei, anggere ong- kose tikel. Kuwi dienggo mbayari kuli sing saben dinane nyambut gawe neng kono. Kepeksa, Matasan akur. "Jamput! Enake dhewe, pegawe gudhang pelabuhan! Sakjane rak gak ana hari besar pelabuhan! Tapi dipreikna, perlune sing dhines gudhang oleh bayaran lembur! Mbook, ancur negara yen ngene terus! Aturan negara bisa diowah-owahi!" gemremenge Matasan. Jam sewelas bengi Matasan lagi bali ing omahe. Awake kesel nanging lega, rekadayane bab ruwete benang tenun sajake kasil! Nalika wiwit ngglethak dheweke katon-katonen Nining! Ngalamune kuwi banjur dijenengi "Kasmaran ing wayah asar".
Let rong minggu sawise prekara benang tenun beres, Matasan duwe pokal arep ngrampungake prekarane karo Nining, peraga tung- gal ing lakon "Kasmaran ing wayah asar". Olehe marani ya wayah asar, ~ 122 ~
Sandhal Goreng menyang Pabrik Kaos Nyandhangpenak. Matasan sengaja sore iku ora nggawa ducatine. "Kulanuwun!" swarane kadhung seneng. Ora gojag-gajeg kaya dhek sepisanan! "Mangga," ana wangsulan. Swarane ora peni. Wong-wongane ya njegigis karo mrongos! "Nining teng pundi, Nggih?" pitakone briga-brigi. "O, pun dicopot." "Dicopot? Ah, sing bener! Enten napa?" "Diterka gandhengan kalih tiyang sade benang tenun sing da- mele numpak ducati. bobrok." "Lha larene pancene gandheng napa?" "Lha enggih genah, wong tiyange nggene tilpun sepisanan nggih king kamar ngriki, thik. Wayahe kamar sepi." "Mung ngoten mawon dicopot?" "Lha dheke sing nglantarake tiyang sade benang tenun bobrok ngoten. Benang tenun tandhon taun seket lima disade! Nggih rugi, Pabrik!" Matasan enggal wae lunga saka pabrik kono. Ora betah. Bisaa ngono kaya mencolot-mencolota! Dheweke dikira wong apus-apus! Tujune sore iku dheweke numpak becak, mergane duwe karep nggeret Nining nonton bioskop! Numpak becak wong loro bisa rangkul-rang- kulan ing ndalan. Yen goncengan numpak ducati onta, rak kaya ngu- sungi karung menyang Pasar Pabean! Penggawean lawas! Nguli. Tu- june iki mau gak numpak ducati! Andhuka rak ciyeeet! Ditengeri! Dhe- weke konangan! Dadi makelar benang tenun bobrok! Nanging Nining, o, Nining! "Awakmu merat menyang endi, ta, Jeng Nining?! Nasibmu kok cik eleke!" Terbayang-bayang ulate Nining sing nyaprut ngempet nguyuh! Nining wis ilang, semingkir saka sandhungane laku! Nining ora kecekel ing tangane. Ora kecandhak! Mangka Matasan kadhung ke- bimbang! Heh, lelakone wong urip! Upane kecekel, asmarane mawut! Genten-genten ae! Durung jodho!
(Kapethik saka: antologi Lelakone Si lan Man, karya Suparto Brata, Penerbit Narasi, 2005) Isih akeh prakara sing bisa ditulis. Sing penting, kudu wani lan tansah sinau (apa bae) yen arep nulis crita cekak sing apik. ~ 123 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 Tegese wani, yen duwe gagasan dicathet, terus dibabar maneh mi- turut panjenengan. Aja wedi elek wong lagi sinau. Tanpa ana elek ora bakal ana apik. Sing pokok, dadi pengarang aja wedi di- cacat, amarga panacat kuwi satemene sawijining kawigaten mi- runggan saka pawongan liya tumrap kita. ***** ~ 124 ~
Sandhal Goreng Nyoba Tetepungan Karo Crita Cekak Krishna Mihardja
Menawa dianggep kaya omah, saweneh crita cekak ngono uga ana perangan-perangan kang ditata lan tundone dadi wewangunan omah. Kayata ana cagake, ana lawange kanggo mlebu, ana piranti lan perabot omah, lan liya-liyane. Samono uga, cara lan lakune nggawe wewangunan iku uga ana urut-urutane miturut teorine si tukang. Kanthi mangkono, kepriye wae, si tukang tetep dadi punjere 'proses dumadine crita cekak' mau. Bisa bae, dadine omah tanpa tembok lan tanpa lawang, bisa uga mung tembok lan lawang tanpa payon. Yen wis mangkono, apa omah tanpa payon iku wis kena dianggep omah? Kareben kabeh mau dipasrahake wae marang sing ngarani. Cekake mangkene: ing crita cekak iku ana perangan- perangan pokok, lan uga ana carane nata perangan-perangan mau supaya dadi 'wewangunan' crita cekak. Perkara mengko dadine, kareben wong liya sing ngarani, bisa uga dadi crita cekak kang gedhene ngluwihi Monas, bisa uga dadine mung crita cekak kang wujud gubug cilik kang dienggo tunggu manuk ing sawah. Tulisan iki, sabisa-bisa bakal ngandhakake perangan-perang- an crita cekak lan carane nata urut-urutane kanthi ora mirunggan, mung saanane wae. Jalaran ora sethithik wong kang kepingin ajar nulis crita cekak malah cabar kekerapane mung jalaran wedi ana- ne aturan-aturan crita cekak kang ditata dening para ahli. Kira- kira pitutur becik kanggo kang kepingin nulis crita cekak: tulisen wae sabisane, kareben 'teorikus' lan 'pembaca' kang padha ngrem- ~ 125 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 bug ala lan apike, bener lan lupute crita cekak sing kebacut ditulis mau. Crita cekak asring ditegesi crita kang cekak ing perkara isine. Crita cekak yaitu karangan prosa sing nyaritakake crita saweneh tokoh ing sawenehe kahanan lan wektu kang cekak. Cetha ing kene menawa 'cekak' iku ora ana sambung rapete karo akehe tembung lan akehe lembaran tulisane. Bisa wae crita cekak ditulis nganti satus lembar (senajan bakal dianggep aneh). Miturut para jamhur sastra (= ahli sastra?), certa cekak iku dumadi saka unsur kang sinebut unsur intrinsik lan unsur eks- trinsik. Unsur ekstrinsik yaiku unsur kang ana ing sanjabane crita cekak nanging isih mangaribawani dumadine crita cekak mau. Bisa kasebutake ing kene yaiku faktor ideologi, politik, ekonomi, sosial budaya, agama, tata nilai kang ana ing satengahing masya- rakat. Dene unsur instrinsik yaiku unsur kang bakal dianggo pa- thokan gawe crita cekak iku, yaiku: tokoh-penokohan, alur, latar, sudut pandang, gaya crita, amanat, lan tema. 1. Tokoh - Penokohan Tokoh utawa paraga yaiku bleger, wewujudan, 'sosok', uta- wa 'individu' rerekan (kang direka) kang bakal dicaritakake ana ing crita cekak. Penokohan, utawa watak yaiku panggawene we- watekane tokoh lan citra-gegambaraning tokoh sanjeroning crita cekak. Jalaran crita cekak diwatesi cacahing dawaning crita, mula ora becik yen samengkone gawe paraga kang akeh ing crita cekak. Mbok menawa luwih gampang yen tokoh kang bakal dienggo mung kurang saka lima. Sanajanta mangkono, penokohan ing cri- ta cekak kudu dikuwati. Tuladha penokohan kang becik yaiku ana ing crita film karton Sponge Bob. Ing kene ana paraga telu (Sponge Bob kang jail, Patrick Star kang bodho, Squirtword kang "jaim"), kanthi paraga telu kang penokohane kuwat kaya iki, pengarang ora bakal kentekan crita. Apa maneh yen ditambah paraga liyane kayata Mister Crabs kang mata duiten, Shandy kang pinter, lan liyane. Crita liya kang penokohan becik yaiku crita Kera Sakti. ~ 126 ~
Sandhal Goreng 2. Latar Latar, yaiku unsur sanjeroning crita cekak kang nuduhake ing endi, kepriye, lan kapan crita mau kedadean. Latar ana cacah telu, yaiku latar papan, latar wektu, lan latar sosial. Latar papan (geografis) nuduhake papan kedadean ing crita, dene latar wektu (historis/sejarah) nuduhake perkara kang ana kaitane karo seja- rah, lan latar sosial kang nuduhake ciri-ciri panguripane masyara- kat. Latar iku akeh gegayutane situasi lan kondisi crita, tuladhane yen critane dumadi ing tahun patang-puluhan mesthi bae paraga- ne ora bakal dijenengi Mahesa Jenar lan ora bakal lelungan kanthi numpak Kawasaki Ninja 250. 3. Alur Alur, yaiku unsur kang wujud rerangken (rangkaian) keda- dean kang nuduhake anane tlonjong (arah) marang saweneh per- kara, kang biasane gegayutane karo wektu (alur lurus-progresif, alur balik-flash back). Ing crita cekak, biasane nggunakake cam- puran ing antarane alur loro mau, bab iki kanggo 'mengefektifan' gunggunge lembar tulisan crita cekak kang winates. 4. Sudut Pandang Sudut pandang, yaiku 'posisi' pengarang ing satengahing kedadean ing crita cekak. Ana cacah papat model sudut pandang, yaiku: sudut pandang orang pertama sentral, sudut pandang pertama sebagai pembantu, sudut pandang orang ketiga serba tahu, sudut pandang orang ketiga terbatas. Crita kang digolonga- ke nggunakake sudut pandang orang pertama sentral, yaiku crita kang paraga utamane pengarang, kang melu mlebu ing critane. Dene sudut pandang orang pertama pembantu, yaiku nalika paraga 'aku' ing crita mung dadi 'pembantu' kang dienggo nyaritakake tokoh liya kang luwih penting utawa luwih pokok. Sudut pandang orang ketiga serba tahu, yaiku crita kang pengarange ana sanjaba- ning crita lan mung dadi 'pengamat' kadadean ing crita, lan ngerti sakabehe kang dumadi, malah ana kalane pengarang katon yen ~ 127 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 'dialog langsung' marang pembaca. Sudut pandang orang ketiga terbatas, yaiku pengarang kang ana ing sanjabane crita mau wina- tes pangertine, dheweke mung mangerteni kedadean kang dialami dening saweneh paraga pokok kang ana ing crita. 5. Gaya Crita Gaya crita, yaiku carane nyaritakake saweneh kedadean. Ana model crita kang pancen saweneh kanyatan kang bisa dumadi ing kahanan urip sabenere. Ana crita kang ora bakal bisa dadi ka- nyatan kang sabenere (crita: Sponge Bob). Uga ana model crita kang nyaritakake kahanan kang bakal teka ing samengko (crita: Star Wars). Akeh gaya crita kang bisa dipilih kanggo nulis crita cekak, senajanta mangkono crita kang aneh (kaya Sopnge Bob) malah duwe kekuwatan luwih kanggo njiret kang padha maca. 6. Tema Tema, yaiku gagasan, ide, 'pemikiran pokok', kang mujudake punjering crita kang kudu diugemi supaya critane ora ngelantur ngalor ngidul. Tema abadi ing crita cekak mesthi wae tema 'tres- na'. Nanging perlu dadi kawigaten, kaya dene hukum ekonomi, nalikane kabeh pengarang nulis tema 'tresna' tundhone kang ma- ca dadi 'mutah',ora aneh yen sabanjure kang maca nyelehake ma- jalahe sadurunge ngerti judul critane. 7. Amanat Amanat, yaiku isining crita utawa pesan moral kang bakal diwenehake dening pengarang marang kang padha maca liwat crita cekake. Ana kalane, jalaran pengarang kebangeten anggone kepingin menehi wewulang moral, critane malah bubrah jalaran krasa yen 'ngguroni' utawa menggurui. Nanging, samono uga yen sawijining crita tanpa ana pesan morale, kirane uga ora mujudake yen crita mau klebu becik. Ing ndhuwur mau, dinjlentrehake perkara kang ngenani pe- ~ 128 ~
Sandhal Goreng rangane crita cekak, bisa uga dijenengi bebakale crita cekak. Banjur yen wis duwe bahane, bebakale, mesthi wae kudu ngerti carane ngolah, carane mlaku, carane memangun, supayane bahan mau dadi crita cekak kang becik. Nanging, sing jeneng 'cara' iku ora mutlak lan kumudu-kudu. Bisa bae saweneh pawongan ajar nulis tanpa ngerti sadurunge ngenani teori-teori lan metode nulis (trial and error), nganti sawijining wektu dheweke lagi ngerti cara kang bener kanggo nulis. Senajanta mangkono, yen sadurunge ajar nu- lis crita wis duwe kawruh sethithik ngenani carane nulis, mbokme- nawa anggone ajar bakal luwih cepet bisa jalaran ana sing nuntun. Pindhane kaya bayi kang ajar mlaku. Kanggo tuladha carane ajar nulis crita cekak, mbok menawa cara (senajan ora mutlak) ing ngisor iki bisa dicoba. a. Kang dhisik dhewe, nemtokake tema kang bakal ditulis dadi cerpen. Kaya wis diandharake ing ndhuwur, tema sing pa- ling monjo yaiku 'tresna'. Sabanjure saka tema-besar iku, di- ciutake maneh dadi topik kang luwih spesifik, tuladhane: 'tresna kapisan'. Yen topike tresna kirane ora becik yen me- nganggo gaya crita futuristik, becike nganggo gaya crita rea- listik wae. b. Kang angka loro, nemtokake paraga. Paraga ora perlu akeh, bisa loro wae, apa telu. Dene yen kepeksa kudu paraga kang akeh, paraga kang liyane iki ora perlu dijenengi kang ateges uga ora perlu dipikirake kanthi mateng cara penokohane. c. Angka telu, nemtokake latar lan alur. Umpamane bocah loro mau anggone kasmaran ing awal abad selikur. Mesthi wae paragane ora bakal dijenengi Paijo lan Tukinem, jalaran je- neng iki mung kaloka nalika tahun seketen kepungkur. Bisa wae dijejengi Lintang kang kasmaran marang Wulan. Alure (jalan critanya): Lintang kasmaran marang adhik kelase kang jeneng Wulan. Lintang saben dina pedekate nalika padha bareng mangan ing kantin sekolah. Nanging ora ana respons saka Wulan (alur lurus). Kanyatan kabeh mau jalaran Wulan tansah kelingan nalika Masa Orientasi Siswa biyen si Lintang ~ 129 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 klebu 'kakak yang galak' (alur balik). Crita iki bisa diregenga- ke kanthi nambahi paraga liyane. d. Angka papat, nemtokake sudut pandang. Yen kabeh dalan critane wis cetha, kari nemtokake sudut pandang kanggo nu- lisake critane. Yen pengarang kepingin bisa ngesokake saka- behe kang ana ati, becik nganggo sudut pandang ora pertama sentral, nanging menawa kepingin bisa nyaritakake keda- dean kanthi gampang bisa nggunakake sudut pandang orang ketiga serba tahu. Kang perlu digatekake, lan kanggo tetim- bangan, yaiku rasa keindahan kang ana atine pengarange dhewe. Mbok menawa cukup samene dhisik ngenani crita cekak. Mu- ga-muga bisa dadi detonator tumrape siswa kang padha melu beng- kel sastra. Kang perlu dieling-eling: nyoba nulis iku luwih becik tinimbang mung disimpen ing pengangen. Salam kreatif ~ 130 ~
Sandhal Goreng
~ 131 ~
Antologi Cerkak, Peningkatan Kreativitas Penulisan Sastra Jawa tahun 2010 ~ 132 ~