Metonimi ing Basa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung METONIMI ING BASA JAWA MASYARAKAT DESA SOBONTORO, KECAMATAN BOYOLANGU, KABUPATEN TULUNGAGUNG Deni Candra Irawan, Prof. Dr. Udjang Pairin M.Basir, M. Pd Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Metonimi ing basa Jawa kalebu salah siji jinise sesambungane teges ing titi teges utawa semantik. Lumrahe metonimi ing basa Jawa nuduhake asosiasi kang wis dingerteni ing struktur basane. Kanthi nliti sesambungane teges metonimi ing basa Jawa pranyata metonimi nduweni wujud lan golongan kang mligi yen ditandhingake karo sesambungane teges liyane. Punjere panliten yaiku 1) kepriye wujude sesambungane teges metonimi ing basa Jawa padinan masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung? lan 2) apa wae golongane sesambungane teges metonimi ing basa Jawa padinan masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung?. Dene ancase panliten yaiku 1) ngandharake kepriye wujude sesambungane teges metonimi ing basa Jawa padinan masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung lan 2) ngandharake apa wae golongane sesambungane teges metonimi ing basa Jawa padinan masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung. Dhata ing panliten iki yaiku basa padinan masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung. Dene sumber dhatane yaiku masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung. Asile panliten sesambungane teges metonimi ing basa Jawa diperang dadi loro yaiku 1) sesambungane teges metonimi adhedhasar wujude lan 2) sesambungane teges metonimi adhedhasar golongan referen. Metonimi adhedhasar wujude diperang dadi loro yaiku 1) metonimi adhedhasar satuwan linguale lan 2) metonimi adhedhasar jinise. Metonimi adhedhasar satuwan linguale diperang dadi telu yaiku 1) metonimi kang awujud tembung lingga, 2) metonimi kang awujud tembung andhahan, lan 3) metonimi kang awujud gatra. Metonimi adhedhasar jinise diperang dadi papat yaiku 1) metonimi kang nduweni sesambungan spasial, 2) metonimi kang nduweni sesambungan temporal, 3) metonimi kang nduweni sesambungan idhentifikatif lan 4) metonimi kang nduweni sesambungan logikal. Sesambungane teges metonimi adhedhasar golongan referen diperang dadi papat yaiku 1) golongane metonimi manungsa, 2) golongane metonimi kewan, 3) golongan metonimi tetuwuhan, lan 4) golongan metonimi barang. Tembung Wigati: metonimi, sesambungane teges, basa Jawa PURWAKA Landhesane Panliten Sesambungane teges kang diandharake ing buku paramasastra Jawa kaya Reringkesane Paramasastra Djawa (Antunsuhono, 1953), Ngengrengan Kasusastran Djawa (Padmasoekotjo, 1953), lan Sariné Basa Djawa (Padmasoekotjo, 1967) sasuwene iki akeh-akehe mung njlentrehake sesambungane teges kang asipat umum. Kaya dene sesambungane teges dasanama lan kosok balen kang diandharake kanthi amba lan nggunakake tuladha-tuladha kang maneka werna. Lha yen sesambungane ing pira-pira buku paramasastra Jawa isih durung diandharake kanthi amba lan mligi apa maneh sesambungane teges metonimi ing basa Jawa. Bab kasebut nuduhake yen para ahli basa isih durung nganggep yen ta metonimi ing basa Jawa kagolong sesambungane teges. Tegese isih ana bab-bab kang samesthine antuk kawigaten saka para ahli basa kanggo njlentrehake sesambungane teges metonimi ing basa Jawa kanthi luwih amba. Kaya dene kepriye wujude teges metonimi golongane sesambungane sesambungane Jawa. Adhedhasar kasunyatan kasebut, mula saka kuwi sesambungane teges metonimi ing basa Jawa prelu ditliti kanthi luwih jero, jalaran sesambungane teges metonimi ing basa Jawa nduweni wujud lan golongan kang mligi. teges metonimi teges metonimi lan ing basa Panliti ing panliten iki nliti sesambungane teges metonimi ing basa Jawa. Metonimi minangka salah siji jinise sesambungane ing pirang-pirang buku semantik pancen kurang narik kawigatene para ahli basa. Metonimi dianggep nduweni sesambungane teges kang wis cetha sajrone struktur basane (Parera, 2004:121). Beda karo metafora sing bisa nuwuhake intuisi metaforis, sesambungane teges metonimi ora nuwuhake teges kang anyar sajrone struktur basane lan dianggep sesambungane teges kang nuduhake atribut-atribut kang wis gumanthok sajrone struktur basa. Masiya metonimi kurang narik kawigatene para ahli basa nanging isih ana saperangan ahli sing nganggep yen ta metonimi nduweni daya teges 1
Metonimi ing Basa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung pangaribawa kang gedhe marang anane owah-owahane teges adhedhasar sipat asosiatif. Panliten sesambungan teges metonimi wis nate ditindakake dening Susanto (2009) kanthi irah-irahan Metonimia Dalam Surat Kabar Berbahasa Indonesia. Metonimia kang ditemokake sajrone panliten kasebut prayata luwih akeh tinimbang referensi kang digunakake panliti. Asil saka panliten kasebut yaiku nggolongake metonimia ing surat kabar Indonesia adhedhasar sipat asosiatif-asosiatif ing dhata kang ditliti. Saka panliten kasebut nuduhake yen sesambungane teges metonimi ora mung gumathok marang referensi kang diandharake para ahli nanging bisa ditemtokake adhedhasar dhata kang ditliti. (1) Paedah Teoretis Panliten kanggo nyengkuyung pangrembakane ilmu semantik utawa titi teges ngenani sesambungane teges. Saliyane kuwi, panliten iki uga nduweni guna marang ngrembakane sesambungane teges metonimi ing basa Jawa. (2) Paedah Praktis iki bisaa nduweni guna Panliten praktis saka panliten iki dikarepake menehi paedah tumrap panliti saengga bisa nitiki kanthi cetha ngenani sesambungane teges metonimi ing basa Jawa. Kanggo para kadang maos bisaa luwih ngerteni sesambungane teges metonimi ing basa Jawa yen ta para maos ngetrapake basa ing basa padinan. ing ndhuwur cetha yen Adhedhasar andharan isih kurang panliten ngenani sesambungane utamane sesambungane teges metonimi ing basa Jawa. Adhedhasar panliten ing ndhuwur uga cetha yen sesambungane teges metonimi ing basa Jawa durung nate ditliti. Saperangan para ahli uga isih durung nganggep sesambungane teges metonimi ing basa Jawa kagolong jinise sesambungane teges. Mula saka kuwi prelu anane panliten ngenani metonimi ing basa Jawa kanggo nggoleki wujude lan golongane metonimi ing basa Jawa. teges Punjere Panliten Punjere panliten ing panliten iki bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Kepriye wujude sesambungane teges metonimi ing basa Jawa padinan masyarakat Desa Sobontororo, Kecamatan Tulungagung, Kabupaten Tulungagung? (2) Apa wae golongane sesambungane teges metonimi ing basa Jawa padinan masyarakat Desa Sobontororo, Kecamatan Tulungagung, Kabupaten Tulungagung? Panliten Ngenani Sesambungane Teges Panliten ngenani sesambungane teges metonimi wis nate ditindakake dening Susanto (2009) kanthi irah- irahan Metonimia dalam Surat Kabar Berbahasa Indonesia. Dene asil saka panliten kasebut yaiku teges metonimia dadi nggolongake sesambungane lembaga mewakili sewelas golongan yaiku 1) pejabat/penanggung jawab, 2) nama orang mewakili lembaga, 3) jabatan mewakili pemegang jabatan, 4) tempat mewakili penghuni, 5) tempat mewakili peristiwa, 6) daerah mewakili orang/suku dari daerah itu, 7) agama mewakili pemeluk agama, 8) merek mewakili produk, 9) cirri mewakili tempat, 10) jenjang mewakili jabatan, lan spesifik. Metonimia kang 11) genereik mewakili ditemokake sajrone panliten kasebut luwih akeh marang referensi kang digunakake panliti. Asil saka panliten kasebut mung nggolongake metonimia adhedhasar sipat asosiatif-asosiatif kang ana. Saka panliten kasebut cetha yen ta sesambungane teges metonimi ora mung gumathok marang referensi kang ana. Ancase Panliten Adhedhasar punjere panliten panliten bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Ngandharake lan njlentrehake kepriye wujude sesambungane ing basa Jawa teges metonimi padinan masyarakat Desa Sobontororo, Kecamatan Tulungagung, Kabupaten Tulungagung. ing ndhuwur, ancase (2) Ngandharake lan njlentrehake apa wae golongane sesambungane ing basa Jawa teges metonimi padinan masyarakat Desa Sobontororo, Kecamatan Tulungagung, Kabupaten Tulungagung. Paedahe Panliten Paedahe panliten sajrone panliten iki diperang dadi loro yaiku paedah teoretis lan paedah praktis. Kanggo luwih cethane paedah-paedah kasebut ing ngisor iki andharane. Panliten sesambungane teges uga nate ditindakake Mulya (2010) kanthi irah-irahan Bentuk Kegradasian Antonimi Adjektiva dalam Bahasa Jawa. Asil saka panliten kasebut yaiku antonimi nduweni ciri-ciri kegradasian adjektiva tembung lingga kang nggambarake tingkat netralisasi, tembung andhahan kang nggambarake tingkat perbandingan, lan gatra kang nggambarake tingkat penyangatan. Wahyuni (2011) uga nate nindakake panliten sesambungane teges kanthi irah-irahan Sinonim Nomina dalam Bahasa Jawa (Suatu Kajian Semantik). Panliten kasebut ngasilake rong bab kang utama. Kaping pisan yaiku ciri pembeda semantik kesinoniman nomina konkret kang didayani limang bab yaiku 1) anane dialek kang beda, 2) anane tembung serapan, 3) anane gaya utawa laras, 4) anane keefektifan saka tembung, lan 5) anane kolokasi. Dene bab utama kaping pindhone yaiku ciri pembeda semantik utawa fitur kesinoniman nomina konkret basa Jawa adhedhasar komponen maknane. Saka 2
Metonimi ing Basa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung ciri pembeda sementik kasebut bisa dingerteni ragam basane lan komponen maknane. Panliten sadurunge sesambungane teges uga nate ditindakake Purwanti (2011) kanthi irah-irahan Kajian Polisemi dalam Rubrik Berita Majalah Djaka Lodang Edisi 2011. Asil panliten kasebut yaiku nggolongake polisemi dadi telu yaiku adhedhasar jinise, wujude, lan tipe sesambungane teges polisemi sajrone tembung utawa gatra. Adhedhasar jinise polisemi diperang dadi telu yaiku polisemi verba, nomina, lan adjektiva. Dene adhedhasar wujude polisemi uga diperang dadi telu yaiku wujud andhahan, tembung lingga, lan gatra. Banjur adhedhasar tipe sesambungane teges polisemi diperang dadi telu yaiku makna derivasi, perluasan figurative, lan golongan makna sampingan. Panliten liya ngenani sesambungane teges uga nate ditindakake dening Sandi (2011) kanthi irah-irahan Nama Diri Tokoh Bima (Analisis Semantik dan Kebudayaan). Panliten iki kalebu sesambungan teges dasanama amarga panliti nliti dasanamane jeneng paraga Bima sajrone crita wayang. Dene asil panliten kasebut yaiku jeneng digunakake kanggo tandha idhentitas lan makna jeneng nggambarake ciri-ciri referensial paraga kanthi sakabehe. lan Jeneng saka paraga Bima kang dijlentrehake diandharake yaiku Wrekodara lan Bratasena kang nduweni makna leksikal sing nuwuhake referen-referen panyengkuyung kang nggambarake karaketere Bima. teges ditemokake sajrone panliten kasebut luwih akeh marang referensi kang digunakake panliti. Asil saka panliten kasebut mung nggolongake metonimia adhedhasar sipat asosiatif-asosiatif kang ana. Saka panliten kasebut cetha yen ta sesambungane teges metonimi ora mung gumathok marang referensi kang ana. Panliten sesambungane teges uga nate ditindakake Mulya (2010) kanthi irah-irahan Bentuk Kegradasian Antonimi Adjektiva dalam Bahasa Jawa. Asil saka panliten kasebut yaiku antonimi nduweni ciri-ciri kegradasian adjektiva tembung lingga kang nggambarake tingkat netralisasi, tembung andhahan kang nggambarake tingkat perbandingan, lan gatra kang nggambarake tingkat penyangatan. Wahyuni (2011) uga nate nindakake panliten sesambungane teges kanthi irah-irahan Sinonim Nomina dalam Bahasa Jawa (Suatu Kajian Semantik). Panliten kasebut ngasilake rong bab kang utama. Kaping pisan yaiku ciri pembeda semantik kesinoniman nomina konkret kang didayani limang bab yaiku 1) anane dialek kang beda, 2) anane tembung serapan, 3) anane gaya utawa laras, 4) anane keefektifan saka tembung, lan 5) anane kolokasi. Dene bab utama kaping pindhone yaiku ciri pembeda semantik utawa fitur kesinoniman nomina konkret basa Jawa adhedhasar komponen maknane. Saka ciri pembeda sementik kasebut bisa dingerteni ragam basane lan komponen maknane. ing ndhuwur bisa dingerteni yen saben-saben panliten sesambungane teges nduweni titikan kang beda-beda. Panliten ing ndhuwur uga nuduhake yen ta akeh-akehe sesambungane teges dijlentrehake lan diandharake kanthi dhasar wujude. Emane sesambungane teges metonimi ing basa Jawa isih durung ditliti para ahli basa kamangka sesambungane teges metonimi uga nduweni wujud lan golongan kang mligi. Mula saka kuwi prelu anane panliten sesambungane teges metonimi adhedhasar wujude lan golongane. Adhedhasar panliten sesambungane Panliten sadurunge sesambungane teges uga nate ditindakake Purwanti (2011) kanthi irah-irahan Kajian Polisemi dalam Rubrik Berita Majalah Djaka Lodang Edisi 2011. Asil panliten kasebut yaiku nggolongake polisemi dadi telu yaiku adhedhasar jinise, wujude, lan tipe sesambungane teges polisemi sajrone tembung utawa gatra. Adhedhasar jinise polisemi diperang dadi telu yaiku polisemi verba, nomina, lan adjektiva. Dene adhedhasar wujude polisemi uga diperang dadi telu yaiku wujud andhahan, tembung lingga, lan gatra. Banjur adhedhasar tipe sesambungane teges polisemi diperang dadi telu yaiku makna derivasi, perluasan figurative, lan golongan makna sampingan. Panliten Ngenani Sesambungane Teges Panliten ngenani sesambungane teges metonimi wis nate ditindakake dening Susanto (2009) kanthi irah- irahan Metonimia dalam Surat Kabar Berbahasa Indonesia. Dene asil saka panliten kasebut yaiku teges metonimia dadi nggolongake sesambungane lembaga mewakili sewelas golongan yaiku 1) pejabat/penanggung jawab, 2) nama orang mewakili lembaga, 3) jabatan mewakili pemegang jabatan, 4) tempat mewakili penghuni, 5) tempat mewakili peristiwa, 6) daerah mewakili orang/suku dari daerah itu, 7) agama mewakili pemeluk agama, 8) merek mewakili produk, 9) cirri mewakili tempat, 10) jenjang mewakili jabatan, lan spesifik. Metonimia kang 11) genereik mewakili Panliten liya ngenani sesambungane teges uga nate ditindakake dening Sandi (2011) kanthi irah-irahan Nama Diri Tokoh Bima (Analisis Semantik dan Kebudayaan). Panliten iki kalebu sesambungan teges dasanama amarga panliti nliti dasanamane jeneng paraga Bima sajrone crita wayang. Dene asil panliten kasebut yaiku jeneng digunakake kanggo tandha idhentitas lan makna jeneng nggambarake ciri-ciri referensial paraga kanthi sakabehe. Jeneng saka paraga Bima kang dijlentrehake lan diandharake yaiku Wrekodara lan Bratasena kang nduweni makna leksikal sing nuwuhake referen-referen panyengkuyung kang nggambarake karaketere Bima. 3
Metonimi ing Basa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung ing ndhuwur bisa dingerteni yen saben-saben panliten sesambungane teges nduweni titikan kang beda-beda. Panliten ing ndhuwur uga nuduhake yen ta akeh-akehe sesambungane teges dijlentrehake lan diandharake kanthi dhasar wujude. Emane sesambungane teges metonimi ing basa Jawa isih durung ditliti para ahli basa kamangka sesambungane teges metonimi uga nduweni wujud lan golongan kang mligi. Mula saka kuwi prelu anane panliten sesambungane teges metonimi adhedhasar wujude lan golongane. Adhedhasar panliten sesambungane teges Sesambungane Teges lumrahe diperang dadi loro yaiku dasanama lan kosokbalen. Dasanama tegese jenenge sepuluh, jenenge akeh, ora mung siji utawa loro bisa nganti luwih sepuluh temenan, tarkadhang malah luwih (Padmosoekotjo, 1953:56). Tuladhane Raden Janaka kang nduweni jeneng Raden Permadi, Kekasih Kembang Palgunadi, Raden Kendiwratnala, Kombang Ali-ali, Margana, Parta, Peparab Prabu Kariti, Endrapura, Dananjaya, lan Panengah Pandhawa. Jeneng-jeneng kasebut kang lumrahe diarani dasanama. Saliyane Dasanama, kang kalebu sesambungane teges ing basa Jawa yaiku kosok balen. Banyu tawa = banyu wantah, kosok-baline: banyu asin (Padmosoekotjo, 1967:167). Tuladha kosok balen kasebut isih durung cetha amarga banyu pait, banyu gula uga bisa dadi kosok baline banyu tawa. Lha yen dideleng saka unsur-unsure kang diarani dasanama sejatine yaiku wujud liya saka sinonimi lan kosok balen minangka wujud liya saka antonimi ing semantik kang umum. Saka andharan kasebut kabukti yen sesambungane teges ing basa Jawa isih durung diandharake lan dijlentrehake cetha lan gamblang. Sesambungane teges ing basa Jawa Sesambungane teges adhedhasar unsur leksikal ana sinonim, antonim, penjamin makna, hipernimi lan hiponimi, homonimi lan polisemi (Parera, 2004:60). Sesambungane teges bisa nuduhake sesambungane teges ing wernane bidhang, kaya ing bidhang morfologi lan bidhang sintaksis. Adhedhasar bidhang kasebut bisa nuwuhake sawijine tembung kang nduweni sesambungan marang sawijine frase utawa klausa. Sesambungane teges bisa nggambarake manisfestasi pamikire manungsa. Manisfestasi pamikarane manungsa digambarake sajrone wujud sesambungane kesamaan makna, kelawanan makna, kecakupan makna, lan kejaminan makna. Saka andharan kasebut bisa didudut yen sesambungane teges bisa dingerteni saka unsur-unsur basa sajrone basa tartamtu. (3) komplementasi, lan (4) kontiguitas. Sesambungan inkulusi yaiku sesambungane antarane teges teges lan spesifik (mligi). Kang kalebu generik (umum) sesambungane hiponimi. teges Sesambungane teges overlapping yaiku sesambungane teges luwih kang nduweni komponen teges kang meh padha saengga sajrone konteks tartamtu bisa nyulihi antarane teges siji lan sijine. Kang kalebu sesambungane teges overlapping yaiku teges komplementasi yaiku sinonim. Sesambungane sesmbungane teges kang nduweni komponen kang meh padha nanging saora-orane ana siji komponen teges kang kontras. teges komplementasi yaiku antonimi, oposisi, lan kontras. Sesambungane teges kontiguitas yaiku sesambungane teges kang mbentuk wilayahe teges lan anane pambeda teges ing antarane teges sajrone komponen teges. Kang kalebu yaiku sesambungane sesambungane teges antarkehiponim. inklusi yaiku rong tembung utawa Kang kalebu sesambungane teges kontiguitas ing ndhuwur nuduhake yen sesambungane teges metonimi isih durung diandharake lan dijlentrehake kanthi amba. Metonimi uga durung diklasifisikake sajrone sesambungane teges antarleksem nanging yen dideleng saka unsur-unsur komponene, metonimi kalebu sesambungane teges overlapping utawa tumpang tindih. Bab kasebut amarga sesambungane teges metonimi kabentuk saka asosiasi-asosiai kang ana sajrone struktur basa. Saka andharan Titikane Metonimi minangka Jinise Sesambungane Teges Metonimi minangka jinise sesambungane teges nduweni sesambungane marang anane owah-owahane teges adhedhasar sipat asosiatif. Miturut Slametmuljana (1964:25) asosiasi yaiku sesambungane antarane makna asli utawa makna asal saka tembung kang digunakake karo makna anyar utawa makna tembung kanthi cara dipindhah-pindhahake nalika tembung dicakake ing basa. Anane makna anyar bisa nuwuhake sesambungane teges kang luwih rowa sajrone tembung kang digunakake ing basa. Masiya sesambungane tegese luwih rowa sajrone tembung ora ateges saben tembung bisa dijlentrehake lan diandharake sesambungane tegese kanthi cara manasuka. Ora kena diandharake lan dijlentrehake kanthi cara manasuka amarga saben tembung ing cak-cake basa nduweni sesambungane teges marang tembung liya. Bab kasebut salaras karo penemune Aminuddin (1988:83) kang nyengkuyung yen ta pemaknaan sajrone tembung ora uwal saka konseptualisasi kolektif lan individual. Mula saka kuwi makna tembung siji lan tembung liyane asosiasi cak-cakane basa bisa menehi sajrone sesambungane kang mligi. Nida (1975,56-90, sajrone Sukardi, dkk, 8-10) merang sesambungane teges antarleksem dadi patang jinis, yaiku (1) inklusi, (2) overlapping (tumpang tindih), 4
Metonimi ing Basa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung Saliyane ahli basa ing ndhuwur, metonimi uga diandharake dening Parera (2004:121). metonimi yaiku sebutan pengganti kanggo sawijine objek utawa tumindak kanthi cara nggunakake atribut kang caket tumindak kang dikarepake. marang objek utawa kasebut nduweni teges arane rokok kang tanpa isepan mawa gabus putih. Yen ta ing ukara kasebut owah dadi ‡7XNRNQD $NX rokok kreteg· 6DND DQGKDUDQ NDVHEXW bisa dingerteni yen sesambungane teges metonimi ora mesthi manggon ing saben-saben ukara. Wijana (2008:57) uga ngandharake metonimi kang dijlentrehake lan diandharake sajrone bab sesambungane wujud lan makna. Metonimi bisa arupa gatra, kaya WXODGKD LQJ XNDUD ‡/LV FHOXNQD jaket ijo· *DWUD ‡MDNHW LMR· LQJ XNDUD NDVHEXW QGXZHQL WHJHV ‡ZRQJ VLQJ RZDK GDGL ‡/LV FHOXNQD ZRQJ VLQJ JDZH MDNHW UXpane LMR· ELVD GLQJHUWHQL \HQ VHVDPEXQJDQH WHJHV PHURQLPL ora ditemokake sajrone ukara kasebut. Ahli basa liya kang ngandharake asosiasi yaiku Chaer (2009:135), asosiasi yaiku sesambungane teges marang teges kang digunakake sajrone bidhang asale. Sajrone panliten kasebut wujude asosiasi ora mung winates ana tembung nanging uga gumathok ing tembung andhahan. andhahan ing ‡VHSHGKDKH· NDQJ GLWXWXUDNH ‡Sepedhahe ERFRU OKR· Tembung andhahan sepedhahe nduweni teges bane sepedhah sing bocor. Tuladhane tembung Adhedhasar panemune para ahli ing ndhuwur bisa dingerteni titikane metonimi minangka sesambungane teges. Titikane metonimi minangka salah siji jinise sesambungane teges bisa dideleng saka wujude lan tegese. Adhedhasar wujude, metonimi bisa arupa tembung lingga, tembung andhahan lan gatra. Dene adhedhasar tegese, metonimi nuduhake sesambungane panganggone aran utawa jeneng kanggo samubarang liya kang berasosiasi utawa kang dadi attribute. nggampangake anggone ngerteni teges sajrone tembung- tembung kang wis kasusun. Sesambungane teges metonimi uga dijlentrehake lan diandharake dening Djajasudarma (2009:86-87), sumber liya saka varisasi polisemi yaiku metonimi kang nduweni sesambungane marang panganggone kanthi cara figuratif adhedhasar asosiatif, metonimi bisa arupa nama ciri, utawa nama kang digayutake marang wong, barang, utawa samubarang kanggo ngganti acuane. Saka panemu DUHSQJXPEDKPRWRU·7HPEXQJ motor ing ukara kasebut nuduhake metonimi kang nuduhake sakabehe kanggo tembung kasebut yaiku saperangan. Dene saperangane saka sakabehe motor (saliyane perangan kang ora kena diambah banyu kaya dene bageyan tengki bensin, lampu, mesin njero, lan sapanunggale). tegese Adhedhasar panemune para ahli ing ndhuwur bisa dingerteni yen ta metonimi kalebu jinise sesambungane teges kang luwih nengenake teges asosiasi. Dene asosiasi sajrone sesambungane teges metonimi bisa ditengerteni adhedhasar sesambungane tembung kang kasusun sajrone basa. Pamerange Metonimi minangka Jinise Sesambungane Teges jinise sesambungane teges bisa dingerteni adhedhasar panemu para ahli ing ndhuwur. Saben para ahli nduweni cara kang beda kanggo merang metonimi. Pambeda kasebut tuwuh amarga dhasar kang digunakake ya pancen beda- beda. jinise Pamerange metonimi minangka sesambungane teges adhedhasar panemune para ahli dijlentrehake lan diandharake ing ngisor iki. Pamerange metonimi minangka Slametmuljana (1964:26:28) merang owah-owahane teges adhedhasar asosiasi dadi papat. Owah-owahane teges adhedhasar asosiasi kang dikarepake ya ora liya sesambungane teges metonimi. Patang perangan kasebut kaya mangkene. 1) sesambungan antarane isi lan wadhah Metonimi minangka Jinise Sesambungane Teges Metonimi minangka jinise sesambungane teges kerep ditandhingake karo metafora. Ullmann (2011:270, terjemahan Sumarsono) mbedakake antarane metafora lan metonimi, metafora beda karo metonimi amarga metonimi ora mbentuk sesambungane kang anyar nanging tuwuh ing antarane tembung-tembung kang wis kasusun. Sajrone panliten kasebut diandharake yen ta intuisi metonimi ora mbukak dalan anyar kanggo metaforis nanging kanthi bisa ngerteni dalan-dalan intuisi kilat marang kasebut samubarang kang dingerteni. Saka panemu kasebut bisa dingerteni yen ta sesambungane teges metonimi bisa lan nggampangake Sesambungan antarane isi lan wadhah nuduhake nuduhake sesambungane sesambungan antarane ing samubarang marang wadhahe. Nalika tuku panganan ing warung sega pecel, kerep nggunakake basa kang sejatine nduweni VHVDPEXQJDQH WHJHV PHWRQLPL .D\D LQJ JDWUD ‡VHJD VDSLULQJ· NDQJ GLWXWXUDNH ‡WDPEDK sapiring maneh 0EDK· 7HPEXQJ ‡VDSLULQJ· VDMURQH WXWXUDQ NDVHEXW ZDGKDKH VHJD· 6DMURQH GKDWD NDVHEXW QXGXKake sesambungan antarane sega pecel (isi) karo piring (wadhahe). 2) asosiasi adhedhasar sesambungan wektu teges metonimi isi kang 5
Metonimi ing Basa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung Asosiasi adhedhasar sesambungan wektu nuduhake sesambungan antarane wektu marang kadadeyan kang dumadi. Sawijine kadadeyan kang mligi bisa ditengeri lan dipengeti adhedhasar wektu nalika sawijine NDGDGH\DQ GXPDGL .D\D WXODGKD ‡pitulasan neng alon- DORQ UDPH EDQJHW· 7HPEXQJ DQGKDKDQ ‡SLWXODVDQ· QGXZHQL WHJHV ‡SHQJHWDQ NDQJJR PHQJHWL NDGDGH\DQ negara Indonesia mardika saka penjajah ing tanggal 17 AgustuVNDSXQJNXU· 3) asosiasi adhedhasar sesambungan panggonan 3) sesambungan logikal Tembung-tembung kang digunakake sajrone basa nduweni sesambungan marang jeneng pangriptane utawa kang ngrembakake tandha pangurmatan. Tuladhane tembung mujair kang nduweni teges salah siji jinise iwak kang urip ing banyu tawa. Tembung mujair sejatine saka jenenge pawongan kang ngembangake jinise iwak kasebut yaiku Mujair saka wewengkon Kanigoro, Blitar. 4) samubarang minangka sesambungan panggonan lumrahe digunakake kanggo nyebut panggedhe kang manggon ing sawjine papan. Tuladhane kaya ing ukara ‡.XEXUDQH 6XQDQ Ngampel GLNHEDNL SHWDN]LDK· TemEXQJ ‡QJDPSHO· VDMURQH XNDUD NDVHEXW QGXZHQL tanah Jawa mligine ing dhaerah Ngampel ing kutha 6XUDED\D· 4) tangkapan indera Owah-owahe Asosiasi adhedhasar owah-owahane teges adhedhasar pertukaran sesambungan saperangan-sakabehe Sesambungan saperangan-sakabehe diperang dadi loro yaiku saperangan kanggo sakabehe (pras pro toto) lan sakabehe kanggo saperangan (totem pro parte). Tuladhane gatra rambut lurus kang nduweni teges pawongan kang nduweni rambut lurus. Gatra kasebut makili pawongan kanthi sakabehe utawa pras pro toto. Tuladha liyane kang nggambarake totem pro parte yaiku tembung sekolah kang nggantine pawongan-pawongan (siswa, guru, pegawe) kang ana ing sekolah kasebut. pertukaran tangkapan indera tuwuh amarga pertukaran pandangan antarane rong indra kang beda. Tuladhane kaya ing ukara ‡Omonge kasar QGXZHQL WHJHV ‡RPRQJDQ NDQJ RUD QJHSHQDNDNH QDOLND GLUXQJRNDNH· 7HPEXQJ ‡NDVDU· PLQDQJND Nahanane samubarang kang ora rata lan ora alus banjur digunakake ing ukara kasebut kanggo nggambarake anane pangrasa kang ora ngepenakake marang sawijine wong. Wijana (2008:54-58) uga merang metonimia dadi patang jinis yaiku sesambungan spasial, sesambungan temporal, sesambungan logikal, lan saperangan kanggo sakabehe. Jinise sesambungan-sesambungan kasebut diandharake kanthi cetha lan gamblang ing ngisor iki. 1) teges adhedhasar sesambungan spasial Metonimia spasial kabentuk amarga sipat lokatif tembung kang digantine marang tembung kang nggantine. Tuladhane yaiku tembung kasongan kang nduweni teges samubarang kang asale lan sapanunggale. Kasongan sejatine nuduhake arane desa ing wewengkon Yogyakarta lan padhatane samubarang saka tlatah Kasongan diarani kasongan, salaras marang dhaerah kang ngasilake. 2) sesambungan adhedhasar lemah, kaya grabah, kendhil, saka sesambungan temporal Owah-owahe teges asring dumadi amarga anane sesambungan temporal antarane tembung kang nggantine marang tembung kang digantine. Tuladhane tembung misa kang nduweni teges mbubarake. Tembung kasebut tembung Ite missa est contio kang sejatine saka diucapake nalika nganakake upacara agama kristen. Konteks Metonimi yaiku samubarang sanjabane sesambungane teges metonimi kang nduweni daya pangaribawa marang sesambungane teges metonimi ing basa Jawa. Tuladhane kaya ing gatra ‡VLQJ SXWLK· sajroQH NRQWHNV ‡SLWLN· ODQ ‡VHSDWX· nduweni asosiasi NDQJ EHGD *DWUD ‡VLQJ SXWLK· ing NRQWHNV ‡SLWLN·QGXZHQLWHJHV ‡SLWLN VLQJQGXZHQL ZXOX ‡VHSDWXNDQJZHUQDQHSXWLK· Konteks metonimi kang dikarepake Teori ing Panliten Iki Teori kang digunakake sajrone panliten iki yaiku nggunakake panemune Ullmann (2011:271, terjemahan Sumarsono), metonimi bisa digolongake adhedhasar asosiasi-asosiasi kang dadi dhasare. Metonimi diperang dadi patang golongan yaiku (1) metonimi adhedhasar sesambungan spasial (ruang, papan), (2) metonimi adhedhasar sesambungan wektu (temporal), (3) metonimi kang nggambarake sakabehe (idhentifikatif) kang sabanjure disebutake idhentifikatif, logikal. lan (4) metonimi adhedhasar sesambungan Saliyane kuwi uga nggunakake teori-teori kang ana ing konsep teoretis kang wis diandharake ing ndhuwur. Saka panemu kasebut bisa ditegesi yen ta golongane metonimi ing basa Jawa bisa ditemtokake adhedhasar asosiasi- asosiasi kang ana sajrone dhata kang ditliti. Ateges ing panliten iki ora mung nggawe golongane metonimi kang wis dijlentrehake kaya ing ndhuwur nanging panliti uga bisa nggolongake metonimi ing basa Jawa adhedhasar asosiasi-asosiasi kang ana sajrone dhata kang ditliti. saperangan kanggo 6
Metonimi ing Basa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung METODHE Sipate Panliten Sipate panliten ing panliten metonimi ing basa Jawa iki nduweni sipat deskriptif amarga ditindakake adhedhasar fakta kang ana lan fenomena saka segi emperise urip ing panuture saengga ngasilake cathethan kang arupa gegambaran basa kang apa anane. Panliten ngenani metonimi ing basa Jawa kalebu panliten kualitatif amarga dhata kang digunakake wujude basa lan dudu angka-angka. Panliten kualitatif nggunakake teori dhasar, konsep dhasar, modhel lan ancangan panliten basa kaya umumune (Kridalaksana, 1984:118). Instrumen Panliten Instrumen panliten sajrone panliten metonimi ing basa Jawa nduweni fungsi kang banget wigatine. Instrumen minangka piranti kanggo njupuk dhata panliten. Arikunto (2002:126) njlentrehake instrumen minangka pirantine panliten supaya metodhe-metodhe kang dijupuk bisa gumathok. Mula saka kuwi, ing panliten panliti nggawe rong instrumen, yaiku instrumen panliten kang baku lan instrument panliten kang dadi panyengkuyung. Instrumen panliten kang baku yaiku panliti dhewe. Dene instrumen panyengkuyunge yaiku teknik kang digunakake sawektu nganakake pamiji-miji. Kanthi mirunggan ing kene panliti nggunakake medhia handpone, kartu dhata, lan tabel dhata. Dhata lan Sumbere Dhata Dhata lan sumber dhata sajrone panliten amrih luwih cethane diandharake kanthi cara merang dadi loro yaiku dhata panliten lan sumber dhata panliten. Kanggo luwih cethane ing ngisor iki andharane. Dhata Panliten Dhata panliten sajrone panliten iki dibedakake dadi rong werna yaiku dhata utama lan dhata panyengkuyung (Sudaryanto, 1986:44). Dhata utama yaiku tembung lingga, tembung andhahan, lan gatra kang dikumpulake saka anggone panliti nyadap lan ngrungogakake, saka basa padinan masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung kang nggunakake sesambungane teges metonimi ing basa Jawa. Dene dhata panyengkuyung yaiku tembung, tetembungan, lan ukara digunakake kanggo nyengkuyung dhata utama kang diselarasake karo kamus lan teori kang wis dijlentrehake ing bab II lan kanggo mbandingake marang dhata utama. Sumber Dhata Panliten Sumber dhata panliten sajrone panliten iki yaiku sumber dhata lisan kang lisan. Sumber dhata dikumpulake sajrone panliten iki yaiku masyarakat ing Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung kang nggunakake basa Jawa kang kalebu ing konteks panliten. Adhedhasar wernane regional kang ditemtokake sumber dhata lisan sajrone panliten iki yaiku pawongan utawa masyarakat ing Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung. Pawongan utawa masyarakat kang dadi sumber dhata ing panliten yaiku (1) lair ing Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung, (2) dewasa ing Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung, (3) gedhe ing Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung, lan (4) sehat jasmani lan rokhani ing Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung ing mangsa saiki. Tata Cara Ngumpulake Dhata iki nggunakake metodhe kang ana sesambungane karo dhata lisan. Metodhe kang digunakake kanggo ngumpulake dhata lisan ing panliten metonimi ing basa Jawa yaiku metodhe semak lan cakap. Metodhe semak yaiku nyemak sakabehe basa kang digunakake dening panutur lan metodhe cakap yaiku cecaturan antarane panliti minangka panliti karo panutur minangka panutur (Sudaryanto, 1986:62 lan 1988:9). Tata cara ngumpulake dhata ing panliten Metodhe semak ing panliten iki ditrapakake kanthi nggunakake patang teknik, yaiku (1) teknik sadap, (2) teknik semak libat cakap, (3) semak bebas libat cakap, lan (4) teknik rekam lan catat. Teknik sadhap minangka teknik kapisan sajrone panliten iki, panliti mung nyemak lan nampa sakabehe cecaturan saka sumber dhata kang nduweni sesambungane marang metonimi ing basa Jawa. Teknik kaloro yaiku teknik semak libat cakap, sajrone teknik iki panliti ora melu sajrone cecaturan. Teknik ketelu yaiku teknik semak bebas libat cakap, panliti ing teknik iki ora melu sajrone cecaturan. Teknik kaping papat yaiku teknik rekam lan catat, teknik rekam yaiku panliti ngrekam apa kang dituturake panutur kanthi alat handpone lan kanthi syarat ora ngganggu lumrahe proses Jawa Desa kegiyatan cecaturan Sobontoro, Kabupaten Tulungagung kang ana sesambungane marang metonimi ing basa Jawa. Dene teknik catat yaiku nyatet sakabehe cecaturan kang ana sesambungane marang metonimi ing basa Jawa sing dituturake panutur sajrone sawijine kartu dhata transkripsi. ing masyarakat Boyolangu, Kecamatan Metodhe cakap ditrapake kanthi nggunakake teknik (1) teknik pancing yaiku panliti mancing sawijine utawa saperangan pawongan supaya micara sesambungane teges metonimi ing basa Jawa, (2) teknik cakap semuka yaiku panliti mancing sawijine pawongan supaya nganakake pirembugan langsung lan diarahake kanggo golek dhata saakeh-akehe kang ana sesambungane karo 7
Metonimi ing Basa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung metonimi ing basa Jawa, (3) cakap tak semuka yaiku panliti mancing sawijine utawa saperangan pawongan supaya nganakake pirembugan kang ana sesambungane karo metonimi ing basa Jawa lan (4) teknik rekam lan catat yaiku kang diarani respondensi kang nduweni sesambungan marang metonimi ing basa Jawa. iki mujudake tahap kang paling pungkasan anggone njlentrehake dhata. Penafsiran dhata tumrap metonimi ing basa Jawa iki kanggo ngerteni wujude lan golongange sesambungane teges metonimi. Carane nafsirake dhata metonimi ing basa Jawa yaiku luwih dhisik nemtokake komponen maknane banjur dianalisis siji mbaka siji adhedhasar komponen maknane. Tahap penafsiran dhata sajrone panliten Tata Cara Njlentrehake Dhata Tata cara njlentrehake dhata sajrone panliten iki transkripsi, verifikasi, lan penafsiran dhata. Bab-bab kasebut diperang dadi papat, yaiku klasifikasi, diandharake ing ngisor iki. 1) Tahap Transkripsi Dhata Tahap transkipsi dhata sajrone panliten iki gegayutan karo bab nulis sakabehe dhata kang wis dikumpulake sing nduweni sesambungane marang metonimi ing basa Jawa. Dhata kang dikumpulake kanthi metodhe semak lan cakap ing kene ditulis apa anane. Ancase transkipsi sajrone panliten iki kanggo meruhi sepira akehe dhata kang wis dikumpulake. Nalika nranskripsi dhata dibutuhake tandha, mligine kang ana gegayutane karo penafsiran intonasi lan let. Rong perangan kasebut nduweni gegayutan kanggo maca asile transkripsi. Dhasar kanggo nemtokake tandha maca saka asile transkripsi ing ngisor iki. a. Tandha koma ( , ) kanggo nengeri let kang cekak. b. Tandha titik ( . ) kanggo nengeri pungkasae tuturan kanthi swara kang dhatar. Tata Cara Nyuguhake Dhata Tata cara nyuguhake dhata sajrone panliten iki yaiku tata carane panliti kanggo nyuguhake asil analisis dhata kang awujud laporan katulis ngenani sakabehe kang diasilake sajrone panliten iki, mligine ngenani metonimi ing basa Jawa. Sakabehe dhata kang wis kasil dikumpulake lan dianalisis sajrone panliten yaiku arupa metonimi ing basa Jawa. Asile analisis kasebut banjur diandharake kanthi cara informal, yaiku nyuguhake asil analisis dhata adhedhasar metonimi ing basa Jawa kanthi cara deskripsi kang nggunakake tembung-tembung kang lumrah saengga bisa dingerteni dening pamaos kang maca asile panliten iki. ANDHARAN LAN JLENTREHAN Wujude Sesambungane Teges Metonimi ing Basa Jawa Metonimi Adhedhasar Satuwan Linguale c. Tandha seru ( ! ) kanggo nengeri pungkase tuturan kanthi swara kang dhuwur. d. Tandha tanya ( ? ) kanggo nengeri pungkase tuturan kanthi swara pitakon. Metonimi adhedhasar satuwan lingual kang wis dikumpulake panliti diperang dadi telu yaiku 1) metonimi kang awujud tembung lingga, 2) metonimi kang awujud tembung andhahan, lan 3) metonimi kang awujud gatra. e. Tembung miring kanggo nengeri tuturan kang nggunakake basa saliyane basa Jawa. 2) Tahap Verifikasi Dhata Tahap verifikasi dhata sajrone panliten iki yaiku milihi dhata-dhata kanthi tliti lan digathukake karo bab- bab kang dadi punjere panliten. Tahap iki nduweni ancas supaya perkara kang bakal diudhari bisa kawedhar kanthi cetha lan nggampangake nulis asile panliten. Sajrone tahap verifikasi dhata ana tahap kodhifikasi yaiku menehi tandha wujud lan golongane metonimi ing basa Jawa kanggo marang nggampangake tahap klasifikasi dhata. 3) Tahap Klasifikasi Dhata dhata kang wis diveferikasi Metonimi kang Awujud Tembung Lingga (1) Saben minggu neng Kauman rame digawe mlayu- POD\X ‡6HWLDS PLQJJX GL Kauman tidak pernah sepi dijadikan tempat lari-ODUL· Konteks tembung lingga kauman ing dhata (1) nuduhake papan panggonan kang padatane kanggo mlayu-mlayu kang dituturake nalika jagongan. Dhata (1) yaiku tembung lingga kauman kalebu metonimi awujud tembung lingga. Tembung lingga kauman ing dhata (1) nduweni wujud tembung lingga aran kang ora katon lan ora nduweni nyawa sing nduweni asosiasi marang papan panggonan. Tahap klasifikasi dhata sajrone panliten iki yaiku dhata kang wis dipilih sajrone tahap verifikasi kang wis dikodhifikasi banjur diklasifikasi adhedhasar undhere panliten. Dhata banjur dikumpulake lan ditemtokake siji mbaka siji, dhata endi kang mujudake perkara ing undhere panliten. 4) Tahap Penafsiran Dhata kang wis diklasifikasi Metonimi kang Awujud Tembung Andhahan (2) Subuhan ngko ae lak budhale. ‡Subuhan QDQWLVDMDEHUDQJNDWQ\D· Konteks tembung andhahan subuhan ing dhata (2) nuduhake wektu sembahyange agama islam antarane jam 8
Metonimi ing Basa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung setengah lima esuk nganti jam enem esuk kang digawe semayaman. Dhata tembung andhahan (2) yaiku subuhan, duhuran, pitonane, lan legi kalebu metonimi awujud tembung andhahan. Tembung andhahan subuhan ing dhata (2) nduweni wujud tembung andhahan aran kang ora katon lan ora nduweni nyawa sing nduweni asosiasi marang wektu. Metonimi kang Awujud Gatra (3) Lembu Peteng lak malem minggu ngene rame. ‡Lembu Peteng kalau malam minggu seperti ini UDPDL· Konteks tembung andhahan dandange ing dhata (6) nuduhake wadhahe banyu kang lagi umub sing arep dicemplungi tembung andhahan dandange kalebu metonimi kang nduweni sesambungan lokasional saperangan kanggo sakabehe. Tembung andhahan dandange ing dhata (6) nduweni teges idhentifikatif saperangan kanggo sakabehe marang lokasional dandang kang nganteni banyu ing njerone dandang. lintingan. Dhata (6) yaiku Metonimi kang Nduweni Sesambungan Logikal (7) Gamelane neng kene mek slendro iki. ing dhata (3) nuduhake sawijine papan panggonan ing pinggire kali Lembu Peteng kang saben dina minggu rame. Dhata (3) yaiku gatra lembu peteng kalebu metonimi kang awujud gatra. Gatra lembu peteng ing dhata (3) nduweni wujud gatra aran kang ora katon lan ora nduweni nyawa sing nduweni asosiasi marang lokasional. Konteks gatra lembu peteng ‡*DPHODQQ\DGLVLQLKDQ\Dslendro· Konteks tembung lingga slendro ing dhata (7) nuduhake salah siji jinise gamelan Jawa..Dhata (7) yaiku lingga tembung slendro lan tembung andhahan mujaire kalebu metonimi kang nduweni sesambungan logikal. Tembung slendro ing dhata (7) nduweni teges asosiasi marang jeneng pangriptane gamelan slendro yaiku raja Sayelendra. Metonimi Adhedhasar Jinise Metonimi kang Nduweni Sesambungan Spasial (4) Kowe wis tau neng Kelud? .DPXVXGDKSHUQDKNHkelud"· Golongane Metonimi Adhedhasar Referen Golongane Metonimi Manungsa (8) Jan penak maine Oman. ‡%DJXVVHNDOLPDLQ\DOman· Konteks tembung lingga kelud ing dhata (4) nuduhake gunung ing wewenkon Kediri minangka papan wisata kang kondhang. Dhata (4) yaiku tembung lingga kelud kalebu metonimi kang nduweni sesambungan spasial. Tembung lingga kelud ing dhata (4) nduweni teges papan wisata kang manggon ing gunung. Metonimi kang Nduweni Sesambungan Temporal (5) Bar isak ya Mbak, Yudo utawa Deni kon genduren neng mahku. ‡6HWHODKisak ya Mbak, Yudo utawa Deni disuruh JHQGVXUHQNHUXPDK6D\D· Konteks tembung lingga oman ing dhata (8) nuduhake wong sing makili negara Oman ing babagan bal-balan. Dhata (8) yaiku tembung lingga oman, kuning, lan galak kalebu golongane metonimi manungsa. Tembung lingga oman ing dhata (8) kalebu golongane metonimi kang ngener manungsa sing maen bal-balan saka negara Oman. Golongane Metonimi Kewan (9) Blorok mesthi menang iki ngko. ‡Blorok SDVWL\DQJPHQDQJ· Konteks tembung lingga isak ing dhata (5) nuduhake wektu sholate agama islam antarane jam pitu bengi nganti jam papat esuk kanggo genduren. Dhata (5) isak kalebu metonimi kang yaiku nduweni sesambungan temporal. Tembung lingga isak ing dhata (5) nduweni teges wektu sembahyange agama islam kang dhasare etungan jam pitu bengi nganti jam papat parak esuk. tembung lingga Konteks tembung lingga blorok ing dhata (9) nuduhake pitik kang nduweni ules blorok sing arep ditarungake. Dhata (9) yaiku tembung lingga blorok kalebu golongane metonimi kewan. Tembung lingga blorok ing dhata (9) kalebu golongane metonimi kang ngener kewan pitik sing nduweni ules blorok. Golongane Metonimi Tetuwuhan (10) Pech wis kuning, sesuk dicelukne Makdhe Rohmat Metonimi kang Nduweni Sesambungan Idhentifikatif (6) Dandange wis umub Den, cemplungna lintingane! ‡Dandangnya sudah mendidih Den, masukan OLQWLQJDQ\D· iki. ‡6XGDK kuning, besuk dipanggilkan Makdhe 5RKPDW· 9
Metonimi ing Basa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung Konteks tembung lingga kuning ing dhata (10) nuduhake pari sing wis kemuning kang wektune dipanen. lingga kuning kalebu Dhata (10) yaiku golongane metonimi tetuwuhan. Tembung lingga kuning ing dhata (10) kalebu golongane metonimi kang ngener tetewuhan pari sing wis kumuning tuwa kang wis siap dipanen. tembung Golongan Metonimi Barang (11) Guh coklat kuwi apa karek metu? ‡*XKcoklat LWXDSDWLQJJDONHOXDU"· Konteks tembung lingga coklat ing dhata (11) nuduhake kain kang wernane coklat sing arep disablon. Dhata (11) yaiku tembung lingga coklat kalebu golongane metonimi barang. Tembung lingga coklat ing dhata (11) kalebu golongane metonimi kang ngener barang kain sing nduweni werna coklat. Panliten ngenani sesambungane teges isih jarang kang nliti apa maneh sesambungane teges metonimi ing basa Jawa masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung kanthi cara analisis komponen. Dhiskusi asile panliten ing panliten iki ana loro yaiku ngenani wujude metonimi lan golongane metonimi. Wujude metonimi ing basa Jawa masyarakat Desa Sobontoro, Kabupaten Tulungagung bisa dideleng saka satuwan lingual lan jinise. Satuwan lingual banjur digawe tabel analisis komponen marang metonimi. Jinise metonimi dipontho- pontho adhedhasar asosiasi-asosiasi kang ana ing dhata lan nggunakake tabel analisis komponen kang ora digunakake ing panliten kang ana sadurunge.. Kecamatan Boyolangu, adhedhasar wujude diperang dadi loro yaiku 1) metonimi adhedhasar satuwan linguale lan 2) metonimi adhedhasar jinise. Metonimi adhedhasar satuwan linguale diperang dadi telu yaiku 1) metonimi kang awujud tembung, 2) lan 3) metonimi kang awujud metonimi kang awujud gatra. Banjur metonimi adhedhasar jinise diperang dadi papat yaiku 1) metonimi kang nduweni sesambungane spasial, 2) metonimi kang nduweni sesambungane temporal, 3) metonimi kang nduweni sesambungan idhentifikatif diperang dadi loro yaiku sesambungan idhentifikatif saperangan kanggo sakabehe sakabehe kanggo saperangan, lan 4) metonimi kang nduweni sesambungan logikal. Sesambungane teges metonimi adhedhasar golongan referen diperang dadi papat yaiku 1) golongane metonimi manungsa, 2) golongane metonimi kewan, 3) golongan metonimi tetuwuhan, lan 4) golongan metonimi barang. tembung andhahan, lan sesambungan idhentifikatif Pamrayoga Panliten iki mung ngrembug metonimi ing basa Jawa masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung nanging asile panliten iki dikarepake bisa makili sesambungane teges metonimi ing basa Jawa. Panliten iki isih durung jero, mula saka kuwi panliti liyane bisa nintingi kanthi luwih rowa lan amba marang sesambungane teges metonimi ing basa Jawa. Kaya ta jinise lan golongane liyane sesambungane teges metonimi ing basa Jawa kanthi wilayah regional kang luwih amba lan dhata kang luwih rowa. KAPUSTAKAN Adhedhasar dhiskusi ing ndhuwur bisa dingerteni yen asile panliten metonimi ing basa Jawa masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung yaiku ngandharake wujude lan golongane metonimi nggunakeke tabel analisis komponen. Mula teges saka kuwi panliten ngenani sesambungane metonimi iki isih bisa ditliti luwih njlimet maneh amarga tabel analisis komponen metonimi ing basa Jawa iki ora gumathok ing panliten iki lan bisa diganti apadene ditambahi komponene supaya luwih mligi lan sampurna. Aminudin. 1988. Semantik, Pengantar Studi Tentang Makna. Bandung: Sinar Baru ____2008. Semantik, Pengantar Studi Tentang Makna. Bandung: Sinar Baru Algesindo Antunsuhono. 1953. Reringkesane Paramasastra Djawa (Perangan I, cap-capan kaping pindho). Djogdja: Hien Hoo Sing Arikunto, Suharsimi. 1998. Prosedur Penelitian: Suatu Pendekatan Praktek. Jakarta: Rineka Cipta Djajasudarma. 2009. Semantik 1, Makna Leksikal dan Makna Gramarikal. Bandung: Refika Aditam PENUTUP Dudutan Kridalaksana, Harimurti. 2008. Kamus Linguistik, Edisi Keempat. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama Adhedhasar asile panliten ing bab IV ngenani sesambungane teges metonimi ing basa Jawa masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung. Sesambungane teges metonimi ing basa Jawa diperang dadi loro yaiku 1) sesambungane teges metonimi adhedhasar wujude lan 2) sesambungane teges metonimi adhedhasar golongan referen. Metonimi Mulya, Gani. 2010. Bentuk Kegradasian Antonimi Adjektiva dalam Bahasa Jawa. (skripsi tidak diterbitkan) Padmasoekotjo. 1953. Ngengrengan Kasusastran Djawa. Yogjakarta: Hien Hoo Sing _____1967. Sariné Basa Djawa. Jakarta: Balai Pustaka 10
Metonimi ing Basa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung Poedjosoedarmo, Soepomo, dkk. 1986. Ragam Panggung dalam Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Purwanti, Ika. 2011. Kajian Polisemi dalam Rubrik Berita Majalah Djaka Lodang Edisi 2011. (skripsi tidak diterbitkan) Sandi, Fajar Billy. Nama Diri Tokoh Bima (Analisis tidak Semantik dan Kebudayaan). diterbitkan) (skripsi Sudaryanto. 1986. Metode Linguistik, Bagian Kedua: dan Teknik Pengumpulan Data. Metode Yogyakarta: Gajah Mada University Press _____1988. Metode Linguistik, Bagian Kedua: Metode Teknik Pengumpulan Data. dan Aneka Yogyakarta: Gajah Mada University Press _____1989. Pemanfaatan Potensi Bahasa. Yogyakarta: Kanisius Sukardi, dkk. 1995. Antonimi dalam Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Slametmuljana, R.B. 1964. Semantik (Ilmu Makna). Jakarta: Djambatan Parera, J.D. 2004. Teori Semantik, Edisi Kedua. Jakarta: Erlangga Ullmann, Semantik (terjemahan Sumarsono). Yogyakarta: Pustaka Pelajar Stephen. 2011. Pengantar Wahyuni, Asih Tri. 2011. Sinonimi Nomina dalam Bahasa Jawa (Suatu Kajian Semantik Leksikal). (skripsi tidak diterbitkan) Wijana, I Dewa Putu, dkk. 2008. Semantik, Teori dan Analisis. Surakarta: Yuma Pressindo Sumber Internet: Susanto, Irzant. 2009. Metonimia dalam Surat Kabar Berbahasa Indonesia. diunggah pada tanggal 28 November 2013) 11