LAMPIRAN1.Data PenelitianData Partisipan(1)".... dipunundang dening pun kaki, dipuncariyosi ngantos radi dangu. Tembungipun makaten: '.... Êmbuh sapa lan saka ngêndi minangkane akuora bisa ngandhakake. ....'" (P/AG-1/JAG/RMJ/'41/1/027)'".... dipanggil oleh si kakek, diberi cerita hingga cukup lama kata-katanya begini: '.... Entah siapa dan dari mana asalnya saya tidak bisa mengatakan.....'(2)Wontên ing Tanggalsari kula sipêng sadalu, dipundongèngi kados ingkangkawahya ing ngandhap punika, nanging pangandhar kula wontên ing ngriki namung lugu kadosdene cariyosipun Krama Mênggala kemawon, makatên: "Anuju satunggiling dintên wanci enjing, manah kula kagèt dening tampi timbalan saking Kaondêran Nyangkringan kanthi situ-situ. ...." di Tanggalsari saya menginap semalam, didongengi seperti yang tersampaikan di bawah ini, tetapi penyampaian saya disini hanya apa adanya seperti cerita dari Krama Menggala saja, begini: "pada suatu hari saat pagi hari, hati saya terkejut karena menerima panggilan dari kaonderan (kecamatan) Nyangkringan yang tiba-tiba. ....'(3)Prabu Rara sangêt anggènipun kampita, angunandika lêbêting panggalih:"apa baya kang marakake dadi gègèring samudra iki. Sajêge ingsun tumitah durung tau mênangi gara-gara kaya mangkene iki, panasing jalanidhi kaya karuntuhan bagaskara." Rara sangat merasa khawatir, berkata di dalam hati: "apa penyebab kacaunya samudra ini? Selama saya berkuasa belum pernah mengalami prahara seperti ini, panasnya (air) samudra seperti kejatuhan matahari.'(4)Nini-nini sêpuh awicantên: " .... Wruhanamu, aku iki eyangmu dhewe, karo Panjênêngane Prabu Bra Tanjung kabênêr rayi tunggal rama seje ibu. Mung aku miyos saka garwa paminggir, ...." tua (kemudian) berbicara: .... kamu ketahuilah, saya ini eyangmu sendiri, dengan Prabu Bra Tanjung merupakan adik, tunggal ayah berbeda ibu. Hanya saja saya lahir dari selir,
176(5)Atur wangsulanipun Jakosa: "Kawula nuwun, Gusti. Kawula punika sakitmêngi wiwit lair, mila madal saking sawarnining usada. ..." yang disampaiakn Jakosa: "Permisi, Gusti. Saya ini sakit asma mulai dari lahir, maka susah diobati dengan berbagai macam obat. ...'(6)Nini sêpuh dadak amituturi mêkatên: "heh Suweddha, saiki kowe lumakuamangidul. (....) Yèn kapanujon ing karsa, besuk kowe balia mrene, yèn kowe gêlêm dak-êmong. ...." tua tiba-tiba mengingatkan begini: "Heh, Suweddha, sekarang kamu berjalanlah ke selatan. (....). Jika berkenan, nanti kamu kembalilah kesini jika kamu mau kurawat. ....'(7)Nini sêpuh dadak amituturi mêkatên: ".... Awit dhèk biyèn ing kono iku pasabanku. ...." tua tiba-tiba menasihati begini: ".... Mulai dari dulu disana menjaditempat yang sering saya datangi. ....'(8).... nanging pangandhar kula wontên ing ngriki namung lugu kadosdene cariyosipun Krama Mênggala kemawon, makatên: .... Dene kang bakal bisa nuduhake prênahe astana mau, ora ana manèh kajaba mung kowe. (P/AG-1/JAG/RMJ/'41/2/029)'.... tetapi cerita saya disini hanya apa adanya berdasarkan cerita dari Krama Menggala saja, begini: .... adapun yang bisa menunjukkan letak astana tadi, tidak ada yang lain kecuali hanya kamu. '(9)Prabu Rara angrêpepeh lampahipun apindha sata manggih krama, dumugi ing ngarsanipun Kangjêng Panêmbahan lajêng lênggah mabukuh sarwi matur: ".... Paduka sampun pinasthi jumênêng Nata Binathara amêngkoni tanah Jawi, isining dharatan tuwin isining jalanidhi. ...." Rara merendahkan jalannya bagaikan ayam yang sedang kawin, hingga berada di depan Kanjeng Panembahan Senapati kemudian duduk bersila dan menundukkan kepalanya sambil berkata: .... Anda sudah pasti bertahta sebagai Ratu Binathara yang menguasai tanah Jawa, isi daratan, serta isi lautan. ....'(10)Kangjêng Sunan lajêng animbali dhatêng Jakosa: "Heh Jakosa, sira sakarone padha ingsun tuturi. Sira bakal padha ora mati ing salawase, ...." Sunan kemudian memanggil Jakosa: "Heh, Jakosa, kamu berdua saya beritahu, kamu tidak akan mati selamanya'(11)".... Saiki Jakosa sabojone wis dumunung ana ing alam kajiman, têtunggalan karo êjim.". Kangjêng Sunan lajêng animbali dhatêng
177Jakosa: "Heh Jakosa, (....) aja ana liya kang rumêksa kêjaba sira sakarone. ...." (P/CWPWT-3/JAG/RMJ/'41/19/387)'.... Sekarang Jakosa beserta istrinya sudah berada di alam Jin, bersatu dengan Jin." Kanjeng Sunan kemudian memanggil Jakosa: "Heh, Jakosa, (....) jangan ada (orang) lain yang menjaga kecuali kamu berdua.'(12)Nini sêpuh dadak amituturi mêkatên: "heh Suweddha, saiki kowe lumakuamangidul. (....). Mung wêkasku, kowe kang padha têtêg ing ati. Têtêp mantêp marang samubarang kang koèsthi. ...." tua tiba-tiba mengingatkan, begini: "Heh, Suweddha, sekarang kamu berjalanlah ke selatan. (....) hanya saja nasihatku, kamu yang kuat hati. Tetap yakin terhadap semua hal yang kau inginkan. ....'(13)".... '.... Samusnane tambra abang loro mau, nuli ana swara lamat-lamat kapiarsa dening Radèn Adipati mangkono: 'O, iya Handayaningrat, wruhanamu ing saiki lair batin kowe dadi mungsuhku, mulane ing besuk manawa kowe wis tumêka ing pati, aku ora lali mêsthi bakal ngogak-ogak maesanmu.' (P/AG-1/JAG/RMJ/'41/4/086) '.... setelah hilangnya kedua Tambra Abang tadi, kemudian ada suara samar-samar yang terdengar oleh Raden Adipati, begini: 'O, iya Handayaningrat, kamu ketahuilah bahwa sekarang secara lahir batin kamu menjadi musuhku. Maka dari itu, apabila nanti kamu sudah mati, aku tidakakan lupa, pasti akan merusak nisanmu.'(14)(....) Kyai Agêng Pamanahan lajêng amijiki sampeanipun ingkang têngên, Kyai Agêng Karang Lo amijiki sampeanipun ingkang kiwa. Kangjêng Sunan Kalijaga lajêng angandika: wis ta jêbèng, sira ambanjurna lakunira, lan sing rukun ênggonira saduluran. ...." (P/AK-2/JAG/RMJ/'41/14/307)'(....) Kyai Ageng Pamanahan kemudian membasuh kakinya yang sebelah kanan, Kyai Ageng Karang Lo membasuh kakinya yang sebelah kiri. Kanjeng Sunan Kalijaga kemudian berbicara: "sudahlah, Nak. kamu lanjutkanlah perjalananmu dan rukunlah dalam menjalin persaudaraan.'(15)Nini-nini sêpuh awicantên: "ênggèr putuku Suweddha,(....). Sudarmamu iku nak sadhèrèke Prabu Brawijaya, ...." tua berbicara: "Nak, cucuku Suweddha, (....). orang tuamu itu saudara tunggal eyang dengan Prabu Brawijaya,'(16)".... Mulane ênggèr, kowe aja sumêlang, mara iki pasuguhku padha buktinên. Kapenakna ênggonmu ana ing kene." Rara Suweddha amiturut, nanging anggènipun sami dhahar botên katingal sêngkud, dening sarira karaos lungkrah panggalih sisah.
178"maka dari itu, Nak, kamu jangan khawatir, kemari makanlah suguhanku. Nikmatilah kalian berada disini." Rara Suweddha menurut, tetapi ketika dirinya makan terlihat tidak bersemangat sebab tubuhnya terasa sakit dan hatinya sedih'(17)Kangjêng Panêmbahan enggal anyungkêmi sampeanipun. Kangjêng Sunan Kalijaga andangu: "jêbèng, sira saka ngêndi sarta olèh-olèhmu apa?" Panembahan segera bersujud di kakinya. Kanjeng Sunan Kalijaga bertanya: "Nak, kamu dari mana dan apa yang kamu dapat?'(18)Dene têmbung lampor iku durung kasumurupan asal-usule. Kira-kira pinangkane saka wong kang sêdya awèh katêrangan ing bab iku, nanging dhèwèke dhewe uga ora mangrêti, mangka kumudu-kudu anggênahake. kata lampor itu belum diketahui asal-usulnya. Kira-kira asalnya dari orang yang ingin sekali memastikan mengenai hal itu, tetapi dia sendiri juga tidak tahu, padahal harus segera dipastikan.'(19)Jujug kula wontên ing griyanipun tiyang nama Krama Mênggala, umuripun kirang langkung sampun wolung dasa taun. Piyambakipun dados lurah ing dhusun ngriku, sarta ngrangkêp dados juru kuncinipun astana ing Gadhingan wau. tujuan saya berada di rumah seseorang yang bernama Krama Menggala, umurnya kurang lebih sudah delapan puluh tahun. Beliau menjadi lurah di dusun situ, serta merangkap sebagai juru kunci astana di Gadhingan tadi.'(20)Wruhanamu: aku iki eyangmu dhewe, karo Panjênêngane Prabu Bra Tanjung kabênêr rayi tunggal rama seje ibu. Mung aku miyos saka garwa paminggir, Prabu Bra Tanjung miyos saka padmi. ketahuilah, saya ini eyangmu sendiri, dengan beliau Prabu Bra Tanjung merupakan saudara tunggal ayah berbeda ibu. Hanya saja saya lahir dari seorang selir, (sedangkan) Prabu Bra Tanjung lahir dari permaisuri.'(21)Para priyantun utusan wau lajêng animbali dhatêng kula, dipunajak rêrêmbagan mênggahing sakecanipun. (P/AG-1/JAG/RMJ/'41/8/171)'para priyayi utusan tadi kemudian memanggil saya. diajak berdiskusi mengenai bagaimana baiknya'(22)Saungkure Radèn Adipati Handayaningrat, Kyai Radèn Carang Gadhing rumasa katrini, uripe tanpa rowang. Mulane iya banjur kèlingan bali marang padalêmane. Desa Gadhingan ditinggal, dipasrahake marang
179salah sawijining wong ing desa kono, minangka dadi têtuwaning desa Gadhingan. kepergian dari Raden Adipati Handayaningrat, Kyai Raden Carang Gadhing merasa kesepian, hidupnya tidak ada teman. Maka dari itu, kemudian teringat untuk pulang ke tempat tinggalnya. Desa Gadhinganditinggal, dipasrahkan kepada salah satu orang yang berada di desa sana untuk menjadi tetua di desa Gadhingan.'(23)Kangjêng Sunan Kalijaga awêwêling, waradinipun agami Islam dhatêng sakiwa têngênipun padhêkahan Karang Lo, kaborongakên dhatêng Kyai Agêng. Sunan Kalijaga menasihati, penyebaran agama Islam di sekitar padukuhan Karang Lo beliau pasrahkan semua kepada Kyai Ageng (Kyai Ageng Karang Lo)'(24)Ing mangke kacariyos Rara Suweddha dalah putranipun kêkalih sampun lêpas ing lampahipun. (...). Mênawi dalu lêrêp angupados papan ingkang kinintên sakeca kangge ngasokakên sarira. diceritakan bahwa Rara Suweddha beserta kedua anaknya sudahjauh perjalanannya. .... apabila menjelang malam, mencari tempat yang dirasa nyaman untuk mengistirahatkan badan.'(25)Sarêng badhe minggah dhatêng agraning wukir Pandhan, saking katêbihan aningali wontên tiyang jalêr agêng inggil. Pakulitanipun cêmêng anjangês, Mripatipun wiyar manthêlêng angatirah, rambut gèmbèl, ngaglah satêngahing margi ingkang dipunlangkungi Radèn Guntur. akan naik ke puncak gunung Pandan, dari kejauhan melihat ada seorang laki-laki (berbadan) tinggi besar. Kulitanya hitam legam, matanya menyala melotot merah, berambut gimbal, duduk di tengah jalan yang dilewati Raden Guntur'(26)Kangjêng Panêmbahan Senapati ananggapi, karsanipun badhe kadhahar wontên salêbêting kêdhaton ing Mataram sakalihan Kangjêng Ratu. Panembahan Senapati menaggapi, niatnya hendak dimakan di dalam Keraton Mataram bersama dengan Kanjeng Ratu.'(27)Saungkure Radèn Adipati Handayaningrat, Kyai Radèn Carang Gadhing rumasa katrini, uripe tanpa rowang. Mulane iya banjur kèlingan bali marang padalêmane. Raden Adipati Handayaningrat, Kyai Raden Carang Gadhingmerasa kesepian, hidupnya tidak ada teman. Maka dari itu kemudian teringat (untuk) pulang ke
180(28)Ora antara lawas, Radèn Adipati Handayaningrat mirêng pawarta. Ana wong aran Kyai Radèn Carang Gadhing, iku misuwur wus mumpuni marang kawruh kasampurnan, sarta kawantêrane angungkuli sapadha-padhaning guru. berselang lama, Raden Adipati Handayaningrat mendengar berita. Ada seseorang bernama Kyai Raden Carang Gadhing, itu terkenal sudah menguasai terhadap ilmu kesempurnaan (jiwa) serta terkenal unggul dari guru-guru yang lain'(29)Kyai Agêng Ampuhan Kaping Kalih punika putranipun Kyai Agêng Ampuhan ingkang Kapisan, katêlah ing nama Kyai Agêng Karang Lo. Ageng Ampuhan Kedua itu anak dari Kyai Ageng Ampuhan Pertama yang dijuluki dengan nama Kyai Ageng Karang Lo'(30)(....). Makatên dongèngipun pun kaki dhatêng kula. (P/AG-1/JAG/RMJ/'41/7/130)'.... Demikian dongeng dari si kakek kepada saya.'(31)Sang Prabu tansah kaluhuran sabda, wekasan lajêng karsa maringakên tanah Mataram dhatêng Kyai Agêng Pamanahan, sarta ingandikakakên bidhal tumuntên dhatêng ing Mataram, dalah brayatipun sadaya. Prabu sudah kalah berbicara, akhirnya kemudian berkenan memberikan tanah Mataram kepada Kyai Ageng Pamanahan serta diperintah untuk berangkat menuju ke Mataran beserta semua sanak-saudaranya.'(32)Ing nalika lampahipun dumugi sacêlakipun lèpèn Opak, saking katêbihan aningali Kangjêng Sunan Kalijaga sawêg siram wontên ing lèpèn Opak wau. Kyai Agêng kêkalih nuntên lumajêng anyungkêmi sampeanipun sang Yogi. perjalanannya tiba di dekat sungai Opak, dari kejauhan melihat Kanjeng Sunan Kalijaga sedang mandi di sungai Opak tadi. Kedua Kyai Ageng kemudian berlari dan bersujud kaki dari sang guru.'(33)Sarêng kula sampun sowan wontên ngarsanipun Ki Lurah Ondêr, lajêng enggal kasarêngan sumêrêp, bilih para priyantun ingkang sami lênggah wau sadaya, prêlu kautus dening Pêpatih Dalêm ing Surakarta, anglarahakên astana pasareanipun Radèn Adipati Handayaningrat, wontên ing Gadhingan bawah Mataram, punika wontên ing pundi dunungipun. saya sudah menghadap di depan Ki Lurah Onder, kemudian segera mengetahui bahwa orang-orang yang sedang duduk tadi diperintah oleh penasihat Raja keraton Surakarta untuk menemukan astana dari Raden
181Adipati Handayaningrat yang berada di dusun Gadhingan wilayah kekuasaan Mataram itu dimana letaknya.'(34)Kyai Agêng Ampuhan kagungan putra kakung namung satunggal, nama timuripun botên kacariyosakên. Namung sarêng sampun diwasa, sasedanipun ingkang-rama, lajêng anggêntosi kalênggahanipun. Nama nunggak sêmi ajêjuluk Kyai Agêng Ampuhan Kaping Kalih. Ageng Ampuhan memiliki anak laki-laki hanya satu yang saat namakecilnya tidak diceritakan. Hanya saja ketika sudah dewasa, sepeninggal ayahnya, kemudian menggantikan kedudukannya. Namanya diturunkan dari nama ayahnya dengan julukan Kyai Ageng Ampuhan Kaping Kalih.'(35)Radèn Jaka Jinggring kamiwêlasên ing panggalih nyawang dhatêng ingkang-bibi anggenipun pênthèyètan, mila asring dipun-gêntosi panggèndhongipun. Jaka Jinggring merasa kasihan melihat ibunya yang kesusahan menggendong, maka sering dia gantikan penggendongannya.'(36)Prabu Rara lajêng nyaosakên jimatipun nama: mênur kancana, pêparingipun ingkang-eyang, inggih Ratu ing nagari Pajajaran. Rara kemudian memberikan jimatnya yang bernama Menur Kencana pemberian dari eyangnya, yaitu Raja di kerajaan Pajajaran.'(37)Têtiyang ingkang badhe sami nyambut damêl sampun cumawis sadaya, lajêng kadhawuhan tumapak tumuntên. yang akan bekerja sudah siap semua, kemudian diperintahkan untuk segera melaksanakan.'(38)Jakosa anampèni lajêng kapalih, sêsarêngan anggènipun nedha, sami sakala tiyang kêkalih wau sami mumbul kados binuncang ing lèsus, mungsêr kados gangsingan, wêkasan lajêng botên katingal. menerimanya kemudian dibagi dan dimakan bersama, seketika kedua orang tadi terbang seperti terbuncang oleh angin puting beliung, berputar seperti gasing hingga akhirnya tidak terlihat.'(39)Saka panyanane wong-wong iku, astanane Radèn Adipati Handayaningratwis sirna kabuncang dening pêladhu mau. (P/AG-1/JAG/RMJ/'41/6/125)'dari dugaan orang-orang itu, astana dari Raden Adipati Handayaningrat sudah hilang terhempas oleh lahar tadi.'(40)Wiwit nalika samantên, pasareanipun Radèn Adipati Handayaningrat miwah pangaribawanipun, kathah tiyang saking manca nagari sami dhatêng sujarah wontên ing ngriku, prêlu angluwari punagi, utawi
182anênêpi nyuwun pangèstunipun ingkang sumare, angangkah kasêmbadaning sêdyanipun. dahulu, makam dari Raden Adipati Handayaningrat dengan keluhurannya, banyak orang dari berbagai daerah yang datang berziarah disitu untuk menepati nadzarnya atau bersemedi untuk meminta berkah dari yang dimakamkan agar keinginannya terwujud.'(41)Lèrèn sawatara prêlu kang gagas bab karêpe Kènthol Tamênggala, inggonku ngarani sêdyane Kènthol Tamênggala mangkono iku kliru, awit mung atêgês anyikara marang warise, jalaran tumrap marang kang wis ora ana (kang wus abadan alus) patrap mangkono iku wis ora mèlu-mèlu. sejenak untuk membahas tentang keingingn Kenthol Tamenggala, menurut saya keinginan Kenthol Tamenggala yang demikian itu keliru, sebab hanya akan menyakiti keturunannya (Raden Adipati Handayaningrat), sebab bagi orang yang sudah tidak ada (yang sudah menjadi roh) perilaku yang demikian itu sudah tidak ikut campur.'Data Koneksitas Tuturan (42)Tambra abang Tamênggala linêpasan jêmparing, kêna matane kang kiwa banjur anglumba. Merah, Tamenggala dipanah, terkena matanya yang sebelah kiri kemudian melompat karena terkejut'(43)".... Manawa ing wayah ngarêpake surup srêngèngè, wong padesan kang omahe cêdhak lan kali-kali mau, padha krungu swara ting krincing mangkono iku, anuli padha nabuh pênthongan dititir, tundha-tumundha turut mangisor nganti pirang-pirang desa padha bêbarêngan nitir pênthongan kabèh." (K/AG-1/JAG/RMJ/'41/5/058)'.... apabila menjelang malam, orang pedesaan yang rumahnya berdekatan dengan sungai tadi, ketika mendengar suara berdencing yang demikian itu,kemudian saling menabuh pentongan secara berulang-ulang tanpa henti, bersahut-sahutan hingga ke hilir sampai beberapa desa bersama-sama menabuh pentongan semua.'(44)Rara Suweddha amiturut, lajêng dipunwêjang sarak miwah sarengating agami Islam, (...), sarta ingandikakakên mêmulang dhatêng têtiyang sakiwa têngêning padhêkahanipun, (...). Suweddha menurut, kemudian diajari aturan dan syariat agam Islam,...., serta diperintahkan mengajari orang-orang di sekitar pedukuhannya'(45)Kangjêng Sultan amêthukakên rawuhipun, sarta lajêng angacarani lênggah.
183'Kanjeng Sultan menyambut kedatangannya, lalu kemudian mempersilakan untuk duduk.'(46).... Radèn Adipati Handayaningrat anuli diwirid, kailèd banyu bêning sakaKyai Radèn Carang Gadhing mau. Sabanjure sabên dina tansah padha sarasèhan bab kawruh kajatèn. (K/AG-1/JAG/RMJ/'41/2/017)'.... Raden Adipati Handayaningrat kemudian diwirid dengan diusap air bening dari Kyai Raden Carang Gadhing tadi. Selanjutnya, setiap hari selalu berbincang mengenai ilmu kesejatian.'(47)(...) kinèn adhadhêkah wontên ing ngriku. Radèn Jaka Jinggring amituhu. Lajêng ènggal tumandhang ing damêl miturut pamanggih ingkang kinintên dados prayogi tumraping akathah. (K/AWB-4/JAG/RMJ/'41/24/320)'... disuruh mendirikan dukuh di situ. Raden Jaka Jinggring menuruti. Kemudian segera mengerjakannya sesuai dengan perkiraan yang dikira dapat menjadi kebaikan bagi banyak orang.'(48)".... Sing akeh-akeh mung anut grubyug kaya upamane bêlo mèlu seton bae. Malah banjur salin salaga, kapracayane bali utawa pulih manèh marang lêlêmbut, ...." (K/AG-1/JAG/RMJ/'41/6/071)'.... kebanyakan hanya ikut-ikutan saja seperti ungkapan belo melu seton. Malah kemudian berubah, kepercayaannya kembali atau timbul lagi kepada makhluk halus, ....'(49)Sawise anglairake pambage rahayu, anuli pitakon apa kang dadi prêlune. menyampaikan salam, kemudian bertanya mengenai apa yang menjadi keperluannya.'(50)Kyai Agêng Pamanahan sangêt suka sukur ing panggalih, ... sarta dhawuhtata-tata badhe pangkatipun dhatêng Mataram. (....). Ing dintên ingkang sampun katamtokakên, sêsampunipun nyuwun palilahipun sang Prabu, sarta sampun samêkta samudayanipun, Kyai Agêng lajêng bidhal dhatêng Mataram. (K/AK-2/JAG/RMJ/'41/13/177, 178, 179)'Kyai Ageng Pamanahan sangat bahagia hatinya, .... serta memerintahkan untuk berkemas (bahwa) akan berangkat menuju Mataram .... Pada waktu yang sudah ditentukan, setelah meminta restu sang Prabu, serta sudah siap semuanya, Kyai Ageng kemudian berangkat menuju Mataram.'(51)Sêsampunipun pinaripurna dening putra wayah siswa, anuntên kasarekakên wontên ing Likasan ngriku. selesai dipulasara oleh anak, cucu, dan muridnya, kemudian dimakamkan di Likasan
184(52)Anusuli andharan ing ngajêng, sawênèhing kaol anyariyosakên bilih Radèn Adipati Handayaningrat ingkang kasêbut wontên ing ngriki, inggih ingkang sumare wontên ing dhusun Gadhingan punika, ingkang duk timuripun nama Radèn Jaka Sêngara, kinula wisudha dados Adipati ing Pêngging, nama Radèn Adipati Handayaningrat. penjelasan di awal, ada omongan yang menceritakan bahwa Raden Adipati Handayaningrat yang disebut di sini, yaitu yang dimakamkan di dusun Gadhingan itu, yang ketika muda bernama Raden Jaka Sengara yang diwisuda menjadi Adipati di kerajaan Pengging dengan nama Raden Adipati Handayaningrat.(53)Gantos ingkang kacariyos, Kyai Agêng Pamanahan mingsêr saking nagariPajang, cerita, Kyai Ageng Pamanahan pergi dari kerajaan Pajang'(54)Sarêng pandhudhukipun pikantuk watawis kalih mètêran malih, têtiyang ingkang sami tumandang ing damêl wau sami alok bilih sirapipun sampunkatingal. penggaliannya mencapai kurang lebih dua meter lagi, orang-orang yang sedang bekerja tadi saling berteriak bahwa papan kayunya sudah terlihat.'(55)Kyai Ageng Pamanahan sakaluwarga dipunandheg nyare wonten ing Karang Lo sêdalu, ngasokakên sarira ngiras angêntosi Kyai Agêng Karang Lo anggènipun tata. Ageng Pamanahan sekeluarga diminta untuk menginap di Karang Lo satu malam, guna mengistirahatkan tubuh sembari menunggu Kyai Ageng Karang Lo bersiap-siap.'(56)Nalika kula taksih lare kintên-kintên umur sadasa taun, kula sampun sagêd tumut angèn lêmbu dhatêng ara-ara sêsarêngan kalihan lare kathah. saya masih anak-anak, kira-kira usia sepuluh tahun, saya sudah bisa ikut menggembala sapi di tanah lapang bersama dengan banyak anak-anak (lain).'(57)"Dhèk biyèn sadurunge akèh priyayi pangrèh praja, sebelum banyak priyayi pegawai pemerintah,'(58)Têkane Kènthol Tamênggala karo adhine mau, iya tinanggapan dening Kyai Radèn Carang Gadhing akanthi suka bungah. Kenthol Tamenggala beserta adiknya tadi, juga ditanggapi oleh Kyai Raden Carang Gadhing dengan senang
185(59)(...) sami sanalika toyaning samudra asrêp tanpa karana, kocaking tirta sirna tanpa sabawa, isining samudra sampun sami waluya pulih kados duk ing wingi uni. (K/CWPWT-3/JAG/RMJ/'41/17/269)'.... langsung seketika air dari samudra (menjadi) dingin tanpa sebab, deburan gelombang menghilang tanpa suara, isi dari samudra sudah kembali pulih seperti dahulu lagi.'(60)... panggalihipun botên uwas sumêlang, dening Radèn Guntur punika inggih satriya sudibya. (K/AK-2/JAG/RMJ/'41/10/155)'.... perasaannya tidak khawatir, sebab Raden Guntur itu adalah orang yangsakti.'(61)Kyai Agêng Karang Lo dipunaturi tumut boyong dhatêng Mataram, (...). Awit Kyai Agêng Pamanahan kakênan ing panggalih, aningali anggènipun anor-raga tuwin sagêd amikat sih. Ageng Karang Lo diminta ikut pindah ke Mataram, .... Sebab Kyai Ageng Pamanahan tertarik ketika melihat beliau tidak sombong serta dapatberempati.'(62)Randhating lampah sampun botên kenging pinaibên, jalaran mawi angêmban putra. perjalanan sudah tidak dapat digunjing, sebab sambil membawa anak.'(63)... salêbêting panggalih bangêt ênggone prihatin. Mulane enggal kondur marang ing Gadhingan, ... (K/AG-1/JAG/RMJ/'41/4/058)'.... di dalam hatinya sangat merasa sedih. Maka dari itu segera pulang ke Gadhingan,'(64)Wusana wong kang anane wis rada adoh antarane karo alampah anane parentah mau, wis ora ngrêti babar pisan marang gagrag nitir pênthongan iku. orang yang keberadaannya cukup jauh dengan tradisi yang diperintahkan tadi, (mereka) sudah tidak mengerti sama sekali terhadap aturan menabuh pentongan itu.'(65)Radèn Jaka Jinggring kamiwêlasên ing panggalih nyawang dhatêng ingkang bibi anggenipun pênthèyètan, mila asring dipun-gêntosi panggèndhongipun. Jaka Jinggring merasa kasihan melihat ibunya yang kesusahan menggendong, maka sering dia gantikan
186(66)... taksih tidha-tidha piandêl kula dhatêng wangsit wau, dening dèrèng katingal wujudipun, mila salêbêting manah taksih sangêt anggèn kula kêtir-kêtir. (K/AG-1/JAG/RMJ/'41/8/127&128)'.... masih ragu-ragu keyakinan saya terhadap nasihat tadi, sebab belum terlihat wujudnya, maka di dalam hati saya masih sangat merasa khawatir.'(67)Wujudipun cêmêng têlês kados umês dening toya. Sanadyan ing mangsa katiga ngêrak, kula tingali inggih tansah têlês kemawon. hitam legam, basah seperti terkena air. Walaupun saat musim kemarau yang kering kerontang, saya melihatnya masih tetap basah.'(68)Sanadyan cungkup mau prasasat tanpa wêwangunan, ewadene katon ngêtrêng sarta kukuh têmênan. rumah kubur tadi seolah tanpa bangunan, tetapi terlihat mencolok dan sangat kokoh.'(69)(...) ênggone karsa nêlasi marang eyangmu kakung. Mangka dosane ora urup kalawan pidanane. (K/AWB-4/JAG/RMJ/'41/22/334)'.... (ketika) dia tidak segan membunuh kakekmu. Padahal dosanya tidak sepadan dengan hukumannya.'(70)Saking wêdine palayune Kènthol Tamênggala ora tolih wuri, suprandene iya tansah diêlud bae. sangat ketekutan, Kenthol Tamenggala berlari tanpa menoleh ke belakang, tetapi masih terus menerus dikejar saja.'(71)(...) ganjaran lajêng kaparingakên dhatêng Kyai Agêng Pamanahan kalihan Kyai Agêng Juru Martani. Nanging tanah Mataram bêbahanipun Kyai Agêng Pamanahan, tansah dipunrêndhe-rêndhe kemawon. (K/AK-2/JAG/RMJ/'41/12/191)'.... hadiah itu kemudian diberikan kepada Kyai Ageng Pamanahan dan Kyai Ageng Juru Martani. Tetapi tanah Mataram yang dibagikan kepada Kyai Ageng Pamanahan selalu ditunda-tunda.'(72)Sira bakal padha ora mati ing salawase, nanging sira ora wênang awor karo manungsa. tidak akan mati selamanya, tetapi kamu tidak berhak berbaur dengan manusia.'(73)Ana dene Kyai Bandhol iku putra wuragile Kyai Sapu Jagad. Bok manawapasukmane êmpu Ramayadi, lêlêmbuting rumêksa kawahe gunung Mêrapi. Kyai Bandhol itu adalah anak bungsu dari Kyai Sapu Jagad. Mungkin penjelmaan Empu Ramayadi, makhluk halus yang menjaga kawah gunung
187(74)Saupami botên nyahak dhatêng pranatan wawênanging Ratu, Rara Suweddha wau sampun winisudha dados Pramèswari. tidak melanggar aturan Raja, Rara Suweddha tadi pasti sudah dijadikan permaisuri.'(75)(...) ciptaning panggalih: mênawi ngantos anggugurakên kasutapaning putra, saèstu manggih pidananing Jawata. (K/AWB-4/JAG/RMJ/'41/23/365)'.... dalam hati berpikir: apabila sampai menggagalkan semedi dari anaknya, pasti akan mendapatkan hukuman dari Dewa.'(76)(...) bilih para priyantun ingkang sami lênggah wau sadaya, prêlu kautus dening Pêpatih Dalêm ing Surakarta, anglarahakên astana pasareanipun Radèn Adipati Handayaningrat, (...). Nyut, sanalika kula kèngêtan dhatêng wêlingipun kaki, kula angun andika salêbêting batos: .... para priyayi yang sedang duduk tadi diperintah oleh penasihat Raja keraton Surakarta untuk menemukan astana dari Raden Adipati Handayaningrat .... Nyut, seketika saya teringat terhadap nasihat dari kakek, (lalu) saya berkata dalam hati: ....'(77)Nini sêpuh dadak amituturi mêkatên: "heh Suweddha, saiki kowe lumakuamangidul. Anjujuga ing wukir Brêja bawah Mataram." tua tiba-tiba menasihati begini: "Heh, Suweddha, sekarang kamu berjalanlah menuju ke Selatan. Pergilah menuju gunung Breja di wilayah Mataram.'(78)Jakosa anampèni lajêng kapalih, sêsarêngan anggènipun nedha, sami sakala tiyang kêkalih wau sami mumbul kados binuncang ing lèsus, mungsêr kados gangsingan, wêkasan lajêng botên katingal. menerimanya kemudian dibagi, bersamaan ketika memakannya, seketika kedua orang tadi terbang seperti diguncangkan oleh angin puting beliung, berputar seperti gasing, akhirnya kemudian tidak terlihat.'(79)Botên nyana pisan-pisan manawi ing ngriku wau wontên tiyangipun. menyangka sama sekali bahwa di situ tadi ada orangnya.'(80)... Anuli enggal mara marang padunungane Kyai Radèn Carang Gadhing,prasaja kapengin ngangsu bêning kaya kang dadi idham-idhamane. Cêkake, panjaluke Radèn Adipati iya tinanggapan kanthi suka pirênaning panggalihe.
188'.... lalu segera menuju ke kediaman Kyai Raden Carang Gadhing dengan maksud ingin menimba ilmu seperti yang diharapkannya. Singkatnya, permintaan Raden Adipati ditanggapi dengan senang hati oleh Kyai RadenCarang Gadhing.'(81)Nini-nini sêpuh awicantên: "(....) Wruhanamu: aku iki eyangmu dhewe, karo Panjênêngane Prabu Bra Tanjung kabênêr rayi tunggal rama seje ibu. Mung aku miyos saka garwa paminggir, Prabu Bra Tanjung miyos saka padmi. tua (kemudian) berbicara: ".... kamu ketahuilah, saya ini eyangmu sendiri, dengan Prabu Bra Tanjung merupakan adik, tunggal ayah berbeda ibu. Hanya saja saya lahir dari selir, sedangkan Prabu Bra Tanjung dari Permaisuri'(82)... kula inggih lajêng ngaturaken bab wontênipun Sela Têlês ing ara-ara, ingkang dados têngêr dununging pasareanipun Radèn Adipati Handayaningrat, mawi kula dongèngakên nalika jênatipun kaki anggènipun tilar wêling dhatêng kula, jangkêp botên wontên kalangkungan, tumusipun piwêling wau, sawatawis kula inggih samangke punika (P/AG-1/JAG/RMJ/'41/7/155, 156, 158, dan 159)'.... saya kemudian menyampaikan perihal keberadaan batu yang basah di tanah lapang yang menjadi tanda dari letak makam Raden Adipati Handayaningrat sambil saya ceritakan saat almarhum kakek menasihati saya, lengkap tanpa ada perlebihan, ceritanya sesuai dengan apa yang saya sampaikan tadi itu.'(83)... karo Panjênêngane Prabu Bra Tanjung kabênêr rayi tunggal rama seje ibu. Prabu Bra Tanjung merupakan adik, tunggal ayah berbeda ibu.'(84)Kangjêng Sunan angandika malih: "kang sira gawa iku ora migunani tumraping sira. Sunan berbicara lagi: "yang kamu bawa itu tidak berguna bagi dirimu.'(85)Dados mênawi paduka kalajêng-lajêng amêsu brata, punika paduka têtêp angrisak kagungan paduka piyambak, ...." (P/CWPWT-3/JAG/RMJ/'41/17/340, 341, dan 342)'"sehingga apabila anda terus-menerus melakukan tapa brata, itu berarti anda terus merusak kepunyaan anda sendiri'(86)Sarèhning wiwit lahir bapakipun sampun pêjah, dados piyambakipun botên nate sêsrawungan kalihan tiyang, amargi padununganipun wontên ing guwa Sungil, botên nate kaambah ing tiyang.
189'karena sejak lahir ayahnya sudah meninggal, sehingga beliau tidak pernahberinteraksi dengan orang-orang, karena tempat tinggalnya berada di gua angker yang tidak pernah dijamah oleh orang.'(87)Pantês mênawi Rara Suweddha sagêd katitipan ing kalantipan. Mingês ing panggrahita tuwin wasis anuju prana, kaimbuhan sulistyaning warni prasasat widadari andharat. Tindak-tandukipun angrêsêpakên manah. saja apabila Rara Suweddha memiliki kecerdasan, tajam perasaannya dan juga pintar bersimpati, ditambah lagi dengan kecantikannya yang bagaikan bidadari yang turun ke bumu. Tingkah lakunya dapat menyenangkan hati.'(88)Kula mirêng pawartos bilih sayêktos wontên utusanipun Pêpatih Dalêm Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan ing Surakarta, anglarah dhatêng pasareanipun Raden Adipati Handayaningrat wau, dene lampahing utusan sampun dumugi ing pundi kula dèrèng cêtha (P/AG-1/JAG/RMJ/'41/7/133)'saya mendengar kabar bahwa ternyata ada utusan dari penasihat raja Kasunanan Surakarta untuk menemukan makam Raden Adipati Handayaningrat tadi, adapun perjalanan dari utusan tadi sudah sampai dimana, saya belum mengerti secara jelas.'(89)Prabu Rara lajêng nyaosakên jimatipun nama: mênur kancana. Rara kemudian memberikan jimatnya yang bernama Menur Kencana.'(90)Mila kula ingkang kadhawuhan ngupadosi tiyang ingkang sami purun bêrah andhudhuk siti ing panggenan ingkang kula aturaken punika. (P/AG-1/JAG/RMJ/'41/8/162)'maka saya yang diperintahkan untuk mencari orang yang mau bekerja menggali tanah di tempat yang saya sampaikan itu.'(91)sariranipun anglayung anyawang layon, trênyuh ing panggalih saya angranuhi. memucat saat menatap jenazah (anaknya), perasaannya terasa sangat hancur.'(92)Kangjêng Sunan lajêng animbali dhatêng Jakosa: "Heh Jakosa, sira sakarone padha ingsun tuturi" Sunan kemudian memanggil Jakosa: "Heh, Jakosa, kamu berdua saya nasihati'(93)Wruhanamu: aku iki eyangmu dhewe, karo Panjênêngane Prabu Bra Tanjung kabênêr rayi tunggal rama seje ibu. Mung aku miyos saka garwa
190paminggir, Prabu Bra Tanjung miyos saka padmi. ketahuilah, saya ini eyangmu sendiri, dengan beliau Prabu Bra Tanjung merupakan adik yang tunggal ayah berbeda ibu. Hanya saja saya lahir dari seorang selir, (sedangkan) Prabu Bra Tanjung lahir dari permaisuri.'(94)Mungguh prakara kang wus kalakon mau kabèh, Kyai Radèn Carang Gadhing iya banjur katut sungkawa. perkara yang sudah terjadi itu semua, Kyai Raden Carang Gadhing kemudian juga ikut bersedih.'(95)Pêpuntonipun panggenan wau badhe kadhudhuk, mila kula ingkang kadhawuhan ngupadosi tiyang ingkang sami purun bêrah andhudhuk siti ing panggenan ingkang kula aturaken punika. (K/AG-1/JAG/RMJ/'41/8/116)'pada akhirnya tempat tadi akan digali, maka saya yang diperintahkan untuk mencari orang yang meu bekerja menggali tanah yang berada di tempat yang saya sampaikan itu.'(96)Saka panyanane wong-wong iku, astanane Radèn Adipati Handayaningratwis sirna kabuncang dening pêladhu mau. Nanging sanyatane ora, mung kèhing watu gêdhe lan saka kandiling wêdhi kang ngurugi, iku kang angilangake marang sipating astana, aku isih kèlingan prênahe. perkiraan orang-orang itu, astana (milik) Raden Adipati Handayaningrat sudah sirna terhempas oleh lahar tadi. Tetapi, sebenarnya tidak, hanya banyaknya batu-batu besar dan tumpukan pasir yang menimbunnya, itula yang menyebabkan hilangnya wujud astana tadi, sayamasih teringat letaknya.'(97)Saupami sanès darahing witaradya tuwin paramèng budi, saèstu nganyut tuwuh anjarag pêjah, bukan keturunan orang yang luhur dan memiliki budi baik, tentu akan tergoda untuk melakukan bunuh diri, ...'(98)(....) (Kangjêng Panêmbahan Senapati) tindak mangidul dhatêng ing pasisir. Sadumuginipun ing sawangan, uninga wontên ulam olor agêng anggigilani sangêt, mawi jamang sarta kalung kancana, (K/CWPWT-3/JAG/RMJ/'41/16/255)'.... Kanjeng Panembahan Senapati pergi ke Selatan menuju ke pantai. Setelah tiba di muara sungai, mengetahui bahwa ada ikan panjang dan besar yang sangat menakutkan dengan memakai mahkotah serta kalung
191(99)Sêsampunipun sêsuci, wusana lajêng badhe bidhalan malih. bersuci, akhirnya kemudian hendak berangkat lagi.'(100)Radèn Adipati bangêt pangungune. Ora kumêdhep ênggone nyawang sajroning talaga, nanging katog ora bisa katon maneh. Adipati sangat terheran-heran. Tidak berkedip (ketika) dirinya menatap ke dalam telaga, tetapi tetap saja tidak terlihat lagi.'(101)Ing sarampungipun anggoning sami dhahar, Kyai Agêng Pamanahan anglairakên sangêt ing panarimahipun dhatêng Kyai Agêng Karang Lo sakalihan Nyai Agêng. Ing salajêngipun sami wawan sabda warni-warni (...). selesai menikmati makanan, Kyai Ageng Pamanahan menyampaikan terima kasih kepada Kyai Ageng Krang Lo dan Nyai Ageng. Kemudian (mereka) saling berbincang-bincang berbagai macam hal (...)'(102)Saiki ambanjurake caritane Kènthol Tamênggala (tambra abang) kang lagi dhepe-dhepe anjaluk pitulungan Kyai Bandhol. melanjutkan cerita dari Kenthol Tamenggala (Tambra Abang) yang sedang membujuk dan meminta pertolongan kepada Kyai Bandhol.'(103)Sasedanipun Kyai Agêng Mataram, ingkang gumantos ing kalênggahan, Radèn Ngabehi Loring Pasar (Suta Wijaya) meinggalnya Kyai Ageng Mataram, yang menggantikan kedudukannya yaitu Raden Ngabehi Loring Pasar (Sutawijaya)'(104)Tarkadhang kalacut ing ginêm, darbe sêdya badhe ngraman, nanging Kyai Agêng Karang Lo tansah ambêbolèhi, murih urubing angkara wau sagêd mêndha. tidak sengaja berucap bahwa memiliki keinginan untuk memberontak, tetapi Kyai Ageng Karang Lo selalu melarangnya, (beliau) mengira bahwa timbulnya kemarahan tadi dapat mereda.'(105)Têkane Kènthol Tamênggala karo adhine mau, iya tinanggapan dening Kyai Radèn Carang Gadhing akanthi suka bungah. Kenthol Tamenggala beserta adiknya tadi ditanggapi oleh Kyai Raden Carang Gadhing dengan senang
192(106)Wontên ing ngriku lajêng babad-babad wana sawatawis, prêlu kangge palêrêpan, dipun-yasani pondhok kagêm sare ingkang bibi saha ingkang rayi. di situ kemudian menebangi pohon sedikit demi sedikit untuk digunakan (sebagai) peristirahatan, didirikan rumah kayu untuk tidur (bagi) ibu dan adiknya.'(107)Nalika kula taksih lare kintên-kintên umur sadasa taun, kula sampun sagêd tumut angèn lêmbu dhatêng ara-ara sêsarêngan kalihan lare kathah. saya masih anak-anak, kira-kira usia sepuluh tahun, saya sudah bisa ikut menggembala sapi di tanah lapang bersama-sama dengan banyak anak.'(108)Sarèhning lumampah kalihan para èstri miwah lare-lare kathah, dados sangêt ing rêmbênipun. berjalan bersama dengan para perempuan dan banyak anak-anak. Sehingga (berjalannya) sangat pelan.'(109)(...) saking katêbihan aningali Kangjêng Sunan Kalijaga sawêg siram wontên ing lèpèn Opak wau.Kyai Agêng kêkalih nuntên lumajêng anyungkêmi sampeanipun sang yogi. Kyai Agêng Pamanahan lajêng amijiki sampeanipun ingkang têngên, Kyai Agêng Karang Lo amijiki sampeanipun ingkang kiwa. Kangjêng Sunan Kalijaga lajêng angandika: (K/AK-2/JAG/RMJ/'41/14/232, 233, dan 234)'.... dari kejauhan melihat Kanjeng Sunan Kalijaga sedang mandi di sungaiOpak tadi. Kedua Kyai Ageng kemudian berlari (untuk) bersujud kaki dari sang guru. Kyai Ageng Pamanahan kemudian membasuh kaki beliau yang sebelah kanan, Kyai Ageng Karang Lo membasuh kaki beliau yang sebelah kanan. Kanjeng Sunan Kalijaga kemudian berkata'(110)Dados sangandhaping wit waringin wau wontên bêsalenipun, (...). Ananging ing sapunika sampun botên wontên. di bawah pohon beringin tadi terdapat besalennya, (...). Tetapi sekarang ini sudah tidak ada (wujudnya).'(111)Kacariyos ing sadèrèngipun rêdi Kêlud anjêblug ingkang kapisan, ... bahwa sebelum gunung Kelud meletus yang pertama kali, ....'(112)Saupami sagêda tata jalma, ulam olor wau badhe matur supados Kangjêng Panêmbahan Senapati karsa anitih ing gigiripun, (...). dapat berubah menjadi manusia, ikan tadi hendak meminta agar Kanjeng Panembahan Senapati berkenenan untuk naik di
193(113)Kyai Agêng Pamanahan mingsêr saking nagari Pajang, tapa wontên ing dhusun Kêmbang Lampir, amargi panggalihipun sêrik dhatêng Kangjêng Sultan ing Pajang, ... Ageng Pamanahan pergi dari kerajaan Pajang untuk bertapa di dusun Kembang Lampir karena beliau sakit hati kepada Kanjeng Sultan Pajang (Kanjeng Sultan Hadiwijaya)'(114)(...) sami sanalika toyaning samudra asrêp tanpa karana, kocaking tirta sirna tanpa sabawa, , isining samudra sampun sami waluya pulih kados duk ing wingi uni. (K/CWPWT-3/JAG/RMJ/'41/17/269)'.... langsung seketika air dari samudra (menjadi) dingin tanpa sebab, deburan gelombang menghilang tanpa suara, isi dari samudra sudah kembali pulih seperti dahulu
1942.Naskah Jayengwiharja: Astana Gadhingan Karya R.M. Jayengwiharja
2213.Transliterasi Naskah Jayengwiharja: Astana Gadhingan Karya R.M. Jayengwiharja1. Astana ing Gadhingan, Rêdi Mêrapi, pasareanipun Raden Adipati Handayaningrat Jaka Sengara.2. Astana ing Karangturi, (Karang Lo).3. Waringin pêthak, (waringin sêpuh) kalihan waringin tumpang.4. Astana ing Brêja, pasareanipun Raden Jaka Jinggring kalihan Dèwi Rantan, putra Majapahit VII. I. Astana ing Gadhingan, ingkang pinanggihipun èlok sangêt.Gubahanipun R. M. Jayèngwiharja, ing Ngayogyakarta.Ing sukunipun rêdi Mêrapi ingkang iring kidul wetan, kaprênah salèripun kaondêran ing Nyangkringan, bawah kawêdanan ing Kalasan, Ngayogyakarta, wontên satunggiling papan panêpèn saha panadaran, dumunung wontên salêbêtingdhusun Gadhingan, inggih punika astana pasareanipun Raden Adipati Handayaningrat. Ing tanah Pêngging karèhing nagari Pajang sarèhning nama Handayaningrat punika wontên kalih, Handayaningrat Jaka Sêngara kalihan Handayaningrat Kêbo Kênanga. Dados pangintên ingkang cêlak dhatêng kayêktinipun, bok manawi Handayaningrat Kêbo Kênanga punika, inggih ingkangrama Raden Mas Karèbèt (Jaka Tingkir) nata ing nagari Pajang. Dene Radèn Handayaningrat Kêbo Kênanga wau putranipun Rêtna Pambayun, inggih putranipun Prabu Brawijaya V, patutan kalihan Dèwi Andarawati. Dados Radèn Kêbo Kênanga punika inggih wayah Prabu Brawijaya V Narèndra ing Majapahit. Ing nalikanipun kula kapengin sumêrêp dununging astana wau, kula labêti karaya-raya kesah dhatêng ing dhusun Tanggalsari, rèh kaondêran ing Nyangkringan. Jujug kula wontên ing griyanipun tiyang nama Krama Mênggala, umuripun kirang langkung sampun wolung dasa taun. Piyambakipun dados lurah ing dhusun ngriku, sarta ngrangkêp dados juru kuncinipun astana ing Gadhingan wau. Kula mrêlokakên pitakèn galuripun astana ing Gadhingan punika, saking kitha Ngayogyakarta têbihipun watawis kalih dasanan pal. Wontên ing Tanggalsari kula sipêng sadalu, dipundongèngi kados ingkangkawahya ing ngandhap punika, nanging pangandhar kula wontên ing ngriki namung lugu kadosdene cariyosipun Krama Mênggala kemawon, makatên: Nalika kula taksih lare kintên-kintên umur sadasa taun, kula sampun sagêdtumut angèn lêmbu dhatêng ara-ara sêsarêngan kalihan lare kathah. Wontên ing ara-ara ngriku, kula sumêrêp sela agêng satunggil, wujudipun nyalênèh kalihan sanès-sanèsipun. Wujudipun cêmêng têlês kados umês dening toya. Sanadyan ing mangsa katiga ngêrak, kula tingali inggih tansah têlês kemawon. "Anuju satunggiling dintên, samantuk kula saking angèn lêmbu, dipunundang dening pun kaki, dipuncariyosi ngantos radi dangu. Têmbungipun makatên: 'O, ênggèr putuku, kowe dakkandhani ya, watu gêdhe sing anjanggêlêg ana ing ara-ara kang katone ora garing-garing kae, satêmêne ing ngisore ana
222pasarean gêdhe kang kaurugan ing wêdhi-wêdhi lan watu-watu saka laharing gunung Mêrapi. Dene sing sumare ing kono mau, priyagung bangsa luhur saka ingnagara Pajang asmane Radèn Adipati Handayaningrat, kang katitipan ing kasudibyan sarta waskitha, jalaran priyagung mau amêngku kawruh kasampurnan linuwih.--[2] - Besuk sapungkurku, têgêse manawa aku wis mati, pasarean iku bakal ana kang ngrarah. Êmbuh sapa lan saka ngêndi minangkane aku ora bisa ngandhakake. Jare, darahing aluhur iku gêdhe prabawane. Kumarane sok marani marang sanak sadulure, banjur kaya digugah atine, nuli kèlingan marang lêluhure. Dene kang bakal bisa nuduhake prênahe astana mau, ora ana manèh kajaba mung kowe. Sarta êmbuh akèh sathithike bakal anggawa kabêgjan marang kowe. Mulane wêkasku poma aja kongsi lali. Mungguh gancar lêlampahane Radèn Adipati Handayaningrat mau mangkene. Radèn Adipati Handayaningrat iku bangêt kasêngsême marang èlmu kasampurnan. Panggayuhe sarana maguru marang para kang wus kawilang luhur pangawikane, wis dadi gêgunungane para ulah kalungidan. Awit panêmune RadènAdipati Handayaningrat mau, iya mung kawruh kasampurnan iku kang bisa dadi pêpadhanging panggalihe. Sanadyan wis rada akèh cacahing wong kang diguroni, ewadene durung ana kang bisa gawe pamarêm. Malah mung tansah cuwa amarga saka durung têtela katêrangane. Ora antara lawas, Radèn Adipati Handayaningrat mirêng pawarta. Ana wong aran Kyai Radèn Carang Gadhing, iku misuwur wus mumpuni marang kawruh kasampurnan, sarta kawantêrane angungkuli sapadha-padhaning guru. Mulane Radèn Adipati Handayaningrat bangêt kapencute, kalayu sumêdya puruhita marang Kyai Radèn Carang Gadhing mau. Anuli enggal mara marang padunungane Kyai Radèn Carang Gadhing, prasaja kapengin ngangsu bêning kaya kang dadi idham-idhamane. Cêkake, panjaluke Radèn Adipati iya tinanggapan kanthi suka pirênaning panggalihe. Miturut tata carane wong mêjang èlmu kasampurnan iku, jare, ora kêna keyuban wangon, têgêse, kudu ana ing sajabane omah, supaya ora kongsi kêna rinungu dening wong liyane. Mulane barêng wis arêp diwêjang, Radèn Adipati Handayaningrat diaturi mêtu saka kutha lumaku marang satêngahing alas, amarga ana ing kono sêpi, ora sumêlang kawruhan lan rinungu ing wong liyane. Barêng lakune wis têkan ing alas kang akèh wite Sri Gadhing, banjur padha lèrèh ana ing kono. Radèn Adipati Handayaningrat anuli diwirid, kailèd banyu bêning saka Kyai Radèn Carang Gadhing mau. Sabanjure sabên dina tansah padha sarasèhan bab kawruh kajatèn. Rina wêngi prasasat, ora ana towonge, ora ana bosêne, layak bae Radèn Adipati enggal nyakup marang sakèhing wêwulang. Mulane banjur angêgungake tapa brata, sarta santosa pangêkês marang pamothahing angkara murka. Malah cara-carane nanggulangi mungsuh sarana karosan lan kasantikan, pangapêsan, pangabaran, sirêp lan sapêpadhane. Radèn Adipati iya uga diwulang, kabèh mau kanthi digêgulang bab panindake nganggo patrap utawa laku kang gampang. Wis kalakon dina darbening gurune, iya wis a[ran]--[3] -
223[a]ran kêmpyang sasolahe mung tumiba sampyuh. Dadi Radèn Adipati mau ing saiki wis widagda marang kridhaning kawruh. Saya manèh barêng lakunedibantêri, Radèn Adipati banjur kasinungan ing kawaspadan sarta kawaskithan. Ênggone ana ing alas mau nganti têtaunan, wis anglalèkake marang padalêmane. Anane ing kono iku, manawa pinuju karasa luwe lan ngêlak, sing padha didhahar utawa diunjuk, mung sarupaning wowohan kang ana sajroning alas kono bae. Wusana papan kang kanggo misik mau diwiwiti ginawe padhukuhan, suwe-suwe akèh wong kang padha mèlu dêdunung ana ing kono, banjur dadi desa karaning Gadhingan. Mulane diarani mangkono, amarga dipiridake jênênge kang abêbadra, sarta ing kono dhèk maune akèh wite Sri Gadhing. Lastari têkan saprene. Ora antara lawas, nuli ana wong loro têka mrono. Wong loro mau lanang wadon padha sadulur. Kang tuwa aran Kènthol Tamênggala, kang ênom aran Kênya Lambangsari. Sakarone padha anglakoni wadat, têgêse, ing salawase urip ora omah-omah. Mungguh têkane mrono mau, Kènthol Tamênggala duwe sêdya ngajak bêbantahan prakara ngèlmu sarta kapengin adu kasêktèn tandhing karo Kyai Radèn Carang Gadhing, kang wis kaloka janma priya sinêbut wong sêkti mandra guna sarta amumpuni marang kawruh kasampurnan. Têkane Kènthol Tamênggala karo adhine mau, iya tinanggapan dening Kyai Radèn Carang Gadhing akanthi suka bungah. Sawise anglairake pambage rahayu, anuli pitakon apa kang dadi prêlune. Kènthol Tamênggala amrasajakake sêdyane. Kyai Radèn Carang Gadhing uga minangkani kang dadi panjaluke, kalawan tatag panggalihe ora ngêdhap. Samana Radèn Adipati Handayaningrat iya mèlu nemoni. Kacarita rame ênggone padha bêbantahan prakara ngèlmu kasampurnan, pirang-pirang dina lan pirang-pirang wêngi prasasat ora ana lèrène. Wêkasane Kènthol Tamênggala kasoran bantahe, banjur ngajak tandhing kasêktèn. Dene kang lumawan Radèn Adipati Handayaningrat, gênti unggul gênti kalinthih, dêdrêg katon padha prawirane. Suwe-suwe Kènthol Tamênggala kasêsêr ênggone pancakara, satêmah ngungsi urip lumayu mangalor. Nanging saparane tansah binuru dening Radèn Adipati Handayaningrat mau. Palayune kongsi adoh saka ing Gadhingan. Saking wêdine palayune Kènthol Tamênggala ora tolih wuri, suprandene iya tansah diêlud bae. Kênya Lambangsari ngêtut palayune Kènthol Tamênggala bangêt ênggonekontrang-kantring, kathèthèran palayune, napase angangsur-angsur. Barêng wis karasa bangêt sayahe, Kènthol Tamênggala sumurup ana talaga wening umbule mudal banget gêdhene, ing têngah ana watune gêdhe siji alètèr. Ana ing kono Kènthol Tamênggala karo adhine padha anggêbyur ana ing kono katon ora ana sumêlange. Sarèhning panggêbyure wong kang amêngku kasudibyan, gêdhening daya bisa agawe pêpêting umbul mau. Rasaning banyu umbul pandêdêle --[4] - kongsi bisa ambêngkahake têngahing watu lètèr mau. Umbule kongsi olèh dalan ênggone anjêbol mêtu ing kono. Umbul banjur karan umbul Bêbêng, lastari kongsi saprene. Kènthol Tamênggala ilang ana ing kono, Radèn Adipati bangêt cuwaning panggalihe, dening ora bisa kalakon angrampungi marang Kènthol Tamênggala iku.
224Radèn Adipati Handayaningrat kongsi suwe jumênêng ana ing sapinggire talaga mau, kanthi maspadakake sajroning talaga. Manggalih bangêt èloke marangilange Kènthol Tamênggala karo adhine mau. Nanging ora antara suwe tumuli priksa ing talaga kono ana iwak tambra abang loro, gêdhene mèh sabayi-bayi. Kawaskithane Radèn Adipati bisa ngarani manawa iwak tambra abang loro mau pasukmane Kènthol Tamênggala karo adhine. Raden Adipati kabranang panggalihe, padha sakala banjur ngasta jêmparing. Tambra abang Tamênggala linêpasan jêmparing, kêna matane kang kiwa banjur anglumba. Banyuning talaga kocak kaya kinêbur, mubal agawe buthêking banyu. Barêng banyune wis katon bêning, tambra loro mau wis sirna saka ing pandêlêngan. Radèn Adipati bangêt pangungune. Ora kumêdhep ênggone nyawang sajroning talaga, nanging katog ora bisa katon maneh. Samusnane tambra abang loro mau, nuli ana swara lamat-lamat kapiarsa dening Radèn Adipati mangkono: "O, iya Handayaningrat, wruhanamu ing saiki lair batin kowe dadi mungsuhku, mulane ing besuk manawa kowe wis tumêka ing pati, aku ora lali mêsthi bakal ngogak-ogak maesanmu." Radèn Adipati Handayaningrat mirêng swara mangkono mau, salêbêting panggalih bangêt ênggone prihatin. Mulane enggal kondur marang ing Gadhingan, awêwadul marang Kyai Radèn Carang Gadhing. Mungguh prakara kang wus kalakon mau kabèh, Kyai Radèn Carang Gadhing iya banjur katut sungkawa. Dilalah, bok manawa wis karsane kang Maha Kawasa, ora antara lawas Radèn Adipati Handayaningrat seda. Layone banjur kasarekaken ana ing desa Gadhingan kono. Pasareane dicungkup dening Kyai Radèn Carang Gadhing, cagake kayu asêm galondhongan gêdhe-gêdhe, payone sirap yasane dhewe. Sanadyan cungkup mau prasasat tanpa wêwangunan, ewa dene katon ngêtrêng sarta kukuh têmênan. Saungkure Radèn Adipati Handayaningrat, Kyai Radèn Carang Gadhing rumasa katrini, uripe tanpa rowang. Mulane iya banjur kèlingan bali marang padalêmane. Desa Gadhingan ditinggal, dipasrahake marang salah sawijining wong ing desa kono, minangka dadi têtuwaning desa Gadhingan. Wiwit nalika samana, pasareane Radèn adipati dadi pêpundhène wong sadesa, malah dadi panêpèn lan panadarane wong-wong saka desa liyane, mèlu amêmundhi mèlu mulyakake pasarean mau. Kocapa, barêng Kènthol Tamênggala tambra abang krungu pawarta manawa Radèn Adipati Handayaningrat wis kondur marang kalanggêngan, sarta sumare ana ing desa --[5] - Gadhingan kono, sanalika kaya ditatangi kanêpsone. Nuli kathukulan sêdya anuruti ubayane, iya iku arep angrusak astana pasareane Raden Adipati, nganggo minta sraya marang Kyai Bandhol, supaya anêkakake pêladhu saka ing mêrapi, supaya anyirnakake astana mau. Lèrèn sawatara prêlu kang gagas bab karêpe Kènthol Tamênggala, inggonku ngarani sêdyane Kènthol Tamênggala mangkono iku kliru, awit mung atêgês anyikara marang warise, jalaran tumrap marang kang wis ora ana (kang wus abadan alus) patrap mangkono iku wis ora mèlu-mèlu. Mung sarèhning marang satru kabuyutan, Kènthol Tamênggala wis lêga atine, panasing ati wis
225Saiki daksêlani ngandharake alurane Kyai Bandhol dhisik. Ana dene Kyai Bandhol iku putra wuragile Kyai Sapu Jagad. Bok manawa pasukmane êmpu Ramayadi, lêlêmbuting rumêksa kawahe gunung Mêrapi. Putrane sang gulu aran Kyai Krincing Wêsi, pambarêpe aran Kyai Simbar Jaya. Putra têtêlu mau gawene mung padha dolan ngambah kali-kali kang êtuke saka gunung Mêrapi, padha nunggang jaran, kêndhaline pating krincing. Manawa ing wayah ngarêpake surup srêngèngè, wong padesan kang omahe cêdhak lan kali-kali mau, padha krungu swara ting krincing mangkono iku, anuli padha nabuh pênthongan dititir, tundha-tumundha turut mangisor nganti pirang-pirang desa padha bêbarêngan nitir pênthongan kabèh. Swarane gobyog agawe girising ati. Dene pratingkah mangkono iku karêpe minangka panulak, aja kongsi desane diampiri dening putra têtêlu mau, murih aja gêndhak sikara marang wong ing padesan. Mungguh kali-kali kang êtuke saka ing gunung Mêrapi, yèn ing bawah Ngayogya kene, yaiku kali Krasak, Kuning, Gèndhol, Opak, Oya, sarta ana liyane manèh. Iya padesan saurute kali-kali mau kang kêrêp ana tundhan, têgêse nitir pênthongan tundha-tumundha. Iya kahanan kaya kang dakkandhakake iku mau kang padha diarani lampor. Dene têmbung lampor iku durung kasumurupan asal-usule. Kira-kira pinangkane saka wong kang sêdya awèh katêrangan ing bab iku, nanging dhèwèke dhewe uga ora mangrêti, mangka kumudu-kudu anggênahake. Dadi banjur kumêcap sakêpenake bae. Tandha yêktine têmbung-têmbung kaya mangkono iku iya akèh panunggalane, kaya ta: têmbung blindrik, drohun, bèlgèdhès, yaok, pêrtingsing, lan ana liyan-liyane manèh. Iku kabèh uga mung kanggo nêrang-nêrangake utawa madhak-madhakake aran utawa patrap kang ora dingrêtèni. Ana kang awèh katêrangan prakara lampor iku, nganggo wêwaton kanyatan sarta rada gumathok, mula bukane mangkene: "Dhèk biyèn sadurunge akèh priyayi pangrèh praja, ing kali-kali kêrêp bae ana bangkening wong kang kèli, ora bisa kasumurupan aran sarta pinangkane, amarga saka rêkasane ênggone ngudi katêrangan, pagaweyane dadi tansah mêngêng bae. Mulane banjur duwe panêmu, wong-wong padesan sapinggiring kali, yèn ing wayah sore lan wis ngarêpake pêtêng, dipurih, mêtu marang sapinggiring kali, karo anggawa pênthong[an]--[6] - [penthong]an ditabuh nitir (gobyog), supaya desa-desa kang prênah ngisor saurute kali mau padha nimbangana panitire, tundha-tumundha dadi enggal têkan ing desa kang adoh dhewe. Nganggo tatanan kang kaya mangkono iku, saupama ana bangke kèli, amêsthi bisa tumuli konangan.Dhèk isih anyar wong padesan padha sênêng atine, nanging suwe-suwe banjur padha kêmba, abêr akèh wong kang padha nglirwakake parentah, banjur mung padha ngarah mayare, mung padha titir ana ing palataran utawa ana sajroning omah bae. Ewa dene sabên ora ngarêpke surup srêngenge uga isih rame,swaraning titir agawe kêkêsing ati. Ing saiki cara mangkono iku ora sabên sore, nanging mung kala-kala bae. Wusana wong kang anane wis rada adoh antarane karo alampah anane parentah mau, wis ora ngrêti babar pisan marang gagrag nitir pênthongan iku. Sing akeh-akeh mung anut grubyug kaya upamane bêlo mèlu
226seton bae. Malah banjur salin salaga, kapracayane bali utawa pulih manèh maranglêlêmbut, kaya kang dakcaritakake ing dhuwur mau, karêping pangrèh praja wis ilang talêse. Kang iku aku mung amborongake marang kang padha karsa anggalih, awitsaking tunaning sêsurupanku, aku trima dadi pupuk bawang bae. Saiki ambanjurake caritane Kènthol Tamênggala (tambra abang) kang lagi dhepe-dhepe anjaluk pitulungan Kyai Bandhol. Dhèk samana Kyai Bandhol uga minangkani, mulane ora antara suwe banjur ana pêladhu têka, kumrasak kaya prahara nêmpuh samudra. Watu gêdhe-gêdhe kang padha kèli, swarane gumaludhug anggêgirisi. Ilining banyu anggawa wêdhi, ngêlebi marang desa-desakang padha kambah dening banjir mau. Akèh wong lan kewan-kewan kang padha kèli, omah-omah padha kèrut, sawah-sawah lan patêgalan padha ilang wujude. Kari arupa wêdhi lan watu gêdhe-gêdhe bae. Padesan kang katrajang pêladhu maupadha ora katon, ilang sipating desa. Desa ing Gadhingan prasasat gusis. Bêgja dene wong-wonge wis andhisiki ngili, dadi mèh ora ana sing katiwasan, mung rajadarbèke kang lèbur tanpa kukupan. Luwih bêgja manèh aku, sarèhning omahku ana ing pinggir wetan, dadi ora mèlu sirna, jalaran lakuning pêladhu ora mèlu ing kono. Saduwèk-duwèkku isih wutuh kabèh. Desa Gadhingan wis ora katon, kari rupa wêdhi lan watu balaka. Nanging suwe-suwe bisa pulih bali dadi desa manèh, awit ênggone amêmulih ditalatèni dening wong akèh. Saka panyanane wong-wong iku, astanane Radèn Adipati Handayaningrat wis sirna kabuncang dening pêladhu mau. Nanging sanyatane ora,mung kèhing watu gêdhe lan saka kandiling wêdhi kang ngurugi, iku kang angilangake marang sipating astana, aku isih kèlingan prênahe. Bab lêlakone tambra abang iku dadi peling lan dadi ila-ila kongsi saprene. Wong kang padha omah-omah ana ing desa saurute ilining umbul Bêbêng mau, ora ana wong kang gêlêm ngingu iwak tambra abang. Sanadyan putih apisan, iya mêksa ora wani, jalaran angèlingi lêlakon kang wis kapungkur iku. Apa --[7] - manèh wis kêrêp katêtalan, sabên-sabên ana balumbang kang diingoni iwak tambra abang, desane banjur kaladhon, andadekake karusakaning wong akèh.'"Makatên dongèngipun punkaki dhatêng kula. Saking èlokipun, ngantos kalêbêt dhatêng têlênging manah, sapriki taksih tansah kèngêtan kemawon. Kacariyos ing sadèrèngipun rêdi Kêlud anjêblug ingkang kapisan, kintên-kintên taun surya: 1899, kula mirêng pawartos bilih sayêktos wontên utusanipun Pêpatih Dalêm Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan ing Surakarta, anglarah dhatêng pasareanipun Raden Adipati Handayaningrat wau, dene lampahing utusansampun dumugi ing pundi kula dèrèng cêtha. Anuju satunggiling dintên wanci enjing, manah kula kagèt dening tampi timbalan saking Kaondêran Nyangkringan kanthi situ-situ. Ing batos nyipta bilih badhe wontên padamêlan ingkang wigatos, mila lampah kula inggih gêgancangan kemawon. Sadumugi kula ing Kaondêran, kula aningali priyantun kathah sami lalênggahan, wontên ing pandhapa. Ing sêmu kados sami angênthosi dhatêng kula.Sarêng kula sampun sowan wontên ngarsanipun Ki Lurah Ondêr, lajêng enggal kasarêngan sumêrêp, bilih para priyantun ingkang sami lênggah wau
227sadaya, prêlu kautus dening Pêpatih Dalêm ing Surakarta, anglarahakên astana pasareanipun Radèn Adipati Handayaningrat, wontên ing Gadhingan bawah Mataram, punika wontên ing pundi dunungipun. Nyut, sanalika kula kèngêtan dhatêng wêlingipun kaki, kula angun andika salêbêting batos: 'O kandhane si kaki têka numusi'. Ciptaning manah kula badhe pikantuk kabêgjan, awit dununging astana wau namung kula piyambak ingkang sumêrêp. Sarèhning para lurah dhusun wawêngkon Kaondêran Nyangkringan punika, ingkang sêpuh piyambak umuripun namung kula. Mila Ki Lurah Ondêr anggalih manawi kula pantês dipundangu prakawis punika, èmpêr-èmpêripun kulasumêrêp panggènipun, apêsipun sagêd suka katêrangan ingkang patitis. Dene anggènipun dipunlarah punika, amargi Pêpatih Dalêm Surakarta wau angsal wisik, sagêd dipunwidada dados warangkaning Narèndra, trah tumêrah dumugi putra wayah sapiturutipun. Punika manawi karsa amulyakakên pasareanipun Radèn Adipati Handayaningrat, ingkang dumunung wontên ing dhusun Gadhingan bawah Mataram. Sarêng sampun kèndêl anggènipun paring dhawuh, kula inggih lajêng ngaturaken bab wontênipun Sela Têlês ing ara-ara, ingkang dados têngêr dununging pasareanipun Radèn Adipati Handayaningrat, mawi kula dongèngakên nalika jênatipun kaki anggènipun tilar wêling dhatêng kula, jangkêp botên wontênkalangkungan, tumusipun piwêling wau, sawatawis kula inggih samangke punika.- -[8] - Para priyantun wau lajêng rame rêrêmbagan, kados pundi sakecanipun ingkang badhe linampahan. Pêpuntonipun panggenan wau badhe kadhudhuk. Milakula ingkang kadhawuhan ngupadosi tiyang ingkang sami purun bêrah andhudhuksiti ing panggenan ingkang kula aturaken punika. Kula inggih lajeng tumandang ing damêl saprêlunipun. Têtiyang ingkang badhe sami nyambut damêl sampun cumawis sadaya, lajêng kadhawuhan tumapak tumuntên. Ramening tiyang ingkang sami nyambut damel, kenging kaupamekakên kados prajurit mangsah pêrang. Panyambut damêlipun lêmburan, rintên dalu botên wontên kêndhatipun. Mila sawarnining tiyang sêsadeyan tatêdhan sami dhatêng wontên ing ngriku. Gêdêripun prasasat pêkên ngalih dadakan. Samanten pandhudhukipun sampun pikantuk wolung mètêr lêbêtipun, nanging dèrèng wontên titikipun. Mila pandhudhukipun kadhawuhan angèndêli rumiyin. Para priyantun utusan wau lajêng animbali dhatêng kula, dipunajak rêrêmbagan mênggahing sakecanipun. Prihatos kula tanpa upami, awit manawi atur kula punika dhumawah botênnyata, ibêbadhe sapinten gênging kawirangan kula. Mila kula jêng tirakat, nyuwun adilipun Ingkang Maha Kawasa. Anggen kula tirakat botên nêdha botên ngombe botên tilêm, ing salêbêtipun tigang dintên tigang dalu. Ing pangèsthi kapengin pinanggih dhatêng jênatipun punkaki, badhe nyuwun pitêdah bab piwêlingipun kala rumiyin. Saking sangêting prihatos kula, sagêd katarimah pikantuk wangsit bilih pandhudhukipun siti wau kêdah kalajêngakên malih, awit namung kantun sakêdhik sangêt. Ing ngriku sampun radi padhang manah kula,
228nanging taksih tidha-tidha piandêl kula dhatêng wangsit wau, dening dèrèng katingal wujudipun. Mila salêbêting manah taksih sangêt anggèn kula kêtir-kêtir. Kula lajêng matur dhatêng para priyantun wau, kados ujaring wangsit ingkang sampun kula tanggapi. Sanalika para priyantun utusan enggal dhawuh anglajêngakên pandhudhukipun, saking anggèn kula daya-daya sumêrêp bêbaripun, kula piyambak ngantos tumut anênggani. Sarêng pandhudhukipun pikantuk watawis kalih mètêran malih, têtiyang ingkang sami tumandang ing damêl wau sami alok bilih sirapipun sampun katingal. Manah kula radi cumêplong. Ing salajêngipun anggèning andhudhuk wau ngantos rampung sagêd têtela katingal sadaya. Nanging ing ngriku lajêng medal toyanipun wêning ngêmbong pindha balumbang, ing warni kados kawoworan ing lisah latung, nanging gandanipun wangi, andadosakên gumuning akathah. Têtiyang sami rame ambingahi sêsarêngan mêndhêt toya wau, mawi kawadhahan ing bumbung utawi ing gêndul. Sanalika têtiyang wau sami katuwuhan cipta, pitados bilih toya wau kènging kangge jampi tiyang sakit. Têka inggih lêrês cipta makatên punika cocog kalihan nyatanipun, awit sabên-sabên wontên tiyang sakit, kataman ing toya wau inggih lajêng waluya, pulih kados wingi uni. Kacariyos sarêng sampun rêsik sadaya, anuntên dipunêlar pandhudhukipun. Ing kiwa têngênipun astana wau dipundamêl waradin ngantos jêmbar angilak-ilak. --[9] - Pasarean lajêng kacungkup sakalangkung sae. Jarambahipun sinarasah ing jobin manca warni. Panggarapipun botên anguciwani, rêrêngganipun asri tiningalan. Salêbêting cungkup linangse ing montên pêthak alus, mubêng atêmu gêlang, kinarawistha ing sêsêkaran asri endah. Wiwit nalika samantên, pasareanipun Radèn Adipati Handayaningrat miwah pangaribawanipun, kathah tiyang saking manca nagari sami dhatêng sujarah wontên ing ngriku, prêlu angluwari punagi, utawi anênêpi nyuwun pangèsthunipun ingkang sumare, angangkah kasêmbadaning sêdyanipun. Manawipinuju malêm jumuwah asring kemawon wontên tiyang damêl wilujêngan wontêning ngriku, inggih punika tiyang ingkang sampun katurutan sêdyanipun. Sarampungipun anggèning mulyakakên, priyantun utusan lajêng maringi arta dhatêng kula, supados kula angwontênakên wilujêngan sapantêsipun. Sabibaripun wilujêngan, para priyantun utusan enggal sami kondur kanthi ngandhut panggalih suka pirêna, mawi tilar wêling dhatêng kula ingkang atêgês damêl bingah sarta pamarêming manah kula. Sapêngkêripun para Priyantun wau, kula sakanca ugi lajêng mantuk. Kirang langkung antawisipun wontên tigang wulanan makatên, kula angsal dhawuh lumantar saking kaondêran, bilih kula kaparingan ganjaran arta kathahipun kawan atus rupiah, mawi kawêwahan arta taunan kawan likur rupiah. Nggènipun maringakên ing sabên satêngah taun kalih wêlas rupiah. Kula tinanggênah rumêksa dhatêng astana wau minangka juru kuncinipun, lastantun dumugi sapriki punika. Wondene umbul Bêbêng wau, kala mangsa ugi wontên tiyang ingkang nyêkar utawi ngutugi dupa, ngalap barkahipun Kènthol Tamênggala tuwin Kênya
229Lambangsari. Bok manawi namung tumraping tiyang ingkang kapêtêngan manah,nanging tuna ing sasêrêpan. Ing sakiwa têngênipun umbul Bêbêng wau, manawi ing wanci dalu asring kemawon kapirêng wontên swaraning dara mibêr wontên ing awang-awang, mawisawangan angubêngi padhusunan ingkang cêlak-cêlak saking umbul Bêbêng wau. Anggènipun kalangan sanginggiling dhusun warambah-rambah. Manawi wontên dara kados makatên punika, têtiyang dhusun sami kêkês manahipun, sami nyipta bilih badhe wontên sêsakit warni-warni ingkang kasandhang dening têtiyang dhusun ingkang kalangkungan ibêri dara wau. Mila lajêng prihatos sami angwontênakên wilujêngan, nyênyuwun dhatêng Gusti Allah, kinalisna saking pangridhuning lêlêmbat. Wontên ingkang kojah, bilih dara wau wujudipun jalêr èstri, ulêsipun pêthak mulus mawi sawangan, inggih punika kalangênanipun Kênya Lambangsari. Dara wau nyeluman, botên gampil dipunsipati dening tiyang."Anusuli andharan ing ngajêng, sawênèhing kaol anyariyosakên bilih Radèn Adipati Handayaningrat ingkang kasêbut wontên ing ngriki. Inggih ingkang sumare wontên ing dhusun Gadhingan punika, ingkang duk timuripun nama Radèn Jaka Sêngara, kinula wisudha dados Adipati ing Pêngging, nama Radèn Adipati Handayaningrat. Dene Radèn Adipati Handayaningrat Kêbo Kênanga, astana pasareanipun wontên ing Pêngging. Awit kala sugêng pun katêlah nama Kyai Agêng Pêngging, ing[gih]--[10] - [ing]gih ingkang rama Radèn Mas Karèbèt (Jaka Tingkir) ingkang ing têmbe jumênêng Nata wontên ing nagari Pajang, ajêjuluk Kangjêng Sultan Prabu Hadiwijaya. Têlas. II. Astana ing Karangturi Pasareanipun Kyai Agêng Karang Lo, sarta Kangjêng Ratu Pambayun, miwah Mas Ayu Adisara.Kasêbut ing dalêm Kandha, ingkang sumare wontên ing astana Karangturi punika Kyai Agêng Karang Lo ingkang kaping kalih. Asmanipun ingkang lugu: Kyai Agêng Ampuhan Kaping Kalih, padalêmanipun ing dhusun Karang Lo bawah kabupatèn ing Klathèn, Surakarta. Kyai Agêng Ampuhan Kaping Kalih punika putranipun Kyai Agêng Ampuhan ingkang Kapisan, katêlah ing nama Kyai Agêng Karang Lo. Kyai Agêng Ampuhan kaping pisan wau duk ing timuripun nama Radèn Guntur, putranipun Prabu Brawijaya wêkasan, Nata ing nagari Majapahit ingkang kaping pitu. Sadèrèngipun nagari Majapahit brastha dening pangrabasanipun Narèndra ing Dêmak, Kangjêng Sultan Sèh Alam Akbar, Radèn Guntur sampun angrumiyini lolos saking praja, amargi sampun kagungan pangintên bilih nagari Majapahit badhe dahuru agêng, saking pangêsukipun agami Islam. Radèn Guntur purugipun mangalèr ngilèn, naratas mêdal ing rêdi Kêndhêng tapêl watêsipun nagari ing Bajanêgara kalihan Madiun. Sumêngka
230jurang tumurun jurang, nasak-nasak wanawasa. Sayahing sarira botên karaosakên,awit dening ningali langêning margi sangêt sêngsêmipun. Sarêng badhe minggah dhatêng agraning wukir Pandhan, saking katêbihan aningali wontên tiyang jalêr agêng inggil. Pakulitanipun cêmêng anjangês. Mripatipun wiyar manthêlêng angatirah, rambut gèmbèl, ngaglah satêngahing margi ingkang dipunlangkungi Radèn Guntur. Ing nalika wau Radèn Guntur kagungan cipta bilih tiyang wau badhe ambegal, ewa dene panggalihipun botên uwas sumêlang, dening Radèn Guntur punika inggih satriya sudibya. Sarêng sampun cêlak, tiyang cêmêng wau lajêng lumajêng amêthukakên Radèn Guntur kalihan anyungkêmi sampeanipun. Radèn Guntur andangu nama tuwin pinangkanipun sarta sêdyanipun badhe punapa, nanging tiyang wau botên amangsuli sakêcap. Panggrahitanipun Radèn Guntur: "baya iki kang diarani gandarwa, nanging saupama iya bênêr mangkono, genea ora angrubeda munasika." Radèn Guntur sangêt anggènipun kèmêngan ing panggalih, jêr botên sagêd awawan sabda. Mila Radèn Guntur lajêng kèndêl lênggah wontên ing parumputan. Tiyang cêmêng wau angadhêpi. Saupami sagêd angucap, piyambakipun kapengin angampirakên dhatêng guwanipun. Ing salajêngipun badhe suwita, kapengin kêmpal kalihan manungsa. Mênggah ing sajatosipun tiyang wau anakipun pandhita ing redi Pandhan ngriku. --[11] - Gadhah sêmah putrining jin sakalangkung listya ing warni, lajêng patutan anak jalêr satunggal, inggih tiyang cêmêng wau punika. Tiyang cêmêng wau sagêd ngical anglimun, sarta sagêd katingalan ing akathah. Sarèhning wiwit lahir bapakipun sampun pêjah, dados piyambakipun botên nate sêsrawungan kalihan tiyang, amargi padununganipun wontên ing guwa Sungil, botên nate kaambah ing tiyang. Radèn Guntur lajêng karsa lêrêp ing guwanipun tiyang cêmêng wau. Ingkang gadhah guwa katingal bingah, ngaturi sasêgah wowohan warni-warni anggènipun mêndhêt ing sacêlakipun guwa wau. Ing dalu botên kacariyos, enjingipun Radèn Guntur lajêng bidhal malih. Tiyang cêmêng atut wingking andhèrèkakên ing sapurugipun. Lampahipun botên kèndêl-kèndêl, ngantos dumugi lêladan nagari ing Pajang. Uninga wontên papan anggarêmbêl kathah witipun Ȇlo, ingkang nêdhêng sami matêng wohipun. Kathahpêksi ingkang sami sêsaba wontên ing ngriku. Ramening swara andadosakên sêngsêming pamirêng. Radèn Guntur lajêng lêrêp wontên ing ngriku. Tiyang cêmêng wau ugi botên kantun. Ing ngriku dipun-yasani pondhokan sarta parabotipun tiyang agêgriya. Sakathahing wit Ȇlo dipuntêgori, kajêngipun kadamêl dadosan warni-warni tuwin kadamêl kajêng obong. Namung wontên uwitȆlo satunggil ingkang botên dipuntêgor, kangge pèngêt anggènipun bêbadra wontên ing ngriku. Padhêkahanipun wau dipun-namakakên, Karang Lo, têgêsipun, pakarangan ingkang kathah witipun Ȇlo. Tiyang ingkang sami dhatêng tumut abale griya wontên ing ngriku andilir kemawon. Mila lajêng enggal rêjanipun. Tiyang cêmêng wau wiwit sarawungan kalihan tiyang kathah, botên watawis dangu lajêng sagêd wicantênan kados kanca-kancanipun. Saking karsanipun Radèn Guntur, sarèhning sapunika sampun sagêd wicantênan, lajêng dipun-namakakên pun Têmon. Sampun sinêksèn ing akathah, pun Têmon sangêt bingahipun.
231Radèn Guntur ugi lajêng asêsilih asma Kyai Agêng Ampuhan, dados paranpitakènanipun tiyang sapadhêkahan ngriku. Mila dipunaji-aji dening akathah. Pun Têmon saya dangu kaprigêlanipun sangsaya wêwah-wêwah. Tandang-tandukipun sampun sagêd racak kalihan têtiyang riku sadaya. Cukat-rikat panyambut damêlipun punapa malih sampun kenging dipunajak rêrêmbagan ingkang prêlu-prelu. Kyai Agêng sangêt sihipun. Kala-kala biyungipun Pun Têmon, putri jin ing rêdi Pandhan anuwèni anakipun, cariyos manawi tumut rumêksa dhatêng padhêkahan ing Karang Lo. Anakipun bingah sangêt. Anuju satunggiling dintên, Kyai Agêng Ampuhan karawuhan Kangjêng Sunan Kalijaga, paring dhawuh dhatêng Kyai Agêng supados mituruta ombaking jaman, angagêma sarengat agami Islam, mawi anglampahi salat gangsal wêkdal. Sêsampunipun anyandikani, Kyai Agêng lajêng dipunwêjang pêpuntoning kawruhingkang sajati. Kangjêng Sunan Kalijaga awêwêling, waradinipun agami Islam dhatêng sakiwa têngênipun padhêkahan Karang Lo, kaborongakên dhatêng Kyai Agêng. Kangjêng Sunan Kalijaga lajêng musna. --[12] - Wontên ing Karang Lo ngriku Kyai Agêng Ampuhan sampun jênjêm, kang gêlarakên sarengat agami Islam. Siswanipun kathah, dados lurugan saking manca dhusun. Pisungsung saking para siswa ing sabên dintên lumintu tanpa pêdhot. Kyai Agêng Ampuhan kagungan putra kakung namung satunggal, nama timuripun botên kacariyosakên. Namung sarêng sampun diwasa, sasedanipun ingkang rama, lajêng anggêntosi kalênggahanipun. Nama nunggak sêmi ajêjuluk Kyai Agêng Ampuhan kaping Kalih. Misuwuripun saking katêbihan, katêlah saking namaning dhusun padalêmanipun, inggih punika Kyai Agêng Karang Lo ingkang kaping kalih. Gantos ingkang kacariyos, Kyai Agêng Pamanahan mingsêr saking nagari Pajang, tapa wontên ing dhusun Kêmbang Lampir, amargi panggalihipun sêrik dhatêng Kangjêng Sultan ing Pajang, dening nyulayani ing ubanggi anggènipun badhe angganjar bumi Mataram, nêtêpi suraosing sayêmbara prakawis pêjahipun Arya Panangsang ing Jipang. Ganjaran wau dipunantos-antos ngantos watawis lami prasasat tanpa wasana, mila lajêng amilalah lolos saking nagari, amartapa wontên ing ngriku wau. Manawi kalaras wontên salêbêting raos ingkang wêning, sêrikipun Kyai Agêng Pamanahan punika, nama radi nyalèwèng saking jêjêring kautaman, awit mênggah ing salêrêsipun, ingkang kêdah nampani ganjaran wau rak inggih Ngabèhi Loring Pasar, jalaran piyambakipun ingkang mêjahi dhatêng Arya Panangsang. Dados kasêrikan wau tuwuhipun namung saking manah ingkang botên murni, dening namung ngaku-aku. Nanging sarèhning tarekahipun Kyai Agêng Pamanahan wau botên kauningan wadosipun dening Kangjêng Sultan ing Pajang, dados atur dêdamêlan wau inggih dipunanggêp, mila ganjaran lajêng kaparingakên dhatêng Kyai Agêng Pamanahan kalihan Kyai Agêng Juru Martani. Nanging tanah Mataram bêbahanipun Kyai Agêng Pamanahan, tansah dipunrêndhe-rêndhe kemawon. Awit ing sêmu Kangjêng Sultan ing Pajang karaosing panggalih dhatêng bab kirang mulusing lêlampahan punika, kados dene
232wontên osik saking pangadilan gaib, asung wêwarah botên mulusing bêbudènipunKyai Agêng Pamanahan. Wontên ing Kêmbang Lampir Kyai Agêng Pamanahan lajêng amêmitran kalihan Kyai Agêng Ampuhan, inggih Karang Lo ingkang kaping kalih. Anggènipun sarawungan sangêt supêkêtipun. Sabên dintên ingkang kangge amurwani gêginêman, inggih prakawis kawruh ingkang muluk-muluk, sarta angrêmbag dhatêng lampahing têtanèn. Dangu-dangu lajêng nyandhak dhatêng bab lêlampahan, sarta nuntên kawêdal angraosi Kangjêng Sultan Pajang anggènipun anyidrani jangji. Tarkadhang kalacut ing ginêm, darbe sêdya badhe ngraman, nanging Kyai Agêng Karang Lo tansah ambêbolèhi, murih urubing angkara wau sagêd mêndha. Kacariyos Kangjêng Sunan Kalijaga botên kasamaran dhatêng tindhakipunKyai Agêng Pamanahan, mila lajêng angrawuhi dhatêng Kêmbang Lampir, andangu sababipun anggenipun Kyai Ageng Pamanahan boten sowan dhateng Kangjeng Sultan sarta anggenipun medal saking Nagari dedunung wonten ing Kembang Lampir punika. Pangandikanipun makatên: "genea têka sira sumingkir saka sajroning praja, apa kang sira karêpake, lan si[ra]--[13] - [si]ra angèlingana yèn atunggal guru karo Ratunira. Kyai Agêng Pamanahan angaturi wangsulan wontênipun makatên: Jalaran saking anggènipun dipuncidrani jangji dening Kangjêng Sultan Pajang, mila lajêng botên rêmên suwita dhatêng Ratu ingkang botên bawa lêksana. Kangjêng Sunan Kalijaga mèsêm sarwi ngandika malih ingkang suraosipun bilih prakawis punika sampun dipununingani, nanging Kyai Agêng Pamanahan botên kêdah sumêlang, dening Kangjêng Sunan Kalijaga sagah nyowanakên dhatêng Sang Prabu, angrêmbag babagan punika, badhe karsa ngaturi pamrayogi tuwin nyulang-nyulangakên dhatêng Kangjêng Sultan ing Pajang. Mila Kyai Agêng Pamanahan ingandikakakên andhèrèk Kangjêng Sunan Kalijaga dhatêng Pajang. Kyai Agêng Pamanahan anyandikani, lajêng pangkat andèrèkakên tindakipun Kangjêng Sunan Kalijaga dhatêng Pajang. Ing margi botên kacariyos, ènggalipun sampun dumugi ing nagari, lajêng malêbêt ing Kêdhaton. Kangjêng Sultan amêthukakên rawuhipun, sarta lajêng angacarani lênggah. Ing sêsampunipun tata lênggah, Kangjêng Sunan Kalijaga lajêng amrasajakakên wigatosipun, nyuwun palilahipun sang Nata bilih bumi Mataram kaparingna dhatêng Kyai Agêng Pamanahan ing sapunika, amargi sampun kalamèn anggènipun angantu-antu, ngêntosi rumêntahing ganjaran wau. Kangjêng Sultan anggènipun angaturi wangsulan kanthi raos èwêd pakèwêd, awit sumêlang badhe wontênipun Ratu ingkang têmbe jumênêng wontên ing Mataram, kados pamêcanipun Kangjêng Sunan ing Giri, Ratu Mataram badhe ngêndhih karaton ing Pajang. Kangjêng Sunan Kalijaga paring pangandika malih, bilih prakawis punika kêdah karêsikakên sapunika. Dene prakawis ing têmbe, punika namung kêdah sumarah dhatêng karsanipun Ingkang Maha Kawasa. Sang Prabu tansah kaluhuran sabda, wekasan lajêng karsa maringakên tanah Mataram dhatêng Kyai Agêng Pamanahan, sarta ingandikakakên bidhal
233tumuntên dhatêng ing Mataram, dalah brayatipun sadaya. Kangjêng Sunan Kalijaga lajêng musna, ingkang sami sowan lajêng bibaran. Kyai Agêng Pamanahan sangêt suka sukur ing panggalih, kondur awêwartos dhatêng garwa putra sêlir dalah para abdinipun sadaya, sarta dhawuh tata-tata badhe pangkatipun dhatêng Mataram. Ingkang tampi pawartos sami bingah, anuntên amiwiti tata-tata saprayoginipun. Ing dintên ingkang sampun katamtokakên, sêsampunipun nyuwun palilahipun sang Prabu, sarta sampun samêkta samudayanipun, Kyai Agêng lajêngbidhal dhatêng Mataram. Garwa putra sêlir abdi jalêr èstri botên wontên ingkang kantun. Babêktanipun sakalangkung kathah sami karêmbat, kagotong, kasunggi, kaêmban, dipunindhit, dipuncangking, arêreyongan lampahipun. Sarèhning lumampah kalihan para èstri miwah lare-lare kathah, dados sangêt ing rêmbênipun. Sarêng wontên ing margi karaos ngêlak tuwin luwe, lajêng sami lèrèh wontên ing - -[14] - sangandhapipun wit waringin agêng. Awit ing ngriku ayom dening botên kataman soroting surya, saking kêtêling ronipun wit waringin agêng wau. Kyai Agêng Karang Lo mirêng pawartos bilih Kyai Agêng Pamanahan boyong saking Pajang dhatêng Mataram, lajêng parentah dhatêng Nyai Agêng, supados cêcawis ratêngan ingkang miraos, kangge anyaosi sasêgah dhatêng Kyai Agêng Pamanahan. Nyai Agêng amituhu, enggal angratêngi dhahar sêkul golong, pêcêl ayam, jangan mênir ngantos pintên-pintên gotongan, anyêkampi kagêm dhahar Kyai Agêng Pamanahan sakulawarganipun sadaya. Pandhaharipun karaos nikmat saka tuwuk. Ing sarampungipun anggoning sami dhahar, Kyai Agêng Pamanahan anglairakên sangêt ing panarimahipun dhatêng Kyai Agêng Karang Lo sakalihan Nyai Agêng. Ing salajêngipun sami wawan sabda warni-warni, gumyêg anggènipun sami gêgujêngan. Kyai Agêng Pamanahan amêdhar sabda, manawi kapinujon ing karsa, Kyai Agêng Karang Lo dipunaturi tumut boyong dhatêng Mataram, kenging akangge rencang ngrêmbag pakèwêd saha rêmbag-rêmbag ingkang prêlu linampahan. Awit Kyai Agêng Pamanahan kakênan ing panggalih, aningali anggènipun anoraga tuwin sagêd amikat sih. Kyai Agêng Karang Lo anyagahi, ing batos nyipta manawi badhe pikantukmargi ingkang anjalari kamulyaning gêsang, mila Kyai Ageng Pamanahan sakaluwarga dipunandheg nyare wonten ing Karang Lo sêdalu, ngasokakên sarira ngiras angêntosi Kyai Agêng Karang Lo anggènipun tata. Ing dalu wau ing Karang Lo katingal rêja sangêt, kados pêthanipun tiyang gadhah damêl mantu dadakan. Para kulawarga sami kawistara gambiraning manah, lare-lare sami gumêdêr rame katingal enggar. Ing dalu botên kacariyos, enggalipun sarêng sadaya sampun sami samêkta,lajêng bidhal gumrêdêg pindha prajurit badhe mangsah yuda. Ing samargi-margi arêreyongan, lampahipun sangêt anggènipun randhat, dening sêsarêngan kalihan pawèstri saha lare-lare kathah, punapa malih warnining barang-barang prasasat tanpa wicalan kathahipun. Ing nalika lampahipun dumugi sacêlakipun lèpèn Opak, saking katêbihan aningali Kangjêng Sunan Kalijaga sawêg siram wontên ing lèpèn Opak wau.
234Agêng kêkalih nuntên lumajêng anyungkêmi sampeanipun sang yogi. Kyai AgêngPamanahan lajêng amijiki sampeanipun ingkang têngên, Kyai Agêng Karang Lo amijiki sampeanipun ingkang kiwa. Kangjêng Sunan Kalijaga lajêng angandika: wis ta jêbèng, sira ambanjurna lakunira, lan sing rukun ênggonira saduluran. Mung wêlingku marang si jêbèng Karang Lo, ing têmbe turun-tumurun ora kêna sinêbut Radèn utawa Mas. Wis mangkata ingsun manjurung pamuji slamêt sapandhuwure." Kangjêng Sunan Kalijaga lajêng musna. Kyai Agêng Pamanahan anglajêngakên lampahipun. Sadumuginipun ing Mataram, anjujugi dhusun Widara. Inggih ing ngriku punika ingkang dipunwiwiti kadamêl padhêkahan, sarta wontênipun ing ngriku lajêng katêlahing asma: Kyai Agêng Mataram. Dene Kyai Agêng Karang Lo taksih lastantun asmanipun. Sarêng ing Mataram sampun rêja, Kyai Agêng Mataram seda, kasarekakênwontên ing --[15] - astana Kutha Gêdhe. Sasedanipun Kyai Agêng Mataram, ingkang gumantos ing kalênggahan, Radèn Ngabehi Loring Pasar (Suta Wijaya), ajêjuluk Kangjêng Panêmbahan Senapati ing Alaga. Kyai Agêng Karang Lo anglajêngakênpasuwitanipun, ngantos dumugi ing sedanipun. Dene astana pasareanipun wontên ing dhusun Karang Turi, sawetanipun Kadathon Mataram kala rumiyin. Têbihipunsaking kitha Ngayogyakarta kirang langkung kawan pal. Astananipun wau wontênsalèring margi agêng ingkang dhatêng Wanasari, Rêdi Kidul. Mawi dipunkikisi pager tèmbok, wangunipun pasagi panjang mujur mangalèr, mawi gapura majêng mangidul. Dene pasarean wau botên kacungkup, nanging dipunlangse montên pêthak kêmput atêmu gêlang. Tunggil sacêpuri kalihan pasareanipun Kyai Agêng Karang Lo wau, kaêlêtan ing tembok, kaprênah salèripun sakêdhik, wontên pasareanipun Kangjêng Ratu Pambayun, garwanipun Kyai Agêng Mangir ingkang kaping sakawan, kalihan pasareanipun ingkang bibi nama Mas Ayu Adisara, kalangênan dalêm Kangjêng Panêmbahan Senapati ing Alaga. Pasarean kalih wau ugi botên sami acungkup. Mênggah cara-caranipun tiyang nênêpi utawi nadaran wontên ing ngriku punika, inggih botên beda kalihan dhatêng astana sanès-sanèsipun. Manawi pinujumalêm jumuwah utawi salasa kliwon, kathahipun tiyang sujarah botên limrah. Tiyang papriman ugi tanpa wicalan kathahipun. Ingkang rumêksa ing astana wau, juru kunci tanêmanipun nagari. Pasowananipun wontên ing sajawining astana sisih kidul, sangajêngipun gapura cakêt. Têlas. III. Cariyosipun Waringin Pêthak (Waringin Sêpuh), kalihan Waringin Tumpang.Ingkang kasêbut waringin pêthak utawi waringin sêpuh punika, adêgipun wontên sangajênging masjid astana ing Kutha Gêdhe. Agênging pokok watawis wontên pitung prangkulan. Ȇpang saha ronipun angrêmbak. Ing ngandhap kinubêng ing pager banon andhap, wangunipun pasagi. Kacariyos waringin wau bibit kala rumiyin mêndhêt saking Majapahit, ingkang nanêm Kangjêng
235Panêmbahan Senapati, duk nalikanipun pikantuk wisudhan saking Kangjêng Sultan ing Pajang, jumênêng Senapati wontên ing Mataram, anggêntosi kalênggahanipun Kyai Agêng Mataram (Kyai Agêng Pamanahan). Sabên ing dintên malêm jumuwah sarta salasa kliwon, kathah tiyang midhang utawi angluwari ujar wontên ing ngriku, sami ambêkta sêkar borèh kalihan dupa kangge kêkutug. Tarkadhang ambêkta wilujêngan, dipunkêpangakêntêtiyang ingkang sami wontên ing ngriku. Sêsampunipun kacêkap prêlunipun, anggènipun sami mantuk dadak mawimêndhêt roning waringin ingkang sampun sami rêntah, kadamêl sarana utawi têtumbal, amurih kalis saking sêsakit sarta saking pandamêl druhaka, botên têdhaskatadhas ing darubêksi --[16] - tuwin sanès-sanèsipun ingkang awarni pitênah. Dene piandêl makatên punika tuwuhipun amargi saking angèngêti lêlabêtanipun paduka Kangjêng Panêmbahan Senapati ing Alaga, duk nalika mêntas saking kadhaton dhasaring samudra, pêpanggihan kalihan Prabu Rara, inggih ingkang katêlah Nyai Rara Kidul. Gancaripun makatên: Anuju satunggiling dintên wanci dalu, Kangjêng Panêmbahan Senapati miyos saking kadhaton, lêlana anamur lampah nusup-nusup ing asêpi. Dumugi ingdhusun Lipura lèrèh lajêng lênggah wontên ing sela agêng alètèr, ngênêngakên sarira ngêningakên panca driya. Botên watawis dangu, lajêng wontên lintang agêngipun sa-klapa tumurun saking antariksa kakêjêr wontên sanginggiling anggènipun lênggah Kangjêng Panêmbahan Senapati, awêwartos bilih Kangjêng Panêmbahan Senapati tamtu jumênêng Nata Binathara amêngku saindênging tanah Jawi. Satêlasing anggènipun awêwartos, lintang lajêng mumbul dhatêng ing awang-awang malih. Kangjêng Panêmbahan Senapati karênan ing panggalih, nanging radi botên pitados dhatêng ujaring lintang wau, amargi kagalih bilih lintang punika ugi titah kados dene sariranipun. Mila lajêng jumênêng saking anggènipun lênggah, tindhak mangidul dhatêng ing pasisir. Sadumuginipun ing sawangan, uninga wontên ulam olor agêng anggigilani sangêt, mawi jamang sarta kalung kancana, amêthukakên Kangjêng Panêmbahan Senapati. Saupami sagêda tata jalma, ulam olor wau badhe matur supados Kangjêng Panêmbahan Senapati karsa anitih ing gigiripun, amargi rumaos kapotangan gêsang, kalanipun dipunpitulungi anggènipun badhe dipunpurak dening tiyang kathah. Sande jalaran Kangjêng Panêmbahan botên anglilani, malah ulam olor wau dipunêculakên dhatêng sagantên, kaparingan jamang saha kalung kancana ingkang sapunikanipun taksih katingal dipunangge punika. Mila rumaos kapotangan gêsang, ing mangke badhe angaturi wêwalês dhatêng sih wilasanipun Kangjêng Panêmbahan Senapati wau. Kangjêng Panêmbahan Senapati lajêng numpak ulam olor wau dumugi ingpamancingan. Wontên ing ngriku lênggah ing gêgisik, lajêng samadi angêningakên panca driya. Botên ebah botên mosik, amba gêgêg pindha angganing tugu sinukarta, mênêb ing raos kawawa amêngkoni dhatêng ingkang mêngku, têmah waskitha miwah wicaksana. Sêsumuk ing kasubratan anjalari dhatênging prahara agêng. Lesus kados pinusus, samudra kados kinêbur kocak-kacik bêntèr toyanipun kados wedang umob mawalikan. Isining samudra
236kagègèran. Ulam alit-alit sami pêjah anggêlasah wontên ing gêgisik. Sisikipun kasunaran dening pêpadhang, pating galêbyar pating pancurat. Esthanipun pindha rêngganing gêgisik, sinung sêsotya sinêbar. Alun agêgolongan, swaranipun gumalêgêr pindha galudhug ing mangsa sapta, lumaraping toya kados sinawatakên, nyêmpyok-nyêmpyok dhatêng gêgisik. Dhawahipun sumêlèt sagêd amacahakên parang miwah curi. Gêtêr patêring swara kapiarsa saking salêbêting Kadhaton. Prabu Rara sangêt anggènipun kampita, angunandika lêbêting panggalih: "apa baya kang marakake -- [17] - dadi gègèring samudra iki. Sajêge ingsun tumitah durung tau mênangi gara-gara kaya mangkene iki, panasing jalanidhi kaya karuntuhan bagaskara." Saking kasêsaning panggalih badhe uninga ingkang dados darunanipun, mila lajêng umêsat saking salêbêting pura. Lampahipun sumaripit kumilat apindha thathit. Sakêdhap sampun dumugi gisiking sagantên. Uninga dhatêng Kangjêng Panêmbahan Sênapati sawêg sidhakêp suku tunggal samadi wontên ing ngriku, manglocitaning panggalih, "Baya iki kang andadekake gêndraning samudra, pêpati tanpa wilangan cacahe. Coba dakcêdakane." Prabu Rara angrêpepeh lampahipun apindha sata manggih krama, dumugi ing ngarsanipun Kangjêng Panêmbahan lajêng lênggah mabukuh sarwi matur: "dhuh Gusti Sang Ambêg Pandhita, mugi-mugi rumêntah asih wilasa paduka. Amudhara anggèn paduka mati raga, awit prabawanipun anjalari dados wontênipun papêjah ingkang tanpa wicalan cacahipun. Isining samudra sêdaya nandhang sangsara, wêkasan mahanani kapitunaning jagad raya. Paduka sampun pinasthi jumênêng Nata Binathara amêngkoni tanah Jawi, isining dharatan tuwin isining jalanidhi. Botên wontên ingkang botên mangèstupada paduka. Para ratuning manungsa tuwin para ratuning jin pêri parayangan sadaya sami karèhing paduka. Isèn-isèning dharatan saha isèn-isèning lautan, punika kagungan paduka sêdaya. Dados mênawi paduka kalajêng-lajêng amêsu brata, punika paduka têtêp angrisak kagungan paduka piyambak, sarta mahanani sudaning kuncaranipun praja, anyurêmakên aruming asma paduka, mila paduka mugi karsa manggalih ingkang ngantos kandhas dumugi têlênging raos, sampun ngantos panggalih paduka kawaranan ing pêpêtêng ingkang andhêdhêt pindha mêndhung angêndhanu. Dhuh Gusti, mugi lajêng luwara saking sêmèdi, amêlasana dhatêng kawulanipun sêdaya." Kangjêng Panêmbahan Senapati kagunturan ing wicara manis, sarta sagêd anglênggahi dhatêng adil. Satêmah kakênan ing panggalih. Têmahan lajêng mudhar anggènipun manêngku puja, sami sanalika toyaning samudra asrêp tanpa karana, kocaking tirta sirna tanpa sabawa, isining samudra sampun sami waluya pulih kados duk ing wingi uni.Kangjêng Panêmbahan Senapati kagiwang panggalihipun, aningali dhatêng Prabu Rara. Saking sulistyaning warni manawi cinandra saèstu nêlasakên basa. Mila Kangjêng Panêmbahan lajêng kasmaran, satêmah atut wingking wangsulipun Prabu Rara dhatêng kêdhaton têlênging samudra. Sarira kalis saking têlêsing toya. Sadumuginipun ing Kadhaton, Kangjêng Panêmbahan Senapati sakalangkung ascaryan ing panggalih, amriksani rêrêngganing Kadhaton
237lami sangêt, dening sawarnining prabot miwah rumpakan-rumpakan sadaya sarwaadiluhung. Mênggah rêrêngganing Kadhaton saha tarbukaning kêkêranipun panggalihing sakalih-kalihipun botên rinumpaka, namung kêsambêt anggènipun abawa raos. Kangjêng Panêmbahan anglairakên kasêngsêmipun dhatêng gêsangipun Prabu Rara anggènipun kalis saking bêbaya pêjah, anamtokakên bilih langgênging --[18] - kamuktèn badhe sagêd angraosakên ing salaminipun. Prabu Rara lajêng nyaosakên jimatipun nama: mênur kancana(1) , pêparingipun ingkang eyang, inggih Ratu ing nagari Pajajaran. Kasiatipun, sintên ingkang nêdha mênur kêncana wau, amasthi sagêd kalis ing pêjah, sirnanipun sarêng kalihan bujading jaman. Kangjêng Panêmbahan Senapati ananggapi, karsanipun badhe kadhahar wontên salêbêting kêdhaton ing Mataram sakalihan Kangjêng Ratu. Sêsampunipun kuswa-kinuswa, Kangjêng Panêmbahan Senapati lajêng pamit kondur, miyosipun saking dhasaring samudra anjog dhatêng ing Parangtritis. Sarêng sampun wontên sajawining samudra, uninga dhatêng Kangjêng Sunan Kalijaga sampun lênggah wontên ing gêgisik. Kangjêng Panêmbahan enggal anyungkêmi sampeanipun. Kangjêng Sunan Kalijaga andangu: "jêbèng, sira saka ngêndi sarta olèh-olèhmu apa?" Kangjêng Panêmbahan Sênapati matur: "kêkilapan punapa panjênêngan paduka?" Kangjêng Sunan angandika malih: "kang sira gawa iku ora migunani tumraping sira. Sira kapengin kalising pati iku kliru ing panêmu, ora ana kapenakewong kang ora mati-mati. Wong kang umure dawa bangêt bae wis aran cilaka. Awit anane ing donya kene mung tansah kasandhangan ing kasangsaran bae, ora kêndhat ênggone kataman ing rubeda kang angrêribêdi. Wruhanira jimat iku agawe kaloroping manungsa malêbu marang panasaran, ora bisa manjing marang kajatèn, iya kang aran swarga adimulya iku. Mara sira tut buria ingsun, mêngko sira bakal sumurup mungguhing kayêktèn." Kangjêng Sunan Kalijaga lajêng tindak kadhèrèkakên dening Kangjêng Panêmbahan Senapati, karsa kondur dhatêng Mataram. Sarêng dumugi ing patamanan, lajêng sami lèrèh, animbali dhatêng juru tamanan, Jakosa. Sadumugining ngarsanipun Kangjêng Sunan Kalijaga lajêng kadangu: "Heh Jakosa, genea têka napasira ngangsur-angsur katon kaya bangêt rêkasane." Atur wangsulanipun Jakosa: "Kawula nuwun, Gusti. Kawula punika sakit mêngi wiwit lair mila, madal saking sawarnining usada. Semah kawula inggih makatên, mila sangêt ing prihatos kula." Kangjêng Sunan andangu malih: "Apa sira kapengin mari?" Aturipun Jakosa: "Nuwun inggih kapengin mawi sangêt." Kangjêng SunanKalijaga mèsêm sarwi angandika: "Jakosa, ênya iki panganên kang sêparo, sêparone mênèh bojomu." Jakosa anampèni lajêng kapalih, sêsarêngan anggènipun nedha, sami sakala tiyang kêkalih wau sami mumbul kados binuncanging lèsus, mungsêr kados gangsingan, wêkasan lajêng botên katingal. Kangjêng Sunan angandika: "Jêbèng Senapati, ing saiki apa sira wêruh marang Jakosa karo bojone." Kangjêng Panêmbahan matur: "Kula nuwun
238(1)Wontên ingkang mastani: tigan jagad. Bok manawi punika kadhapur pralambang, têgêsipun kula sumanggakakên dhatêng para maos. --[19] - Kangjêng Sunan Kalijaga angandika malih: "Iya kaya mangkono iku pêthane manawi sira andhahara mênur kêncana mau. Saiki Jakosa sabojone wis dumunung ana ing alam kajiman, têtunggalan karo êjim." Kangjêng Sunan lajêng animbali dhatêng Jakosa: "Heh Jakosa, sira sakarone padha ingsun tuturi. Sira bakal padha ora mati ing salawase, nanging sira ora wênang awor karo manungsa. Mung saiki sira rumêksaa marang sakabèhe kagungane Senapati, sanadyan tumêka marang turun-turune, aja ana liya kang rumêksa kêjaba sira sakarone. Sira dêdununga ana ing wit waringin putih iki, lan waringin-waringin tandurane Gustimu Senapati kabèh, awit sira bisane mati barêng lan lêburing jaman. Piwêlingku, ing têmbe bakal akèh wong kang angalap godhonge wit waringin iku,ginawe têtumbal ênggone padha sêsawah, lan bakal tulus kang sarwa tinandur, kalis dening hama. Apa dene kêna ginawe usadaning lara panas tis, lara wêtêng lan liya-liyan. Kêna ginawe sarana tumrap wong kang padha kapêtêngan atine. Kataman ing rêribêd warna-warna, bisa marakake lêjar kang amarga olèh pitulungan. Mulane godhong waringin mau êndi kang dialap ing wong, aja lali mantranana dhisik saka ing palimunan." Jakosa matur sandika. Sêsampunipun paring dhawuh makatên wau, Kangjêng Sunan Kalijaga lajêng musna. Kangjêng Panêmbahan Senapati, inggih kondur angadhaton. Inggih mêkatên punika purwanipun wit waringin wau dados panêpèn saha pamidhanganipun têtiyang kathah, dipunalap ronipun kangge têtumbal utawi kangge sarana wilujênging lêlampahan. Wondene wit waringin tumpang punika, papan prênahipun wontên kikising dhusun Kutha Gêdhe ingkang sisih wetan dumunung wontên sakiduling margi agêng ingkang dhatêng Rêdi Kidul. Mênggah agêng inggiling pokok, mèh sajajar kemawon kalihan waringin pêthak, wontên bedanipun sakêdhik. Mênawi waringin tumpang punika wontên papan panêpènipun ingkang maligi, sumèlèh wontên ing pêpunthuk ingkang inggilipun dumugi ing lambungipun pokok, tumèmpèl ing witipun ingkang iring wetan, dene warninipun tèmbok pasagi, inggilipun watawis sahasta. Mênggah ubarampening sêsaji, sami kemawon kados dene mênawi sêsaji dhatêng wit waringin pêthak wau. Wontên malih waringin ingkang sepuhipun angungkuli umuripun wit waringin kêkalih wau, sanès tanêmanipun Kangjêng Panêmbahan Senapati, adêgipun wontên ing dhusun Salen, sawetanipun astana ing Karangturi. Kacariyos, waringin wau pakèndêlanipun êmpu Supa, ing nalikanipun katundhungsaking nagari Majapahit, ngumbara sêsingidan wontên ing ngriku. Mila wontênipun ing ngriku inggih ambêkta garapan dhuwung watawis kathah, karampungakên panggarapipun wontên ing ngriku. Dados sangandhaping wit waringin wau wontên bêsalenipun, pirantos anggêmblèng tosan. Ananging ing sapunika sampun botên wontên. Icalipun dhatêng pundi botên wontên ingkang sumêrêp. Têlas.
239--[20] - IV. Astana ing Wukir Brêja. Pasareanipun Radèn Jaka Jinggring, kalihan Dèwi Rantan.Sabêdhahipun nagari ing Majapahit, para garwa tuwin para putranipun Sang Prabu Brawijaya wêkasan, pating salêbar buyar ngupados papan pangungsènpiyambak-piyambak, awit salêbêting nagari jinarah rayah. Kacariyos, Radèn Jaka Jinggring, inggih karan Radèn Jaka Narawita, kalihan ingkang rayi nama Dèwi Rantan, sami putranipun Prabu Brawijaya wêkasan, ingkang miyos saking garwa pangrêmbe nama: Rara Suweddha. Dene Rara Suweddha punika sutanipun juru pangripta, abdinipun Sang Prabu, ingkang tinanggênah nganggit sêrat-sêrat anggêr, saha sêrat-sêrat pêpakêm kêwajibaning Narèndra saha para Narapraja. Punapa malih kapatah angimpuni cariyos-cariyosipun para lêluhur Karaton ing Majapahit, ingkang sami jumênêng Nata. Dados Rara Suweddha wau trahing sujalma paramèng budi. Pantês mênawi Rara Suweddha sagêd katitipan ing kalantipan. Mingês ing panggrahita tuwin wasis, anuju prana, kaimbuhan sulistyaning warni prasasat widadari andharat. Tindak-tandukipun angrêsêpakên manah. Kumrakêt sarta supêkêt dhatêng pasrawungan, mila Sang Prabu Brawijaya sangêt ing sih trêsnanipun. Saupami botên nyahak dhatêng pranatan wawênanging Ratu, Rara Suweddha wau sampun winisudha dados Pramèswari. Ewa dene kadunging karsa ingkang mêkatên wau, malah mahanani tuwuhipun sih ingkang tanpa pêpindhan agêngipun. Sadèrèngipun nagari Majapahit bêdhah, sudarmanipun Rara Suweddha wau sampun pêjah. Dados Rara Suweddha wau katrini sangêt, jalaran botên akêkadang, ontang-anting, mila ing nalikanipun wontên dahuru agêng, sangêt anggènipun kontrang-kantring, angupados pandhêlikan ingkang singid, ajrih jinarah rayah dening wadya bala ing Dêmak. Saking anggènipun ribêd, malah milalu los akalian putranipun kêkalih wau. Kala sêmantên Radèn Jaka Jinggring sampun wanci ngajêngakên birahi, Dèwi Rantan taksih timur sangêt, mila lampahipun inggih rêmbên dening Rara Suweddha mawi angêmban Dèwi Rantan.Ing samargi-margi sangêt karonta-ronta ing panggalih, èngêt dhatêng sudarmanipun ingkang sampun murca, sarta tansah èngêt dhatêng kamuktènipun wontên salêbêting nagari. Lampahipun sakêdhap-sakêdhap kèndêl, jalaran pangêmbanipun putra wau saya dangu sangsaya karaos awrat. Ing salaminipun botên nate êmban-êmban, kajawi angêngudang kemawon. Awit ingkang rumêksa sampun wontên piyambak, inggih punika êmban kalian inya. Radèn Jaka Jinggring kamiwêlasên ing panggalih nyawang dhatêng ingkang bibi anggenipun pênthèyètan, mila asring dipun-gêntosi panggèndhongipun. Saupami wontêna ingkang sumêrêp, amasthi nyeda dhatêng botên prigêlipun Radèn Jaka Jinggring anggènipun anggèndhong ingkang rayi. Nanging sarèhning lampahipun kawontênan ing donya punika èwah gisir, manungsa botên sagêd suminggah, kêdah anglampahi èbah èwahing kawontênanipun. Dados sanadyan putraning Narèndra Binathara, botên badhe sagêd anyèlaki dhatêng gêgantunganing pêpêsthèn, mila mênawi wina[was]--[21] -
240[wina]was saking têlênging batos, lêlampahanipun Rara Suweddha kalihanpara putranipun wau sangêt anggènipun angêrês-êrêsi. Gêgambaraning raos botên rinumpaka. Ing mangke kacariyos Rara Suweddha dalah putranipun kêkalih sampun lêpas ing lampahipun. Purugipun mangidul lajêng nêkuk mangilèn. Mênawi siang botên kèndêl-kèndêl, sumêlang kasumêrêpan dening tiyang Dêmak. Mênawi dalu lêrêp angupados papan ingkang kinintên sakeca kangge ngasokakên sarira. Yèn sampun byar rahina lajêng bidhal malih, yèn wanci dalu lèrèh. Mêkatên ing salajêngipun. Sangêt anggènipun kawêlas asih. Mênawi ginagas sagêbyaran, kasêngsaranipun Rara Suweddha wau kenging kabasakakên lara sèwu dadi siji, nanging sarèhning manungsa punika kados dene jagad ingkang gumêlar, dados sanadyan dipunisènana kathah inggih botên sagêd kêbak, dipunisèni sakêdhik ugi botên lokak. Mila tumrap lêlampahanipun manungsa punika sajatosipun namung gumantung wontên ing pakulinan. Upami pinuju rowa mangka lajêng suda, punika karaosipun botên sakeca, ewa dene mênawi sampun kulina inggih lajêng sakeca. Mêkatên suda lumungsuring raosipun ngagêsang wontên ing alam donya punika. Botên antawis lami lampahipun Rara Suweddha kalihan Radèn Jaka Jinggring dumugi ing wukir Likasan, ingkang ing sapunika tumut bumi rèh BanyuBiru, Ambahrawa. Wontên ing ngriku wancinipun sampun mèh sêrap surya. Kagèt jalaran dipunuwuh dening nini-nini sêpuh, rambutipun pêthak mabluk, gêgêripun wungkuk mawi ambêkta têkên. Gumun saha kagètipun Rara Suweddha dene ing ngriku punika papan ingkang sangêt sêpênipun. Botên nyana pisan-pisan manawi ing ngriku wau wontên tiyangipun. Punapa malih panyêlukipun cêtha dhatêng namanipun. Têmbungipun: "he, Suweddha, Suweddha. Mampira lèrèn ing omahku sadhela. Aku kapengin nyuguh marang kowe sarta anak-anakmu. Sêmune bangêt ênggonmu padha ngêlak lan luwe." Rara Suweddha ing sanalika darbe panyana manawi punika sanès manungsa. Manahipun dipuntêtêgakên anggènipun mara amurugi nini-nini wau, lajêng tut wingking salampahipun. Salêbêting batos suwung tumalawung raosipun. Botên dangu dumugi sangajênging guwa, saking jawi sêsawanganipun pêtêng. Nanging sarêng dipunlêbêti, byar, padhangipun kados rahina. Rêrêngganing griya sarwa adi pèni, wêwangunanipun angèmpêri kalian padalêmanipun nalika taksih wontên salêbêting Kadhaton ing Majapahit. Rara Suweddha muwus dening karaos-raos apêsing sariranipun. Nini-nini sêpuh awicantên: "ênggèr putuku Suweddha, wis ta mênênga ênggonmu nangis. Biratên prihatinmu, kasusahanmu iku sisihna sing adoh. Manungsa iku lumuh kataman ing susah. Ya gene kowe têka dhêmên ananggapi kasusahan kang tumêka marang awakmu. Luwih prayoga kowe mikira kanthi pangarah-arah marang lêlakonmu kang durung ko-idaki. Iku malah bêcik kadadeyane. Wruhanamu, aku iki eyangmu dhewe, karo Panjênêngane Prabu Bra Tanjung kabênêr rayi tunggal rama seje ibu. Mung aku miyos saka garwa paminggir, Prabu Bra ---[22] - Tanjung miyos saka padmi. Mulane aku sumingkir dêdunung ana ing keneiki, amarga saka kasêrikan karo Prabu Bra Tanjung, ênggone karsa nêlasi marang
241eyangmu kakung. Mangka dosane ora urup kalawan pidanane. Dadi saka panêmuku, tindake prabu Bra Tanjung iku sawênang-wênang bangêt. Sudarmamuiku nak sadhèrèke Prabu Brawijaya, dadi kowe karo Prabu Brawijaya iku kaprênah kaponakan nak sadulur. Sudarmamu iku anakku, mung siji thil ora ana liyane. Gumunku dene kowe iku uga ontang-anting. Dhek isih urip, sudarmamu mau suwita marang Prabu Brawijaya wêkasan, dadi juru pangripta waskitha ing saniskara. Sapungkure eyangmu kakung, aku banjur ngumbara ing saparan-paran, tambuh-tambuh kang dak-sêdya. Nganti pirang-pirang taun lawase ênggonku ngalambrang ana ing wanawasa, katarima bisa amêmitran karo jim seti. Aku diyasakake papan ana ing kene iki. Nanging besuk patiku dialam kudu malêbu marang alam kajiman. Mulane ênggèr, kowe aja sumêlang, mara iki pasuguhku padha buktinên. Kapenakna ênggonmu ana ing kene." Rara Suweddha amiturut, nanging anggènipun sami dhahar botên katingal sêngkud, dening sarira karaos lungkrah panggalih sisah. Nini sêpuh awicantên malih: "sarèhning saiki wis wêngi, bêcik kowe padha ngasoa. Turua sing kapenak." Rara Suweddha amituhu, mapan sare wontên ing papan ingkang sampun tatanan sae. Ing dalu botên winiraos. Cêkakipun sarêng sampun enjing lajêng sami wungu. Sêsampunipun sêsuci, wusana lajêng badhe bidhalan malih. Nini sêpuh dadak amituturi mêkatên: "heh Suweddha, saikikowe lumakua mangidul. Anjujuga ing wukir Brêja bawah Mataram. Iya ana ing kono iku ênggonmu padha nêmu katêntrêman. Awit dhèk biyèn ing kono iku pasabanku. Mung wêkasku, kowe kang padha têtêg ing ati. Têtêp mantêp marang samubarang kang koèsthi. Nanging kowe Suweddha, ana ing Brêja bakal nêmu sandhungan gêdhe, andadèkake kasungkawanmu. Suprandene kowe ora susah cilik ing ati, awit bungah lan susah iku wis dadi bubuhane manungsa kang isih padha anduwèni lêlakon. Yèn kapanujon ing karsa, besuk kowe balia mrene, yèn kowe gêlêm dak-êmong. Wis ta, ênggèr, mumpung esuk kowe nuli mangkata. Aku manjurung puja basuki." Rara Suweddha dalah putra-putranipun sami mangkat. Lampahipun tansaharêreyongan. Randhating lampah sampun botên kenging pinaibên, jalaran mawi angêmban putra. Gancanging cariyos, Rara Suweddha sampun dumugi ing wukir Brêja, ingkang sapunika dipuntumut bumi rèh kawadanan ing Godean. Kaprênah salèr kilènipun kitha Ngayogyakarta, têbihipun watawis namung sawêlasan pal. Wontên ing ngriku lajêng babad-babad wana sawatawis, prêlu kangge palêrêpan, dipun-yasani pondhok kagêm sare ingkang bibi saha ingkang rayi. Dene Radèn Jaka Jinggring piyambak lajêng amurwani manguntapa. Rara Suweddha sampun radi jênjêm panggalihipun, jalaran sampun têbih saking nagari ing Dêmak. Dados sampun sirna uwas sumêlangipun. Namung kantun sakeca amomong putra. --[23] - Coba beka tuwin rêncana punika dhatêngipun botên kènging cinakra-bawa. Salêbêtipun Radèn Jaka Jinggring amatiraga ngêtog wantêring Subrata, Dèwi Rantan nandhang gêrah ngantos sangêt, ngantos dumugi ing seda. Layonipun kasarekakên wontên ing rêdi Brêja ngriku.
242Sasêdanipun Dèwi Rantan, panggalihipun Rara Suweddha sangêt anggènipun tumalawung. Agênging kasungkawan tangèh wontên ingkang mirib. Sariranipun anglayung anyawang layon, trênyuh ing panggalih saya angranuhi. Namung kètang dhatêng sih katrêsnan ingkang dumunung wontên ing Dèwi Rantan. Saupami sanès darahing witaradya tuwin paramèng budi, saèstu nganyut tuwuh anjarag pêjah, inggih amargi saking kèbêkan dening kasungkawan. Tujunipun lajêng èngêt bilih makatên punika pakarti druhaka, sarta badhe angsal wawêlaking Dewa. Mila lajêng namung mupus dhatêng pêpasthèn. Sarêng sêkêl ing panggalih sampun kathah sudanipun, lajêng kèngêtan dhatêng wawêlingipun ingkang eyang ing wukir Likasan. Botên darana ing panggalih, lajêng enggal pangkat dhatêng ing ardi Likasan. Botên mawi pamit dhatêng ingkang putra ingkang sawêg anggêntur tapa, ciptaning panggalih: mênawi ngantos anggugurakên kasutapaning putra, saèstu manggih pidananing Jawata. Lastantun lampahipun Rara Suweddha sarana adrênging panggalih, samargi-margi kados sinurung dening maruta. Mila botên watawis dintên sampun sagêd dumugi ing wukir Likasan winantu ing karahayon. Sadumuginipun ing ngriku, Rara Suweddha sangêt kagètipun, dening padalêmanipun ingkang eyang ing sapunika sampun awujud guwa limrah. Ngrêmbuyung ing têtuwuhan angaling-alingi korining guwa wau. Dangu anggènipun mangu-mangu ngêntosi wênganing manah wêning. Wusana krêntêging cipta inggih sumêdya anglampah tapa wontên ing ngriku, napak tilas padalêmanipun ingkang eyang. Sèlèhing panggalih makaten wau, pancèn sampun kadhasaran ing tekad ingkang prêmati. Botên badhê amudhar kasubratan. Manawidèrèng wontên adiling Jawata, ingkang atêgês damêl karaharjaning jiwa raga. Dene eyangipun sampun manjing wontên ing alam kajiman, kabêkta dening ingkang raka, inggih jim ingkang adêdunung wonten agraning ardi Suralaya salèripun arga Mêrbabu. Lami-lami ing nalikanipun Rara Suweddha nêdhêng manêngku puja, kagètdening ginugah dening Kangjêng Sunan Kalijaga, ingkang pinuju lêlana nganglang bawana. Rara Suweddha kêkarsakakên angrasuk agami Islam. Rara Suweddha amiturut, lajêng dipunwêjang sarak miwah sarengating agami Islam, ngantos widagda ing panindakipun, sarta ingandikakakên mêmulang dhatêng têtiyang sakiwa têngêning padhêkahanipun, supados pêncaring agami Islam sagêdandayaning dhatêng akathah. Anggènipun ngudi dhatêng kautamèn miwah kawilujêngan, Rara Suweddha boten kalilan tapa malih. Rara Suweddha lêjar panggalihipun, lajêng karsa mulang sarengat agami Islam. Kathah têtiyang èstri sami puruhita dhatêng Rara Suweddha. Malah kathah ingkang alihan dhatêng padhêkahan Likasan, tumut gêgriya wontên ing ngriku. Mila padhêkahanipun lajêng ènggal katingal rêja. Rara Suweddha anggènipun mêmulang sabên dintên tanpa kêndhat, ngantos ing padhêkahan ngriku tiyangipundados santri sadaya. Rara Suweddha lajêng sami kasêbut: Nyai Ajêng Likasan, sarta lajêng misuwur dumugi --[24] - manca dhusun ingkang têbih-têbih. Saya malih ing padhusunan saurutipun dhêkah Likasan racak kathah santrinipun. Sadaya sami siswanipun Nyai Ajêng Likasan. Sarêng Nyai Ajêng
243sampun sêpuh, nandhang gêrah sangêt lajêng seda. Sêsampunipun pinaripurna dening putra wayah siswa, anuntên kasarekakên wontên ing Likasan ngriku. Pasareanipun lajêng dados pêpundhènipun têtiyang kathah. Amangsuli cariyosipun Raden Jaka Jinggring ingkang amartapa wontên ing wukir Brêja, sampun katarimah angsal wangsiting Jawata, kinèn adhadhêkah wontên ing ngriku. Radèn Jaka Jinggring amituhu. Lajêng ènggal tumandang ing damêl, miturut pamanggih ingkang kinintên dados prayogi tumraping akathah. Tiyang ingkang sami sumêrêp lampahipun Radèn Jaka Jinggring sami nganglêmbana, sarta kapengin tumut gêgriya wontên ing ngriku. Wusana padhêkahanipun enggal katingal rêja. Radèn Jaka Jinggring botên darbe lêlampahan ingkang èlok. Sêpên lêlabêtipun dhatêng bêbrayan, kajawi namung mêsu raga ingkang namung kangge anggayuh dhatêng kabêtahanipun brayat piyambak. Ingkang dipuntêngênakên namung anggènipun têtanèn. Awit pantog ing panggalih, pitados bilih lampah wauingkang sagêd andayani dhatêng kacêkapaning gêsangipun manungsa. Sarêng sampun sêpuh Radèn Jaka Jinggring lajêng seda. Layonipun kabêsmi, awunipun kapêtak ing rêdi Brêja ngriku. Papan pamêtakan wau dipunpêtha pasarean limrah. Pasareanipun Dèwi Rantan saha pamêtakan awunipun Radèn Jaka Jinggring wau lajêng dados pêpundhèn. Kathah tiyang nênêpi tuwin angluwari punagi wontên ing ngriku. Manawi pinuju malêm Jumuwah utawi Salasa Kliwon, ramenipun têtiyang ingkang sami dhatêng prasasat pêkên alit-alitan.