Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA PANGANGGONE BASA SAJRONE ANTOLOGI GEGURITAN DALAN TRESNA ANGGITANE MAHASISWA BASA JAWA, ANGKATAN 2013 B, UNESA Esti Wahyuning Widiayanti Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, FBS, UNESA Abstrak Antologi geguritan Dalan Tresna mujudake sawijining antologi geguritan kang isine ana 240 kaca lan 237 geguritan saka 24 Mahasiswa Angkatan 2013 kelas B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya kang kabukokake ing tahun 2014. Antologi kasebut wujud tugas mata kuliah menulis kreatif ing semester telu. Saka antologi geguritan kasebut tinemu wujud ragam basa kang ing njerone ana panganggone basa kang luput. Bab kasebut kang ndadekake panliti katarik nliti kumpulan geguritan kasebut. Underan sajrone panliten iki kaya mangkene : (1) Kepriye wujude wernane basa sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya? (2) Kepriye wujude alih kode sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya? (3) Kepriye wujude campur kode sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane mahasiswa angkatan 2013 B , Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya? Panliten iki asipat deskriptif-kualitatif. Panliten panganggone basa iki nggunakake teori ragam basa, lan analisis panganggone basa kang luput. Sumber dhata awujud Antologi geguritan Dalan Tresna mujudake yaiku antologi geguritan kang isine ana 240 kaca lan 237 geguritan saka 24 Mahasiswa kang kabukokake ing tahun 2014. kang ditliti 85 geguritan saka 24 mahasiswa. Dhatane awujud tembung, frasa, lan klausa kang ngandhut wernane basa, lan salahe nganggo basa. Asile panliten iki yaiku wernane basa kang dienggo arupa: (1) wernane basa ngoko, (2) wernane basa krama, (3) wernane basa dialek, (4) wernane basa Jawa-Indonesia, (5) wernane basa Jawa-inggris, lan (6) wernane basa Jawa-Arab. Sajrone wernane basa ngoko lugu tinemu wujud panganggone basa kang luput perangan fonologis lan morfologis. Panganggone basa kang luput ing panliten iki yaiku bab fonologi lan morfologi, Panganggone basa kang luput perangan fonologis wujude salahe nulis ejaan basa Jawa mawa aksara latin kaperang dadi nulis vokal lan konsonan, kang akeh dilakoni yaiku wujude salahe /a/ dadi /o/ lan nulis vokal /u/ dadi /o/. Wujude panulisan retofleks [ḍ] lan [ṭ]. Panganggone basa kang luput perangan morfologis kang asring ditemokake yaiku owahe imbuhan {N- -ake} dadi {N- -na} kang kaprabawan dening dialek. Alih kode kang tinemu yaiku Alih kode intern wujude ragam krama-ragam ngoko, lan ragam ngoko-ragam krama. alih kode ekstern wujude yaiku alih kode basa Jawa-basa Indonesia, lan alih kode basa Jawa-basa Arab. campur kode kaperang dadi campur kode positif yaiku campur kode basa Jawa-basa Indonesia, campur kode basa Jawa-ragam dialek, campur kode basa Jawa-basa Arab, campur kode basa Inggris-basa Jawa, lan campur kode basa Jawa-basa Indonesia-Basa Jawa.Wujud capur kode negatif yaiku campur kode ragam ngoko-krama, ragam krama-ngoko, basa Jawa-ragam dialek, ragam Jawa-basa Indonesia, basa Jawa-basa Indonesia-basa Jawa, lan basa Indonesia-basa Jawa-basa Indonesia. wujud kang paling tumingal yaiku campur kode basa Jawa-Indonesia lan Jawa dialek kang asipat campur kode negatif. Pepenget: wernane basa, alih kode, lan campur kode. PURWAKA Lelandhesane Panliten khusus, langsung dadi penulis (Tarigan, 1986:8). Apa maneh yen wujude menulis kreatif panulis uga kudu nduweni pemahaman ngenani aspek-aspek sastrane. lan pengajaran Mahasiswa basa jawa rata-rata wis nduweni B1 (basa ibu) basa jawa, nanging isih perlu anane pangrembakane kabisan nggunakake basa Jawa ora mung kanthi tulisan. Akeh lisan nanging uga panganggo basa kang durung bisa nulis kanthi becik merga kurange panguwasane aspek-aspek kabasan kang nemtokake becik orane sawijining tulisan. Nulis kaya dene ketrampilan basa liyane minangka sawijining proses perkembangan. Nulis mbutuhake latihan pengalaman, wektu, kesempatan, ketrampilan Mahasiswa angkatan 2013 diwenehi tugas menulis Jawa awujud Nulis kreatif asile arupa antologi geguritan. Antologi kasebut ing semester telu minangka loro. Sadurunge para mahasiswa wis diwenehi mata kuliah ketrampilan fonologi ing semester 2, lan morfologi 1 ing semester loro lan morfologi 2 ing semester telu. Para mahasiswa Jawa sajrone nulis kreatif ora mung kaku nggunakake basa baku nanging uga nggunakake wernane basa, bisa nggunakake basa ngoko, krama, tugas akhir menulis jawa 1
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA dialek wernane basa Jawa-Indonesia, Wernane basa Jawa-Inggris, lan wernane basa Jawa-Arab. Wernane basa digawe supaya nambahi endahe geguritan. Anane ragam-ragam basa kang digawe ndadekake anggone nulis para mahasiswa uga nggunakake wujude alih kode lan campur kode. Para mahasiswa anggone nggunakake ragam-ragam kasebut isih nglakoni saperangan kaluputan ing bidhang fonologis lan morfologis. Bab kasebut kedadeyan merga mahasiswa isih ketung mahasiswa anyar kang lagi wae nampa pembelajaran basa lan sastra Jawa kanthi rada jero udakara 3 semester utawa setaun setengah, merga Jawa ora pati sadurunge pembelajaran basa ditengenanake ing pembelajaran sajrone sekolah. isih Bab kasebut ndadekake panliti pengin mangerteni lan njlentrehake panganggone basa kanthi nganakake panliten ngenani wernane basa lan salahe abasa. Panliti nganalisis wujud wernane basa lan panganggone basa kang luput (salahe abasa) sajrone geguritan-geguritan mahasiswa angkatan 2013B, kang dibukukake taun 2014. Sajrone nliti panganggone basa kang luput panliti nggunakake dhasar teori taksonomi kategori linguistik. Amerga wujud tulisane geguritan, panliti mung nliti perangan fonologi lan morfologi, awujud mlencengen nulis ejaan manut Paramasastra Jawa lan salahe anggone ngrakit imbuhan. Dadi, panliten iki ora kalebu kesalahan ketik, lelewane basa, lan pangrakiting tembung kang nggawe lira-lirune swara kanggo nggayuh kaendahan basa. ing mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya. (3) Mangerteni wujude campur kode ing antologi geguritan Dalan Tresna anggitane mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya. Paedahe Panliten Panliten iki diajab bisa narik kawigatene pamaca supaya tresna marang sastra uga mangerteni kaendahane basa kang ana ing karya sastra. Supaya para pamaos bisa mangerteni apa kang diwedharake pangripta. Saliyane iku panliten iki nduweni paedah teoritis lan paedah praktis kaya mangkene: (1) Paedah Teoritis Paedah teoritis iki yaiku menehi sumbangan marang kajian panganggone basa. (2) Paedah Praktis Wujud paedah praktis saka panliten iki yaiku: a. Dadi bahan acuan sajrone nindakake panliten kang gegayutan karo tintingan ragam basa lan panganggone basa kang luput. b. Kanggo sutresna sastra, diajab bisa nambahi kawruh ngenani panganggone basa sajrone karya sastra. c. Kanggo para mahasiswa jurusan basa Jawa diajab bisa dadi panyengkuyung anggone sinau basa lan tresna marang sastra Jawa. Underane Panliten Wewatesane Panliten (1) Kepriye wujude wernane basa ing antologi geguritan Dalan Tresna anggitane mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya? (2) Kepriye wujude alih kode ing antologi geguritan Dalan Tresna anggitane mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya? (3) Kepriye wujude campur kode ing antologi geguritan Dalan Tresna anggitane mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya? Tujuwane panliten Dhasar panliten iki yaiku ngenani wernane basa kaya kang ana ing underane panliten kang kapisan kaperang dadi wernane basa ngoko, wernane basa krama, wernane basa dialek, wernane basa Jawa- Indonesia, wernane basa Jawa-inggris, lan wernane basa Jawa-Arab. Alih kode kang kaperang dadi intern lan esktern. Campur kode kang kaperang dadi campur kode positif lan campur kode negatif. Banjur panganggone basa kang luput tataran taksonomi kategori linguistik perangan fonologis lan morfologis kaya kang ana ing uga kalebu wujude ragam basa. Wewatesane panliten iki digawe supaya panliten iki ora ngawur lan mblabar saka ngendi-ngendi. Supaya panliten iki tinata lan terkonsep. (1) Mangerteni wujude wernane basa ing antologi geguritan Dalan Tresna anggitane mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya. (2) Mangerteni wujude alih kode ing antologi anggitane geguritan Dalan Tresna Panjlentrehe Tetembungan Geguritan : Geguritan iku ekspresi pamikiran kang nuwuhake rasa pangrasa, kang ngrangsang imajinasi pancandriya 2
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA sajrone susunan kang nduweni irama (Pradopo, 2012:7) Wernane Basa : Wernane basa utawa ragam basa ana rong pandhangan, (1) Werna basa kang disebabake amarga anane keragaman sosial penutur lan keragaman fungsi basa iku dhewe, yen penutur basa kuwi kelompok sing beda-beda, merga etnis, status sosial lan penggawean. (2) Werna basa kang wis ana kanggo interaksi ing masyarakat (Chaer, 2004:81). : Alih kode yaiku prastawa ngalihe sawijining kode tumuju kode liyane (Basir, 2010:76). Campur Kode : Campur kode minangka wujud panganggone rong basa utawa luwih kanthi nglebokake unsur basa dadi sakalusa, kanthi wewatesan tembung utawa frasa (Kachru lan thelandher sajrone Basir 2010:79) Alih Kode TINTINGAN KAPUSTAKAN Panliten Saemper ya? Harian Suara Merdeka ditemokake anane interfensi morfologi awujud afiksasi, kayata ngilangake afiks, nambahake prefiks, nambahake sufiks, ngijolake prefiks, ngijolake sufiks, lan ngijolake konfiks, interfensi panganggone tembung rangkep lan Camboran. Yen interfensi sintaksis arupa panganggone leksikon lan frase {-nya} posesif abasa jawa sarta panganggone partikel. Pambedane saka skripsi kang ditindakake panliti yaiku merga panliti orea mung ngandharake interfensi morfologi nanging salahe abasa perangan fonologis lan morfologis, saliyane iku panliti uga ngrembug ngenani wernane basa. Objek kang ditliti uga beda. (3) Kesalahan Berbahasa Dalam Papan Nama Pertokoan Di Kabupaten Pemalang, kang dening Nopita Eka Rahmawati ditindakake Universitas Negeri Semarang taun 2010. Asile panliten iki tinemu anane salahe abasa ing papan jenenge toko ing kabupaten Pemalang arupa salahe arupa diksi, salahe abasa arupa ejaan, kang awujud vokal /a/, vokal /i/, konsonan /dha/ lan /c/, salahe (kapital), salahe gabungan nulis aksara gedhe tembung, salahe abasa arupa frasa. Bedane panlitene ing ndhuwur karo panliten iki yaiku, panliten iki ora mung ngrembug salahe basa nanginn uga wernane basa saliyane iku objek panlitene uga beda. lan panganggone basa kang luput sadurunge uga wis tau ditliti karo saperangan panliti. Panliten sadurunge kang saemper bisa didadekake referensi, amerga dianggep bisa menehi pamawas tumrap bab kang ditliti, Panliten kasebut yaiku: Panliten ngenani ragam basa (1) Analisis Salahe Basa Sajrone Karangane Siswa Kelas Vii E Smp Negeri 6 Surabaya Taun Ajaran 2012/2013. dening Desi Dwi Hartati taun 2013. asile panliten yaiku: Wujude salahe basa saka perangan ortografis yaiku kliru anggone nulis ejaan lan cak-cakane tandha waca, saka perangan proses morfologis yaiku kanthi muwuhake ater-ater, panambang lan ater-ater lan panambang basa Jawa sajrone tembung lingga abasa Indonesia, yen saka perangan pamilihe tembung yaiku kanthi nglebokake tembung tembung rangkep, lan gatra abasa Indonesia. Panliten saka ngenani salahe basa uga digawe ing panliten iki bedane panliten saka Desi Dwi Hartati kasebut mung ngrembug ngenani salahe abasa dene panliten iki uga ngrembug wernane basa. Saliyane iku objek kang digunakake uga beda. lingga, tembung andhahan, Interfensi Morfologi Dan Sintaksis Bahasa Jawa Dalam Bahasa Indonesia Pada Kolom "Piye Ya?" Harian Suara Merdeka, kang ditindakake dening Avid Styowati, mahasiswa Universitas Diponegoro Semarang taun 2008. Panliten iki ngandharake yen sajrone kolom " piye (2) (4) Ragam Basa Teks Lagu Campur Sari Anggitane Joko Jogger Lan Endah Koeswantoro dening Dwi Retnaningsih taun 2008. Asil panliten iki nuduhake yen lelagon campursari anggitane Joko joger lan Endah koeswantoro nggunakake ragam campuran. Ragam basa campuran sing dienggo yaiku ragam basa ngoko lan ragam basa basa dialek surabayan. Alih kode kang digunakake yaiku dadi loro yaiku alih kode intern lan ekstern. Alih kode intern dumadi saka alih kode ragam ngoko-krama lan ragam basa krama-ngoko. Campur kode sing digunakake ana loro yaiku campur kode positif lan negatif. Panliten ing ndhuwur bedane teori kang digawe ing panliten iki mung wujud unggah-ungguh lan wernane basa campuran, saliyane iku panliten iki uga ngrembug panganggone basa kang luput, lan objeke panlitene uga beda. iki beda marang panliten (5) Ragam Bahasa Jawa dalam Ludruk Karya Budaya Dengan Lakon "Trubus Kudu Misuh" dening Reni Indarwati 2008. Asil panliten iki yaiku: (a) pamilihe tembung kang arupa (kata umum lan kata khusus), anane pamedharan saka perangan awak, solah bawa, lan panggonan, lan (2) wernane basa kang digawe yaiku ngoko. Krama, lan krama, (3) alih kode kang digawe, yaiku alih kode ngoko - Indonesia-ngoko, alih kode Indonesia -ngoko, alih kode ngoko-krama-ngoko, lan alih kode ngoko- krama, (4) campur kode kang dumadi antarane campur kode ngoko - Indonesia, campur kode 3
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA Indonesia - ngoko, campur kode ngoko-krama, campur kode Indonesia-ngoko-Indonesia, campur kode ngoko-arab-ngoko, campur kode krama-ngoko- krama, lan campur kode krama-ngoko-krama. Panliten iki beda marang panliten ing ndhuwur bedane teori kang digawe ing panliten iki mung wujud unggah-ungguh lan wernane basa campuran, saliyane iku panliten iki uga ngrembug panganggone basa kang luput, lan objeke panlitene uga beda. perangan sintaksis. fonologis, morfologis, leksikal, Tarigan lan Tarigan (1988: 145) merang utawa menehi klasifikasi panganggone basa kang luput utawa salahe basa ana patang taksonomi utawa pengkalsifikasian salahe basa yaiku: Taksonomi Siasat Komperatif, Taksonomi Efek Komunikatif, Taksonomi Kategori Lingusitik Permukaan,Taksonomi Ketrampilan Nulis Kreatif Nulis kaya dene ketrampilan basa liyane minangka sawijining proses perkembangan. Nulis mbutuhake latihan pengalaman, wektu, kesempatan, ketrampilan khusus, lan pengajaran langsung dadi penulis (Tarigan, 1986:8). Dhasare nulis kreatip bisa ditegesi minangka pangriptane karya tulis. Kegiatan iki dudu lan beda banget karo kegiatan analisis. Soemanto (sajrone Wiedarti, 2005: 73) ngandharake masiya kegiatan kreatip iku sabenere kanthi cara psikologis prastawane padha, nanging kanggo kepentingan sistem pendhidhikan karya sastra kreatip kaperang dadi papat yaiku: (1) fiksi, kang kapearang dadi sub-genre romance, novel, novella, cerpen utawa cerkak, lan sapanunggalane. Genre kang (2) yaiku lakon utawa drama. Kang angka (3), yaiku puisi utawa geguritan, lan (4) esai. kang wis patang Saka taksonomi diandharake, panliten lingusitik minanka dhasare teori. Unsur-unsur kang kalebu kategori taksonomi lingusitik yaiku: fonologi, morfologi, sintaksis, lan semantik. Panliten iki objeke awujud geguritan. mula saka iki kang dirembung ing panliten iki yaiku bab fonologi lan morfologi. taksonomi iki nggunakake Taksonomi Kategori Lingusitik Lingusitik luput nglumpukake kang adhedhasar dipangaribawani dening salahe, fonologi, morfologi, sintaksis, semantik lan leksikon, lan wacana. Taksonomi Kategori panganggone kang tartamtu basa unsur linguistik Fonologi Panulisan kreatif mligine geguritan para panulis uga kudu nguwasani akeh tetembungan sajrone basa kang digunakake ing panulisane. Masiya panganggone basa iku dibenerake panyimpangan- panyimpangan supaya ngandhut unsur estetis. Kanggo latihan nulis para siswa uga kudu nulis basa jawa kang bener. Saliyane iku, akehe tetembungan kang dikuawasani pangripta iku ndadekake pangripta penak anggone milih tembung kang paling pas lan endah kanggo reriptane. Kanggo ngundhakake perolehan tetembungan, para panulis kudu akeh latihan nulis, nggunakake basa Jawa, lan maca reriptan sastra utawa kamus basa Jawa. Sajrone blajar nulis basa kang pener, kita kudu blajar liwat kaluputan, bisa saka kita utawa saka wong liya. sajrone nulis kreatip yen ngggunakake Panganggone Basa kang Luput Fonologi utawa ing basa jawa diarani widyaswara yaiku ilmu kang ngrembug ngenani swara. Sasangka (2011:1) ngandhareake swara kang dirembug widyaswara iku swara kang ana tegese, dudu swara kang ora ana tegese. Dadi cethane wae widyaswara kuwi ngrembug swara-swara kang mbedakake wujud lan mbedakake teges (destingtif). Struktur swara basa, bidhange diarani "fonetik" lan "fonologi". Fonetik yaiku minangka dhasare ilmu linguistik kang ngrembug ngenani swara-swara basa (Verharr, 2004:19). Panganggone basa kang luput perangan fonologis yaiku salahe basa ngenani ejaan basa jawa mawa aksara latin. Yen basa jawa ditulis nganggo aksara latin kudu nduweni paugeran ngenani tata tulise. Paugeran kang dienggo ing panliten iki yaiku Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa anggitane Sry Satriya Tjatur Wisnu Sasangka taun 2011, Kamus Bausastra Jawa kang dihimpun dening Tim Balai Bahasa Yogyakarta taun 2001, lan Kamus Pepak Basa Jawa dening Sudaryanto 2001. Miturut Hastuti (2003:97), panganggone basa kang luput bisa diklompokake dadi loro, yaiku kesalahan global lan kesalahan lokal. kesalahan global yaiku salahe basa kang bisa ndadekake kacone teges, dene salahe basa lokal yaiku salahe basa ing saperangan panggonan sajrone ukara. Salahe basa kaperang dadi saperangan kategori yaiku salah Morfologi Morfologi utawa ilmu bab tembung ngemu teges ilmu kang ngrembug bab tembung. (Sasangka, 2011:38). Tembung iku rerangkene swara kang kawedhar saka saka jrone tutuk kang ngemu teges lan kasumurupan surasane. Widyatembung utawa bab 4 lan
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA tembung iku kalebu sempalane paramasastra kang ngrembug lan nyinau bab tembung, lan owahe sawijine tembung liya karana kawuwuhan imbuhan (afiksasi), karangkep (reduplikasi), utawa kacambor. Geguritan Geguritan minangka salah sawiijining karya sastra modern. Tembung- tembung ing geguritan dironce maneka cara supaya nuwuhake surasa endah. Gegeuritan utawa puisi mujudake karya sastra kang unik. Pradopo (2012:7) ngandharake yen geguritan iku ekspresi pamikiran kang nuwuhake rasa pangrasa, imajinasi pancandriya sajrone kang ngrangsang susunan kang nduweni irama Wernane Basa (Ragam Basa) Sajrone nulis lan nggunakake basa, saben uwong nduweni pilihan ngenani wernane basa apa kang digawe. Ana rong pandhangan ngenani wernane basa, (1) Werna basa kang disebabake amarga anane keragaman sosial penutur lan keragaman fungsi basa iku dhewe, yen penutur basa kuwi kelompok sing beda-beda, merga etnis, status sosial lan penggawean, (2) Wernane basa kang wis ana kanggo interaksi ing masyarakat, Chaer (2004:81). Miturut panganggone, wernane basa bisa kaperang dadi loro, yaiku wernane basa lisan lan wernane basa tulis. Wernane basa lisan yaiku wernane basa kang digunakake kanthi cara guneman utawa pitutur, dene wernane basa tulis yaiku wernane basa kang digunakake kanthi cara nulis. (Nababan, 1993:22). Dene Chaer (2004:82) uga ngandharake wernane basa yen disawang saka panganggone bisa kaperang dadi papat yaiku: (1) idiolek, (2) dialek,(3) kronolek, lan (4) sosiolek. Flak lan platt (Sajrone Basir, 2010:51) menehi kategori anane dialek regional lan sosial utawa sosiolek. Dialek regionai utawa georafis tuwuh merga anane bedane wilayah utawa panggonan (geografi) yen dijingglengi kanthi saksama bakal menehi werna marang basa (Basir, 2010:56), dialek sosial utawa sosiolek yaiku variasi basa kang gegayutan karo anane status, golongan, lan kelas sosial panuture (Chaer, 1995:84). Sajrone basa Jawa wujud sosiolek yaiku unggah-ungguh basa. Unggah-ungguh basa miturut uhlebeck (sajrone Chaer, 1995:52) Miturut Sasangka (2011:101) Ragam basa adhedhasar unggah-ungguh kaperang dadi ragam basa ngoko, lan ragam basa krama. Alih Kode switching) dhasare (code minangka prastawa ngalih panganggone sawijining kode tumuju sajrone kode liyane. Prastawa alih kode Alih kode hakekat-e minangka salah sawijine aspek anane padha-padha gumantunge basa sajrone masyarakat bilingual (Basir, 2010: 76). Soewito ing Chaer (2004:114) merang alih kode dadi loro, yaiku alih kode intern lan alih kode ekstern. Tegese alih kode intern yaiku alih kode kang kadaden ing basane dhewe, kayata basa Indonesia ing Jawa utawa suwalike kode ektern kadaden ing basane dhewe ing basa asing. Campur Kode proses panganggone luwih kanthi rong basa utawa nglebokake unsur basa kasebut dadi saklausa, sajrone wewatesan lan Thelandher sajrone Basir 2010:79). Basir merang campur kode adhedhasar aspek nilai sumbangan (kontribusi yaiku campur kode positif lan campur kode negatif. Campur kode positif minangka wujud panganggone unsur basa liya kaya apa anane ora diowahi unsure merga ora ana padhanan tembung ing basane. Anggone njupuk unsur basa utawa ragam basa liya iku sipate ngyugihake basane. Campur kode iki asipat positif integratif utawa lan asipat (nguntungake). Campur kode negatif yaiku njupup lan nggawe unsur basa saka basa liya, nanging ing basane dhewe ana unsur kasebut kang padha, produktif lan reperesentatif. Campur kode iki asipat interferensif utawa nyampur antarane unsur basa siji lan sijine kang ngrugekake.. Campur kode bisa ditegesi tembung utawa frasa (Kachru Kerangka Teori Panliten iki mujudake panliten panganggone basa kang nggunakake teori ragam basa sajrone chaer (2004), yaiku Wernane basa utawa ragam basa ana rong pandhangan, (1) Werna basa kang disebabake sosial penutur lan keragaman fungsi basa iku dhewe, yenta penutur basa kuwi kelompok sing beda- beda, merga etnis, status sosial lan penggawean. (2) Werna basa kang wis ana kanggo interaksi ing masyarakat (Chaer, 2004:81). Alih kode lan campur kode sajrone Basir (2010). amarga anane keragaman Miturut Basir (2010:76) Alih kode (code switching) dhasare minangka prastawa ngalih panganggone sawijining kode tumuju sajrone kode liyane. Prastawa alih kode hakekat-e minangka salah sawijine aspek anane padha-padha gumantunge basa sajrone masyarakat bilingual. campur kode minangka wujud panganggone rong basa utawa luwih kanthi sakalusa, kanthi nglebokake unsur basa dadi wewatesan lan (Kachru thelandher sajrone Basir 2010:79). Saliyane iku, sajrone ragam basa kang ngrembug Unggah-ungguh basa digunakake panemune Sasangka (2010). Kanggo tembung utawa frasa 5
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA ngrembug ngenani panganggone basa kang luput digunakake teorine Tarigan lan Tarigan (1988) lan Sasangka (2011). METODE PANLITEN Ancangan Panliten Kagiatan panliten kang nggunakae objek antologi geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas negeri Surabaya bakal awujud panliten diskriptif kualitatif, merga panliten iki menehi deskripsi marang saben-saben underane panliten.. Metode diskriptif kualitatif nduweni fungsi kanggo medharake dhata awujud tembung utawa lan salahe ukara kang ngandhut wernane basa nganggo basa kang ana ing sajrone antologi geguritan Dalane Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 C Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Uninersitas Negeri Surabaya. Sumber Dhata Tata Cara Nglumpukake Dhata Tata cara nglumpukake dhata kanthi cara rinci kaya mangkene: a. tehnik maca yaiku panliti maca antologi geguritan lan nggoleki dhata kang slaras karo panliten. b. Panliti nggoleki wujud wernane basa , alih kode, campur kode lan panganggone basa kang luput sarta nengeri saben tembung lan ukara kang ngandhut perangan kasebut.. c. Panliti nyathet dhata-dhata kang slaras karo underane panliten.. Tata Cara Ngolah Dhata Metodhe lan Tehnik ngolah dhata kang digunakake ing panliten iki yaiku metodhe padan lan agih. Metodhe padan, piranti panentune ing sanjabane basa dene metodhe agih iki pirantine panentune ana ing sajerone basa iku dhewe (Sudaryanto, 1993:13- 15). Tehnik kang digunakake yaiku tehnik pilah yaiku dhata dipilah-pilah miturut underane panliten kaya mangkene : a. Dhata-dhata kang dicatet banjur diperang Sumber dhata yaiku saka ngendi dhata kang ditintingi. Sumber dhata panliten iki yaiku Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Uninersitas Negeri Surabaya. Antologi kasebut ana 240 halaman, kang dumadi saka 237 geguritan, reriptane 24 mahasiswa. kang ditliti 85 geguritan saka 24 mahasiswa. Dhata Panliten miturut uderan panliten. b. Sawise dhata kaperang banjur dhata-dhata dianalisis nggubakake analisis kualitatif c. Banjur mbenerake wujude salahe basa sajrone antologi geguritan Dalan Tresna. d. Banjur Njlentrehake sile panliten Tata Cara Nyuguhake Asil Analisis Dhata Dhata panliten iku yaiku awujud tembung, Frase, klausa, lan ukara kang ngandhut aspek wernane basa, alih kode, camur kode lan salahe nganggo basa sajrone Antologi geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Uninersitas Negeri Surabaya. Instrumen Panliten Tata cara nyuguhake dhata nggunakake metodhe formal informal. Metodhe formal digunakake kanggo ngitung tataran salahe nganggo jawa, universitas negeri basa mahasiswa basa surabaya lan uga menehi kodhe-kodhe sajrone cuplikan dhata kaya kang ana ing daftar cekakan. Dene metodhe formal digunakake kanggo menehi deskripsi panliten iki liwat tembung-tembung kang dironce, kanthi nggunakake basa Jawa. lan Instrumen panliten kang digunakake ana loro yaiku instumen utama lan instrumen panyengkuyung. Instrumen utama yaiku panliti dhewe. Instrumen panyengkuyung yaiku piranti kang digunakake panliti kanggo nglunmpukake dhata, nganalisis dhata lan nulis asil analisis dhata. Metodhe lan Tehnik Panliten Tatacara nulis asile panliten sajrone panliten yaiku asile panliten ditulis kanthi sistematik skripsi. Tatacara nyuguhake dhata informal sajrone panliten iki yaiku : Metode panliten yaiku tuntunan ngenani kepriye kanthi urut panliten dilakoni, nggunakake piranti lan bahan apa, prosedure kepriye. Ing panliten iki tata cara panliten kaperang dadi rong perangan yaiku: (1) tata cara nglumpukake dhata, (2) tata cara ngolah dhata, lan (3) tata cara nyuguhake dhata. Saben cara kasebut nduweni metode lan tehnik dhewe-dhewe kang bakal diandharake ing ngisor iki. BAB I BAB II : PURWAKA kang isine lelandhesane panliten, underane panliten, tujuwane panliten, panliten, paedahe wewatesane panliten, lan panjlentrehe tetembungan. : TINTINGAN KAPUSTAKAN kang isine panliten kang saemper, konsep ngenani wernane basa lan salahe nganggo basa, lan lelandhesan teori. 6
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA BAB III : METODHE PANLITEN kang isine ancangan panliten, dhata lan sumbere dhata, instrumen panliten, metodhe lan teknik panliten kang diperang Tatacara dadi telu, Tatacara nglumpukake nganalisis lan Tatacara nyuguhake asil analisis dhata. yaiku dhata, dhata, BAB IV : ANDHARAN ASILE PANLITEN kang isine mujudake andharan saka asile panliten. BAB V : PANUTUP kang isine dudutan lan pamrayoga. ANDHARAN ASILE PANLITEN Cuplikan kanthi irah-irahan Pituture Biyung anggitane Wiendo Prasetya iku minangka pitutur saka wong tuwa marang anake wadon. Wong tuwa ora perlu basa lan khurmat marang anake, Mula saka iku geguritan kasebut nggunakake wernane basa ngoko lugu. Semono uga ing cuplikan kang . Wernane Jawa ngoko kasar kalebu wernane basa ngoko lugu kang dianggep kasar lan saru yen digawe cecaturan. Ngoko kasar uga tinemu ing geguritan Dalan Tresna antologi anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya Kaya cuplikan ing ngisor iki: (2) Kowe Jawa sing kaya apa Wernane Basa (Ragam Basa) Wernane basa kang dienggo sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya arupa: (1) wernane basa ngoko, (2) wernane basa krama, (3) wernane basa dialek, (4) wernane basa jawa-Indonesia, (5) wernane basa Jawa-inggris, (6) wernane basa Jawa-Arab. Wernane Basa Ngoko antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya nggunakake basa ngoko. Wernane basa ngoko sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya kaperang dadi loro yaiku, ngoko lugu, lan ngoko alus. Akeh-akehe geguritan ing Apa Jawa sing muni jancok neng ngarepe wong tuwa (SP, Pd 2, Gt 2-3, NC, DT, Hal 154) Cuplikan ing ndhuwur geguritan kanthi irah- irahan SAPA basa ngoko kasar bisa dideleng ing ukara "Apa Jawa sing muni jancok neng ngarepe wong tuwa' ing geguritan iki pangripta nyuntak rasa prihatin lan nesune marang kahanane wong Jawa ing jaman saiki kang wis ilang unggah-ungguhe. Kanggo mbangetake pangripta nesune nggunakake basa Jawa ngoko kasar.Sajrone regam basa ngoko lugu tinemu wujud panganggone basa kang luput. Wujud panganggone basa kang kaandharake ing ngisor iki: rasa banjur Panganggone Basa Kang Luput Awujud Luput sajrone Panulisan Vokal Basa Jawa Sasangka (2011: 26) ngandharake panulisan vokal basa Jawa nganggo aksara latin kang mbingungake iku panulisan antarane swara /a/ jejeg utawa [ᴐ], swara /i/ jejeg utawa [I]. Ngoko Lugu Wernane basa ngoko lugu sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya nalika geguritan ana ing kahanan kang ora resmi, saka pawongan kang luwih tuwa marang lang luwih enom, utawa kanggo sapadha-padha. Sajrone wernane basa ngoko lugu iku sekabehe leksikon ngoko, uga kalebu ngoko kasar. Kaya kang bisa dideleng ing cuplikan iki: dienggo Panganggone Basa Kang Luput panulisane swara [ᴐ] sajrone Ing basa Jawa panulisane swara [ᴐ] utawa vokal /a/ jejeg kudune katulis nganggo a dudu aksara o, nanging ing antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya isih tinemu salah anggone nulis swara [ᴐ] kaya cuplikan ing ngisor iki: (3) Kathik ana sepi sepo (1) dhuk cah ayu .... Ayu iku aja mung ana rupa Nanging terusna ing dhadha Aja gampang golek mala Jer urip ing alam donya Mung sawetara. (PB, Pd 1, Gt 1-6, WP, DT, Hal 3) ... Kathik ana sepi pa sepo (SI, Pd 1, Gt 2, EP, DT. Hal 63) Cuplikan ing ndhuwur nuduhake panulisan vokal /a/ jejeg utawa swara [ᴐ] kang ditulis nganggo aksara /o/ yaiku ing tembung sepo kudune, tembung sepo kasebut ditulis sepa (səpᴐ). 7
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA Tembung sepa kang mawa swara [ᴐ] yen tinulis nggunakake aksara /o/ dudu /a/ bisa ngowahi teges tembung kasebut. Tembung sepa sajrone kamus basa Jawa ngemu teges tanpa rasa. Nanging, yen tinulis nganggo aksara /o/ tegese ora ditemokake ing basa Jawa. Tembung kasebut diarani panganggone basa kang luput perangan ortografi yaiku salah nulis ejaan basa Jawa swara [ᴐ] kang kudune ditulis nggunakake aksara /a/ nanging ditulis nggunakake aksara /o/, tembung kasebut dumadi ing saperangan geguritan ing antologi geguritan Dalan Tresna. Bab kasebut dumadi jalaran saka pangucapane kang memper karo swara [o]. Andharan ing ndhuwur ngandharake yen tembung lewat kudune ditulis liwat. Tembung liwat dhewe nduweni teges mlaku (ngambah ing), dene yen lewat ora tinemu ing sajrone kamus nanging tembung lewat minangka tetembungan basa Indonesia kang nduweni teges padha, Panulisane tembung liwat dadi lewat akeh ditemokake ing antologi geguitan Dalan Tresna, meh saben tembung liwat ditulis kanthi tembung merga kena pangaribawane basa Indonesia. Panganggone Basa Kang Luput Sajrone Panulisan vokal /u/ Panganggone Basa Kang Luput sajrone Panulisan vokal /i/ Pranatan basa Jawa merang vokal /i/ dadi swara [i] utawa swara /i/ jejeg lan [I] utawa swara /i/ miring, kekarone kudu ditulis kanthi nggunakake aksara /e/ masiya swarane [I] memper karo swara [e]. ing antologi geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Jurusan Bahasa Daerah, Angkatan 2013 B, Universitas Negeri Surabaya isih ditemokake salah panulisan swara [I] kaya ing ngisor iki: (4) Aku kon ngaleh saka ngarsane /i/ dudu nggunakake aksara Sajrone antologi geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Daerah, Universitas Negeri Surabaya isih ditemokake salah panulisan swara [U] kaya ing ngisor iki (6) Sing bisa mangerteni among barang kang kasimpen ing dasar bumi (NGG, Pd 1, Gt 11, WP, DT, Hal 12) Cuplikan ing ndhuwur nuduhake wujud lupute panulisan vokal /u/ yaiku ing tembung among, kang kudune ditulis kanthi aksara /u/, ditulis nggunakake aksara /o/. Kudune tembung kasebut ditulis kaya mangkene: (SRSI, Pd 1, Gt 7, WR, DT, Hal 55) Cuplikan ing dhuwur swara [I] kudune ditulis nganggo kasara /i/ nanging ditulis nganggo aksara /e/ yaiku tinemu ing tembung ngaleh kudune ditulis kaya ing ngisor iki: ngaleh ngalih [ŋalIh] Panulisan swara kang luput bisa ndadekake owahe teges tembung kasebut. Tembung ngalih tegese ganti [ŋalih] sajrone kamus basa Jawa panggonan, yen Tembung ngaleh tegese ora tinemu ing kamus. Tembung kasebut diarani panganggone basa kang luput perangan ortografi yaiku luput anggone nulis ejaan basa Jawa swara [I]. Swara /i/ miring kudune ditulis nggunakake aksara /i/ nanging ditulis nggunakake aksara /e/ bab kasebut duamadi jalaran tembung- tembung kasebut pangucapane kang memper karo swara [e]. Wujude panganggone basa kang luput swara [i] uga tinemu ing antologi geguritan Dalan Tresna kaya ing ngisor iki: (5) Sliramu sing lewat ning ngrepku (TK, Pd 1, Gt 2, NNS, Hal 101) among amung [amʊŋ] ing ndhuwur nuduhake yen tetembungan nulis. Panganggone basa kang luput kasebut bisa ngowahi tegese tembung kasebut. Tembung amung utawa mung sajrone kamus ngemu teges ora ana liyane, dene yen tembung among ngemu teges momong , ngopeni, ngulatake. Tembung amung kang tinulis dadi among ora mung ana ing cuplikan geguritan ing nduwur nanging meh saben geguritan kang nggunakake tembung amung iku ditulis dadi among. Andharan kasebut salah anggone Tembung kasebut diarani panganggone basa kang luput perangan ortografi yaiku salah nulis ejaan basa Jawa swara [U] kang kudune ditulis nggunakake aksara /u/ nanging ditulis nggunakake aksara /o/ jalaran saka pangucapane kang memper karo swara [o], dene tembung tolung iku kalebu swara [u] utawa /u/ jejeg uga kudu ditulis nganggo aksara /u/ nanging saperangan geguritan salah naggone nulis merga kena dayane basa dialek. ing ndhuwur mawa swara /i/ jejeg mula kudune ditulis nganggo aksara /i/ kaya mangkene: Tembung lewat sajrone cuplikan lewat liwat [liwat] Panganggone Basa Kang Luput Sajrone Panulisan Swara [e] Tinemu isih tinemu luput anggone nulis swara [ᴐ] antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya kaya cuplikan ing ngisor iki: 8
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA (7) Mung pingin mardika (M, Pd 4, Gt 3, WP, DT, Hal 5) Cuplikan ing ndhuwur nuduhake wujud lupute panulisan swara [e] lan swara [ɛ] yaiku ing tembung pingin kang kudune ditulis kanthi aksara /e/, ditulis nggunakake aksara /i/. Kaya mangkene andharane: pingin pengin [peŋIn] waspadha, lan tembung bledug dudu bledhug. Wujud panganggone basa kang luput awujud panganggone konsonan uga ditemokake ing tembung iki:Andharan ing ndhuwur Nuduhake Mahasiswa isih bingung mbedakake antarane retofleks apa aspirat mula lira- liru antarane swara retofleks [ḍ] lan [ṭ] apa aspirat [d ] lan [t ] iku akeh banget dumadi ing antologi geguritan Dalan Tresna. Bab kasebut kudu luwih digatekake maneh tumrap para mahasiswa , Merga luput kasebut bisa panganggone basa kang mbedakake makna sajrone geguritan. Panulisan tembung kasebut bisa ndadekake owahe teges saka tembung kasebut utawa malah ora tinemu tegese dadi tembung tanpa teges. Tembung pengin sajrone kamus basa Jawa nduweni teges nduwe karep, arep banget, dene tembung pingin ora ana tegese ing kamus. Tembung kasebut diarani panganggone basa kang luput perangan ortografi yaiku salah nulis ejaan basa Jawa swara [e] lan [ɛ] kang kudune ditulis nggunakake aksara /e/ nanging ditulis nggunakake aksara jalaran pangripta bingung lan wedi yen kliru nulis antarane swara [I] lan swara [e] utawa [ɛ]. /i/ Panganggone Basa Kang Luput Sajrone Penulisan Retofleks rada mbingungake amerga kena pengaruhe basa Indonesia. ing basa Indonesia swara Swara [ṭ] lan [ḍ] retoflek ditulis nganggo aksara /t/ lan /d/ biasa bab kasebut nyebabake anane salah panulisan ejaan kang gegayutan karo retoflek. Swara [ṭ] lan [ḍ] retofleks uga kudu ditulis nganggo /th/ lan /dh/ .wujud salah panulisane retoflek kaya cuplikan ing ngisor iki: Panulisane retoflek pancen Panganggone Basa Kang Luput Sajrone Panulisan Konsonan Basa Jawa (9) Kahanane kadang sepi kadang rame (KKN, Pd 1, Gt 1, FNK, DT, Hal 174) Pocapan ing basa Jawa lan tulisan iku ora mesthi padha mula kudu dirembug kanthi mirugan. Ing ngisor iki bakal diwedharake ngenani salah panulisan konsonan basa Jawa. salah panulisan ing nduwur retofleks [ḍ] ana ing tembung dadaku, kadang lan sedepe. Wujud salahe panulisan retofleks [ḍ] bisa diandharake kaya mangkene: Cuplikan Panganggone Basa Kang Luput Sajrone Penulisan Aspirat kadang kadhang [kaḍaŋ] Senadyan swara anteb basa Jawa asring kaucapake mawa kepanjingan swara aspirat. Swara iku panulisane ora perlun ana. Wujud aspirat panganggone basa kang luput konsonan aspirat bisa dideleng ing cuplikan iki: (8) Nalika aku dadi bledhug sing kabur kanginan (KAN, Pd 1, Gt 9, NWM, DT, Hal 24) Tembung kadang ngemu teges sedulur, dene tembung kadhang ngemu teges ora kerep. Andharan kasebut nuduhake yen kang plan cocog karo ukarane yaiku kadhan. Salah panganggone basa konsonan perangan retoflek [ṭ] lan [ḍ] ora mung Dumadi ing geguritan ing ndhuwur nangin akeh tinemu ing saperangan geguritan liyane ing antologi geguritan Dalan Tresna anggitane mahasiswa angkatan 2013 b, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya. ing ndhuwur iku aksara /h/ ora kudu ditulis amerga mujudake swara aspirat ] kaya mangkene andharane: bledhug Tembung kang ana ing cuplikan [ bledug [bləd ug] saka pranatan basa Jawa utawa paramasastra Jawa bisa ndadekake owahe teges tembung kasebut. Tembung bledug sajrone basa Jawa ngemu teges lebu kang katut ing angin, dene tembung bledhug sajrone basa Jawa ngemu teges embel; blethok; lendhut. Mula, dideleng liwat tegese kang cocog klawan wujude ukara ing geguritan iku tembung waspada dudu Panulisane tembung kang owah salawase ngangsu kawruh ing sekolahan nggunakake basa Indonesia kang panulisane antarane swara [d]-[t] lan [ḍ]-[ṭ] iku padha tanpa kawuwuhan aksara /h/. Kesalahan sajrone panulisane retofleks kudu luwih digatekake maneh merga akeh banget tinemu ing geguritan Dalan Tresna antologi anggitane mahasiswa angkatan 2013B Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Uiversitas Negeri Suarabaya. Panganggone basa kang luput kasebut bisa ngowahe makna sajrone geguritan kasebut. Bab kasebut dumadi merga 9
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA Panganggone Basa Kang Luput Sajrone Penulisan Mandaswara Panganggone Basa Kang Luput Awujud Imbuhan Anuswara (N-) Wujud salah panulisane mandaswara karya ing ngisor iki: (10) Kang setya tuhu nguatake lakon uripmu (SC, Pd 2, Gt 7, NWM, DT, Hal 19) Cuplikan ing ndhuwur tinemu anggone nulis tembung nguatake kudune ditulis nguwatake merga minangka mandaswara dadi kudu diseseli swara [w] ing natarane vokal /u/ lan /a/ . Cuplikan data-data ing dhuwur nuduhake yen mahasiswa basa jawa angkatan 2013 isih durung mangerteni ngenani tata panulisan mandaswara. Saliyane iku bab panulise mandaswara kang salah iku merga saka dayane basa Indonesia iku bisa dideleng saka tembung kuat minangka tembung kang uga ana ing basa Indonesia. Anuswara utawa swara irung bisa dadi ater- ater. Ater-ater anuswara (N-) minangka sawijine ater- ater kang meh padha karo awalan meng- (meN-) basa Indonesia. ater-ater anuswara nduweni teges (a) nindakake pakaryan kaya kang kasebut ing linggane utawa (b) ngandhakake kaanan/watak sawijining bab kaya kang kasebut ing linggane. Saka dhata kang ditliti tinemu panganggone Anuswara nanging ora ditulis mula surasane malih ora kepenak kaya ing ngisor iki: nindakake pakaryan <lingga>, (12) Banjur ora bisa bacutake ilmune (K, Pd 2, Gt 2, WP, DT, Hal 7) Tembung bacutake kudune ditulis Panganggone Basa Kang Luput Awujud Tembung Andhahan luput perangan morfologis kang dumadi sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya yaiku panganggone basa kang luput awujud tembung andhahan (luput anggone menehi imbuhan). Panganggone basa kang Tembung andhahan yaiku tembung kang wis owah saka linggane, bisa kanthi muwuhake ater-ater, seselan utawa panambang. Adhedhasar dhata panliten kang ditliti tinemu panganggone basa kang luput awujud tembung andhahan yaiku: mbacutake, Kaya mangkene andharane: {N- -ake} + bacut = mbacutake Dadi ukarane Banjur ora bisa mbacutake ilmu Ukara ing ndhuwur dirasa ganjil merga Tembung-tembung kang kudune diwenehi ater-ater (N-) merga nduweni teges "nglakoni pakaryan kaya kang kasebut ing linggane" nanging ora diwenehi. Bab kasebut ora mung ditemoni sajrone geguritan ing ing saperangan ndhuwur nanging uga geguritan iku uga ana salah panganggone ater-ater {N-} kaya mankene: tinemu liyane. Saliyane (13) Cahyane nengsemake Imbuhan (afiksasi) N- -Ake (Anuswara - - ake) Owah Dadi N- -na (Anuswara - -na) Imbuhan N- -ake ing basa Jawa kang sumambung lingga bakal njalari sawijining bab kaya kasebut ing linggane (kausatif). Dene imbuhan N- -na ora tinemu ing pranatan basa Jawa. Nanging para mahasiswa basa Jawa angkatan 2013 B, Universitas Negeri Surabaya akeh kuwalik imbuhan kang kudune A- ake malih dadi A- -ana. Wujud kasalahane basa kasebut bisa dideleng cuplikan iki: ing tembung (PSY, Pd 1, Gt 3, ESR, DT, Hal 75) ing ndhuwur nuduhake yen panulisane N- iku kliru merga yen ater-ater nasal temu karo tembung kang didhisiki aksara konsonan /s/ kaya tembung sengsem aksara /s/ iku lebur dadi tembung nengsemake kudune ditulis /ny/ dadi nyengsemake. Bab salah anggone nulis kasebut bisa ndadekake sajrone geguritan. Cuplikan salah panampane makna (11) Para pahlawan merjuangna negara Panganggone Basa Kang Luput Awujud Pangrakite Imbuhan lan Tembung (M, Pd 1, Gt 4, WP, DT, Hal 5) Tembung kang kacethak kandel nuduhake panganggone basa kang luput. Tembung merjuangna kududne ditulis merjuangake, merga ing bsa jawa anane imbuhan N- - ake. Kesalahan panulisan kasebut lan pangucapan lesan kang kadhang kala ngucapake imbuhan -ake iku owah dadi imbuhan -na. amerga pangaribawane dialek, klawan pangrakite imbuhan akeh tinemu wujud panganggone basa kang luput. Bab kasebut dumadi merga kurang mangertine tulise mahasiswa karo babagan tembung andhahan utawa imbuhan. Bab tembung mawa kasebut uga bisa dumadi merga anane pangaribawa saka tata tulis basa Indonesia. sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane mahasiswa angkatan 2013 B, jurusan pendidikan bahasa dan Sajerone tembung tata 10
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA sastra daerah uga tinemu anane salahe nganggo basa wujud salah pangrakite tembung klawan imbuhan kaya ing ngisor iki: (14) Ngertiya yen wong wado iku kudu duweni rega (KM, Pd 1, Gt 7, NNS, DT, Hal 100) Tembung ngertiya kudune ditulis ngertia amerga minangka tembung andhahan. {N- -a} + kerti Mandaswara iku mung ana ing tembung lingga Saka andharan kasebut genah yen tembung kasebut dudu mandaswara nanging klebu tembung andahan. Dadi panulisane ora nganggo seselan aksara /y/ ing tengahe rong vokal. Saliyane iku uga tinemu pangrakite tembung kang kudune lan digandheng nanging dipisah kaya ing ngisor iki: = ngertia imbuhan Krama Lugu Tetembungan lugu sajrone krama lugu ora padha karo istilah lugu ing ngoko lugu. Teges lugu sajrone nduweni makna anane leksikon sajrone unggah-ungguh basa kasebut kabeh arupa ngoko. Dene sajrone krama lugu dudu sekabehe tembung kalebu wernane basa krama nanging uga ana wernane basa ngoko, netral, madya lan ditambah leksikon krama inggil utawa andhap. Nanging kang kalebu leksikon krama lugu yaiku ngoko, madya lan netral dene krama inggil mung digawe kanggo ngurmati mitra tutur (Sasangka, 2010: 112). Bisa dimangerteni yen krama lugu minangka basa krama kang kadar kaalusane asor dhewe. Wujude bisa dideleng ing ngisor iki: (17) yen ora nyuwun marang panjenengan (PY, Pd 2, Gt 2, DYR, DT, Hal 109) (15) Durung bisa di ganteni (CR, Pd 2, Gt 4, NNS, DT, Hal 95) Cuplikan kanthi irah-irahan Panyuwunku anggitane Dyah Yunita R tinemu basa krama lugu merga uga tinemu leksikon ngoko ing tembung, yen, ora lan marang. Ater-ater di- panulise kudu digandheng karo linggane, dadi panulisane kaya mangkene. Tembung di ganteni kudune ditulis diganten. Bab iki kudu oleh kawigaten rada akeh merga ing antologi geguritan Dalan Tresna kabeh imbuhan kasebut katulis kanthi dipsah karo linggane. Ngoko Alus Kang dimaksud ngoko alus mujudake bentuk unggah-ungguh kang ing jerone ora mung dumadi saka leksikon ngoko lan netral wae, nanging uga dumadi saka leksikon, krama inggil, krama andhap, lan krama. Wujude wernane basa ngoko alus bisa dideleng ing cuplikan ing ngisor iki: Krama Alus alus digunakake kanggo cecaturan klawan wong kang luwih tuwa utawa kang dikhurmati. Wernane basa krama alus ing antologi geguritan Dalan Tresna tinemu anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya : Wernane basa krama (18) dhuh gusti ing kang murbeng dumadi ingkang nggadhahi bumi kenging menapa kula diparingi sangsara (dg, pd 1, gt 1-3, wp, dt, hal 1) (16) Asmamu tetep urip ana ing ati (TMI, Pd 1, Gt 19, LBNFS, DT, Hal 126) Cuplikan ing ndhuwur geguritan kanthi irah- irahan Tresna Marang Ibu anggitane Livianida BNFS tinemu wernane basa ngoko alus katitik anane leksikon krama yaiku tembung asmamu. Pangripta nggunakake wernane basa ngoko alus merga geguritan kasebut wujud komunikasi klawan ibune kang kudu dikhurmati saengga diselipake leksikon krama ing geguritane. ing Cuplikan geguritan ing dhuwur bisa dideleng panganggone wernane basa krama ing antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya. Cuplikan) saka geuritan kanhti iarah-irahan Dhuh Gusti pangripta cecaturan marang Gusti mula nggunakakke ragam basa krama. Gusti minangka sesembahan para mahluk ing donya iki mula kanggo ndudohake rasa khurmat pangripta nggunakake wernane basa krama. Wernane Basa Dialek Wernane Basa Krama Wernane basa karama digunakake kanggo cecaturan klawan wong kang luwih tuwa utawa kang dikhurmati. Wernane basa krama tinemu ing antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya kaperang dadi loro yaiku: Basa ngoko kang digunakake ing kene isih bisa kaperang maneh amarga anane dialek. Dialek kang ana ing antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya ana loro yaiku dialek surabayan lan dialek bojonegaran. 11
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA Dialek Surabayan Dialek surabayan yaiku dialek kang digawe kelompok masyarakat kang urip ing tlatah surabaya lan sakupenge yaiku Sidoarjo, Mojokerto, Jombang lan Gresik. Dialek surabayan kang tinemu ing geguritan Dalan Tresna anggitane antologi Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya bisa dideleng ing ngisor iki: (19) Godhong-godhong padha lugur basa Jawa lan ora ngulangi kaendahane. Kaya dene cuplikan saka geguritan kanthi irah-irahan watu anggitane Livianida BNFS tembung alat ing basa bisa diaganti piranti. Digantine tembung kasebut malah nambahi kaendahan lan dirasa trep marang teges kang dipengenake pangripta. Pangripta nggunakake basa Indonesia bisa dideleng ora amerga kebutuhan, nanging durung weruh tembung kasebut ing basa Jawa kang sabenere uga ana lan yen diganti uga ora ngurangi kaendahan geguritan kasebut. (CD, Pd 2, Gt 1, LBNFS, DT, Hal 133) Cuplikan kasebut nuduhake anane wernane basa dialek suroboyoan. Ing kene wernane basa Jawa suroboyoan kang ditulis kandel yaiku lugur. Dialek Bojonegaran Dialek bojonegaran yaiku basa dialek kang digewe masyarakat kang urip ing tlatah bojonegara tuladha dialek lan sakupenge. bojonegaran: Ing ngisor iki (20) basaku dudu basanem Campuran basa Jawa-Inggris Wujud campur kode saka basa Jawa menyang basa Inggris uga digunakake ing antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya, bab iku bisa disawang Cuplikan ing ngisor iki: (23) Enom tuwa padha facebookan (FB, pd 2, GT 1, FNK, DT, Hal 179) basaku beda karo basanem basaku seje karo basanem iki basaku dudu basanem (BDB, Pd 1, Gt 1-4, NWM, DT, Hal 22) Cuplikan ing ndhuwur ndudohake anane wernane basa Jawa dialek bojonegara dialek kasebut ditandani digantine klitik /mu/dadi /em/. Wernane basa Jawa dialek tuwuh amerga para penggurit urip ing tengah-tengahe masyarakat kang nganggo dialek kasebut wiwt cilik utawa sajrone wektu kang suwi. Wernane Basa Jawa-Indonesia. irah-irahan geguritan facebook anggitane Fidya Nur K tembung facebook sejatine saka tembung basa Inggris nanging wis lumrah digawe ing basaj Jawa kanggo nyebutake sawijine sosial media kang akeh digandrungi ing jaman saiki. Cuplikan kanthi Wernane Basa Jawa-Arab Wernane basa Jawa-Arab ditemokake ing saperangan geguritan. Wernane basa iki minangka campuran basa Jawa lan basa Arab. Wujud wernane basa Jawa-Arab bisa dideleng ing cuplikan iki: Minangka bangsa Indonesia kita nduweni basa nasional yaiku basa Indonesia. Mula saka iku saben pawongan mesthi diwulang basa Indonesia sajrone pamulangan. Basa pengantar kang digawe ing sekolahan uga nggunakake basa Indonesia. Mula lumrah yen para mahasiswa jurusan basa Jawa, UNESA ora asing lan nguwasani basa Indonesia pada karo basa Jawa, malahan bisa luwih nguwasani basa Indonesia tinimbang basa Jawa kang sabenere. Mula sajrone ngripta sastra saperangan ana campuran basa Jawa lan basa Indonesia kaya tuladha geguritan ing ngisor iki: (21) Politik ,sosial, budaya (KR, Pd 1, Gt 4, MW, DT, Hal 29) Cuplikan ing ndhuwur nggunakae basa campuran tembung saka basa Indonesia amerga tembung-tembung kasebut ora ditemokake ing basa Jawa yaiku tembung politik, sosial diserap saka basa Indonesia merga ora dtemokake ing bsa Jawa. (22) yen di thuthuk nganggo alat sing isa (WT, Pd 2, Gt 4, LBNFS, DT, Hal 131) sabenere basa ing ndhuwur Cuplikan tembung-tembung basa Indonesia bisa dinganti ing (24) Nyapo kok aku isih lungkrah Ya alloh ya robbi (TII, Pd 2, Gt 5-6, SMR, DT, Hal 45) Cuplikan ing ndhuwur nuduhake wernane basa Jawa-Arab. Wernane basa jawa-Arab tinemu ing tembung Alloh lan Robbi tembung kasebut minangka sebutan kagem asmane gusti ing agama islam. Alih kode Kedadeyan malihe saka klausa sawijine basa menyang basa liya diarani alih kode utawa Alih kode iku malihe ragam basa siji ing ragam basa liyane. Alih kode ora mung kewates bab basa nanging malihe antaraning varian, raga, dialek .Alih kode kaperang dadi alih kode intern lan alih kode ekstern kaya kang ana ing antologi geguritan Dalan tresna. Alih Kode Intern Tegese alih kode intern yaiku alih kode kang kadaden ing basane dhewe, bisa awujud basa utawa rvarian basa. Sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane mahasiswa jurusan Bahasa dan 12
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA Sastra daerah. Tinemu alih kode ngoko-krama lan krama ngoko. Supaya luwih jelas bisa dideleng data ing ngisor iki: Alih Kode Ngoko-Krama kang nuduhake anane malihe basa yaiku tembung inspirasi, tembung inspirasi minangka tembung basa Indonesia. Anane alih kode saka tembung- tembung ing ndhuwur merga ora tinemu padhanane ing basa Jawa kang cocog. Pangripta ing kene nguwasani maneka warna basa, mula wernane basa kasebut ditrapake ing geguritane. Mawa basa pangripta bebas anggone gonta-ganti geguritan supaya dimngerteni karo pamaca. Ing ngisor iki minangka wujud panganggone alih kode intern: basa surasane (25) Adoh saka netraku (CDR, Pd 2, Gt 4, SMR, DT, Hal 37) Cuplikan kasebut nuduhake anane alih kode saka ragam krama menyang ragam ngoko. Tembung netraku minangka wujud anane alih kode. Alih Kode Krama -Ngoko Alih Kode Basa Jawa-Basa Arab islam minangka agama kang mayoritas utawa paling akeh dianut karo masyarakat Indonesia. Sajrone jurusan basa Jawa, Universitas Negeri Surabaya agama islam uga agama kang akeh dianut dening mahasiswa. Para panganut agama islam mesthi mangerteni sithik-akehe basa arab merga minangka basa kang digawe ing kitab sucine. Mula tinemu malihe basa saka basa Jawa ing basa Arab kaya ing ngisor iki: Agama (28) Nyapo kok aku isih lungkrah Pangripta ing kene nguwasani maneka warna basa mula wernane basa kasebut ditrapake ing geguritane. Mawa basa pangripta bebas anggone gonta-ganti geguritan supaya dimngerteni karo pamaca. Ing ngisor iki minangka wujud panganggone alih kode intern: basa surasane (26) Panjenengan ingkang nglairake aku Ya alloh ya robbi (TII, Pd 2, Gt 5-6, SMR, DT, Hal 45) nuduhake anane malihe basa saka basa Jawa ing basa arab. Bab kasebut kabukti saka frasa Ya alloh ya robbi, Alloh lan Robbi minangka sebutan kagem Gusti pangeran. Cuplikan ing nduwur (IBU, Pd 1, Gt 2, RH, DT, Hal 169) Campur Kode Cuplikan kasebut nuduhake anane alih kode saka ragam krama menyang ragam ngoko. Ukara panjenengan ingkang nglairake aku tembung nglairake aku minangka wujud alih kode. Anane alih kode amerga pangripta nguwasani ragam basa kasebut. lan minangka panyesuaian kanggo dapa geguritan iku diripta.mula kanggo ngurmati ibu kang nglairake, pangripta nggunakake tembung sesulih purusa basa krama yaiku panjenengan. , proses panganggone luwih kanthi rong basa utawa nglebokake unsur basa kasebut dadi saklausa, sajrone wewatesan tembung utawa frasa. Campur kode bisa lan kedadean antarane sapanunggalane. Sajrone antologi geguritan Dalan Tresna, anggitane mahasiswa angkatan 2013, jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya wujude campur kode yaiku: Campur kode bisa ditegesi ragam, anatarane basa, Alih Kode Ekstern Alih kode ekstern kadaden ing basane dhewe ing basa asing. Kayata basa jawa klawan basa inggris lan suwalike. Wujude alih kode ekstern kang dumadi sajrone Antologi geguritan Dalan Tresna bisa dideleng ing ngisor iki: Alih kode Basa Jawa-Indonesia Saliyane nduweni basa ibu (B1) ing basa jawa pangripta uga nggunakake basa Indonesia. basa Indonesia dikuwasani amerga basa kasebut kang digawe ing basa pengantar sajrone sekolahan. Mula pangripta uga nguwasani basa Indonesia padha apike karo basa Jawa. wujud panganggone alih kode basa jawa ing basa Indonesia bisa dideleng ing ngisor iki: (27) Ngancani driji nyuntak inspirasi (KB, Pd 1, Gt 2, NWM, DT, Hal 23) Cuplikan kasebut minangka wujud anane alih kode basa Jawa ing basa Indonesia. Tembung Campur Kode Positif minangka wujud panganggone unsur basa liya kaya apa anane ora diowahi unsure merga ora ana padhanan tembung ing basane. Anggone njupuk unsur basa utawa ragam basa liya iku sipate ngyugihake basane. Campur kode iki asipat positif integratif utawa lan asipat (nguntungake). Ing ngisor iki bakal diandharake cuplikan geguritan kang ngandhut campur kode positif: Campur kode positif Campur Kode Basa Jawa-Basa Indonesia Campur kode positif bisa dumadi merga ora ana padhanan tembung ing basa jawa. Tujuwan anane campur kode saliyane supaya bisa dimangerteni dening pamaca, uga supaya nambahi kaendahan sajrone geguritan. Wujud campur kode basa Jawa - basa Indonesia bisa dideleng ing ngisor iki: (29) Jaman-jamane teknologi 13
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA Kabeh wis padha canggih (WG, Pd 1, Gt 7, 8, ARM, DT, Hal 238) Cuplikan (30) wujude campur kode ana ing tembung teknologi lan canggih .Tembung teknologi teges piranti pinter kanggo menakake nduweni pakaryane manungsa, dene canggih tegese piranti pinter. Campur kode dianggo ing geguritan kasebut kanthi alesan, amarga ora ana padhanan tembung sing cocog karo tetembungan kasebut. Campur Kode Basa Inggris-Basa Jawa Pangripta minangka wong dwibasa saengga bisa nggunakake luwih saka siji basa sing dienggo. Basa kang dienggo bisa dicampurake kanthi sadar utawa ora sadar. Panganggone basa inggris ing kene amerga basa kasebut ora tinemu padhanane. (32) Handphone dadi cekelan Laptope dadi jingglengan Mall dadi dolanan (PS, Pd 2, Gt 2-4, DNR, DT, Hal 187) Campur Kode Basa Jawa-Basa Dialek Alesan anane campur kode bisa werna- werna yaiku: (1) tetembungan kasebut ora ana padhanan ing basane, (2) kanggo nambah kaendahane basa, (3) prestise, lan (4) alesan pribadine pangripta. Sajrone antologi geguritan Dalan Tresna, anggitane mahasiswa angkatan 2013, jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya wujude campur kode kepingin ngenalake dialeke marang pamaca kaya ing ngisor iki: (30) basaku dudu basanem basaku beda karo basanem basaku seje karo basanem iki basaku dudu basanem (BDB, Pd 1, Gt 1-4, NWM, DT, Hal 22) Cuplikan ing ndhuwur tembung nuduhake campur kode positif saka basa inggris menyang basa jawa. tembung handphone, laptope, lan mall ora ana padhanane ing basa jawa merga tembung-tembung kasebut jeneng sawijining piranti lan panggonan. Campur kode Basa Jawa-Basa Indonesia-Basa Jawa Basa Indonesia minangka basa nasional kang diwulangake ing sekolahan. Bab kasebut ndadekake para mahasiswa mesthi nguwasani basa Indonesia padha Apike karo basa Jawa, saengga para mahasiswa bisa bebas nyampur basa kang dikuwasani. Wujud campur kode bisa dideleng ing cuplikan ngisor iki: (33) Nganggo teknologi apa kang bisa Cuplikan ing ndhuwur saka geguritan kanthi irah-irahan Basaku dudu basanem anggitane Novia Widi. Cuplikan kasebut minangka wujud campur kode positif saka basa Jawa menyang dialek bojonegaran. Wujud dialek kabuktekake saka anane klitik -em ing tembung basanem. Pangripta nglakoni campur kode merga nduweni alasan pribadi yaiku kanggo ngenalake wujud dialek daerahe marang pamaca. (AK, Pd 5, Gt 3, WP, DT, Hal 14) ing ndhuwur nuduhake anane campur kode. Wujud campur kode katara ing tembung teknologi tembung teknologi ngemu teges piranti kanggo menakake pakaryane manungsa. Bab campur kode dilokoni dening pangripta amerga ora tinemune padhanan tembung kang cocog ing basa Jawa. Cuplikan Campur Kode Basa Jawa-Basa Arab islam minangka agama kang mayoritas utawa paling akeh dianut karo masyarakat Indonesia. Sajrone jurusan basa Jawa, Universitas Negeri Surabaya agama islam uga agama kang akeh dianut dening mahasiswa. Para panganut agama islam mesthi mangerteni sithik-akehe basa arab merga minangka basa kang digawe ing kitab sucine. Mula tinemu campur kode saka basa Jawa ing basa Arab kaya ing ngisor iki: Agama Campur Kode Negatif Campur kode negatif yaiku njupuk lan nggawe unsur basa saka basa liya, nanging ing basane dhewe ana unsur kasebut kang padha, produktif lan reperesentatif. Campur kode iki asipat interferensif utawa nyampur antarane unsur basa siji lan sijine kang ngrugekake. Wujud kasebut dirasa negatif amerga ana gegyutane karo pangremabakane basa. Wujud campur kode negatif bisa dideleng ing andharan ngisor iki: (31) Aja lali nyembah gusti pangeran gusti alloh (AK, Pd 5, Gt 8, WP, DT, Hal 14) ing ndhuwur kang minangka wujud campur kode yaiku tembung Alloh, tembung Alloh tegese gusti minangka sebutan gusti pangeran kanggo wong kang nganut agama islam. Pangripta kapeksa nggunakake campur kode amarga tembung alloh ora kena diganti panyebute lan kanggo nuduhake kaislamane. Cuplikan Campur Kode Ragam Ngoko-Ragam Krama Campur kode saka ragam ngoko menyang ragam krama nduweni maneka werna alesan bisa uga nuduhake yen pangripta nguawasani babagan basa. Wujud ragam krama dianggo pangripta kena dayane mitra tutur yaiku pacangane. Kaya andharan ing ngisor iki: (34) adoh saka netraku 14
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA (CDR, Pd 2, Gt 4, SMR, DT, Hal 37) Cuplikan kasebut minangka campur kode saka ragam ngoko menyang krama. Tembung kang nuduhake campur kode yaiku tembung netra. Tembung kasebut iki nduweni sipat negatif amarga awake dhewe ing basa jawa ora kena dikramakake, lan nduweni tuwuh tembung sing padha representatif. Tembung netra ana ing ragam ngoko yaiku mata. lan sajrone pamulangan. Basa pengantar kang digawe ing sekolahan uga nggunakake basa Indonesia. Mula lumrah yen para mahasiswa jurusan basa Jawa, UNESA ora asing lan nguwasani basa Indonesia pada karo basa Jawa, malahan bisa luwih nguwasani basa Indonesia tinimbang basa Jawa kang sabenere. Mula sajrone ngripta sastra saperangan ana campuran basa Jawa lan basa Indonesia kaya tuladha geguritan ing ngisor iki: (37) Iki ngono mung sia-sia Campur Kode Ragan Krama-Ragam ngoko Campur kode saka ragam krama menyang ragam ngoko nduweni maneka werna alesan bisa uga nuduhake yen pangripta nguawasani babagan basa. Wujud ragam krama dianggo pangripta kena dayane mitra tutur yaiku pacangane. Kaya andharan ing ngisor iki: (35) Nitih kapal miber (DK, Pd 2, Gt 2, ADS, DT, Hal 122) Cuplikan ing ndhuwur minangka campur kode saka ragam krama. Tembung kang nuduhake campur kode yaiku tembung nitih. Tembung kasebut iki nduweni sipat negatif amarga nduweni tembung kang padha lan tuwuh representatif. Tembung nitih ana ing ragam ngoko yaiku numpak. (TNB, Pd 2, Gt 3, EA, DT, Hal 212) Cuplikan ing ndhuwur kang nuduhake tembung basa Indonesia yaiku tembung sia-sia. Tembung kasebut iki nduweni sipat negatif amarga nduweni tuwuh kang representatif. Tembung sia-sia ana ing basa Jawa bisa diganti muspra. tembung padha lan Campur kode negatif ing antologi geguritan Dalan Tresna uga ana kang wujude tembung lingga basa Indonesia oleh wuwuhan basa Jawa. Wuwuhan basa Jawa kang digawe yaiku ater - ater N-, ater - ater di-, lan panambang -ne. Digunakake wuwuhan kasebut supaya tembung ing basa Indonesia kasebut ngemu surasa kaya basa Jawa. bab kasebut bisa dideleng ing cuplikan iki: (38) Marang kabeh ciptaane (CP, Pd 3, Gt 4, ADS, DT, Hal 121) Campur Kode Basa Jawa-Ragam Dialek Dialek minangka ragam basa nuduhake saka ngendi pangripta iku urip ing sawijining wilayah. campur kode basa jawa menyang ragam basa dialek. Campur kode ung ngisor iki amerga pangripta kurang mangerteni padhanane ing basa jawa mula kalebu campur kode negatif. Wujud campur kode basa jawa menyang ragam dialek diandharake ing cuplikan ngisor iki: Cuplikan ing ndhuwur nuduhake anane tembung basa Indonesia kang kawuwuhan imbuhan basa Jawa ciptaane. tembung ciptaan mujudake sawijining tembung kang dumadi saka tembung lingga basa Indonesia cipta banjur kawuwuhan panambang -ne, lan panambang -ane Mankene pandhapuke tembung kasaebut: {-ane} + cipta = ciptaane (36) Katon endah nyawang nisor (SMU, Pd 3, Gt 1, ADS, DT, Hal 124) ing ndhuwur kang nuduhake wernane basa dialek yaiku tembung nishor. Tembung kasebut minangka wujud dialek surabayan. Sajrone basa jawa baku tembung nisir bisa diganti ngisor. tembung dialek kasebut dianggep Tembung- minangka wujud campur kode negatif merga bisa ngrusak basa asline. Bab panganggone dialek iku sacara sadhar lan ora sadhar dianggo amerga basa lan pangripta ora kasebut wis kulina digawe mangerteni padhanane ing basa jawa merga pangripta isih sinau basa Jawa. Cuplikan Campur Kode Basa Jawa-Basa Indonesia Minangka bangsa Indonesia kita nduweni basa nasional yaiku basa Indonesia. Mula saka iku saben pawongan mesthi diwulang basa Indonesia luput perangan morfologis awujud pandhapuke panambang -ne lan panambang -ane basa Jawa marang tembung lingga basa Indonesia bisa diganti nggunakake basa Jawa. Tembung ciptaane ing basa Jawa bisa diganti karo tembung reriptane utawa gaweane. Merga ana padhanane ing basa Jawa mula diarani campur kode nengatif. Bab dumadine campur kode negatif merga para Mahasiswa isih durung mangerteni lan isih sinau basa Jawa. Panganggone basa kang Campur Kode Basa Jawa-Basa Indonesia-Basa Jawa Campur kode saka basa Jawa tumuju basa Indonesia lan mbalik maneh ing basa Jawa kaya tuladha geguritan ing ngisor iki: (39) Banyu kos jarang mili (KKS, Pd 3, Gt 2, FNK, DT, Hal 174) 15
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA ing ndhuwur nuduhake anane campur kode basa Jawa- basa Indonesia- basa Jawa tembung kang nuduhake tembung basa Indonesia yaiku iki nduweni sipat negatif amarga nduweni tembung kang padha lan tuwuh representatif. Tembung dihibur ana ing basa Jawa bisa diganti dilipur. sajrone campur kode negatif tinemu pannganggone basa kang luput kang awujud tembung lingga basa Indonesia oleh wuwuhan basa Jawa. Wujud panganggone basa kang luput bisa dideleng ing ngisor iki: Cuplikan tembung dihibur. Tembung kasebut (40) Peteng dhdhet aku nratapi urip (PD, Pd 1, Gt 3, NNS, DT, Hal 103) Cuplikan ing ndhuwur nuduhake anane tembung lingga basa Indonesia kawuwuhan imbuhan basa Jawa. Wujud tembung lingga basa Indonesia kawuwuhan basa Jawa yaiku ing tembung nratapi Andharane kaya mangkene: {N-} + ratap +i = nratapi wernane basa, alih kode, lan panganggone basa kang luput. Panganggone basa ing panliten iki kaperang dadi wernane basa, alih kode, campur kode lan panganggone basa kang luput. Wernane basa bisa dimangerteni minangka varian saka sawujining basa kang dibedakake mitur topik, mitra tutur lan sarana. Miturut panganggone, wernane basa bisa kaperang dadi loro, yaiku werna basa lisan lan werna basa tulis. Werna basa lisan yaiku werna basa kang digunakake kanthi cara guneman utawa pitutur, dene werna basa tulis yaiku werna basa kang digunakake kanthi cara nulis. Panganggone ragam basa Sajrone geguritan Dalan Tresna anggitane antologi Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya arupa: (1) wernane basa ngoko, (2) wernane basa krama, (3) wernane basa dialek, (4) wernane basa Jawa- Indonesia, (5) wernane basa Jawa-inggris, lan (6) wernane basa Jawa- Arab. luput perangan morfologis awujud pandhapuke ater-ater di- basa Jawa marang tembung lingga basa Indonesia, bisa diganti nggunakake basa Jawa. tembung nratapi diganti mikirake utawa ngrasakake . Panganggone basa kang Campur Kode Basa Indonesia-Basa Jawa-Basa Indonesia Basa Indonesia minangka basa nasional mula mesthi diwulangake ingbtingkat sekolah. Bab kasebut para mahasiswa mesthi nguwasani basa Indonesia padha apike karo basa Jawa, saengga para mahasiswa bisa nyampur basa kang dikuwasani. Merga kampuan basa Indonesiane kang padha apike karo basa jawa, karya sastra para Mahasiswa tinemu saperangan basa Indonesia. (41) Hasil bumi diusung neng luar negeri (KYN, Pd 3, Gt 5, WP, DT, Hal 7) ndadekake Cuplikan ing ndhuwur minangka wujud campur kode basa Indonesia- basa Jawa- basa Indonesia. wujud basa Indonesia diarani campur kode negatif amarga nduweni tembung kang padha lan tuwuh representatif. Tembung hasil bumi bisa diganti asil bumi utawa raja brana. Dene tembung luar negri bisa diganti negara manca. Dhiskusi Asil Panliten Adhedhasar andharan lan jlentrehane asil panliten, ditemokake jinise panganggone basa sajrone geguritan Dalan Tresna antologi anggitane Mahasiswa angkatan 2013B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya. kang kaperang dadi wernane basa lan panganggone basa kang luput. Dene panganggone basa kaperang dadi Wernane basa ngoko ing minangka wujud wernane basa kang paling akeh digunakkake ing antologi geguritan Dalan Tresna merga basa ngoko digawe lan dikuwasani dening mahasiswa minangka pangripta kang isih sajrone proses sinau. Wernane basa krama ing geguritan Dalan Tresna digunakake kanggo geguritan kang ditujokake kanggo biyung lan gusti, pangripta nggunakake basa krama kagem biyung merga saka wujud sesambungan darah antarane anak lan ibu kang kudu tansah dikhurmati. Wernane basa krama digawe nalika geguritan ditujokake marang Gusti merga kapercayan yen gusti minangka pangeran kang nduweni sekabehane jagad lan manungasa kudu tansah manembah marang Gusti. ing sabendianae Wernane basa dialek sajrone panliten iki tinemu rong dialek yaiku dialek surabayan kang dibuktekake anane tembung, nisor, lugur, lan klitik - Jawa-Indonesia minangka em. Wernane basa wernane basa campuran antarane basa Jawa lan basa Indonesia, wernane basa iki akeh tinemu ing sajrone antologi geguritan kasebut.Wernane basa Jawa - inggris minangka campuran basa Jawa lan basa Inggris bab kasebut dumadi ing tembung-tembung kang tegese ora tinemu ing padhanan basa Jawa kaya jeneng piranti, lan tembung-tembung ilmiah. Dene wernane basa Jawa - Arab dumadi amerga anane pengaruh agama islam kang dianut dening mayoritas mahasiswa. Merga pangripta yaiku mahasiswa isih sianu sajrone perangan wernane basa tinemu panganggone basa kang luput. Panganggone basa kang luput kang digawe ing panliten iki yaiku panganggone basa kang luput kategori lingusitik yaiku nglumpukake panganggone basa kang luput 16
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA kang adhedhasar dipangaribawani dening lupute, fonologi, morfologi, sintaksis, semantik lan leksikon, lan wacana. Unsur- unsur kang kalebu kategori iki fonologi, morfologi, sintaksis, lan semantik. Kang dirembung ing panliten iki yaiku bab fonologi lan morfologi. unsur linguistik tartamtu Panganggone basa kang luput kang ana ing saperangan wernane basa wujude salahe nulis ejaan basa jawa mawa aksara latin kang kaperang maneh salahe arupa nulis vokal lan konsonan, panganggone basa kang luput kang akeh dialkoni yaiku wujude salahe nulis vokal u dadi o yaiku ing tembung amung dadi among, meh kabeh tembung amung ing antologi geguritan kasebut tinulis among, sajrone salahe nulis konsonan kang paaling akeh yaiku wujude panulisan retofleks tinemu panganggone basa kang luput awujud pangrakite imbuhan lan tembung. Kang asring dumadi yaiku panulisan imbuhan N- - ake owah dadi N- - na merga kena dayane basa dialek [ḍ] lan [ṭ]. Saliyane iku switching) dhasare (code minangka prastawa ngalih panganggone sawijining kode tumuju sajrone kode liyane. Prastawa alih kode hakekat-e minangka salah sawijine aspek anane padha-padha gumantunge basa sajrone masyarakat bilingual . alih kode kaperang dadi loro, yaiku alih kode intern lan alih kode ekstern. Tegese alih kode intern yaiku alih kode kang kadaden ing basane dhewe, kayata basa Indonesia ing Jawa utawa suwalike kode ektern kadaden ing basane dhewe ing basa asing. Alih kode Alih kode Sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya kaperang dadi loro alih basa intern lan ekstern. Alih kode intern kaperang dadi ragam krama tumuju ragam ngoko, lan ragam ngoko menyang ragam krama. Dene alih kode ekstern kaang tinemu yaiku malihe basa saka basa Jawa mennyang basa Indonesia, lan malihe basa saka basa Jawa menyang basa arab. Tujuwan anane alih kode yaiku nuduhake kanggo sapa geguritan iku diripta, lan kanggo kaendahan geguritan, proses panganggone luwih kanthi rong basa utawa nglebokake unsur basa kasebut dadi saklausa, sajrone wewatesan lan Thelandher sajrone Basir 2010:79). Basir merang campur kode adhedhasar aspek nilai sumbangan (kontribusi yaiku campur kode positif lan campur kode negatif. Campur kode bisa ditegesi tembung utawa frasa (Kachru Wujud campur kode positif Sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya yaiku campur kode basa Jawa-Basa Indonesia, campur kode basa Jawa - ragam dialek, campur kode basa jawa - basa Arab, campur kode basa Inggris - basa Jawa, lan campur kode basa Jawa - basa Indonesia - Basa Jawa. Wujud campur kode negatif Sajrone antologi geguritan Dalan Tresna anggitane Mahasiswa angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya yaiku campur kode ragam ngoko-krama, ragam krama-ngoko, basa Jawa- ragam dialek, ragam Jawa-basa Indonesia, basa Jawa- basa Indonesia-basa Jawa, lan basa Indonesia -basa Jawa-basa Indonesia. bentuk kang paling tumingal yaiku campure basa jawa-Indonesia lan jawa dialek kang asipat campur kode negatif. sajrone wujud campur kode negatif tuwuh wujud panganggone basa kang salah yaiku tembung lingga basa Indonesia kawuwuhan Imbuhan basa Jawa. Bab kasebut dumadi merga pangripta pengin tembung basa Indonesia iku ngemu surasa basa Jawa. PANUTUP Dudutan lan bab-bab kang wis diandharake ing nduwur mula panliten iki nduweni dududan kaya mankene. Asile panliten iki yaiku wernane basa kang dienggo arupa: (1) wernane basa ngoko, (2) wernane basa krama, lan (3) wernane basa dialek, (4) wernane basa Jawa-Indonesia, (5) wernane basa Jawa-inggris, lan (6) wernane basa Jawa-Arab. Sajrone wernane basa ngoko lugu tinemu wujud panganggone basa kang luput perangan fonologis lan morfologis. Adhedhasar perkara-perkara Panganggone basa kang luput ing panliten iki yaiku bab fonologi lan morfologi, Panganggone basa kang luput perangan fonologis wujude salahe nulis ejaan basa Jawa mawa aksara latin kaperang dadi nulis vokal lan konsonan, kang akeh dilakoni yaiku wujude salahe /a/ dadi /o/ lan nulis vokal /u/ dadi /o/. Wujude panulisan retofleks [ḍ] lan [ṭ]. Panganggone basa kang luput perangan morfologis kang asring ditemokake yaiku owahe imbuhan N- - ake dadi N- -na kang kaprabawan dening dialek. Alih kode kang tinemu yaiku Alih kode intern wujude ragam krama tumuju ragam ngoko, lan ragam ngoko-ragam krama. alih kode ekstern wujude yaiku alih kode basa Jawa-basa Indonesia, lan alih kode basa Jawa-basa Arab. campur kode kaperang dadi campur kode positif yaiku campur kode basa Jawa-Basa Indonesia, campur kode basa Jawa-ragam 17
Panganggone Basa sajrone Antologi Geguritan Dalan Tresna Anggitane Mahasiswa Basa Jawa, Angkatan 2013 B, UNESA dialek, campur kode basa Jawa-basa Arab, campur kode basa Inggris-basa Jawa, lan campur kode basa Jawa-basa Indonesia-Basa Jawa.Wujud capur kode negatif yaiku campur kode ragam ngoko-krama, ragam krama-ngoko, basa Jawa-ragam dialek, ragam Jawa-basa Indonesia, basa Jawa-basa Indonesi-basa Jawa, lan basa Indonesia-basa Jawa-basa Indonesia. wujud kang paling tumingal yaiku campur basa Jawa- Indonesia lan Jawa dialek kang asipat campur kode negatif. Pamrayoga Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Paradopo, Rachmat djoko. 2012. Pengkajian puisi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press Sasangka, 2011. Paramasastra Gagrag Anyar BasaJawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua catur wisnu. . 2010. Unggah-ungguh : Yayasan 2011. Paramasastra Gagrag Anyar BasaJawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua catur wisnu. . 2010. Unggah-ungguh : Yayasan sry satria Bahasa Paramalingua. Jakarta Panliten nganani panganggone basa sajrone Tresnaanggitane Dalan antologi Mahasiswa Angkatan 2013 B, Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah, Universitas Negeri Surabaya isih adoh saka kasampurnan. Bab iku bisa disawang saka paramasastra lan panulisan. Panliti kepengin menehi pamrayoga tumrap para mahasiswa supaya bisa nliti bab kang gegayutan karo panganggone basa kanthi luwih apik lan luwih narik kawigaten ketimbang panliten iki. Saliyane iku panliti ngarepake yen panliten sabanjure ora mung ngrembug basa sajrone geguritan utawa gancaran nanging uga gegayutan karo sastrane kang kinandhut ing sajrone geguritan utawa gancaran. geguritan Sudaryanto. 1991. Tata Bahasa Baku: Bahasa - Jawa. yogyakarta: Duta Wacana University Press. lan pranowo. 2001. KAMUS PEPAK BASA JAWA.yogyakarta : Badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa. , Tarigan, Henry Guntur dan Djago Tarigan. 1988. Pengajaran Analisis Kesalahan Berbahasa. Bandung : Angkasa , Henry Guntur.1986. Menulis Sebagai Suatu Ketrampilan Berbahasa. Bandung: Angkasa DAFTAR PUSTAKA Tim Penyusun Balai Pustaka Yoyakarta. 2001. (Bausastra Jawa). Kamus Basa Jawa Yogyakarta : Kanisius Al- ma"ruf, ali imron. 2009. Stilistika: Metode dan Aplikasi Estetika Pengkajian Bahasa. solo: cakrabooks. Tim Penyusun Kamus Pusat Bahasa. 2001. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta : Balai pustaka. Basir, udjang pairin, Dr, M.Pd. 2010. Sosiolingustik Pengantar Tindak Berbahasa. Surabaya: Unesa Verharr, J.W.M. 2010. Asas - Asas Linguistik Umun. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Chaer, Abdul dan Leonie Agustina. 2004. Sosiolinguistik: Perkenalan awal. Jakarta: PT. Rineka Cipta. Wiedarti, pangesti, Ph.D. 2005. Menuju Budaya Menulis: Suatu Bunga Rampai. Yogyakarta: Tiara wacana Chaer , leoni Agustina. 1995. Sosiolingusitik Perkenalan Awal. Jakarta: Rineka cipta. abdul & Hutomo, Suripan Sadi. 1975. Telaah Kasusastran Jawa Modern. Pusat Pembianaan Dan Pengembangan Bahasa. Jabrohim,dkk. 2009. Cara Menulis Kreatif. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Mahasiswa Jurusan Bahasa Dan Sastra Daerah, Angkatan 2013. 2015 Antologi geguritan Dalan tresna. Surabaya 18