KAJIAN FILOLOGI SÊRAT KIDUNGAN KAJIAN FILOLOGI SÊRAT KIDUNGAN KAJIAN FILOLOGI SÊRAT KIDUNGAN (TÊTANDHINGAN, SUNTINGAN, SÅHÅ TERJEMAHAN TEKS) (TÊTANDHINGAN, SUNTINGAN, SÅHÅ TERJEMAHAN TEKS) (TÊTANDHINGAN, SUNTINGAN, SÅHÅ TERJEMAHAN TEKS) SKRIPSI SKRIPSI SKRIPSI Dipun-ajêngakên dhatêng Fakultas Bahasa dan Seni Dipun-ajêngakên dhatêng Fakultas Bahasa dan Seni Dipun-ajêngakên dhatêng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Universitas Negeri Yogyakarta Universitas Negeri Yogyakarta minångkå Jêjangkêping Pandadaran minångkå Jêjangkêping Pandadaran minångkå Jêjangkêping Pandadaran Anggayuh Gelar Anggayuh Gelar Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Sarjana Pendidikan Sarjana Pendidikan Déning Déning Déning Supardyan Supardyan Supardyan NIM 09205244049 NIM 09205244049 NIM 09205244049 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI FAKULTAS BAHASA DAN SENI FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2013 2013 2013
PA.SARUJI]KAN Skripsi ingkang as€sirah Kajian Filologi SArat Kidungan (T€tandhingan, Suntingon, skhhTerjemahan leks) m0nikfl sampun angsal patilah saking Pembimbing supados dipunujiak6n ing pandadaran. 15 Agustus 2013 Ingkang nyan{uki Pembimbingl Pembimbingll ,w. Ora- S[ gdrrwiavastuti, M.Hum. NrP l{621008 198803 2 001 Dra Hesti Mulyani, M.Hum. NrP 19510313 19881 I 2 002 1l
PAI\tGf;,SAHAN Skripsi kanthi iratr-irahan Kajian Filologi Shrat Kidungan (T€tandhinga& Suntingan, sLhh Terjemahan Teks) m€nrk& sampun dipunandharak6n wont6n ing pandadaran sangaj8nging Dewan Penguji rikeH tanggal 23 Agustus 2013 sfrhi dipunt6t6pak6n lulus. DEWAN PENGUII Asml Jabatan Tanggal Prof. Dr. Suharti, M.Pd Dra Hesti Mulyani, M.Hum Ketua Penguji Selsetaris Penguji ?lt::::. 4-9,bR Dr. Suwardi, M.Hum Penguji I o/g*oB Dra. Sri Harti Widyastuti, M.Hum Penguji II fa,i l7 "3/g ^&tg Yogyakarta" o{ September 2013 Fakultas Balrasa dan Seni Universitas Negeri Y ogy akilta Ela$ulH(4F) E ? \61€$tpl*,.s f a x ur-rj;qt$ lll
WÊDHARAN Ingkang tanda tangan wontên ing ngandhap mênikå, kulå: Nåmå : Supardyan NIM : 09205244049 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ngandharakên bilih karya ilmiah mênikå sêratan kulå piyambak. Samangêrtos kulå, karya ilmiah mênikå wosipun botên dipunsêrat déning tiyang sanès, kajawi bab-bab tartamtu ingkang kulå pêndhêt minångkå acuan kanthi adhêdhasar tåtå cårå såhå etika nyêrat karya ilmiah ingkang limrah. Sêratan ing wêdharan mênikå kasêrat kanthi saèstu. Manawi kasunyatanipun kabuktên manawi wêdharan mênikå botên lêrês, bab mênikå dados tanggêl jawab kulå pribadi. Yogyakarta, 15 Agustus 2013 Panyêrat, Supardyan iv
SÊSANTI v
PISUNGSUNG Linambaran pamuji syukur dhumatêng ngarsanipun Gusti Ållåh SWT, karya ilmiah mênikå kulå pisungsungakên dhatêng tiyang sêpuh kulå, maké Sukariyah såhå paké Sugiyo ingkang sampun nggulåwênthah kanthi katoging tênågå, béyå, såhå sih katrêsnan. vi
PRÅWACÅNÅ Panyêrat munjukakên pujå-puji syukur Alhamdulillah dhumatêng Allah SWT ingkang sampun mapintên-pintên paring kasarasan, kanikmatan, kabêgjan, såhå kabagyan dhatêng panyêrat, saénggå skripsi ingkang asêsirah Kajian Filologi Sêrat Kidungan (Têtandhingan, Suntingan, såhå Terjemahan Teks) mênikå sagêd mawujud kanthi nir ing sambékålå. Ing kalodhangan mênikå, panyêrat ugi ngaturakên agunging panuwun dhatêng: 1. Bapak Prof. Dr. Rochmad Wahab minångkå Rektor Universitas Negeri Yogyakarta; 2. Bapak Prof. Prof. Dr. Zamzani, M.Pd. minångkå Dekan Fakultas Bahasa dan Seni; 3. Bapak Dr. Suwardi, M.Hum. minångkå pangarså Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idi kanggé nglampahi panalitèn mênikå; 4. Ibu Sri Harti Widyastuti, M.Hum. minångkå dosen pembimbing I såhå Penasihat Akademik ingkang sampun kêrså paring bimbingan, piwulang, såhå pandongå dhatêng panyêrat; 5. Ibu Hesti Mulyani, M.Hum. minångkå dosen pembimbing II ingkang sampun kêrså paring bimbingan, tlatos anggénipun nuntun, såhå pandongå dhatêng panyêrat; 6. Bapa-Ibu dosen Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring mawarni- warni kawruh, piwulang, såhå wêjangan ingkang murakabi dhatêng panyêrat; 7. Staf Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring pambiyantu administrasi perkuliahan dhateng panyerat; 8. Petugas Perpustakaan Museum Sånåbudåyå bagian pernaskahan, GPPH Prabukusumå, Gusti Pugêr; Petugas Petugas Perpustakaan Purå Pakalaman såhå Petugas Perpustakaan Rêksåpuståkå Kadipatèn Mangkunêgaran ingkang sampun mbiyantu panaliti gayut kaliyan panalitèn mênikå; 9. Tiyang sêpuh kêkalih kulå ingkang sangêd kulå trêsnani; 10. Uti Têmon, Nduk Sulista Yuniati såhå Diky Suparliyanto ingkang paring vii
viii panjurung saénggå tansah tatag têtêg satêmah tutug tumrap panyêrat saénggå karya ilmiah mênikå sagêd mawujud; 11. Mbah Midi, Mbah Rubinah, Lik Prih, Lik Yatmi, Lik Yono, såhå Mas Inug ingkang sampun mbiyantu panyêrat nalikå ngrampungakên studi ing Ngayogyåkartå; 12. Kåncå-kåncå Kêlas H/2009 (H.Com/Parama) ingkang sampun paring panjurung anggèn kulå nyêrat skripsi mênikå; 13. Warih såhå Yayuk ingkang sampun purun dados kåncå wawan rêmbug panyêrat såhå paring panjurung panyêrat anggénipun nyêrat skripsi mênikå; 14. Kånca-kanca PBD sårtå sadåyå pihak ingkang botên sagêd kulå sêbutakên sadåyå ingkang sampun paring pambiyantu, pandongå såhå panjurung dhatêng panyêrat saénggå skripsi mênikå sagêd mawujud. Têmtu kémawon, skripsi mênikå dèrèng sagêd kawastanån saé, jangkêp, mênåpå déné sampurnå. Pramilå saking mênikå, sadåyå pangandikan mênåpå déné panyaruwé ingkang tumuju murih langkung saé, jangkêp, saha sampurnaning skripsi mênikå, tansah katampi kanthi bingahing manah såhå atur agunging panuwun. Wasånå, kanthi raos andhap asor panyêrat kamipurun karya ilmiah mênikå, sinaoså dèrèng sampurnå. Ananging, panyêrat saèstu angajêng-ajêng mugi-mugi skripsi mênikå sagêd murakabi, Amin. Yogyakarta, 15 Agustus 2013 Panyêrat, Supardyan
PRATÉLAN ISI IRAH-IRAHAN ... PASARAJUKAN ... PANGÊSAHAN ... WÊDHARAN ... SÊSANTI ... PISUNGSUNG ... PRÅWACÅNÅ ... PRATÉLAN ISI ... PRATÉLAN TABEL ... PRATÉLAN LAMPIRAN ... PRATÉLAN CÊKAKAN ... PANDOM EJAAN ... SARINING PANALITÈN ... BAB I PURWÅKÅ ... A. Dhasaring Panalitèn ... B. Undêraning Prakawis ... C. Watêsaning Prakawis ... D. Wosing Panalitèn ... E. Ancasing Panalitèn ... F. Paédahing Panalitèn ... G. Pangêrtosan Têmbung-têmbung ing Irah-irahan ... BAB II GÊGARAN TEORI ... A. Kawontênaning Naskah ... 1. Pangêrtosan Filologi ... 2. Pangêrtosan Naskah ... 3. Pangêrtosan Teks ... 4. Ancasing Panalitèn Filologi ... 5. Sêkar Måcåpat ing Salêbêting Teks-teks Jawi ... 16 5. Sêkar Måcåpat ing Salêbêting Teks-teks Jawi ... 16 ix kåcå i ii iii iv v vi vii xi xiii xiv xv xvi xvii 1 1 5 5 6 6 7 8 10 10 10 12 13
B. Garapaning Panalitèn Filologi ... 1. Inventarisasi Naskah ... 2. Kawontênaning Naskah ... 3. Alih Tulis ... 4. Têtandhingan Naskah ... 5. Suntingan Teks ... 6. Aparat Kritik ... 7. Terjemahan ... C. Panalitèn ingkang Jumbuh ... BAB III CÅRÅ PANALITÈN ... A. Jinising Panalitèn ... B. Sumber Data Panalitèn ... C. Teknik Ngêmpalakên Data ... D. Instrumen Panalitèn ... E. Teknik Analisis Data ... F. Validitas såhå Reliabilitas Data ... BAB IV ASILING PANALITÈN SÅHÅ PANGRÊMBAGIPUN ... A. Inventarisasi Naskah Sêrat Kidungan såhå Pangrêmbagipun ... B. Kawontênaning Naskah såhå Pangrêmbagipun ... 1. Naskah SK-A ... 2. Naskah SK-B ... C. Alih Tulis såhå Pangrêmbagipun ... 1. Pandom Transliterasi Naskah SK-A såhå SK-B ... a. Wujuding Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun ... b. Aksårå Swårå ... c. Aksårå Murdå ... d. Sandhangan ... 1) Sandhangan Swårå ... 2) Sandhangan Wyanjånå ... 3) Panyigêging Wandå ... 80 3) Panyigêging Wandå ... 80 e. Ejaan ... x 20 20 21 24 26 28 30 33 33 36 36 36 39 43 46 47 49 49 60 68 70 72 72 72 74 75 77 78 81
1) Aksårå Swårå ... 2) Aksårå Konsonan ... 3) Panyêrating Têmbung Rangkêp ... a) Têmbung Dwilinggå ... b) Têmbung Dwipurwå ... 4) Tåndhå Pamaos ... a) Tåndhå Pådå Lingså ... b) Tåndhå Pådå Lungsi ... c) Tåndhå [ ] ... d) Pådå Gêdhé utawi Pådå Agêng ... e) Mangajapå ... (1) Madyåpådå ... (2) Wasånåpådå ... 2. Asiling Transliterasi Standar SK-A såhå SK-B ... 85 2. Asiling Transliterasi Standar SK-A såhå SK-B ... 85 D. Têtandhingan Naskah såhå Pangrêmbagipun ... 1. Têtandhingan Pådå ... 109 2. Têtandhingan Têmbung ... 112 a. Têtandhingan Aksårå ingkang Kasêrat Bédå, ananging Botên Ngéwahi Têgêsipun ... b. Têtandhingan Bédaning Têmbung ingkang Bédå Têgêsipun c. Têtandhingan Bédaning Guru Wilangan ... E. Suntingan Teks Sêrat Kidungan såhå Pangrêmbagipun ... 1. Asiling Suntingan Teks Sêrat Kidungan kanthi ngginakakên Metode Landasan ... 2. Aparat Kritik ... 219 F. Terjemahan Teks Sêrat Kidungan såhå Pangrêmbagipun ... 1. Terjemahan Sêrat Kidungan ... 298 2. Cathêtan Terjemahan ... 346 BAB V PANUTUP ... A. Dudutan ... B. Pamrayogi ... 356 xi 81 82 83 83 83 84 84 84 84 85 85 85 109 113 166 193 201 202 298 352 352
C. Implikasi ... KAPUSTAKAN ... A. Manuskrip ... 357 B. Puståkå ... LAMPIRAN ... A. Teks Sêratan Tangan utawi Carik Sêrat Kidungan SK 143 C Kasimpên ing Muséum Sånåbudåyå Ngayogyåkartå ... B. Teks Sêratan Tangan utawi Carik Sêrat Kidungan SK 143 E Kasimpên ing Muséum Sånåbudåyå Ngayogyåkartå... C. Sêrat Idin Panalitèn ... xii 356 357 357 360 361 404 423
Tabel 1 Tabel 2 Tabel 3 Tabel 4 Tabel 5 Tabel 6 Tabel 7 Tabel 8 Tabel 9 Tabel 10 Tabel 11 Tabel 12 Tabel 13 Tabel 14 Tabel 15 Tabel 16 PRATÉLAN TABEL : Sasmitå Sêkar ing Sêrat Kidungan ... : Kartu Data Kawontênaning Naskah SK-A såhå SK-B ... : Kartu Data Têtandhingan Kathahing Pådå Teks SK-A såhå SK-B ... : Kartu Data Têtandhingan Aksårå ingkang Kasêrat Aksårå Bédå, nanging Botên Ngéwahi Têgêsipun ... : Kartu Data Têtandhingan Bédaning Têmbung ingkang Bédå Têgêsipun ... : Katu Data Bédaning Guru Wilangan ... : Asiling Deskripsi Naskah Sêrat Kidungan ... : Daftar Nåmå Pupuh Naskah SK-A ... : Daftar Nåmå Pupuh Naskah SK-B ... : Wujudipun Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun ing Naskah SK- A såhå SK-B ingkang Dipunsêrat mawi Aksårå Latin ... : Asiling Transliterasi Standar Teks SK-A såhå SK-B ... : Têtandhingan kathahing pådå teks SK-A såhå teks SK-B... : Têtandhingan Têmbung Aksårå ingkang Kasêrat Bédå nanging botên Ngéwahi Makna-nipun... : Têtandhingan Têmbung ingkang Bédå Têgêsipun ... : Têtandhingan Bêdaning Guru Wilangan ... : Têtandhingan Bédaning Guru Wilangan ingkang Kajumbuhakên kaliyan Paugêran Guru Lagu såhå Guru Wilangan ingkang Lérés ... xiii Kåcå 18 43 45 45 46 46 60 70 71 72 87 110 113 167 193 196
Lampiran 1 Lampiran 2 Lampiran 3 PRATÉLAN LAMPIRAN : Teks Sêratan Tangan utawi Carik Sêrat Kidungan SK 143 C Kasimpên ing Muséum Sånåbudåyå Ngayogyåkartå ... : Teks Sêratan Tangan utawi Carik Sêrat Kidungan SK 143 E Kasimpên ing Muséum Sånåbudåyå Ngayogyåkartå ... : Sêrat Idi Panalitèn ... xiv Kåcå 361 404 423
SK SK-A SK-B No. PRATÉLAN CÊKAKAN : Sêrat Kidungan : Sêrat Kidungan kode koleksi SK 143 C : Sêrat Kidungan kode koleksi SK 143 E : Nomêr xv
PANDOM EJAAN Pandom ejaan ingkang dipun-ginakakên wontên ing karya ilmiah mênikå wontên kalih, inggih mênikå pandom ejaan kanggé båså Indonésia såhå pandom ejaan kanggé båså Jawi. Pandom ejaan båså Indonésia sadayaning ngginakakên Ejaan Bahasa Indonesia yang Disempurnakan (EYD). Wondéné pandom ejaan båså Jawi sakêdhik radi nyêbal saking Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Anggota IKAPI, 2006), inggih mênikå tåndhå ê kanggé nyêrat fonem / ǝ / ugêlipun ê kados ing têmbung rêmên "senang"; tåndhå é kanggé nyêrat fonem / e / ungelipun é kados ing têmbung wondéné 'akan tetapi'; såhå tåndhå è kanggé nyêrat fonem / æ / ungêlipun è kados ing têmbung panalitèn 'penelitian'. Sasanèsipun mênikå tåndhå å kanggé nyêrat fonem / ɔ / ungêlipun å kados ing têmbung båså 'bahasa'. Tåndhå sambung (-) (Anggota IKAPI, 2006: 29), kaginakakên kanggé nyêrat têmbung andhahan, inggih kanggé milahakên antawisipun têmbung linggå ginå ingkang kawuwuhan atêr-atêr dipun- såhå panambang -akên. Dados, têmbung andhahan kasêbut sêratanipun makatên dipun-ginakakên. Irah-irahan naskah såhå pêthikan-pêthikan abåså Jawi ngginakakên Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan kanggé nggampilakên panyêratipun. Ananging, kanggé aksårå e ngginakakên tåndhå ê kanggé nyêrat fonem / ǝ /, tåndhå é kanggé nyêrat fonem / e /, ugi ngginakakên tåndhå è kanggé nyêrat fonem / æ /, såhå aksårå a (lêgênå) ngginakakên tåndhå å kanggé nyêrat fonem / ɔ /. Sadåyå irah-irahaning buku ingkang kasêrat mawi aksårå Latin ingkang ngginakakên ejaan sadèrèngipun EYD, têtêp kasêrat mênåpå wontênipun murih têtêp kajagi aslinipun, ugi supados botên nuwuhakên salah tapsir. Kanggé irah- irahaning buku utawi naskah sêratan aksårå Jåwå kajumbuhakên kaliyan EYD. xvi
Kajian Filologi Sêrat Kidungan (Têtandhingan, Suntingan, såhå Terjemahan Teks) Déning: Supardyan NIM 09205244049 SARINING PANALITÈN Ancasipun panalitèn mênikå kanggé: (1) ndamêl inventarisasi naskah Sêrat Kidungan, (2) ngandharakên kawontênaning naskah SK-A såhå SK-B, (3) ndamêl transliterasi standar SK-A såhå SK-B, (4) ngandharakên têtandhingan cacahing pådå såhå têtandhingan têmbung SK-A såhå SK-B, (5) ndamêl suntingan teks Sêrat Kidungan kanthi metode landasan, sartå (6) ndamêl terjemahan teks Sêrat Kidungan. Panalitèn mênikå ngginakakên metode panalitèn deskriptif såhå metode filologi. Metode panalitèn deskriptif dipun-ginakakên kanggé panalitèn nggambarakên naskah SK-A såhå SK-B kanthi objektif. Metode panalitèn filologi dipun-ginakakên kanggé nggarap naskah SK-A såhå SK-B ingkang kasêrat mawi aksårå Jåwå. Sumber data panalitèn mênikå, naskah SK-A såhå SK-B koleksi Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta. Teknik ngêmpalakên data ing panalitèn mênikå ngginakakên langkah kerja panalitèn filologi, inggih mênikå inventarisasi naskah, kawontênaning naskah, transliterasi, têtandhingan, suntingan, såhå terjemahan teks. Analisis data ngginakakên teknik analisis deskriptif. Validitas ingkang dipun-ginakakên, inggih mênikå validitas semantik. Reliabilitas ingkang dipun- ginakakên, inggih mênikå reliabilitas intraretter såhå interratter. bab. Sapisan, kapanggihakên 24 eksemplar naskah, inggih mênikå 19 naskah kasêrat mawi aksårå Jåwå, 2 naskah kasêrat cithak, såhå 3 naskah kasêrat Latin. Kaping kalih, kawontênan naskah SK-A såhå SK-B taksih saé, såhå sêratanipun taksih sagêd kawaos. Katigå, transliterasi naskah SK-A såhå SK-B dipun-garap kanthi ngéwahi sêratan aksårå Jåwå dhatêng aksårå Latin adhêdhasar éjaan ingkang limrah. Sakawan, têtandhingan teks SK-A såhå SK-B, ing antawisipun (1) têtandhingan kathahing pådå SK-A såhå SK-B, bédanipun gunggunging pådå SK-A såhå SK- B wontên 26 pådå, (2) têtandhingan aksårå ingkang kasêrat bédå nanging botên ngéwahi têgêsipun kapanggihakên 185 aksårå, (3) têtandhingan bêdaning têmbung ingkang béda têgêsipun kapanggihakên 133 têmbung, (4) têtandhingan bédaning guru wilangan wontên pådå-pådå tartamtu kapanggihakên 69. Gangsal, suntingan teks ngginakakên metode suntingan landasan, wondéné sadåyå éwah- éwahan ing suntingan teks kaandharakên ing aparat kritik. Ênêm, terjemahan teks dipun-garap kanthi ngginakakên metode terjemahan harfiah, terjemahan isi, såhå terjemahan bebas. Sadåyå metode terjemahan kasêbut dipun-garap kanthi kontekstual. Ing terjemahan teks, wontên têmbung-têmbung ingkang wontên cathêthan têmbung-têmbung ingkang angèl dipun-terjemah-akên kanthi kasêrat alternatif pemahaman-ipun. Asiling panalitèn mênikå ngandharakên ênêm terjemahan-ipun kanggé nggampilakên nêgêsi xvii
BAB I PURWÅKÅ A. Dhasaring Panalitèn Umumipun, kabudayan mênikå ngêwrat mapintên-pintên bab, makatên ugi kabudayan Jawi. Kabudayan Jawi ngêwrat bab-bab ingkang gêgayutan kaliyan pagêsanganing masarakat Jawi. Bab-bab ingkang kawrat wontên ing kabudayan Jawi mênikå kaprinci dados mapintên-pintên bab, inggih mênikå bab 1) båså, 2) agami, 3) sêjarah, 4) såråsilah, 5) kukum såhå pranatan, 6) ringgit såhå sastraning ringgit, 7) piwulang såhå suluk, 8) primbon såhå pawukon, 9) gêndhing såhå bêksan, sartå bab 10) adat-istiadat (Behrend lumantar Mulyani, 2008: 1). Sadåyå bab kasêbut dipun-lêstantunakên kanthi sinêrat wontên ing anggitan ingkang dipunsêbut naskah. Naskah inggih mênikå anggitan ingkang sinêrat tangan (carik) ingkang taksih asli menåpå déné santunanipun (Darusuprapta, 1984:1). Wondéné naskah Jawi inggih mênikå anggitan sinêrat tangan ingkang taksih asli mênåpå déné santunanipun ingkang kasêrat mawi aksårå Jåwå, aksårå Arab Pégon, utawi aksårå Latin kanthi båså Jawi Kinå, båså Jawi Têngahan, utawi båså Jawi Gagrag Anyar (Mulyani, 2009b: 1). Kanthi makatên, milå lajêng wontên naskah Jawi Kinå, naskah Jawi Têngahan, såhå naskah Jawi Gagrag Anyar. Naskah Jawi mênikå wontên ingkang kasêrat ing ron tal (lontar), daluwang, såhå daluwang saking Eropa (inggih daluwang ingkang wontên watermark-ipun). Miturut sêjarah, naskah Jawi mênikå kasêrat rikålå abad IX, inggih wontênipun naskah ingkang irah-irahanipun Kakawin Ramayana. Adhêdhasar katrangan kasêbut, Zoetmulder (lumantar Mulyani, 2002: 41) ngandharakên bilih 1
naskah Jawi ingkang kasêrat kanthi dhapukan gancaran, sêkar, såhå pawicantênan (drama) mênikå cacahipun kathah. Wondéné naskah Jawi dhapukan sêkar ingkang kasêrat mawi båså Jawi Kinå dipunsêbut kakawin, ingkang kasêrat mawi båså Jawi Têngahan kasêbut kidung, déné ingkang kasêrat mawi båså Jawi Gagrag Anyar kasêbut sêkar måcåpat (sêkar alit). Salah satunggaling naskah Jawi dhapukan sêkar måcåpat, inggih mênikå Sêrat Kidungan. Miturut andharaning Saputra (lumantar Mulyani, 2010: 33), sêkar måcåpat mênikå cêkakan saking "måcå papat-papat". Têgêsipun, cårå maos teks ingkang mawi andhêgan utawi pêdhotan ing sabên sakawan wandå sapisanan ing sabên gatrå. Sêkar måcåpat, inggih mênikå ikêtaning anggitan ingkang awêwaton guru gatrå, guru wilangan, såhå guru lagu (dhong-dhing) (Poerwadarminta, 1936: 600). Wontên ing panalitèn mênikå, Sêrat Kidungan ingkang dipuncêkak dados SK dipun-dadosakên sumber data panalitèn. Sêrat Kidungan minångkå satunggaling naskah utawi manuskrip Jawi ingkang isinipun ngêwrat bab pralambanging ngèlmi Islam ingkang sayêktos (sejati), tuwin minångkå wêwarah pamujining kawulå dhumatêng Gusti. Wondéné isinipun Sêrat Kidungan kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Kidung rumêkså ing wêngi (SK-A kåcå 1-18, wondéné ing SK-B kåcå 1-12). 2. Cathêtan namaning lêlêmbat ingkang njagi tanah Jawi (SK-A kåcå 18-31, wondéné ing SK-B kåcå 12-14). 3. Dongå kanggé mèndêlakên jabang bayi supados botên rèwèl (SK-A kåcå 31- 38). 4. Dongå kanggé njagi jabang bayi supados botên dipun-godhå déning Bêthari Durgå såhå Bêthårå Kålå (SK-A kåcå 38-43). 2
5. Sarånå têtulak jabang bayi (SK-B kåcå 14-15). 6. Candranipun manungså (SK-B kåcå 15-16). 7. Lampahing dintên (SK-B kåcå16-18). 8. Wêwarah saking Nabi Muhammad bab dintên kanggé kêkésahan (SK-B kåcå 18-19). 9. Wêwarah saking Sayid Ali bab dintên ingkang saé kanggé ngayahi pêrang (SK- B kåcå 19). Manawi botên wontên panalitèn ingkang nliti Sêrat Kidungan, danguning dangu naskah Sêrat Kidungan sagêd risak. Manawi naskah-ipun sampun risak, isining teks Sêrat Kidungan botên sagêd kawêdhar malih. Pramilå, prêlunipun kawigatosan nglêstantunakên naskah. Nglêstantunakên naskah kasebut sagêd dipungarap kanthi cårå panalitèn filologi. Panalitèn filologi mênikå kagarap kanthi langkah kerja panalitèn filologi. Urut-urutanipun langkah kerja panalitèn filologi ing panalitèn mênika makatên (1) inventarisasi naskah Sêrat Kidungan, (2) ngandharakên kawontênaning naskah SK-A såhå SK-B, (3) ndamêl alih tulis SK-A såhå SK-B, (4) nandhingakên teks SK-A såhå SK-B, (5) ndamêl suntingan teks, såhå (6) ndamêl terjemahan teks. Wondéné garapaning panalitèn filologi pérangan têtandhingan teks ing panalitèn mênikå kawiwitan kanthi maos teks Sêrat Kidungan SK-A såhå SK-B, lajêng ndamêl alih tulis teks SK-A såhå SK-B kanthi metode transliterasi standar. Salajêngipun, ndamêl têtandhinganing têmbung såhå tåtå ukaranipun. Sasampunipun dipun-tandhingakên, dipun-lajêngakên ndamêl suntingan teks saking naskah landasan. Garapaning panalitèn filologi pérangan têtandhingan teks ingkang pungkasan inggih kanthi ndamêl terjemahan teks Sêrat Kidungan. 3
Teks Sêrat Kidungan prêlu dipun-tandhingakên, amargi kanggé mangêrtosi mênåpå teks Sêrat Kidungan ingkang kapanggihakên wontên ingkang risak teks- ipun amargi wontênipun tradisi mutrani teks, såhå mênåpå kémawon bab-bab ingkang bédå. Tradisi mutrani teks mênikå asring dipun-garap kanggé nglêstantunakên naskah ingkang irah-irahanipun sami. Tradisi mutrani teks Sêrat Kidungan sagêd ndadosakên varian sêrataning teks Sêrat Kidungan. Pramilå kanggé mangêrtosi sêrataning teks babon, dipundamêl cathêtan ngéngingi sêratan ingkang lêpat såhå cathêtan sêrataning têmbung-têmbung ingkang dipun-lêrêsakên prêlu wontênipun rekonstruksi teks ingkang langkung sêpuh. Wontên ing salêbêting rekonstruksi teks ingkang langkung sêpuh, têmtu kémawon wontên éwah-éwahanipun. Éwah-éwahan kasêbut awujud ngirangi, nggantos, såhå nambahi aksårå utawi têmbung ingkang dipun-garap minångkå pertanggungjawaban ilmiah ingkang dipun-andharakên kanthi ndamêl aparat kritik (aparatus criticus). Teks Sêrat Kidungan ugi prêlu dipundamêl terjemahan utawi alih basanipun, kanthi pangangkah supados isining teks Sêrat Kidungan sagêd dipun- mangêrtosi déning pamaos ingkang botên mangêrtos båså Jawi. Sadèrèngipun ndamêl alih båså kanthi ngginakakên båså Indonêsia, båsåning teks Sêrat Kidungan dipun-éwahi rumiyin saking båså Jawi Ngoko-alus dados båså Jawi Kråmå. Ancasipun dipun-éwahi dhatêng båså Jawi Kråmå, inggih mênikå kanggé mangêrtosi kanthi cêthå ngéngingi bab jêjêr, wasêså, lêsan, såhå katranganipun. Naskah ingkang kapilih minångkå sumber panalitèn mênikå wontên 2 eksemplar naskah kanthi irah-irahan ingkang sami, inggih menikå naskah Sêrat Kidungan ingkang kasimpên ing Muséum Sånåbudåyå. Naskah-naskah kasêbut 4
inggih mênikå Sêrat Kidungan kanthi kode koleksi SK 143 C ingkang dipun- têngêri SK-A såhå Sêrat Kidungan kanthi kode koleksi SK 143 E ingkang dipun- têngêri SK-B. Dhasaripun milih kalih naskah kasêbut kaandharakên ing bab III sub-bab sumber data panalitèn. Adhêdasar andharan ing nginggil, panalitèn Kajian Filologi Sêrat Kidungan mliginipun ing têtandhingan, suntingan, såhå terjemahan mênikå dipuntliti. B. Undêraning Prakawis Gêgayutan andharan ing dhasaring panalitèn ing nginggil, nuwuhakên prakawis-prakawis ingkang badhé kaandharakên. Prakawis-prakawis kasêbut katåtå kados ing ngandhap mênikå. 1. Bab ingkang kawrat wontên ing kabudayan Jawi. 2. Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan. 3. Andharan kawontênaning naskah Sêrat Kidungan SK-A såhå SK-B. 4. Transliterasi teks SK-A såhå SK-B. 5. Têtandhingan SK-A såhå SK-B. 6. Suntingan teks Sêrat Kidungan. 7. Terjemahan teks Sêrat Kidungan. C. Watêsaning Prakawis Adhêdhasar undêraning prakawis ingkang taksih wiyar, milå prakawis wontên panalitèn mênikå dipun-watêsi. Wondéné watêsaning prakawis kasêbut katåtå kados ing ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan. 5
2. Andharan kawontênaning naskah SK-A såhå SK 143-B. 3. Transliterasi teks SK-A såhå SK-B kanthi metode transliterasi standar. 4. Têtandhingan SK-A såhå SK-B. 5. Suntingan teks Sêrat Kidungan. 6. Terjemahan teks Sêrat Kidungan. D. Wosing Panalitèn Wosing panalitèn mênikå adhêdhasar andharan ing undêraning prakawis såhå watêsaning prakawis. Adhêdhasar prakawis-prakawis såhå watêsaning prakawis ing nginggil, ingkang dados wosing panalitèn mênikå katåtå kados ing ngandhap mênikå. 1. Kadospundi inventarisasi naskah Sêrat Kidungan? 2. Kadospundi andharan kawontênaning naskah SK-A såhå SK-B? 3. Kadospundi transliterasi teks SK-A såhå SK-B kanthi metode transliterasi standar? 4. Kadospundi têtandhingan teks SK-A såhå SK-B? 5. Kadospundi suntingan teks Sêrat Kidungan? 6. Kadospundi terjemahan Sêrat Kidungan? E. Ancasipun Panalitèn Ancasipun panalitèn mênikå adhêdhasar saking wosing panalitèn ing nginggil. Wondéné ancasipun panalitèn mênikå katåtå kados ing ngandhap mênikå. 1. Ndamêl inventarisasi naskah Sêrat Kidungan. 6
2. Ngandharakên kawontênaning naskah SK-A såhå SK-B. 3. Ndamêl transliterasi teks SK-A såhå SK-B kanthi metode transliterasi standar. 4. Ngandharakên têtandhingan SK-A såhå SK-B. 5. Ndamêl suntingan teks Sêrat Kidungan. 6. Ndamêl terjemahan teks Sêrat Kidungan. F. Paédahing Panalitèn Panalitèn mênikå kaangkah munpangati kanthi teoritis såhå praktis. Wondéné munpangatipun teoritis såhå praktis panalitèn mênikå katåtå kados ing ngandhap mênikå. 1. Munpangat Teoritis Panalitèn mênikå kaangkah munpangati mliginipun cårå ngêcakakên ngèlmi filologi, kanggé mbêdhah naskah Jawi. 2. Mumpangat Praktis a. Data-data asiling panalitèn kaangkah migunani kanggé pamaos ingkang badhé nliti Sêrat Kidungan pérangan ngèlmi sanèsipun. b. Asiling têtandhingan Sêrat Kidungan SK-A såhå Sêrat Kidungan SK-B nggampilakên kanggé mangêrtosi mênggah kadospundi têtandhingan Sêrat Kidungan Sêrat Kidungan SK-A såhå SK-B. c. Asiling suntingan teks Sêrat Kidungan kaangkah nggampilakên anggènipun maos teks Sêrat Kidungan. d. Asiling ngéwahi båsåning teks Sêrat Kidungan saking båså Jawi Ngoko-Alus dhatêng båså Jawi Kråmå inggih mênikå, kanggé mangêrtosi kanthi cêthå ngéngingi bab jêjêr, wasêså, lêsan såhå katranganipun. Bab mênikå kanggé 7
nggampilakên såhå njumbuhakên garapaning terjemahan ingkang dhapukaning ugi adhêdhasar urutaning jêjêr, wasêså, lêsan såhå katranganipun. e. Asiling terjemahan teks Sêrat Kidungan kanthi ngginakakên båså Indonésia kaangkah sagêdå nggampilakên pamaos kanggé mangêrtosi isining teks Sêrat Kidungan ingkang botên paham bab båså Jawi. G. Pangêrtosanipun Têmbung-têmbung ing Irah-irahan Kajian filologi inggih mênikå asiling telaah ngèlmi ingkang kawrat ing anggitan kinå utawi karya tulis kinå ingkang awujud naskah kanthi ngginakakên garapaning panalitèn filologi. Garapaning panalitèn filologi dipun-garap kanthi langkah kerja panalitèn filologi. Sêrat Kidungan inggih mênikå satunggaling naskah Jawi ingkang isinipun ngêwrat bab pralambanging ngèlmi Islam ingkang sayêktos (sejati), tuwin minångkå wêwarah pamujining kawulå dhumatêng Gusti. Têtandhingan ing panalitèn mênikå nandhingakên kawontênaning SK-A såhå SK-B. Kawontênaning SK-A såhå SK-B wontên kalih, inggih mênikå kawontênaning naskah såhå kawontênaning teks. Kawontênan naskah ingkang dipun-tandhingakên, inggih mênikå kawontênaning wadhag SK-A såhå SK-B. Kawontênan teks ingkang dipun-tandhingakên, inggih mênikå nandhingan cacahing pådå, têmbung ingkang panyêrating aksårå ingkang kasêrat bédå nanging botên ngéwahi têgêsipun, bédaning têmbung ingkang bédå têgêsipun, såhå nandhingan bédaning guru wilangan. Suntingan inggih mênikå nglêrêsakên sêrataning teks ingkang lêpat, ndamêl cathêtan ngéngingi sêratan ingkang lêpat såhå cathêtan sêratan utawi 8
têmbung-têmbung ingkang dipun-lêrêsakên. Éwah-éwahan ing suntingan teks dipun-andharakên kanthi ndamêl aparat kritik. Terjemahan inggih mênikå ngéwahi båså saking båsåning teks utawi båså sumber-ipun dhatêng båså sasaran-ipun utawi båså ingkang dipunpilih kajumbuhakên ancasipun. Ing panalitèn mênikå båså ingkang dipunpilih, inggih mênikå båså Indonésia. Sadèrèngipn ndamêl terjemahan kanthi ngginakakên båså Indonêsia, båsåning teks Sêrat Kidungan dipun-éwahi saking båså Jawi Ngoko- alus dhatêng båså Jawi Kråmå. 9
BAB II GÊGARAN TEORI A. Kawontênaning Naskah 1. Pangêrtosan Filologi Filologi inggih mênikå ngèlmi ngéngingi bab sastrå-sastrå ingkang kaandharakên gayut kaliyan bab båså, bab sastrå, såhå bab budåyå (Baroroh- Baried, 1985: 1). Salajêngipun, Baroroh-Baried (1985: 1) ugi ngandarakên bilih têmbung filologi mênikå asalipun saking båså Yunani, inggih mênikå saking têmbung philos ingkang têgêsipun 'cinta' såhå têmbung logos ingkang têgêsipun 'kata'. Adhêdhasar pangêrtosan filologi kasêbut, sagêd kadudut pangêrtosan bilih filologi mênikå asalipun saking båså Yunani philos ingkang têgêsipun 'rêmên' såhå têmbung logos ingkang têgêsipun 'têmbung'. Têgêsing kalih têmbung mênika danguning dangu éwah dados 'rêmên sinau', 'rêmên ngèlmi', såhå 'rêmên dhatêng bab sastrå' utawi 'rêmên bab budåyå'. Ing salêbêting Kamus Istilah Filologi, têmbung filologi atêgês ilmu yang menyelidiki perkembangan kerohanian suatu bangsa dan kekhususannya atau yang menyelidiki kebudayaan berdasarkan bahasa dan kesusastraannya (Sulastin- Sutrisno, 1981: 7). Wondéné Djamaris (2003: 3) ngandharakên bilih "filologi ialah suatu ilmu yang objek penelitiannya berupa naskah-naskah lama". Ngéngingi bab pangêrtosan filologi miturut Djamaris ing ngingil, sagêd dipun- pêndhêt dudutanipun bilih filologi mênikå panalitèn ingkang nliti naskah-naskah. Ingkang kawastanan naskah, inggih mênikå sadåyå anggitan ingkang taksih sinårat mawi tangan (sêratan carik ingkang taksih asli menåpå déné santunanipun). ingkang kasêrat ing ron tal (lontar), daluwang, såhå daluwang saking Eropa. 10
Danguning dangu, panalitèn filologi nêngahakên bêdaning naskah (Baroroh-Baried, 1985: 3). Salajêngipun, panalitèn filologi nggatosakên bédå- bédåning naskah utawi variasi minångkå wujuding kreasi. Varian-varian kasêbut dipunanggêp minångkå asiling karyaning sêratan ingkang kreatif kanggé mangêrtosi teks, ngandharakên isining teks, nglêrêsakên bab ingkang lêpat ingkang dipun-gayutakên kaliyan ngèlmi båså, såstrå, budåyå, agami, sårtå tåtå politik ingkang salajêngipun dipunsêbut filologi modern (Baroroh-Baried, 1985: 3). Panalitèn mênikå ngginakakên panalitèn filologi modern awit ancasipun panalitèn mênikå mangêrtosi teks, ngandharakên isining teks, såhå nglêrêsakên bab ingkang lêpat ingkang dipun-gayutakên kaliyan ngèlmi båså, såstrå, budåyå, Salajêngipun, Baroroh-Baried (1985: 3) ugi ngandharakên ngéngingi bab filologi ing Indonésia. Andharan ngéngingi bab filologi ing Indonésia miturut Baroroh-Baried kasêbut kaandharaken ing ngandhap mênika. filologi mengikuti penyebutan yang ada di negeri Di Indonesia, arti Belanda ialah suatu disiplin yang mendasarkan kerja pada bahan tertulis dan bertujuan mengungkapkan makna tertulis dalam segi kebudayaan. Dari pengertian itu, penelitian dengan pendekatan filologi bertugas mencari kandungan naskah yang disimpan di dalam teks-teks naskah lama. Andharaning Baroroh-Baried ing nginggil nêdahakên bilih têmbung filologi ingkang dipun-ginakakên ing Indonésia mênikå miturut pangêrtosan ingkang kaginakakên ing nêgari Walåndå. Salah satunggaling panalitèn ingkang ngginakakên garapaning panalitèn filologi, inggih mênikå kanggé mangêrtosi mênåpå kémawon ingkang kaandharakên wiwit saking kawontênaning naskah- ipun, ngantos andharan isining teks-teks naskah kinå. Saking pangêrtosan filologi ing nginggil, sagêd kadudut pangêrtosanipun bilih filologi minångkå ngèlmi bab naskah-naskah kinå ingkang ancasipun 11
12 nggandharakên isinipun teks ingkang kawrat ing salêbêting teks. Filologi ugi nggatosakên variasi minångkå wujuding kreasi. Varian-varian kasêbut dipunanggêp minångkå asiling karyaning sêratan ingkang kreatif kanggé mangêrtosi teks, ngandharakên isining teks, nglêrêsakên bab ingkang lêpat ingkang dipun-gayutakên kaliyan ngèlmi båså, såstrå, såhå budåyå. Pangêrtosan filologi dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå awit panalitên mênikå nliti naskah, kanthi irah-irahan Sêrat Kidungan ingkang taksih sinêrat mawi tangan (sêratan carik). Panalitèn mênikå nggandharakên isinipun teks Sêrat Kidungan ingkang dipun-gayutakên kaliyan ngèlmi båså, såstrå, såhå budåyå. 2. Pangêrtosan Naskah Sabên ngèlmi gadhah objek panalitèn piyambak-piyambak. Wondéné objek panalitèn filologi inggih mênikå sêratan carik utawi naskah carik. Naskah inggih mênikå sadåyå bahan sêratan carik (Robson, 1994: 26). Sadåyå bahan sêratan carik mênikå kasêbut naskah utawi handschrift; manuskript (Baroroh-Baried,1985: 54). Kanthi makatên, naskah mênikå wontên wujudipun utawi konkret, inggih sagêd dipun-priksani, såhå sagêd dipun-cêpêng. Naskah inggih mênikå anggitan utawi sêratan ingkang taksih kasêrat mawi tangan (carik), inggih ingkang taksih asli mênåpå déné santunanipun (Poerwadarminta lumantar Darusuprapta, 1984: 1). Naskah adalah semua bahan tulisan tangan. Naskah berasal dari bahasa Latin codex (Djamaris 2002: 3). Saking kalih pangêrtosan naskah kasêbut sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih naskah, inggih mênikå sadåyå anggitan ingkang arupi sêratan carik ingkang taksih asli mênåpå déné santunanipun.
Naskah dapat dianggap sebagai padanan kata manuskrip (Onions lumantar Darusuprapta 1984: 1). Apalagi naskah dijadikan objek penelitian, maka tidak mungkin akan dilepaskan dari masalah kebahasaan karena naskah itu selalu mengandung teks, yaitu rangkaian kata-kata yang merupakan bacaan dengan isi tertentu (Onions lumantar Darusuprapta 1984: 1). Sasanèsipun andharan kasêbut, Baroroh-Baried (1985: 54) ugi ngandharakên bilih "Objek penelitian filologi adalah tulisan tangan yang menyimpan berbagai ungkapan pikiran dan perasaan sebagai hasil budaya bangsa masa lampau". Saking andharan kasêbut nêdahakên bilih objek panalitèn filologi inggih mênikå naskah, ing salêbêting naskah kawrat teks ingkang kêdah dipun-andharakên såhå dipuntliti. Adhêdhasar pangêrtosan naskah ing nginggil, ingkang dados objek panalitèn mênikå naskah Sêrat Kidungan. Naskah Sêrat Kidungan ingkang dipun- ginakakên awujud sêratan carik ingkang santunanipun. Wondéné andharan ngéngingi teks Sêrat Kidungan ingkang kawrat ing naskah Sêrat Kidungan kaandharakên ing pérangan pangêrtosing teks. 3. Pangêrtosan Teks Miturut Baroroh-Baried (1985: 56) têgêsipun teks inggih mênikå isining naskah, andharan ingkang namung sagêd kaangên-angên kémawon, inggih ingkang asipat abstrak. Sarånå kanggé ngandharakên teks wontên warni tigå, inggih mênikå (1) awujud lêsan kasêbut teks lêsan, (2) awujud sêratan carik kasêbut teks naskah sêratan carik, såhå (3) awujud sêratan cithak kasêbut teks cithak. Wondéné ngèlmi ingkang kanggé nyinaoni mênåpå kémawon ingkang gayut kaliyan teks kasêbut tekstologi. 13
Teks naskah Sêrat Kidungan ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå wontên kalih eksemplar. Adhêdhasar katranganing katalog Induk Naskah- naskah Nusantara Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta Jilid I, Sêrat Kidungan SK 143 C dipunsalin kirang langkung wiwitaning abad 20, wondéné Sêrat Kidungan SK 143 E dipunsalin antawis taun 1930. Milå saking mênikå teks Sêrat Kidungan ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå minangkå teks santunan. Tradisi mutrani teks Sêrat Kidungan, têmtu kémawon wontên éwah-éwahanipun. Éwah- éwahan kasêbut ingkang ndadosakên versi såhå varian teks Sêrat Kidungan. Teks-teks ingkang kaandharakên ing naskah Jawi mênikå manékå warni. Naskah Jawi ugi kasêrat mawi aksårå ingkang manékå warni. Wujud aksårå ingkang manékå warni miturut Ismaun (1996: 1) kapérang dados sakawan, ingkang kaandharakên ing mênikå. a. Mbåtå sarimbag: wujuding aksårå Jawanipun kados déné wujudipun banon, aksårå mênikå kathah kapanggihakên ing samaking buku såhå prasasti. b. Ngêtumbar: wujuding aksårå pérangan nginggilipun bundêr kados tumbar. c. Mucuk êri: wujuding aksårå pérangan nginggil lancip kados déné êri, aksårå mênikå kathah kapanggihakên ing naskah utawi manuskrip. d. Kombinasi: wujuding aksaranipun kombinasi saking tigang wujud sêratan aksårå Jåwå, inggih mênikå wujud aksårå Jåwå mbåtå sarimbag; ngêtumbar; såhå mucuk êri. Dipun-tingali saking wujud aksaranipun, aksårå Jåwå ingkang dipun- ginakakên kanggé nyêrat teks SK-A didominasi wujud aksårå ngêtumbar. Pérangan mênikå adhêdhasar saking wujud pucuking aksårå Jåwå ingkang awujud sêtêngah bundêr. Wondéné wujud aksårå ingkang dipun-ginakakên kanggé nyêrat teks SK-B 14
didominasi wujud aksårå ngêtumbar ingkang dikombinasi wujud aksårå mucuk êri. Pérangan kasêbut adhêdhasar saking wujud pucuking aksårå Jåwå ingkang awujud sêtêngah bundêr såhå wontên sapérangan ingkang pucukipun lancip. 4. Ancasipun Panalitèn Filologi Djamaris (2002: 9) ngandharakê ngéngingi ancasing panalitèn filologi. Ancasipun panalitèn filologi miturut Djamaris kaandharakên kados ukårå ing ngandhap mênikå. a. Menentukan teks yang asli (autografi), teks yang mendekati teks asli (arketip), atau teks yang berwibawa (autoritatif). b. Mentransliterasikan teks dengan tugas utama menjaga keaslian/ciri khusus penulisan kata dan menerjemahkan teks yang ditulis dalam bahasa daerah ke bahasa Indonesia. c. Menyunting teks dengan tujuan sebaik-baiknya dengan memperhatian pedoman ejaan yang berlaku. d. Mendeskripsikan kedudukan dan fungsi naskah dan teks yang diteliti supaya dapat diketahui tempat karya sastra yang diteliti itu dalam kelompok atau jenis sastra yang mana dan apa manfaat dan gunanya karya sastra itu. Baroroh-Baried ugi ngandharakên ancasipun panalitèn filologi. Andharan ancasipun panalitèn filologi miturut Baroroh-Baried (1985: 5) inggih mênikå kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Tujuan umum filologi 1) memahami sejauh mungkin kebudayaan suatu bangsa melalui hasil sastranya, baik lisan maupun tertulis, 2) memahami makna dan fungsi teks bagi masyarakat penciptanya, 3) mengungkapkan nilai-nilai budaya lama sebagai alternatif pengembangan kebudayaan, b. Tujuan khusus filologi 1) menyunting sebuah teks yang dipandang paling dekat dengan teks aslinya, 2) mengungkapkan sejarah terjadinya teks dan sejarah perkembangannya, 3) mengungkapkan resepsi pembacaan pada setiap kurun penerimaanya. Saking andharan ancasing panalitèn filologi ing nginggil sagêd kadudut bilih ancasipun panalitèn filologi, inggih mênikå nggambarakên kawontênaning 15
16 naskah, ndamêl terjemahan teks naskah, ndamêl suntingan teks såhå ndamêl kritik teks, mangêrtosi kabudayan saking asiling sastranipun, mangêrtosi maknå tuwin ancasipun teks kanggé masarakat. Ancasipun panalitèn filologi ing panalitèn ménikå, sagêd ndadosakên naskah Sêrat Kidungan sagêd kawaos, ndamêl kawontênaning naskah Sêrat Kidungan, ndamêl transliterasi teks Sêrat Kidungan, asiling suntingan sagêd ndadosakên naskah ingkang rêsik saking sêratan ingkang lêpat, såhå asiling terjemahan sagêd sarånå kanggé mangêrtosi isining teks tumrap tiyang kathah. 5. Sêkar Måcåpat ing Salêbêting Teks-teks Jawi Sêkar måcåpat inggih mênikå salah satungaling jinis dhapukaning teks. Miturut andharaning Saputra (lumantar Mulyani, 2010 : 33), sêkar måcåpat mênikå cêkakan saking "måcå papat-papat". Têgêsipun, cårå maos teks ingkang mawi andhêgan utawi pêdhotan ing sabên sakawan wandå sapisan ing sabên gatranipun. Sêkar inggih mênikå ikêtan karangan ingkang awêwaton guru gatrå, guru wilangan mênåpå déné kanthi lêlagon utawi guru-lagu (Poerwadarminta, 1939: 600). Sêkar måcåpat mênikå kadamêl kanthi paugêran ingkang gumathok. Paugêran ingkang gumathok mênikå inggih wontênipun guru-gatrå, guru- wilangan, såhå guru-lagu, ugi baliswårå sartå dåyåsastrå (Padmosoekotjo lumatar Mulyani, 2010: 35). Guru-gatrå, atêgês wêwaton gatrå, inggih mênikå wêwaton cacahipun utawi kathahipun gatraning sêkar sabên sapådå (satu bait). Guru- wilangan, atêgês wêwaton cacahipun utawi kathahipun wandå utawi kêcap ing
satunggal-satunggaling gatranipun sêkar. Wondéné guru-lagu, inggih mênikå wêwaton dhawahing swantên ing pungkasaning gatrå. Baliswårå ing sêkar, inggih mênikå pamaliking têmbung-têmbung tumrap ing gatraning sêkar (Mulyani, 2010: 35). Baliswårå mênikå dipunsêrat amargi kanggé jumbuhakên pathokaning guru-lagu. Wondéné dåyåsastrå inggih mênika dayaning sastrå, dayaning aksårå (Mulyani, 2010: 35). Aksårå mênikå dipun- anggêp gadhah dåyå mbrêngêngêng. Ananging, bab mênikå wontên namung tumrap ing aksårå Jåwå. Sêkar måcåpat mênikå kathahipun wontên sawêlas warni (Mulyani, 2010: 35). Mênggah guru-gatrå, guru-wilangan, såhå guru-laguning sêkar måcåpåt kapratélakakên ing ngandhap mênikå. 1. 2. 3. 4. Mijil: 10i, 6o, 10e, 10i, 6i, 6u (6 gatrå) 5. Maskumambang: 12i, 6a, 8i, 8a (4 gatrå) 6. 7. 8. 9. 10. Gambuh: 7u, 10u, 12i, 8u, 8o (5 gatrå) 11. Mêgatruh:12u, 8i, 8u, 8i, 8o (5 gatrå) Kinanthi: 8u, 8i, 8a, 8i, 8a, 8i (6 gatrå) Pucung: 12u, 6a, 8i, 12a (4 gatrå) Asmårådånå: 8i, 8a, 8e/o, 8a, 7a, 8u, 8a (7 gatrå) Pangkur: 8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i (7 gatrå) Sinom: 8a, 8i, 8a, 8i, 7i, 8u, 7a, 8i, 12a (9 gatrå) Dhandhanggulå: 10i, 10a, 8e, 7u, 0i, 7a, 6u, 8a, 12i, 7a (10 gatrå) Durmå: 12a, 7i, 6a, 7a, 8i, 5a, 7i (7 gatrå) Kêmpalaning pådå dipunsêbut pupuh. Pupuh satunggal sêkar badhé gantos pupuh sêkar sanès, katêrangakên mawi sasmitå sêkar (Martowo, tanpå taun: 6). Ukaraning sasmitaning sêkar mênikå kasêrat wontên ing wiwitaning pupuh utawi ing pungkasaning pupuh. Manawi kasêrat ing wiwitaning pupuh, mênikå nêdahakên bilih sêkar ingkang kasêrat kalêbêt ing nåmå sêkar jumbuh kaliyan sasmitaning sêkar. Manawi kasêrat ing pungkasaning pupuh, nêdhahakên bilih sêkar candhakipun anåmå sêkar jumbuh kaliyan sasmitaning sêkar. Sasmitaning 17
sêkar ingkang kapanggihakên wontên teks Sêrat Kidungan wontên 5 sasmitaning sêkar, sasmitaning sêkar kasêbut kaandharakên kados ing ngandhap mênika. Tabel 1: Sasmitå Sêkar ing Sêrat Kidungan No. 1. 2. Sasmitå sêkar Sinom Pucung 3. Mijil 4. 5. Pangkur Dhandhanggulå Sumber A.I.28j B.III.1a B.IV.1a B.IV.4f B.V.1a B.VI.1a B.VII.1a Cuplikaning teks ... / ngambah sinom iyå marah //o// //o// Kang pinocung pitik tulak pitik tukung /... //o// Pamijil étang dêdêging janmi / ... / kuring wong kapungkur //o// //o// Sinarkårå puji dinå iki / ... //o// Gulå milir masalah ngawruhi / ... //o// Pêmanisé Sangad Sayid Ngali /... Sabên sêkar måcåpat wontên watakipun utawi sipating sêkar ingkang bédå- bédå. Ngéngingi panganggéning sêkar måcåpat ing andharan kasusastran, mêsthi kémawon kêdah kanthi ngémuti "watak"-ing sêkar satunggal-satunggal. Mulyani (2010: 34-35) ngandharakên bilih mênggahing wataking satunggal-satunggaling sêkar måcåpat kados andharan ing ngandhap mênikå. 1. 2. 3. Kinanthi: awatak "rêmên, asih, trêsna". Mathukipun kanggé mêndharakên piwulang, cariyos ingkang ngêmu suraos asih-trêsnå såhå asmårå, gandrung-gandrung. Pucung: awatak "kêndho, tanpå grêgêt-saut". Mathukipun kanggé wontên ing cariyos ingkang sajak namung sakêcapanipun, tanpå kamêmpêngan. Asmårådånå: awatak "sêngsêm, sêdhih, prihatos". Ananging sêdhih utawi prihatos amargi saking kataman ing lårå asmårå. Mathukipun kanggé wontên ing cariyos ingkang isi suraos namung asmårå. 4. Mijil: awatak "wêdharing raos". Mathukipun kanggé ing cariyos ingkang isi pitutur, ananging ugi kénging tumrap ing cariyos gandrung. 5. Maskumambang: awatak "nalångså keråntå-råntå". Mathukipun kanggé mêdharakên raos-pangraos ingkang ngêrês, nggrêgês, nalångså keråntå- råntå. Pangkur: awatak "sêrêng". Mathukipun kanggé ing cariyos ingkang ngêmu suraos sêrêng, sajak grêgêtan. Sinom: awatak " gapyak, rênyah". Mathukipun kanggé sêsorah, cariyos ingkang isi pitutur. Dhandhanggulå: awatak "luwês, rêsêp". Tumrap ing cariyos ingkang ngêmu suraos kadospundi kémawon sagêd mathuk, milå inggih luwêsan. Kanggé ing bêbukå prayogi, kanggé mêdharakên piwulang inggih kénging, kanggé cariyos ingkang isi gandrung-gandrung ugi kénging, kanggé 7. 8. 6. 18
9. panutuping anggitan inggih limrah. Durmå: awatak "galak, muntab" mathuk kanggé mêdharakên raosing manah nêpsu, manah kadêrêng sêrêng, utawi kanggé cariyos pêrang. 10. Gambuh: awatak "rumakêt, kulinå, wanuh-wani". Mathuk kanggé mêdharakên pitutur ingkang radi sêrêng amargi sampun kêdugi, limrahipun nganggé båså ngoko, inggih basanipun tiyang ingkang sampun kulinå, rakêt sêsrawunganipun. 11. Mêgatruh: awatak "sêdhih-kingkin kaworan nglokro". Mathukipun kanggé mêdharakên raos gêtun pungun-pungun, nalångså keråntå-råntå. Adhêdhasar andharan ing nginggil ingkang ngandharakên watak utawi sipat sêkar måcåpat, watak utawi sipat sêkar måcåpat naskah Sêrat Kidungan wontên 6 watak utawi sipat. Mênggahing watakipun utawi sipating sêkar måcåpat ing naskah Sêrat Kidungan kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Dhandhanggulå: sampun jumbuh, awit dipun-ginakakên ing bêbukå, inggih mênikå ing teks Kidung Rumêkså ing Wêngi såhå dipun-ginakakên kanggé mêdharakên piwulang, inggih mênikå wontên ing teks Lampahing Dintên, teks Wêwarah saking Nabi Muhammad Bab Dintên kanggé Kêkésahan, såhå teks Wêwarah saking Sayid Ali Bab Dintên ingkang Saé kanggé Ngayahi Pêrang. 2. Sinom: sampun jumbuh, awit dipun-ginakakên ing cariyos ingkang isi pitutur, inggih mênikå wontên ing teks Cathêtan Namaning Lêlêmbat ingkang Njagi Tanah Jawi. 3. Kinanthi: sampun jumbuh, awit dipun-ginakakên kanggé mêdharakên piwulang ing teks Dongå kanggé Mèndêlakên Jabang Bayi supados botên Rèwèl. 4. Pangkur: sampun jumbuh, awit dipun-ginakakên kanggé mêdharakên piwulang ing teks Dongå kanggé Njagi Jabang Bayi supados botên Dipun-godhå déning Bêthari Durgå såhå Bêthårå Kålå. 5. Pucung: sampun jumbuh, awit dipun-ginakakên ing teks Sarånå Têtulak Jabang Bayi. 19
20 6. Mijil: sampun jumbuh, awit dipun-ginakakên kanggé mêdharakên piwulang ing teks Candranipun Manungså. B. Garapaning Panalitèn Filologi Garapaning panalitèn filologi inggih mênikå tahap kerja ing panalitèn filologi, ingkang antawisipun satunggal garapan kaliyan garapan salajêngipun wontên gayutanipun. Wondéné garapaning panalitèn filologi kanthi runtut kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi Naskah Inventarisasi naskah minångkå garapaning panalitèn ingkang sapisanan ingkang kêdah dipun-garap sasampunipun nêmtokakên naskah ingkang badhé dipuntliti. Inventarisasi naskah sagêd dipun-padosi lumantar katalogus (studi katalog) perpustakan-perpustakan negeri utawi papan-papan panyimpêning naskah. Djamaris (2002) ngandharakên pérangan ingkang wontên gêgayutanipun kaliyan inventarisasi naskah, inggih mênikå maos, ndamêl daftaripun naskah saprêlu mangêrtosi cacahipun naskah såhå wontên ing pundi kémawon naskah kasimpên såhå ngandharakên bab nomêr naskah, panyêrating naskah, gunggunging kacanipun utawi teks ing naskah, tuwin nåmå panganggitipun. Suroto (1983: 5) ngandharakên bilih sasampunipun dipun-têmtokakên naskah ingkang badhé dipun-tliti, garapaning panalitèn salajêngipun inggih mênikån ndamêl inventarisasi sadåyå naskah ingkang sajinis utawi varian-varian- ipun. Varian-varian naskah sagêd dipun-mangêrtosi kanthi studi katalog. Ing salêbêting kalatog sampun dipun-sêbutakên papan panyimpêning naskah, såhå nomêr naskah-ipun.
21 Awit wontên irah-irahan naskah ingkang sami, pramilå naskah Sêrat Kidungan prêlu dipundamêl inventarisasi naskah Sêrat Kidungan. Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan ing panalitèn mênikå dipun-garap kanthi ngêmpalakên sadåyå naskah ingkang sajinis kaliyan sumber panalitèn mênikå, inggih mênikå naskah Sêrat Kidungan. Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan dipun-padosi lumantar katalogus (studi katalog) perpustakan-perpustakan negeri utawi papan-papan panyimpêning naskah såhå nyumurupi piyambak wujuding naskah ing papan panyimpêning naskah. Ngéngingi irah-irahaning katalog ingkang dipun-ginakakên kanggé ndamêl inventarisasi naskah Sêrat Kidungan panalitèn mênikå kaandharakên ing bab III, sub-bab teknik ngêmpalakên data pérangan inventarisasi naskah. Inventarisasi naskah dipun-garap awit badhé dados dhasar ngandharakên kawontênaning naskah. 2. Kawontênaning Naskah Garapaning panalitèn filologi ingkang kaping kalih inggih mênikå ngadharakên kawontênaning naskah. Kawontênaning naskah inggih mênikå ngandharakên utawi nggambarakên kanthi têtêmbungan kanthi cêthå såhå rinci kawontênanipun naskah. Kawontênaning naskah mênikå pênting dipun- andharakên amargi jumbuh kaliyan kawontênan bilih satunggal irah-irahaning naskah Jawi sagêd kapanggihakên langkung saking satunggal eksemplar. Kawontênan makatên mênikå amargi wontênipun tradisi mutrani naskah Jawi wiwit jaman rumiyin ngantos dumugi sapriki taksih katindakakên.
Ancasing ndamêl kawontênaning naskah, inggih mênikå saprêlu ngandharakên kadospundi kawontênanipun naskah ingkang dipuntliti. Bab mênikå pênting sangêt kanggé dhasaring panalitèn kanthi cårå nandhing-nandhingakên naskah Jawi. Darusuprapta (lumantar Mulyani, 2009: 9-11) ngandharakên bilih urut-urutanipun kawontênaning naskah kados ing ngandhap mênikå. 1. Papan panyimpêning naskah, inggih mênikå andharan ingkang ngêwrat bab sintên ingkang nyimpên (pribadi, pamarintah, mênåpå swasta), wontên ing pundi, nomêr kodeks-ipun pintên. Irah-irahanipun mênåpå, kasêrat wontên ing pundi, kasêrat piyambak déning panyêratipun, mênåpå kathi andharan saking tiyang sanès, sêrataning irah- irahan wontên ing salêbêting naskah mênåpå wontên ing sajawining naskah. 2. 3. Sintên ingkang nyêrat, kapan dipunsêrat, wontên ing pundi naskah dipunsêrat. 4. Samak, samaking naskah kadamêl saking mênåpå, mênåpå saking wacucal, kêrdhus, lajêng kadospundi kawontênaning samak péranganing ngajêng såhå pérangan wingking. 5. Jilidan, kadospundi mênggah jilidanipun, dipun-dondomi mênåpå botên. 6. Ukuraning naskah kadospundi, ukuran wiyar såhå panjangipun pintên, kandêlipun pintên. 7. Ukuraning teks kadospundi, ukuran wiyar såhå panjangipun pintên 8. Sêratan, jinising aksårå ingkang kaginakakên kanggé nyêrat teks mênåpå kémawon, kadospundi mênggah ukuraning aksårå. 9. Rêrênggan, mênåpå wontên rêrêngganipun, mênawi wontên kasêrat ing pundi kémawon, kadospundi mênggah wujudipun, kasêrat utawi kagambar mawi mangsi mênåpå kémawon, wontên gayutipun kaliyan andharaning teks mênåpå botên. 10. Manggala, mênåpå wontên manggalanipun, mênawi wontên isinipun ngadharakên bab mênåpå kémawon, kasêrat déning ingkang kagungan gagasan mênåpå tiyang sanès. 11. Kolofon, mênåpå wontên isinipun ngandharakên bab mênåpå kémawon, kasêrat dèning ingkang kagungan gagasan mênåpå tiyang sanès. kolofon-ipun, mênawi wontên 12. Dhapukan, kadospundi mênggah dhapukaning teks, mênåpå kadhapuk kanthi dhapukan gancaran, sêkar, pawicantênan utawi drama, mênåpå kombinasi. 13. Tåndhå pamaos, ngginakakên tåndhå pamaos mênåpå kémawon, wontên ing dhapukan pundi kémawon, kasêrat mawi mangsi mênåpå kémawon, wujuding tåndhå kadospundi, mênåpå wontên panåndhå sanèsipun, såhå kaginakakên kanggé mênåpå kèmawon. 14. Isi, isining teks mênikå jangkêp mênåpå kirang. 15. Jinis, kalêbêt ing golonganing jinis manuskrip mênåpå. 16. Båså, ngginakakên ragam båså mênåpå kêmawon, kadospundi mênggah båså ingkang dipunginakakên: mawi båså baku, êngèn-êngènan, mênåpå campuran, mênåpå wontên båså sanèsipun sinaoså namung cuplikan. 22
17. Cathêtan, mênåpå wontên cathêtan ing salêbêting teks ingkang wontên gêgayutanipun kaliyan teks, manawi wontên kasêrat ngantos pintên kåcå, wontên ing kåcå pundi kémawon, kadospundi mênggah isi andharaning cathêtan. Metode ingkang dipun-ginakakên ing salêbêting andharan kawontênaning naskah inggih mênikå metode deskriptif. Sadåyå naskah dipun-andharakên kanthi pola ingkang sami, inggih mênikå irah-irahaning naskah, nomêr naskah, papan panyimpêning naskah, ukuraning naskah, kandêling naskah, samaking naskah, kawontênaning naskah, isining naskah, jinising naskah, kawontênaning naskah, sêratan naskah, basaning teks, kolofon, såhå wosing cariyos. Pérangan mênikå dipun-garap supados gampil anggènipun ndamêl pertimbangan (recentio), pengguguran (eliminatio) såhå kolaborasi (collatio), sartå têtandhingan teks. Kawontênaning naskah Sêrat Kidungan inggih mênikå, ngandharakên utawi nggambarakên sarånå têtêmbungan kanthi cêthå såhå rinci kawontênanipun naskah Sêrat Kidungan. Ancasing ndamêl kawontênaning naskah Sêrat Kidungan inggih mênikå saprêlu ngandharakên kadospundi kawontênanipun naskah Sêrat Kidungan. Adhêdhasar pangêrtosan kasêbut, kawontênaning naskah såhå teks Sêrat Kidungan ing panalitèn mênikå ngandharakên irah-irahaning naskah, papan panyimpêning naskah, nomêr naskah, kandêling naskah, samaking naskah, ukuraning naskah, isining naskah, jinising naskah, sêratan såhå jinising aksårå, basaning teks, lan sapanunggalanipun. Andharan ngéngingi kawontênaning naskah Sêrat Kidungan ingkang langkung jangkêp kaandharakên ing bab III, sub-bab instrumen panalitèn. Sasampunipun ngandharakên kawontênaning naskah, garapaning panalitèn salajêngipun inggih mênikå ndamêl alih tulis. 23
24 3. Alih Tulis Alih tulis inggih mênikå nggantos sêrataning teks kanthi aksårå ingkang sami kaliyan aksårå sêrataning teks utawi mawi aksårå ingkang bédå (Mulyani, 2009: 13). Ancasipun ndamêl alih tulis inggih mênikå, kanggé nglêstantunakên teks ingkang adatipun sampun kasêrat mataun-taun kapêngkêr. Alih tulis sagêd kapérang dados kalih inggih mênikå transkripsi såhå transliterasi. Miturut Baroroh-Baried (1985: 65), transliterasi inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang botên sami kaliyan aksaraning teks. Wondéné transkripsi inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang sami kaliyan aksaraning teks. Wontên ugi pangêrtosaning alih tulis ingkang kaandharakên ing salêbêting Kamus Istilah Filologi. Alih tulis ing salêbêting Kamus Istilah Filologi (lumatar Surono, 1983: 13), kaandharakên ing ngandhap mênikå. Transkripsi diberi arti pengubahan teks dari satu ejaan ke ejaan yang lain, dengan tujuan menyarankan lafal bunyi unsur bahasa yang bersangkutan. Adapun transliterasi diberi arti pengubahan teks dari satu tulisan ke tulisan yang lain atau dapat disebut alih huruf atau alih aksara. Pangêrtosan alih tulis ing salêbêting Kamus Istilah Filologi ing nginggil ngandharakên bilih alih tulis mênikå wontên warni kalih, inggih mênikå transkripsi såhå translitersi. Miturut Mulyani (2010), transkripsi inggih mênikå alih tulis saking sêrataning teks mawi aksårå ingkang sami kaliyan aksaraning teks. Umpaminipun, teks kasêrat mawi aksårå Jåwå kadamêl alih tulisipun ugi mawi aksårå Jåwå. Transkripsi kapérang dados kalih inggih metode, inggih mênikå metode transkripsi diplomatik såhå metode transkripsi srandar (Mulyani, 2010: 74).
25 Metode transkripsi diplomatik inggih mênikå cårå anggènipun ndamêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat mênåpå wontênipun kados déné sêrataning teks. Dados, asiling garapan alih tulis kanthi metode transkripsi diplomatik mênikå kados mênåpå wontênipun kados déné sêrataning teks-ipun kanthi aksårå ingkang bédå. Wondéné metode transkripsi standar inggih mênikå cårå anggènipun ndamêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat kanthi adhêdhasar éjaan ingkang sampun dipun-sêmpurnakakên utawi ejaan yang disempurnakan (EYD) ingkang taksih dipunanggé kanthi aksårå ingkang sami. Transliterasi kapêrang dados kalih metode, inggih mênikå metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar. Metode transliterasi diplomatik inggih mênikå cårå anggènipun ndamêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat mênåpå wontênipun kados déné sêrataning teks-ipun kanthi aksårå ingkang bédå (Mulyani, 2010). Metode transliterasi standar inggih mênikå cårå anggènipun ndamêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat kanthi adhêdhasar éjaan ingkang sampun dipun-sampurnakakên utawi ejaan yang disempurnakan (EYD) ingkang taksih dipunanggé kanthi aksårå ingkang bédå. Mulyani (2009: 15-16), ngandharakên tåndhå-tåndhå ingkang kaginakakên kanggé ndamêl alih tulis. Tåndhå-tåndhå ingkang kaginakakên kanggé ndamêl alih tulis kasêbut kaandharakên ing ngandhap mênikå. Tåndhå || kanggé nggantos tåndhå adêg-adêg. Tåndhå / mênikå dipunsêbut tåndhå metrum, inggih mênikå tåndhå ingkang dipun-ginakakên kanggé milah-milahakên antawisipun gåtrå satunggal kaliyan gåtrå sanèsipun. Tåndå / kanggé nggantos tåndhå pådå lungså. Tåndhå // dipunsêbut tåndhå metra, inggih mênikå tåndhå ingkang dipun-ginakakên kanggé milah- milahakên antawisipun pådå satunggal kaliyan pådå sanèsipun utawi pungkasaning gåtrå ing salêbêting satunggal pådå. Tåndå // kanggé nggantos tåndhå pådå lungsi.
Tåndhå [ mênikå dipun-ginakakên kanggé nggantos tåndhå mangajapå ingkang kasêrat ing sangajênging aksårå swara i. Makatên ugi tåndhå mangajapå ingkang kasêrat ing sawingkinging aksårå swara i kasêrat mawi tåndhå ]. Tåndhå-tåndhå mênikå dipun-ginakakên manawi teks-ipun kasêrat larikan nêngên. Mênawi kasêrat larikan mangandhap tanpa tåndhå mênåpå- mênåpå. Ngéngingi tåndhå-tåndhå ingkang dipun-ginakakên kanggé nyudå aksårå utawi têmbung, såhå nambahi aksårå utawi têmbung kaandharakên ing sub-bab aparat kritik. Alih tulis ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå transliterasi standar, inggih mênikå kanthi ndamêl transliterasi teks Sêrat Kidungan SK-A såhå teks Sêrat Kidungan SK-B adhêdhasar éjaan ingkang sampun dipun- sampurnakakên utawi ejaan yang disempurnakan (EYD) ingkang limrah. Wondéné tåndhå-tåndhå ingkang dipun-ginakakên kanggé ndamêl alih tulis ing panalitèn mênikå kaandharakên makatên ing ngandhap mênikå. a. Tåndå / kanggé nggantos tåndhå pådå lingså. b. Tåndå / kanggé nggantos tåndhå pådå lungsi. c. Tåndhå [ kanggé nggantos tåndhå mangajapå ing sangajênging sêratan. d. Tåndhå ] kanggé nggantos tåndhå mangajapå ing sawingkinging sêratan. e. Tåndhå [ I ] kanggé nggantos tåndhå mangajapå iti. 4. Têtandhingan Naskah Têtandhingan naskah sagêd dipun-garap manawi cacahing naskah ingkang sajinis langkung saking satunggal eksemplar. Têtandhingan naskah mênikå ingkang dipun-tandhingakên kawontênaning naskah. Kawontênaning naskah mênikå wontên kalih, inggih mênikå kawontênaning wadhagipun såhå isining 26
utawi teks-ipun. Urut-urutan nggarap têtandhingan naskah ugi wontên kalih, inggih mênikå nandhingakên kawontênaning wadhagipun sabên naskah ingkang sajinis såhå isinipun utawi teks-ipun. Tradisi mutrani naskah mênika wontên dhasaripun. Miturut Baroroh- Baried (1985: 59) dhasaripun tradisi mutrani naskah inggih mênikå. Naskah diperbanyak karena orang ingin memiliki sandiri naskah itu, mungkin karena naskah asli sudah rusak dimakan zaman; atau karena kekhawatiran terjadi sesuatu dengan naskah asli, misalnya hilang, terbakar, ketumpahan benda cair, karena perang atau hanya terlantar saja. Andharan kasêbut nêlahakên bilih alêsaning tradisi mutrani naskah inggih mênikå amargi gagayuhanipun tiyang badhé gadhah naskah mênikå, amargi naskah aslinipun sampun risak utawi amargi kawatosan bilih samangké wontên mênåpå- mênåpå kaliyan naskah-ipun. Kanthi wontênipun tradisi mutrani naskah kasêbut têmtu kémawon sagêd nuwuhakên variasi-variasi teks ingkang dipun-salin, umpaminipun wontên panambahan utawi kalêpatan. Andharan kasêbut ingkang nuwuhakên prêlunipun têtandhingan teks. Péranganing têtandhingan teks ing panalitèn mênikå kawrat kados ing ngandhap mênikå. a. Têtandhingan têmbung kaliyan têmbung, kanggé nglêrêsakên têmbung- têmbung ingkang botên kawaos utawi lêpat. b. Têtandhingan tåtå ukaranipun, kanggé ngêmpalakên cariyos ing sapérangan versi såhå kanggé madosi cariyos ingkang båsånipun tumåtå. Miturut Djamaris (1977) pérangan mênikå ingkang prêlu dipun-garap kanggé madosi teks ingkang bebas saking kalêpatan såhå isining cariyos botên dipun- interpretasikan kanthi lêpat. 27
Kanthi têtandhingan teks, sagêd dipun-mangertosi mênåpå kémawon bédanipun waosan sabên jinising teks ingkang sajinis. Teks sajinis inggih mênikå teks-teks ingkang sami isinipun. Têtandhingan ing panalitèn mênikå ingkang katandhingakên wontên sakawan bab ingkang gayut bab aksårå, têmbung såhå ukårå ingkang kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Têtandhingan kathahing pådå. b. Têtandhingan aksårå, inggih mênikå nandhingakên têmbung ingkang ngêwrat panyêrating aksårå såhå diksi ingkang bédå nanging botên ngéwahi maknanipun. c. Têtandhingan têmbung-têmbung, inggih mênikå nandhingakên tåtå têmbung ing salêbêting ukårå ingkang bédå têgêsipun. d. Têtandhingan tåtå ukårå, inggih mênikå nandhingakên tåtå ukårå ing salêbêting sêkar, amargi bédå guru wilanganipun. Asiling têtandhingan naskah Sêrat Kidungan ndadosakên sêrataning teks Sêrat Kidungan wontên varian-ipun. Pramilå kanggé mangêrtosi sêrataning teks Sêrat Kidungan, dipundamêl cathêtan ngéngingi sêratan ingkang lêpat såhå cathêtan sêrataning têmbung-têmbung ingkang dipun-lêrêsakên. Cathêtan ngéngingi sêratan ingkang lêpat såhå cathêtan sêrataning têmbung-têmbung ingkang dipun-lêrêsakên dipun-andharakên ing garapan panalitèn salajêngipun, inggih mênikå suntingan teks. 5. Suntingan Teks Ancasipun suntingan teks inggih mênikå madosi sêratan ingkang risak (korup) såhå jubuh kaliyan kontek isi supados kawaos kanthi saé. Koreksi ing 28
suntingan teks inggih mênikå nambahi aksårå, nggantos aksårå, ngirangi utawi nambah aksårå (Surono: 1984). Miturut Darusuprapta (1984: 35) suntingan sagêd dipun-garap kanthi cårå standarisasi ejaan, pérangan mênikå adhêdhasar saking teks ingkang ejaan-ipun botên ajêg. Miturut Djamaris (2002: 24) suntingan teks ing salêbêting kalih naskah utawi langkung, sagêd ngginakakên kalih metode, inggih mênikå (1) metode gabungan såhå (2) metode landasan (metode induk/metode legger). Metode gabungan dipun-ginakakên manawi tafsiran naskah-ipun sadåyå sami. Têgêsipun, satunggal naskah botên wontên ingkang katingal saé tinimbang naskah sanèsipun. Wondéné metode landasan dipun-ginakakên manawi tafsiran naskah-ipun cêthå bédå, saénggå wontên satunggal naskah ingkang langkung jangkêp tinimbang naskah sanèsipun. Ing panalitèn mênikå, metode suntingan teks Sêrat Kidungan ingkang dipun-ginakakên inggih mênikå, metode landasan utawi metode legger. Naskah ingkang dipun-ginakakên minångkå naskah landasan inggih mênikå naskah SK-B. Dhasaripun panalitèn mênikå ngginakakên naskah SK-B minångkå naskah landasan utawi metode lengger, awit cacahipun waosanipun langkung kathah tinimbang naskah SK-A, sêratanipun teks langkung cêthå såhå gampil dipunwaos. Dhasar kanggé nêmtokakên naskah ingkang dipun-sunting kanthi dhasar isinipun jangkêp såhå botên nyêbal, sêratanipun cêthå såhå gampil dipunwaos, kawontênaning naskah taksih saé, såhå basanipun gampil dipun-mangêrtosi. Naskah Sêrat Kidungan kasêbut dipun-tandingakên têmbung satunggal kaliyan têmbung sanèsipun. Saking asiling têtandhingan kasêbut, naskah sagêd dipun-lêrêsakên waosanipun ingkang botên jumbuh kaliyan paugêran sêkar 29
30 måcåpat. Paugêran sêkar måcåpat kasêbut inggih mênikå guru gatrå, guru wilangan såhå guru lagu. Waosan ingkang dipunsudå aksårå utawi têmbungipun mênåpå déné waosan ingkang dipun-tambahi aksårå utawi têmbungipun, dipunsêrat wontên ing apparatus criticus. 6. Aparat Kritik Kritik teks ing panalitèn mênikå dipun-sarêngi wontênipun aparat kritik (aparatus criticus). Miturut Mulyani (2009a: 29) aparat kritik (aparatus criticus) inggih mênikå "pertanggungjawaban ilmiah dari kritik teks yang berisi kelainan bacaan (variae lectioner atau varian) yang ada dalam suntingan teks atau penyajian teks yang sudah bersih dari korup". Saking andharan kasêbut sagêd kadudut bilih aparat kritik (aparatus criticus) inggih mênikå minångkå pertanggungjawaban ilmiah saking kritik teks ing salêbêting suntingan teks utawi ngandharakên teks ingkang sampun rêsik teks-ipun. Aparat kritik dipun-ginakakên kanggé ngandharakên sadåyå wujuding éwah-éwahan. Wujuding éwah-éwahan kasêbut inggih mênikå, nyudå aksårå utawi têmbung, såhå nambahi aksårå utawi têmbung minångkå pertanggungjawaban ilmiah ing panalitèn naskah. Dados, manawi ing salêbêting panalitèn wontên éwah-éwahan, ingkang awujud nyudå, såhå nambahi aksårå utawi têmbung milå kêdah dipun-sêrat ing aparat kritik. Aparat kritik ing panalitèn mênikå ngginakakên tåndhå-tåndhå ingkang dipun-ginakakên kanggé nyudå, nggantos, såhå nambahi aksårå utawi têmbung wontên ing naskah ingkang dipun-dadosakên naskah landasan. Tåndhå-tåndhå
ingkang dipun-ginakakên wontên ing naskah ingkang dipun-dadosakên naskah landasan kaandharakên makatên. a. {... } : dipun-ginakakên kanggé ngirangi aksårå utawi têmbung. b. <... > : dipun-ginakakên kanggé nggantos aksårå utawi têmbung. c. (... ) : dipun-ginakakên kanggé nambah aksårå utawi têmbung. d. Panomêran kanggé sabên aparat kritik ngginakaken ångkå Arab sêratan Latin (..1,..2,..3, lsp). 7. Terjemahan Terjemahan, inggih mênikå ngéwahi båså saking basaning teks utawi båså sumber-ipun dhatêng båså sasaran-ipun (Mulyani, 2009: 28). Miturut Darusuprapta (1984: 9) terjemahan inggih mênikå alih båså saking båså satunggal dhatêng båså sanèsipun utawi alih maknå saking båså sumber dhatêng båså sasaran. Terjemahan utawi alih båså inggih mênikå nggantos båså teks dhatêng båså sanèsipun. Ing panalitèn mênikå båså ingkang dipunpilih, inggih mênikå båså Indonésia, ancasipun ngginakakên båså Indonésia kanggé nggampilakên pamaos ingkang botên paham bab båså Jawi. Sadèrèngipun dipundamêl alih båså kanthi ngginakakên båså Indonésia, båsåning teks Sêrat Kidungan, inggih mênikå båså Jawi Ngoko-alus dipun-éwahi langkung rumiyin dados båså Jawi Kråmå. Ancasipun dipun-éwahi langkung rumiyin dados båså Jawi Kråmå inggih mênikå, kanggé mangêrtosi kanthi cêthå ngéngingi bab jêjêr, wasêså, lêsan, såhå katranganipun. Bab mênikå kanggé nggampilakên såhå njumbuhakên nggarap terjemahan. Bab mênikå kadamêl 31
32 amargi ingkang dhapukaning ugi adhêdhasar urutaning jêjêr, wasêså, lêsan, såhå katranganipun. Bab-bab ingkang prêlu dipun-gatosakên rikålå ndamêl terjemahan, inggih mênikå wontên warni tigå. Tigang bab kasêbut dados dhasaring ndamêl terjemahan (Darusuprapta, 1984: 9). Wondéné urut-urutaning ndamêl terjemahan makatên. 1. Paham saèstu ngéngingi båså sumber-ipun. 2. Paham saèstu ngéngingi båså sasaran. 3. Paham saèstu ngéngingi kawontênan pagêsanganing masarakat rikålå teks dipun-sêrat. Metode terjemahan mênikå mawarni-warni, nanging sagêd karingkês dados warni tigå (Darusuprapta ing Mulyani, 2009: 28). Tigang metode terjemahan kasêbut kados andharan ing ngandhap mênikå. (1) Terjemahan harfiah: inggih mênikå ngéwahi båså saking båså teks kanthi ndamêl terjemahan-ipun sabên têmbung-têmbungipun dipun-éwahi dados båså sasaran, nanging taksih miturut urutaning andharaning teks. (2) Terjemahan isi utawi maknå: inggih mênikå ngéwahi båså saking båsåning teks kanthi damêl terjemahan-ipun sabên têmbung-têmbung ing båså sumber ka-terjemah-akên dados têmbung-têmbung ing båså sasaran ingkang jumbuh. (3) Terjemahan bebas: inggih mênikå ngéwahi båså saking båsåning teks utawi båså sumber dipun-terjemah-akên dados båså sasaran. Adhêdhasar andharan ing nginggil, panalitèn mênikå ngginakakên terjemahan harfiah, terjemahan isi utawi maknå, såhå terjemahan bebas. Terjemahan harfiah mênikå sagêd dipun-ginakakên kanggé nandhing- nandhingakên bab ingkang gêgayutan kaliyan bab båså, ing panalitèn mênikå
dipunbiyantu Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) såhå Kamus Jawa Kuna- Indonesia (Mardiwarsito, 1981) kanggé mangêrtosi têmbung-têmbung Kinå (arkhais) ing teks SK-A såhå teks SK-B. Mênawi terjemahan teks Sêrat Kidungan botên sagêd dipun-garap kanthi terjemahan harfiah, milå têmbung-têmbung ing teks Sêrat Kidungan dipundamêl kanthi terjemahan isi utawi maknå. Salajêngipun, mênawi têmbung-têmbung ing teks Sêrat Kidungan botên sagêd dipun-terjemah-aken kanthi harfiah såhå isi, milå têmbung-têmbung ing teks Sêrat Kidungan dipun-terjêmah-akên kanthi terjemahan bebas. Terjemahan harfiah, terjemahan isi utawi maknå, såhå terjemahan bebas ing panalitèn mênikå dipun-garap kanthi kontekstual. C. Panalitèn ingkang Jumbuh Panalitèn ingkang jumbuh kaliyan panalitèn mênikå [Kajian Filologi Sêrat Kidungan (Têtandhingan, Suntingan, såhå Terjemahan Teks)] dipun-ginakakên kanggé pandom utawi rujukan awit konsep-ipun sami kaliyan panalitèn mênikå. Kajawi mênikå, panalitèn ingkang jumbuh ugi dipun-ginakakên minångkå katrangan pasêksèn bilih panalitèn mênikå dèrèng naté dipuntliti. Panalitèn ingkang sajinis kaliyan panalitèn Sêrat Kidungan, inggih mênikå panalitèn ingkang irah-irahanipun "Tinjauan Filologi Sêrat Cåndrårini" déning Eni Kusumastuti Damayanti (1995) såhå panalitèn kanthi irah-irahan "Tinjauan Filologi Sêrat Sangulårå" déning Warsidi (2005). Jumbuhipun antawising panalitèn ingkang dipun-garap déning Eni Kusumastuti Damayanti (1995) såhå Warsidi (2005) dhatêng panalitèn mênikå dipun-têdahakên ing metode såhå teknik panalitèn ingkang dipun-ginakakên 33
kanggé mbêdhah naskah. Panalitèn mênikå mengacu konsep metode panalitèn filologi kanthi cårå nggarap panalitèn filologi. Garapaning panalitèn filologi kasêbut, inggih mênikå inventarisasi manuskrip utawi naskah, transliterasi teks, têtandhingan teks, suntingan teks, sårtå terjemahan teks. Kajawi mênikå ugi mengacu teknik panalitèn ingkang dipun-ginakakên inggih mênikå teknik analisis deskripsif. Panalitèn ingkang dipun-garap déning Eni Kusumastuti Damayanti (1995) såhå Warsidi (2005) kasêbut têmtunipun wontên ingkang botên béda kaliyan panalitèn teks Sêrat Kidungan. Bédaning tigang panalitèn kasêbut kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. a. Sumber panalitèn Panalitèn ingkang jumbuh ing nginggil ngginakakên sumber panalitèn Sêrat Cåndrårini kaliyan Sêrat Sangulårå, ing panalitèn mênikå ngginakakên sumber panalitèn Sêrat Kidungan. Tigang panalitèn kasêbut sami-sami ngginakakên sumber panalitèn ingkang awujud sêrat. b. Cacahipun sumber panalitèn Ing panalitèn Sêrat Cåndrårini sumber panalitèn ingkang dipun-ginakakên inggih mênikå wontên tigang eksemplar naskah. Ing panalitèn Sêrat Sangulårå, sumber panalitèn ingkang dipun-ginakakên wontên kalih eksemplar naskah. Wondéné panalitèn Sêrat Kidungan sumber panalitèn ingkang dipun-ginakakên wontên kalih eksemplar naskah. c. Alih tulis Ing panalitèn Sêrat Cåndrårini ngginakakên alih tulis transliterasi kanthi ngginakakên metode diplomatik. Ing panalitèn Sêrat Sangulårå ngginakakên alih 34
35 tulis transliterasi kanthi ngginakakên metode standar. Wondéné ing panalitèn Sêrat Kidungan ngginakakên alih tulis transliterasi kanthi ngginakakên metode standar. d. Asiling têtandhingan Asiling têtandhingan ing panalitèn Sêrat Cåndrårini dumugi têtandhingan isi såhå têtandhingan gatrå. Ing panalitèn Sêrat Sangulårå, têtandhinganipun dumugi têtandhingan isi. Wondéné ing panalitèn Sêrat Kidungan namung ndamêl, têtandhingan cacahing pådå, têtandhingan aksårå utawi diksi ingkang panyêrating aksårå utawi diksi bédå nanging botên ngéwahi têgêsipun, têtandhingan têmbung ingkang bédå têgêsipun, såhå têtandhingan tåtå ukårå ing salêbêting sêkar ingkang bédå guru wilanganipun .
BAB III CÅRÅ PANALITÈN A. Jinising Panalitèn Panalitèn mênikå kalêbêt panalitèn deskriptif såhå panalitèn filologi. Panalitèn deskriptif, inggih mênikå panalitèn ingkang ancasipun kanggé ngêmpalakên sadåyå katrangan ingkang wontên kanthi mênåpå wontênipun (Widodo-Mukhtar, 2000: 14). Panalitèn filologi dipun-têtêpakên kanggé nggarap naskah ingkang ngêwrat teks SK-A såhå SK-B ingkang dipun-dadosakên sumber data ing panalitèn mênikå. Cårå panalitên filologi ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå kalêbêt panalitèn filologi modern. Dados adhêdhasar pangêrtosan kasêbut, ancasipun panalitèn deskriptif såhå panalitèn filologi ing panalitèn mênikå kanggé nggambarakên teks SK-A såhå teks SK-B. Teks SK-A såhå teks SK-B dipun-garap kanthi cårå langkah kerja panalitèn filologi. Wondéné cak-cakipun cårå panalitèn filologi ing panalitèn mênikå kawiwitan kanthi ndamêl inventarisasi naskah Sêrat Kidungan, ngandharakên kawontênaning naskah SK-A såhå SK-B, ndamêl transliterasi teks SK-A såhå SK-B kanthi metode transliterasi standar, ngandharakên têtandhingan SK-A såhå SK-B, ndamêl suntingan teks Sêrat Kidungan, kapungkasan kanthi ndamêl terjemahan teks Sêrat Kidungan. B. Sumber Data Panalitèn Naskah Sêrat Kidungan lumantar studi katalog (prêprincianipun wontên bab IV sub-bab inventarisasi naskah) wontên mapintên-pintên variasi. Têgêsipun, naskah Sêrat Kidungan kasêbut sampun dipun-putrani makaping-kaping. Asiling 36
mutrani teks Sêrat Kidungan kasêbut wontên ingkang taksih kasêrat carik mênåpå déné ingkang sampun cithak. Adhêdhasar studi katalog ing Indonésia, mliginipun katalog ing Jawi, kapanggihakên 24 eksemplar naskah Sêrat Kidungan. Naskah-naskah kasêbut kasimpên ing Ngayogyåkartå såhå Suråkårtå. Sadåyå naskah-naskah kasêbut awujud puisi tradisional Jawa, inggih mênikå sêkar måcåpat. Panalitèn mênikå sampun menjangkau naskah Sêrat Kidungan ing papan panyimpêning naskah. Ing Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta bagian pernaskahan kapanggihakên 12 eksemplar naskah kasêrat carik, såhå 1 eksemplar naskah kasêrat Latin. Ing Perpustakaan Widyåbudåyå Kraton Ngayogyåkartå Hadiningrat kapanggihakên 4 eksemplar naskah ingkang kasêrat carik. Ing Perpustakaan Purå Pakualaman kapanggihakên 1 eksemplar naskah kémawon ingkang kasêrat carik. Ing Perpustakaan Sånåpuståkå Kraton Suråkårtå Hadiningrat kapanggihakên 2 eksemplar naskah cithak, såhå 1 eksemplar naskah sêratan carik. Ing Perpustakaan Rêksåpuståkå Kadipatèn Mangkunêgaran kapanggihakên 2 eksemplar naskah cithak, såhå 1 eksemplar naskah sêratan carik. Wondéné andharan langkung jangkêpipun ngéngingi naskah-naskah Sêrat Kidungan ingkang kasimpên ing Ngayogyåkartå såhå Suråkårtå kaandharakên ing bab IV, sub-bab inventarisasi naskah Sêrat Kidungan. Naskah Sêrat Kidungan ingkang dipun-ginakakên kanggé objek panalitèn mênikå naskah Sêrat Kidungan sêratan carik, koleksi Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta bagian pernaskahan. Dhasaripun panalitèn mênikå ngginakakên naskah Sêrat Kidungan koleksi Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta bagian 37
pernaskahan minångkå objek panalitèn, kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Dipun-tingali saking keterjangkauan-ipun, Sêrat Kidungan ingkang kasimpên ing Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta langkung terjangkau tinimbang papan panyimpêning naskah Sêrat Kidungan sanèsipun. 2. Naskah Sêrat Kidungan kalêbêt jinis piwulang, inggih mênikå piwulang ingkang ngêwrat bab pralambanging ngèlmi Islam ingkang sayêktos (sejati), tuwin minångkå wêwarah pamujining kawulå dhumatêng Gusti. 3. Naskah Sêrat Kidungan ingkang dipun-ginakakên isinipun langkung jangkêp tinimbang naskah Sêrat Kidungan sanèsipun (naskah Sêrat Kidungan sanèsipun ing irah-irahan naskah sanès). 4. Kawontênan naskah-ipun, kasêrat mawi carik såhå sêratanipun taksih gampil dipunwaos. Naskah Sêrat Kidungan ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn wontên mênikå kalih eksemplar naskah, inggih mênikå Sêrat Kidungan SK 143 C ingkang salajêngipun kasêbut SK-A såhå Sêrat Kidungan SK 143 E ingkang salajêngipun kasêbut SK-B koleksi Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta bagian pernaskahan. Kawontênan wadhag SK-A såhå SK-B kaandharakên ing ngandhap mênikå. Kawontênan wadhaging SK-A såhå SK-B taksih saé. Samak SK-A kadamêl saking dlancang karton såhå dipun-samaki plastik bêning. Wondéné SK-B samakipun kadamêl saking walulang warni cêmêng. Dlancang SK-A awujud dlancang HVS, wondéné SK-B dipunsêrat ing dlancang HVS declaratif (dlancang HVS bergaris). Naskah asli SK-A sampun risak, pramilå naskah ingkang dipun- 38
ginakakên ing panalitèn mênikå naskah fotokopian SK-A, wondéné naskah SK-B kasêrat carik. C. Teknik Ngêmpalakên Data Teknik anggènipun ngêmpalakên data ing panalitèn mênikå dipun-garap kanthi studi kapustakan (maos såhå nyathêt) såhå nyumurupi piyambak wujuding naskah (pelacakan naskah ing papan panyimpêning naskah). Garapaning panalitèn kanggé ngêmpalakên data ing panalitèn mênikå ngginakakên langkah kerja panalitèn filologi. Garapaning panalitèn filologi kasêbut kaandharakên makatên. a. Inventarisasi naskah Inventarisasi naskah, inggih mênikå kanthi ngêmpalakên sadåyå naskah sajinis ingkang dipun-dadosakên sumber panalitèn lajêng dipundhaptar, inggih mênikå naskah Sêrat Kidungan. Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan dipun-garap kanthi cårå studi katalog. Katalog ingkang dipun-ginakakên ing inventarisasi naskah kathahipun wontên sangang buku utawi eksemplar katalog. Irah-irahaning katalog ingkang dipun-ginakakên kanggé inventarisasi naskah Sêrat Kidungan kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1) Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta Jilid I (Behrend, 1990). 2) Katalog Descriptive Catalogue of The Javanese Manuscripts and Printed Books In The Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet, 1983). 3) Katalog Naskah-naskah Perpustakaan Pura Pakualaman (Saktimulya, 2005). 4) Javanese Language Manuscripts of Surakarta, Central Java: a Preliminary Deskriptive Catalog Volume IV (Florida, 1981). 39
5) Katalog Buku Terjemahan Tahun 1970 Perpustakaan Radyapustaka Surakarta (Anonim, 2009). 6) Javanese Literatur in Surakarta Manuscripts Volume II Manuscripts of The Mangkunegara (Florida, 2000). 7) Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Jilid 3-A Fakultas Sastra Universitas Indonesia (Behrend såhå Titik, 1997). 8) Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Jilid 3-B Fakultas Sastra Universitas Indonesia (Behrend såhå Titik, 1997). 9) Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara: Kraton Yogyakarta. Jilid 2 (Lindsay, Jennifer, R.M. Soetanto såhå Alan Feinstein, 1994) Adhêdhasar katrangan ing Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta Jilid I (1990), dipun-andharakên bilih naskah Sêrat Kidungan kode koleksi SK 143 C såhå Serat Kidungan kode koleksi SK 143 E mênikå awujud sêkar alit (måcåpat). b. Kawontênaning naskah Kawontênaning naskah inggih mênikå nggambarakên kanthi cêthå kawontênaning naskah såhå teks ingkang dipuntliti kanthi ngginakakên têtêmbungan. Naskah såhå teks ingkang dipuntliti inggih mênikå SK-A såhå SK-B Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta. Naskah Sêrat Kidungan dipun-gambarakên kanthi ngginakakên tabel, ingkang salajêngipun dipun-gambarakên malih lumantar têtêmbungan ingkang langkung cêthå. c. Alih tulis Alih tulis inggih mênikå nggantos sêrataning teks kanthi aksårå ingkang sami kaliyan aksårå sêrataning teks utawi mawi aksårå ingkang bédå. Alih tulis 40
ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå ngginakakên transliterasi. Transliterasi inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang botên sami kaliyan aksaraning teks. Translitersi ingkang dipun-ginakakên inggih mênikå metode transliterasi standar. Metode transliterasi standar inggih mênikå cårå anggènipun ndamêl alih tulis teks Sêrat Kidungan ingkang kasêrat kanthi adhêdhasar éjaan ingkang sampun dipun-sampurnakakên utawi ejaan yang disempurnakan (EYD) ingkang limrah. Transliterasi standar wontên kaunggulanipun, inggih mênikå langkung komunikatif såhå praktis. Pérangan-pérangan ingkang dipun-garap nalikå ndamêl transliterasi teks Sêrat Kidungan, inggih mênikå panganggéning wandå (suku kata), ejaan, såhå panganggéning tåndhå pamaos. d. Têtandhingan teks Têtandhingan teks sagêd dipun-garap awit naskah ingkang kapanggihakên langkung saking satunggal. Caranipun ndamêl tetandhingan teks ing panalitèn mênikå kanthi ndamêl ketetapan teks (constitutia-textus), inggih mênikå kanthi nandhingakên têmbung-têmbung ing SK-A såhå SK-B. Panalitèn mênikå ndamêl têtandhingan ing bab têtandhingan kathahing pådå teks SK-A såhå SK-B, têtandhingan aksårå utawi diksi ingkang panyêrating aksårå ingkang bédå nanging botên ngéwahi têgêsipun, têtandhingan têmbung ingkang bédå têgêsipun, såhå têtandhingan tåtå ukårå ing salêbêting sêkar ingkang bédå guru wilanganipun. e. Suntingan teks Ancasipun suntingan teks ing panalitèn mênikå kanggé madosi sêratan ingkang risak (korup) såhå jubuh kaliyan kontek isi supados kawaos kanthi saé saking naskah landasan. Suntingan teks ing panalitèn mênikå ngginakakên metode 41
induk (lengger) utawi landasan. Metode landasan mênikå dipun-garap amargi objek panalitèn mênikå langkung saking satunggal naskah. Naskah SK-B ing panalièn mênikå kapilih minångkå naskah induk utawi naskah landasan. Dhasariipun naskah SK-B kapilih minångkå naskah induk utawi naskah landasan sampun dipun-andharakên ing bab II pérangan suntingan teks. f. Terjemahan teks Terjemahan utawi alih båså ing panalitèn mênikå nggantos båsåning teks dhatêng båså sanèsipun inggih mênikå, båså Indonésia. Sadèrèngipun dipundamêl alih båså kanthi ngginakakên båså Indonésia, båsåning teks Sêrat Kidungan inggih mênikå, båså Jawi Ngoko-alus dipun-éwahi dhatêng båså Jawi Kråmå. Ancasipun dipun-éwahi langkung rumiyin dados båså Jawi Kråmå inggih mênikå, kanggé mangêrtosi kanthi cêthå ngéngingi bab jêjêr, wasêså, lêsan såhå katranganipun. Terjemahan ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå ngginakakên terjemahan harfiah, terjemahan isi, såhå terjemahan bebas. Terjemahan teks Sêrat Kidungan dipun-wiwiti kanthi ndamêl terjemahan têmbung satunggal kaliyan têmbung ingkang cakêt têgêsipun. Terjemahan harfiah ing panalitèn mênikå dipunbiyantu Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) såhå Kamus Jawa Kuna- Indonesia (Mardiwarsito, 1981) kanggé mangêrtosi têmbung-têmbung Kinå (arkhais) ing teks SK-A såhå teks SK-B. Mênawi terjemahan teks Sêrat Kidungan botên sagêd dipun-garap kanthi terjemahan harfiah, milå têmbung-têmbung ing teks Sêrat Kidungan dipun-garap kanthi terjemahan isi utawi maknå. Salajêngipun, mênawi têmbung-têmbung ing teks Sêrat Kidungan botên sagêd dipun-terjemah-aken kanthi terjemahan harfiah såhå terjemahan isi, têmbung-têmbung ing teks Sêrat Kidungan lajêng dipun- 42
terjêmahakên kanthi terjemahan bebas. Terjemahan harfiah, terjemahan isi utawi maknå, såhå terjemahan bebas ing panalitèn mênikå dipun-garap kanthi kontekstual. D. Instrumen Panalitèn Adhêdhasar teknik pangêmpalaning data ingkang dipun-garap kanthi maos såhå nyathêt, milå saking mênikå instrumen panalitèn mênikå awujud kartu data. Kartu data kasêbut dipun-ginakakên kanggé nyathêt data-data saking asiling maos såhå nyumurupi piyambak teks Sêrat Kidungan. Kartu data ingkang dipun- ginakakên kanggé nyathêt data ingkang kasêrat ing teks Sêrat Kidungan, salajêngipun dipun-kêlompokakên supados data-nipun jumbuh kaliyan panalitèn mênikå. Kartu data kasêbut dipun-ginakakên kanggé nyathêt: kawontênaning naskah såhå teks SK-A kaliyan naskah såhå teks SK-B, têtandhingan kathahing pådå, têtandhingan aksårå ingkang bédå nanging botên ngéwahi têgêsipun, têtandhingan têmbung ingkang bédå têgêsipun, såhå têtandhingan guru wilangan. Kartu data ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. a. Kartu data ingkang badhé dipun-ginakakên kanggé nyêrat kawontênaning naskah Sêrat Kidungan-A såhå Sêrat Kidungan-B Tabel 2: Kartu Data Kawontênaning Naskah SK-A såhå SK-B No. 1. 2. 3. Katrangan Papan panyimpêning naskah Nomêr kodeks Irah-irahan SK-A SK-B 43
lajêngipun tabel No. Katrangan a. Ing pundi kémawon, ing kåcå pintên? b. Adhêdhasar katrangan ing teks utawi katalog? 4. 5. 6. 7. 8. 9. Sintên ingkang nyêrat, kapan dipunsêrat, ing pundi kasêrat Kawontênaning naskah Jinising bahan naskah Cacahing pådå sabên sakåcå Kandêling naskah Ukuraning panjang såhå wiyar naskah umum 10. Ukuraning naskah khusus (ingkang dipuntliti) panjang såhå wiyar 11. Ukuraning margin naskah khusus (ingkang dipuntliti) a. nginggil b. ngandhap c. kiwå d. têngên Isining Naskah mênåpå kêmpalan mapintên-pintên teks) Jinising naskah (piwulang, mênåpå sanésipun) 12. (satunggal saking 13. 14. Wujuding teks (gancaran mênåpå sêkar) Samaking mênåpå, kawontênanipun, saking mênåpå) Jinising kadospundi 17. Ukuraning 15. (warni kadospundi kadamêl naskah aksårå 16. naskah aksårå (agêng, sêdêngan, alit) (jêjêg, Sikaping miring manêngên, mênåpå miring mangiwå) 19. Tapaking mangsi kadospundi 20. Warninipun mangsi, warni 18. aksårå 21. mênåpå Basaning teks ingkang dipun- SK-A SK-B 44
45 lajêngipun tabel No. Katrangan SK-A SK-B 22. ginakakên kadospundi Cacahing ingkang pintên kåcå naskah dipuntliti wontên kåcå 23. Wujuding aksårå (ngêtumbar, mucuk êri, mbata sarimbag, mênåpå kombinasi) Cacahing pupuh dipuntliti, pintên pupuh ingkang 24. 25. Nåmå pupuh dipuntliti mênåpå ingkang b. Kartu data ingkang dipun-ginakakên kanggé nyêrat têtandhingan kathahing pådå SK-A såhå SK-B Tabel 3: Kartu data têtandhingan kathahing pådå teks SK-A såhå teks SK-B No. Pupuh Irah-irahaning teks Kathahing pådå SK-A SK-B c. Kartu data ingkang dipun-ginakakên kanggé nyêrat têtandhingan aksårå såhå diksi ingkang kasêrat bédå nanging botên ngéwahi têgêsipun Tabel 4: Kartu Data Têtandhingan Aksårå såhå Diksi ingkang Kasêrat Aksårå utawi Diksi Bédå, ananging Botên Ngéwahi Têgêsipun No. Sumber B A SK-A SK-B
d. Kartu data ingkang dipun-ginakakên kanggé nyêrat bêdaning têmbung ingkang béda têgêsipun Tabel 5: Kartu Data Têtandhingan Bédaning Têmbung ingkang Béda Têgêsipun No. Sumber B A SK-A SK-B e. Kartu data ingkang dipun-ginakakên kanggé nyêrat bêdanipun guru wilangan Tabel 6: Kartu Data Bédanipun Guru Wilangan No. Sumber B A SK-A SK-B E. Teknik Analisis Data Teknik analisis data ing panalitèn mênikå, ngginakakên teknik analisis deskripsif. Munpangatipun analisis deskriptif inggih menika kanggé penafsiran ingkang awujud deskripsi, ingkang wujudipun andharan-andharan utawi gambaran-gambaran saking asiling panalitèn såhå pangrêmbagipun. Teknik analisis kasêbut dipunpilih amargi panalitèn mênikå kanggé nggambarakên teks SK-A såhå teks SK-B. Garapaning analisis data panalitèn mênikå inggih mênikå pengkategorian, penginterpretasikan, pengelompokan, såhå pendeskripsian. Pengkategorian data panalitèn mênikå kanthi menggolongkan data kajumbuhakên kaliyan têtandhingan 46
47 teks sabên data. Kategori kasêbut ing antawisipun têtandhingan teks ingkang bêdå, nanging botên ngéwahi têgêsipun såhå têtandhingan teks ingkang awujud tåtå têmbung såhå tåtå ukårå ingkang ngéwahi têgêsipun. Asiling kategori kasêbut salajêngipun dipun-interpretasi kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun. Salajêngipun data dipun-kêlompokakên kanthi sistematis såhå objektif wontên ing salêbêting tabel. Saking asiling pengelompokan kasêbut, data ing tabel salajêngipun dipun-analisis kanthi cårå dipun-gambarakên. F. Validitas såhå Reliabilitas Data Validitas data ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå validitas semantik amargi sumber datanipun awujud têmbung såhå klompoking têmbung ing naskah ingkang kajumbuhakên teks SK-A såhå SK-B. Ing naskah kasêbut, kaandharakên kanthi wontênipun båså ingkang awujud têtêmbungan såhå klompoking têmbung ingkang kasêrat kanthi dhapukan sêkar. Validitas semantik ing panalitèn mênikå dipun-ginakakên kanggé madosi maknå saking data ingkang gayut kaliyan konteks-ipun. Wondéné cak-cakanipun validitas semantik ing panalitèn mênikå kados tulådhå ing ngandhap mênikå: Transliterasi standar: ... têguh hayu luputå ing lårå / adoh ing bilahi kabèh /... Alih båså Jawi Kråmå: .... mugi-mugi pinaringanå såhå rahayu têguh, linêpatnå saking sêsakit, tuwin saking linêpatnå sakathahing bilahi, ..... ragam Terjemahan Indonésia: .... selamat terkena jauh dari marabahaya,... båså sentosa dan tidak penyakit, semua Têmbung têguh ing nginggil, miturut Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939: 599) têgêsipun (1) kukuh, sêntoså, panggah, kuat; (2) kêdhot, ora pasah ing gêgaman. Pramilå, adhêdhasar konteks ukaranipun, têgêsipun têmbung têguh
ingkang jumbuh kaliyan konteks ukaranipun inggih mênikå sêntoså. Têmbung hayu ing nginggil, miturut Kamus Jawa Kuna-Indonesia (Mardiwarsito, 1981: 215) têgêsipun (1) keindahan; (2) keselamatan; (3) kebahagiaan; (4) milik; (5) kesukacitaan. Pramilå, adhêdhasar konteks ukaranipun, têgêsipun têmbung hayu ingkang jumbuh kaliyan konteks ukaranipun inggih mênikå keselamatan. Têmbung luputå ing nginggil, miturut Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939: 279) têgêsipun (1) ora kênå, ora pênêr panujuné; (2) salah, kliru; (3) kalis ing. Pramilå, adhêdhasar konteks ukaranipun, têgêsipun têmbung luputå ingkang jumbuh kaliyan konteks ukaranipun inggih mênikå ora kênå. Wondéné reliabilitas ingkang dipun-ginakakån, inggih mênikå reliabilitas intraretter såhå reliabilitas interratter. Teknik intraretter dipun-ginakakên kanggé pados data ingkang sami kanthi cårå maos teks ingkang dados objek panalitèn kanthi dipunambal-ambali. Teknik interretter ugi dipun-ginakaken kanthi cårå pados tiyang sanès kanggé paring pertimbangan nalikå panalitèn dipun-lampahi. Teknik interratter ugi dipun-garap kanthi pados pertimbangan verifikasi lumantar pakar, inggih mênikå dhatêng dosen ingkang mumpuni ing bidang filologi, inggih mênikå dosen pembimbing ingkang paring panjurung ing panalitèn mênikå. 48
BAB IV ASILING PANALITÈN SÅHÅ PANGRÊMBAGIPUN A. Inventarisasi Naskah Sêrat Kidungan såhå Pangrêmbagipun Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan ing panalitèn mênikå dipun-garap kanthi studi katalog såhå nyumurupi piyambak kawontênaning naskah. Studi katalog dipun-garap kanthi madosi kawontênaning naskah ngginakakên katalog. Katalog ingkang dipun-ginakakên kanggé studi katalog inggih mênikå, katalog ing Indonésia, mliginipun katalog ing Jawi. Wondéné irah-irahaning katalog ingkang dipun-ginakakên kanggé studi katalog sampun kaandharakên ing bab III sub-bab teknik ngêmpalakên data panalitèn pérangan inventarisasi naskah. Sasampunipun nglampahi studi katalog, garapaning inventarisasi naskah Sêrat Kidungan salajêngipun inggih mênikå, nyumurupi piyambak wujuding naskah. Nyumurupi piyambak wujuding naskah ingkang dipun-garap kanthi nyumurupi piyambak kawontênaning naskah ing sabên papan panyimpêning naskah. Saking asiling inventarisasi naskah Sêrat Kidungan kapanggihakên 24 eksemplar naskah Sêrat Kidungan. Naskah-naskah kasêbut kasimpên Ngayogyåkartå såhå Suråkårtå. Sadåyå naskah-naskah kasêbut awujud puisi tradisional Jawa, inggih mênikå sêkar måcåpat ingkang kasêrat carik mênåpå déné ingkang sampun cithak. Asiling inventarisasi naskah Sêrat Kidungan ing panalitèn mênikå, kapanggihakên mapintên-pintên naskah Sêrat Kidungan. Wondéné asiling inventarisasi naskah Sêrat Kidungan ing panalitèn mênikå kaandharakên kanthi bagan ing ngandhap mênikå. 49 ing
Irah-irahaning katalog Papan panyimpêning naskah Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Museum Sånåbudåyå Yogyakarta Jilid I (Behrend, 1990) SÊRAT KIDUNGAN Descriptive Catalogue of The Javanese Manuscripts and Printed Books In The Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet, 1983) Perpustakaan Museum Sånåbudåyå bagian Pernaskahan Têpas Kapujanggan Agêng Widyåbudåyå Kraton Ngayogyåkartå Hadiningrat Perpustakaan Sånåpuståkå Kraton Suråkartå Hadiningrat Perpustakaan Rêksåpuståkå Kadipatèn Mangkunêgaran Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara: Kraton Yogyakarta Jilid 2(Lindsay dan Alan, 1994) Katalog Naskah-naskah Perpustakaan Pura Pakualaman (Saktimulya, 2005) Javanese Language Manuscripts of Surakarta, Central Java: a Preliminary Deskriptive Catalog Volume I (Florida, 1981) Javanese Literatur in Surakarta Manuscripts Volume II Manuscripts of The Mangkunegara (Florida, 2000) Bagan 1: Inventarisasi Naskah Sêrat Kidungan Irah-irahaning naskah/bundel Sêrat Kidungan kode SK 19 Sêrat Kidungan kode SK 143 E Sêrat Kidungan kode SK 143 C Kêmpalan Cariyos Warni-warni kode PB. A 174 Objek Panalitèn Sêrat Warni-warni kode PB. A 190 Sêrat Suluk Pléncung kode SK 104 Sêrat Primbon kode SK 139 Sêrat Suluk Warni-warni SK PB. A 263 Sêrat Pêthik Kumpul kode SK 158 Fragmen Sêrat Warni-warni kode SK 155 Sêrat Pawukon kode SK 122 A Sêrat Kancil Kridhåmårtånå såhå Kêmpalan Piwulang Warni- warni kode PB. A 194 Sêrat Kêmpalan Warni-warni kode PB. A 199 Sêrat Kidungan nomêr 68505 Sêrat Kidungan nomêr 68565 Sêrat Kidung ingkang Rumêksèng Latri nomêr 43010 Sêrat Kidungan nomêr 13005 Sêrat Kidungan nomêr 13340 Sêrat Kidungan nomêr 14700 Sêrat Kagungan Dalêm Ångkå VI nomêr 28530 Sêrat Kaklêmpakan Suluk lan Piwulang Warni-warni kode B.13 Sêrat Suluk Warni-warni kode C.27 Sêrat Kaklêmpakan kode D.10 Sêrat Klêmpakan kode D.8 Kidungan kode Pi 1 Sêrat Kidungan kode KS 583.1 Sêrat Kidungan kode KS 583.0 Sêrat Kidungan kode KS 480.1 Sêrat Kagungan Dalêm Ångkå VI kode P.3 Sêrat Kidungan kode F.49 Kidungan Ingkang Djangkep kode F.48 Naskah sami 50
51 Asiling inventarisasi naskah ing nginggil, paring gambaran ingkang awujud irah-irahaning katalog, papan panyimpêning naskah såhå irah-irahaning naskah. Wondéné andharanipun asiling inventarisasi naskah Sêrat Kidungan panalitèn mênikå kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi naskah kanthi ngginakakên Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta Jilid I (Behrend, 1990) Inventarisasi naskah dipun-garap kanthi studi katalog, inggih mênikå kanthi madosi naskah ingkang dipun-dadosakên sumber data panalitèn. Katalog ingkang dipun-ginakakên inggih mênikå Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta Jilid I (Behrend, 1990). Saking asiling studi katalog kasêbut, kapanggihakên 13 naskah Sêrat Kidungan. Wondéné andharan isining sêrat kasêbut kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Sêrat Kidungan kode SK 19 Naskah mênikå kode-nipun SK 19 (Behrend, 1990: 568). Naskah kasêrat mawi aksårå Latin. Naskah mênikå kêmpalan saking teks Kidungan, dongå, aji-aji, sartå tolak bålå. Wondéné isinipun teks ing antawisipun: Kidung Rumêkså ing Wêngi, Kidung Padhanyangan, Kidung yèn Sêsinggah Panulaking Lårå, Sêrat Lagon, Malaékatan, Dongå Panulaking Bilahi, såhå Panulaking Laré Rèwèl. Naskah mênikå sami kaliyan naskah Kidungan Ingkang Djangkep kode F. 48 koleksi Perpustakaan Rêksåpuståkå Kadipatèn Mangkunêgaran. Naskah mênikå botên dipuntliti kanthi jlimêt, awit naskah kasêbut kasêrat mawi aksårå Latin. b. Sêrat Kidungan kode SK 143 C Naskah mênikå kode-nipun SK 143 C (Behrend, 1990: 659) utawi adhêdhasar katalog Girarrdet (1983: 931) nomêripun 68505. Naskah kapérang
saking mapintên-pintên teks, ing antawisipun: teks Kidung Rumêkså Ing Wêngi, teks Ngétang Lêlêmbat ing Tanah Jawi, teks Sarånå Têtulak Jabang Bayi, teks Candraning Manungså, teks Lampahing Dintên, Pangandikaning Nabi, såhå teks Ajaran Sayid Ngali. c. Sêrat Kidungan kode SK 143 E Naskah mênikå kode-nipun SK 143 C (Behrend, 1990: 660) adhêdhasar katalog Girarrdet (1983: 934) nomêripun 68565. Naskah kapérang saking mapintên-pintên teks, ing antawisipun: teks Kidung Rumêkså Ing Wêngi, Ngétang Lêlêmbat ing Tanah Jawi, teks Dongå Kanggé Mèndêlakên/Nolak supados Bayi botên Rèwèl, såhå teks Dongå Kanggé Bayi supados botên Dipungodhå déning Bêthari Durgå. d. Kêmpalan Cariyos Warni-warni Naskah mênikå kode-nipun PB A. 174 (Behrend, 1990: 251-255). Naskah kapérang saking 13 teks, ing antawisipun: Baratayuddha Kawi, Nitisruti, Kidung Rumêkså ing Wêngi, Kidung Lêlêmbat, Sarahing Pêksi Platuk, Ngalamating Pêksi Gagak, Ngalamating Pêksi Prênjak, Ngalamating Têjå, Tutulaking Jabang Bayi, Déwå-déwå Pênjågå Angin, Kakawin Arjunawiwaha, Ngétang Lêlêmbat Alit-alit, Pratèlan Khadis. Ing naskah menikå, teks Sêrat Kidungan kapanggihakên ing urutan teks kaping 3, 4, såhå 9. e. Sêrat Warni-warni Naskah mênikå kode-nipun PB A. 190 (Behrend, 1990: 467). Naskah kêmpalan saking 9 teks piwulang, suluk sartå sajarah. Wondéné isining naskah kasêbut, ing antawisipun: Sèh Têkåwêrdi, Suluk Sèh Hidayatulåh, Wêwalêr Kinå, Wulang Rèh, Suluk Sèh Umbul Brahim, Kidungan, Turunsih, Cariyos Jaman 52 teks
53 Måjåpahit, sartå Babad Pajajaran-Måjåpahit. Ing naskah menikå, teks Sêrat Kidungan kapanggihakên ing urutan teks kaping 8. f. Sêrat Pléncung Naskah mênikå kode-nipun SK 104 (Behrend, 1990: 532-533). Naskah kêmpalan saking 5 teks, inggh mênikå: piwulang ngèlmi kasampurnan, obat-obat tradisional ingkang gêgayutan kaliyan saptå wårå såhå påncå wårå, ngêtang lêlêmbat, jinising mantra utawi puji, sartå jinising kidungan. Ing naskah menikå, teks Sêrat Kidungan kapanggihakên ing urutan teks kaping 3, 4 såhå 5. g. Sêrat Primbon Naskah mênikå kode-nipun SK 139 (Behrend, 1990: 566-567). Naskah kapérang saking 14 teks. 12 teks sapisanan ngêwrat jinising pangruwatan saking Cêrmåpawirå dhalang saking Sêntolo. Wondènè kalih teks pungkasan ngêwrat kidungan, sartå puji såhå aji saking Kraton Ngayogyåkartå. Ing naskah menikå, teks Sêrat Kidungan kapanggihakên ing urutan teks kaping 13 kanthi irah-irahan Kidungan. h. Sêrat Suluk Warni-warni Naskah mênikå kode-nipun PB A. 263 (Behrend, 1990: 465-466). Naskah kapérang saking 10 teks suluk såhå 2 teks sanèsipun. Wondéné isining naskah mênikå, ing antawisipun: Suluk Wasiyating Pårå Guru, Suluk Martabat Kanugrahan, Suluk Sèh Samsu Tabarit, Suluk Martabat Rasulullåh, Suluk Kikayating Nukat Gåib, Suluk Nor Mukamat, Suluk Bayanmani, Suluk Maniharti, Suluk Panduking Dunung, Suluk Sêsindhèning Pårå Wali, Sêrat Kidungan, sartå Pétangan Dintên. Ing naskah menikå, teks Sêrat Kidungan kapanggihakên ing urutan teks kaping 11 såhå 12 kanthi irah-irahan Sêrat Kidungan.
54 i. Sêrat Pêthik Kumpul Naskah mênikå kode-nipun SK 158 (Behrend, 1990: 555-556). Naskah kapérang 18 teks, ing antawisipun: Sêrat Ambiya, Lênggahing Sadat såhå Sifat 20, Pêthikan Wulang Rèh, Kidungan, Katrangan Lênggahing Sadat, Pawukon, Pêthikan Sêrat Silatun-Silatun, Wulang Rèh, Wulang Èstri, Bab Salaki Rabi, Suluk Sawangan, Pasangatan Saptåwårå, Suluk Sujinah, Suluk Makrifat, Déwå Ruci, Wulangipun Sunan Giri, Pêpali Ki Agêng Sélå, sartå Suluk Plêncung. Ing naskah menikå, teks Sêrat Kidungan kapanggihakên ing urutan teks kaping 4. j. Fragmèn Sêrat Warni-warni Naskah mênikå kode-nipun SK 155 (Behrend, 1990: 463-464). Isining naskah kêmpalan saking 7 teks, ing antawisipun: Pêthikan Sêrat Sopånåmulyå, Pêthikan Cariyos Sélå Argå dumugi Bêdhah Pajajaran, Pêthikan Cariyos Ajar Wilis Kapurih Ambatang Kênyå Bobot, Kidungan, Gancaripun Mim Pipitu, Musawaratan Pårå Wali, Suluk Gångså sartå Ringgit, såhå Darmåwasitå. Ing naskah menikå, teks Sêrat Kidungan kapanggihakên ing urutan teks kaping 5. k. Sêrat Pawukon Naskah mênikå kode-nipun SK 122 A (Behrend, 1990: 568). Naskah ngandharakên 2 teks, inggih mênikå teks pétangan, kalêbêt ugi pawukon, såhå pétangan Jawi. Wontên ugi teks Kidung Rumêkså ing Wêngi, såhå Kidung Padhanyangan. Ing naskah menikå, teks Sêrat Kidungan kapanggihakên ing urutan teks kaping 2. l. Sêrat Kancil Kridhåmartånå såhå Kêmpalan Piwulang Warni-warni Naskah mênikå kode-nipun PB A. 194 (Behrend, 1990: 330). Isining teks nyariosakên Kancil saking Kuwuk dumugi dados Pandhitå ing Nêgari
55 Gêbangtinatar, kapungkasan kanthi piwulang si Kancil. Naskah mênikå ugi ngandharakên mapintên-pintên teks suluk, piwulang såhå kidungan, ing antawisipun: Sajarah Råjå, Kidungan, Puji Dinå, Pandhanyangan, Parisat, Suluk Bêlis, Bab Lampahipun Tiyang Sålåt, Kajêngakên Suluk Sèh Malåyå, Masalahing Napas, Suluk Ngêlmi Makrifat, Wulang Baråtå, Sêrat Tåtå Pråjå, Kawajibanipun Lurah Dhusun, sårtå Cêkruktrunå. Ing naskah menikå, teks Sêrat Kidungan kapanggihakên ing urutan teks kaping 3, 4, såhå 5. m. Sêrat Kêmpalan Warni-warni. Naskah mênikå kode-nipun PB A.199 (Behrend, 1990: 251-255). Naskah ngêwrat pétangan, piwulang, suluk, kidungan, aji-aji, såhå fiqih. Ing naskah menikå, teks Sêrat Kidungan kapanggihakên ing urutan teks kaping 4. 2. Inventarisasi naskah kanthi ngginakakên Descriptive Catalogue of The Javanese Manuscripts and Printed Books In The Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet, 1983) Inventarisasi naskah salajêngipun dipun-garap kanthi ngêmpalakên informasi bab naskah Sêrat Kidungan ingkang kasimpên ing papan panyimpênan sanès, sasanèsipun Perpustakaan Naskah Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta. Inventarisasi naskah ngginakakên katalog ingkang dipunsêrat déning Girardet (1983), inggih mênikå Descriptive Catalogue of The Javanese Manuscripts and Printed Books In The Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta. Asiling inventarisasi naskah kanthi ngginakakên Descriptive Catalogue of The Javanese Manuscripts and Printed Books In The Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta paring informasi wontên pundi kémawon naskah Sêrat Kidungan kasimpên. Salajêngipun informasi kasêbut, dipun-jumbuhakên kaliyan katalog
sabên papan panyimpêning naskah Sêrat Kidungan såhå nyumurupi piyambak kadospundi kawontênanipun naskah Sêrat Kidungan kasêbut. Wondéné asiling inventarisasi naskah Sêrat Kidungan kasêbut kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan kanthi ngginakakên Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara: Kraton Yogyakarta Jilid 2 1) Irah-irahanipun naskah ingkang kapanggihakên Sêrat Kaklêmpakan Suluk lan Piwulang Warni-warni kanthi kode B.13 (Linsay, 1994: 97) utawi adhêdhasar katalog Girarrdet (1983: 675) nomêripun 43010. Naskah mênikå kapérang saking sakawan teks, déné teks Kidung Rumêkså ing Wêngi ing urutan kaping 2, kåcå 513 dumugi kåcå 519. 2) Irah-irahanipun naskah ingkang kapanggihakên Sêrat Suluk Warni-warni kanthi kode C. 27 (Linsay, 1994: 124). Wontên ing kåcå 1 dumugi kåcå 7 dipun- panggihakên teks Kidung Rumêkså ing Wêngi. 3) Irah-irahanipun naskah ingkang kapanggihakên Sêrat Kaklêmpakan kanthi kode D.10 (Linsay, 1994: 156). Ing kåcå 38 dumugi kåcå 44 dipun-panggihakên teks Kidung Rumêkså ing Wêngi. 4) Irah-irahanipun naskah ingkang kapanggihakên Sêrat Klêmpakan kanthi kode D.8 (Linsay, 1994: 155). Ing kåcå 4 dumugi kåcå 14 dipun-panggihakên teks Kidung Rumêkså ing Wêngi. b. Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan kanthi ngginakakên Katalog Naskah- naskah Perpustakaan Pura Pakualaman (Saktimulya, 2005) Irah-irahanipun naskah ingkang kapanggihakên Kidungan. Naskah mênikå kode-nipun P1 (Saktimulya, 2005: 88). Naskah ngêwrat pujian-pujian, dongå kanggé kaslamêtan supados têbih saking godhanipun jin, såhå dhêmit, sartå dongå 56
supados têbih saking watak awon. Adhêdhasar katrangan ing kolofon, naskah mênikå kasêrat déning Éyang Gusti Kangjêng Ratu Pêmbayun ing Suråkårtå, salajêngipun naskah mênikå dipun-paringakên dhatêng Wayah Dalêm Gusti Radén Ayu Adipati Suryådilågå ing Ngayogyåkartå (kulåwarganipun Pakualam kaping VII). Naskah kapérang saking kalih pupuh, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå kanggé teks Ånå Kidung Rumêkså ing Wêngi Têguh Hayu Luputå Ing Lårå, såhå pupuh Sinom kanggé teks Ingkang Pårå Jin Winarnå Myang Ratu Sawiji-wiji. c. Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan kanthi ngginakakên Javanese Language Manuscripts of Surakarta, Central Java: a Preliminary Deskriptive Catalog Volume IV (Florida, 1981) 1) Irah-irahanipun naskah ingkang kapanggihakên Sêrat Kidungan kanthi kode KS 583.1 (Florida, 1981: 601) utawi adhêdhasar katalog Girarrdet (1983: 83) nomêripun 13005. Naskah kasêbut naskah cithak. Cacahipun pupuh wontên kalih, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå kanggé teks Kidung Rumêkså ing Wêngi såhå pupuh Sinom kanggé teks Lêlêmbat ing Tanah Jawi. 2) Irah-irahanipun naskah ingkang kapanggihakên Sêrat Kidungan kanthi kode KS 583.0 (Florida, 1981: 601) utawi adhêdhasar katalog Girarrdet (1983: 97) nomêripun 13340. Naskah kasêbut kasêrat mawi aksårå Jåwå. Naskah mênikå kapérang saking 78 kåcå. Cacahipun pupuh wontên kalih inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå kanggé teks Kidung Rumêkså ing Wêngi såhå pupuh Sinom kanggé teks Ngétang Lêlêmbat ing Tanah Jawi. 3) Irah-irahanipun naskah ingkang kapanggihakên kapanggihakên Kidung Rumeksa ing Wengi kanthi kode KS 480.1 (Florida, 1981: 568) utawi adhêdhasar katalog Girarrdet (1983: 139) nomêripun 14700. Naskah kasêbut naskah cithak. 57
Isining naskah wontên kalih pupuh, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå kanggé teks Kidung Rumêkså ing Wêngi såhå pupuh Sinom kanggé teks Ngétang Lêlêmbat Tanah Jawi. d. Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan kanthi ngginakakên Javanese Literatur in Surakarta Manuscripts Volume II Manuscripts of The Mangkunegara (Florida, 2000) 1) Irah-irahanipun naskah ingkang kapanggihakên Sêrat Kidungan kanthi kode F. 49 (Florida, 2000: 588). Naskah kasêrat mawi aksårå Latin. Naskah kapérang saking 2 bab. Bab 1 kapérang saking pupuh Dhandhanggulå (40 pådå), Sinom (30 pådå), Asmårådånå (9 pådå), Pangkur Sastrå Bêdati (14 pådå), Durmå (5 pådå), Sêkar Giriså Rajah Kålå Cåkrå, Sêkar Kinanthi Sontrèng, Sêkar Lagon Malaékatan. Bab 2 ngandharakên rêngêng-rêngêngipun laré réwél, ingkang isinipun kapérang saking pupuh Sinom (3 pådå), pupuh Kinanthi (3 pådå) sårtå pupuh Mijil (3 pådå). 2) Irah-irahanipun naskah ingkang kapanggihakên Kidungan Ingkang Djangkep, kanthi kode F. 48 (Florida, 2000: 588). Naskah kasêrat mawi aksårå Latin. Naskah mênikå sami kaliyan naskah Sêrat Kidungan ing Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta kode SK 19. Naskah kapérang saking 9 irah-irahan, ingkang kaandharakên ing ngandhap mênikå. a) teks 1 pupuh Dhandhanggulå kanthi irah-irahan Kidungan, kapérang saking 4 teks inggih mênikå Kidung Sarirå Ayu pådå 1 dumugi pådå 10, teks Kidung Hartati pådå 11 dumugi pådå 24, teks Kidung Djati Mulyå pådå 25 dumugi pådå 35, teks Kidung Marmati pådå 36 dumugi pådå 41. 58
b) teks 2 kanthi irah-irahan Danghjangan, kapérang saking 5 teks inggih mênikå pupuh Sinom kanggè teks Pårå Ratuning Dhêdhêmit ing Nusa Jawi pådå 1 dumugi pådå 24, teks Pårå Ratuning Djin pådå 25 dumugi pådå 29, teks Danghyang Prådjå Suråkartå pådå 30, sårtå pupuh Asmårådånå kanggé teks Pårå Dhêdhêmit Alit-alit ing Suråkårtå pådå 1 dumugi pådå 9. c) teks 3 kanthi irah-irahan Suntrèng, isinipun teks Panglêlå-lêlå Laré Nangis. Teks mênikå kapérang saking 28 pådå, kanthi dhapukan pupuh Kinanthi. d) teks 4 kanthi irah-irahan Sêsinggah, isinipun teks Njinggahakên Durgå Kålå Sabangsanipun. Teks mênikå kapérang saking 12 pådå, kanthi dhapukan pupuh Pangkur. e) Teks 5 kanthi irah-irahan Kidung Pangarih-arih Laré Réwél, teks kapérang saking 3 pupuh. Inggih mênikå pupuh Kinanthi 3 pådå kanggé teks Pangarih-arih Laré Réwél adhêdhasar Padanghjangan, pupuh Mijil 3 pådå kanggé teks Pangarih-arih Laré Réwél adhêdhasar Kadéwatan, sårtå pupuh Sinom 4 pådå kanggé teks Pangarih-arih Laré Réwél adhêdhasar Ka- Islaman. f) Teks 6 pupuh Dhandhanggulå kanthi irah-irahan Kidung Sifat Iman. Teks mênikå kapérang saking 6 pådå. g) Teks 7 pupuh Durmå kanthi irah-irahan Kidung Waringin Sungsang. Teks mênikå kapérang saking 11 pådå. h) Teks 8 pupuh Durmå kanthi irah-irahan Bak Anjar. Teks mênikå kapérang saking 12 pådå. i) Teks 9 pupuh Sinom kanthi irah-irahan Kidung Panutup. Teks mênikå kapérang saking 5 pådå. 59
3) Irah-irahanipun naskah ingkang kapanggihakên Kagungan Dalêm Sêrat Ångkå VI (Florida, 2000: 567) utawi adhêdhasar katalog Girarrdet (1983: 43) nomêripun 28530. Naskah kasêrat mawi aksårå Jawi. Naskah kapérang saking 22 teks, inggih mênikå teks Cêritå Êmpu, teks Cacah Êmpu, teks Dhapur Duwung-Tumbak, teks Wandaning Kudå, teks Wangsalan lan Wulang, teks Wangsalan lan Wuyung, teks Sêpênå, teks Kêdut, teks Sanggama, teks Pirasat Kucing, teks Prênjak, teks Gagak, teks Sumur, teks Wringin Sungsang, teks Kidungan, teks Padhanyangan, teks Maluku, teks Kurun Dinå, teks Puji Dinå, teks Asmå Rasul, teks Wulang Sodoran, teks Sajarah. Naskah kasêrat wontên ing dlancang folio bergaris. Teks Kidungan ing kåcå 47-50, ingkang kapérang saking kalih pupuh inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå såhå pupuh Durmå. B. Kawontênaning Naskah Sêrat Kidungan såhå Pangrêmbagipun Sumber data ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå naskah Sêrat Kidungan ingkang kasimpên ing Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta. Naskah kasêbut inggih mênikå, Sêrat Kidungan kode SK 143 C ingkang salajêngipun dipuncêkak dados SK-A såhå Sêrat Kidungan kode SK 143 E ingkang salajêngipun dipuncêkak dados SK-B. Kawontênaning naskah såhå teks Sêrat Kidungan ingkang dipun-ginakakên minangkå sumber panalitèn kaandharakên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 7: Asiling Deskripsi Naskah Sêrat Kidungan No. 1. Papan naskah Katrangan panyimpaning SK-A Muséum Sånåbudåyå Ngayogyåkartå SK-B Muséum Sånåbudåyå Ngayogyåkartå 60
lajêngipun tabel No. 2. 3. Katrangan Nomêr kodeks Irah-irahan c. Wontên ing pundi kémawon, wontên ing kåcå pintên? d. Adhêdhasar katrangan wontên ing teks utawi katalog? 4. ingkang nyêrat, Sintên kapan dipunsêrat, wontên ing pundi kasêrat 5. Kawontênaning naskah 6. Jinising bahan naskah 7. 8. 9. Cacahing pådå sakåcå Kandêling naskah Ukuraning naskah umum wiyar såhå panjangipun sabên 10. Ukuraning naskah khusus (naskah ingkang dipuntliti) 11. Ukuraning margin 12. ingkang dipuntliti a. nginggil b. ngandhap c. kiwå d. Isining (satunggal kêmpalan saking têngén Naskah mênåpå SK-A SK 143 C
katalog Botên kapanggihakên katrangan ngéngingi sintên ingkang nyêrat, kapan dipunsêrat, ing pundi naskah mênikå kasêrat aslinipun Naskah sampun risak, pramilå ingkang naskah ing dipun-ginakakên mênikå panalitèn naskah fotokopi. Naskah taksih kasêbut taksih sagêd dipunwaos. Dlancang HVS 11 pådå 0,3 cm wiyar:19 cm panjangipun: 25 cm wiyar: 13 cm panjangipun: 8 cm a. nginggil: 0,5 cm b. ngandhap: 2 cm c. kiwå: 2,5 cm d. têngén: 2 cm satunggal ingkang saking 4 teks naskah kapérang 61 SK-B SK 143 E
katalog Botên kapanggihakên katrangan ngéngingi ingkang sintên nyêrat, kapan dipunsêrat, ing pundi naskah mênikå kasêrat Naskah taksih sagêd Jilidan kawaos. dipun- naskah mawi dondomi pêthak. bênang Naskah taksih sagêd dipunwaos. Dlancang HVS declaratif (bergaris) 25 pådå 0,3 cm wiyar: 21 panjangipun: 34,5 cm wiyar: 14,5 cm panjangipun: 26,5 cm a. nginggil: 2,5 cm b. ngandhap: 3,5 cm c. kiwå: 4,3 cm d. satunggal ingkang saking 7 teks têngén: 1,8 cm naskah kapérang
lajêngipun tabel No. Katrangan 13. mapintên-pintên teks) Jinising (piwulang, sanésipun) naskah mênåpå 14. Wujuding teks (gancaran utawi sêkar) Samaking naskah (warni mênåpå, wujudipun kadospundi, kawontênanipun kadospundi, saking mênåpå) 14. Wujuding teks (gancaran utawi sêkar) Samaking naskah (warni mênåpå, wujudipun kadospundi, kawontênanipun kadospundi, saking mênåpå) kadamêl 16. Jinising aksårå naskah kadospundi 17. sabên Panomêraning kacaning teks (wontên ing pundi, warni mênåpå, kalêbêt akårå jinising ingkang mênåpå) 18. Ukuraning aksårå (agêng, alit, sêdêngan) panjang: wiyar: Sikaping aksårå (jêjêg, miring manêngên, mênåpå mangiwå) Tapaking mangsi (kandêl mênåpå tipis ) 19. 20. 21. Warninipun tinta 22. Basaning teks (ngginakakên båså Jawi anyar, Kawi, Jawi Kinå) 62 SK-A SK-B Piwulang piwulang måcåpåt/ sêkar alit måcåpåt/ sêkar alit karton warni ijêm, samak taksik katingal saé. Samak naskah dipun-samaki plastik bêning, botên wontên sêratan ing samaking naskah. déné aksårå aksårå wujuding ingkang ngêtumbar kasêrat miring, sisih verso mênåpå déné recto Panomêran dipunsêrat aksårå Arab mawi mapan ing satêngahing dlancang nginggil. iring Panomêran dipunsêrat kanthi tinta warni cêmêng Jåwå Ukuraning sêdêngan panjang: 0,7 cm wiyar: 0,3 cm Miring mangiwå aksårå walulang cêmêng, sampun ingkang bolong, wontên sêratan samaking naskah. Jåwå déné aksårå aksårå wujuding ingkang kombinasi kasêrat miring, sisih verso mênåpå déné recto. Panomêran dipunsêrat mawi aksårå Jåwå mapan nginggil, iring 10 ananging kåcå dumugi 19 kåcå kasêrat aksårå Arab. mawi Panomêran dipunsêrat kanthi tinta warni cêmêng Ukuraning sêdêngan panjang: 0,7 cm wiyar: 0,3 cm Miring mangiwå warni samak wontên bolong- botên ing aksårå Tapaking mangsi tipis Tapaking mangsi Cêmêng Jawi gagrag anyar, ananging wontên têmbung saking båså tipis Cêmêng Jawi gagrag anyar, ananging wontên têmbung saking båså
lajêngipun tabel lajêngipun tabel lajêngipun tabel No. No. No. Katrangan Katrangan Katrangan 23. Cacahing kåcå naskah 23. Cacahing kåcå naskah 23. Cacahing kåcå naskah ingkang dipuntliti ingkang dipuntliti ingkang dipuntliti 24. Wujuding 24. Wujuding 24. Wujuding aksårå aksårå aksårå (ngêtumbar, mucuk êri, (ngêtumbar, mucuk êri, (ngêtumbar, mucuk êri, sarimbag, mbata sarimbag, mbata sarimbag, mbata kombinasi) kombinasi) kombinasi) 25. Cacahing pupuh ingkang 25. Cacahing pupuh ingkang 25. Cacahing pupuh ingkang dipuntliti dipuntliti dipuntliti 25. Cacahing pupuh ingkang 25. Cacahing pupuh ingkang 25. Cacahing pupuh ingkang dipuntliti dipuntliti dipuntliti 26. Nåmå pupuh 26. Nåmå pupuh 26. Nåmå pupuh 27. Aksårå dentåwyanjanå 27. Aksårå dentåwyanjanå 27. Aksårå dentåwyanjanå carakan carakan carakan SK-A SK-A SK-A Arab, såhå båså Kawi, Arab, såhå båså Kawi, Arab, såhå båså Kawi, ragam båså ingkang ragam båså ingkang ragam båså ingkang dipun-ginakakên dipun-ginakakên dipun-ginakakên ragam Kråmå-ngoko ragam Kråmå-ngoko ragam Kråmå-ngoko 43 kåcå 43 kåcå 43 kåcå Ngêtumbar ingkang ingkang Ngêtumbar ingkang Ngêtumbar kasêrat miring mangiwå kasêrat miring mangiwå kasêrat miring mangiwå Dhandhanggulå Dhandhanggulå Dhandhanggulå Sinom Sinom Sinom Kinanthi Kinanthi Kinanthi Pangkur Pangkur Pangkur hå: hå: hå: nå: nå: nå: cå: cå: cå: rå: rå: rå: kå: kå: kå: då: då: då: tå: tå: tå: så: så: så: wå: wå: wå: lå: lå: lå: på: på: på: dhå: dhå: dhå: 63 63 63 SK-B SK-B SK-B ragam båså ragam båså ragam båså dipun- dipun- dipun- ragam ragam ragam Arab Arab Arab ingkang ingkang ingkang ginakakên ginakakên ginakakên Kråmå-ngoko Kråmå-ngoko Kråmå-ngoko 19 kåcå 19 kåcå 19 kåcå Kombinasi Kombinasi Kombinasi (ngêtumbar kaliyan kaliyan (ngêtumbar kaliyan (ngêtumbar mucuk êri) kasêrat mucuk êri) kasêrat mucuk êri) kasêrat miring mangiwå miring mangiwå miring mangiwå 7 pupuh 7 pupuh 7 pupuh Dhandhanggulå Dhandhanggulå Dhandhanggulå Sinom Sinom Sinom Pocung Pocung Pocung Mijil Mijil Mijil Dhandhanggulå Dhandhanggulå Dhandhanggulå Dhandhanggulå Dhandhanggulå Dhandhanggulå Dhandhanggulå Dhandhanggulå Dhandhanggulå hå: hå: hå: nå: nå: nå: cå: cå: cå: rå: rå: rå: kå: kå: kå: då: då: då: tå: tå: tå: så: så: så: wå: wå: wå: lå: lå: lå: på: på: på: dhå: dhå: dhå:
lajêngipun tabel lajêngipun tabel lajêngipun tabel No. No. No. Katrangan Katrangan Katrangan 28. 28. 28. Pasangan dentåwyanjanå Pasangan dentåwyanjanå Pasangan dentåwyanjanå carakan carakan carakan SK-A SK-A SK-A jå: jå: jå: yå: yå: yå: nyå: nyå: nyå: må: må: må: gå: gå: gå: bå: bå: bå: thå: thå: thå: ngå: ngå: ngå: hå: --- hå: --- hå: --- nå: -------- nå: -------- nå: -------- cå: -------------- cå: -------------- cå: -------------- rå: --------- rå: --------- rå: --------- kå: --------- kå: --------- kå: --------- då: -------------- då: -------------- då: -------------- tå: - tå: - tå: - så: ----- så: ----- så: ----- wå: --------- wå: --------- wå: --------- lå: ----------- lå: ----------- lå: ----------- SK-B SK-B SK-B jå: jå: jå: yå: yå: yå: nyå: nyå: nyå: må: må: må: gå: gå: gå: bå: bå: bå: thå: thå: thå: ngå: ngå: ngå: hå: ---- hå: ---- hå: ---- nå: -------- nå: -------- nå: -------- cå: ---------- cå: ---------- cå: ---------- rå: -------- rå: -------- rå: -------- kå: --------------- kå: --------------- kå: --------------- då: ------------------ då: ------------------ då: ------------------ tå: -------------------- tå: -------------------- tå: -------------------- så: ----- så: ----- så: ----- wå: ---------- wå: ---------- wå: ---------- lå:---------------------- lå:---------------------- lå:---------------------- 64 64 64
lajêngipun tabel lajêngipun tabel lajêngipun tabel No. No. No. Katrangan Katrangan Katrangan 29. Wujuding aksårå murdå 29. Wujuding aksårå murdå 29. Wujuding aksårå murdå 30. Wujuding aksårå swårå 30. Wujuding aksårå swårå 30. Wujuding aksårå swårå SK-A SK-A SK-A på: ----- på: ----- på: ----- dhå: --------- dhå: --------- dhå: --------- jå: ------ jå: ------ jå: ------ yå: ------------- yå: ------------- yå: ------------- nyå: nyå: nyå: må: -------- må: -------- må: -------- gå: ------------- gå: ------------- gå: ------------- bå: -------- bå: -------- bå: -------- thå: ------- thå: ------- thå: ------- ngå: - ngå: - ngå: - nå: - nå: - nå: - kå: - kå: - kå: - tå: --------- tå: --------- tå: --------- --------- --------- --------- så: - så: - så: - på: - på: - på: - gå: - gå: - gå: - bå: - bå: - bå: - A: A: A: I: - I: - I: - SK-B SK-B SK-B på: ----- på: ----- på: ----- dhå: ----- dhå: ----- dhå: ----- jå: ---------- jå: ---------- jå: ---------- yå: --------- yå: --------- yå: --------- nyå: nyå: nyå: må: ------- må: ------- må: ------- gå: -------- gå: -------- gå: -------- bå: --------- bå: --------- bå: --------- thå: ------------ thå: ------------ thå: ------------ ngå: -------- ngå: -------- ngå: -------- nå: nå: nå: kå: - kå: - kå: - tå: tå: tå: ---------- ---------- ---------- så: så: så: på: på: på: gå: - gå: - gå: - bå: bå: bå: A: A: A: I: I: I: 65 65 65
lajêngipun tabel lajêngipun tabel lajêngipun tabel No. No. No. Katrangan Katrangan Katrangan 31. Wujuding sandhangan 31. Wujuding sandhangan 31. Wujuding sandhangan 31. Wujuding ångkå Jåwå 31. Wujuding ångkå Jåwå 31. Wujuding ångkå Jåwå SK-A SK-A SK-A U: - U: - U: - Ê: - Ê: - Ê: - È: - È: - È: - É: - É: - É: - O: - O: - O: - wulu: ------- wulu: ------- wulu: ------- pêpêt: ----- pêpêt: ----- pêpêt: ----- --------- --------- --------- suku: _____ suku: _____ suku: _____ taling: taling: taling: taling tarung: taling tarung: taling tarung: kêrêt: - kêrêt: - kêrêt: - péngkal: péngkal: péngkal: wignyan: wignyan: wignyan: layar: ------------ layar: ------------ layar: ------------ cêcak: ------- cêcak: ------- cêcak: ------- pangkon: pangkon: pangkon: cåkrå: cåkrå: cåkrå: - 1: - 1: - 1: SK-B SK-B SK-B U: U: U: Ê: - Ê: - Ê: - È: - È: - È: - É: É: É: O: - O: - O: - wulu: -------- wulu: -------- wulu: -------- pêpêt: ---------- pêpêt: ---------- pêpêt: ---------- suku: ---------- suku: ---------- suku: ---------- taling: taling: taling: taling tarung: taling tarung: taling tarung: kêrêt: kêrêt: kêrêt: péngkal: péngkal: péngkal: wignyan: wignyan: wignyan: layar: layar: layar: ---------- ---------- ---------- cêcak: --------- cêcak: --------- cêcak: --------- pangkon: pangkon: pangkon: cåkrå: cåkrå: cåkrå: 1: 1: 1: 66 66 66
lajêngipun tabel lajêngipun tabel lajêngipun tabel No. No. No. Katrangan Katrangan Katrangan SK-A SK-A SK-A SK-B SK-B SK-B 2: 2: 2: - - 2: 2: 2: 3: 3: 3: - - 3: 3: 3: 4: 4: 4: - - 4: 4: 4: 5: 5: 5: - - 5: 5: 5: 6: 6: 6: - - 6: 6: 6: 7: 7: 7: - - 7: 7: 7: 8: 8: 8: - - 8: 8: 8: 9: 9: 9: - - 32. 32. 32. Tåndhå Tåndhå Tåndhå pupuh (gambar) pupuh (gambar) pupuh (gambar) wiwitaning wiwitaning wiwitaning 0: 0: 0: - - 9: 9: 9: 0: 0: 0: - - - - - 33. 33. 33. Tåndhå wiwitaning pådå Tåndhå wiwitaning pådå Tåndhå wiwitaning pådå (bait) (bait) (bait) 34. Wujuding 34. Wujuding 34. Wujuding tåndhå tåndhå tåndhå wiwitaning gåtrå wiwitaning gåtrå wiwitaning gåtrå 35. Wujuding tåndhå pådå 35. Wujuding tåndhå pådå 35. Wujuding tåndhå pådå pungkasaning pupuh pungkasaning pupuh pungkasaning pupuh 36. 36. 36. Pådå lingså Pådå lingså Pådå lingså - - 37. 37. 37. Pådå lungsi Pådå lungsi Pådå lungsi - - 38. 38. 38. Pådå pangkat Pådå pangkat Pådå pangkat - - - - Tabel kawontênaning naskah Sêrat Kidungan ing ngingil ngandharakên Tabel kawontênaning naskah Sêrat Kidungan ing ngingil ngandharakên Tabel kawontênaning naskah Sêrat Kidungan ing ngingil ngandharakên kawontênaning naskah såhå teks Sêrat Kidungan SK-A såhå SK-B. Adhêdahasar kawontênaning naskah såhå teks Sêrat Kidungan SK-A såhå SK-B. Adhêdahasar kawontênaning naskah såhå teks Sêrat Kidungan SK-A såhå SK-B. Adhêdahasar tabel kasebut, asiling kawontênaning naskah Sêrat Kidungan SK-A såhå SK-B tabel kasebut, asiling kawontênaning naskah Sêrat Kidungan SK-A såhå SK-B tabel kasebut, asiling kawontênaning naskah Sêrat Kidungan SK-A såhå SK-B kaandharakên ing ngandhap mênikå. kaandharakên ing ngandhap mênikå. kaandharakên ing ngandhap mênikå. 67 67 67
68 1. Naskah SK-A Naskah SK-A minångkå salah satunggaling naskah koleksi Muséum Sånåbudåyå Ngayogyakartå. Irah-irahaning naskah kasêbut kacathêt ing Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta Jilid I (Behrend, 1990: 659) kanthi nomer koleksi SK 143 C. Adhêdhasar katrangan ing salêbêting teks såhå katrangan ing katalog, botên kapanggihakên katrangan ngéngingi sintên ingkang nyêrat, kapan naskah SK-A dipunsêrat, såhå wontên ing pundi naskah SK-A kasêrat. Nalikå panalitèn mênikå dipun-garap, naskah sampun risak pramilå naskah ingkang dipun-ginakakên naskah SK-A fotokopi. Naskah taksih sagêd dipuwaos, sanadyan wontên sapérangan dlancang ingkang radi cêmêng awit mangsi fotokopi. Dlancang ingkang dipun-ginakakên kanggé nyêrat teks inggih mênikå dlancang HVS, wondéné kawontênaning dlancang taksih saé. Gunggunging pådå sabên kacanipun wontên 11 pådå. Kandêling naskah SK-A inggih mênikå 0,3 centimeter. Ukuraning naskah umum SK-A wiyaripun 19 centimeter såhå panjangipun 25 centimeter. Ukuraning naskah khusus SK-A (naskah ingkang dipuntliti) wiyaripun 13 centimeter såhå panjangipun 8 centimeter. Ukuraning margin naskah khusus (ukuraning marigin teks ingkang dipuntliti) nginggilipun: 0,5 centimeter; ngandhap: 2 centimeter; kiwå: 2,5 centimeter; såhå têngén: 2 centimeter. Naskah mênikå dipunsalin wiwitaning abad kaping 20. Papan angènipun mutrani naskah mênikå botên dipun- mangêrtosi kanti cêthå. Samaking naskah SK-A kadamel saking karton warni ijêm, samak taksik katingal saé. Samak naskah SK-A dipun-samaki plastik bêning, ing samaking
69 naskah botên wontên sêratanipun. Teks Sêrat Kidungan kasêrat mawi aksårå Jåwå, wujuding aksårå ngêtumbar ingkang kasêrat miring mangiwå kanthi tandhêsaning mangsi tipis. Ukuraning aksårå sêdêngan, kanthi panjang 0,7 centimeter såhå wiyaripun 0,3 centimeter. Warninipun mangsi ingkang dipun-ginakakên kanggé nyêrat teks warni cêmêng. Teks kasêrat ing sisih verso mênåpå déné recto. Panomêran sabên kacaning teks dipun-wiwiti saking kåcå 1 dumugi kåcå 43, ingkang dipunsêrat mawi aksårå Arab mapan ing satêngahing dlancang iring nginggil. Panomêran dipunsêrat kanthi tinta mangsi cêmêng ingkang dipunsêrat ing nginggil teks radi manêngah. Cacahing kåcå naskah ingkang dipuntliti wontên 43 kåcå. Basaning teks ingkang dipun- ginakakên ing salêbêting teks Sêrat Kidungan inggih mênikå båså Jawi gagrag anyar, ananging wontên ing sapérangan teks ngginakakên têmbung saking båså Arab såhå båså Kawi, ragam båså ingkang dipun-ginakakên ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Isining naskah SK-A satunggal naskah ingkang kapérang saking 4 teks, inggih mênikå teks Ngétang Lêlêmbat ing Tanah Jawi, teks Dongå Kanggé Mèndêlakên/Nolak supados Bayi Botên Rèwèl, teks Dongå Kanggé Bayi supados Botên Dipungodhå déning Bêthari Durgå. Naskah Sêrat Kidungan kalêbêt salah satunggaling jinis piwulang ingkang awujud sêkar alit/sêkar måcåpåt. Cacahing pupuh teks Sêrat Kidungan ingkang dipuntliti wontên 4 pupuh, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå kanggé teks Kidung Rumêkså Ing Wêngi, Sinom kanggé teks Ngétang Lêlêmbat ing Tanah Jawi, Kinanthi kanggé teks Dongå Kanggé Mèndêlakên/Nolak supados Bayi Botên Rèwèl, tuwin pupuh Pangkur kanggé teks Dongå Kanggé Bayi supados botên Dipungodhå déning Bêthari Durgå.
Tabel 8: Daftar Nåmå Pupuh Naskah SK-A No. 1. 2. Pupuh Dhandhanggulå Sinom No. 3. 4. Kinanthi Pangkur Pupuh 2. Naskah SK-B Naskah SK-B minångkå salah satunggaling naskah koleksi Muséum Sånåbudåyå Ngayogyakartå. Irah-irahaning naskah kasêbut kacathêt ing Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta Jilid I (Behrend, 1990: 659) kanthi nomer koleksi SK 143 E. Adhêdhasar katrangan ing salêbêting teks såhå katrangan ing katalog, botên kapanggihakên katrangan ngéngingi sintên ingkang nyêrat, kapan dipunsêrat, wontên ing pundi naskah SK-B kasêrat. Sêrataning naskah SK-B taksih sagêd kawaos. Jilidan naskah dipun- dondomi mawi bênang pêthak. Naskah taksih sagêd dipunwaos. Dlancang ingkang dipun-ginakakên kanggé nyêrat teks inggih mênikå dlancang HVS declaratif (dlancang HVS bergaris). Gunggunging pådå sabên kacanipun wontên 25 pådå. Kandêling naskah SK-B inggih mênikå 0,3 centimeter. Ukuraning naskah umum SK-B wiyaripun: 21 centimeter såhå panjangipun: 34,5 centimeter. Ukuraning naskah khusus SK-B wiyaripun: 14,5 centimeter såhå panjangipun: 26,5 centimeter. Ukuraning margin naskah khusus nginggilipun: 2,5 centimeter; ngandhap 3,5: centimeter; kiwå 4,3: centimeter; såhå têngén: 1,8 centimeter. Samaking naskah kadamel saking walulang warni cêmêng, samaking naskah sampun wontên ingkang bolong, såhå botên wontên sêratan ing samaking naskah. Teks SK-B kasêrat mawi aksårå Jåwå déné wujuding aksårå kanggé nyêrat SK-B inggih mênikå, kombinasi (wujuding aksårå: ngêtumbar kaliyan mucuk êri) ingkang kasêrat miring mangiwå. Ukuraning aksårå sêdêngan, kanthi panjang 0,7 70
71 centimeter såhå wiyaripun 0,3 centimeter. Warninipun mangsi ingkang dipun- ginakakên kanggé nyêrat teks SK-B warni cêmêng. Teks SK-B kasêrat ing sisih verso mênåpå déné recto. Panomêran kåcå dipunsêrat mawi aksårå Jåwå mapan iring nginggil, ananging ing kåcå 10 dumugi kåcå 19 kasêrat mawi aksårå Arab. Panomêraning kåcå dipunsêrat mawi mangsi warni cêmêng ing nginggil teks radi manêngah. Cacahing kåcå naskah ingkang dipuntliti wontên 19 kåcå. Basaning teks ingkang dipun-ginakakên ing salêbêting teks Sêrat Kidungan inggih mênikå båså Jawi gagrag anyar, ananging ing sapérangan teks ngginakakên têmbung saking båså Arab, båså Sansêkêrta såhå båså Kawi, ragam båså ingkang dipun-ginakakên ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Isining naskah SK-B satunggal naskah ingkang kapérang saking 7 teks. Naskah SK-B kalêbêt salah satunggaling naskah jinis piwulang, ingkang awujud sêkar alit/sêkar måcåpåt. Cacahing pupuh teks Sêrat Kidungan ingkang dipuntliti wontên 7 pupuh, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Kidung Rumêksa Ing Wêngi, Sinom kanggé nyêrat teks Ngétang Lêlêmbat ing Tanah Jawi, Pucung kanggé nyêrat teks Sarånå Têtulak Jabang Bayi, Mijil kanggé nyêrat teks Candraning Manungså, Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Lampahing Dintên, Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Pangandikaning Nabi, tuwin pupuh Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Ajaran Sayid Ali. Tabel 9: Daftar Nåmå Pupuh Naskah SK-B No. Pupuh 1. Dhandhanggulå 2. 3. 4. Mijil Sinom Pucung No. Pupuh 5. Dhandhanggulå 6. Dhandhanggulå 7. Dhandhanggulå
C. Transliterasi Teks Sêrat Kidungan såhå Pangrêmbagipun C. Transliterasi Teks Sêrat Kidungan såhå Pangrêmbagipun C. Transliterasi Teks Sêrat Kidungan såhå Pangrêmbagipun Transliterasi inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang Transliterasi inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang Transliterasi inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang botên sami kaliyan aksaraning teks botên sami kaliyan aksaraning teks botên sami kaliyan aksaraning teks (Baroroh-Baried, 1985: 65). Metode (Baroroh-Baried, 1985: 65). Metode (Baroroh-Baried, 1985: 65). Metode transliterasi ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå metode transliterasi transliterasi ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå metode transliterasi transliterasi ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå metode transliterasi standar. Metode transliterasi standar inggih mênikå, cårå anggènipun damêl alih standar. Metode transliterasi standar inggih mênikå, cårå anggènipun damêl alih standar. Metode transliterasi standar inggih mênikå, cårå anggènipun damêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat kanthi adhêdhasar éjaan ingkang sampun tulis sêrataning teks ingkang kasêrat kanthi adhêdhasar éjaan ingkang sampun tulis sêrataning teks ingkang kasêrat kanthi adhêdhasar éjaan ingkang sampun dipun-sampurnakakên utawi ejaan yang disempurnakan (EYD) ingkang limrah. dipun-sampurnakakên utawi ejaan yang disempurnakan (EYD) ingkang limrah. dipun-sampurnakakên utawi ejaan yang disempurnakan (EYD) ingkang limrah. a. Pandom Transliterasi Naskah SK-A såhå SK-B a. Pandom Transliterasi Naskah SK-A såhå SK-B a. Pandom Transliterasi Naskah SK-A såhå SK-B Naskah SK-A såhå SK-B kasêrat mawi aksårå Jåwå-Baru. Wondéné wujud Naskah SK-A såhå SK-B kasêrat mawi aksårå Jåwå-Baru. Wondéné wujud Naskah SK-A såhå SK-B kasêrat mawi aksårå Jåwå-Baru. Wondéné wujud såhå karakteristik aksårå Jåwå-Baru ing SK-A såhå SK-B kaandharakên ing såhå karakteristik aksårå Jåwå-Baru ing SK-A såhå SK-B kaandharakên ing såhå karakteristik aksårå Jåwå-Baru ing SK-A såhå SK-B kaandharakên ing ngandhap mênikå. ngandhap mênikå. ngandhap mênikå. a. Wujuding Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun a. Wujuding Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun a. Wujuding Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun Aksårå Jåwå utawi dêtåwyanjånå ingkang baku wontên kalih dåså, inggih Aksårå Jåwå utawi dêtåwyanjånå ingkang baku wontên kalih dåså, inggih Aksårå Jåwå utawi dêtåwyanjånå ingkang baku wontên kalih dåså, inggih kalih dåså aksårå utawi carakan kalih dåså aksårå utawi carakan kalih dåså aksårå utawi carakan ingkang asipat ingkang asipat ingkang asipat silabik såhå kalih dåså silabik såhå kalih dåså silabik såhå kalih dåså pasanganipun ingkang ndadosakên aksårå Jåwå asipat konsonantal (Mulyani, 2008: pasanganipun ingkang ndadosakên aksårå Jåwå asipat konsonantal (Mulyani, 2008: pasanganipun ingkang ndadosakên aksårå Jåwå asipat konsonantal (Mulyani, 2008: 5). Aksårå Jåwå såhå pasanganipun ingkang dipun-ginakakên kanggé nyêrat SK-A 5). Aksårå Jåwå såhå pasanganipun ingkang dipun-ginakakên kanggé nyêrat SK-A 5). Aksårå Jåwå såhå pasanganipun ingkang dipun-ginakakên kanggé nyêrat SK-A saha SK-B wontên 20 wujud, sanadyan wontên aksårå Jåwå ingkang botên wontên saha SK-B wontên 20 wujud, sanadyan wontên aksårå Jåwå ingkang botên wontên saha SK-B wontên 20 wujud, sanadyan wontên aksårå Jåwå ingkang botên wontên pasanganipun. Wondéné wujudipun aksårå Jåwå såhå pasanganipun ing SK-A såhå pasanganipun. Wondéné wujudipun aksårå Jåwå såhå pasanganipun ing SK-A såhå pasanganipun. Wondéné wujudipun aksårå Jåwå såhå pasanganipun ing SK-A såhå SK-B ingkang dipunsêrat aksårå Latin kados ing ngandhap mênikå. SK-B ingkang dipunsêrat aksårå Latin kados ing ngandhap mênikå. SK-B ingkang dipunsêrat aksårå Latin kados ing ngandhap mênikå. Tabel 10: Wujudipun Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun wontên ing Naskah Tabel 10: Wujudipun Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun wontên ing Naskah Tabel 10: Wujudipun Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun wontên ing Naskah SK-A såhå SK-B ingkang Dipunsêrat mawi Aksårå Latin SK-A såhå SK-B ingkang Dipunsêrat mawi Aksårå Latin SK-A såhå SK-B ingkang Dipunsêrat mawi Aksårå Latin Nåmå Nåmå Nåmå Aksårå Aksårå Aksårå hå hå hå Transliterasi Transliterasi Transliterasi hå hå hå SK-A SK-A SK-A SK-B SK-B SK-B Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan 72 72 72
lajêngipun tabel lajêngipun tabel lajêngipun tabel Nåmå Nåmå Nåmå Aksårå Aksårå Aksårå cå cå cå rå rå rå kå kå kå då då då tå tå tå så så så wå wå wå lå lå lå på på på dhå dhå dhå yå yå yå gå gå gå Transliterasi Transliterasi Transliterasi cå cå cå rå rå rå kå kå kå då då då tå tå tå så så så wå wå wå lå lå lå på på på dhå dhå dhå yå yå yå gå gå gå SK-A SK-A SK-A SK-B SK-B SK-B Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan ------------- ------------- ------------- ---------- ---------- ---------- ---------- ---------- ---------- -------- -------- -------- --------- --------- --------- ------------ ------------ ------------ ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- - - ------------- ------------- ------------- -- -- -- -- -- -- --------- --------- --------- ---------- ---------- ---------- ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- ------------- -- -- -- - - -------- -------- -------- ------------- ------------- ------------- ------------ ------------ ------------ ---------- ---------- ---------- ------------- ------------- ------------- -------- -------- -------- 73 73 73
lajêngipun tabel lajêngipun tabel lajêngipun tabel Nåmå Nåmå Nåmå Aksårå Aksårå Aksårå thå thå thå Transliterasi Transliterasi Transliterasi thå thå thå SK-A SK-A SK-A SK-B SK-B SK-B Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan Carakan Pasangan ------- ------- ------- ------------ ------------ ------------ ngå ngå ngå ngå ngå ngå - - -------- -------- -------- b. Aksårå Swårå b. Aksårå Swårå b. Aksårå Swårå Ing SK-A såhå SK-B aksårå swårå dipun-ginakakên kanggé nyêrat Ing SK-A såhå SK-B aksårå swårå dipun-ginakakên kanggé nyêrat Ing SK-A såhå SK-B aksårå swårå dipun-ginakakên kanggé nyêrat sêsêbataning Ållåh, sêsêbataning Nabi, namaning dongå, nåmå dhiri, nåmå dintên, sêsêbataning Ållåh, sêsêbataning Nabi, namaning dongå, nåmå dhiri, nåmå dintên, sêsêbataning Ållåh, sêsêbataning Nabi, namaning dongå, nåmå dhiri, nåmå dintên, sårtå nåmå papan. Aksårå swårå ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå sårtå nåmå papan. Aksårå swårå ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå sårtå nåmå papan. Aksårå swårå ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå wontên 6 aksårå. wontên 6 aksårå. wontên 6 aksårå. 1) Aksårå swårå ( 1) Aksårå swårå ( 1) Aksårå swårå ( ) ) ) A A A Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: Ållåhtonggala dipunsêrat dados Ållåhta'ala Ållåhtonggala dipunsêrat dados Ållåhta'ala Ållåhtonggala dipunsêrat dados Ållåhta'ala dipunsêrat dados Ållåh dipunsêrat dados Ållåh dipunsêrat dados Ållåh Ayup minnongkå dipunsêrat dados Ayup minångkå Ayup minnongkå dipunsêrat dados Ayup minångkå Ayup minnongkå dipunsêrat dados Ayup minångkå dipunsêrat dados Aminah dipunsêrat dados Aminah dipunsêrat dados Aminah dipunsêrat dados Abu Bakar dipunsêrat dados Abu Bakar dipunsêrat dados Abu Bakar dinnå Akad ing dipunsêrat dados dinå Akad ing dinnå Akad ing dipunsêrat dados dinå Akad ing dinnå Akad ing dipunsêrat dados dinå Akad ing Ayatul kurSi dipunsêrat dados Ayatul Kursi Ayatul kurSi dipunsêrat dados Ayatul Kursi Ayatul kurSi dipunsêrat dados Ayatul Kursi dipunsêrat dados Ållåh dipunsêrat dados Ållåh dipunsêrat dados Ållåh 2) Aksårå swårå ( 2) Aksårå swårå ( 2) Aksårå swårå ( ) ) ) I I I Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados Ibrahim nyåwå dipunsêrat dados Ibrahim nyåwå dipunsêrat dados Ibrahim nyåwå 74 74 74
75 75 75 dipunsêrat dados Isnèn kaping dipunsêrat dados Isnèn kaping dipunsêrat dados Isnèn kaping 3) Aksårå swårå ( 3) Aksårå swårå ( 3) Aksårå swårå ( ) ) ) U U U Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: adam Utêkku dipunsêrat dados Adam utêku adam Utêkku dipunsêrat dados Adam utêku adam Utêkku dipunsêrat dados Adam utêku 4) Aksårå swårå ( 4) Aksårå swårå ( 4) Aksårå swårå ( ) ) ) E E E Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados Edris dipunsêrat dados Edris dipunsêrat dados Edris Panyêrating aksårå swårå ( Panyêrating aksårå swårå ( Panyêrating aksårå swårå ( E E E ) ing têmbung mênikå ) ing têmbung mênikå ) ing têmbung mênikå lêpat awit anggénipun nyêrat wontên taling ( lêpat awit anggénipun nyêrat wontên taling ( lêpat awit anggénipun nyêrat wontên taling ( [ [ [ ) ing ) ing ) ing sangajênging aksårå swårå ( sangajênging aksårå swårå ( sangajênging aksårå swårå ( A A A ). ). ). 5) Aksårå rê/på cêrêk 5) Aksårå rê/på cêrêk 5) Aksårå rê/på cêrêk Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados burêng dipunsêrat dados burêng dipunsêrat dados burêng dipunsêrat dados rêkså dipunsêrat dados rêkså dipunsêrat dados rêkså rêmpêllunné dipunsêrat dados rêmpêluné rêmpêllunné dipunsêrat dados rêmpêluné rêmpêllunné dipunsêrat dados rêmpêluné 6) Aksårå lê/ngå lêlêt 6) Aksårå lê/ngå lêlêt 6) Aksårå lê/ngå lêlêt Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados lalêmbut ing dipunsêrat dados lalêmbut ing dipunsêrat dados lalêmbut ing lêlêmbutté dipunsêrat dados lêlêmbuté lêlêmbutté dipunsêrat dados lêlêmbuté lêlêmbutté dipunsêrat dados lêlêmbuté c. Aksårå Murdå c. Aksårå Murdå c. Aksårå Murdå Aksårå murdå dipun-ginakakên kanggé nyêrat sêsêbataning Nabi såhå nåmå Aksårå murdå dipun-ginakakên kanggé nyêrat sêsêbataning Nabi såhå nåmå Aksårå murdå dipun-ginakakên kanggé nyêrat sêsêbataning Nabi såhå nåmå dhiri. Aksårå murdå ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå cacahipun dhiri. Aksårå murdå ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå cacahipun dhiri. Aksårå murdå ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå cacahipun wontên 5 aksårå. wontên 5 aksårå. wontên 5 aksårå.
1) Aksårå murdå Nå ( 1) Aksårå murdå Nå ( 1) Aksårå murdå Nå ( ) ) ) ! ! ! Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: NaBi ngingSa dipunsêrat dados Nabi Isa NaBi ngingSa dipunsêrat dados Nabi Isa NaBi ngingSa dipunsêrat dados Nabi Isa Sang PaNdhiTå dipunsêrat dados Sang Pandhitå Sang PaNdhiTå dipunsêrat dados Sang Pandhitå Sang PaNdhiTå dipunsêrat dados Sang Pandhitå 2) Aksårå murdå Tå ( 2) Aksårå murdå Tå ( 2) Aksårå murdå Tå ( ) ) ) @ @ @ Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: Sang PaNdhiTå dipunsêrat dados Sang Pandhitå Sang PaNdhiTå dipunsêrat dados Sang Pandhitå Sang PaNdhiTå dipunsêrat dados Sang Pandhitå lan wi SamartTi dipunsêrat dados lan Wi Samarti lan wi SamartTi dipunsêrat dados lan Wi Samarti lan wi SamartTi dipunsêrat dados lan Wi Samarti 3) Aksårå murdå Så ( 3) Aksårå murdå Så ( 3) Aksårå murdå Så ( ) ) ) $ $ $ Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: råSullulåh dipunsêrat dados Råsullulåh råSullulåh dipunsêrat dados Råsullulåh råSullulåh dipunsêrat dados Råsullulåh jéng Sayiddinna Ngumarré dipunsêrat dados jéng Sayiddinna Ngumarré dipunsêrat dados jéng Sayiddinna Ngumarré dipunsêrat dados Jéng Sayidina Umaré Jéng Sayidina Umaré Jéng Sayidina Umaré mungSa dipunsêrat dados Musa mungSa dipunsêrat dados Musa mungSa dipunsêrat dados Musa 4) Aksårå murdå På ( 4) Aksårå murdå På ( 4) Aksårå murdå På ( ) ) ) % % % Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: PaNdhiTå dipunsêrat dados Pandhitå PaNdhiTå dipunsêrat dados Pandhitå PaNdhiTå dipunsêrat dados Pandhitå Awit wontên ing satunggal têmbung cêkap satunggal aksårå murdå Awit wontên ing satunggal têmbung cêkap satunggal aksårå murdå Awit wontên ing satunggal têmbung cêkap satunggal aksårå murdå kémawon. kémawon. kémawon. dipunsêrat dados Pangéran tang...... dipunsêrat dados Pangéran tang...... dipunsêrat dados Pangéran tang...... 5) Aksårå murdå Bå ( 5) Aksårå murdå Bå ( 5) Aksårå murdå Bå ( ) ) ) * * * Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipun-transliterasi dados Bagêndha dipun-transliterasi dados Bagêndha dipun-transliterasi dados Bagêndha 76 76 76
77 77 77 tunggal lan naBi dipun-transliterasi dados tunggal lan Nabi tunggal lan naBi dipun-transliterasi dados tunggal lan Nabi tunggal lan naBi dipun-transliterasi dados tunggal lan Nabi 6) Têmbung-têmbung ingkang botên jumbuh panyêrataning aksårå Murdanipun 6) Têmbung-têmbung ingkang botên jumbuh panyêrataning aksårå Murdanipun 6) Têmbung-têmbung ingkang botên jumbuh panyêrataning aksårå Murdanipun Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: saptu dipunsêrat dados Saptu saptu dipunsêrat dados Saptu saptu dipunsêrat dados Saptu kêdahipun aksårå så ( kêdahipun aksårå så ( kêdahipun aksårå så ( s s s ) dipunsêrat mawi aksårå murdå Så ( ) dipunsêrat mawi aksårå murdå Så ( ) dipunsêrat mawi aksårå murdå Så ( ) ) ) $ $ $ rêbo dipunsêrat dados Rêbo rêbo dipunsêrat dados Rêbo rêbo dipunsêrat dados Rêbo kêdahipun aksårå bå ( kêdahipun aksårå bå ( kêdahipun aksårå bå ( b b b ) dipunsêrat mawi aksårå murdå Bå ( ) dipunsêrat mawi aksårå murdå Bå ( ) dipunsêrat mawi aksårå murdå Bå ( ) ) ) * * * Awal a...... dipunsêrat dados awal a.... Awal a...... dipunsêrat dados awal a.... Awal a...... dipunsêrat dados awal a.... Kêdahipun aksårå hå ( Kêdahipun aksårå hå ( Kêdahipun aksårå hå ( a a a ) botên dipunsêrat mawi aksårå ) botên dipunsêrat mawi aksårå ) botên dipunsêrat mawi aksårå murdå ( murdå ( murdå ( ) ) ) A A A widdhi dipunsêrat dados Widdhi widdhi dipunsêrat dados Widdhi widdhi dipunsêrat dados Widdhi awit awit awit têmbung Widdhi minångkå têmbung Widdhi minångkå têmbung Widdhi minångkå sêsêbataning Ållåh, pramilå sêsêbataning Ållåh, pramilå sêsêbataning Ållåh, pramilå anggènipun damêl transliterasi-nipun wiwitaning têmbung dipunsêrat anggènipun damêl transliterasi-nipun wiwitaning têmbung dipunsêrat anggènipun damêl transliterasi-nipun wiwitaning têmbung dipunsêrat mawi aksårå Latin agêng. mawi aksårå Latin agêng. mawi aksårå Latin agêng. lamun arSå dipunsêrat dados lamun arså lamun arSå dipunsêrat dados lamun arså lamun arSå dipunsêrat dados lamun arså pêkallongan guntur gênni pêkallongan guntur gênni pêkallongan guntur gênni dipunsêrat dipunsêrat dipunsêrat dados dados dados Pêkalongan Guntur Gêni Pêkalongan Guntur Gêni Pêkalongan Guntur Gêni nabi ngingsa dipunsêrat dados Nabi Isa nabi ngingsa dipunsêrat dados Nabi Isa nabi ngingsa dipunsêrat dados Nabi Isa ngallåh dipunsêrat dados Ållåh ngallåh dipunsêrat dados Ållåh ngallåh dipunsêrat dados Ållåh d. Sandhangan d. Sandhangan d. Sandhangan Sandhangan inggih mênikå tåndhå diakritik ingkang dipun-ginakakên Sandhangan inggih mênikå tåndhå diakritik ingkang dipun-ginakakên Sandhangan inggih mênikå tåndhå diakritik ingkang dipun-ginakakên kanggé ngéwahi swantên wontên kanggé ngéwahi swantên wontên kanggé ngéwahi swantên wontên ing sêratan Jawi (Darusuprapta: 2002). ing sêratan Jawi (Darusuprapta: 2002). ing sêratan Jawi (Darusuprapta: 2002). Sandhangan aksårå Jåwå kapérang dados tigå, inggih mênikå sandhangan swårå, Sandhangan aksårå Jåwå kapérang dados tigå, inggih mênikå sandhangan swårå, Sandhangan aksårå Jåwå kapérang dados tigå, inggih mênikå sandhangan swårå,
sandhangan wyanjånå såhå sandhangan panyigêging wandå (Padmosoekotjo: sandhangan wyanjånå såhå sandhangan panyigêging wandå (Padmosoekotjo: sandhangan wyanjånå såhå sandhangan panyigêging wandå (Padmosoekotjo: 1989). Wondéné sandhangan ing SK-A såhå SK-B kasêbut, kaandharakên ing 1989). Wondéné sandhangan ing SK-A såhå SK-B kasêbut, kaandharakên ing 1989). Wondéné sandhangan ing SK-A såhå SK-B kasêbut, kaandharakên ing ngandhap mênikå. ngandhap mênikå. ngandhap mênikå. 1) Sandhangan Swårå 1) Sandhangan Swårå 1) Sandhangan Swårå a) Wulu a) Wulu a) Wulu Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados pirå dipunsêrat dados pirå dipunsêrat dados pirå rabanni dipunsêrat dados rabani rabanni dipunsêrat dados rabani rabanni dipunsêrat dados rabani dipunsêrat dados iyå dipunsêrat dados iyå dipunsêrat dados iyå ing pujinné dipunsêrat dados ing pujiné ing pujinné dipunsêrat dados ing pujiné ing pujinné dipunsêrat dados ing pujiné b) Pêpêt b) Pêpêt b) Pêpêt Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados kinjêng dipunsêrat dados kinjêng dipunsêrat dados kinjêng dipunsêrat dados êmbunirå dipunsêrat dados êmbunirå dipunsêrat dados êmbunirå dipunsêrat dados pênjari dipunsêrat dados pênjari dipunsêrat dados pênjari dipunsêrat dados mênurut gigiring dipunsêrat dados mênurut gigiring dipunsêrat dados mênurut gigiring c) Suku c) Suku c) Suku Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: punjullé dipunsêrat dados punjulé punjullé dipunsêrat dados punjulé punjullé dipunsêrat dados punjulé dipunsêrat dados muji dipunsêrat dados muji dipunsêrat dados muji dipunsêrat dados Gunung Sêwu dipunsêrat dados Gunung Sêwu dipunsêrat dados Gunung Sêwu luputtå dipunsêrat dados luputå luputtå dipunsêrat dados luputå luputtå dipunsêrat dados luputå 78 78 78
d) Taling d) Taling d) Taling Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: karyanné dipunsêrat dados karyané karyanné dipunsêrat dados karyané karyanné dipunsêrat dados karyané dipunsêrat dados Pangèran kang..... dipunsêrat dados Pangèran kang..... dipunsêrat dados Pangèran kang..... dipunsêrat dados kabêh dipunsêrat dados kabêh dipunsêrat dados kabêh dipunsêrat dados mega dipunsêrat dados mega dipunsêrat dados mega e) Taling Tarung e) Taling Tarung e) Taling Tarung Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: holèh dipunsêrat dados olèh holèh dipunsêrat dados olèh holèh dipunsêrat dados olèh dipunsêrat dados toyå dipunsêrat dados toyå dipunsêrat dados toyå 2) Sandhangan Wyanjånå 2) Sandhangan Wyanjånå 2) Sandhangan Wyanjånå a) Cåkrå a) Cåkrå a) Cåkrå Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados pråhårå dipunsêrat dados pråhårå dipunsêrat dados pråhårå PraBu dipunsêrat dados Prabu PraBu dipunsêrat dados Prabu PraBu dipunsêrat dados Prabu pragottå dipunsêrat dados Pragotå pragottå dipunsêrat dados Pragotå pragottå dipunsêrat dados Pragotå dipunsêrat dados jungkrug dipunsêrat dados jungkrug dipunsêrat dados jungkrug b) Kêrêt b) Kêrêt b) Kêrêt Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados Drêmbåmohå dipunsêrat dados Drêmbåmohå dipunsêrat dados Drêmbåmohå trênggilling dipunsêrat dados Trênggiling trênggilling dipunsêrat dados Trênggiling trênggilling dipunsêrat dados Trênggiling 79 79 79
c) Péngkal c) Péngkal c) Péngkal Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados apan dadyå dipunsêrat dados apan dadyå dipunsêrat dados apan dadyå dipunsêrat dados pan dadyå dipunsêrat dados pan dadyå dipunsêrat dados pan dadyå dipunsêrat dados yogyå dipunsêrat dados yogyå dipunsêrat dados yogyå 3) Panyigêging Wandå 3) Panyigêging Wandå 3) Panyigêging Wandå a) Wignyan a) Wignyan a) Wignyan Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados adoh dipunsêrat dados adoh dipunsêrat dados adoh dipunsêrat dados gêtih dipunsêrat dados gêtih dipunsêrat dados gêtih dipunsêrat dados suruh dipunsêrat dados suruh dipunsêrat dados suruh sêlliwah dipunsêrat dados sêliwah sêlliwah dipunsêrat dados sêliwah sêlliwah dipunsêrat dados sêliwah b) Layar b) Layar b) Layar Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados warak sakalir dipunsêrat dados warak sakalir dipunsêrat dados warak sakalir têmahan tirttå dipunsêrat dados têmahan tirtå têmahan tirttå dipunsêrat dados têmahan tirtå têmahan tirttå dipunsêrat dados têmahan tirtå dipunsêrat dados Suråkårtå dipunsêrat dados Suråkårtå dipunsêrat dados Suråkårtå êllor dipunsêrat dados êlor êllor dipunsêrat dados êlor êllor dipunsêrat dados êlor c) Cêcak c) Cêcak c) Cêcak Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados kidung dipunsêrat dados kidung dipunsêrat dados kidung dipunsêrat dados wêngi dipunsêrat dados wêngi dipunsêrat dados wêngi dipunsêrat dados panggung dipunsêrat dados panggung dipunsêrat dados panggung 80 80 80
malling dipunsêrat dados maling malling dipunsêrat dados maling malling dipunsêrat dados maling d) Pangkon d) Pangkon d) Pangkon Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados luput dipunsêrat dados luput dipunsêrat dados luput dipunsêrat dados tutut dipunsêrat dados tutut dipunsêrat dados tutut dipunsêrat dados ajag dipunsêrat dados ajag dipunsêrat dados ajag dhêmmit dipunsêrat dados dhêmit dhêmmit dipunsêrat dados dhêmit dhêmmit dipunsêrat dados dhêmit c. Ejaan c. Ejaan c. Ejaan 1) Aksårå Swårå 1) Aksårå Swårå 1) Aksårå Swårå a) Aksårå lêgênå jêjêg (å) ingkang wandå wêkasanipun mêngå (botên sigêg) a) Aksårå lêgênå jêjêg (å) ingkang wandå wêkasanipun mêngå (botên sigêg) a) Aksårå lêgênå jêjêg (å) ingkang wandå wêkasanipun mêngå (botên sigêg) dipunsêrat dados å, déné manawi aksårå lêgênå miring (a) dipunsêrat têtêp a dipunsêrat dados å, déné manawi aksårå lêgênå miring (a) dipunsêrat têtêp a dipunsêrat dados å, déné manawi aksårå lêgênå miring (a) dipunsêrat têtêp a Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados ånå dipunsêrat dados ånå dipunsêrat dados ånå dipunsêrat dados rumakså dipunsêrat dados rumakså dipunsêrat dados rumakså dipunsêrat dados jabang dipunsêrat dados jabang dipunsêrat dados jabang hamalanå dipunsêrat dados amalanå hamalanå dipunsêrat dados amalanå hamalanå dipunsêrat dados amalanå dipunsêrat dados nyåtå dipunsêrat dados nyåtå dipunsêrat dados nyåtå dipunsêrat dados årtådåyå dipunsêrat dados årtådåyå dipunsêrat dados årtådåyå b) Aksårå (hå) manawi swantênipun ampang, inggih namung kasêrat a, i, u, é, ê, o b) Aksårå (hå) manawi swantênipun ampang, inggih namung kasêrat a, i, u, é, ê, o b) Aksårå (hå) manawi swantênipun ampang, inggih namung kasêrat a, i, u, é, ê, o Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: hamalanå dipunsêrat dados amalanå hamalanå dipunsêrat dados amalanå hamalanå dipunsêrat dados amalanå 81 81 81
hing lårå dipunsêrat dados ing lårå hing lårå dipunsêrat dados ing lårå hing lårå dipunsêrat dados ing lårå hêroh dipunsêrat dados êroh hêroh dipunsêrat dados êroh hêroh dipunsêrat dados êroh hédris dipunsêrat dados édris hédris dipunsêrat dados édris hédris dipunsêrat dados édris holèh dipunsêrat dados olèh holèh dipunsêrat dados olèh holèh dipunsêrat dados olèh c) Aksårå (o) ingkang éwah dados aksårå (å) c) Aksårå (o) ingkang éwah dados aksårå (å) c) Aksårå (o) ingkang éwah dados aksårå (å) Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: Ayub minnongkå dipunsêrat dados Ayub minångkå Ayub minnongkå dipunsêrat dados Ayub minångkå Ayub minnongkå dipunsêrat dados Ayub minångkå d) Aksårå swårå (e) saking sandhangan pêpêt ( d) Aksårå swårå (e) saking sandhangan pêpêt ( d) Aksårå swårå (e) saking sandhangan pêpêt ( ) dipunsêrat dados ê, déné aksårå ) dipunsêrat dados ê, déné aksårå ) dipunsêrat dados ê, déné aksårå e e e swårå (e) saking sandhangan taling ( swårå (e) saking sandhangan taling ( swårå (e) saking sandhangan taling ( [ [ [ ) dipunsêrat dados é utawi è ) dipunsêrat dados é utawi è ) dipunsêrat dados é utawi è Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: mêlingngi dipunsêrat dados mêlingi mêlingngi dipunsêrat dados mêlingi mêlingngi dipunsêrat dados mêlingi têngngu dipunsêrat dados têngu têngngu dipunsêrat dados têngu têngngu dipunsêrat dados têngu dipun- dipunsêrat dados yèn kalêbèng dipun- dipunsêrat dados yèn kalêbèng dipun- dipunsêrat dados yèn kalêbèng tutut pêdhangngé dipunsêrat dados tutut pêdhangé tutut pêdhangngé dipunsêrat dados tutut pêdhangé tutut pêdhangngé dipunsêrat dados tutut pêdhangé dipunsêrat dados wêruh dipunsêrat dados wêruh dipunsêrat dados wêruh dipunsêrat dados pêrang dipunsêrat dados pêrang dipunsêrat dados pêrang dipunsêrat dados yèn kinaryå dipunsêrat dados yèn kinaryå dipunsêrat dados yèn kinaryå annulak sêkèhhing dipunsêrat dados anulak sêkèhing annulak sêkèhhing dipunsêrat dados anulak sêkèhing annulak sêkèhhing dipunsêrat dados anulak sêkèhing 2) Aksårå Konsonan 2) Aksårå Konsonan 2) Aksårå Konsonan Panyêrating aksårå konsonan ingkang langkung saking satunggal aksårå Panyêrating aksårå konsonan ingkang langkung saking satunggal aksårå Panyêrating aksårå konsonan ingkang langkung saking satunggal aksårå konsonan-ipun, aksårå konsonan dipunsêrat satunggal aksårå konsonan kémawon. konsonan-ipun, aksårå konsonan dipunsêrat satunggal aksårå konsonan kémawon. konsonan-ipun, aksårå konsonan dipunsêrat satunggal aksårå konsonan kémawon. 82 82 82
Umumipun, aksårå ingkang dipunsêrat langkung saking satungal aksårå konsonan Umumipun, aksårå ingkang dipunsêrat langkung saking satungal aksårå konsonan Umumipun, aksårå ingkang dipunsêrat langkung saking satungal aksårå konsonan inggih mênikå aksårå ingkang sami. Pramilå ing panalitèn mênikå panyêrating inggih mênikå aksårå ingkang sami. Pramilå ing panalitèn mênikå panyêrating inggih mênikå aksårå ingkang sami. Pramilå ing panalitèn mênikå panyêrating aksårå konsonan ingkang dipunsêrat langkung saking satunggal dipunsêrat kanthi aksårå konsonan ingkang dipunsêrat langkung saking satunggal dipunsêrat kanthi aksårå konsonan ingkang dipunsêrat langkung saking satunggal dipunsêrat kanthi nyudå satunggal aksårå konsonan. nyudå satunggal aksårå konsonan. nyudå satunggal aksårå konsonan. Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: lakonné dipunsêrat lakoné lakonné dipunsêrat lakoné lakonné dipunsêrat lakoné dipun-kênthonni dipunsêrat dipun-kênthoni dipun-kênthonni dipunsêrat dipun-kênthoni dipun-kênthonni dipunsêrat dipun-kênthoni têkkå dipunsêrat têkå têkkå dipunsêrat têkå têkkå dipunsêrat têkå balli dipunsêrat bali balli dipunsêrat bali balli dipunsêrat bali 3) Panyêrating Têmbung Rangkêp 3) Panyêrating Têmbung Rangkêp 3) Panyêrating Têmbung Rangkêp Têmbung rangkêp inggih mênikå têmbung ingkang dipun-ucapakên ambal Têmbung rangkêp inggih mênikå têmbung ingkang dipun-ucapakên ambal Têmbung rangkêp inggih mênikå têmbung ingkang dipun-ucapakên ambal kaping kalih. Têmbung rangkêp ingkang kapanggihakên ing panalitèn mênikå kaping kalih. Têmbung rangkêp ingkang kapanggihakên ing panalitèn mênikå kaping kalih. Têmbung rangkêp ingkang kapanggihakên ing panalitèn mênikå wontên kalih warni, inggih mênikå têmbung dwilinggå, såhå têmbung dwipurwå. wontên kalih warni, inggih mênikå têmbung dwilinggå, såhå têmbung dwipurwå. wontên kalih warni, inggih mênikå têmbung dwilinggå, såhå têmbung dwipurwå. a) Têmbung dwilinggå a) Têmbung dwilinggå a) Têmbung dwilinggå Panyêrating têmbung dwilinggå dipun-paringi tåndhå panggandhêng (-) Panyêrating têmbung dwilinggå dipun-paringi tåndhå panggandhêng (-) Panyêrating têmbung dwilinggå dipun-paringi tåndhå panggandhêng (-) Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: kiråkirå dipunsêrat dados kirå-kirå kiråkirå dipunsêrat dados kirå-kirå kiråkirå dipunsêrat dados kirå-kirå måndåmåndå dipunsêrat dados måndå-måndå måndåmåndå dipunsêrat dados måndå-måndå måndåmåndå dipunsêrat dados måndå-måndå b) Têmbung dwipurwå b) Têmbung dwipurwå b) Têmbung dwipurwå Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: dipunsêrat dados gêgodhongan dipunsêrat dados gêgodhongan dipunsêrat dados gêgodhongan dipunsêrat dados pêpayoning dipunsêrat dados pêpayoning dipunsêrat dados pêpayoning 83 83 83
84 84 84 cacalathon kalangkung dipunsêrat dados cacalathon kalangkung dipunsêrat dados cacalathon kalangkung dipunsêrat dados cêcalathon kalangkung cêcalathon kalangkung cêcalathon kalangkung dhadhêmit dipunsêrat dados dhêdhêmit dhadhêmit dipunsêrat dados dhêdhêmit dhadhêmit dipunsêrat dados dhêdhêmit 4) Tåndhå Pamaos 4) Tåndhå Pamaos 4) Tåndhå Pamaos a) Tåndhå pådå lingså a) Tåndhå pådå lingså a) Tåndhå pådå lingså Wontên ing teks SK-B tåndhå pådå lingså dipun-ginakakên kanggé misah Wontên ing teks SK-B tåndhå pådå lingså dipun-ginakakên kanggé misah Wontên ing teks SK-B tåndhå pådå lingså dipun-ginakakên kanggé misah gatrå satunggal kaliyan gatrå sanèsipun sabên sapådå. Wondéné tåndhå pådå lungsi gatrå satunggal kaliyan gatrå sanèsipun sabên sapådå. Wondéné tåndhå pådå lungsi gatrå satunggal kaliyan gatrå sanèsipun sabên sapådå. Wondéné tåndhå pådå lungsi dipun-sêrat mawi tåndhå garis miring satunggal /. dipun-sêrat mawi tåndhå garis miring satunggal /. dipun-sêrat mawi tåndhå garis miring satunggal /. Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: ...... wanni ...... wanni ...... wanni / / / sakèh sakèh sakèh panggawé ålå/ gunanning panggawé ålå/ gunanning panggawé ålå/ gunanning wong..... dipunsêrat dados ...... wani / sakèh panggawé ålå / gunaning wong..... wong..... dipunsêrat dados ...... wani / sakèh panggawé ålå / gunaning wong..... wong..... dipunsêrat dados ...... wani / sakèh panggawé ålå / gunaning wong..... b) Tåndhå pådå lungsi b) Tåndhå pådå lungsi b) Tåndhå pådå lungsi Ing teks SK-A tåndhå pådå lungsi dipun-ginakakên kanggé misah gatrå Ing teks SK-A tåndhå pådå lungsi dipun-ginakakên kanggé misah gatrå Ing teks SK-A tåndhå pådå lungsi dipun-ginakakên kanggé misah gatrå satunggal kaliyan gatrå sanèsipun sabên sapådå. Wondéné tåndhå pådå lungsi satunggal kaliyan gatrå sanèsipun sabên sapådå. Wondéné tåndhå pådå lungsi satunggal kaliyan gatrå sanèsipun sabên sapådå. Wondéné tåndhå pådå lungsi dipun-sêrat mawi tåndhå garis miring satunggal /. dipun-sêrat mawi tåndhå garis miring satunggal /. dipun-sêrat mawi tåndhå garis miring satunggal /. Tuladhanipun: Tuladhanipun: Tuladhanipun: ....timbul / dadyå palliyassing ....timbul / dadyå palliyassing ....timbul / dadyå palliyassing pêrang sêtjå.... dipunsêrat dados pêrang sêtjå.... dipunsêrat dados pêrang sêtjå.... dipunsêrat dados ....timbul / ....timbul / ....timbul / dadyå paliyasing pêrang sêtjå.... dadyå paliyasing pêrang sêtjå.... dadyå paliyasing pêrang sêtjå.... c) Tåndhå [ ] c) Tåndhå [ ] c) Tåndhå [ ] Ing transliterasi teks SK-A såhå SK-B dipun-ginakakên kanggé têtêngêring Ing transliterasi teks SK-A såhå SK-B dipun-ginakakên kanggé têtêngêring Ing transliterasi teks SK-A såhå SK-B dipun-ginakakên kanggé têtêngêring nomêr kåcå. Manawi nomêr kåcå ing satêngahing têmbung, nomêr kåcå dipun- nomêr kåcå. Manawi nomêr kåcå ing satêngahing têmbung, nomêr kåcå dipun- nomêr kåcå. Manawi nomêr kåcå ing satêngahing têmbung, nomêr kåcå dipun- paringi tåndhå -[ ]-. Sawalikipun, manawi nomêr kåcå ing sangajênging têmbung paringi tåndhå -[ ]-. Sawalikipun, manawi nomêr kåcå ing sangajênging têmbung paringi tåndhå -[ ]-. Sawalikipun, manawi nomêr kåcå ing sangajênging têmbung dipun-paringi tåndhå [ ]. dipun-paringi tåndhå [ ]. dipun-paringi tåndhå [ ].
d) Pådå Gêdhé utawi Pådå Agêng d) Pådå Gêdhé utawi Pådå Agêng d) Pådå Gêdhé utawi Pådå Agêng Ing panalitèn mênikå tåndhå pådå gêdhé utawi pådå agêng ingkang dipun- Ing panalitèn mênikå tåndhå pådå gêdhé utawi pådå agêng ingkang dipun- Ing panalitèn mênikå tåndhå pådå gêdhé utawi pådå agêng ingkang dipun- ginakakên pådå luhur. Tåndhå pådå luhur dipun-ginakakên kanggé misah pådå ginakakên pådå luhur. Tåndhå pådå luhur dipun-ginakakên kanggé misah pådå ginakakên pådå luhur. Tåndhå pådå luhur dipun-ginakakên kanggé misah pådå satunggal kaliyan pådå sanèsipun. Wondéné tåndhå pådå luhur dipun-sêrat mawi satunggal kaliyan pådå sanèsipun. Wondéné tåndhå pådå luhur dipun-sêrat mawi satunggal kaliyan pådå sanèsipun. Wondéné tåndhå pådå luhur dipun-sêrat mawi tåndhå garis miring kalih //. tåndhå garis miring kalih //. tåndhå garis miring kalih //. Wujuding pådå luhur SK-B: Wujuding pådå luhur SK-B: Wujuding pådå luhur SK-B: Wujuding pådå luhur ing SK-A: Wujuding pådå luhur ing SK-A: Wujuding pådå luhur ing SK-A: e) Mangajapå e) Mangajapå e) Mangajapå (1) Madyåpådå (1) Madyåpådå (1) Madyåpådå Dipun-ginakakên kanggé pratåndhå bilih pupuh sêkar wontên ing madyåpådå Dipun-ginakakên kanggé pratåndhå bilih pupuh sêkar wontên ing madyåpådå Dipun-ginakakên kanggé pratåndhå bilih pupuh sêkar wontên ing madyåpådå mapan ing satêngahing sêkar saking mapintên-pintên pupuh. mapan ing satêngahing sêkar saking mapintên-pintên pupuh. mapan ing satêngahing sêkar saking mapintên-pintên pupuh. Wujuding madyåpådå: Wujuding madyåpådå: Wujuding madyåpådå: (2) Wasånåpådå (2) Wasånåpådå (2) Wasånåpådå Wasånåpådå dipun-ginakakên minångkå pratåndhå bilih têmbang sampun Wasånåpådå dipun-ginakakên minångkå pratåndhå bilih têmbang sampun Wasånåpådå dipun-ginakakên minångkå pratåndhå bilih têmbang sampun purnå. Wujudipun wasånåpådå purnå. Wujudipun wasånåpådå purnå. Wujudipun wasånåpådå inggih mênikå aksårå inggih mênikå aksårå inggih mênikå aksårå I I I satêngahing pådå mangajapå, pramilå dipun-wastani mangajapå iti. satêngahing pådå mangajapå, pramilå dipun-wastani mangajapå iti. satêngahing pådå mangajapå, pramilå dipun-wastani mangajapå iti. i ( i ( i ( ) wontên ) wontên ) wontên Wujudipun wasånåpådå mangajapå iti: Wujudipun wasånåpådå mangajapå iti: Wujudipun wasånåpådå mangajapå iti: 2. Asiling Transliterasi Standar SK-A såhå SK-B 2. Asiling Transliterasi Standar SK-A såhå SK-B 2. Asiling Transliterasi Standar SK-A såhå SK-B Teks SK-A dumados Teks SK-A dumados Teks SK-A dumados saking sakawan pupuh, inggih mênikå pupuh saking sakawan pupuh, inggih mênikå pupuh saking sakawan pupuh, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå ingkang kasêrat kanthi 28 pådå, Sinom ingkang kasêrat kanthi 25 Dhandhanggulå ingkang kasêrat kanthi 28 pådå, Sinom ingkang kasêrat kanthi 25 Dhandhanggulå ingkang kasêrat kanthi 28 pådå, Sinom ingkang kasêrat kanthi 25 pådå, Kinanthi ingkang kasêrat kanthi 19 pådå, såhå pupuh Pangkur ingkang pådå, Kinanthi ingkang kasêrat kanthi 19 pådå, såhå pupuh Pangkur ingkang pådå, Kinanthi ingkang kasêrat kanthi 19 pådå, såhå pupuh Pangkur ingkang kasêrat kanthi 8 pådå. Dados, ing SK-A sadåyå gunggunging wontên 80 pådå. kasêrat kanthi 8 pådå. Dados, ing SK-A sadåyå gunggunging wontên 80 pådå. kasêrat kanthi 8 pådå. Dados, ing SK-A sadåyå gunggunging wontên 80 pådå. 85 85 85 ing ing ing
86 Wondéné teks SK-B teks-ipun dumados saking pitung pupuh, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå ingkang kasêrat kanthi 58 pådå, Sinom ingkang kasêrat kanthi 15 pådå, Pocung ingkang kasêrat kanthi 11 pådå, Mijil ingkang kasêrat kanthi 4 pådå, Dhandhanggulå ingkang kasêrat kanthi 7 pådå, Dhandhanggulå ingkang kasêrat kanthi 6 pådå, såhå pupuh Dhandhanggulå ingkang kasêrat kanthi 4 pådå. Dados ing SK-B sadåyå gunggungipun wontên 105 pådå. Dados, adhêdhasar katrangan ing nginggil SK-A såhå SK-B isinipun bédå ing péranganing kathahing pådå. Murih cêthanipun kathahing pådå wontên ing teks SK-A såhå SK-B kaandharakên ing bab IV sub-bab têtandhingan kathahing pådå. Pérangan pupuh Kinanthi såhå pupuh Pangkur botên wontên ing teks SK-B, suwalikipun pupuh Pocung, Mijil, Dhandhanggulå, Dhandhanggulå, såhå pupuh Dhandhanggulå botên wontên ing teks SK-A. Sasmitå sêkar dipun-ginakakên kanggé pupuh Sinom mawi têmbung sinom, Pocung mawi têmbung pinoncung, Mijil mawi têmbung pamijil, Pangkur mawi têmbung kapungkur, såhå pupuh Dhandhanggulå mawi têmbung sinarkårå; gulå; pêmanisé. Asiling transliterasi standar SK-A såhå SK-B kaandharakên ing tabel ngandhap mênikå. Kanggé ngampilakên anggènipun mangêrtosi tabel asiling transliterasi standar SK-A såhå SK-B kaandharakên kanthi katrangan bilih têmbung utawi ukårå ingkang dipuncithak kandêl, mratandani bilih têmbung utawi ukårå kasébut bédå antawisipun asiling transliterasi standar teks SK-A såhå SK-B. Cathêtan sanèsipun ngéngingi andharan asiling transliterasi standar teks SK-A såhå SK-B kaandharakên kanthi catatan kaki ingkang mapan ing sangandhaping sabên kacanipun.
Tabel 11: Asiling Transliterasi Standar Teks SK-A såhå SK-B Transliterasi Standar SK-A Transliterasi Standar SK-B [Pupuh Dhandhanggulå] [1] [ ånå kidung rumêkså ing wêngi / têguh hayu luputå ing lårå / luputå bilahi kabèh / jim sétan tanånå purun / panêluhan / miwah tanånå wani pênggawé ålå / gunané wong luput / gêni têmahan tirtå / maling adoh angarah tanånå wani / gunå duduk mapan sirnå // sêkèhing / sêkarèhing åmå pan samyå mirudå / wêlas asih panduluné / sêkarèhing / ka-[2]-dyå kapuk bråjå tibånirèki / sêkèhing wiså tåwå / satu galak tutut / kayu angkêr lêmah landhak guwané sangar / pan dadi wong kiponing mêrak // paguyangané warak sêkalir / kang sinêdyå ing sêgårå asat / kuwåså ngambah têlangé / pan dadyå salirå hayu / rinêkså ing malaékat / sêkarèhing / pan dadyå salirå tunggal / Råsul nétrå Adam utêku Bagéndha Sis / pangucapku Nabi Musa // [3] ing napasku Nabi Isa linuwih / Nabi Yakub / Yusup ing cahyaku mangko / Nabi Dhawut suwaraku / Yang Suléman Ibrahim nyawå kasêktèn mami / ingwang / Édris / ing rambutku Bagéndha Ali kulitingwang / Abu Bakar gêtih daging Umar singgih / balungku Bagéndha Usman // ing sumsumku Fêrtimah linuwih / kang minångkå karahayuning badan / Ya Nuh ing usus mangko / sakarèhé wulu tumuwuh / pan salirå tungga-[4]-l / atiku Ya lan nabi Muhkamat / sakarèhing Råsul / ____________________ * têmbung Dhandhang têgêsipun gagak (Poerwadarminta, 1939: 101), nanging têmbung [Dhandhang]* [1] ånå kidung rumakså ing wêngi / têguh hayu luputå ing lårå / adoh ing bilahi kabèh / jim sétan datan purun / panêluhan sakèh tanånå wani panggawé ålå / gunaning wong luput / agni matêmahan tirtå / maling ardå tanånå ngarah ing kami / tuju duduk swuh sirnå // gunging påncåbåyå samyå bali / sakathahing åmå amirudå / wêdi asih panduluné / sakyèhing bråjå luput / kirå-kirå pan wuk sakalir / saliring wiså tåwå / sato krodhå tutut / kayu aèng lêmah sangar / songing landhak guwaning wong / pakêkiponing mêrak // / lårå pan sami bali luput lêmah miring / songing lêmah miring pagupakaning warak sakalir / nadyan arcå myang sagårå alas / têmahan rahayu kabèh / sårtå sarirå hayu / ing ngidêran ing widådari / rinaksèng malaékad / sakathahing Rusul / pan dadyå sarirå tunggal / ati Adam utêku Bagéndha Êsis / pangucapku yå Musa // napasku Nabi Isa linêwih / Nabi Yakub pamiarsaningwang / Nabi Yusub warnaningong / Nabi Dawud swaraku / Jêng Suléman kasêktèn mami / Nabi Ibrahim nyawå / Édris ing rambutku / Sayid Ali kulitingwang / Abu Bakar gêtih Sayid Umar daging / balung Bagéndha Usman // / ingidêran ing widådari pamiarsaningwang sungsumingsun Fatimah linêwih / Aminah kang bêbayuning ånggå / Ayup minångkå ususé / sagunging wulu turuh / ing sarirå tunggal lan nabi / cahyaku Ya Muhkamad / pa- [2]-ngucapku Råsul / pinayungan Dhandhang ing SK-B ngandharakên bilih sêkar mênikå sêkar Dhandhanggulå 87
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A pinayungan Adam sarak / mupangaté pan dadyå sakarèhé pårå nabi salirå tunggal // wontên wiji pan mulané dadi / pan jagat pinêncar dadi / isining sakarèhé kasamadan ing Êdaté / ingkang måcå ingkang ngrungu / miwah nyimpêni / olêh rahayu nugrahan / kinaryå ing sêmbur / lamun winåcå ing toyå / pan kinaryå adus prawan tuwå glis laki / kinaryå adus wong édan gêlis waras // 1 [5] si Fatimah wong mantu bilahi / têgêsipun pêrcåyå ing Ållåh / nora ånå pêngéran manèh / amung Ållåh Ingkang Agung / mung satunggal norå ånå kalih / sugmå sipating purbå / sihirå andulu / Måhå Suci ananing Yang / ingkang asih kang asung tulung rêjêki / rinêkså lawan ganjaran // lamun sirå arså nandur pari / apåsåå sawêngi sadinå / idêrånå galêngané / wacanå kidung iku / saklir åmå tan ånå wani / lamun kinaryå pêrang / wacanên ing sêkul / [6] angsalå tigång pulukan / mungsuhirå rêp- rahayu sirêp sêparanirå // lamun ånå wong kêbåndhå kaki / wong kadhêndhå lan wong sugih utang / yogyå wacaknå kidungé / wancinirå têngah dalu / ping sêlawé wacanên nênggih / luwar wong kang binåndå / wong kadhêndhå wurung / linuwaran / wong kang aglis nuli utang sinauran mring Yang Widdhi / wong kang lårå gêlis waras // lamun sirå nora biså måcå kaki / lah simpênå pan kinaryå jimat / têguh ___________________ / tan ånå wani / Transliterasi Standar SK-B Adam sarak jangkêp sakathahing nabi wali / dadyå sarirå tunggal // wiji sawiji marmané dadi / pêncar dumadi / kasamadan déning Daté / sing åmåcå myang ngrungu / kang anurat tuwin nimpêni / dadyå hayuning yèn kinaryèng sêmbur / sirå wacaknå ing toyå / kinaryå dus rårå tuwå aglis laki / wong édan dadi waras // / sampun isining jagat jasad / 2 lamun arså tulus nandur pari / puwåsåå sawêngi sadinå idêrånå galênggané / wacanên kidung iku / datan ånå åmå kang prapti / lamun sirå apêrang / watêkênå ing sêkul / antukå kang amangan rinakså déning Hyang Widdhi / rahayu ing payudan // 3 lamun ora biså måcå kaki / dèn wêwêrå kinaryèng jêjimad / têguh hayu kasiyaté / yèn binaktå anglurug luput /mungsuhirå datan udani sanjåtå ngråtrå / iku sawabipun / sabarang pakaryanirå / pan rinakså / déning Hyang Kang Måhå Suci sakarsané tinêkan // lamun ånå wong kabåndå kaki / lan kadhêndhå wit kakèyan utang / tuwin wong lårå awaké / wacanên têngah dalu / ping salawé rambahan kaki / luwar kang ingkang dhinêndhå wurung / sadosané ing ngapurå / ingkang utang sinaurån ing Hyang Widdhi / kang agring dadi waras // 4 iyå såpå arsåyun udani / amutihå lawan anåwåå / patang puluh dinå baé / / tigang pulukan / / binåndå / 1 2 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 8 3 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 10 4 pådå mênikå botên kapanggihakên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-B 88
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A hayu sêpasarané / [7] yèn kinaryå pêrang pupuh / tumbak bêdhil nora ngênèni / musuhirå tan wuningå / nyåtå ing puniku / ingkang simpan dèn rumêkså / maring wau ing / Gusthênirå sakarsanirå tinêkan // ånå kidung rêké Anghartati / såpå wêruh rêké artå dåyå / duk ingsun anèng ing ngaré / duk ingsun anèng ing gunung / Ki Samurtå lan Ki Samurti / ngalih aran kaping tigå / Artådåyåingsun / aranigsun duk jêjåkå / Ki Hartati mêngko araningsun kaki / såpå wêruh ar-[8]-aning wang // såpå wêruh kêmbang têpus kaki / sasat wêruh rêké artå dåyå / tunggal pancêr kusumané / såpå wêruh pan pinuju / / dèn sasat sugih pagêring wêsi rumêkså wong sêjagat / wong kang ngidung iku / yèn iki dén apalênå / tutug barêng ngidung ingkang sawêngi durjånå // 5 lamun sirå måcå kidung iki / lamun dalu adoh påncå båyå / yèn tan biså simpên baé / ingkang anon lan kang ngrungu ingkang måcå miwah nyimpêni / rahayu ingkang [9] salirå / gilå samyå dulu / lamun sirå angawulå / pasanånå pitung dinå pitung bêngi / Gustimu asih lan mirmå // 7 ånå kidung rêké Angartati / bêbaratan rêké kang tumingal / Sang Yang Hayu lèmbèhané / lumakuå Sang Yang Hayu / lêlèmbèhan Asmårå kaki / ngadêk pêngawak téjå / wong kang ngidung iku / lamun sirå alêlungan / margå ____________________ 5 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-B 6 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 7 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-B 8 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 17 Transliterasi Standar SK-B tangiå wêktu subuh / dên asukur / sabaring ati såkårsa-[3]-né iku / tumrah ring sahanak rayat / sangking sawabing ngèlmu pangikêt mami / duk anèng Kalijågå // Insa'ållåh tinêkan / Yang Widdhi ånå kidung atêmbang Hartati / såpå wruhå rêkè araningwang / duk ingsun ånå ing ngaré / miwah duk anèng gunung / Ki Hartati lan Wi Samarti / ngalih aran ping tigå / Artådåyåténgsun / araningsun duk jêjåkå / mangkyå aran Ismail Jatimalêngis / anèng têngahing jagad // såpå wêruh kêmbang têpus kaki / sasat wêruh rêké hårtå dåyå / tunggal pancêr sauripé / såpå wruh ing panuju / sasat sugih apagêr wêsi / sinêdyan wong sajagad / kang angidung iku / bratanånå aywå nêndrå / ing sadinå sawêngi sawabé kaki / sarwå ciniptå ånå // iki yèn / adoh wong 6 kang sinêdyå tinêkan Hyang Widdhi / kang kinarsan dumadakan kênå / tur rinaksèng Pangérané / nadyan tan wêruh iku / lamun sêdyå mujå samadi / sêsandi ing nagårå / angumbarå wiku / dumadi jati swårå sarirå amoring Hartati / aran sêkar jêmpinå // / tunggal tunggal / 8 somahirå ingaran panjari / milu urip lawan milu pêjah / datan pisah saparané / paripurnå satuhu / yèn nirmålå waluyå jati / kênå ing kéné ing wasananipun / ajêjuluk kånå / Adisuksmå / cahyå êning jumênêng 89
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A gawå blangkêp papag wêdi asih / satu galak pan suminggah // sêgårå gunung apan mêngku bumi / langit iku ku-[10]-wåså rubuhå / yèn wêruh harti dåyané / kang gunung sêgårå gung kuwåså jungkrug / kuwåså gingsir / yèn wêruh artå dåyå / dadyå / dadyå paliyasing pêrang / sêjatiné kang mungsuh norå nêdhasi / yèn iku dèn apalênå // wiwitané / gêgodhongan ingkang kawuragan / sihing Yang kabêsmi kabêh / dadyå tan ånå kang wêruh / malah kongsi têkèng wiyati / candhi ing ngawiyat / dadyå bubar iku / kapêrandhan tunggalênå / [11] tunggal jati aran jênêng Ki Hartati / iyå sêkar ing jêmpinå // iyå iku somahing pênjaring / iyå êning duk ingsun agêsang / duk mati nilå arané / duk ingsun anèng ing gunung / ngalih aran Asmårå kaki / émut wayah / tumêkèng ibunipun / Ki Pênjaring lungå ngétan / Ki Hartati mênurut gigir Mêrapi / anulwå marang Sunmårå // Transliterasi Standar SK-B anèng Hartati / anom tan kênèng tuwå // 9 tigalånå kamulané yêkti / nilå êning arané duk gêsang / duk mati layang suksmané / lan suksmå ngumbarèku / ing asmårå mung rågå yêkti / durung darbé pêparab / duk anomé iku / ing wayah biså dêdolan / aran Sang Tès Jati iyå Sang Hartati / iku Sang Artådåyå // timbul têguh 10 dadi wiså mangkyå amartani / lamun martå tê-[4]-mahå misåyå / marmå artå dåyå rané / duk lagi anèng gunung / ngalih aran asmårå Jati / wayah tumêkèng wardå / émut ing bunipun / linari lungå mangétan / Ki Hartati nurut gigiring Marapi / angancik ing Sundårå // rêké tan kêpsagih 11 ånå pandhitå akaryå wangsit / pindhå kombang angajaping tawang / susuh angin ngêndi goné / lawan galihing kakung / wêkasané langit jêladri / isiné wuluh wungwang / lan tapaking kontul gigiring punglu / paksi mibêr uluké anglayang ngungkuli langit / kusumå jrahing tawang // 12 wong angangsu pêpikulan warih / lawan amét gêni adêdamar / tuwin kang srêngéngé piné / ingkang tirtå dèn êkum / myang dahånå murub binasmi / bumi kapêtak ingkang / pawånå katiyup / tanggal pisan kapurnaman / yèn anênun sêntèk pisan anigasi / kudå ngrab ing pandêngan // tuwå / pan mangkånå ing pujinéki / malih aran sangkané amulyå / kérun sångkå ing têngêné / wa nakérun kang [12] atunggu / sångkå kiwå gadané wêsi / anulak sêkèhing bråjå / satru lawan mungsuh / anulak pêgawé ålå sumingkir kêlangkung têbih / wong kang lårå gêlis waras // ____________________ 9 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 10 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 11 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 26 12 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-B / rågå lårå 90
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A dudur molo antoling pan kursi / pamidhangan ing bêntal mukadas / panglêburan lårå kabéh / usuk-usuku dhuwur / pan mangkånå panutup nabi / iyå nabi Muhkamat / dinuting ing rasul / atunggu dalu lan siyang / kinawédèn bêlis lan nåtå lawan êjim / ingkang lårå gêli-[13]-s waras // pêpayoning gadhong dhuwur langit / tali baratku mêndhung ing tawang / cinandhak tan katon mangko / pan rajêku Gunung Sèwu / jålå sutrå ing luhur mami / anulak pênggawé ålå / satru lawan mungsuh / anulak lårå juwitå / idêr-idêr Kulhu balik kang linuwih / luputå wiså ing gunå // Transliterasi Standar SK-B 13 ånå kayu apurwå sawiji / wit buwånå êpang kéblat papat / agodhong mégå anginé / kêmbang lintang salågå langit / sari andaru kilat / woh suryå lan téngsun / asirat bun lawan udan / apêpucuk akåså bungkrah pratiwi / ålåtå bayu bajrå // 14 wiwitané duk anêmu candhi / gêgêdhongan miwah wêwarangkan / sihing Hyang kabêsmi kabèh / tanånå janmå kang wruh / yèn wikan sagårå apurwaning dadi wétan / ingobar / Kahyangané Sang Hyang Tunggal / såpå rêké kang jumênêng mung Hartati / katon têngahing tawang // 15 Gunung Agung sagårå Surandil / langit ikå amêngku buwånå / kawruh- [5]-ånå ing artiné / gunung sagårå umung / guntur sirnå guwå pasagi / langit buwånå rukså / dadyånå wruh iku / mudyå-madyaning / mangasråmå ing gunung Agung sabumi / cêcandhi ing sagårå // 16 gunung luhuré kagiri-giri / sagårå gung datanpå samépå / pan sampun kawruhån rêké / artå dåyå puniku / datan kênå cinakrèng budi / nanging kang sampun praptå / ing kawasanipun / angadêg têngahing jagad / wétan kulon lor kidul ngandhap myang nginggil / kapurbå kawiséså // aprådå pakêkuwung / / candhi karuhun Gunung Sèwu rêké pagêr mami / katon murupaké kang tumingal / gilå sêkèh åmå kabéh / ingkang lårå sirnå larut / tan tumåmå mring awak mami / miwah sêkèhing bråjå / tan tumå-[14]- må mringsun / punikåtå rahmatullåh / rahmat jati duk jênêng wali jasmani / iyå sêjatining mulyå // iyå iku trajuning Subaning / yèn lumampah samiyå asih sêdåyå / wêdi pangidhêpé kabéh / pårå nabi patang puluh / asung wahyu mring awak mami / nyåtå suwaraningwang / iya / pêtaku Bagéndha Nabi Dhawut Ambiyah / sing angrungu sêdåyå samiyå asih / ingkang lårå gêlis waras // 17 yèn lumampah pan samiyå tintrim / sing akurdå pan samyå suminggah / gajah mêndhêk nèng / [15] macan ____________________ 13 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 25 14 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 16 15 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-B 16 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 17 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-B 18 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A ngawiyat 18 sagårå gunung myang bumi langit / lawan ingkang amêngku buwånå / kasoring artå dayané / sagårå sat 91
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A gémbong anèng ayun / singå barong ing kanan kèring / mapan samiyå rumêkså / sri sêdånå lulut / kang kêpapag samyå nyimpang / lanang wadon tuwå anom samyå asih / iyå marang awakingwang// 19 sêkéhing wiså tan ånå kang mandi / sêkéhing lisah tan ånå tumåmå / lêbur musnå ilang kabèh / dudut têluh apan hayu / pan samiyå tan ånå mandi / dhambang dhêngén / samyå lêbur larut / ingkang sêjå norå têkå / ingkang têkå norå sêjå iku sing- [16]-gih / pan lêbur sêkèhing wiså // ånå kayu ing purwå sêjati / wit buwånå pangirun jagat / agadhong mégå rumêmbé / pêrdåpå apan kébuwung / adoh lintang pêrdåpå langit / sêkar sêlågå wulan / sêmbi kilat daru / siniram bun lawan udan / sinaménan kilat langit obar-abir / sinarotan mring Yang Suryå // ånå pêndhitå pan kinaryå wangsit / pasêmoning dadyå talining barat / susuh angin êndi goné / kêlawan galihé kangkung kusumaning ngancik jêladri / isi-[17]-ning wuluh wungwang lan gigiring pulur / tapaké kuntul ngêlayang / manuk mibêr / kusumå ngaji mring tawang // ånå pêksi mêngku bumi / warnanipun pan kêlangkung éndah / sêgårå rop ing wastané / uripé manuk iki / iku / angimbuhi rat jagat nétrané iyå sêkawan / tanggané ____________________ 17 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-B 18 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 19 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-B 20 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 15 21 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 22 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 23 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A Transliterasi Standar SK-B kang gunung / guntur sirnå kang mangku bumi / singawruh artå dåyå / dadi lan dadyå timbul paliyasing prang / yèn lêlungan kang kapapag wêdi asih / sato galak suminggah // 20 sagårå gunung amangku bumi / suryå lintang myang wong sabuwånå / wêdi ingkang kawåså / angidhêp sakèhé nêbut / pan jumênêng manungså jati / ngadêg bumi sampurnå / Hyang Suksmå sih lulut / ywå manungså tan asiyå / Sang Hyang Tunggal parandéné wêlas asih / Hyang Asmårå mung rågå // 21 jim prayangan pådhå wêdi asih / mêndhak sakyèhning wingwrin drubikså / rinaksèng siyang ratriné / ingkang anêmpuh lumpuh / tan tumåmå ing awak mami / kang nêdyå tan raharjå / sadåyå linêbur / sakèhé kang nêdyå ålå / larut sirnå kang nêdyå bêcik basuki / kang sinêdyå waluyå // 22 sakathahing upas tåwå sami / lårå rågå waluyå nirmålå / tulak tanggul kang panggawé / [6] duduk pådhå kawangsul sagunging / katawurag singkir / Adam Makdum sadåyå / datan påpå ngrungu lawan paningal / myang pangråså kang sêdyå tumêkå napi / pangrêksaning malékat // / têguh suminggah / / / pangucap uluké anggolang-ngaling 23 langit Jabarail / ingkang marmanirå katêtêpan iman / dadi andêl atiné / Ijråilé puniku / kang rumakså ing pati urip / Israil dadi damar / padhang jroning kålbu / Mikail kang angsung aninggali 92
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A wêwålu / dangingirå ing aran tarékat singgih / balungé iyå kakékat // 24 gêtihirå mêripat pan singgih / sungsumirå [18] sêjatiné sadat / ilullåh tokit wastané / êroh êndur ing puniku / pêpusuwé / jantungku rêmpêluné / ikå / dénipun dagingirå ing aran tariyah nênggih / ngambah sinom** iyå marah ] *** / kulité iyå sêri'at supiyah iyå marah luamah wadhuké nênggih / Transliterasi Standar SK-B sandhang / lawan pangan ing galing katêkan kapti / sabar lan anarimå // 25 siyang dalu rinaksèng Hyang Widdhi / sasêdyané tinêkan ing Hyang Suksmå / / karan kaadhêp wikuning wiku / wikan lwiring pujå samadi / dadi sasêdyanirå / mangunah linuhung / pêparab Hyang Tigålånå / kang asimpên yèn tawajuh jroning ati / kalis sagung dursilå // 26 lamun kinaryå tunggu wong sakit / / êjin rinaksèng malaékaté nabi wali angêpung / sakyêh lårå pådhå sumingkir / ingkang sêdyå pitênah / marang awakipun / rinusak déning Pangèran / éblis lanat sato mårå pådhå mati / tumpês tapis sadåyå // 27 ånå kidung sunångidung wêngi / bêbaratan duk amrêm winåcå / Sang Hyang Guru pangadêgé / lumaku Sang Hyang Bayu / alèmbèyan Asmårå êning/ ngadêg pangawak téjå / kang angidung iku / yèn kinaryå angawulå / myang lêlungan gusti gêthing dadi asih / sétan sato sumimpang // 28 Ya Hu Datnyêng pamujining wêngi / [7] balé aras sêsakané mulyå / kirun såkå têngên goné / wa nakirun atunggu / såkå kiwå gadané wêsi / nulak panggawé ålå / satru lawan mungsuh / pangêrêt / andêr-andêr kulhu balik kang linêwih / ambalik lårå rågå // 29 dudur mayêngé Ayatul Kursi / ing janmå akèh sétan tan wani angambah / taraju rijal ____________________ 24 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-B 25 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 26 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 27 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 29 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 19 28 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 18 ** têmbung sinom minångkå sasmitå sêkar Sinom ***teks pupuh Dhandhanggulå SK-A kapungkasan ing pådå mênikå 93
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A Transliterasi Standar SK-B lungguhé atiné surat An'am / panglêburan lårå kabèh / usuk-usuking luhur / ing aranan têlênging langit / inggih Nabi Muhkamad / kang wêkasan iku / atunggu latri lan siyang / kinédhêpan ing tumuwuh wêdi asih / tundhuk nêmbah maringwang // 30 satru mungsuh kondur pådhå wêdi / pamidhangané bétal mukadas / tulak balik pangrêksané / pan nabi patang puluh / awéh wahyu ing awak mami / pånå nabi wêkasan / sabdå Nabi Dawud / apêtak Bagéndhå Ambyah / kinawêdén sato mårå pådhå mati / luputing wiså gunå // 31 pêpayoné godhong dhukut langit / tali baratku mêndung ing tawang / cinandhak yêkti tan katon / arajêg Gunung Sèwu / jålå sutrå ing luhur mami / apan angrêkså mringwang / angadhangi mungsuh anulak / lårå rågå samyå panggawé ålå / sumingkirå têbih / ing wiså gunå // 32 Gunung Sèwu mangkyå pagêr mami / kang umiyat samyå sih sadåyå / saliring kang åmå kabèh / lêlårå sirnå larut / tan tumåmå ing ånggå mami / tuwin saliring bråjå / tan tumåmå mringsun / puniki Sang Rahmatullåh / rahmat jati duk jênêng wali jasmani / iyå Sang Jati Mulyå // 33 aranånå råjå [8] Subaningsih / kang tumingal samyå sih sadåyå / wêdi angidhêp sakèhé /**** 34 sunamurwå pujining asinggih / asalirå sangking wong malånå / Pandhitå punjul yêktiné / turuning nabi iku / pårå luput ____________________ 30 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 31 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 20 32 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 21 33 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 22 34 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 94
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A Transliterasi Standar SK-B wali kang angêntèni / mukmin kang anarimå / ing mangké saèstu / sing såpå ånå idênå / datan pêgat pujiné rahinå wêngi / sinung rêjêki Dé Hyang // 35 kawruhånå têgêsé kang kadil / kadi diyan urubé kang cahyå / roh ilapi pêpadhangé / Nabiyullah lwir kukus / Dat-Mu têlah panasing agni / apiné kawruhånå / prabédané iku / sayêkti roroning ing apiwang kidir kaki / datan kênèng pinisah // 36 ånå pêksi mangku bumi langit / manuk iku adoh pinaranan / sagårå êrob namané / uripé manuk iku / amimbuhi ing jagad iki / amindhå ing Nabi Adam / sukuné puniku / gunung Palwå Jabalkat / rambutirå ing aran tarwiyah singgih / bêbalung rijalullåh // 37 dhådhå gigir lambung kanan kéring / manuk ikå apan ing aranan / iyå kang sêgårå êrob / uripirå satuhu / amimbuhi jagad puniki / nétranirå sakawan / warnané wêwolu / apan kulité saré'at / gêtihirå tarékat puniku kaki / ototirå kakékat // 38 kang makripat dagingé puniki / jêjantungé sajatining sadat / êlêdan tokit wastané / aténirå linuhung / pêpusuhé supiyah kaki / rêmpêluné amarah / jantung budénipun / wêwadhuké alua- [9]-mah / utêkirå bétal mukadas sayêkti / pujiné nêm prakårå // 39 ånå kidung ing kadang pramati / amung / kawasanirå ngênakakên sacitapné / ingkang wau tunggal / tunggalênå tuwuhing ____________________ 35 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 36 kajumbuhakên pupuh Dhandhanggulå SK-A pådå 27 37 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 38 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 39 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A **** lajênging gatrå botên kasêrat 95
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A Transliterasi Standar SK-B puniku / kang rumaksèng sarirå mami / ing nêkakên adhi ari-ari sirå / kawasanipun / mêmayungi / ngênakakên pangarah // 40 gêtihipun / rahinå wêngi ing / ngraréwangi Ållåh Kang Kawåså andadékakên pusêr kawasanipun / nguyu-uyu sabåwå mami / anuruti panêdhå / kawasané iku / jangkêp kadangingsun papat / kalimané pancêr wus dadyå sawiji / tunggal sawujudingwang // 41 mangkyå sirå kadangsun kang mijil / sangking margåinå parêng samyå / sadinå / kalawan kadangingsun / ingkang datan umijil sangking / akumpulaningsun / dadyå makdum sarpin sirå / wêwayanganing Dat yêkti dadyå kanthi / saparan datan pisah // 42 iyå lamun ora angklakoni / kadangirå pådhå angrancånå / têmah urå saciptané / sasêdyanirå wurung / sartå luput kang tan pantuk / barang såpå nêdhånirå / marmå kaki éling-élingên sayêkti / supayå waluyåå // 43 lamun sirå yun wigyå ing ngèlmi / dèn waskithå kélokaning badan / ayun wruh kamokalané / yèn sirå wruh satuhu / kaèlokan ing Suksmå Jati / miwah ing kamokalan / pasthi sirå wêruh / ing apêsé badanirå / upamané lwir wong / batangên dèn waspådå // 44 ånå padhang pêtêngé tan sipi / asingidan anèng ing bêbanar / ngaub ing pêpanas mangké / kagèt déning wong kang / sinêdyå laku kuwasané yêkti karsané / awor ênggoné / margåinå punikå cêcangkriman kaki ____________________ 40 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 41 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 42 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 43 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 44 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 96
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A Transliterasi Standar SK-B bingung [10] mamêlingi / kang têngu lagi jabang / angungkuli gunung / cébol linggih ing jêjurang / andhé kukul bathuké sundhul ing nglangit / tutug ing éndrå lokå // 45 dadyå kobar yèn kalêbèng warih / lêbur luluh kalaban érnåwå / pucuk dumadyå bongkoté / ingkang lumpuh / lumaku kasilêm / ngambang ngancik ranu / dhêpés dhêkukul nèng jurang / Kyai dhalang kapurbèng wiséså ringgit / wisan lagi alêkas // 46 lan dumugi lêlakoné bêcik / ingkang nonton kabèh samyå cuwå / nanging alêgå atiné / lan wong lumaku dulur / tan karuwan ing ngarêp buri / irêng tan wruh yèn pêthak / wahing tan karungu / mulat padhanging nurbuwat / tanggal pisan sêdhêngé purnåmåsidhi / kêlud tambining pucang // 47 dåwå sinambung cupêt ginunting / tranggånå tibå anjrah ing nglêmah / lêmbu anusu anaké / kêmasan wus binaut / tan wruh êmas salåkå putih / sagêgêm kang buwånå / mrutu géndhong gunung / sarati tanwrin ing gajah / Sang Pandhitå purusé dipun- kêthoni / tarumpahan nèng sirah // 48 akêkanthèn lumayu pribadi / jåkå tan wruh rasaning wanitå / barancah sångå bojoné / / sêgêr kang awak ngambah laut nèng pucak ardi / arèrèn ngawang-awang / turu jroning watu / jålådårå kumudå mêndhung atêmahan napi / anyiram tarulåtå // / nguwuh-uwuhå / amalånå ngidêri bumi ing dharatan lésu tuwuh ing sélå / ____________________ 45 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 46 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 47 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 48 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 97
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A Transliterasi Standar SK-B 49 anggolèki têmu maksih ngungsir / / lampahé kêncêng madahab sipat naging / pahit tan mawi kéblaté rasaning madu / pan gumêdêr swaraning sasi / wiyågrå nora mångså / någå kang dèn dulu / tutut pêdhangé agasak / jrêsånålåå ngubêk-ku-[11]-bêg jaladri / krèté mångså garudhå // 50 sånggå langit amulêting sasi / baitå sarat sumêngkèng argå / néng pucak pisan lampahé / Singåbarong lan sênuk / samyå ngungsi maring / ngumbårå gajah singå / umpêtan jro watu / pêjah dèn untaling urang / satutugé nèng papah tirisan mêncit / båyå ngusi ing têgal // 51 kurang sandhang lan pangan kang sugih ingkang miskin warêg nyandhang mangan / kang mukti susah atiné / musakat ingkang maju / kang anyandhang kari mandhêlis / têkå écå tyasirå / awrat datan mikul / sadalan bêkta buruan / ingkang sugih bêburuh sådå anangis / lawak tan nyandhang mangan // 52 yåtå kandhêg kêbat kadi angin / nyumêt gêni anéng jroning toyå / wutå wêruh kéblat kabêh / angimpi tanpå turu / têmpak têdhas marang ing wêsi / landhêp / ngangsu wadhah banyu / amibêr datan paêlar / ingkang êlar tan bakit mibêr gumlinting / kombå anglènging tawang // 53 tanpå suku akêbat lumaris / ingkang suku agagah prakåså / tan bakit malaku / lumayu mangké / kang anéndrå ingkang mêlèk / ngalilir kadhêmên kum ing toyå / kapanasên jaladri / tan pasah toyå datan ____________________ 49 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 50 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 51 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 52 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 53 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 98
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A Transliterasi Standar SK-B asru / têkå ngêloni dahånå / kang parawan sunthi kumlinthi mêthêti / jåkå jêbuk wus jajah // 54 parang mukå sêdhêngirå prapti / kang prawirå / gègèr lumayu umpêtan / ênêng-ênêngan sajroning kratoné minggu / cêcalathon kalangkung olih / jagat kartå tan tåtå / wrin dalang gung bingung / wutå anuntun kang waras / ingkang lumpuh anggéndhong ingkang lumaris / mati mikul kang gêsang // 55 ingkang bisu muruk kang bisangling / ingkang tuli tutur kang miyarså / sirå wêruh ajå wabé / ing kaéloka-[12]-n iku / yèn wikanå sasat wruh gåib / batangé kang utåmå / kamokalan iku / kulå èstri adol rujak / anèng lumpang lakiné dhéwé nukani / rup-urupan musthikå // [Sinom] apuranên sun angétang / lêlêmbut ing tanah Jawi / ingkang rumakså nagårå / pårå ratuning dhêdhêmit / agung sawabé ugi / yèn apal sadayanipun / apan dadyå têtulak / kinaryå tunggu wong sakit lêmah sangar kayu angkêr dadi tåwå // [Pupuh Sinom] / [ngapuranên lêlêmbuté nungså / kang rumêkså ing nêgårå / pårå ratuning dhêdhêmit / agung sawabé ugi / yèn apal sêdayanipun / apan kinaryå tula- [9]-k / kinaryå tunggu wong sakit / kayu angkêr lêmah sangar dadi tåwå // karumiyin ing brang wétan / Durgå têluh Måjåpåhit lawan Råjå Bahurêkså / iku ratuning dhêdhêmit / Bêlambangan kang winarni / awastå Sang Bålåbatu / kang rumêkså ing brang wétan / Buta Locå ing Kêdhiri / Pråbå Yêkså ingkang anèng Giri Purå // Singåbarong Jågårågå Tringilingwêsi Gêrobogan Singåsari Bêlétar si Kålåkathung / Butå ____________________ 54 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 55 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Dhandhanggulå teks SK-A 56 kajumbuhakên pupuh Sinom SK-A pådå 13 ingsun ngétang Jawi / ingkang rumakså bang wétan / Durgå nêluh Måjåpåit / lawan Råjå Bahurêkså / / Balambangan winarni / awastå Sang Bålåbåtu / aran Butå Locåyå / kang rumakså ing Kadhiri / Prabu Yêkså ingkang ånå Pasuruan // / ratuning dhêdhêmit iku 56 Sidågiri karyå / Kaduwang si Klênthing Mungil / Éndrå / Jênggålå si Yêkså på Magêtan Tunjung Puri Prangmukå / Suråbanggi / Pananggulan Abur-abur / / Mêjênang / Macan Guguh Kålå-[20]-jowar / ing Pacitan / / Sarêngat Barukuping 99
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A Krêndhå ing Bråwå / Kalabrèt si Sêkar Gambir / ing Waruban awor rumêkså Nglamongan // Gurnitå ing Suråbåyå / pan Sêlampur Waringin Putih / si Lancok kang Pêgambiran anèng Kålådrêngki / Kêdhunggêdhé Ki Jêngki / Sêpanjang si Klèwèr iku / / Sêdayu si Nglasêm Kålåprahårå Dhindhingmurti / Yudalakah ing Candhi kayanganirå // Sêmarang Barat Katigå [21] Pêkalongan Guntur Gêni / Pêmalang Ki Sambung Yudå / Suwarkå ing Sukawati / ing Padhas Nyai Ragil / Jåyålêlånå Butå / Suruh / ing Kêndhal si Trênggiling Têgal Gunting Gêni / Kaliwungu Gutuk Api kang rumêkså // / Mêgêlang Dhadhungawuk Gêgês nênggih / ing Pajang Butå Sêliwah / Måndå-måndå ing Mêntawis / Pêlèrèt Rajêk Wêsi / / Kuthå Gêdhé Nyai Panggung Pragotå Suråkårtå / Carêbon Sétan Kabêri / Taman [22] ingkang anèng Têgal Låyå // Gêndråsari ing Séluman / pan Ki Wandhan Waringin Putih / si Kopèk ing Bêjajaran / Sapurègêl ing Bêtawi / Warulur ing Waringin / ingkang / Balékah anèng Gunung Agung awang-awang ing Mêrapi / Ni Têluki ingkang anèng Tunjung Êbang // Sétan Kêrètèg / pêmasuhan Sapuangin / Kêrtåsånå ing Ngrakuman / Pandhansari ing Tarisik / ingkang anèng wånå pêki / ____________________ 57 kajumbuhakên pupuh Sinom SK-A pådå 3 58 kajumbuhakên pupuh Sinom SK-A pådå 4 59 kajumbuhakên pupuh Sinom SK-A pådå 5 60 kajumbuhakên pupuh Sinom SK-A pådå 6 Blora / / ing Ni Såmåhitå / Talpå Ardi ing Sêndhang Transliterasi Standar SK-B Sapujagat ing Jipang / Madiun Sang Kålåsêkti / pan si Korèp dhêdhêmiting Prånårågå // 57 Singåbarong Jågårågå / Majênang Trênggilingwêsi / Macan Guguh Garobogan / Kålåjånggå Singåsari / Sarêngat Barukuping / Balitar Sang Kålåkathung / Butå Kurdå ing Råwå / Kalangbrêt si Sêkar Gambir / Carub Bawor ingkang anèng ing Lamongan // 58 Gurnitå ing Puspålåyå / si Lêmpur ing Pilang Putih / si Lancuk anèng / Balora / / Kêdhunggêng Nyai Jênggi ing Batang si Lèwèr / Nglasêm si Kålåpråhårå Dhindhingmurti / Ni Janglakah ing Candhi ka-[13]-hyanganirå // 59 Pagambiran Kålådurgi iku / Sidayu / ing Sêmarang Kålåjångkå Pakalongan Guntur Gêni / ing Pathi si Sambung Yudå / Jawarkå såkå puniki / ing Kêndhêng Nyai Ragil / Jåyålêlånå ing Suruh / Butå Giling Jagalan / ing Kêndhal si Gunting Gêni / Kaliwungu Gutuk Api kang rumakså // 60 / Dhadhungawuk Gêsêng nagri / ing Pajang Butå Saléwah / Måndå-måndå ing Mantawis / Palèrèt Rajêg Wêsi / Kuthå Gêdhé Nyai Panggung / Pêlacung Kartåsurå / ing Jombor Sétan Kubêri / Juru Taman ingkang ånå Pêlayangan // ing Karètèk pan / Balébéran Sapuangin / si Natpådå ing Rangkudan / Wadhansari ing Sarisik / kang ånå wånå pêti / Malangkarså ing Gagêlang Såmåhitå si Sêndhal 100
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A Transliterasi Standar SK-B si Sandhung / / / Butå [23] Malangkarså wastanipun Sandhungan pêlabuhan Tukang ingkang anèng Pêlayangan // Rårå Aris anèng Tawang / ing Timar Sêngkålåsêti / Madurêtnå anèng Dårå / Jalélå / Ngungrungan Sidamurti / botên båpå Arêbabu / si Bangsal Ardi Kumbang / Prabu Jåkå Gunung Kêlir / Ajidipå Gunung Kêndhêng kang dèn rêkså // wastanipun ing Sawangan / Pamasuhan Dudukwarih / Buta anèng Têgalayang // 61 kang ånå Kayulandhéyan / Ki Dåruna Ni Daruni / Bagus Karang anèng Roban / Kasujayan Widaningsih / Widånånggå Dalêpih / Pagêlung / kang ånå Kêdhunggarunggung Kêbaréyan kang Citrånåyå nunggoni / Såntåpurå ingkang ånå Alas Ngroban // 62 Aryå Tiron / Sarpåbångså anèng Pêning si Pêrangtandhing Kêsångå / ing Kuwu si Ondar-andir / sétan Talågåpasir / ingkang / Kålångadhang ing Tuntang / Bancurå Kålåbancuri ingkang ngrêkså sukuné Ardi Baitå // 64 Gênåwati ing Séluman / Rågåwati Wringin Putih / Sapurègèl ing Jakarta / / Rontog Pajajaran Marusari Wurangin / Jênggis anèng Gunung Agung / Kulékah awang- awang / Pêrlåpå Rêbabu wukir / Ni ingkang anèng ing Tunjung Taluki Bang // 66 [14] ing pasisir Butå Kålå / Têlacap si Kålåsêkti / Kålånadhah ing Toyåmas / ing Sêgaluh si Bathithil / ing Banjar Ki Wêwasi / si Konèg ing Lowanu / Gunung Duk Gêniyårå / Baiburêng Parangtritis / Drêmbåmohå ingkang anèng Pråbålinggå // / kêsawahan Dudukwarih ingkang Tukang ing Ardi Sumbing / ing Lodhåyå / pasisir si Butå Kålå / Têlacap si Kålåsêti / Kålånadhah ing Toyåma- [24]-s / si Galuh aran si Prênthil / / Kapék ing Banjaran Ki Wasi anèng ing Luhwanu / Gunung Dhag Gêni aranyå / Kêbo Pêrang anèng Tritis / Drêmåmohå ingkang anèng Purbalingga // si Kêrtå / Kêdhunginong Andonsari / ing Jênu ing Pêngging Ki Karunggålå Banjaransari / Mêgêlèn kang winarni / wastå Kyai Cåndrålatu / Gunung Kêndhålisådå / Kêthèk Putih kang / Butå Glêmboh ayahan jagani kayanganirå // 65 Rårå Dhénok anèng Dêma-[25]-k / si Bêthithi anèng Tubin / Juwalpayal ing Karsingå / si Bråmå Angnguyangsari / ing Sétå Trêgalèk Ki Naruni Cêmåråsèwu Dhadhung si Pakênthongan / ing Jêpårå anèng Pathi / Bagus Anom ing Kudus kayanganirå // ____________________ 61 kajumbuhakên pupuh Sinom SK-A pådå 16 62 kajumbuhakên pupuh Sinom SK-A pådå 18 63 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Sinom teks SK-B 64 kajumbuhakên pupuh Sinom SK-A pådå 7 65 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Sinom teks SK-B 66 kajumbuhakên pupuh Sinom SK-A pådå 10 aran Jåkålilung / sångkå Balongan / singgih / / 101
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A Sidåkaryå ing Pacitan / Kêduwang si Klênting Mungil / Êndrå Yêkså ing Magêtan / Jênggålå si Tunjung Sari / Prangmukå Suråbanggi / Pênanggulan Abur-abur / Sapujagat ing Jipang / Mamiyun si Kålåsêti / pan Ki Korêp lêlêmbuté Pånårågå // ing Mêgiri Gadhing Ki Puspåsari / Kêtanggung- [26]-an / Brèngkélan si Banaspati / si Kèrèk ing Mênyari / ing têngah Ni Sabuk Alu / Landhakan Mayangkårå / nêgari Tujung Supiri / Baruklinthing ingkang anèng ing Bahråwå // 68 Sunan Lawungar Gapurå / ing Bayat ki Puspågati / Cucuk Dhandhang ing Kartikå / kålåwargå ing puniki / Kali Opak winarni / Singå Buwananipun / si / ing Cingcinggoling Parang Prêning / ing Dahråmå Ulå Wêlang kang rumêkså // si Manglarmungå / Kêlunthung wêlah Kècèk Bêjajaran Transliterasi Standar SK-B 67 ki Mrêtå Sangkalbolongan / ing / Kêdhungwinong Andongsari Jênu si Karungkålå / ing Pêngging Banjaransari / Pagêlèn kang winarni / Cåndrågêni wastanipun / Gunung / bêdhès putih kang Kêndhalisådå nênggani ing kayanganirå // ing si Manglarmångå Magiri Gadhing si Puspåsari / Katanggungan Kladung Barèngkèlan Banaspati / si Kocak ing Manorih / ingahing sing Sabuk Alu / Pêlandhak / Mayangkårå / nêgari Kêdhujuwiri Baruklintang ing Bahråwå // 69 si Dulêk ing Pamancingan / Guwå Langsé Radèn Dèwi / ingkang anèng Parangwédang Aryå / Jayèngwèsthi / kabèh urut pêsisir / / Sunan kulåwargå Ratu Kidul Lawung Argåpurå Jinoli ardi Marapi titi tamat kadi amêcah / kaluwak // ***** / Butå Lémboh / wêlah / ingkang anèng Radèn / kang anèng Kayulandhêyan / Ki Darunå [27] Ni Daruni / Baguskarang anèng Ngruban / Pasungjåyå anèng Prêning / Widånångkå Dalêmpik /ing Gadhung Kêdhunggêrugung / ingkang wontên Pamboréyan / / Gênipurå Citråbåyå kang jagêni ingkang anèng Jågårågå // 70 Lohênjar anèng Juwånå ing Rêmbang si Bajulbali / si Lèdèr ing Wiråsåbå / ing Madurå Butå Grigis / ingkang / Jaranpênoléh si Lèdèr Pêcanakan / Dalêmpik ing Jatisari / ____________________ 67 kajumbuhakên pupuh Sinom SK-A pådå 11 68 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Sinom teks SK-B 69 kajumbuhakên pupuh Sinom SK-A pådå 24 70 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Sinom teks SK-B ***** teks pupuh Sinom SK-B kapungkasan ing pådå mênikå / wontên Matêngsih ranipun / 102
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A Obar-abir ingkang anèng Jatimalang // / Aryå Tiro-[28]-n / Sarpåbångså Biris ing Pêrangtandangé Kasånggå / sétan si Odar-adir Kuwu Têlågåpasir / kang aran Kyai Jalilung / Kålånadhah ing Tuntang / Banjurå lawan Banjuri / pan rumêkså sukuné Ardi Baitå // 71 Rårå Dungkik Randhulawang / ing Sêndhangrêtnå Pêngasih / Bok Kåwå anèng Prambanan / Bok Sampur nèng Ardi Wilis / Rahadèn Nålångati / nèng Gunung Gajah Amungkur / si Gêndruk ing Talpêgat / ing Jêpårå anèng Panji / [29] Pagêrwåjå Rahadèn Kusumåyudå // 72 si Pênthul ing Pêcangan / Påcåbakah dadyå kawit / kêlangkung kasêtènirå / / Ki Cåkrå titihané Jaran Putih Payungnèki / lar wåjå kêkêmulipun / pan sarwi rinajêgan / Rèspati rajêgé / cumêthiné pat-wupaté ulå wêsi wêlang // 73 sinèbêtaké mêngétan / ånå lårå têkå bali / tinulak bali mêngétan / mêngidul pênyèbêtnèki / ånå lårå têkå bali / tinulak bali mêngidul / mêngulon pênyèbêtirå / ånå lå-[30]-rå têkå bali / pan tinulak mênggulon bali larannyå // 74 mênggalor pênyèbêtirå / ånå lårå têkå bali / tinulak ngalor balinyå / mênginggil pênyèbênêki / ånå lårå têkå bali / tinulak bali mêndhuwur / anulå wanyêbèt mêngandhap / ånå lårå têkå bali / pan tinulak kang lårå bali mêngandhap // ____________________ 71 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Sinom teks SK-B 72 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Sinom teks SK-B 73 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Sinom teks SK-B 74 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Sinom teks SK-B ing Lodhåyå udan / Transliterasi Standar SK-B 103
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A 75 dhêmit kang wontên Jêpårå / lan kang wontên Maospati / kêlangkung kasêtènirå / lan Jênggålå wastanèki / rigmå mémbå gasuli / Yudåpêkså ing Dêlangu / [31] si Klunthung ing Jêpårå si / Bêgambiran anèng Panji Kêcêblung Ngadilangu kang dèn rêkså // Rårå Duluk Pêmancingan / Guwå Langsé Ratu Putri / ingkang anèng Parangwédang Radèn Aryå / Jayèngwèsthi / kabeh turut pasisir / sampun kålåwargå Nyai Kidul / sêdåyå pêpak pårå mukané dhêdhêmit ugêr-ugêr kabèh / rumêkså nêgårå ] [Pupuh Kinanthi]****** [ yèn anangis kêlawan dhikir muhkammat muhkammat muhkammat råsulullåhi // wacanên / sétan ngrungngu samyå gêndring / sirnå larané si / kålå-kålå pan sumingkir / cacing racêk pådhå sirnå / krêmi-krêmi pådhå mati // pitik tulak pitik tukung / tulaké si jabang bayi / sarap sawan pådhå sirnå / cacing racêk pan sumingkir / situlak baliå margå / situkung baliå margi // jabang bayi puniku / kêkasihirå Yang Widdi / rinêkså ing malaékat / dèn ê- [33]-mong ing widådari / pinayungan ing Yang Sugmå / kinêbutan pårå nabi // sêkèhé nabi pênutup / Ålåhumma miwah mukmin / angrêkså marang si jabang / milå adoh kang pênyakit / ____________________ 75 pådå mênikå botên wontên ing pupuh Sinom teks SK-B 76 têmbung pinocung minångkå sasmitå sêkar Pucung ****** pupuh Kinanthi teks SK-A botên wontên ing teks SK-B ******* pupuh Pucung teks SK-B botên wontên ing teks SK-A Transliterasi Standar SK-B / / ******* kang pinocung76 pitik tulak pitik / têtulaking jabang bayi / adoh ingkang cacing racak sarab sawan // tukung laré lèlanên / / hailahailållåh / / / iku / minångkå sarånå råsulullå-[32]-hi råsulullåh ya ing dhikir iku yå si tukung mangungkung muni ing ayun / yuwånå kêrånå / si tulak bali ing margi / jabang bayi puniku kêkasihing Hyang // jabang pan tinunggu ing malèkad siyang dalu / inggih kang rumakså / dén êmong ing widå-[15]-dari / piri-piri pinayungan ing Hyang Suksmå // kinêbutan pårå nabi pårå Råsul / lan sagunging pårå / wali kutubur rabani / tuwin mukmin kukåmå pårå ngulama // samyå tunggu mring ki jabang bayi iku / marmå têbih ingkang / sri lårå ki jabang bayi / bêbayané adoh matêmah palagan 104
105 lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A ngilangnå godhå rêncånå / rahayu si jabang bayi // ånå kinjêng tangis mabur / améncok ing sélå wardi / mirêng tangisé si jabang / si kinjêng têkå marani / arså nyakot ingkang lårå / apan sarwi anjampéni // iyå kono jampénipun / gadhong pasrah [34] ing Yang Widdi / brambang lêmpuyang ing manah / têmu têminah ing ati / adas uyah siré nålå / mawas- mawas sarwi dhikir // dhikir iku têgêsipun / manut marang Kangjêng Nabi / Muhkammatdinil Muståfa / punikå maknané dhikir / èlingngå Pangèranirå / Yang Agung Kang Måhå Suci // iyå kono dunganipun / Ållåhumma adam sarpin / ajiruhu råsullulåh / / warråbbuka ajibuhu kayatu-[35]-llåh / cêp mênêngå åjå nangis // såpå manglong-manglong iku / anèng wétan tênggah kari / åpå si maling agunå / dikongkon si maling sêti / amburu si asu ajag / tandhêså marang jêladri // yèn wus panggih pêrnahipun / kakopên gêtihé nuli / bêbalungé kêmahånå / yèn asu ajag wus mati / baliå maling agunå / rêsanên si jabang bayi // såpå manglong-manglong iku / anèng kidul têngah [36] kari / åpå si maling agunå / dikongkon si maling sêti / amburu si asu ajag / tandhêsnå marang jêladri // yèn wus panggih pêrnahipun / kakopên gêtihé nuli / bêbalungé kêmahånå / yèn asu ajag wus mati / baliå maling agunå / rêsanên si jabang bayi // råsullulahi Transliterasi Standar SK-B // ånå kinjêng iyå kinjêng têngis mabur / iyå ménclok marang / kang sélå sumåyå nadi / dupi ngrungu ki jabang bayi karunå // tånjå laju angidêri arså nyuwuk / tékå nang mêmålå / maluyå ngiling-ilingi / ngusadani jampi aplaling Pangéran // sorahipun puniki ingkang winuwus / godhong pasrah ing Hyang / barambang lêmbah têmu / ing tumaninahing wardåyå // ati lawan donganipun puniki ingkang winuwus / / Ållåhuma adam êmèlé mangkånå lawan alèru huwal sarpin / kamkullåh // tuwin wajab / wahayutullåh / cêp mênêng åjå anangis / jabang bayi tangisé muji ing suksmå // juhu palalihi warobbahu tånjå damu êmbunirå ping / praptèng nétrå pisan / sarwå ngampêt napas anglir / cêp mênêngå hèh jabang bayi turuå // ******** pamijil77 étang dêdêging janmi / ing ukur mangkono / pan sapirå luhuré dêdêgé / dyan ing ukur kêpêlé pribadi / iku kang dén wilis / ing satêlasipun // pan sakawan étang / mangkrak kang sawiyos / angathingkråk angganthélå lawan sêgédhongé wilanga-[16]-n mungkasi yèn mangkrak tibaning / ålå watêkipun // têlu ing pamilis / / ____________________ 77 têmbung pamijil minångkå sasmitå sêkar Mijil ******* *pupuh Mijil teks SK-B botên wontên ing teks SK-A
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A såpå manglong-manglong iku / anèng kulon têngah kari / åpå si maling agunå / dikongkon si maling sêti / amburu si asu ajag / larungên marang jêladri // yèn wus panggih pêrnah-[37]-ipun / kakopên gêtihé nuli / bêbalungé kêmahånå / yèn asu ajag wus mati / baliå maling agunå / rêsanên si jabang bayi // såpå manglong-manglong iku / anèng êlor têngah kari / åpå si maling agunå / dikongkon si maling sêti / amburu si asu ajag / larungên marang jêladri // yèn wus panggih pêrnahipun / kakopên gêtihé nuli / bêbalungé kêmahånå / yèn asu ajag wus mati / [38] baliå maling agunå / rêsanên si jabang bayi // sawêngi åjånå turu / tutugnå dumugi énjing / sirnå larané si jabang / kålå- kålå pan sumingkir / pinuju dinå wêtonnyå / jabang bayi malês bêcik // anginguå pitik jêpun / tulak walik êlar nèki / wulunyå kang måncå wårnå / abang irêng putih kuning / ngilangnå godhå rêncånå / rahayu si jabang bayi ] Transliterasi Standar SK-B panas / ngathingkrak kuring wong / datan bêcik alêngus watêké / lamun tibå sêging uwong bêcik / kathah wong kang asih / atiné ajuju // lamun nuju tibå wilanganing / iyå anggênthélå iku watêké / doyan mangan sukå nyambut kardi / papétangan titi / kuring wong kapungkur // ********* sinarkårå78 puji dinå iki / lampahirå sagung pra pandhitå / dinå pitu séjé-séjé / ingkang sêpuh rumuhun / / Råsulullåhwasalål / låhu ngalaékum / apan datan dhahar sêgå / ing sadinå sawêngi sarwi amuji / yå kupiyå muniyå // rambah ping satus tigå ywå luwih / sari ratri sawabé pan angsal / kanugrahaning Hyang Manon / ping kalih dinå Saptu / Sayidina Usman darbéni / lakuné datan néndrå / sadintên sadalu / puji Ya Fatah Ya Råjak / kaping satus têtigå sarêng saratri / sawabé kinajrihan // déning makluk kabéh kaping tri / dinå Akad ingkang darbé lampah / Jêng Sayidina Umaré / ing sadintên sadalu / datan nginang sarwi amuji / Ya Khåyyu Ya Qåmu / iyå kaping satus / têtigå sawêngénirå / pan rahayu saumuré kang nglakoni / dinå Isnèn kaping pat // Kangjêng Nabi Isa kang darbéni / nglé Isalam datan nêdhå ulam / sadinå [17] Ya sawêngi baé / Ya Råhmån Råkhimu / kaping satus tigå sawêngi / déné mangunahirå / jinurung Hyang Agung / sabarang sakarsanirå / kaping limå Salåså ingkang darbéni / Jêng Sayid Abubakar // baranan lamun nibani luwih ålå wong / Jumungah ri lampahé Nabi ____________________ 78 têmbung sinarkårå minångkå sasmitå sêkar Dhandhanggulå *********pupuh Dandhanggulå teks SK-B botên wontên ing teks SK-A 106
107 lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A [Pupuh Pangkur] ********** [39] [ singgah-singgih kålå singgah / pan suminggah durgå kålå sumingkir / sing amåtå sing adulu / sing akuping sing asirah / sing agulu sing awêtêng sing abuntut / pådhå sirå sumingkirå / muliå mring ajal nèki // ånå kanung sångkå wétan / nunggang gajah têlaléné êlar singgih / ingsun umbar / dhêmit sétan bêkasakan / lah muliå mring awang- awang prajamu / dhêmit sétan kari nga-[40]-rang / kulhu balik-bolak-balik // lan balikul balik ingkang sêjå ålå / balik ingkang sikårå kêlawan budi / balik karsané Yang Agung / tan mêså singgih sétan / tulak sawan punikå ingkang winuwus / ingkang arané kåmåsalah kami // sarap pangucap / arané si sarap lanang / kulhu putih ingkang wadon kulhu kuning / åjå sudi gawé mringsun / iyå marang si jabang / sarap jédang sarap jaké sarap [41] awu / /pådhå sirå sumingkirå / muliå mring ajal nèki // gêgêr sétan wétanikå / têrus jagat wétan pêlayuning dhêmit / kang têngah Bêthårå Guru / tinutut Nabi Suléman / élis sétan bêkasakan ajur luluh / jabang liwat bayi pan wus mulyå siråtålmustakim // / Transliterasi Standar SK-B datan dhahar tan nginum sawêngi / lan sadinå muji Subêkhana / maliki kudus cacahé / ping satus punjul têlu / ing sadalu sawabé olih / sihirå déning Ållåh / kaping nêm winuwus / dinå Rêbo lampahirå / Nabi Brahim wa'ala alihi salim / cêgah tan dhahar uyah // iyå sadinå / muji lawan sawêngi subkhana / malikis kåhar / ping satus têlu pétungé / déné mangunahipun / sadosané ngapurèng Widdhi / ing awal lakirirå / ping saptå winuwus / dinå Kêmis ingkang lampah / Sayid Ali tan ngunjuk / kalawan siyangirå // pujinirå Ya Kabiru tuwin / Ya Mutangal sawêngi antukå / ping satus têlu punjulé / déné mangunahipun / sinungkuwat sabarang kardi / déning Ållåh Ta'ala / titi dinå pitu / såpå ingkang nglakonånå / tinarimå ngamalé marang Hyang Widdhi / salamêt donyå kérat [I] *********** gulå79 milir masalah ngawruhi / ingkang pangandikå Nabi Yullåh / salållåhu wasalamé / sakyèhing umatingsun / pådhå ngawruhånå ing pingil / pråtingkah alêlungan / miliyå kang sarju / ywå lungå tanggal sapisan tan alaba / lunganå tanggal ping kalih / yåiku antuk laba // tanggal kaping têlu datan bêcik / tan alaba tanggal kaping êpat / rêkåså anèng parané / manggih laba ping nêm winarni / tan manggih laba ilang / karyané wong iku / tanggal ping / manggih rahmating Pangéran tanggal kaping / wolu agring néng paran // tanggal ping sångå anêmu pati / lan pakéwuh pan pådhå tumadhang / kaping toyå sawêngi / tanggal ping limå iku [18] pitu prayogå gêgêr sétan kidulikå / têrus jagat kidul pêlayuning dhêmit / kang têngah ____________________ 79 têmbung gulå minångkå sasmitå sêkar Dhandhanggulå ********* pupuh Pangkur teks SK-A botên wontên ing teks SK-B *********** pupuh Dandhanggulå teks SK-B botên wontên ing teks SK-A
lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A tinutut Nabi Bêthårå Guru [42] Suléman / élis sêtan bêkasakan ajur luluh / jabang bayi pan wus mulyå / liwat siråtålmustakim // / gêgêr sétan kulonikå / têrus jagat kulon pêlayuning dhêmit têngah Bêthårå Guru / tinutut Nabi Suléman / élis sêtan bêkasakan ajur luluh / jabang bayi pan wus mulyå liwat siråtålmustakim // / kang / gêgêr sétan [43] êlorikå / têrus jagat êlor pêlayuning dhêmit / kang têngah Bêthårå Guru / tinutut Nabi Suléman / élis sêtan bêkasakan ajur luluh / jabang bayi pan wus mulyå / liwat siråtålmustakim // ************ Transliterasi Standar SK-B sapuluh watêké / manggih laba rahayu / ping sawêlas iku prayogi / ing tanggal kaping rolas / tan alaba iku / ing tanggal kaping têlulas / olèh utang / tanggal ping patbêlas bêcik / néng paran manggih laba // tanggal ping limålas hayu olih / êmas parêk tanggal ping nêmbêlas / tan antuk laba tanggalé / ping pitulas rahayu / ping wolulas tuk laba malih / tanggal kaping sångålas / bêcik lan rahayu / tanggal kaping kalih dåså / gêring margå kaping salikur winarni / arusuh anèng paran // tangal ping rolikur hayu bêcik / tanggal têlulikur laba karyå / tanggal kaping patlikuré / bêcik ping limålikur / apan ålå / nêmlikur gêsang pêjah / iya kang katêmu / kaping pitulikur ålå / iyå bakal têtukaran anèng margi / ing wolulikurirå // olih laba sångålikur iki / antuk rahmad paringing Pangêran tanggal ping tigang dasané / nêmu utang néng purug / masalah ing tanggal wus titi / ing wong arså lêlungan / andikå Jêng Rasul / wa'ala alihisalam / dipunsami ngéstokên masalah iki / yêkti manggih raharjå // ************* pêmanisé80 Sangad Sayid Ali / lamun arså mangkat mring ngalågå / amical pêcak pétunggé / ing dinå Akad iku / wayangané [19] dipun- pêcaki / pangawasanipun / garudhå kalah lan någå / dinå Sênèn wayangan ném pêcak bêcik / tumuli umangkatå // iyå iku pangwasané yêkti / ponang singå kasor lan manjangan / dinå Salåså bêciké / awitirå lumaku / pêcak kalih ing tanggal kaping / / pêcak sapuluh mangkat ____________________ 80 têmbung pêmanisé minångkå sasmitå sêkar Dhandhanggulå ************ teks SK-A kapungkasan ing pådå mênikå *************pupuh Dandhanggulå teks SK-B botên wontên ing teks SK-A 108
109 lajêngipun tabel Transliterasi Standar SK-A Transliterasi Standar SK-B wêlas marêngi / iku pangwasanirå / kang singå puniku / kasor kalawan dirådå / dinå Rêbo umangkatå kang prayogi / wayangan pêcak saptå // déné pangawasané puniki / srêngéngé kasor lawan rêmbulan / ing dinå Kêmis bêciké / mangkat wayangan nuju / kalih déné pêcak pangwasanirå / kucing sor lan tikus / lamun / kang ing dinå Jumungah prayogå umangkatå yèn wus wanci / iyå pêcak têlulas // kang prayogå kasiyå tirèki / ingkang sonå kasor påncå bakah / kalawan kancil yêktiné / déné ing dinå Saptu / umangkatå yèn wus marêngi / pêcaking wêwayangan / rolas ywå langkung / dénè ing pangwasanirå / mapan pulå kasor / puniku surèng lampah // ingkang prayogi / lan canthukå yakti D. Têtandhingan Teks SK-A såhå SK-B såhå Pangrêmbagipun Têtandhingan ingkang dipun-garap ing teks SK-A såhå SK-B inggih mênikå, têtandhingan cacahing pådå såhå têtandhingan têmbung-têmbungipun. Teks SK-A dumados saking sakawan pupuh, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå, Sinom, Kinanthi, tuwin pupuh Pangkur. Wondéné teks SK-B dumados saking pitung pupuh, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå, Sinom, Pucung, Mijil, Dhandhanggulå, Dhandhanggulå, tuwin pupuh Dhandhanggulå. 1. Têtandhingan Pådå Teks SK-A dumados saking sakawan pupuh, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Kidung Rumêkså Ing Wêngi kasêrat kanthi 28
110 pådå, Sinom kanggé nyêrat teks Ngétang Lêlêmbut ing Tanah Jawi kasêrat kanthi 25 pådå, Kinanthi kanggé nyêrat teks Donga kanggé Mèndêlakên/Nulak supados Bayi botên Rèwèl kasêrat kanthi 19 pådå, tuwin pupuh Pangkur kanggé nyêrat teks Donga kanggé Bayi supados botên Dipun-godha déning Bêthari Durga kasêrat kanthi 8 pådå. Dados, ing SK-A sadåyå gunggunging wontên 80 pådå. Wondéné teks SK-B teks-ipun dumados saking pitung pupuh, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Kidung Rumêksa Ing Wêngi kasêrat kanthi 58 pådå, Sinom kanggé nyêrat teks Ngétang Lêlêmbut ing Tanah Jawi kasêrat kanthi 15 pådå, Pucung kanggé nyêrat teks Sarånå Têtulak Jabang Bayi kasêrat kanthi 11 pådå, Mijil kasêrat kanthi teks Candraning Manungså kapérang saking 4 pådå, Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Lampahing Dintên kasêrat kanthi 7 pådå, Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Pangandikaning Nabi kasêrat kanthi 6 pådå, tuwin pupuh Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Ajaran Sayid Ali kasêrat kanthi 4 pådå. Dados wontên ing SK-B sadåyå gunggungipun wontên 105 pådå. Dados, adhêdhasar katrangan ing nginggil SK-A såhå SK-B isinipun bédå. Bêdanipun ing péranganing kathahing pådå. Murih cêthanipun kathahing pådå ing teks SK-A såhå teks SK-B kaandharakên kanthi wujud tabel kados ing ngandhap mênikå. Tabel 12: Têtandhingan kathahing pådå teks SK-A såhå teks SK-B No. 1. 2. Pupuh Dhandhanggulå Sinom Irah-irahaning teks Kidung Rumêksa ing Wêngi Ngétang Lêlêmbut ing Tanah Jawi Kathahing pådå SK-B SK-A 58 28 15 24
111 lajêngipun tabel 3. Kinanthi 4. Pangkur 5. 6. Mijil 7. 8. 9. Pocung Dhandhanggulå Dhandhanggulå Dhandhanggulå Gunggunging pådå Dongå Bayi supados botên Rèwèl Donga kanggé Bayi supados botên Dipun-godhå Bêtari Durgå Sarånå Têtulak Jabang Bayi Candraning Manungså Lampahing Dintên Pangandikaning Nabi Ajaran Sayid Ali kanggé Mèndêlaken 19 8 - - - - 79
11 4 7 6 4 105 Tabel ing nginggil nggambarakên manawi SK-A såhå SK-B bédå ing cacahing pådå såhå cacahing pupuhipun. Bédanipun gunggunging pådå SK-A såhå SK-B wontên 26 pådå. Wondéné bédå gunggunging pådå ing sabên pupuhipun kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Pupuh Dhandhanggulå SK-A gunggunipun wontên 28 pådå, wondéné SK-B gunggungipun wontên 58 pådå. Dados bédanipun cacahing pådå ing pupuh Dhandhanggulå SK-A såhå SK-B wontên 30 pådå. Teks Kidung Rumêkså ing wêngi SK-A såhå SK-B isinipun ngêwrat panulaking sêsakit, panulaking åmå ing sabin tuwin åmå ing padusunan, panulaking awit kêkathahên sêsambutan, Kidung Hartati, tuwin kadospundi andayani kawilujêngan. Ingkang ndadosakên bédå 30 pådå kasêbut, awit isi ingkang ngêwrat kadospundi andayani kawilujêngan ing SK-A langkung sakêdhik tinimbang SK-B. 2. Pupuh Sinom SK-A gunggunipun wontên 24 pådå, wondéné SK-B gunggunipun wontên 15 pådå. Bédanipun cacahing pupuh ing pupuh Sinom SK-A såhå SK-B 9 pådå. Ingkang ndadosakên bêdå 9 pådå ing SK-B, awit SK-A langkung kathah nyêrat nåmå lêlêmbat ing pêsisir Jawi, mliginipun ing pêsisir lér Jawi Têngah.
3. Pupuh Kinanthi såhå pupuh Pangkur SK-A ingkang gunggungipun 27 pådå botên kasêrat ing SK-B, makatênå ugi pupuh Pocung, Mijil, Dhandhanggulå, Dhandhanggulå, sartå pupuh Dhandhanggilå SK-B ingkang gunggungipun 32 pådå botên kasêrat ing SK-A. Wondéné isinipun teks SK-A såhå SK-B ingkang bédå kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Pupuh Kinanthi SK-A isinipun ngêwrat dongå kanggé mèndêlakên jabang bayi supados botên rèwèl. b. Pupuh Pangkur SK-A isinipun ngêwrat dongå kanggé njagi jabang bayi supados botên dipun-godhå déning Bêthari Durgå såhå Bêthårå Kålå. c. Pupuh Pocung SK-B isinipun ngêwrat sarånå têtulak jabang bayi. Pupuh mênikå isinipun ringkêsan saking pupuh Kinanthi SK-A. d. Pupuh Mijil SK-B isinipun ngêwrat candranipun manungså. e. Pupuh Dhandhanggulå SK-B isinipun ngêwrat lampahing dintên, wêwarah saking Nabi Muhammad bab dintên kanggé kêkésahan, tuwin wêwarah saking Sayid Ali bab dintên ingkang saé kanggé ngayahi pêrang. 2. Têtandhingan Têmbung Têtandhingan têmbung ing panalitèn mênikå nandhingakên tigang bab. Tigang bab ingkang katandhingakên mênikå gayut kalihan bab aksårå, têmbung såhå ukårå ingkang kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Têtandhingan aksårå, inggih mênikå nandhingakên têmbung ingkang ngêwrat panyêrating aksårå utawi diksi ingkang bédå nanging botên ngéwahi maknanipun. 112
b. Têtandhingan têmbung-têmbung, inggih mênikå nandhingakên tåtå têmbung ing salêbêting ukårå ingkang bédå têgêsipun. c. Têtandhingan tåtå ukårå, inggih mênikå nandhingakên tåtå ukårå ing salêbêting sêkar, amargi bédå guru wilanganipun. Kanggé ngampilakên anggènipun ndamêl pangrêmbagipun asiling têtandhingan têmbung ing tabel kaandharakên kanthi katrangan makatên: I, II, III,..... dipun-ginakakên kanggé urutaning pupuh kaping I, II, III,... 1, 2, 3,.... dipun-ginakakên kanggé urutaning pådå kaping 1, 2, 3,..... a, b, c,.... dipun-ginakakên kanggé urutaning gatrå kaping a, b, c,..... a. Têtandhingan Têmbung ingkang Kasêrat Bédå nanging botên Ngéwahi Maknanipun Têtandhingan têmbung ingkang kasêrat bédå nanging botên ngéwahi maknanipun manggihakên 176 têmbung ingkang panyêrating aksårå utawi bédå nanging botên ngéwahi maknanipun. Asiling Têtandhingan têmbung ingkang panyêrating aksårå utawi bédå nanging botên ngéwahi maknanipun kaandharakên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 13: Têtandhingan Têmbung ingkang Kasêrat Bédå nanging botên Ngéwahi Maknanipun No. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Sumber B A I.1a I.1a II.1c II.1c II.6i II.5i I.1d I.1d I.1f I.1f I.1g I.1g I.1h I.1h I.1h I.1h I.2a I.2a SK-A rumêkså tanånå pênggawé gunané gêni têmahan samyå SK-B rumakså datan panggawé gunaning agni matêmahan sami 113
lajêngipun tabel No. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. Sumber B A I.2b I.2b I.2g I.2g I.2i I.2i I.2j I.2j I.3a I.3a I.3d I.3d I.3h I.3h I.5j I.5j I.3e I.3e I.3f I.3f I.3g I.3g I.3i I.3i I.3j I.3j I.4a I.4a I.4a I.4a I.5a I.5a I.4c I.4c I.4d I.4d I.4d I.4d I.4e I.4e I.4f I.4f I.4h I.4h I.4j I.4j I.5a I.5a I.5a I.5a I.5e I.5e I.5f I.5f I.5j I.5j I.6a I.6a I.6b I.6b I.6b I.6b I.6c I.6c I.6e I.6e II.1c II.1c II.8e II.8e II.9g II.16g I.6e I.6e I.6e I.6e I.6g I.6g I.6i I.6i I.6i I.6i SK-A åmå pan samyå mirudå satu guwané pan dadi kiponing sêkalir salirå rinêkså ing malaékat råsul Bagéndha Sis Nabi Musa ing napasku linuwih Yusup Nabi Dhawut suwaraku Yang Suléman Ibrahim Bagéndha Ali balungku ing sumsumku Fêrtimah pan salirå Muhkamat pan dadyå wontên wiji pan pinêncar dadi Êdaté ingkang miwah nyimpêni kinaryå ing adus prawan SK-B åmå amirudå sato guwaning pakikiponing sakalir sarirå rinêksèng malaékad rusul Bagéndha Êsis yå Musa napasku linêwih Nabi Yusub Nabi Dawud swaraku Jêng Suléman Nabi Ibrahim Sayid Ali balung sungsumingsun Fatimah ing sarirå Muhkamad dadyå wiji sawiji pêncar dumadi Daté kang tuwin nimpêni yèn kinaryèng dus rårå 114
lajêngipun tabel No. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. Sumber B A I.6i I.6i I.6j I.6j I.7a I.8a I.8a I.10a I.7a I.8a I.7b I.8b I.7d I.8d I.7f I.8f I.7h I.8h I.8a I.10a I.8b I.10b I.8j I.10j I.9e I.9e I.9g I.9g I.9i I.9i I.11a I.11a I.11b I.11b I.11c I.11c I.11f I.11f I.11g I.11g I.12d I.12d I.12e I.12e I.12f I.12f I.12g I.12g I.14a I.17a 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. I.26a I.26c I.26d I.26d I.26f I.26h I.26h I.26h I.26i I.26j I.25a I.25c I.16c I.16d I.15a I.17a I.17c I.17d I.17d I.17f I.17h I.17h I.17h I.17i I.17j I.19a I.19c I.20c I.20d I.24a SK-A aglis kinaryå adus wong lamun sirå arså apåsåå wacanå pêrang angsalå ora biså jimat sakarsanirå sêlawé kadhêndhå Mring Yang Widdhi Anghartati wêruh anèng kaping Hartådåyå ingsun pinuju pagêring sêjagat ngidung iyå iku somahing pênjaring pêndhitå êndi kêlawan galihé isining tapaké kuntul ngêlayang manuk mring tawang ing purwå agadhong Yang wêruh sêgårå SK-B gêlis wong lamun arså tulus puwåsåå wacanên apêrang antukå nora biså jêjimad sakarsaning salawé dhinêndhå Ing Hyang Widdhi Hartati wruhå ånå ing ping Hartådåyåténgsun panuju apagêr sajagat angidung somahirå ingaran panjari pandhitå ngêndi lawan galihing isiné tapaking kontul anglayang paksi tawang apurwå agodhong Hyang wruh sagårå 115
lajêngipun tabel No. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. Sumber B A I.24c I.15c I.24h I.15h I.31b I.18b I.31c I.18c I.31d I.18d I.31e I.18e I.31f I.18f I.32a I.19a I.32d I.19d I.32h 1.I9h I.34a I.20a I.34c I.20c I.34d I.20d I.35d I.21d I.35e I.21e I.35f I.21f I.35j I.21j I.36b I.22b I.36c I.22c I.39c I.27c II.1a II.1a 103. 104. 105. 106. 107. 108. II.1b II.1c II.1f II.1g II.2b II.2e II.1b II.1c II.1f II.1g II.2b II.2e 109. 110. 111. 112. 113. 114. 115. II.2h II.2i II.2i II.6i II.8e II.16a II.16g II.16i II.13b II.13f II.13h II.13i II.2h II.2i II.2i II.7i II.8e II.9a II.9g II.9i II.3b II.3f II.3h II.3i SK-A arti dayané pêrang amulyå kérun sångkå ing têngêné wa nakérun kang atunggu sångkå anulak Kursi usuk-usuku dhuwur dalu pêpayoning tan katon mangko pan rajêku ingkang lårå sirnå larut mring awak miwah sêkèhing bråjå iyå sêjatining mulyå samiyå asih sêdåyå pangidhêpé kabéh sêgårå rop ing wastané ngapuranên ingsun ngétang lêlêmbuté nungså Jawi ing nêgårå sêdayanipun kinaryå tulak têluh Bêlambangan kang winarni Kadhiri Pråbå Yêkså anèng Kêduwang Pênanggulan Mamiyun lêlêmbuté SK-B artå dayané prang mulyå kirun såkå têngên goné wa nakirun atunggu såkå nulak Ayatul Kursi usuk-usuking luhur latri pêpayoné yêkti tan katon arajêg lêlårå sirnå larut ing ånggå tuwin saliring bråjå iyå Sang Jati Mulyå samyå sih sadåyå angidhêp sakèhé sagårå êroh namané apuranên sun angétang lêlêmbut ing tanah Jawi nagårå sadayanipun dadyå têtulak nêluh Balambangan winarni Kêdhiri Pråbu Yêkså ånå Kaduwang Pananggulan Madiun dhêdhêmiting 116
lajêngipun tabel No. 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. 127. 128. 129. 130. 131. 132. 133. 134. 135. 136. 137. 138. 139. 140. 141. 142. 143. 144. 145. 146. 147. 148. 149. 150. 151. 152. 153. 154. 155. 156. Sumber B A II.3b II.3b II.4b II.3b II.4c II.3c II.4f II.3f II.4g II.3g II.4i II.3i II.5c II.4c II.5c II.4c II.5d II.4d II.5f II.4f II.5h II.4h II.5i II.4i II.6a II.5a II.6b II.5b II.7a II.6a II.7a II.6a II.7c II.6c II.7d II.6d II.7e II.6e II.7e II.6e II.7h II.6h II.8a II.8a II.8d II.8d II.8d II.8d II.8e II.8e II.8g II.8g II.9c II.16c II.9e II.16e II.9e II.16e II.9g II.16g II.9h II.16h II.9h II.16h II.10c II.18c II.10e II.18e II.10f II.18f II.10h II.18h II.10i II.18i II.11b II.7b II.11e II.7e II.11g II.7g II.11i II.7i SK-A Mêjênang Tringilingwêsi Gêrobogan Bêlétar ing Bråwå Nglamongan si Lancok Blora Pêgambiran si Lèwèr Sêdayu kayanganirå Sêmarang Pêkalongan Mêgêlang Ni Somahitå Sêliwah Mêntawis Pêlèrèt Rajêk Wêsi Sétan Kabêri Kêrètèk Pandhansari Tarisik Wånåpêki Sandhungan Ngruban Widånångkå Dalêmpik wontên Citrånåyå jagêni Kasånggå Têlågåpasir kang Banjurå lawan Banjuri pan rumêkså Waringin Putih ing Waringin Balékah Ni Têluki SK-B Majênang Trênggilingwêsi Garobogan Balitar ing Råwå ing Lamongan si Lancuk Balora Pagambiran si Klèwèr Sidayu kahyanganirå Ing Sêmarang Pakalongan ing Gagêlang Samahitå Saléwah Mantawis Palèrèt Rajêg Wêsi Sétan Kubêri ing Karètèk Wandhansari Sarisik Wånåpêti Si Sandhungan Roban Widånånggå Dalêpih ånå Citråbåyå nunggoni Kêsanggå Talågåpasir ingkang Bancurå Kålåbancuri ingkang ngrêkså Wringin Putih Wurangin Kulékah Ni Taluki 117
118 lajêngipun tabel No. 157. 158. 159. 160. 161. 162. 163. 164. 165. 166. 167. 168. 169. 170. 171. 172. 173. 174. 175. 176. Sumber B A II.11i II.7i II.12a II.10a II.12d II.10d II.12e II.10e II.12e II.10e II.12h II.10h II.12i II.10i II.13a II.11a II.13c II.11c II.13e II.11e II.13h II.11h II.13h II.11h II.14a II.14a II.14a II.14a II.14c II.14c II.14i II.14i II.15a II.24a II.15a II.24a II.15e II.24e II.15f II.24f SK-A Tunjung Êbang Pasisir Galuh ing Banjaran Ki Wasi Tritis Drêmåmohå Sångkåbalongan Ki Karunggålå Magêlèn kêthèk putih Jagani Mêgiri si Manglarmungå Kêtanggungan Baruklinthing rårå Duluk Pêmancingan urut pasisir kålåwargå SK-B Tunjung Bang ing Pasisir Sêgaluh ing Banjar Ki Wêwasi Parangtriris Drêmbåmohå Sangkalbolongan Si Karungkålå Pagêlèn bêdhès putih nênggani Magiri si Manglarmångå Katanggungan Baruklintang si Dulêk Pamancingan turut pêsisir kulåwargå Bêdaning aksårå såhå têmbung wontên ing teks SK-A mênåpå déné teks SK- B ngêwrat panyêrating aksårå utawi diksi ingkang bédå nanging botên ngéwahi maknanipun. Katrangan saking tabel têtandhingan têmbung ing nginggil, ingkang ngêwrat panyêrating aksårå utawi diksi ingkang bédå nanging botên ngéwahi maknanipun pangrêmbagipun kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Ing SK-A kasêrat 'rumêkså', wondéné ing SK-B kasêrat 'rumakså'. Têmbung 'rumêkså' saking têmbung linggå rêkså, pikantuk sêsêlan -um-, ingkang têgêsipun 'njågå' (Poerwadarminta, 1939: 532). Têmbung 'rumakså' saking båså Sansêkêrta 'rakså' ingkang pikantuk sêsêlan -um-, ingkang têgêsipun 'njågå, ngrêkså' (Poerwadarminta, 1939: 517). Têgêsipun têmbung 'rumêkså'
119 såhå 'rumakså' sami, inggih mênikå 'njågå'. Panyêrating têmbung 'rumêkså' såhå 'rumakså' botên ngéwahi maknanipun. 2. Ing SK-A kasêrat 'jim sétan tanånå purun' ingkang terjemahan-ipun 'jim setan tidak ada yang mau' wondéné ing SK-B kasêrat 'jim sétan datan purun' ingkang terjemahan-ipun 'jim setan tidak ada yang mau'. Têmbung 'tanånå' saking têmbung Kawi ingkang têgêsipun 'ora ånå' (Poerwadarminta, 1939: 589), wondéné têmbung 'datan' saking têmbung Kawi ingkang têgêsipun 'ora' (Poerwadarminta, 1939: 65). Têgêsipun têmbung 'tanånå' såhå 'datan' sami, inggih mênikå 'ora ånå'. Panyêrating têmbung 'tanånå' såhå 'datan' botên ngéwahi maknanipun. 3. Panyêrating têmbung 'pênggawé' såhå 'panggawé' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/ awit wontênipun kacokan saking båså lésan. Têmbung 'pênggawé' såhå 'panggawé' saking têmbung linggå gawé, ingkang pikantuk panambang pa- såhå sêsêlan -N-. Têgêsipun têmbung 'panggawé', inggih mênikå 'patraping gawé, kalakuan, tindak-tanduk' (Poerwadarminta, 1939: 469). Panyêrating têmbung 'pênggawé' såhå 'panggawé' botên ngéwahi maknanipun. 4. Ing SK-A kasêrat 'gunané', wondéné ing SK-B kasêrat 'gunaning'. Têmbung 'gunané' saking têmbung linggå 'gunå' ingkang pikatuk panambang -é ingkang têgêsipun 'wataké, panggawéné' (Poerwadarminta, 1939: 155), wondéné têmbung 'gunaning' saking têmbung linggå gunå pikantuk panambang -ing ingkang têgêsipun 'wataké, panggawéné' (Poerwadarminta, 1939: 155). Panambang -é såhå panambang -ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta,
5. 6. 7. 8. 120 1939: 172). Têgêsipun têmbung 'gunané' såhå 'gunaning' sami, inggih mênikå 'wataké'. Panyêrating têmbung 'gunané' såhå 'gunaning' botên ngéwahi maknanipun. Ing SK-A kasêrat 'gêni', wondéné ing SK-B kasêrat 'agni'. Têmbung 'agni' saking båså Sansêkêrta ingkang têgêsipun 'gêni' (Poerwadarminta, 1939: 4), wondéné têmbung 'gêni' ingkang têgêsipun 'sing murub nganakaké panas sårtå sorot' (Poerwadarminta, 1939: 144). Têgêsipun têmbung 'agni' såhå 'gêni' sami, inggih mênikå 'sing murub nganakaké panas sårtå sorot'. Panyêrating têmbung 'agni' såhå 'gêni' botên ngéwahi maknanipun. Ing SK-A kasêrat 'têmahan', déné ing SK-B kasêrat 'matêmahan'. Têmbung 'têmahan' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko ingkang têgêsipun 'kêdadéané' (Poerwadarminta, 1939: 600), wondéné têmbung 'matêmahan' saking têmbung Kawi ingkang têgêsipun 'malih dadi' (Poerwadarminta, 1939: 600). Têgêsipun têmbung 'têmahan' såhå 'matêmahan' sami, inggih mênikå 'ora ånå malih dadi'. Panyêrating têmbung 'têmahan' såhå 'matêmahan' botên ngéwahi maknanipun. Ing SK-A kasêrat 'samyå', wondéné ing SK-B kasêrat 'sami'. Têmbung 'samyå' saking têmbung Kawi ingkang têgêsipun 'pådå' (Poerwadarminta, 1939: 542), wondéné têmbung 'sami' kalébêt ragam båså Jawi Kråmå, têgêsipun 'pådå' (Poerwadarminta, 1939: 542). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'pådå'. Panyêrating têmbung 'samyå' såhå 'sami' botên ngéwahi maknanipun. Ing SK-A kasêrat 'sêkarèhing åmå pan samyå mirudå' ingkang terjemahan- ipun 'dari perkara hama yang terberantas semua', wondéné ing SK-B kasêrat
121 'sakathahing åmå amirudå' ingkang terjemahan-ipun 'segala hama terberantas'. Têmbung 'mirudå' saking têmbung Kawi ingkang têgêsipun 'minggat' (Poerwadarminta, 1939: 318), Panyêrating têmbung 'mirudå' såhå 'amirudå' botên ngéwahi maknanipun. 9. Panyêrating têmbung 'satu' såhå 'sato' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /u/ såhå /o/. Têmbung 'sato' kalébêt ragam båså Jawi Kråmå. Wontên ing Baoesastra Djawa anggitanipun (Poerwadarminta, 1939: 548), têgêsipun têmbung 'satu', inggih mênikå 'kéwan, kéwan-kéan sing mitunani'. Panyêrating têmbung 'satu' såhå 'sato' botên ngéwahi maknanipun. 10. Ing SK-A kasêrat 'guwané', wondéné ing SK-B kasêrat 'guwaning'. Têmbung 'guwané' saking têmbung linggå 'guwå' ingkang pikatuk panambang -é ingkang têgêsipun 'growongan ing gunung-gunung' (Poerwadarminta, 1939: 158), wondéné têmbung 'guwaning' saking têmbung linggå guwå pikantuk panambang -ing ingkang têgêsipun 'growongan ing gunung-gunung' (Poerwadarminta, 1939: 158). Panambang -é såhå panambang -ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta, 1939: 172). Têgêsipun têmbung 'guwané' såhå 'guwaning' sami, inggih mênikå 'growongan ing gunung-gunung'. Panyêrating têmbung 'guwané' såhå 'guwaning' botên ngéwahi maknanipun. 11. Ing SK-A kasêrat 'pan dadi kiponing' ingkang terjemahan-ipun 'akan menjadi tempat untuk berkubangnya (ayam, burung)', wondéné ing SK-B kasêrat 'pakikiponing' ingkang terjemahan-ipun 'tempat berkubangnya (ayam, burung)'. Têmbung 'kiponing' saking têmbung linggå kipu ingkang pikantuk panambang -ing, wondéné têmbung 'pakikiponing' saking têmbung dwipurwå
122 kikipu ingkang pikantuk atêr-atêr pa- såhå panambang -ing. Têgêsipun têmbung 'kipu' inggih mênikå 'adus lêmah mbludhuk ånå ing lêgokan (pitik, manuk)' (Poerwadarminta, 1939: 224), Panyêrating têmbung 'pan dadi kiponing' såhå têmbung 'pakikiponing' botên ngéwahi maknanipun. 12. Ing SK-A kasêrat 'sêkalir', wondéné ing SK-B kasêrat 'sakalir'. Têmbung 'sêkalir' kalêbêt ragam båså Kråmå-ngoko, ingkang têgêsipun 'sakabèhé' (Poerwadarminta, 1939: 553). Wondéné têmbung 'sakalir' saking båså Kawi ingkang têgêsipun 'kabèh, sakakèbé, sakèhé' (Poerwadarminta, 1939: 539). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'kabèh, sakakèbé, sakèhé'. Panyêrating têmbung 'sêkalir' såhå 'sakalir' botên ngéwahi maknanipun. 13. Ing SK-A kasêrat' salirå', wondéné ing SK-B kasêrat 'sarirå'. Têmbung 'salirå' têgêsipun 'slirå' (Poerwadarminta, 1939: 541), wondéné têmbung 'sarirå' saking båså Sansekerta, ingkang têgêsipun 'awak, salirå, slirå' (Poerwadarminta, 1939: 547). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'awak, salirå, slirå'. Panyêrating têmbung 'salirå' såhå têmbung 'sarirå' botên ngéwahi maknanipun. 14. Ing SK-A kasêrat 'rinêkså ing', wondéné ing SK-B kasêrat 'rinêksèng'. Têmbung 'rinêkså ing' saking kalih têmbung rinêkså såhå ing, têmbung rinêkså saking têmbung linggå rêkså pikantuk sêsêlan -in-. Têmbung 'rinêksèng' kalêbêt têmbung garbå, 'rinêksèng' saking têmbung linggå rêkså ingkang pikantuk sêsêlan -in- såhå panambang -ing. Têgêsipun têmbung 'rinêkså ing' såhå 'rinêksèng' inggih mênikå 'njågå' (Poerwadarminta, 1939:
123 532). Panyêrating têmbung 'rinêkså ing' såhå têmbung 'rinêksèng' botên ngéwahi maknanipun. 15. Panyêrating têmbung 'malaékat' såhå 'malaékad' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /t/ såhå /d/. Variasi panyêrating aksårå konsonan /t/ såhå /d/ têmbung 'malaékat' såhå 'malaékad' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têmbung 'malaékat' saking båså Arab ingkang têgêsipun 'roh ing swargå' (Poerwadarminta, 1939: 288). Panyêrating 'malaékat' såhå 'malaékad' botên ngéwahi maknanipun. 16. Panyêrating têmbung 'råsul' såhå 'rusul' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /å/ såhå /u/. Têmbung 'råsul' saking båså Arab ingkang têgêsipun 'utusan Gusti (Kangjêng Nabi)' (Poerwadarminta, 1939: 521). Panyêrating 'råsul' såhå 'rusul' botên ngéwahi maknanipun. 17. Panyêrating têmbung 'Bagéndha Sis' såhå Bagéndha Êsis' bêdå guru wilanganipun, 'Bagéndha Sis' kapérangan saking 4 wandå, wondéné 'Bagéndha Êsis' kapérang saking 5 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami, namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. ). Panyêrating 'Bagéndha Sis' såhå Bagéndha Êsis' botên ngéwahi maknanipun. 18. Ing SK-A kasêrat 'Nabi Musa', wondéné ing SK-B kasêrat 'yå Musa'. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami inggih mênikå Nabi Musa, wondéné ing SK-B mawi ancêr-ancêr têmbung 'yå' ingkang têgêsipun 'iyå' (Poerwadarminta, 1939: 175). Panyêrating têmbung 'Nabi Musa' såhå 'yå Musa' botên ngéwahi maknanipun. 19. Panyêrating têmbung 'ing napasku' såhå 'napasku' bêdå guru wilanganipun, 'ing napasku' kapérangan saking 4 wandå, wondéné 'napasku' kapérang
saking 3 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami, namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Panyêrating têmbung 'ing napasku' såhå 'napasku' botên ngéwahi maknanipun. 20. Panyêrating têmbung 'linuwih' såhå 'linêwih' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /u/ såhå /ê/. Têmbung 'linuwih' kalébêt ragam båså ngoko. Wontên ing Baoesastra Djawa anggitanipun (Poerwadarminta, 1939: 275), têgêsipun têmbung 'linuwih', ingih mênikå 'pinunjul ing kawruh, luwih'. Panyêrating têmbung 'linuwih' såhå 'linêwih' botên ngéwahi maknanipun. 21. Panyêrating têmbung 'Yusup' såhå 'Nabi Yusub' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /p/ såhå /b/. Variasi panyêrating aksårå konsonan /t/ såhå /d/ têmbung 'Yusup' såhå 'Nabi Yusub' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têmbung 'Yusup' såhå 'Nabi Yusub' bêdå ing guru wilanganipun, 'Yusup' kapérangan saking 2 wandå, wondéné 'Nabi Yusub' kapérang saking 4 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami, namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Panyêrating têmbung 'Yusup' såhå 'Nabi Yusub' botên ngéwahi maknanipun. 22. Panyêrating têmbung 'Nabi Dhawut' såhå 'Nabi Dawud' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /dh/ kalihan /d/ såhå variasi panyêrating aksårå konsonan /t/ kalihan /d/. Variasi panyêrating aksårå konsonan /dh/ kalihan /d/ såhå /t/ såhå /d/ têmbung 'Nabi Dhawut' såhå 'Nabi Dawud' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami, namung bêdå ing panyêrating variasi panyêrating aksårå konsonan. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'Nabi Daud'. Panyêrating têmbung 'Nabi Dhawut' såhå 'Nabi Dawud' botên ngéwahi maknanipun. 124
125 23. Ing SK-A kasêrat 'suwaraku', wondéné ing SK-B kasêrat 'swaraku'. Têmbung 'suwaraku' têgêsipun 'swaraku' (Poerwadarminta, 1939: 577), wondéné têmbung 'swaraku' kalêbêt ragam båså Jawi-ngoko ingkang têgêsipun 'kêdhêring håwå sing tinampan ing pangrungu' (Poerwadarminta, 1939: 583). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'kêdhêring håwå sing tinampan ing pangrungu'. Panyêrating têmbung 'suwaraku' såhå têmbung 'swaraku' botên ngéwahi maknanipun. 24. Ing SK-A kasêrat 'Yang Suléman', wondéné ing SK-B kasêrat 'Jêng Suléman'. Têmbung 'Yang Suléman' têgêsipun 'Kanjeng Nabi Sulaiman', têgêsipun têmbung 'Yang' inggih mênikå 'Hyang, déwå' (Poerwadarminta, 1939: 176), wondéné têmbung 'Jêng' kalêbêt têmbung wancahan saking têmbung 'Kangjêng' (Poerwadarminta, 1939: 90). Dados têgêsipun 'Jêng Suléman' inggih mênikå 'Kanjeng Nabi Sulaiman'. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'Kanjeng Nabi Sulaiman'. Panyêrating têmbung 'Yang Suléman' såhå têmbung 'Jêng Suléman' botên ngéwahi maknanipun. 25. Têmbung 'Ibrahim' såhå 'Nabi Ibrahim' bêdå ing guru wilanganipun, 'Ibrahim' kapérangan saking 3 wandå, wondéné 'Nabi Ibrahim' kapérang saking 5 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami, namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Panyêrating têmbung 'Ibrahim' såhå 'Nabi Ibrahim' botên ngéwahi maknanipun. 26. Ing SK-A kasêrat 'Bagéndha Ali', wondéné ing SK-B kasêrat 'Sayid Ali'. Têmbung 'Bagéndha Ali' têgêsipun 'Bagindha Ali', 'Bagéndha' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko ingkang têgêsipun 'sêsêbutaning ratu' (Poerwadarminta, 1939: 25). Wondéné têmbung 'Sayid' saking båså Arab,
126 ingkang têgêsipun 'sêsêbutaning wong Arab turuné Nabi Muhkammad' (Poerwadarminta, 1939: 539). Dados têgêsipun 'Sayid Ali' inggih mênikå 'sêsêbataning tiyang Arab turunipun Nabi Muhammad ingkang nåmånipun Ali'. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'sêsêbataning tiyang Arab turunipun Nabi Muhkammad ingkang nåmånipun Ali'. Panyêrating têmbung 'Bagéndha Ali' såhå têmbung 'Sayid Ali' botên ngéwahi maknanipun. 27. Têmbung 'balungku' såhå 'balung' bêdå ing guru wilanganipun, 'balungku' kapérangan saking 3 wandå, wondéné 'balung' kapérang saking 2 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami, namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Panyêrating têmbung 'balungku' såhå 'balung' botên ngéwahi maknanipun. 28. Panyêrating têmbung 'ing sumsumku' såhå 'sungsumingsun' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /m/ såhå /ng/. Têmbung 'sungsum' kalébêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko, ingkang têgêsipun 'gêtih ing jêron balung' (Poerwadarminta, 1939: 575). Têmbung 'sungsumingsun' kalêbêt têmbung garbå, saking têmbung sungsum såhå têmbung ingsun. Dados têgêsipun têmbung 'ing sumsumku' såhå 'sungsumingsun' sami inggih mênikå 'sungsumku'. Panyêrating têmbung 'ing sumsumku' såhå 'sungsumingsun' botên ngéwahi maknanipun. 29. Panyêrating têmbung 'Fêrtimah' såhå 'Fartimah' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Têgêsipun têmbung 'Fêrtimah' såhå 'Fartimah' inggih mênikå 'Siti Fatimah'. Panyêrating têmbung 'Fêrtimah' såhå 'Fartimah' botên ngéwahi maknanipun.
127 30. Ing SK-A kasêrat 'pan salirå', wondéné ing SK-B kasêrat 'ing sarirå'. Têmbung 'salirå' têgêsipun 'slirå' (Poerwadarminta, 1939: 541), wondéné têmbung 'sarirå' saking båså Sansekerta, ingkang têgêsipun 'awak, salirå, slirå' (Poerwadarminta, 1939: 547). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'ing awak, ing salirå, ing slirå'. Panyêrating têmbung 'pan salirå' såhå têmbung 'ing sarirå' botên ngéwahi maknanipun. 31. Panyêrating têmbung 'Muhkamat' såhå 'Muhkamad' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /t/ såhå /d/. Variasi panyêrating aksårå konsonan /t/ såhå /d/ têmbung ''Muhkamat' såhå 'Muhkamad' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun têmbung 'Muhkamat' såhå 'Muhkamad', inggih mênikå 'Nabi Muhammad'. Panyêrating têmbung 'Muhkamat' såhå 'Muhkamad' botên ngéwahi maknanipun. 32. Ing SK-A kasêrat 'pan dadyå', wondéné ing SK-B kasêrat 'dadyå'. Têmbung 'dadyå' inggih mênikå båså rinênggå, ingkang têgêsipun 'dadi' (Poerwadarminta, 1939: 63). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'dadi'. Panyêrating têmbung 'pan dadyå' såhå têmbung 'dadyå' botên ngéwahi maknanipun. 33. Ing SK-A kasêrat 'wontên wiji', wondéné ing SK-B kasêrat 'wiji sawiji'. Têgêsipun têmbung 'wiji' inggih mênikå 'isining woh kang calon dadi wit, winih, bibit, uritan' (Poerwadarminta, 1939: 662). Dados têgêsipun 'wontên wiji' inggih mênikå 'ånå wiji'. Wondéné 'wiji sawiji' têgêsipun 'sêtitik wiki'. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'sêtitik winih, bibit'. Panyêrating têmbung 'wontên wiji' såhå têmbung 'wiji sawiji' botên ngéwahi maknanipun.
128 34. Ing SK-A kasêrat 'pan pinêncar', wondéné ing SK-B kasêrat 'pêncar'. Têgêsipun têmbung 'pêncar' inggih mênikå 'sumêbar wråtå' (Poerwadarminta, 1939: 484). Têmbung 'pinêncar' saking têmbung linggå pêncar pikantuk sêsêlan -in-. Dados têgêsipun 'pan pinêncar' inggih mênikå 'disébar'. Wondéné 'pêncar' têgêsipun 'sumêbar'. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'sumêbar'. Panyêrating têmbung 'pan pinêncar' såhå têmbung 'pêncar' botên ngéwahi maknanipun. 35. Ing SK-A kasêrat 'dadi', wondéné ing SK-B kasêrat 'dumadi'. Têgêsipun têmbung 'dadi' inggih mênikå 'ånå, maujud såkå ing ora ånå' (Poerwadarminta, 1939: 62). Têmbung 'dadi' kalêbêt ragam båså Jawi Ngoko. Têmbung 'dumadi' saking têmbung linggå 'dadi' ingkang pikantuk sêsêlan - um-. Dados têgêsipun 'dadi' inggih mênikå 'maujud såkå ing ora ånå'. Wondéné 'dumadi' têgêsipun 'dadi' (Poerwadarminta, 1939: 71). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'maujud såkå ing ora ånå'. Panyêrating têmbung 'dadi' såhå têmbung 'dumadi' botên ngéwahi maknanipun. 36. Ing SK-A kasêrat 'Êdaté', wondéné ing SK-B kasêrat 'Daté'. Têgêsipun têmbung 'Dat' saking båså Arab ingkang têgêsipun 'kang mêngku sipat (kaanan)' (Poerwadarminta, 1939: 65). Têgêsipun 'Êdaté' inggih mênikå 'kang mêngku sipat', panyêrating têmbung 'Êdaté' dipun-jumbuhakên kalihan guru wilanganipun. Wondéné 'Daté' têgêsipun 'kang mêngku sipat'. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'kang mêngku sipat'. Panyêrating têmbung 'Êdaté' såhå têmbung 'Daté' botên ngéwahi maknanipun.
129 37. Ing SK-A kasêrat 'ingkang', wondéné ing SK-B kasêrat 'kang'. Têgêsipun têmbung 'ingkang' inggih mênikå 'kang, sing' (Poerwadarminta, 1939: 172). Têmbung 'ingkang' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå. Wondéné têmbung 'kang' têgêsipun 'sing' (Poerwadarminta, 1939: 186). Têmbung 'kang' kalêbêt ragam båså Jawi Ngoko. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'sing'. Panyêrating têmbung 'ingkang' såhå têmbung 'kang' dipun- jumbuhakên kalihan guru wilanganipun, dados botên ngéwahi maknanipun. 38. Ing SK-A kasêrat 'miwah', wondéné ing SK-B kasêrat 'tuwin'. Têgêsipun têmbung 'miwah' 'muwah, lan, tur, karo' (Poerwadarminta, 1939: 318). Têmbung 'miwah' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå. Wondéné têmbung 'tuwin' têgêsipun 'lan ugå, lan manèh' (Poerwadarminta, 1939: 617). Têmbung 'tuwin' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'lan ugå'. Panyêrating têmbung 'miwah' såhå têmbung 'tuwin' botên ngéwahi maknanipun. 39. Ing SK-A kasêrat 'nyimpêni, wondéné ing SK-B kasêrat 'nimpêni'. Têmbung 'nyimpêni' såhå 'nimpêni' saking têmbung linggå simpên. Têmbung 'nyimpêni' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko, têmbung 'nyimpêni' saking têmbung linggå simpên ingkang pikantuk atêr-atêr ny-. Têgêsipun têmbung 'nyimpêni' inggih mênikå 'ngrumati, ndhêlikaké' (Poerwadarminta, 1939: 365). Wondéné têmbung 'nimpêni' saking têmbung linggå simpên ingkang pikantuk atêr-atêr n-. Panyêrating têmbung 'nyimpêni' såhå têmbung 'nimpêni' bédå panyêrating atêr-atêr hanuswårå nanging botên ngéwahi maknanipun.
130 40. Ing SK-A kasêrat 'kinaryå ing', wondéné ing SK-B kasêrat 'yèn kinaryèng'. Têmbung 'kinaryå ing' saking kalih têmbung inggih mênikå kinaryå såhå ing, têmbung kinaryå saking têmbung linggå karyå pikantuk sêsêlan -in-. Têmbung 'yèn kinaryèng' saking kalih inggih mênikå têmbung yèn såhå kinaryèng, têmbung kinaryå saking têmbung linggå karyå pikantuk sêsêlan -in- såhå panambang -ing. Têgêsipun têmbung 'kinaryå ing' såhå 'yèn kinaryèng' inggih mênikå 'kang nindakaké pagawéan' (Poerwadarminta, 1939: 189). Panyêrating têmbung 'kinaryå ing' såhå têmbung 'yèn kinaryèng' botên ngéwahi maknanipun. 41. Ing SK-A kasêrat 'adus', wondéné ing SK-B kasêrat 'dus'. Têgêsipun têmbung 'adus' inggih mênikå 'ngrêsiki awak sarånå digêbyur ing banyu' (Poerwadarminta, 1939: 2). Têmbung 'adus' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå- ngoko. Wondéné têmbung 'dus' têgêsipun 'adus' (Poerwadarminta, 1939: 72). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'ngrêsiki awak sarånå digêbyur ing banyu'. Panyêrating têmbung 'adus' såhå têmbung 'dus' dipun- jumbuhakên kalihan guru wilanganipun. Dados Panyêrating têmbung 'adus' såhå têmbung 'dus' botên ngéwahi maknanipun. 42. Ing SK-A kasêrat 'prawan', wondéné ing SK-B kasêrat 'rårå'. Têgêsipun têmbung 'prawan' inggih mênikå 'bocah wadon kang wis mangsané omah- omah, bocah wadon kang durung omah-omah' (Poerwadarminta, 1939: 512). Têmbung 'prawan' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Wondéné têmbung 'rårå' saking båså Kawi ingkang têgêsipun 'prawan' (Poerwadarminta, 1939: 521). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'bocah wadon kang wis mangsané omah-omah, bocah wadon kang durung omah-omah'.
131 Panyêrating têmbung 'prawan' såhå têmbung 'rårå' botên ngéwahi maknanipun. 43. Ing SK-A kasêrat 'aglis', wondéné ing SK-B kasêrat 'gêlis'. Têmbung 'aglis' saking båså Kawi ingkang têgêsipun 'gêlis, énggal' (Poerwadarminta, 1939: 4). Wondéné têmbung 'gêlis' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko ingkang têgêsipun 'rikat, énggal' (Poerwadarminta, 1939: 141). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'rikat, énggal'. Panyêrating têmbung 'aglis' såhå têmbung 'gêlis' botên ngéwahi maknanipun. 44. Têmbung 'kinaryå adus wong' såhå 'wong' bêdå ing guru wilanganipun, 'kinaryå adus wong' kapérangan saking 6 wandå, wondéné 'wong' kapérang saking sawandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'titah kang piraringan budi' (Poerwadarminta, 1939: 669), namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Têmbung 'wong' kalêbêt ragam båså Jawi Ngoko. 45. Têmbung 'lamun sirå' såhå 'lamun' bêdå ing guru wilanganipun, 'lamun sirå' kapérangan saking 4 wandå, wondéné 'lamun' kapérang saking 2 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'samangså' (Poerwadarminta, 1939: 258), namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun kémawon. Têmbung 'lamun' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå- Ngoko. 46. Têmbung 'arså' såhå 'arså tulus' bêdå ing guru wilanganipun, 'arså' kapérangan saking 2 wandå, wondéné 'arså tulus' kapérang saking 4 wandå. Têmbung 'arså' saking båså Kawi ingkang têgêipun 'arêp' (Poerwadarminta, 1939: 20). Têgêsipun têmbung 'tulus' inggih mênikå 'kêlakon têmênan,
132 kalêksanan' (Poerwadarminta, 1939: 612), dados têgêsipun têmbung 'arså tulus' inggih mênikå 'bakal kêlakon têmênan'. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'bakal kêlakon têmênan', namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. 47. Ing SK-A kasêrat 'apåsåå', wondéné ing SK-B kasêrat 'puwåsåå'. Têmbung 'apåsåå' saking têmbung linggå påså ingkang pikantuk panambang -å. Têgêsipun têmbung 'påså' inggih mênikå 'ora mangan ora ngombé' (Poerwadarminta, 1939: 473). Dados têgêsipun têmbung 'apåsåå' inggih mênikå 'préntah kanggo påså'. Têmbung 'apåsåå' kalêbêt ragam båså Jawi Ngoko. Wondéné têmbung 'puwåsåå' saking têmbung linggå påså ingkang pikantuk panambang -å. Têgêsipun têmbung 'puwåså' inggih mênikå 'påsåå' (Poerwadarminta, 1939: 505). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'préntah kanggo påså'. Panyêrating têmbung 'apåsåå' såhå têmbung 'puwåsåå' botên ngéwahi maknanipun. 48. Ing SK-A kasêrat 'wacanå', wondéné ing SK-B kasêrat 'wacanên'. Têmbung 'wacanå' saking têmbung linggå wåcå ingkang pikantuk panambang -nå. Wonéné têmbung 'wacanên' saking têmbung linggå wåcå ingkang pikantuk panambang -ên. Têgêsipun têmbung 'wåcå' inggih mênikå 'diunèkaké' (Poerwadarminta, 1939: 658). Dados têgêsipun têmbung 'wacanå' inggih mênikå 'préntah kanggo diunèkaké', wondéné têgêsipun têmbung 'wacanên' inggih mênikå 'préntah kanggo diunèkaké'. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'préntah kanggo diunèkaké, ditêmbangaké'. Panyêrating têmbung 'wacanå' såhå têmbung 'wasanên' botên ngéwahi maknanipun.
133 49. Ing SK-A kasêrat 'pêrang', wondéné ing SK-B kasêrat 'apêrang'. Têmbung 'apêrang' saking têmbung linggå pêrang ingkang têgêsipun inggih mênikå 'adu gêgaman, adu kakuwatan' (Poerwadarminta, 1939: 486). Têmbung 'pêrang' kapérangan saking 2 wandå, wondéné têmbung 'apêrang'' kapérang saking 3 wandå. Panyêrating têmbung 'pêrang' såhå têmbung 'apêrang' botên ngéwahi maknanipun, namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. 50. Ing SK-A kasêrat 'angsalå', wondéné ing SK-B kasêrat 'antukå'. Têmbung 'angsalå' saking têmbung linggå angsal ingkang pikantuk panambang -å. Têgêsipun têmbung 'angsal' inggih mênikå 'olèh' (Poerwadarminta, 1939: 17). Têmbung 'antukå' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå. Dados têgêsipun têmbung 'angsalå' inggih mênikå 'olèhå'. Wondéné têmbung 'antukå' saking têmbung linggå antuk ingkang pikantuk panambang -å. Têgêsipun têmbung 'antuk' inggih mênikå 'olèh, éntuk, ulih' (Poerwadarminta, 1939: 13). Dados têgêsipun têmbung 'antukå' inggih mênikå 'olèhå'. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'olèhå'. Panyêrating têmbung 'angsalå' såhå têmbung 'antukå' botên ngéwahi maknanipun. 51. Ing SK-A kasêrat 'ora biså', wondéné ing SK-B kasêrat 'nora biså'. Têgêsipun têmbung 'ora' inggih mênikå 'kosok balèn, sulayå karo kang kasêbut' (Poerwadarminta, 1939: 453). Têmbung 'ora' kalêbêt ragam båså Jawi Ngoko. Têgêsipun têmbung 'nora' inggih mênikå 'ora' (Poerwadarminta, 1939: 351). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'ora biså'. Panyêrating têmbung 'ora' såhå têmbung 'nora' botên ngéwahi maknanipun. 52. Ing SK-A kasêrat 'jimat', wondéné ing SK-B kasêrat 'jêjimat'. Têmbung 'jimat' saking båså Arab ingkang têgêsipun 'barang-barang sing dianggêp
134 duwé dåyå sing ngungkuli kodrat' (Poerwadarminta, 1939: 92). Wondéné têmbung jêjimat kalébêt têmbung dwipurwå. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo jimat'. Panyêrating têmbung 'jimat' såhå têmbung 'jêjimat' botên ngéwahi maknanipun. 53. Ing SK-A kasêrat 'sakarsanirå', wondéné ing SK-B kasêrat 'sakarsaning'. Têmbung 'sakarsanirå' saking têmbung linggå karså ingkang pikantuk atêr-atêr sa- såhå panambang têmbung irå. Wondéné têmbung 'sakarsaning' saking têmbung linggå karså ingkang pikantuk atêr-atêr sa- såhå panambang -ing. Têgêsipun têmbung karså inggih mênikå 'arêp, karêp, kêrså' (Poerwadarminta, 1939: 190). Têmbung irå saking båså Kawi ingkang têgêsipun '-é, -né' (Poerwadarminta, 1939: 173). Dados têgêsipun têmbung 'sakarsanirå' inggih mênikå 'kabéh kêkarêpané', wondéné têgêsipun têmbung 'sakarsaning' inggih mênikå 'kabéh kêkarêpané', Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'kabéh kêkarêpané'. Panyêrating têmbung 'sakarsanirå' såhå têmbung 'sakarsaning' botên ngéwahi maknanipun. 54. Panyêrating têmbung 'sêlawé' såhå 'salawé' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/ ing têmbung 'sêlawé' såhå 'salawé' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun têmbung 'salawé' inggih mênikå '25' (Poerwadarminta, 1939: 264). Dados panyêrating têmbung 'sêlawé' såhå 'salawé' botên ngéwahi maknanipun. 55. Ing SK-A kasêrat 'kadhêndhå', wondéné ing SK-B kasêrat 'dhinêndhå'. Têmbung 'kadhêndhå' saking têmbung linggå dhêndhå ingkang pikantuk atêr- atêr ka-. Wondéné têmbung 'dhinêndhå' saking têmbung linggå dhêndhå
135 ingkang pikantuk sêsêlan -in-. Têgêsipun têmbung dhêndhå inggih mênikå 'dhuwit kang kudu dibayar minångkå paukuman' (Poerwadarminta, 1939: 106). Dados têgêsipun têmbung 'kadhêndhå' inggih mênikå 'dikênakaké dhêndhå', déné têgêsipun têmbung 'dhinêndhå' inggih mênikå 'dikênakaké dhêndhå', Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'dikênakaké dhêndhå'. Panyêrating têmbung 'kadhêndhå' såhå têmbung 'dhinêndhå' botên ngéwahi maknanipun. 56. Ing SK-A kasêrat 'Mring Yang Widdhi', wondéné ing SK-B kasêrat 'Ing Hyang Widdhi'. Têgêsipun têmbung mring inggih mênikå 'ing' (Poerwadarminta, 1939: 334). Têgêsipun têmbung Yang inggih mênikå 'Hyang' (Poerwadarminta, 1939: 176). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'Ing Hyang Widdhi,'. Panyêrating têmbung 'Mring Yang Widdhi' såhå têmbung 'Ing Hyang Widdhi' botên ngéwahi maknanipun. 57. Têmbung 'Anghartati' såhå 'Hartati' bêdå ing guru wilanganipun, 'Anghartati' kapérangan saking 4 wandå, wondéné 'Hartati' kapérang saking 3 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'Hartati', namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. 58. Ing SK-A kasêrat 'wêruh', wondéné ing SK-B kasêrat 'wruhå'. Têgêsipun têmbung 'wêruh' inggih mênikå 'biså mingunakaké pandêlêngé' (Poerwadarminta, 1939: 661). Têmbung 'wruhå' saking têmbung linggå wruh ingkang pikantuk panambang -å, ingkang têgêsipun 'wêruh' (Poerwadarminta, 1939: 70). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'wêruh'. Panyêrating têmbung 'wêruh' såhå têmbung 'wruhå' botên ngéwahi maknanipun.
136 59. Ing SK-A kasêrat 'anèng', wondéné ing SK-B kasêrat 'ånå ing'. Têmbung 'anèng' saking båså Kawi ingkang têgêsipun 'ånå ing' (Poerwadarminta, 1939: 12). Dados kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'ånå ing'. Panyêrating têmbung 'anèng' såhå têmbung 'ånå ing' botên ngéwahi maknanipun. 60. Ing SK-A kasêrat 'kaping', wondéné ing SK-B kasêrat 'ping'. Têmbung 'kaping' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå ingkang têgêsipun 'ping' (Poerwadarminta, 1939: 188). Têmbung 'ping' têgêsipun 'ambal, tikêl, cacah' (Poerwadarminta, 1939: 492). Dados kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'ping, cacah'. Panyêrating têmbung 'kaping' såhå têmbung 'ping' botên ngéwahi maknanipun. 61. Ing SK-A kasêrat 'Hartådåyå ingsun', wondéné ing SK-B kasêrat 'Hartådåyåténgsun'. Têmbung 'Hartådåyåténgsun' kalêbêt têmbung garbå, saking têmbung Hartådåyå kalihan ingsun. Dados kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'Hartådåyå ingsun'. Panyêrating têmbung 'Hartådåyå ingsun' såhå têmbung 'Hartådåyåténgsun' botên ngéwahi maknanipun. 62. Ing SK-A kasêrat 'pinuju', wondéné ing SK-B kasêrat 'panuju'. Têgêsipun têmbung 'pinuju' inggih mênikå 'panuju, tuju' (Poerwadarminta, 1939: 492). Têmbung 'ora' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Têgêsipun têmbung 'panuju' inggih mênikå 'ênggoné nuju, pinuju' (Poerwadarminta, 1939: 465). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'ênggoné nuju'. Panyêrating têmbung 'pinuju' såhå têmbung 'panuju' botên ngéwahi maknanipun.
137 63. Ing SK-A kasêrat 'pagêring', wondéné ing SK-B kasêrat 'apagêr'. Têmbung 'pagêring' saking têmbung linggå pagêr ingkang pikantuk panambang -ing. Têgêsipun 'pagêr' inggih mênikå 'aling-aling' (Poerwadarminta, 1939: 456). Têmbung 'pagêr' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Dados kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'pagêré'. Panyêrating têmbung 'pagêring' såhå têmbung 'apagêr' botên ngéwahi maknanipun. 64. Panyêrating têmbung 'sêjagat' såhå 'sajagat' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/ ing têmbung 'sêjagat' såhå 'sajagat' awit wontên kacokan saking båså lésan. Dados kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, namung béda ing variasi panyêrating aksårå swårå. Têgêsipun têmbung 'sajagat' inggih mênikå 'bumi saisiné, alam donyå' (Poerwadarminta, 1939: 77). Panyêrating têmbung 'sêjagat' såhå 'sajagat' botên ngéwahi maknanipun. 65. Ing SK-A kasêrat 'ngidung', wondéné ing SK-B kasêrat 'angidung'. Têmbung 'ngidung' saking têmbung linggå 'kidung' ingkang pikantuk atêr-atêr N-. Têgêsipun 'ngidung' inggih mênikå 'nêmbang, ngarang kidung' (Poerwadarminta, 1939: 222). Têmbung 'ngidung' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Dados kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'nêmbang, ngarang kidung'. Panyêrating têmbung 'ngidung' såhå têmbung 'angidung' botên ngéwahi maknanipun. 66. Ing SK-A kasêrat 'iyå iku somahing pênjaring' 'iya itu istrimu kesetiaan', wondéné ing SK-B kasêrat 'somahirå ingaran panjari' 'istrimu dinamakan kesetiaan'. Dados kalih ukårå kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'garwå
minångkå kasêtyan'. Panyêrating ukårå 'iyå iku somahing pênjaring' såhå têmbung 'somahirå ingaran panjari' botên ngéwahi maknanipun. 67. Panyêrating têmbung 'pêndhitå' såhå 'pandhitå' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/ ing têmbung 'sêjagat' såhå 'sajagat' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun têmbung 'pêndhitå' inggih mênikå 'pandhitå' (Poerwadarminta, 1939: 484), wondéné têgêsipun têmbung 'pandhitå' inggih mênikå 'wong kang putus ing kawruh, guru ngèlmu kasampurnan' (Poerwadarminta, 1939: 464). Dados têgêsipun têmbung 'pêndhitå' såhå 'pandhitå' inggih mênikå 'wong kang putus ing kawruh, guru ngèlmu kasampurnan'. Panyêrating têmbung 'pêndhitå' såhå têmbung 'pandhitå' botên ngéwahi maknanipun. 68. Ing SK-A kasêrat 'êndi', wondéné ing SK-B kasêrat 'ngêndi'. Têgêsipun 'êndi' inggih mênikå 'pitakonan nggênahaké panggonan' (Poerwadarminta, 1939: 121). Têmbung 'ngêndi' têgêsipun inggih mênikå 'pitakonan nggênahaké panggonan' (Poerwadarminta, 1939: 392). Dados kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'pitakonan nggênahaké panggonan'. Panyêrating têmbung 'êndi' såhå têmbung 'ngêndi' botên ngéwahi maknanipun. 69. Ing SK-A kasêrat 'kêlawan', wondéné ing SK-B kasêrat 'lawan'. Têgêsipun têmbung 'kêlawan' inggih mênikå 'karo, lan' (Poerwadarminta, 1939: 203). Têmbung 'kêlawan' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Têgêsipun têmbung 'lawan' inggih mênikå 'karo, lan, ugå' (Poerwadarminta, 1939: 263). Têmbung 'lawan' saking båså Kawi. Dados kalih têmbung kasêbut têgêsipun 138
sami, inggih mênikå 'karo, lan, ugå'. Panyêrating têmbung 'kêlawan' såhå têmbung 'lawan' botên ngéwahi maknanipun. 70. Ing SK-A kasêrat 'galihé', wondéné ing SK-B kasêrat 'galihing'. Têmbung 'galihé' saking têmbung linggå galih pikatuk panambang -é ingkang têgêsipun 'ati, pangrasaning ati' (Poerwadarminta, 1939: 129). wondéné têmbung 'galihing' saking têmbung linggå galih pikantuk panambang -ing ingkang têgêsipun 'ati, pangrasaning ati' (Poerwadarminta, 1939: 129). Panambang -é såhå panambang -ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta, 1939: 172). Têgêsipun têmbung 'galihé' såhå 'galihing' sami, inggih mênikå 'ati, pangrasaning ati'. Panyêrating têmbung 'galihé' såhå 'galihing' botên ngéwahi maknanipun. 71. Ing SK-A kasêrat 'isining', wondéné ing SK-B kasêrat 'isiné'. Têmbung 'isining' saking têmbung linggå isi pikatuk panambang -ing ingkang têgêsipun 'kang ånå ing sajroning' (Poerwadarminta, 1939: 174). Wondéné têmbung 'isiné' saking têmbung linggå isi pikantuk panambang -é ingkang têgêsipun 'kang ånå ing sajroning' (Poerwadarminta, 1939: 174). Panambang -é såhå panambang -ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta, 1939: 172). Têgêsipun têmbung 'isining' såhå 'isiné' sami, inggih mênikå 'kang ånå ing sajroning'. Panyêrating têmbung 'isining' såhå 'isiné' botên ngéwahi maknanipun. 72. Ing SK-A kasêrat 'tapaké', wondéné ing SK-B kasêrat 'tapaking'. Têmbung 'tapaké' saking têmbung linggå tapak pikatuk panambang -é ingkang têgêsipun 'tilasing sikil' (Poerwadarminta, 1939: 592). Wondéné têmbung 'tapaking' saking têmbung linggå tapak pikantuk panambang -ing ingkang têgêsipun 139
140 'tilasing sikil' (Poerwadarminta, 1939: 592). Panambang -é såhå panambang -ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta, 1939: 172). Têgêsipun têmbung 'tapaké' såhå 'tapaking' sami, inggih mênikå 'tilasing sikil'. Panyêrating têmbung 'tapaké' såhå 'tapaking' botên ngéwahi maknanipun. 73. Ing SK-A kasêrat 'kuntul', wondéné ing SK-B kasêrat 'kontul'. Têmbung 'kuntul' têgêsipun 'manuk bångså blêkok' (Poerwadarminta, 1939: 238). Wondéné têmbung 'kontul' têgêsipun 'manuk bångså cangak putih' (Poerwadarminta, 1939: 244). Têgêsipun têmbung 'kuntul' såhå 'kontul' sami, inggih mênikå 'manuk bångså cangak putih'. Panyêrating têmbung 'kuntul' såhå 'kontul' botên ngéwahi maknanipun. 74. Ing SK-A kasêrat 'ngêlayang', wondéné ing SK-B kasêrat 'anglayang'. Têmbung 'ngêlayang' saking têmbung linggå nglayang ingkang têgêsipun 'mabur tanpå kêbêr-kêbêr' (Poerwadarminta, 1939: 404). Wondéné têmbung 'anglayang' saking têmbung linggå nglayang pikantuk atêr-atêr a- ingkang têgêsipun 'mabur tanpå kêbêr-kêbêr' (Poerwadarminta, 1939: 404). Têgêsipun têmbung 'ngêlayang' såhå 'anglayang' sami, inggih mênikå 'mabur tanpå kêbêr-kêbêr'. Panyêrating têmbung 'ngêlayang' såhå 'anglayang' botên ngéwahi maknanipun. 75. Ing SK-A kasêrat 'manuk', wondéné ing SK-B kasêrat 'paksi'. Têmbung 'manuk' têgêsipun 'bångså kéwan iwèr' (Poerwadarminta, 1939: 291), wondéné têmbung 'paksi' ingkang têgêsipun 'manuk' (Poerwadarminta, 1939: 459). Têgêsipun têmbung 'manuk' såhå 'paksi' sami, inggih mênikå 'bångså
141 kéwan iwèr'. Panyêrating têmbung 'manuk' såhå 'paksi' botên ngéwahi maknanipun. 76. Têmbung 'mring tawang' såhå 'tawang' bêdå ing guru wilanganipun, 'mring tawang' kapérangan saking 3 wandå, wondéné 'tawang' kapérang saking 2 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'langit, awang- awang' (Poerwadarminta, 1939: 595), namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. 77. Ing SK-A kasêrat 'ing purwå', wondéné ing SK-B kasêrat 'apurwå'. Têmbung 'purwå' têgêsipun 'wiwitan, kang ndisik' (Poerwadarminta, 1939: 504). Têgêsipun têmbung 'ing purwå' såhå 'apurwå' sami, inggih mênikå 'kang miwiti'. Panyêrating têmbung 'ing purwå' såhå 'apurwå' botên ngéwahi maknanipun. 78. Panyêrating têmbung 'agadhong' såhå 'agodhong' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /a/ såhå /o/. Têgêsipun têmbung 'agadhong' såhå 'agodhong' inggih mênikå 'péranganing wit-witan awujud lêmbaran ijo måwå gagang' (Poerwadarminta, 1939: 158). 79. Ing SK-A kasêrat 'Yang', wondéné ing SK-B kasêrat 'Hyang'. Têmbung 'Yang' têgêsipun 'Hyang' (Poerwadarminta, 1939: 176), wondéné têmbung 'Hyang' ingkang têgêsipun 'déwå' (Poerwadarminta, 1939: 166). Têgêsipun têmbung 'Yang' såhå 'Hyang' sami, inggih mênikå 'déwå, Ållåh'. Panyêrating têmbung 'Yang' såhå 'Hyang' botên ngéwahi maknanipun. 80. Ing SK-A kasêrat 'wêruh', wondéné ing SK-B kasêrat 'wruh'. Têmbung 'wêruh' kalêbêt ragam båså Jawi Ngoko ingkang têgêsipun 'biså mingunakaké pandêlêngané' (Poerwadarminta, 1939: 661), wondéné têmbung 'wruh' saking
142 båså Kawi ingkang têgêsipun 'wêruh' (Poerwadarminta, 1939: 670). Têgêsipun têmbung 'wêruh' såhå 'wruh' sami, inggih mênikå 'biså mingunakaké pandêlêngané'. Panyêrating têmbung 'wêruh' såhå 'wruh' botên ngéwahi maknanipun. 81. Ing SK-A kasêrat 'sêgårå', wondéné ing SK-B kasêrat 'sagårå'. Têmbung 'sêgårå' têgêsipun 'sagårå' (Poerwadarminta, 1939: 552), wondéné têmbung 'sagårå' têgêsipun 'kêndhonganing banyu asin sing jêmbar bangêt nasabi sapérangan bumi' (Poerwadarminta, 1939: 538). Têgêsipun têmbung 'sêgårå' såhå 'sagårå' sami, inggih mênikå 'kêndhonganing banyu asin sing jêmbar bangêt nasabi sapérangan bumi'. Panyêrating têmbung 'sêgårå' såhå 'sagårå' botên ngéwahi maknanipun. 82. Panyêrating têmbung 'arti dayané' såhå 'artå dayané' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /i/ såhå /a/. Têgêsipun têmbung 'arti dayané' såhå 'artå dayané' inggih mênikå 'duwit såhå kêkuatané'. 83. Ing SK-A kasêrat 'pêrang', wondéné ing SK-B kasêrat 'prang'. Têmbung 'pêrang' têgêsipun 'adu gêgaman (kakuatan) arêbut mênang' (Poerwadarminta, 1939: 486), wondéné têmbung 'prang' têgêsipun 'pêrang' (Poerwadarminta, 1939: 510). Têgêsipun têmbung 'pêrang' såhå 'prang' sami, inggih mênikå 'adu gêgaman (kakuatan) arêbut mênang'. Panyêrating têmbung 'pêrang' såhå 'prang' botên ngéwahi maknanipun. 84. Ing SK-A kasêrat 'amulyå', wondéné ing SK-B kasêrat 'mulyå'. Têmbung 'amulyå' saking têmbung linggå 'mulyå' ingkang pikantuk atêr-atêr -a. Têgêsipun têmbung 'mulyå' inggih mênikå 'luhur, diurmati, tåmpå pangaji-aji' (Poerwadarminta, 1939: 324). Dados têgêsipun têmbung 'amulyå' såhå
143 'mulyå' sami, inggih mênikå 'luhur, diurmati'. Panyêrating têmbung 'amulyå' såhå 'mulyå' botên ngéwahi maknanipun. 85. Ing SK-A kasêrat 'kérun sångkå ing têngêné' ingkang terjemahan-ipun 'kirun tiang di kanannya'. Têgêsipun têmbung 'sångkå' inggih mênikå 'såkå' (Poerwadarminta, 1939: 544). Wondéné ing SK-B kasêrat 'kirun såkå têngên goné' ingkang terjemahan-ipun 'kirun tiang yang bertempat di kanan'. Dipun- tingali saking konteks ukårånipun, ukårå 'kérun sångkå ing têngêné' såhå 'kirun såkå têngên goné' têgêsipun sami inggih mênikå, 'Malaékat Kirun manggên ing sisih têngên'. 86. Ing SK-A kasêrat 'wa nakérun kang atunggu' ingkang terjemahan-ipun 'dan Malaikat Nakir yang menunggu'. Ing SK-B kasêrat 'wa nåkirun atunggu' ingkang terjemahan-ipun 'dan Malaikat Nakir yang menunggu'. Têgêsipun têmbung 'wa nåkirun' inggih mênikå '(Nakir wa Nakirun) malaèkat kang tunggu kubur' (Poerwadarminta, 1939: 655). Dipun-tingali saking konteks ukårånipun, ukårå 'wa nakérun kang atunggu' såhå 'wa nåkirun atunggu' têgêsipun sami inggih mênikå, 'Nakir ingkang rumêkå ing sisih kiwå'. 87. Ing SK-A kasêrat 'sångkå', wondéné ing SK-B kasêrat 'såkå'. Têgêsipun têmbung 'sångkå' inggih mênikå 'såkå' (Poerwadarminta, 1939: 544), wondéné têmbung 'såkå' têgêsipun 'cagak sangganing payon' (Poerwadarminta, 1939: 539). Dados têgêsipun têmbung 'sångkå' såhå 'sångkå' sami, inggih mênikå 'cagak sangganing payon'. Panyêrating têmbung 'sångkå' såhå 'såkå' botên ngéwahi maknanipun. 88. Ing SK-A kasêrat 'anulak', wondéné ing SK-B kasêrat 'nulak'. Têmbung 'anulak' saking têmbung linggå 'tulak' ingkang pikantuk atêr-atêr -a såhå
144 sêsêlan -N-. Têgêsipun têmbung 'nulak' inggih mênikå 'mbalèkaké, nampik' (Poerwadarminta, 1939: 348). Dados têgêsipun têmbung 'anulak' såhå 'nulak' sami, inggih mênikå 'mbalèkaké, nampik'. Panyêrating têmbung 'anulak' såhå 'nulak' botên ngéwahi maknanipun. 89. Ing SK-A kasêrat 'Kursi', wondéné ing SK-B kasêrat 'Ayatul Kursi'. Têmbung 'Kursi' såhå 'Ayatul Kursi' têgêsipun 'Arasy Kursi utawi Baital Makmur'. Dados têgêsipun têmbung 'Kursi' såhå 'Ayatul Kursi' sami, inggih mênikå 'Arasy Kursi utawi Baital Makmur'. Panyêrating têmbung 'Kursi' såhå 'Ayatul Kursi' botên ngéwahi maknanipun. Dados kalih ukårå mênikå botên ngéwahi maknanipun. 90. Ing SK-A kasêrat 'usuk-usuku dhuwur' ingkang terjemahan-ipun 'kasau- kasauku ada di atas'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'usuk-usuking luhur' ingkang terjemahan-ipun 'kasau-kasau di atas'. Dipun-tingali saking konteks ukårånipun, ukårå 'usuk-usuku dhuwur' såhå 'usuk-usuking luhur' têgêsipun sami inggih mênikå, 'rêncånå ingkang dumunung ing nginggil'. 91. Ing SK-A kasêrat 'dalu', wondéné ing SK-B kasêrat 'latri'. Têmbung 'dalu' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå ingkang têgêsipun inggih mênikå, 'bêngi, wêngi' (Poerwadarminta, 1939: 64), wondéné têmbung 'latri' saking båså Kawi ingkang têgêsipun 'bêngi, ratri' (Poerwadarminta, 1939: 263). Dados têgêsipun têmbung 'dalu' såhå 'latri' sami, inggih mênikå 'bêngi, wêngi'. Panyêrating têmbung 'dalu' såhå 'latri' botên ngéwahi maknanipun. 92. Ing SK-A kasêrat 'pêpayoning', wondéné ing SK-B kasêrat 'pêpayoné'. Têmbung 'pêpayoning' kalêbêt têmbung dwipurwå, saking têmbung linggå payon pikatuk panambang -ing ingkang têgêsipun 'krakab tutuping omah'
145 (Poerwadarminta, 1939: 457). Wondéné têmbung 'pêpayoné' kalêbêt têmbung dwipurwå, saking têmbung linggå payon pikantuk panambang -é ingkang têgêsipun 'krakab tutupé omah' (Poerwadarminta, 1939: 457). Panambang -é såhå panambang -ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta, 1939: 172). Têgêsipun têmbung 'pêpayoning' såhå 'pêpayoné' sami, inggih mênikå 'krakab tutuping omah'. Panyêrating têmbung 'galihé' såhå 'galihing' botên ngéwahi maknanipun. 93. Ing SK-A kasêrat 'tan katon mangko' ingkang terjemahan-ipun 'akan terlihat nanti'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'yêkti tan katon' ingkang terjemahan-ipun 'sebenarnya akan terlihat'. Dipun-tingali saking konteks ukårånipun, ukårå 'tan katon mangko' såhå 'yêkti tan katon' têgêsipun sami inggih mênikå, 'dèrèng katingal wujudipun'. Dados kalih ukårå mênikå botên ngéwahi maknanipun. 94. Ing SK-A kasêrat 'pan rajêku', wondéné ing SK-B kasêrat 'arajêg'. Têmbung 'pan rajêku' têgêsipun inggih mênikå, 'pagêr kang digawé såkå kayu' (Poerwadarminta, 1939: 516), wondéné têmbung 'arajêg' têgêsipun 'apagêr' (Poerwadarminta, 1939: 516). Dados têgêsipun têmbung 'pan rajêku' såhå 'rajêg' sami, inggih mênikå 'pagêr'. Panyêrating têmbung 'pan rajêku' såhå 'rajêg' botên ngéwahi maknanipun. 95. Ing SK-A kasêrat 'ingkang lårå sirnå larut' ingkang terjemahan-ipun 'yang sakit lenyap'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'lêlårå sirnå larut' ingkang terjemahan-ipun 'segala penyakit lenyap'. Dipun-tingali saking konteks ukårånipun, ukårå 'ingkang lårå sirnå larut' såhå 'lêlårå sirnå larut' têgêsipun
sami inggih mênikå, 'sakathahing sasakit sirnå sadåyå'. Dados kalih ukårå mênikå botên ngéwahi maknanipun. 96. Ing SK-A kasêrat 'mring awak' ingkang terjemahan-ipun 'di badan'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'ing ånggå' ingkang terjemahan-ipun 'di badan'. Têmbung 'ånggå' saking båså Sansekerta ingkang tegesipun 'awak' (Poerwadarminta, 1939: 14). Dipun-tingali saking konteks-ipun, 'mring awak' såhå 'ing ånggå' têgêsipun sami inggih mênikå, 'ing badan'. Dados kalih ukårå mênikå botên ngéwahi maknanipun. 97. Ing SK-A kasêrat 'miwah sêkèhing bråjå' ingkang terjemahan-ipun 'begitu juga semua senjata'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'tuwin saliring bråjå' ingkang terjemahan-ipun 'begitu pula semua senjata'. Têmbung 'saliring' saking båså Kawi ingkang tegesipun 'sakèhé, sakabèhing' (Poerwadarminta, 1939: 541). Dipun-tingali saking konteks-ipun ukaranipun, ukårå 'miwah sêkèhing bråjå' såhå 'tuwin saliring bråjå' têgêsipun sami inggih mênikå, 'makatên ugi sadåyå gêgaman'. Dados kalih ukårå mênikå botên ngéwahi maknanipun. 98. Ing SK-A kasêrat 'iyå sêjatining mulyå' ingkang terjemahan-ipun 'iya itu sejatinya mulia'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'iyå Sang Jati Mulyå' ingkang terjemahan-ipun 'iya Sang Jati Mulia'. Dipun-tingali saking konteks-ipun ukaranipun, ukårå 'iyå sêjatining mulyå' såhå 'iyå Sang Jati Mulyå' têgêsipun sami inggih mênikå, 'inggih pêparap Sang Jati Mulyå'. Dados kalih ukårå mênikå botên ngéwahi maknanipun. 99. Ing SK-A kasêrat 'samiyå asih sêdåyå' ingkang terjemahan-ipun 'semua pada berbelas kasihan. Wondéné ing SK-B kasêrat 'samyå sih sadåyå' ingkang terjemahan-ipun 'semua pada berbelas kasihan'. Dipun-tingali saking 146
konteks-ipun ukaranipun, ukårå 'samiyå asih sêdåyå' såhå 'samyå sih sadåyå' têgêsipun sami inggih mênikå, 'sami asih sadåyå'. Dados kalih ukårå mênikå botên ngéwahi maknanipun. 100. Ing SK-A kasêrat 'pangidhêpé kabéh' ingkang terjemahan-ipun 'mempesona semua'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'angidhêp sakèhé' ingkang terjemahan- ipun 'mempesona semua'. Dipun-tingali saking konteks-ipun ukaranipun, ukårå 'pangidhêpé kabéh' såhå 'angidhêp sakèhé' têgêsipun sami mênikå, 'dipun-rêmêni ing ngakathah'. 101. Ing SK-A kasêrat 'sêgårå rob ing wastané' ingkang terjemahan-ipun 'laut pasanglah namanya'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'sagårå êrob namané' ingkang terjemahan-ipun 'laut pasanglah namanya'. Dipun-tingali saking konteks-ipun ukaranipun, ukårå 'sêgårå rop ing wastané' såhå 'sagårå êroh namané' têgêsipun sami inggih mênikå, 'dumuning ing jagad suryåruri'. 102. Ing SK-A kasêrat 'ngapuranên ingsun ngétang' ingkang terjemahan-ipun 'maafkanlah saya menghitung'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'apuranên sun angétang' ingkang terjemahan-ipun 'maafkanlah saya menghitung'. Dipun- tingali saking konteks-ipun ukaranipun, ukårå 'ngapuranên ingsun ngétang' såhå 'apuranên sun angétang' têgêsipun sami inggih mênikå, 'nyuwun agung pangaksami amargi badhé ngêtang'. 103. Ing SK-A kasêrat 'lêlêmbuté nungså Jawi' ingkang terjemahan-ipun 'para hantunya tanah Jawa'. Ing SK-B kasêrat 'lêlêmbut ing tanah Jawi' ingkang terjemahan-ipun 'para hantu di tanah Jawa'. Dipun-tingali saking konteks- ipun ukaranipun, ukårå 'lêlêmbuté nungså Jawi' såhå 'lêlêmbut ing tanah Jawi' têgêsipun sami inggih mênikå, 'pårå lêlêmbat ingkang wontên ing tanah Jawi'. 147 inggih
148 104. Ing SK-A kasêrat 'ing nêgårå', wondéné ing SK-B kasêrat 'nagårå'. Têmbung 'ing nêgårå' têgêsipun inggih mênikå, 'ing nagårå' (Poerwadarminta, 1939: 341), wondéné têmbung 'nagårå' têgêsipun 'kuthå kang didalêmi ing ratu, kuthå papaning panggêdhéning karésidénan utawi kabupatèn, tanah, pamaréntah' (Poerwadarminta, 1939: 335). Dados têgêsipun têmbung 'ing nêgårå' såhå 'nagårå' sami, inggih mênikå 'kuthå kang didalêmi ing ratu, kuthå papaning panggêdhéning karésidénan utawi kabupatèn, tanah, pamaréntah'. Panyêrating têmbung 'ing nêgårå' såhå 'nagårå' botên ngéwahi maknanipun. 105. Ing SK-A kasêrat 'sêdayanipun', wondéné ing SK-B kasêrat 'sadayanipun'. Têmbung 'sêdayanipun' têgêsipun inggih mênikå, 'sakabèhé, sadåyånipun' (Poerwadarminta, 1939: 552), wondéné têmbung 'sadayanipun' têgêsipun 'sakabèhé' (Poerwadarminta, 1939: 537). Dados têgêsipun têmbung 'sêdayanipun' såhå 'sadayanipun' sami, inggih mênikå 'sakabèhé'. Panyêrating têmbung 'sêdayanipun' såhå 'sadayanipun' botên ngéwahi maknanipun. 106. Ing SK-A kasêrat 'kinaryå tulak', wondéné ing SK-B kasêrat 'dadyå têtulak'. Têmbung 'tulak' têgêsipun inggih mênikå, 'sarånå sing dianggo mbalèkaké lélarå' (Poerwadarminta, 1939: 612). Dados têgêsipun têmbung 'kinaryå tulak' såhå 'dadyå têtulak' sami, inggih mênikå 'dados minångkå sarånå ngundurakên sêsakit'. Panyêrating têmbung 'kinaryå tulak' såhå 'dadyå têtulak' botên ngéwahi maknanipun. 107. Ing SK-A kasêrat 'têluh', wondéné ing SK-B kasêrat 'nêluh'. Têmbung 'têluh' têgêsipun inggih mênikå, 'tênung sing biså agawé laraning liyan'
149 (Poerwadarminta, 1939: 600), wondéné têmbung 'nêluh' têgêsipun 'ngunå- gawé, têluh' (Poerwadarminta, 1939: 342). Dados têgêsipun têmbung 'têluh' såhå 'nêluh' sami, inggih mênikå 'tênung ingkang sagêd damêl sêsakiting tiyang sanès'. Panyêrating têmbung 'têluh' såhå 'nêluh' botên ngéwahi maknanipun. 108. Ing SK-A kasêrat 'Bêlambangan kang winarni', wondéné ing SK-B kasêrat 'Balambangan winarni'. Panyêrating têmbung 'Bêlambangan' såhå 'Balambangan' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Bêlambangan' såhå 'Balambangan' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Bêlambangan kang winarni' såhå 'Balambangan winarni' inggih mênikå 'dipun-cariyosakên Blambangan nåmå papanipun', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 109. Ing SK-A kasêrat 'Kadhiri', wondéné ing SK-B kasêrat 'Kêdhiri'. Panyêrating têmbung 'Kadhiri' såhå 'Kêdhiri' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Kadhiri' såhå 'Kêdhiri' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Kadhiri' såhå 'Kêdhiri' inggih mênikå 'nåmå kuthå ing Jawi Wétan', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 110. Ing SK-A kasêrat 'Pråbå Yêkså', wondéné ing SK-B kasêrat 'Pråbu Yêkså'. Panyêrating têmbung 'Pråbå Yêkså' såhå 'Pråbu Yêkså' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /å/ såhå /u/. Têgêsipun 'Pråbå Yêkså' såhå 'Pråbu Yêkså' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun..
150 111. Ing SK-A kasêrat 'anèng', wondéné ing SK-B kasêrat 'ånå'. Têmbung 'anèng' saking båså Kawi ingkang têgêsipun inggih mênikå, 'ånå ing' (Poerwadarminta, 1939: 12), wondéné têmbung 'ånå' têgêsipun 'katon mawujud, pancèn nyatå madêg' (Poerwadarminta, 1939: 10). Dados têgêsipun têmbung 'anèng' såhå 'ånå' sami, inggih mênikå 'katigal mawujud wontên ing'. Panyêrating têmbung 'anèng' såhå 'ånå' botên ngéwahi maknanipun. 112. Ing SK-A kasêrat 'Kêduwang', wondéné ing SK-B kasêrat 'Kaduwang'. Panyêrating têmbung 'Kêduwang' såhå 'Kaduwang' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Kêduwang' såhå 'Kaduwang' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Kêduwang' inggih mênikå 'gêtun (susah) déning lêlakon sing wis kêpungkur' (Poerwadarminta, 1939: 200). Ananging manawi dipun-tingali saking konteks ukårånipun, têgêsipun 'Kêduwang' såhå 'Kaduwang' inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Kêduwang'. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 113. Ing SK-A kasêrat 'Pênanggulan', wondéné ing SK-B kasêrat 'Pananggulan'. Panyêrating têmbung 'Pênanggulan' såhå 'Pananggulan' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Pênanggulan' såhå 'Pananggulan' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Pênanggulan' inggih mênikå 'masang (gawé) tanggul' (Poerwadarminta, 1939: 338). Ananging manawi dipun-tingali saking konteks ukårånipun, têgêsipun 'Pênanggulan' såhå 'Pananggulan' inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Pênanggulan', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun.
151 114. Ing SK-A kasêrat 'Mamiyun', wondéné ing SK-B kasêrat 'Madiun'. Panyêrating têmbung 'Mamiyun' såhå 'Madiun' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /m/ såhå /d/. Têgêsipun 'Mamiyun' såhå 'Madiun' inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Madiun ingkang mapan ing tlatah Jawi Wétan', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 115. Ing SK-A kasêrat 'lêlêmbuté', wondéné ing SK-B kasêrat 'dhêdhêmiting'. Têmbung 'lêlêmbuté' têgêsipun inggih mênikå, 'dhêmité' (Poerwadarminta, 1939: 270), wondéné têmbung 'dhêdhêmiting' têgêsipun 'lêlêmbuté (roh sing dêdunung ing papan sing angkêr)' (Poerwadarminta, 1939: 106). Dados têgêsipun têmbung 'lêlêmbuté' såhå 'dhêdhêmiting' sami, inggih mênikå 'roh sing dêdunung ing papan sing angkêr'. Panyêrating têmbung 'lêlêmbuté' såhå 'dhêdhêmiting' botên ngéwahi maknanipun. 116. Ing SK-A kasêrat 'Mêjênang', wondéné ing SK-B kasêrat 'Majênang'. Panyêrating têmbung 'Mêjênang' såhå 'Majênang' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Mêjênang' såhå 'Majênang' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Mêjênang' såhå 'Majênang' inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Majênang ing mapan ing tlatah Cilacap', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 117. Ing SK-A kasêrat 'Tringgilingwêsi', wondéné ing SK-B kasêrat 'Trênggilingwêsi'. Panyêrating têmbung 'Tringgilingwêsi' såhå 'Trênggilingwêsi' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /i/ såhå /ê/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Tringgilingwêsi' såhå 'Trênggilingwêsi' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun
'Tringgilingwêsi' såhå 'Trênggilingwêsi' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Trênggilingwêsi', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 118. Ing SK-A kasêrat 'Gêrobogan', wondéné ing SK-B kasêrat 'Garobogan'. Panyêrating têmbung 'Gêrobogan' såhå 'Garobogan' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Gêrobogan' såhå 'Garobogan' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Gêrobogan' såhå 'Garobogan' inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Grobogan ingkang mapan ing tlatah Jawi Wétan', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 119. Ing SK-A kasêrat 'Bêlétar', wondéné ing SK-B kasêrat 'Balitar'. Panyêrating têmbung 'Bêlétar' såhå 'Balitar' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Bêlétar' såhå 'Balitar' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Bêlétar' såhå 'Balitar' inggih mênikå 'salah satunggaling kithå ingkang namanipun Blitar ingkang mapan ing tlatah Jawi Wétan', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 120. Ing SK-A kasêrat 'ing Bråwå', wondéné ing SK-B kasêrat 'ing Råwå'. Têgêsipun 'ing Bråwå' såhå 'ing Råwå' inggih mênikå 'salah satunggaling kithå ingkang namanipun Ambaråwå ingkang mapan ing tlatah Jawi Têngah'. Dados panyêrating têmbung 'ing Bråwå' såhå 'ing Råwå' botên ngéwahi maknanipun. 121. Ing SK-A kasêrat 'Nglamongan', wondéné ing SK-B kasêrat 'ing Lamongan'. Têgêsipun 'Nglamongan' såhå 'ing Lamongan' inggih mênikå 'kithå ingkang 152
namanipun Lamongan ingkang mapan ing tlatah Jawi Wétan', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 122. Ing SK-A kasêrat 'si Lancok', wondéné ing SK-B kasêrat 'si Lancuk'. Panyêrating têmbung 'si Lancok' såhå 'si Lancuk' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /o/ såhå /u/. Têgêsipun 'si Lancok' såhå 'si Lancuk' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat si Lancuk', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 123. Ing SK-A kasêrat 'Blora', wondéné ing SK-B kasêrat 'Balora'. Têgêsipun 'Blora' såhå 'Balora' inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Blora ingkang mapan ing tlatah Jawi Têngah', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 124. Ing SK-A kasêrat 'Pêgambiran', wondéné ing SK-B kasêrat 'Pagambiran'. Panyêrating têmbung 'Pêgambiran' såhå 'Pagambiran' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Pêgambiran' såhå 'Pagambiran' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Pêgambiran' såhå 'Pagambiran' inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Pagambiran', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 125. Ing SK-A kasêrat 'si Lèwèr', wondéné ing SK-B kasêrat 'si Klèwèr'. Têgêsipun 'si Lèwèr' såhå 'si Klèwèr' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat si Klèwèr', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 126. Ing SK-A kasêrat 'Sêdayu', wondéné ing SK-B kasêrat 'Sidayu'. Panyêrating têmbung 'Sêdayu' såhå 'Sidayu' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /i/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 153
154 'Sêdayu' såhå 'Sidayu' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Sêdayu' såhå 'Sidayu' inggih mênikå 'tlatah ingkang namanipun Sêdayu', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 127. Ing SK-A kasêrat 'kayanganirå', wondéné ing SK-B kasêrat 'kahyanganirå'. Têmbung 'kayanganirå' têgêsipun inggih mênikå, 'padununging pårå déwå, kahyanganirå' (Poerwadarminta, 1939: 180), wondéné têmbung 'kahyanganirå' têgêsipun 'panggoné pårå déwå' (Poerwadarminta, 1939: 180). Dados têgêsipun têmbung 'kayanganirå' såhå 'kahyanganirå' sami, inggih mênikå 'papanipun pårå déwå'. Panyêrating têmbung 'kayanganirå' såhå 'kahyanganirå' botên ngéwahi maknanipun. 128. Panyêrating têmbung 'Sêmarang' såhå 'ing Sêmarang' bêdå guru wilanganipun, 'Sêmarang' kapérangan saking 3 wandå, wondéné 'ing Sêmarang' kapérang saking 5 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami, namung bêdå wontên ing panyêrating guru wilanganipun. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun 129. Ing SK-A kasêrat 'Pêkalongan', wondéné ing SK-B kasêrat 'Pakalongan'. Panyêrating têmbung 'Pêkalongan' såhå 'Pakalongan' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Pêkalongan' såhå 'Pakalongan' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Pêkalongan' såhå 'Pakalongan' inggih mênikå 'salah satunggaling kithå ingkang namanipun Pêkalongan ingkang mapan ing Jawi Têngah', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun.
155 130. Ing SK-A kasêrat 'Mêgêlang', wondéné ing SK-B kasêrat 'ing Gagêlang'. Panyêrating têmbung 'Mêgêlang' såhå 'ing Gagêlang' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Têgêsipun 'Mêgêlang' såhå 'ing Gagêlang' inggih mênikå 'tlatah ingkang namanipun Magêlang', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 131. Ing SK-A kasêrat 'Ni Somahitå', wondéné ing SK-B kasêrat 'Samahitå'. Panyêrating têmbung 'Ni Somahitå' såhå 'Samahitå' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /o/ såhå /a/. Têgêsipun 'Ni Somahitå' såhå 'Samahitå' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Ni Samahitå', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 132. Ing SK-A kasêrat 'Sêliwah', wondéné ing SK-B kasêrat 'Saléwah'. Panyêrating têmbung 'Sêliwah' såhå 'Saléwah' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /i/ såhå /é/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /i/ såhå /é/ têmbung 'Sêliwah' såhå 'Saléwah' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Sêliwah' såhå 'Saléwah' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Sléwah', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 133. Ing SK-A kasêrat 'Mêntawis', wondéné ing SK-B kasêrat 'Mantawis'. Panyêrating têmbung 'Mêntawis' såhå 'Mantawis' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå ê/ såhå /a/têmbung 'Mêntawis' såhå 'Mantawis' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Mêntawis' såhå 'Mantawis' inggih mênikå 'tlatah ingkang namanipun Mêntawis', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun.
134. Ing SK-A kasêrat 'Pêlèrèt', wondéné ing SK-B kasêrat 'Palèrèt'. Panyêrating têmbung 'Pêlèrèt' såhå 'Palèrèt' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå ê/ såhå /a/ têmbung 'Pêlèrèt' såhå 'Palèrèt' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Pêlèrèt' såhå 'Palèrèt' inggih mênikå 'tlatah ingkang namanipun Plèrèt', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 135. Ing SK-A kasêrat 'Rajêk Wêsi', wondéné ing SK-B kasêrat 'Rajêg Wêsi'. Panyêrating têmbung 'Rajêk Wêsi' såhå 'Rajêg Wêsi' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /k/ såhå /g/. Variasi panyêrating aksårå aksårå konsonan /k/ såhå /g/ têmbung 'Rajêk Wêsi' såhå 'Rajêg Wêsi' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Rajêk Wêsi' såhå 'Rajêg Wêsi' inggih mênikå 'lêlêmbat ingkang namanipun Rajêg Wêsi', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 136. Ing SK-A kasêrat 'Sétan Kabêri', wondéné ing SK-B kasêrat 'Sétan Kubêri'. Panyêrating têmbung 'Sétan Kabêri' såhå 'Sétan Kubêri' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /a/ såhå /u/. Têgêsipun 'Sétan Kabêri' såhå 'Sétan Kubêri' inggih mênikå 'lêlêmbat ingkang namanipun Sétan Kabêri', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 137. Ing SK-A kasêrat 'Kêrètèk', wondéné ing SK-B kasêrat 'Karètèk'. Panyêrating têmbung 'Kêrètèk' såhå 'Karètèk' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/têmbung 'Kêrètèk' såhå 'Karètèk' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Kêrètèk' såhå 'Karètèk' inggih mênikå 'lêlêmbat ingkang namanipun Karètèk', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 156
157 138. Ing SK-A kasêrat 'Pandhansari', wondéné ing SK-B kasêrat 'Wandhansari'. Panyêrating têmbung 'Pandhansari' såhå 'Wandhansari' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /p/ såhå /w/. Têgêsipun 'Pandhansari' såhå 'Wandhansari' inggih mênikå 'lêlêmbat ingkang namanipun Pandhansari', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 139. Ing SK-A kasêrat 'Tarisik', wondéné ing SK-B kasêrat 'Sarisik'. Panyêrating têmbung 'Tarisik' såhå 'Sarisik' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /t/ såhå /s/. Têgêsipun "Srisik' inggih mênikå ' watu sangganing gêdhêg (témbok) (Poerwadarminta, 1939: 582). Ananing manawi dipun-tingali saking konteks ukaranipun, têgêsipun 'Tarisik' såhå 'Sarisik' inggih mênikå 'salah satunggaling papan ingkang namanipun Sarisik', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 140. Ing SK-A kasêrat 'Wånåpêki', wondéné ing SK-B kasêrat 'Wånåpêti'. Panyêrating têmbung 'Wånåpêki' såhå 'Wånåpêti' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /k/ såhå /t/. Têgêsipun 'Wånå' inggih mênikå 'alas' (Poerwadarminta, 1939: 655). Têgêsipun 'Wånåpêki' såhå 'Wånåpêti' inggih mênikå 'wånå ingkang dipun-tanêmi buah-buahan'. dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 141. Panyêrating têmbung 'Sandhungan' såhå 'si Sandhungan' bêdå guru wilanganipun, 'Sandhungan' kapérangan saking 3 wandå, wondéné 'si Sandhungan' kapérang saking 4 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami, namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun
158 142. Ing SK-A kasêrat 'Ngruban', wondéné ing SK-B kasêrat 'Roban'. Têgêsipun 'Ngruban' såhå 'Roban' inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Roban', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 143. Ing SK-A kasêrat 'Widånångkå', wondéné ing SK-B kasêrat 'Widånånggå'. Panyêrating têmbung 'Widånångkå' såhå 'Widånånggå' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /k/ såhå /g/. Têgêsipun 'Widånångkå' såhå 'Widånånggå' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Widånångkå', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 144. Ing SK-A kasêrat 'Dalêmpik', wondéné ing SK-B kasêrat 'Dalêpih'. Panyêrating têmbung 'Dalêmpik' såhå 'Dalêpih' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /k/ såhå /h/. Têgêsipun 'Dalêmpik' såhå 'Dalêpih' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Dalêpih', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 145. Ing SK-A kasêrat 'wontên', wondéné ing SK-B kasêrat 'ånå'. Têmbung 'wontên' kalêbêt raham båså Jawi Kråmå ingkang têgêsipun inggih mênikå, 'ånå' (Poerwadarminta, 1939: 669), wondéné têmbung 'ånå' têgêsipun 'dumuning ing' (Poerwadarminta, 1939: 10). Dados têgêsipun têmbung 'wontên' såhå 'ånå' sami, inggih mênikå 'dumuning ing'. Panyêrating têmbung 'wontên' såhå 'ånå' botên ngéwahi maknanipun. 146. Ing SK-A kasêrat 'Citrånåyå', wondéné ing SK-B kasêrat 'Citråbåyå'. Panyêrating têmbung 'Citrånåyå' såhå 'Citråbåyå' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /n/ såhå /b/. Têgêsipun 'Citrånåyå' såhå 'Citråbåyå' inggih mênikå 'lêlêmbat ingkang namanipun Citrånåyå'.
159 147. Ing SK-A kasêrat 'jagêni', wondéné ing SK-B kasêrat 'nunggoni'. Têmbung 'jagêni' têgêsipun inggih mênikå, 'rumêkså' (Poerwadarminta, 1939: 76), wondéné têmbung 'nunggoni' têgêsipun 'ngrêkså, nunggoni' (Poerwadarminta, 1939: 349). Dados têgêsipun têmbung 'jagêni' såhå 'nunggoni' sami, inggih mênikå 'ngrêkså, nunggoni'. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 148. Ing SK-A kasêrat 'Kasånggå', wondéné ing SK-B kasêrat 'Kêsånggå'. Panyêrating têmbung 'Kasanggå' såhå 'Kêsanggå' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Kasånggå' såhå 'Kêsånggå' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'sånggå' inggih mênikå 'ditahan, dilawan' (Poerwadarminta, 1939: 544). Ananging dipun-tingali saking konteks ukårånipun, têgêsipun 'Kêsanggå' såhå 'Kêsanggå' inggih mênikå 'salah satunggaling papan ingkang namanipun Kêsanggå'. 149. Ing SK-A kasêrat 'Têlågåpasir', wondéné ing SK-B kasêrat 'Talågåpasir'. Panyêrating têmbung 'Têlågåpasir' såhå 'Talågåpasir' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Têlågåpasir' såhå 'Talågåpasir' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'têlågå' inggih mênikå 'talågå, tlågå' (Poerwadarminta, 1939: 599). Têgêsipun 'Têlågåpasir' såhå 'Talågåpasir' inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Tlågåpasir', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 150. Ing SK-A kasêrat 'kang', wondéné ing SK-B kasêrat 'ingkang'. têmbung 'kang' têgêsipun 'sing' (Poerwadarminta, 1939: 186). Têmbung 'kang' kalêbêt ragam
160 båså Jawi Ngoko. Wondéné têgêsipun têmbung 'ingkang' inggih mênikå 'kang, sing' (Poerwadarminta, 1939: 172). Têmbung 'ingkang' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'sing'. Panyêrating têmbung 'kang' såhå têmbung 'ingkang' dipun- jumbuhakên kalihan guru wilanganipun. Panyêrating têmbung 'kang' såhå têmbung 'ingkang' botên ngéwahi maknanipun. 151. Ing SK-A kasêrat 'Banjurå lawan Banjuri', wodéné ing SK-B kasêrat 'Bancurå Kålåbancuri'. Panyêrating têmbung 'Banjurå lawan Banjuri' såhå 'Bancurå Kålåbancuri' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /j/ såhå /c/. Têgêsipun 'Banjurå lawan Banjuri' såhå 'Bancurå Kålåbancuri' inggih mênikå 'Bancurå makatên ugi kaliyan Bancuri', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 152. Ing SK-A kasêrat 'pan rumêkså', wondéné ing SK-B kasêrat 'ingkang ngrêkså'. Têmbung 'rumêkså' saking têmbung linggå 'rêkså' ingkang pikantuk sêsêlan - um-. Wondéné têmbung 'ngrêkså' saking têmbung linggå 'rêkså' ingkang pikantuk atêr-atêr N-. Têgêsipun têmbung 'rêkså' inggih mênikå 'njågå' (Poerwadarminta, 1939: 532). Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 153. Ing SK-A kasêrat 'Waringin Putih', wondéné ing SK-B kasêrat 'Wringin Putih'. Têmbung 'waringin' têgêsipun 'wit bångså prih' (Poerwadarminta, 1939: 657). Têmbung 'wringin' têgêsipun 'wit bångså prih' (Poerwadarminta, 1939: 670). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'wit bångså prih'. Panyêrating têmbung 'Waringin Putih' såhå têmbung 'Wringin Putih' dipun- jumbuhakên kalihan guru wilanganipun.
161 154. Ing SK-A kasêrat 'ing Waringin', wondéné ing SK-B kasêrat 'Wuringin'. Panyêrating têmbung 'Waringin' såhå 'Wuringin' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /a/ såhå /u/. Têgêsipun 'Waringin' såhå 'Wuringin' inggih mênikå 'wit bångså prih', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 155. Ing SK-A kasêrat 'Balékah', wondéné ing SK-B kasêrat 'Kulékah'. Panyêrating têmbung 'Balékah' såhå 'Kulékah' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /b/ såhå /k/. Têgêsipun 'Balékah' såhå 'Kulékah' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Balékah', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 156. Ing SK-A kasêrat 'Ni Têluki', wondéné ing SK-B kasêrat 'Ni Taluki'. Panyêrating têmbung 'Ni Têluki' såhå 'Ni Taluki' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Têgêsipun 'Ni Têluki' såhå 'Ni Têluki' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Ni Taluki', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 157. Panyêrating têmbung 'Tunjung Êbang' såhå 'Tunjung Bang' bêdå guru wilanganipun, 'Tunjung Êbang' kapérangan saking 4 wandå, wondéné 'Tunjung Bang' kapérang saking 3 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Tanjung Bang'. Kalih têmbung namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 158. Panyêrating têmbung 'Pasisir' såhå 'ing Pasisir' bêdå guru wilanganipun, 'Pasisir' kapérangan saking 2 wandå, wondéné 'ing Pasisir' kapérang saking 3 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'pêsisir'. Kalih
162 têmbung kasêbut namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 159. Panyêrating têmbung 'Galuh' såhå 'Sêgaluh' bêdå guru wilanganipun, 'Galuh' kapérangan saking 2 wandå, déné 'Sêgaluh' kapérang saking 3 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Sêgaluh'. Kalih têmbung kasêbut namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 160. Panyêrating têmbung 'ing Banjaran' såhå 'ing Banjar' bêdå guru wilanganipun, 'ing Banjaran' kapérangan saking 4 wandå, wondéné 'ing Banjar' kapérang saking 3 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Banjar'. Kalih têmbung kasêbut namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 161. Panyêrating têmbung 'Ki Wasi' såhå 'Ki Wêwasi' bêdå guru wilanganipun, 'Ki Wasi' kapérangan saking 3 wandå, wodéné 'Ki Wêwasi' kapérang saking 4 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Ki Wêwasi'. Kalih têmbung kasêbut namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 162. Panyêrating têmbung 'Triris' såhå 'Parangtriris' bêdå guru wilanganipun, 'Triris' kapérangan saking 2 wandå, wondéné 'Parangtriris' kapérang saking 4 wandå. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Parangtritis'. Kalih têmbung kasêbut namung bêdå ing panyêrating
163 guru wilanganipun. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 163. Ing SK-A kasêrat 'Drêmåmohå', wondéné ing SK-B kasêrat 'Drêmbåmohå'. Têgêsipun 'Drêmåmohå' såhå 'Drêmåmohå' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Drêmbåmohå', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 164. Ing SK-A kasêrat 'Sångkåbalongan', wondéné ing SK-B kasêrat 'Sångkåbolongan'. Panyêrating têmbung 'Sångkåbalongan' såhå 'Sångkåbolongan' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /a/ såhå /o/. Têgêsipun 'Sångkåbalongan' såhå 'Sångkåbolongan' inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Sångkåbolongan/Karangbolong', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 165. Ing SK-A kasêrat 'Karunggålå', wondéné ing SK-B kasêrat 'Karungkålå'. Panyêrating têmbung 'Karunggålå' såhå 'Karungkålå' minångkå variasi panyêrating aksårå konsanan /g/ såhå /k/. Têgêsipun 'Karunggålå' såhå 'Karungkålå' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Karunggålå', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 166. Ing SK-A kasêrat 'Magêlèn', wondéné ing SK-B kasêrat 'Pagêlèn'. Panyêrating têmbung 'Magêlèn' såhå 'Pagêlèn' minångkå variasi panyêrating aksårå konsanan /m/ såhå /p/. Têgêsipun 'Magêlèn' såhå 'Pagêlèn' inggih mênikå 'salah satunggaling papan ingkang namanipun Bagêlèn', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 167. Ing SK-A kasêrat 'kêthèk putih', wondéné ing SK-B kasêrat 'bêdhès putih'. Têmbung 'kêthèk' têgêsipun inggih mênikå, 'kéwan bångså munyuk, lutung'
(Poerwadarminta, 1939: 221), wondéné têmbung 'bêdhès' têgêsipun 'kêthèk' (Poerwadarminta, 1939: 37). Dados têgêsipun têmbung 'kêthèk putih' såhå 'bêdhès' sami, inggih mênikå 'kéwan bångså munyuk, lutung ingkang warninipun pêthak'. Panyêrating têmbung 'kêthèk putih' såhå 'bêdhès putih' botên ngéwahi maknanipun. 168. Ing SK-A kasêrat 'jagêni', wondéné ing SK-B kasêrat 'nênggoni'. Têmbung 'jagêni' têgêsipun inggih mênikå, 'rumêkså' (Poerwadarminta, 1939: 76), wondéné têmbung 'nênggoni' têgêsipun 'nunggoni' (Poerwadarminta, 1939: 343). Dados têgêsipun têmbung 'jagêni' såhå 'nênggoni' sami, inggih mênikå 'ngrêkså, nunggoni'. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 169. Ing SK-A kasêrat 'Mêgiri', wondéné ing SK-B kasêrat 'Magiri'. Panyêrating têmbung 'Mêgiri' såhå 'Magiri' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Mêgiri' såhå 'Magiri' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Mêgiri' såhå 'Magiri' inggih mênikå 'salah satunggaling papan ingkang namanipun Imogiri'. Dados panyêrating têmbung 'Mêgiri' såhå 'Magiri' botên ngéwahi maknanipun. 170. Ing SK-A kasêrat 'si Manglarmungå', wondéné ing SK-B kasêrat Manglarmångå'. Panyêrating têmbung 'si Manglarmungå' såhå Manglarmångå' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /u/ såhå /å/. Têgêsipun 'si Manglarmungå' såhå 'si Manglarmångå' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun si Manglarmungå', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 164 'si 'si
165 171. Ing SK-A kasêrat 'Kêtanggungan', wondéné ing SK-B kasêrat 'Katanggungan'. Panyêrating têmbung 'Kêtanggungan' såhå 'Katanggungan' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Kêtanggungan' såhå 'Katanggungan' awit wontên kacokan saking båså lésan. Têgêsipun 'Kêtanggungan' såhå 'Katanggungan' inggih mênikå 'lêlêmbat ingkang namanipun Kêtanggungan', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 172. Ing SK-A kasêrat 'Baruklinthing', wondéné ing SK-B kasêrat 'Baruklinthang'. Panyêrating têmbung 'Baruklinthing' såhå 'Baruklinthang' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /i/ såhå /a/. Têgêsipun 'Baruklinthing' såhå 'Baruklinthang' inggih mênikå 'lêlêmbat ingkang namanipun Baruklinthing', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 173. Panyêrating têmbung 'rårå Duluk' såhå 'si Dulêk' bêdå guru wilanganipun. Têmbung 'rårå Duluk' kapérangan saking 4 wandå, wondéné têmbung 'si Dulêk' kapérang saking 3 wandå. Panyêrating têmbung 'Duluk' såhå 'Dulêk' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /u/ såhå /ê/. Têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun si Dulêk'. Kalih têmbung kasêbut namung bêdå ing panyêrating guru wilanganipun. Dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 174. Ing SK-A kasêrat 'Pêmancingan', wondéné ing SK-B kasêrat 'Pamancingan'. Panyêrating têmbung 'Pêmancingan' såhå 'Pamancingan' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Variasi panyêrating aksårå aksårå swårå /ê/ såhå /a/ têmbung 'Pêmancingan' såhå 'Pamancingan' awit wontên kacokan
166 saking båså lésan. Têgêsipun ''Pancing' inggih mênikå 'piranti misåyå iwak wujud dom' (Poerwadarminta, 1939: 466). Dados têgêsipun 'Pêmancingan' såhå 'Pamancingan' inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Pamancingan. Papan ingkang dipun-ginakakên kanggémancing', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 175. Ing SK-A kasêrat 'urut pasisir', wondéné ing SK-B kasêrat 'turut pêsisir'. Têmbung 'urut' têgêsipun inggih mênikå, 'urut, runtut' (Poerwadarminta, 1939: 446), wondéné têmbung 'turut' têgêsipun 'runtut' (Poerwadarminta, 1939: 616). Têgêsipun têmbung 'urut' såhå 'turut' sami, inggih mênikå 'urut, runtut', dados panyêrating têmbung kasêbut botên ngéwahi maknanipun. 176. Ing SK-A kasêrat 'kålåwargå', wodéné ing SK-B kasêrat 'kulåwargå'. Panyêrating têmbung 'kålåwargå' såhå 'kulåwargå' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /å/ såhå /u/. têmbung 'turut' têgêsipun 'runtut, ngambah manut ênêring garis, ora ånå sing gangsul' (Poerwadarminta, 1939: 616). Têmbung 'kulå' têgêsipun 'turun, sanak-sêdulur' (Poerwadarminta, 1939: 233). Têmbung 'wargå' têgêsipun 'sanak-sêdulur' (Poerwadarminta, 1939: 656). Têgêsipun 'kålåwargå' såhå 'kulåwargå' inggih mênikå 'sanak- sêdulur'. Dados panyêrating têmbung 'kålåwargå' såhå 'kulåwargå' botên ngéwahi maknanipun. b. Têtandhingan Têmbung ingkang Bédå Têgêsipun Têtandhingan teks SK-A såhå SK-B manggihakên têmbung-têmbung ingkang bédå têgêsipun. Wondéné asiling têtandhingan têmbung ingkang bédå têgêsipun kaandharakên ing tabel ngandhap mênikå.
Tabel 14: Têtandhingan Têmbung ingkang Bédå Têgêsipun No. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. Sumber B A I.1c I.1c I.1f I.1f I.1i I.1i I.1i I.1i I.1j I.1j I.1j I.1j I.2a I.2a I.2a I.2a I.2e I.2e I.2g I.2g I.2h I.2h I.3a I.3a I.3b I.3b I.3c I.3i I.4c I.5b I.3c I.3i I.4c I.5b I.5c I.5d I.5f I.6a I.6e I.6f I.8e I.8g I.8i I.5c I.5d I.5f I.6a I.6e I.6f I.7e I.7g I.7i I.8j I.10b I.10d I.10e I.7j I.8b I.8d I.8e I.10f I.10g I.10h I.8f I.8g I.8h I.9c I.9h I.11i I.9c I.9h I.11i SK-A luputå miwah adoh ing ngrah tan ånå wani gunå mapan sêkèhing påncåbåyå kadyå kapuk tibané rèki galak angkêr paguyanggané kisin nêdyå sêgårå asat kuwåså ngambah têlangé netrå ing cahyaku mangko kang minångkå karahayuning badan Ya Nuh ing usus mangko tumuwuh atiku pan mulané måcå olêh rahayu nugrahan saklir åmå tan ånå wani wacanên mungsuhirå rêp-sirêp tan ånå wani sêparanirå lah simpênå pan pêrang pupuh tumbak bêdhil norå ngênèni musuhirå tan wuningå nyåtå ing puniku ingkang simpan dèn rumêkså yogyå wacaknå kidungé aglis nuli linuwaran Ki Hartati mêngko SK-B adoh ing sakèh ardå tan ånå ngarah ing kami ujududuk swuh gunging lårå pan kirå-kirå pan wuk sakalir krodå aèng pagupakaning nadyan arcå myang sagårå alas têmahan rahayu kabèh ati warnaning wong Aminah kang bêbayuning ngonggå Ayup minongkå Ususé turuh cahyaku marmané anuat dadyå ayuning jasad datan ånå åmå kang prapti watêkênå kang amangan rinakså déning Hyang Widdhi payudan dèn wêwêrå anglurug mungsuhirå datan udani luput sanjåtå ngråtrå iku sawabipun sabarang pakaryanirå tuwin wong lårå awaké sadosané ing ngapurå mangkyå aran Ismangil 167
lajêngipun tabel No. Sumber B A 37. 38. 39. 40. 41. 42. 37. 38. 39. 40. 41. 42. I.11j I.12c I.12f I.12h I.12j I.17b I.14b 43. 44. I.17c I.17d I.14c I.14d 45. 46. 47. 48. 49. I.17e I.17f I.17g I.17h I.17i I.14e I.14f I.14g I.14h I.14i 50. 51. I.17j I.26b I.14j I.17b 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. I.26e I.25b I.25b I.25c I.25e I.25e I.25f I.25g I.25i I.17e I.19b I.19b I.19c I.19e I.19e I.19f I.19g I.19i I.25j I.19j 62. I.16a I.20a 63. I.16b I.20b 64. 65. I.16d I.16e I.20d I.20e 66. I.16f I.20f SK-A araningsun kaki såpå wêruh araning wang kusumané dèn rumêkså yèn iki dén apalênå adoh wong ingkang durjånå iyå êning duk ingsun agêsang duk mati nilå arané duk ingsun anèng ing gunung ngalih aran asmårå kaki wayah tumêkèng tuwå èmut ibunipun ki Pênjaring lugå ngétan ki Hartati mênurut gigir Mêrapi anulwå marang sun mårå pasêmboning dadyå talining barat kusumaning pangirun jagat rumêmbé adoh pêrdåpå sêkar sêlågå wulan sêmbi kilat daru sinambénan kilat langit obar-abir sinarotan mring Yang Suryå wiwitané rêké tan kêpsagih gêgodhongan ingkang kawurangan dadyå tan ånå malah kongsi têkèng wiyati ing ngawiyat 168 SK-B Jatimalêngis anèng têng rahing jagad sauripé sinêdyan bratanånå aywå nêndrå sarwå ciniptå ånå milu urip lawan milu pêjah datan pisah såpå rané paripurnå satuhu yèn nirmålå waluyå jati kêna ing kéné kånå ing wasananipun ajêjuluk Adisuksmå cahyå êning jumênêng anèng Hartati anom tan kênèng tuwå pindhå kombang angajab ing tawang wêkasané kéblat papat anginé kêmbang salågå sari andaru kilat woh Suryå lan téngsun apêpucuk akåså bungkrah pratiwi ålåtå bayu bajrå wiwitané duk anêmu candhi gêgêdhongan miwah wêwarangkan tan ånå janmå yèn wikan apurwaning dadi sagårå wétan
lajêngipun tabel No. 67. 68. Sumber B A I.20j I.16j I.24b I.15b SK-A iyå sêkar ing jêmpinå langit iku kuwåså rubuhå 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. I.15c I.15d I.15e I.15f I.15h I.15i I.15j I.18a I.24c I.24d I.24e I.24f I.24h I.24i I.24j I.31a yèn wêruh arti dåyané kang gunung kuwåså jungkrug sêgårå gung kuwåså gingsir yèn wêruh harti dåyå dadyå paliyasing pêrang sêjatiné kang mungsuh norå nêtdhasi yèn iku dèn apalênå Pan mangkånå ing pujinéki 77. I.18b I.31b malih aran sangkané amulyå 78. 79. 80. 81. 82. 83. I.18h I.18i I.19b I.19e I.19g I.19i I.31h I.31i I.32b I.32e I.32g I.32i anulak pêgawé ålå lårå rågå sumingkir kêlangkung têbih pamidhangan ing bêntal mukadas pan mangkånå panutup nabi dinuting ing rasul kinawédèn bêlis sanåtå lawan êjim ingkang lårå gêlis waras 84. I.19j I.32j 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. I.20f I.20i I.21b I.22b I.27b I.27f I.27g I.27h I.27i I.34f I.34i I.35b I.36b I.39b I.39f I.39g I.39h I.39i anulak pênggawé ålå dêr-idêr Kulhu balik kang linuwih katon murupaké kang tumingal yèn lumampah warnanipun kêlangkung éndah nétrané iyå sêkawan tanggané wêwalu kulité iyå sêri'at dangingirå ing aran tarêkat 169 SK-B katon têngahing tawang Suryå lintang myang wong sabuwånå wêdi angidhêp sakèhé ingkang Kawåså nêbut pan jumênêng manungså jati ngadêg bumi sampurnå ywan manungså tan asiyå Sang Hyang Tunggal paran déné wêlas asih Hyang Asmårå mong raga Ya Hu Dat nyèng pamujining wêngi balé aras sêsakané mulyå pangêrêt taraju rijal andêr-andêr kulhu balik kang linêwih lunguhé Atiné surat An'am ing aranan têlênging langit kang wêkasan iku kinédhêpan ing tumuwuh wêdi asih tundhuk nêmbah maring wang apan angrêkså mring wang lårå rogå samyå sumingkirå têbih kang umiyat samyå sih sadåyå kang tumingal manuk iku adoh pinaranan amindhå Nabi Adam sukuné puniku ing gunung palwå Jabalkat rambutirå ing aran
lajêngipun tabel No. Sumber B A 94. II.2a II.2a 95. II.2g II.2g 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. 112. 113. 114. 115. 116. 117. 118. 119. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. 112. 113. 114. 115. 116. 117. 118. 119. II.2i II.3d II.3g II.3i II.4a II.4b II.4d II.4e II.4f II.4i II.5a II.5c II.5e II.5g II.6b II.6g II.6h II.6i II.8c II.8h II.8i II.16d II.16f II.16i II.9i 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. 127. 128. 129. II.18b II.7a II.7b II.7c II.7d II.7e II.10d II.10g II.10i II.14e II.10b II.11a II.11b II.11c II.11d II.11e II.12d II.12g II.12i II.14e SK-A singgih Karumiyin ing Brang Wétan kang rumêkså ing Brang Wétan Giripurå Kålåjowar Butå Krêndhå ing Waru Banawor Suråbåyå Waringin Putih Kålådrêngki Ki Jêngki Sêpanjang Yudalakah Barat Katigå Pêmalang ing Padhas Butå Tringgiling Têgal gêgês nênggih Pragotå Suråkårtå Carêbon Têgalåyå Kêrtåsånå ing Ngrakuman Pêlabuhan Pêlayangan Pasungjåyå anèng Prêning ing Gadhung Kêdhung Gêrugung Gêni Purå ingkang anèng Jågårågå Udan Biris Gêndråsari pan Ki Wandhan Si Kopèk ing Pêjajaran Sapurègêl ing Bêtawi Warulur Si Galuh aran Si Prênthil Gêni aranyå Purbalingga ing Mênyari 170 SK-B tarwiyah singgih Ingkang rumakså Bang Wétan aran Butå Locåyå Pasuruan Kålåjonggå Butå Kurdå Carub Bawor Puspålåyå ing Pilang Putih Kålågurgi Nyai Jênggi ing Batang Ni Janglakah Kålåjongkå Ing Pathi ing Kêndhêng Butå Giling Jagalan Gêsêng nagri Pêlacung Kartåsurå ing Jombor Pêlayangan Si Natpådå ing Rangkudan Pamasuhan Têgalayang Kasujayan Widaningsih Pagêlung Kêdhung Garunggung Sontapurå ingkang ånå Alas Ngroban anèng Pêning Gênåwati Rågåwati Sapu Règèl ing Jakarta Rontog Pajajaran singgih Marusari ing Sêgaluh Si Bathithil Gêniyårå Pråbålinggå ing Manorih
171 lajêngipun tabel No. 130. 131. 132. 133. Sumber B A II.14h II.14h II.15g II.24g II.15h II.24h II.15i II.24i SK-A Tujung Supiri sampun pêpak sêdåyå pårå mukané dhêdhêmit ugêr-ugêr kabèh rumêkså nêgårå SK-B Kêdhujuwiri Sunan Lawung Argåpurå Jinoli Ardi Marapi titi tamat kadi amêcah kaluwak Têtandhingan têmbung SK-A såhå SK-B ndadosakên bédå ing têgêsipun. Têtandhingan têmbung SK-A såhå SK-B ingkang bédå têgêsipun kaandharakên ing tabel nginggil, wondéné andharan ngéngingi têtandhingan têmbung SK-A såhå SK- B ingkang bédå têgêsipun kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Ing teks SK-A kasêrat 'luputå bilahi kabèh' 'terhindar dari semua marabaya', têmbung luputå têgêsipun 'orå kénå, salah, kliru' (Poerwadarminta, 1939: 279). Ing teks SK-B kasêrat 'adoh ing bilahi kabèh' 'jauh dari semua marabahaya', têmbung 'adoh ing' têgêsipun 'åmbå antarané' (Poerwadarminta, 1939: 2). Dados têmbung ingkang jumbuh kaliyan konteks ukårå kasêbut inggih mênikå têmbung luputå. 2. Ing teks SK-A kasêrat 'miwah pênggawé ålå' 'termasuk perbuatan buruk', têmbung miwah têgêsipun 'muwah, lan, tur, karo, manèh' (Poerwadarminta, 1939: 318). Ing teks SK-B kasêrat 'sakèh panggawé ålå' 'semua perbuatan buruk', têmbung sakèh têgêsipun 'ora sêthithik' (Poerwadarminta,1939: 5). Dados têmbung ingkang jumbuh kaliyan konteks ukårå kasêbut inggih mênikå têmbung sakèh. 3. Ing teks SK-A I.1i kasêrat 'maling adoh angarah tanånå wani' 'pencuri menjauh tiada yang berani', têmbung 'adoh' têgêsipun 'doh, ngêdoh'
4. 5. 172 (Poerwadarminta, 1939: 2), têmbung wani têgêsipun 'ora wêdi' (Poerwadarminta, 1939: 665). Ing teks SK-B I.1i kasêrat 'maling ardå tanånå ngarah ing kami' 'maling yang bernafsu tidak ada yang mengancam kami', têmbung ardå têgêsipun 'murkå, håwå-nêpsu' (Poerwadarminta, 1939: 18), têmbung kami têgêsipun 'aku, kabèh' (Poerwadarminta, 1939: 183). Dados ingkang jumbuh kaliyan konteks ukårå kasêbut 'maling ardå tanånå ngarah ing kami'. Ing teks SK-A I.1j kasêrat 'gunå duduk mapan sirnå' 'perbuatan tebung- tenung semua binasa', têmbung gunå têgêsipun 'panggawé' (Poerwadarminta, 1939: 155), têmbung mapan têgêsipun 'papan, awit, nanging' (Poerwadarminta, 1939: 295). Ing teks SK-B I.1i kasêrat 'tuju duduk swuh sirnå' 'tenung-tenung semua binasa', têmbung tuju têgêsipun 'têluh ditamakaké såkå kadohan' (Poerwadarminta, 1939: 611), têmbung swuh têgêsipun 'rusak, lêbur' (Poerwadarminta, 1939: 158). Dados ingkang jumbuh kaliyan konteks ukårå kasêbut 'tuju duduk swuh sirnå'. Ing teks SK-A I.2a kasêrat 'sêkèhing lårå pan sami bali' 'semua rasa sakit akan sembuh', têmbung sêkèhing têgêsipun 'akèh, ora sêthithik' (Poerwadarminta, 1939: 5), têmbung lårå têgêsipun 'nandhang ora kêpénak ing badané' (Poerwadarminta, 1939: 262). Ing teks SK-B I.2a kasêrat 'gunging påncåbåyå samyå bali' 'sebesarnya marabahaya akan sembuh', têmbung gunging têgêsipun 'gêdhê' (Poerwadarminta, 1939: 156), têmbung påncåbåyå têgêsipun 'bêbåyå warnå-warnå' (Poerwadarminta, 1939: 466). Dados ingkang jumbuh kaliyan konteks ukårå kasêbut 'gunging påncåbåyå samyå bali'.
6. 7. 8. 9. 10. Ing teks SK-A I.2e kasêrat 'kadyå kapuk tibanirèki' 'seperti kapuk yang terjatuh di tempat ini'. Ing teks SK-B I.2e kasêrat 'kirå-kirå pan wuk sakalir' 'semua doanya jadi terkabul'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.2g kasêrat 'galak' ingkang têgêsipun 'wani marang manungså, doyan mangan manungså' (Poerwadarminta, 1939: 128). Ing teks SK-B I.2g kasêrat 'krodå' ingkang têgêsipun 'nêpsu bangêt, muring' (Poerwadarminta, 1939: 253). Dados têmbung ingkang jumbuh kaliyan konteks ukårå kasêbut têmbung 'galak'. Ing teks SK-A I.2h kasêrat 'angkêr' ingkang têgêsipun 'ora kênå diambah ing sabên wong margå ånå lêlêmbuté' (Poerwadarminta, 1939: 15). Ing teks SK-B I.2h kasêrat 'aèng' ingkang têgêsipun 'élok, anêh' (Poerwadarminta, 1939: 4). Dados têmbung 'angkêr' såhå 'aèng' béda têgêsipun, nanging botên ngéwahi maknanipun. Ing teks SK-A I.3a kasêrat 'paguyanggané' ingkang têgêsipun 'papan kanggo ngêdusi kéwan' (Poerwadarminta, 1939: 153). Ing teks SK-B I.3a kasêrat 'pagupakaning' ingkang têgêsipun 'luwangan kêbak blêthok dianggo kungkum kébo' (Poerwadarminta, 1939: 156). Kalih têmbung mênikå bédå têgêsipun, dados têmbung ingkang jumbuh kaliyan konteks ukårå kasêbut têmbung 'pagupakaning'. Ing teks SK-A I.3b kasêrat 'kisin nêdyå sêgårå asat' 'berniat untuk malu laut jadi kering'. Ing teks SK-B I.3b kasêrat 'nadyan arcå myang sagårå alas' 'walaupun akan datang ke laut dan hutan'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. 173
11. 12. 13. 14. 15. 16. Ing teks SK-A I.3c kasêrat 'kuwåså ngambah têlangé' 'berkuasa untuk berjalan di tempat air yang mengalir'. Ing teks SK-B I.3c kasêrat 'têmahan rahayu kabèh' 'akan selamatlah semuanya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.3i kasêrat 'netrå' ingkang têgêsipun 'måtå' (Poerwadarminta, 1939: 340). Ing teks SK-B I.3i kasêrat 'ati' ingkang têgêsipun 'jantung, têlênging råså kabatinaning manungså' (Poerwadarminta, 1939: 21). Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.4c kasêrat 'Yusub ing cahyaku mangko' 'Nabi Yusub yang akan berada di cahayaku kelak'. Ing teks SK-B I.4c kasêrat 'Nabi Yusub warnaningong' 'Nabi Yusub yang akan berada di wajahku'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun, nanging botên ngéwahi maknanipun. Ing teks SK-A I.5b kasêrat 'kang minångkå karahayuning badan' 'yang sebagai keselamatan diriku'. Ing teks SK-B I.5b kasêrat 'Aminah kang bêbayuning ånggå' 'Aminah yang menjadi urat tempat berjalannya darah dalam di badanku'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun, nanging botên ngéwahi maknanipun. Ing teks SK-A I.5c kasêrat 'Ya Nuh ing usus mangko' 'Nabi Nuh di ususku kelak'. Ing teks SK-B I.5c kasêrat 'Ayup minångkå ususé' 'Nabi Ayub sebagai ususnya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun, nanging botên ngéwahi maknanipun. Ing teks SK-A I.5b kasêrat 'tumuwuh' ingkang têgêsipun 'dumadi (mubarang sing urip)' (Poerwadarminta, 1939: 613). Ing teks SK-B I.5b kasêrat 'turuh' ingkang têgêsipun 'banyu sing mancur såkå ndhuwur' (Poerwadarminta, 174
17. 18. 19. 20. 21. 1939: 616). Dados têmbung ingkang jumbuh kaliyan konteks ukårå kasêbut inggih têmbung 'turuh'. Ing teks SK-A I.5f kasêrat 'atiku' ingkang têgêsipun 'jantungku, têlênging råså kabatinanku' (Poerwadarminta, 1939: 21). Ing teks SK-B I.5f kasêrat 'cahyaku' ingkang têgêsipun 'kamulyanku' (Poerwadarminta, 1939: 622). Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun, nanging botên ngéwahi maknanipun. Ing teks SK-A I.6a kasêrat 'pan mulané' ingkang têgêsipun 'asal, wiwitané' (Poerwadarminta, 1939: 324). Ing teks SK-B I.6a kasêrat 'marmané' ingkang têgêsipun 'margå såkå iku' (Poerwadarminta, 1939: 296). Dados têmbung 'pan mulané' såhå 'marmané" béda têgêsipun, nanging botên ngéwahi maknanipun. Ing teks SK-A I.6f kasêrat 'måcå' ingkang têgêsipun 'nggunèkaké surasaning tulisan' (Poerwadarminta, 1939: 299). Ing teks SK-B I.6f kasêrat 'anurat' ingkang têgêsipun 'nulis' (Poerwadarminta, 1939: 349). Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun, nanging botên ngéwahi maknanipun. Ing teks SK-A I.6f kasêrat 'olêh rahayu nugrahan' 'akan mendapatkan keselamatan sebagai imbalannya. Ing teks SK-B I.6f kasêrat 'dadyå ayuning jasad' 'akan menjadi keselamatan bagi dirinya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun, nanging botên ngéwahi maknanipun. Ing teks SK-A I.8e kasêrat 'saklir åmå tan ånå wani' 'semua hama tidak ada yang berani'. Ing teks SK-B I.7e kasêrat 'datan ånå åmå kang prapti' 'tidak ada hama yang datang'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun, nanging botên ngéwahi maknanipun. 175
22. 23. 24. 25. 26. 27. 176 Ing teks SK-A I.8g kasêrat 'wacanên' ingkang têgêsipun 'diwacaké' (Poerwadarminta, 1939: 658). Ing teks SK-B I.7g kasêrat 'watêkênå' ingkang têgêsipun 'diucapaké' (Poerwadarminta, 1939: 657). Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun, nanging botên ngéwahi maknanipun. Ing teks SK-A I.8i kasêrat 'mungsuhirå rêp-sirêp tan ånå wani' 'mungsuhmu diurungkan agar tidak ada yang berani'. Ing teks SK-B I.7f kasêrat 'kang amangan rinakså déning Hyang Widdhi' 'yang memakan akan dilindiungi oleh Allah'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.8j kasêrat 'sêparanirå' ingkang têgêsipun 'sajroning lêlunganmu' (Poerwadarminta, 1939: 472). Ing teks SK-B I.7j kasêrat 'payudan' ingkang têgêsipun 'papêrangan' (Poerwadarminta, 1939: 457). Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.10j kasêrat 'lah simpênå pan' ingkang têgêsipun 'dirawat, disinggahaké, disingidaké' (Poerwadarminta, 1939: 563). Ing teks SK-B I.8j kasêrat 'dèn wêwêrå' ingkang têgêsipun 'gulungên, lintingên' (Poerwadarminta, 1939: 622). Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.10d kasêrat 'pêrang pupuh' ingkang têgêsipun 'pêrang amuk- amukan sing akèh pêpati' (Poerwadarminta, 1939: 486). Ing teks SK-B I.8d kasêrat 'anglurug' ingkang têgêsipun 'mangkat pêrang' (Poerwadarminta, 1939: 412). Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.10e kasêrat 'tumbak bêdhil norå ngênèni' 'tombak dan senapan tidak ada yang mengenainya'. Ing teks SK-B I.8e kasêrat 'mungsuhirå datan udani' 'mungsuhmu tidak ada yang tahu'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun.
28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. Ing teks SK-A I.10f kasêrat 'musuhirå tan wuningå' 'mungsuhmu tidak akan tahu'. Ing teks SK-B I.8f kasêrat 'luput sanjåtå ngråtrå' 'tidak terkena senjata yang sama'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.10g kasêrat 'nyåtå ing puniku' 'sejatinya hal itu adalah kenyataan'. Ing teks SK-B I.8g kasêrat 'iku sawabipun' 'itu berkahnya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.10h kasêrat 'ingkang simpan dèn rumêkså' 'barang siapa yang menyimpannya akan dilindungi'. Ing teks SK-B I.8h kasêrat 'sabarang pakaryanirå' 'apapun pekerjaannya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.9c kasêrat 'yogyå wacaknå kidungé' 'sebaiknya bacakanlah lagu pujiannya'. Ing teks SK-B I.9c kasêrat 'tuwin wong lårå awaké' 'juga orang yang sakit badannya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.9h kasêrat 'aglis nuli linuwaran' 'kemudian segeralah dibubarkan'. Ing teks SK-B I.9h kasêrat 'sadosané ing ngapurå' 'semua dosanya akan dimaafkan'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.11i kasêrat 'Ki Hartati mêngko araningsun kaki' 'Ki Hartati kelak menjadi namaku wahai anakku'. Ing teks SK-B I.11i kasêrat 'mangkyå aran Ismangil Jatimalêngis' 'kelak bernama Ismail Jatimalengis'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.11j kasêrat 'såpå wêruh araning wang' 'siapa yang mengetahui sebutan manusia'. Ing teks SK-B I.11j kasêrat 'anèng têngahing jagad' 'berada di tengah dunia'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. 177
35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. Ing teks SK-A I.12c kasêrat 'kusumané' ingkang têgêsipun 'trah luhur, éndah bangêt' (Poerwadarminta, 1939: 239). Ing teks SK-B I.12c kasêrat 'sauripé' ingkang têgêsipun 'kang njalari uripé' (Poerwadarminta, 1939: 445). Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.12f kasêrat 'dèn rumêkså' ingkang têgêsipun 'dijågå' (Poerwadarminta, 1939: 526). Ing teks SK-B I.12f kasêrat 'sinêdyan' ingkang têgêsipun 'dikarêpaké' (Poerwadarminta, 1939: 552). Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.12h kasêrat 'yèn iki dén apalênå' 'jika ini di hafalkan'. Ing teks SK-B I.12h kasêrat 'bratanånå aywå nêndrå' 'berpuasalah jangan sering tidur'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.12j kasêrat 'adoh wong ingkang durjånå' 'akan jauh dari orang yang bertindak durjana'. Ing teks SK-B I.12j kasêrat 'sarwå ciniptå ånå' 'dan diciptakan untuk ada'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.17b kasêrat 'iyå êning duk ingsun agêsang' 'iya berada ketika kami hidup'. Ing teks SK-B I.14b kasêrat 'milu urip lawan milu pêjah' 'ikut hidup juga ikut mati'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.17c kasêrat 'duk mati nilå arané' 'ketika telah mati nila namanya'. Ing teks SK-B I.14c kasêrat 'datan pisah saparané' 'tidak akan terpisah kemanapun perginya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.17d kasêrat 'duk ingsun anèng ing gunung' 'ketika aku ada di gunung'. Ing teks SK-B I.14d kasêrat 'paripurnå satuhu' 'sungguh sempurna adanya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. 178
42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 179 Ing teks SK-A I.17e kasêrat 'ngalih aran asmårå kaki' 'berganti nama menjadi asmara wahai anakku'. Ing teks SK-B I.14e kasêrat 'yèn nirmålå waluyå jati' 'jika tidak bercela selamat dunia akhirat'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.17f kasêrat 'wayah tumêkèng tuwå' 'sampai waktu datangnya tua'. Ing teks SK-B I.14f kasêrat 'kêna ing kéné kånå' 'mendapatkan (kebaikan) dimana-mana'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.17g kasêrat 'èmut ibunipun' 'ingat kepada ibunya'. Ing teks SK-B I.14g kasêrat 'ing wasananipun' 'pada akhirnya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.17h kasêrat 'ki Pênjaring lugå ngétan' 'Ki Penjaring pergi ke timur'. Ing teks SK-B I.14h kasêrat 'ajêjuluk Adisuksmå' 'akan bergelar Suksma yang indah (utama)'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.17i kasêrat 'ki Hartati mênurut gigir Mêrapi' 'Ki Harti menyusuri lereng Gnung Merapi'. Ing teks SK-B I.14i kasêrat 'cahyå êning jumênêng anèng Hartati' 'sinar bening berada dalam hati sanubari'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.17j kasêrat 'anulwå marang Sunmårå' 'lalu ke Gunung Sunmara (Sundara)'. Ing teks SK-B I.14j kasêrat 'anom tan kênèng tuwå' 'selalu muda tidak pernah tua'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.26b kasêrat 'pasêmboning dadyå talining barat' 'ditambahakan seperti ikatan dari angin barat'. Ing teks SK-B I.17b kasêrat
49. 50. 51. 52. 53. 'pindhå kombang angajab ing tawang' 'seperti (menirukan) seekor kumbang melayang di angkasa'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.26e kasêrat 'kusumaning' ingkang têgêsipun 'trah luhur, éndah bangêt' (Poerwadarminta, 1939: 239). Ing teks SK-B I.18e kasêrat 'wêkasané' ingkang têgêsipun 'wasånå, pungkasan' (Poerwadarminta, 1939: 659). Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.25b kasêrat 'wit buwånå pangirun jagat' 'pohon dunia Kirun yang ada di dunia'. Ing teks SK-B I.19b kasêrat 'wit buwånå êpang kéblat papat' 'pohon dunia bercabang empat kiblat'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.25c kasêrat 'rumêmbé' ingkang têgêsipun 'sêmi, tuwuh' (Poerwadarminta, 1939: 526). Ing teks SK-B I.19c kasêrat 'anginé' ingkang têgêsipun 'lakuning håwå' (Poerwadarminta, 1939: 15). Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.25e kasêrat 'adoh' ingkang têgêsipun 'åmbå antarané, lêté, (dununging panggonan)' (Poerwadarminta, 1939: 2). Ing teks SK-B I.19e kasêrat 'kêmbang' ingkang têgêsipun 'bêbakaling woh lumprahé måwå lêmbaran, sungut sari, bakal woh,sartå éndah warnané, minångkå rêrêngganing' (Poerwadarminta, 1939: 205). Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.25e kasêrat 'adoh lintang pêrdåpå langit' 'jauhnya bintang di ujung langit'. Ing teks SK-B I.19e kasêrat 'kêmbang lintang salågå langit' 'berbunga bintang berkelap kelip di langit'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. 180
54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. Ing teks SK-A I.25f kasêrat 'sêkar sêlågå wulan' 'bunga kelopaknya bulan'. Ing teks SK-B I.19f kasêrat 'sari andaru kilat' 'bertunaskan kilatan sinar dan petir'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.25g kasêrat 'sêmbi kilat daru' 'bertunas kilatan sinar dan petir'. Ing teks SK-B I.19g kasêrat 'woh Suryå lan téngsun' 'berbuah matahari dan bulan'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.25i kasêrat 'sinambénan kilat langit obar-abir' 'ucapannya kilat yang dilangit terang'. Ing teks SK-B I.19i kasêrat 'apêpucuk akåså bungkrah pratiwi' 'berujung angkasa dan berpangkal bumi'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.25j kasêrat 'sinarotan mring Yang Suryå' 'bercahayakan Hyang Surya'. Ing teks SK-B I.19j kasêrat 'ålåtå bayu bajrå' 'pohon merambatnya angin dan kilat'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.16a kasêrat 'wiwitané rêké tan kêpsagih' 'pada awal mulanya ketika menemukannya'. Ing teks SK-B I.20a kasêrat 'wiwitané duk anêmu candhi' 'awal mulanya ketika menemukan candhi'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.16b kasêrat 'gêgodhongan ingkang kawurangan' 'daun-daun yang kekurangan'. Ing teks SK-B I.20b kasêrat 'gêgêdhongan miwah wêwarangkan' 'berwujud gedung dan berpagar benteng'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.16d kasêrat 'dadyå tan ånå' 'menjadi tidak ada'. Ing teks SK- B I.20d kasêrat 'tan ånå janmå' 'tidak ada manusia'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. 181
61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. Ing teks SK-A I.16e kasêrat 'malah kongsi têkèng wiyati' 'datang yang berasal dari langit'. Ing teks SK-B I.20e kasêrat 'yèn wikan apurwaning dadi' 'andaikata (manusia) mengetahinya asal mula kejadian'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.16f kasêrat 'ing ngawiyat' 'di langit'. Ing teks SK-B I.20f kasêrat 'sagårå wétan' 'timur laut'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.16j kasêrat 'iyå sêkar ing jêmpinå' 'iya itu yang dinamakan bunga keselamatan'. Ing teks SK-B I.20j kasêrat 'katon têngahing tawang' 'tampak di tengah angkasa'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.15b kasêrat 'langit iku kuwåså rubuhå' 'langit itu berkuasa untuk roboh'. Ing teks SK-B I.24b kasêrat 'suryå lintang myang wong sabuwånå' 'matahari dan bintang juga manusia satu bumi'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.15c kasêrat 'yèn wêruh arti dåyané' 'jika melihat arti kekuasaanya'. Ing teks SK-B I.24c kasêrat 'wêdi angidhêp sakèhé' 'takut melihat semuanya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.15d kasêrat 'kang gunung kuwåså jungkrug' 'yang gnng berkuasa untuk roboh'. Ing teks SK-B I.24d kasêrat 'ingkang Kawåså nêbut' 'yang berkuasa berkata'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.15e kasêrat 'sêgårå gung kuwåså gingsir' 'laut yang luas berkasa untuk berubah'. Ing teks SK-B I.24e kasêrat 'pan jumênêng manungså jati' 'akan bertahta sebagai manusia sejati'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. 182
68. 69. 70. 71. 72. 73. Ing teks SK-A I.15f kasêrat 'yèn wêruh arti dåyå' 'jika melihat arti kekuasaanya'. Ing teks SK-B I.24f kasêrat 'ngadêg bumi sampurnå' 'berdiri dengan tegak di bumi yang sempura'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.15h kasêrat 'dadyå paliyasing pêrang' 'menjadi andalan dalam peperangan'. Ing teks SK-B I.24h kasêrat 'ywå manungså tan asiyå' 'tidak akan ada manusia yang berbelas kasihan'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.15i kasêrat 'sêjatiné kang mungsuh norå nêdhasi' 'sejatinya yang menjadi senjata mungsuh tidak akan mengenainya'. Ing teks SK-B I.24i kasêrat 'Sang Hyang Tunggal paran déné wêlas asih' 'Sang Hyang Tunggal (Allah) kelak akan berbelas kasihan kepadanya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.15j kasêrat 'yèn iku dèn apalênå' 'itu jika dihafalkan'. Ing teks SK-B I.24j kasêrat 'Hyang Asmårå mung raga' 'Hyang Asmara hanyalah badan'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.18a kasêrat 'pan mangkånå ing pujinéki' 'dan beginilah ucapan pujiannya'. Ing teks SK-B I.31a kasêrat 'Ya Hu Dat nyèng pamujining wêngi' 'Ya Hu Datnyèng ucapan pujian pada malam hari'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.18b kasêrat 'malih aran sangkané amulyå' 'berganti namalah dari kemuliyaan'. Ing teks SK-B I.31b kasêrat 'balé aras sêsakané mulyå' 'serambi arasy (surga) bertiang kemuliaan'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. 183
74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 184 Ing teks SK-A I.18h kasêrat 'anulak pêgawé ålå' 'menolak dari perbuatan jahat'. Ing teks SK-B I.31h kasêrat 'pangêrêt taraju rijal' 'penyekatnya adalah ta'ajul-tijal'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.18i kasêrat 'lårå rågå sumingkir kêlangkung têbih' 'segala penyakit pergilah menjauh'. Ing teks SK-B I.31i kasêrat 'andêr-andêr kulhu balik kang linêwih' 'penopangnya adalah qulhu balik yang ampuh'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.19b kasêrat 'pamidhangan ing bêntal mukadas' 'pundaknya yang berada di betal mukadas'. Ing teks SK-B I.32b kasêrat 'lunguhé Atiné surat An'am' 'yang duduk didalam hatinya ialah surah Al-An'am'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.19e kasêrat 'pan mangkånå panutup nabi' 'yang demikian inilah yang menjadi penutupnya para nabi'. Ing teks SK-B I.32e kasêrat 'ing aranan têlênging langit' 'yang bernama bagian dalam langit'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.19g kasêrat 'dinuting ing råsul' 'diutus oleh para rasul'. Ing teks SK-B I.32g kasêrat 'kang wêkasan iku' 'yang terakhir itulah'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.19i kasêrat 'kinawédèn bêlis sanåtå lawan êjim' 'akan merasa takut dengan kumpulan setan dan jin'. Ing teks SK-B I.32i kasêrat 'kinédhêpan ing tumuwuh wêdi asih' 'akan menjadi kasih dan sayang'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.19j kasêrat 'ingkang lårå gêlis waras' 'yang sakit menjadi sembuh'. Ing teks SK-B I.32j kasêrat 'tundhuk nêmbah maringwang' 'takluh
81. 82. 83. 84. 85. 86. 185 dan hormat kepadaku (Nabi Muhammad)'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.20f kasêrat 'anulak pênggawé ålå' 'penolak semua perbuatan jahat'. Ing teks SK-B I.34f kasêrat 'apan angrêkså mringwang' 'yang akan menjaga diriku'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.20i kasêrat 'dêr-idêr Kulhu balik kang linuwih' 'penopangnya adalah qulhu balik yang ampuh'. Ing teks SK-B I.34i kasêrat 'lårå rågå samyå sumingkirå têbih' 'sakit badan menyingkirlah jauh'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.21b kasêrat 'katon murupaké kang tumingal' 'terlihat menghidupkan yang melihatnya'. Ing teks SK-B I.35b kasêrat 'kang umiyat samyå sih sadåyå' 'semua yang melihatnya akan mencintainya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.22b kasêrat 'yèn lumampah' 'jika berjalan'. Ing teks SK-B I.36b kasêrat 'kang tumingal' 'yang terlihat'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.27b kasêrat 'warnanipun kêlangkung éndah' 'warnanya terlihat sangatlah indah'. Ing teks SK-B I.39b kasêrat 'manuk iku adoh pinaranan' 'burung itu jauh berkelana'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.27f kasêrat 'nétrané iyå sêkawan' 'matanya empat'. Ing teks SK-B I.39f kasêrat 'amindhå Nabi Adam' 'diibaratkan seperti Nabi Adam'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun.
87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 186 Ing teks SK-A I.27g kasêrat 'tanggané wêwalu' 'tangannya delapan'. Ing teks SK-B I.39g kasêrat 'sukuné puniku' 'kakinya itu'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.27h kasêrat 'kulité iyå sêri'at' 'kulitnya ialah syariat'. Ing teks SK-B I.39h kasêrat 'ing gunung Palwå Jabalkat' 'di Gunung Palwa Jabalkat'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A I.27i kasêrat 'dangingirå ing aran tarêkat singgih' 'dangingnya yang awalnya dinamakan tarikat'. Ing teks SK-B I.39i kasêrat 'rambutirå ing aran tarwiyah singgih' 'rambutnya yang awalnya dinamakan tarwiyah'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A II.2a kasêrat 'karumiyin ing Brang Wétan' 'yang pertama di sebelah timur'. Ing teks SK-B II.2a kasêrat 'ingkang rumakså Bang Wétan' 'yang menjaga di sebelah timur'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A II.2g kasêrat 'kang rumêkså ing Brang Wétan' 'yang menjaga di sebelah timur'. Ing teks SK-B II.2g kasêrat 'aran Butå Locåyå' 'dinamakan buta Locaya'. Dados kalih ukårå kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A II.2i kasêrat 'Giripurå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå papan ingkang namanipun Giripura'. Ing teks SK-B II.2i kasêrat 'Pasuruan' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå kithå ingkang namanipun Pasuruan'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A II.3d kasêrat 'Kålåjowar' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kålåjowar'. Ing teks SK-B II.4d kasêrat 'Kålåjonggå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kålåjonggå'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun.
94. 95. 96. 97. 98. 99. 187 Ing teks SK-A II.3g kasêrat 'Butå Krêndhå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Buta Krêndhå'. Ing teks SK-B II.4g kasêrat 'Butå Kurdå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Butå Kurdå'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A II.3i kasêrat 'ing Waru Banawor' 'di Waru Banawor'. Ing teks SK-B II.4i kasêrat 'Carub Bawor' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Carub Bawor'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A II.4a kasêrat 'Suråbåyå' têgêsipun inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Suråbåyå'. Ing teks SK-B II.5a kasêrat 'Puspålåyå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå kithå ingkang namanipun Puspålåyå'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A II.4b kasêrat 'Waringin Putih' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå papan ingkang namanipun Waringin Putih'. Ing teks SK-B II.5b kasêrat 'ing Pilang Putih' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå papan ingkang namanipun Pilang Putih'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A II.4d kasêrat 'Kålådrêngki' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kålådrêngki'. Ing teks SK-B II.5d kasêrat 'Kålådurgi' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kålådurgi'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. Ing teks SK-A II.4e kasêrat 'Ki Jêngki' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Ki Jêngki'. Têmbung ki têgêsipun 'sêsêbutaning wong tuwå lanang kang diajêni' (Poerwadarminta, 1939: 222). Ing teks SK-B II.5e kasêrat 'Nyai Jênggi' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå
188 lêlêmbat ingkang namanipun Nyai Jênggi'. Têmbung nyai têgêsipun 'sêsêbutaning wong tuwå wadon bojoning guru ngèlmu' (Poerwadarminta, 1939: 352). Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 100. Ing teks SK-A II.4f kasêrat 'Sêpanjang' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå papan ingkang namanipun Sêpanjang'. Ing teks SK-B II.5f kasêrat 'ing Batang' têgêsipun inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Batang'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 101. Ing teks SK-A II.4i kasêrat 'Yudalakah' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Yudalakah'. Ing teks SK-B II.5i kasêrat 'Ni Janglakah' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Ni Janglakah'. Têmbung nyai têgêsipun 'panyêbutning wong tuwå wadon' (Poerwadarminta, 1939: 344). Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 102. Ing teks SK-A II.5a kasêrat 'Barat Katigå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Barat Katiga'. Ing teks SK-B II.6a kasêrat 'Kålåjongkå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kålåjongkå'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 103. Ing teks SK-A II.5c kasêrat 'Pêmalang' têgêsipun inggih mênikå 'salah satunggaling kithå ingkang namanipun Pêmalang'. Ing teks SK-B II.6c kasêrat 'ing Pathi' têgêsipun inggih mênikå 'salah satunggaling kithå ingkang namanipun Pathi'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 104. Ing teks SK-A II.5e kasêrat 'ing Padhas' têgêsipun inggih mênikå 'ing lêmah kang atos saèm, watu' (Poerwadarminta, 1939: 456). Ing teks SK-B II.6e kasêrat 'ing Kêndhêng' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Kêndhêng'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun.
105. Ing teks SK-A II.5g kasêrat 'Butå Tringgiling Têgal' 'Buta Tringgiling yang berada di Tegal'. Ing teks SK-B II.6g kasêrat 'Butå Giling Jagalan' 'Buta Giling yang berada di Jagalan'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 106. Ing teks SK-A II.6b kasêrat 'gêgês nênggih' 'tersebutlah di Geges'. Ing teks SK-B II.7b kasêrat 'Gêsêng nagri' 'negara Geseng'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 107. Ing teks SK-A II.6g kasêrat 'Pragotå Suråkårtå' 'Pragota yang berada di Suråkårtå'. Ing teks SK-B II.7g kasêrat 'Pêlacung Kartåsurå' 'Pêlancung yang berada di Kartåsurå'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 108. Ing teks SK-A II.6h kasêrat 'Carêbon' têgêsipun inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Cirêbon'. Ing teks SK-B II.7h kasêrat 'ing Jombor' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Jombor'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 109. Ing teks SK-A II.6i kasêrat 'Têgalåyå' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Têgalåyå'. Ing teks SK-B II.7i kasêrat 'Pêlayangan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Pêlayangan'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 110. Ing teks SK-A II.8c kasêrat 'Kêrtåsånå ing Ngrakuman' 'Kertasana yang berada di Rakman'. Ing teks SK-B II.8c kasêrat 'Si Natpådå ing Rangkudan' 'Si Natpada yang berada di Rangkudan'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 111. Ing teks SK-A II.8h kasêrat 'Pêlabuhan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang dipun-ginakakên kanggé labuh' (Poerwadarminta, 1939: 254). Ing 189
190 teks SK-B II.8a kasêrat 'Pamasuhan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang dipun-ginakakên kanggé wêwijikan' (Poerwadarminta, 1939: 297). Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 112. Ing teks SK-A II.8i kasêrat 'Pêlayangan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Pelayangan'. Ing teks SK-B II.8i kasêrat 'Têgalayang' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Têgalayang'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 113. Ing teks SK-A II.16d kasêrat 'Pasungjåyå anèng Prêning' 'Pasungjåyå yang berada di Rawapêning'. Ing teks SK-B II.9d kasêrat 'Kasujayan Widaningsih' 'di Kasujayan Widaningsih'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 114. Ing teks SK-A II.16f kasêrat 'ing Gadhung Kêdhung Gêrugung' 'di Gadhung Kêdung Gêrugung'. Ing teks SK-B II.9f kasêrat 'Pagêlung Kêdhung Garunggung' 'di Pagêlung Kêdhung Garunggung'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 115. Ing teks SK-A II.16i kasêrat 'Gêni Purå ingkang anèng Jågårågå' 'Gêni Purå yang berada di Jågårågå'. Ing teks SK-B II.9i kasêrat 'Sontapurå ingkang ånå Alas Ngroban' 'Sontapurå yang berada di Alas Roban'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 116. Ing teks SK-A II.18b kasêrat 'Udan Biris' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Udan Biris'. Ing teks SK-B II.10b kasêrat 'anèng Pêning' têgêsipun inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Råwåpêning'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun.
117. Ing teks SK-A II.7a kasêrat 'Gêndråsari' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Gêndråsari'. Ing teks SK-B II.11a kasêrat 'Gênåwati' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Gênåwati'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 118. Ing teks SK-A II.7b kasêrat 'pan Ki Wandhan' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Ki Wandhan'. Ing teks SK-B II.11b kasêrat 'Rågåwati' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Rågåwati'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 119. Ing teks SK-A II.7c kasêrat 'Si Kopèk ing Pêjajaran' 'Si Kopek yang berada di Pêjajaran'. Ing teks SK-B II.11c kasêrat 'Sapu Règèl ing Jakarta' 'Sapu Règèl yang berada di Jakarta'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 120. Ing teks SK-A II.7d kasêrat 'Sapurègêl ing Bêtawi' 'Sapurègèl yang berada di Bêtawi'. Ing teks SK-B II.11d kasêrat 'Rontog Pajajaran singgih' 'Rontog tersebutlah di Pajajaran'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 121. Ing teks SK-A II.7e kasêrat 'Warulur' têgêsipun inggih mênikå 'lêlêmbat ingkang namanipun Warulur'. Ing teks SK-B II.11e kasêrat 'Marusari' têgêsipun inggih mênikå 'lêlêmbat ingkang namanipun Marusari'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 122. Ing teks SK-A II.10d kasêrat 'Sigaluh aran Si Prênthil' 'di Sigaluh bernama Si Prêntil'. Ing teks SK-B II.12d kasêrat 'ing Sêgaluh Si Bathithil' 'di Sigaluh bernama Si Bathithil'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 123. Ing teks SK-A II.10g kasêrat 'Gêni aranyå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Gêni'. Ing teks SK-B II.12g kasêrat 'Gêniyårå' 191
192 têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Gêniyårå'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 124. Ing teks SK-A II.10i kasêrat 'Purbalingga' têgêsipun inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Purbalingga'. Ing teks SK-B II.12i kasêrat 'Pråbålinggå' têgêsipun inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Pråbålinggå'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 125. Ing teks SK-A II.14e kasêrat 'ing Mênyari' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Mênyari'. Ing teks SK-B II.14e kasêrat 'ing Manorih' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Manorih'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 126. Ing teks SK-A II.14h kasêrat 'Tujung Supiri' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Tujung Supiri'. Ing teks SK-B II.14h kasêrat 'Kêdhujuwiri' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Kêdhujuwiri'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 127. Ing teks SK-A II.24g kasêrat 'sampun pêpak sêdåyå' 'sudah lengkaplah semua'. Ing teks SK-B II.15g kasêrat 'Sunan Lawung Argåpurå' 'Sunan Lawung yang berada di Årgåpurå'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 128. Ing teks SK-A II.24h kasêrat 'pårå mukané dhêdhêmit' 'para pemimpin hantu'. Ing teks SK-B II.15h kasêrat 'Jinoli Ardi Marapi' 'Jinoli yang berada di Gunung Mêrapi'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. 129. Ing teks SK-A II.24i kasêrat 'ugêr-ugêr kabèh rumêkså nêgårå' 'para penunggu yang menjaga menjaga negara'. Ing teks SK-B II.15i kasêrat 'titi tamat kadi amêcah kaluwak' 'selesai sudah seperti memecah buah buah
193 pucung (pengantar bahwa bait penutup Sinom hendak pindah ke Pucung)'. Dados kalih têmbung kasêbut béda têgêsipun. c. Têtandhingan Bédå Guru Wilanganipun Sasanèsipun panyêrating têmbung-têmbung teks SK-A såhå teks SK-B ingkang bédå ing pamilihing têmbung, wontên ugi ingkang bédå paugêran guru wilanganipun. Wondéné têtandhingan guru wilangan ingkang bédå kaandharakên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 15: Têtandhingan Bêdaning Guru Wilangan No. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. Sumber B A I.1h I.1h I.1j I.1j I.2b I.2b I.2d I.2j I.3d I.3j I.4a I.2d I.2j I.3d I.3j I.4a I.4d I.4h I.4d I.4h I.4j I.4j I.5c I.5d I.5j I.6b I.5c I.5d I.5j I.6b I.6d I.6d I.6f I.6i I.6f I.6i I.6j I.6j SK-A gêni têmahan tirtå gunå duduk mapan sirnå sêkarèhing åmå pan samyå mirudå sêkarèhing bråjå luput pan dadi kiponing mêrak pan dadyå salirå hayu pangucapku Nabi Musa ing napasku Nabi Isa linuwih Nabi Dhawut suwaraku Bagéndha Ali kulitingwang balungku Bagéndha Usman yå Nuh ing usus mangko sakarèhé wulu tumuwuh pan dadyå salirå tunggal pan pinêncar dadi isining jagat sakarèhé ingkang ngrungu olêh rahayu nugrahan pan kinaryå adus prawan tuwå glis laki kinaryå adus wong édan SK-B agni matêmahan tirtå tuju duduk swuh sirnå sakathahing åmå amirudå sakyèhning bråjå luput pakikiponing mêrak sårtå sarirå hayu pangucapku yå Musa napasku Nabi Isa linêwih Nabi Dawud swaraku Sayid Ali kulitingwang balung Bagéndha Usman Ayup minångkå ususé sagunging wulu turuh dadyå sarirå tunggal pêncar dumadi isining sing åmåcå myang ngrungu dadyå hayuning jasad kinaryå dus rårå tuwå aglis laki wong édan dadi waras
lajêngipun tabel No. Sumber B A SK-A 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. I.8g I.8j I.10a I.10c I.10d I.10f I.10j I.9d I.9j I.11d I.11f I.11j I.12d I.12f I.12j I.17d I.17j I.26a I.26b I.7g I.7j I.8a I.8c I.8d I.8f I.8j I.9d I.9j I.11d I.14d I.14j I.17a I.17b gêlis waras wacanên ing sêkul rahayu sêparanirå lamun sirå nora biså måcå kaki têguh hayu sêpasarané yèn kinaryå pêrang pupuh musuhirå tan wuningå sakarsanirå tinêkan wancinirå têngah dalu wong kang lårå gêlis waras duk ingsun anèng ing gunung ngalih aran kaping tigå såpå wêruh araning wang såpå wêruh pan pinuju dèn rumêkså wong sêjagat adoh wong ingkang durjånå duk ingsun anèng ing gunung anulwå marang Sunmårå ånå pêndhitå pan kinaryå wangsit pasêmoning dadyå talining barat kusumå ngaji mring tawang 39. I.26j I.17j 40. I.25b I.19b wit buwånå pangirun jagat 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 44. 45. 46. 47. 48. I.25d I.25f I.25j I.16d I.16f I.16j I.15a I.15d I.19d I.19f I.19j I.23d pêrdåpå apan kébuwung sêkar sêlågå wulan sinarotan mring Yang Suryå dadyå tanånå kang wêruh candhi ing ngawiyat iyå sêkar ing jêmpinå sêgårå gunung apan mêngku bumi kang gunung kuwåså jungkrug SK-B watêkênå ing sêkul rahayu ing payudan lamun ora bisa måcå kaki têguh hayu kasiyaté yèn binaktå anglurug luput sanjåtå ngråtrå sakarsané tinêkan wacanên têngah dalu kang agring dadi waras miwah duk anèng gunung ngalih aran ping tigå anèng têngahing jagad såpå wruh ing panuju siniyan wong sajagad sarwå ciniptå ånå paripurnå satuhu anom tan kênèng tuwå ånå Pandhitå akaryå wangsit pindhå kombang angajaping tawang kusumå jrah ing tawang wit buwånå êpang kéblat papat apradå pakêkuwung sari andaru kilat ålåtå bayu bajrå tanånå janmå kang wruh candhi sagårå wétan katon têngahing tawang sagårå gunung myang bumi langit sagårå sat kang gunung 194
195 lajêngipun tabel No. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. Sumber B A I.23j I.15j I.31d I.18d I.31f I.18f I.31j wong kang lårå gêlis waras I.18j I.32i I.19i SK-A yèn iku dèn apalênå wa nåkérun kang atunggu anulak sêkèhing bråjå kinawédèn bêlis lan nåtå lawan êjim ingkang lårå gêlis waras I.32j I.19j I.20d I.20f I.20j I.21d I.22b I.27f I.27j II.2e II.2g II.13a II.4b II.7b I.34d I.34f I.34j I.35d I.36b I.39f I.39j II.2e II.2g II.3a II.4b II.11b pan rajêku Gunung Sèwu anulak pênggawé ålå luputå wiså ing gunå ingkang lårå sirnå larut yèn lumampah samiyå asih sêdåyå nétrané iyå sêkawan balungé iyå kakékat Bêlambangan kang winarni kang rumêkså ing brang wétan Sidåkaryå ing Pacitan pan Sêlampur Waringin Putih pan Ki Wandhan Waringin Putih SK-B sato galak suminggah wa nåkirun atunggu nulak panggawé ålå ambalik lårå rogå kinédhêpan ing tumuwuh wêdi asih tundhuk nêmbah maringwang arajêg Gunung Sèwu apan angrêkså mringwang luput ing wiså gunå lêlårå sirnå larut kang tumingal samyå sih sadåyå amindhå Nabi Adam bêbalung rijallulåh Balambangan winarni aran Butå Locåyå Sidågiri karyå ing Pacitan si Lêmpur ing Pilang Putih Rågåwati Wringin Putih 67. 68. 69. II.10g II.11i II.14c II.12g Gunung Dhag Gêni aranyå II.13i Butå Glêmboh ayahan kayanganirå II.14c Kêtanggungan Kêlunthung Wêlah Gunung Duk Gêniyårå Butå Lémboh ing kayanganirå Katanggungan Kladung Wêlah Asiling têtandhingan bédaning guru wilangan ing nginggil nêlakakên manawi teks SK-A såhå teks SK-B wontên ingkang bédå guru wilanganipun. Katrangan asiling tabel têtandhingan bédaning guru wilangan ing nginggil, ingkang kajumbuhakên kaliyan paugêran guru lagu såhå guru wilangan ingkang lérés kaandharakên ing ngandhap mênikå.
196 Tabel 16: Têtandhingan Bédaning Guru Wilangan ingkang Kajumbuhakên kaliyan Paugêran Guru Lagu såhå Guru Wilangan ingkang Lérés No. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. Guru wilangan såhå guru lagu SK-A SK-B 8a 7a 8a 7a 12a 10a 8u 7u 8a 7a 8u 7u 8a 7a 11i 10i 8u 7u 9a 8a 8a 7a 7o 8e Paguran ingkang lérés 8a 7a 10a 7u 7a 7u 7a 10i 7u 8a 7a 8e Katrangan SK-A Botên paugêranipun, kirang 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 2 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå jumbuh Botên paugêranipun, awit kirang 1 wandå såhå guru tibaning wilanganipun lêpat jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit Katrangan SK-B Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar
lajêngipun tabel No. 13. Guru wilangan såhå guru lagu SK-A SK-B 7u 9u 14. 8a 7a 15. 11a 10a 16. 8u 7u 17. 8a 7a 18. 14i 12i 19. 12a 7a 20. 6u 7u 21. 8a 7a 22. 12i 10i 23. 9e 8e 24. 8u 7u 25. 8a 7a Paguran ingkang lérés 7u 7a 10a 7u 7a 12i 7a 7u 7a 10i 8e 7u 7a Katrangan SK-A Botên paugêranipun, langkung 2 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 2 wandå Botên paugêranipun, langkung 5 wandå Botên paugêranipun, kirang 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit 197 Katrangan SK-B Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar
lajêngipun tabel No. 26. Guru wilangan såhå guru lagu SK-A SK-B 7a 8a 27. 8u 7u 28. 8a 7a 29. 8u 7u 30. 8a 7a 31. 8a 7a 32. 8u 7u 33. 8a 7a 34. 8a 7a 35. 8u 7u 36. 8a 7a 37. 11i 10i 38. 11a 10a Paguran ingkang lérés 7a 7u 7a 7u 7a 7a 7u 7a 7a 7u 7a 10i 10a Katrangan SK-A Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit 198 Katrangan SK-B Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar
lajêngipun tabel No. 39. Guru wilangan såhå guru lagu SK-A SK-B 7a 8a 40. 9a 10a 41. 8u 7u 42. 8a 7a 43. 8a 7a 44. 8u 7u 45. 6a 7a 46. 8a 7a 47. 11i 10i 48. 8u 7u 49. 8a 7a 50. 8u 7u 51. 8a 7a Paguran ingkang lérés 7a 10a 7u 7a 7a 7a 7a 7a 10i 7u 7a 7u 7a Katrangan SK-A Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, kirang 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, kirang 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit 199 Katrangan SK-B Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar
lajêngipun tabel No. 52. Guru wilangan såhå guru lagu SK-A SK-B 7a 8a 53. 13i 12i 54. 8a 7a 55. 8u 7u 56. 8a 7a 57. 8a 7a 58. 8u 7u 59. 12a 10a 60. 8a 7a 61. 8a 7a 62. 8i 7i 63. 8a 7a 64. 8a 10a Paguran ingkang lérés 7a 12i 7a 7u 7a 7a 7u 10a 7a 7a 7i 7a 8a Katrangan SK-A Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 2 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Jumbuh paugêran måcåpat jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit kaliyan sêkar 200 Katrangan SK-B Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Botên paugêranipun, langkung 2 wandå kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar kaliyan sêkar jumbuh awit
201 lajêngipun tabel No. Guru wilangan såhå guru lagu SK-A SK-B Paguran ingkang lérés Katrangan SK-A Katrangan SK-B 65. 66. 67. 68. 69. 9i 9i 8a 12a 9a 8i 8i 7a 10a 8a 8i 8i 7a 12a 8a Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Botên paugêranipun, langkung 1 wandå Jumbuh paugêran måcåpat Botên paugêranipun, langkung 1 wandå jumbuh awit jumbuh awit jumbuh awit kaliyan sêkar jumbuh awit Jumbuh måcåpat kaliyan Jumbuh paugêran måcåpat Jumbuh paugêran måcåpat Botên paugêranipun, kirang 2 wandå Jumbuh paugêran måcåpat kaliyan sêkar kaliyan sêkar jumbuh awit kaliyan sêkar Wontênipun bédå guru lagu såhå guru wilangan SK-A såhå SK-B awit wontênipun, (1) kreatifitas panyalin, têgêsipun panyalin bébas anggènipun nambah utawi ngirangi teks ingkang dipunsalin, (2) induk naskah SK-A såhå SK-B ingkang sami ndadosakên satunggal naskah wontên variasi-ipun. E. Suntingan Teks Sêrat Kidungan såhå Pangrêmbagipun Metode suntingan teks ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå metode landasan. Metode landasan dipun-ginakakên awit tafsiran naskah-ipun cêthå bédå, saénggå wontên satunggal naskah ingkang langkung jangkêp tinimbang naskah sanèsipun. Naskah ingkang dipun-ginakakên minångkå naskah landasan inggih mênikå naskah Sêrat Kidungan SK 143 E (SK-B). Ing salêbêting suntingan teks naskah landasan, têmtu kémawon wontên éwah-éwahanipun. Éwah- éwahan kasêbut awujud ngirangi, nggantos, såhå nambahi aksårå utawi têmbung
ingkang dipun-lampahi minångkå pertanggungjawaban ilmiah ingkang dipun- andharakên kanthi damêl aparat kritik (aparatus criticus). 1. Asiling suntingan teks Sêrat Kidungan kanthi ngginakakên metode metode landasan [Pupuh Dhandhanggulå]1 ånå kidung rumêkså2 ing wêngi / têguh hayu luputå ing lårå / 3luputå3 bilahi kabèh / jim sétan datan4 purun / panêluhan tanånå wani / 5sakèh panggawé5 ålå / gunaning6 wong luput / 7agni matêmahan7 tirtå / maling 8ardå tanånå ngarah ing kami8 / 9tuju duduk swuh sirnå9 // 10gunging påncåbåyå samyå10 bali / 11sakathahing åmå amirudå11 / 12wêlas asih12 panduluné / sakyèhing13 bråjå luput / 14kirå-kirå pan wuk sakalir14 / sarwiring15 wiså tåwå / 16sato krodhå16 tutut / kayu aèng17 lêmah sangar / songing landhak guwaning18 wong lêmah miring / pakêkiponing19 mêrak // pagupakaning20 warak sakalir / 21nadyan ar
å myang sagårå alas21 22têmahan rahayu kabèh22 / 23sårtå sarirå23 hayu / 24ing ngidêran24 ing widådari / 25rinaksèng malaékat25 / 26sakathahing Råsul26 / pan dadyå sarirå27 tunggal / 28ati Adam utêku Bagéndha Êsis28 / pangucapku yå Musa29 // 30napasku Nabi Isa linuwih30 / Nabi Yakub pamiarsaningwang / 31Nabi Yusub warnaningong31 / 32Nabi Dawud swaraku32 / 33Jêng Suléman33 kasêktèn mami / 34Nabi Ibrahim nyawå34 / Édris ing rambutku / 35Sayid Ali35 kulitingwang / Abu Bakar gêtih 36Sayid Umar daging36 / balung Bagéndha Usman // 37sungsumingsun Fatimah linuwih37 / 38Aminah kang bêbayuning ånggå38 / 39Ayup minångkå ususé39 / 40sagunging wulu turuh40 / 41ing sarirå41 tunggal lan 202 /
203 nabi / 42cahyaku Ya Muhkamad42 / pangucapku43 Råsul / pinayungan Adam sarak / 44sampun jangkêp sakathahing nabi wali44 / 45dadyå sarirå45 tunggal // 46wiji sawiji marmané46 dadi / 47pêncar dumadi47 isining jagat / kasamadan 48déning Daté48 / 49sing åmåcå myang49 ngrungu / 50kang anurat tuwin nyimpêni50 / 51dadyå hayuning jasad51 / 52yèn kinaryèng52 sêmbur / 53sirå wacaknå53 ing toyå / 54kinaryå dus rårå tuwå aglis laki54 / 55wong édan dadi55 waras // 56lamun arså tulus56 nandur pari / puwåsåå57 sawêngi sadinå / idêrånå galênggané / wacanên58 kidung iku / 59datan ånå åmå kang prapti59 / lamun 60sirå apêrang60 / watêkênå61 ing sêkul / antukå62 tigang pulukan / 63kang amangan rinakså déning Hyang Widdhi63 / rahayu 64ing payudan64 // 65lamun ora65 biså måcå kaki / 66dèn wêwêrå kinaryèng jêjimad66 / têguh hayu kasiyaté67 / yèn 68binaktå anglurug68 / 69mungsuhirå datan udani69 / 70luput sanjåtå ngråtrå70 / 71iku sawabipun71 / 72sabarang pakaryanirå72 / 73pan rinakså déning Hyang Kang Måhå Suci73 / sakarsané74 tinêkan // lamun ånå wong kabåndå75 kaki / 76lan kadhêndhå wit kakèyan utang76 / 77tuwin wong lårå awaké77 / wacanên78 têngah dalu / ping 79salawé rambahan kaki79 / luwar ingkang80 binåndå / 81kang dhinêndhå81 wurung / 82sadosané ing ngapurå82 / 83ingkang utang sinaurån ing Hyang Widdhi83 / 84kang agring dadi84 waras // iyå såpå arsåyun udani / amutihå lawan anåwåå / patang puluh dinå baé / tangiå wêktu subuh / dên asukur sabaring ati / Insa'ållåh tinêkan / såkårsané iku / tumra<p>85 ring sahanak rayat / sangking sawabing ngèlmu pangikêt mami / duk anèng Kalijågå //
ånå kidung 86atêmbang Hartati86 / 87såpå wruhå rêkè araningwang87 / duk ingsun ånå88 ing ngaré / 89miwah duk anèng89 gunung / 90Ki Samurtå lan Ki Samurti90 / ngalih aran ping91 tigå / Artådåyåténgsun / araningsun duk jêjåkå / 92mangkyå aran Ismail Jatimalêngis92 / 93anèng têngahing jagad93 // såpå wêruh kêmbang têpus kaki / sasat wêruh rêké hårtå dåyå / tunggal pancêr sauripé94 / såpå 95wruh ing panuju95 / sasat sugih apagêr96 wêsi / 97sinêdyan wong sajagad97 / 98kang angidung98 iku / 99bratanånå aywå nêndrå99 / 100ing sadinå sawêngi sawabé kaki100 / 101sarwå ciniptå ånå101 // kang sinêdyå tinêkan Hyang Widdhi / kang kinarsan dumadakan kênå / tur rinaksèng Pangérané / nadyan tan wêruh iku / lamun sêdyå mujå samadi / sêsandi ing nagårå / angumbarå wiku / dumadi sarirå tunggal / tunggal jati swårå amoring Hartati / aran sêkar jêmpinå // 102somahirå ingaran panjari102 / 103milu urip lawan milu pêjah103 / 104datan pisah saparané104 / 105paripurnå satuhu105 / 106yèn nirmålå waluyå jati106 / 107kênå ing kéné kånå107 / 108ing wasananipun108 / 109ajêjuluk Adisuksmå109 / 110cahyå êning jumênêng anèng Hartati110 / 111anom tan kênèng tuwå111 // ti(n)galånå112 kamulané yêkti / nilå êning arané duk gêsang / duk mati layang suksmané / lan suksmå ngumbarèku / ing asmårå mung rågå yêkti / durung darbé pêparab / duk anomé iku / ing wayah biså dêdolan / aran Sang Tès Jati iyå Sang Hartati / iku Sang Artådåyå // dadi wiså mangkyå amartani / lamun martå têmahå misåyå / marmå artå dåyå rané / duk lagi anèng gunung / ngalih aran asmårå Jati / wayah tumêkèng wardå(h)113 / émut ing bunipun / linari lungå mangétan / Ki Hartati nurut gigiring Marapi / angancik ing Sundårå // 204
ånå 114pandhitå akaryå114 wangsit / 115pindhå kombang angajaping tawang115 / susuh angin 116ngêndi (ng)goné116 / 117lawan galihing kangkung117 / 118wêkasané langit j<a>ladri118 / isiné119 wuluh wungwang / lan gigiring punglu120 121tapaking kontul anglayang121 / 122paksi mibêr uluké ngungkuli langit122 / kusumå jrahing123 tawang // wong angangsu pêpikulan warih / lawan amét gêni adêdamar / tuwin kang srêngéngé piné / ingkang tirtå dèn êkum / myang dahånå murub binasmi / bumi kapêtak ingkang / pawånå katiyup / tanggal pisan kapurnaman / yèn anênun sêntèk pisan anigasi / kudå ngrab ing pandêngan // ånå kayu 124apurwå sawiji124 / wit buwånå 125êpang kéblat papat125 / agodhong mégå anginé126 / 127aprådå pakêkuwung127 / 128kêmbang lintang salågå langit128 / 129sari andaru kilat129 / 130woh suryå lan téngsu{n}130 / asirat131 bun lawan udan / 132apêpucuk akåså bungk{r}ah pratiwi132 / 133ålåtå bayu bajrå133 // wiwitané 134duk anêmu candhi134 / 135gêgêdhongan miwah wêwarangkan135 / sihing 136Hyang kab<a>smi kabèh136 / 137tanånå janmå kang wruh137 / 138yèn wikan apurwaning dadi138 / candhi 139sagårå wétan139 / 140ingobar karuhun140 / 141Kahyangané Sang Hyang Tunggal141 / 142såpå rêké kang jumênêng mung Hartati142 / 143katon têngahing tawang143 // Gunung Agung sagårå Surandil / langit ikå amêngku buwånå / kawruhånå ing artiné / gunung sagårå umung / guntur sirnå guwå pasagi / langit buwånå rukså / dadyånå wruh iku / mudyå-madyaning ngawiyat / mangasråmå ing gunung Agung sabumi / cêcandhi ing sagårå // gunung luhuré kagiri-giri / sagårå gung datanpå samépå / pan sampun kawruhån rêké / artå dåyå puniku / datan kênå cinakrèng budi / nanging kang sampun praptå / 205 /
ing kawasanipun / angadêg têngahing jagad / wétan kulon lor kidul ngandhap myang nginggil / kapurbå kawiséså // 144sagårå gunung myang bumi langit144 / 145lawan ingkang amêngku buwånå145 / 146kasoring artå146 dayané / 147sagårå sat kang gunung147 / 148guntur sirnå kang m<ê>ngku bumi148 / singawruh149 artå dåyå / dadi150 têguh timbul / 151lan dadyå paliyasing prang151 / 152yèn lêlungan kang kapapag wêdi asih152 / 153sato galak suminggah153 // sagårå gunung am<ê>ngku154 bumi / suryå lintang myang wong sabuwånå / wêdi angidhêp sakèhé / ingkang kawåså nêbut / pan jumênêng manungså jati / ngadêg bumi sampurnå / Hyang Suksmå sih lulut / ywå manungså tan asiyå / Sang Hyang Tunggal parandéné wêlas asih / Hyang Asmårå mung rågå // jim prayangan pådhå wêdi asih / mêndhak wingwrin sakyèhning drubikså / rinaksèng siyang ratriné / ingkang anêmpuh lumpuh / tan tumåmå ing awak mami / kang nêdyå tan raharjå / sadåyå linêbur / sakèhé kang nêdyå ålå / larud sirnå kang nêdyå bêcik basuki / kang sinêdyå waluyå // sakathahing upas tåwå sami / lårå rågå waluyå nirmålå / tulak tanggul kang panggawé / duduk pådhå kawangsul / katawurag sagunging singkir / Adam Makdum sadåyå / datan påpå ngrungu / pangucap lawan paningal / myang pangråså kang sêdyå tumêkå napi / pangrêksaning malékat // Jabarail ingkang aninggali / marmanirå katêtêpan iman / dadi <k>andêl155 atiné / Ijråilé puniku / kang rumakså ing pati urip / Israil dadi damar / padhang jroning kålbu / Mikail kang angsung sandhang / lawan pangan ing galing katêkan kapti / sabar lan anarimå // 206
207 siyang dalu rinaksèng Hyang Widdhi / sasêdyané tinêkan ing Hyang Suksmå / kaadhêp ing janmå akèh / karan wikuning wiku / wikan lwiring pujå samadi / dadi sasêdyanirå / mangunah linuhung / pêparab 156Hyang T<ê>gålånå156 / kang asimpên yèn tawajuh jroning ati / kalis sagung dursilå // lamun kinaryå tunggu wong sakit / êjin sétan tan wani angambah / rinaksèng malaékaté / nabi wali angêpung / sakyêh lårå pådhå sumingkir/ ingkang sêdyå pitênah / marang awakipun / rinusak déning Pangèran / éblis lanat sato mårå pådhå mati / tumpês tapis sadåyå // ånå kidung sunångidung wêngi / bêbaratan duk amrêm winåcå / Sang Hyang Guru pangadêgé / lumaku Sang Hyang Bayu / alèmbèyan Asmårå êning / ngadêg pangawak téjå / kang angidung iku / yèn kinaryå angawulå / myang lêlungan gusti gêthing dadi asih / sétan sato sumimpang // 157Ya Hu Datnyêng pamujining wêngi157 / 158balé aras sêsakané mulyå158 / 159kirun såkå têngên (ng)goné159 / wa 160nakirun atunggu160 / såkå161 kiwå gadané wêsi / 162nulak panggawé ålå162 / satru lawan mungsuh / 163pangêrêt taraju rijal163 / 164andêr-andêr kulhu balik kang linêwih164 / 165ambalik lårå rågå165 // dudur 166<p>ay<u>ngé Ayatul Kursi166 / 167lungguhé atiné surat An'am167 / panglêburan lårå kabèh / usuk-usuking luhur168 / 169ing aranan têlênging langit169 / 170inggih Nabi Muhkamad170 / 171kang wêkasan iku171 / atunggu latri172 lan siyang / 173kinédhêpan ing tumuwuh wêdi asih173 / 174tundhuk nêmbah maringwang174 // satru mungsuh kondur pådhå wêdi / pamidhangané bétal mukadas / tulak balik pangrêksané / pan nabi patang puluh / awéh wahyu ing awak mami / pånå nabi
wêkasan / sabdå Nabi Dawud / apêtak Bagéndhå Ambyah / kinawêdén sato mårå pådhå mati / luputing wiså gunå // 175pêpayoné godhong dhukut175 langit / tali baratku mêndung ing tawang / cinandhak 176yêkti tan katon176 / arajêg177 Gunung Sèwu / jålå sutrå ing luhur mami / 178apan angrêkså mringwang178 / angadhangi179 mungsuh / anulak 180panggawé ålå180 / 181lårå rågå samyå sumingkirå têbih181 / luput 182ing wiså gunå182 // Gunung Sèwu mangkyå183 pagêr mami / 184kang umiyat samyå sih sadåyå184 / 185saliring kang185 åmå kabèh / lêlårå186 sirnå larut / tan tumåmå 187ing ånggå187 mami / 188tuwin saliring188 bråjå / tan tumåmå mringsun / puniki189 Sang Rahmatullåh / rahmat jati duk jênêng wali jasmani / iyå 190Sang Jati190 Mulyå // 191aranånå rå<r>å Subaningsih191 / 192kang tumingal samyå sih sadåyå192 / wêdi 193angidhêp sakèhé193 / 194pårå nabi patang puluh194 / 195asung wahyu mring awak mami195 / 196nyåtå suwaraningwang196 / 197iya Nabi D{h}awu<d>197 / 198pêtaku Bagéndha Ambiyah198 / 199sing angrungu sêdåyå samiyå asih199 / 200ingkang lårå gêlis waras200 // sunamurwå pujining asinggih / 201asalirå sangking wong <k>alånå201 / Pandhitå punjul yêktiné / turuning nabi iku / pårå wali kang angêntèni / mukmin kang anarimå / ing mangké saèstu / sing såpå ånå (ng)id<i>nå202 / datan pêgat pujiné rahinå wêngi / sinung rêjêki Dé Hyang // kawruhånå têgêsé kang kadil / kadi diyan urubé kang cahyå / roh ilapi pêpadhangé / Nabiyullah lwir kukus / Dat-Mu têlah panasing agni / apiné kawruhånå / prabédané iku / sayêkti roroning tunggal / tunggalênå ing apiwang kidir kaki / datan kênèng pinisah // 208
ånå pêksi mêngku203 bumi langit / 204manuk iku adoh pinaranan204 / 205sagårå êrob namané205 / uripé manuk iku / 206angimbuhi ing jagad iki206 / 207amindhå Nabi Adam207 / 208sukuné puniku208 / 209ing gunung Palwå Jabalkat209 / 210rambutirå ing aran tarwiyah singgih210 / 211bêbalung rijalullåh211 // dhådhå gigir lambung kanan kéring / manuk ikå apan ing aranan / iyå kang sêgårå êrob / uripirå satuhu / amimbuhi jagad puniki / nétranirå sakawan / warnané wêwolu / apan kulité saré'at / gêtihirå tarékat puniku kaki / ototirå kakékat // kang makripat dagingé puniki / jêjantungé sajatining sadat / êlêdan tokid wastané / aténirå linuhung / pêpusuhé supiyah kaki / rêmpêluné amarah / jantung budénipun / wêwadhuké aluamah / utêkirå bétal mukadas sayêkti / pujiné nêm prakårå // ånå kidung ing kadang pramati / amung tuwuhing kawasanirå ng{g}<u>nakakên212 sacitapné / ingkang wau puniku / kang rumaksèng sarirå mami / nêkakên kang sinêdyå / ing kawasanipun / adhi ari-ari sirå / mêmayungi laku kuwasané yêkti / ng{g}<u>nakakên212 pangarah // gêtihipun ing rahinå wêngi / ngraréwangi Ållåh Kang Kawåså / andadékakên karsané / pusêr kawasanipun / nguyu-uyu sabåwå mami / anuruti panêdhå / kawasané iku / jangkêp kadangingsun papat / kalimané pancêr wus dadyå sawiji / tunggal sawujudingwang // mangkyå sirå kadangsun kang mijil / sangking margå inå parêng samyå / sadinå awor ênggoné / kalawan kadangingsun / ingkang datan umijil sangking / margå inå punikå / akumpulaningsun / dadyå makdum sarpin sirå / wêwayanganing Dat yêkti dadyå kanthi / saparan datan pisah // iyå lamun ora angklakoni / kadangirå pådhå angrancånå / têmah urå saciptané / sasêdyanirå wurung / sartå luput kang dipunèsthi / sakarsanirå wigar / agagar tan 209 /
pantuk / barang såpå nêdhånirå / marmå kaki éling-élingên sayêkti / supayå waluyåå // lamun sirå yun wig(n)yå213 ing ngèlmi / dèn waskithå kélokaning badan / ayun wruh kamokalané / yèn sirå wruh satuhu / kaèlokan ing Suksmå Jati / miwah ing kamokalan / pasthi sirå wêruh / ing apêsé badanirå / upamané lwir wong cêcangkriman kaki / batangên dèn waspådå // ånå padhang pêtêngé tan sipi / asingidan anèng ing bêbanar / ngaub ing pêpanas mangké / kagèt déning wong bingung / nguwuh-uwuhå mamêlingi / kang têngu lagi jabang / angungkuli gunung / cébol linggih ing jêjurang / andhé kukul bathuké sundhul ing langit / tutug ing éndrå lokå // dadyå kobar yèn kalêbèng warih / lêbur luluh kalaban érnåwå / pucuk dumadyå bongkoté / ingkang lumpuh lumaku / amalånå ngidêri bumi / kasilêm ing dharatan / ngambang ngancik ranu / dhêpès dhêkukul nèng jurang / Kyai dhalang kapurbèng wiséså ringgit / wisan lagi alêkas // lan dumugi lêlakoné bêcik / ingkang nonton kabèh samyå cuwå / nanging alêgå atiné / lan wong lumaku dulur / tan karuwan ing ngarêp buri / irêng tan wruh yèn pêthak / wahing tan karungu / mulat padhanging nurbuwat / tanggal pisan sêdhêngé purnåmåsidhi / kêlud tambining pucang // dåwå sinambung cupêt ginunting / tranggånå tibå anjrah inglêmah / lêmbu anusu anaké / kêmasan wus binaut / tan wruh êmas salåkå putih / sagêgêm kang buwånå / mrutu nggéndhong gunung / sarati tanwrin ing gajah / Sang Pandhitå purusé dipun- kêthoni / tarumpahan nèng sirah // akêkanthèn lumayu pribadi / jåkå tan wruh rasaning wanitå / barancah sångå bojoné / sêgêr kang awak lésu / ngambah laut nèng pucak ardi / arèrèn ngawang- 210
awang / turu jroning watu / kumudå tuwuh ing sélå / jålådårå mêndhung atêmahan napi / anyiram tarulåtå // anggolèki têmu maksih ngungsir / lampahé kêncêng madahab sipat / naging tan mawi kéblaté / pahit rasaning madu / pan gumêdêr swaraning sasi / wiyågrå nora mångså / någå kang dèn dulu / tutut pêdhangé agasak / jrêsånålåå ngubêk-kubêg jaladri / krèté mångså garudhå // sånggå langit amulêting sasi / baitå sarat sumêngkèng argå / néng pucak pisan lampahé / singåbarong lan sênuk / samyå ngungsi maring jaladri / ngumbårå gajah singå / umpêtan jro watu / pêjah dèn untaling urang / satutugé nèng papah tirisan mêncit / båyå ngusi ing têgal // kurang sandhang lan pangan kang sugih / ingkang miskin warêg nyandhang mangan / kang mukti susah atiné / musakat ingkang maju / kang anyandhang kari mandhêlis / têkå écå tyasirå / awrat datan mikul / sadalan bêkta buruan / ingkang sugih bêburuh sådå anangis / lawak tan nyandhang mangan // yåtå kandhêg kêbat kadi angin / nyumêt gêni anéng jroning toyå / wutå wêruh kéblat kabêh / angimpi tanpå turu / têmpak têdhas marang ing wêsi / landhêp tan pasah toyå / ngangsu wadhah banyu / amibêr datan paêlar / ingkang êlar tan bangkit mibêr gumlinting / kombå anglèng ing tawang // tanpå suku akêbat lumaris / ingkang suku agagah prakåså / tan bangkit malaku mangké / kang anéndrå lumayu / ingkang mêlèk datan ngalilir / kadhêmên kum ing toyå / kapanasên asru / têkå ngêloni dahånå / kang parawan sunthi kumlinthi mêthêti / jåkå jêbuk wus jajah // parangmukå sêdhêngirå prapti / kang prawirå lumayu umpêtan / gègèr sajroning kratoné / ênêng-ênêngan minggu / cêcalathon kalangkung olih / jagat kartå tan tåtå 211
212 / wrin dalang gung bingung / wutå anuntun kang waras / ingkang lumpuh anggéndhong ingkang lumaris / mati mikul kang gêsang // ingkang bisu muruk kang bisangling / ingkang tuli tutur kang miyarså / sirå wêruh ajå wabé / ing kaélokan iku / yèn wikanå sasat wruh gåib / batangé kang utåmå / kamokalan iku / kulå èstri adol rujak / anèng lumpang lakiné dhéwé n(d)ukani214 / rup-urupan musthikå // [Pupuh Sinom215] 216apuranên sun angétang216 / 217lêlêmbut ing tanah Jawi217 / 218ingkang rumakså nagårå218 / pårå ratuning dhêdhêmit / agung sawabé ugi / yèn apal sadayanipun219 / 220apan dadyå têtulak220 / kinaryå tunggu wong sakit / 221lêmah sangar kayu angkêr dadi tåwå221 // 222ingkang rumakså brang wétan222 / Durgå nêluh223 Måjåpåit / lawan Råjå Bahurêkså / iku ratuning dhêdhêmit / 224Bêlambangan winarni224 / awastå Sang Bålåbåtu / 225aran Butå Locåyå225 / 226kang rumakså ing Kadhiri226 / 227Prabu Yêkså ingkang ånå Pasuruan227 // Sidåkaryå228 ing Pacitan / Kêduwang229 si Klênthing Mungil / Éndrå Yêkså ing230 Magêtan / Jênggålå si 231Tunjung Puri231 / Prangmukå Suråbanggi / Pananggulan232 Abur-abur / Sapujagat ing Jipang / 233Madiun Sang Kålåsêkti233 / 234pan si Korèp dhêdhêmiting234 Prånårågå // Singåbarong Jågårågå / 235Majênang Trênggilingwêsi235 / Macan Guguh Garobogan236 / Kålåjånggå237 Singåsari / Sarêngat Barukuping / 238Balitar Sang238 Kålåkathung / Butå 239Kurdå ing Råwå239 / Kalangbrêt240 si Sêkar Gambir / 241Carub Bawor ingkang anèng ing Lamongan241 //
Gurnitå ing Puspålåyå242 / si Lêmpur ing Pilang Putih / 243si Lancuk anèng Balora243 / 244Pagambiran Kålådurgi244 / 245Kêdhunggêng Nyai Jênggi245 / 246ing Batang si (K)lèwèr iku246 / Nglasêm Kålåpråhårå / Sêdayu247 si Dhindhingmurti / 248Ni Janglakah ing Candhi kahyanganirå248 // 249ing Sêmarang Kålåjångkå249 / Pêkalongan250 Guntur Gêni / 251ing Pathi si251 Sambung Yudå / 252Jawarkå såkå puniki252 / 253ing Kêndhêng253 Nyai Ragil / Jåyålêlånå ing Suruh / 254Butå Giling Jagalan254 / ing Kêndhal si Gunting Gêni / Kaliwungu Gutuk Api kang rumakså // 255ing <M>agêlang Såmåhitå255 / Dhadhungawuk 256Gêsêng nagri256 / ing Pajang Butå Saléwah257 / Måndå-måndå ing Mêntawis258 / Pêlèrèt259 Rajêg Wêsi / Kuthå Gêdhé Nyai Panggung / 260Pêlacung Kartåsurå260 / 261Carêbon Sétan Kabêri261 / 262Juru Taman ingkang ånå Pêlayangan262 // 263ing Karètèg pan si Sêndhal263 / Balébéran264 Sapuangin / 265si Natpådå ing Rangkudan265 / 266Wadhansari ing Sarisik266 / 267kang ånå wånåpêti267 / Malangkarså wastanipun / 268si Sandhung ing Sawangan268 / Pamasuhan269 Dudukwarih / Buta Tukang ingkang anèng Têgalayang270 // 271kang ånå271 Kayulandhéyan / Ki Dåruna Ni Daruni / Baguskarang anèng Roban272 / 273Kasujayan Widaningsih273 / 274Widånånggå Dalêpih274 275Pagêlung Kêdhunggarunggung275 / 276kang ånå Kêbaréyan276 / 277Citrånåyå kang nunggoni277 / 278Såntåpurå ingkang ånå Alas Ngroban278 // Aryå Tiron ing Lodhåyå / Sarpåbångså 279anèng Pêning279 / 280si Pêrangtandhing Kêsångå280 / ing Kuwu si Ondar-andir / sétan 281Têlågåpasir281 / 282ingkang aran Jåkålilung282 / Kålångadhang283 ing Tuntang / 284Bancurå Kålåbancuri284 / 285ingkang ngrêkså sukuné Ardi Baitå285 // 213 /
Gênåwati286 ing Séluman / 287Rågåwati Wringin Putih287 / 288Sapurègèl ing Jakarta288 / 289Rontog Pajajaran singgih289 / 290Marusari Wurangin290 Jênggis291 anèng Gunung Agung / Kulékah292 awang-awang / 293Pêrlåpå Rêbabu wukir293 / 294Ni Taluki ingkang anèng ing Tunjung Bang294 // 295ing pasisir Butå Kålå295 / Têlacap 296si Kålåsêkti296 / Kålånadhah ing Toyåmas / 297ing Sigaluh si Bathithil297 / 298ing Banjar Ki Wêwasi298 / 299si Konèg ing Lowanu299 / 300Gunung Duk Gêniyårå300 / 301Baiburêng Parangtritis301 / 302Drêmbåmohå ingkang anèng Pråbålinggå302 // 303ki Mrêtå Sangkalbolongan303 / 304Kêdhungwinong Andongsari304 / 305ing Jênu si Karungkålå305 / ing Pêngging Banjaransari / <B>agêlèn306 kang winarni / 307Cåndrågêni wastanipun307 / Gunung Kêndhalisådå / 308bêdhès putih kang nênggani308 / 309Butå Lémboh ing309 kayanganirå // 310Magiri si Manglarmångå310 / 311ing Gadhing si Puspåsari311 312Kêtanggungan Kladung wêlah312 / 313Barèngkèlan Banaspati313 / 314si Kocak ing Manorih314 / 315têngahing sing Sabuk Alu315 / Pêlandhak316 Mayangkårå / nêgari Kêdhujuwiri317 / Baruklinting318 ingkang anèng ing Bahråwå // 319si Dulêk ing Pêmancingan319 / Guwå Langsé 320Radèn Dèwi320 / ingkang anèng Parangwédang / Radèn Aryå Jayèngwèsthi / kabèh 321urut pêsisir321 322kulåwargå Ratu Kidul322 / 323Sunan Lawung Argåpurå323 / 324Jinoli ardi Mêrapi324 / 325titi tamat kadi amêcah kaluwak325 // kang pinocung pitik tulak pitik tukung / minångkå sarånå / têtulaking jabang bayi / adoh ingkang cacing racak sarab sawan // yå si tukung mangungkung muni ing ayun / yuwånå kêrånå / si tulak bali ing margi / jabang bayi puniku kêkasihing Hyang // 214 / / /
pan tinunggu ing malèkad siyang dalu / inggih kang rumakså / dén êmong ing widådari / pirå-pirå pinayungan ing Hyang Suksmå // kinêbutan pårå nabi pårå Råsul / lan sagunging pårå / wali kutubur rabani / tuwin mukmin kukåmå pårå ngulama // samyå tunggu mring ki jabang bayi iku / marmå têbih ingkang / sri lårå ki jabang bayi / bêbayané adoh matêmah palagan // ånå kinjêng iyå kinjêng t<a>ngis326 mabur / iyå ménclok marang / kang sélå sumåyå nadi / dupi ngrungu ki jabang bayi karunå // tånjå laju angidêri arså nyuwuk / tékå nang mêmålå / maluyå ngiling-ilingi / ngusadani jampi ap{l}aling327 Pangéran // sorahipun puniki ingkang winuwus / godhong pasrah ing Hyang / b<ê>rambang328 lêmbah ing ati / lawan têmu tumaninahing wardåyå // donganipun puniki ingkang winuwus / êmèlé mangkånå / Ållåhuma adam sarpin / tuwin lawan alèru huwal kamullåh // wajab juhu palalihi warobuhu / wakayutullåh / cêp mênêng åjå anangis / jabang bayi tangisé muji ing suksmå // tånjå damu êmbunirå ping têlu / praptèng nétrå pisan / sarwå ngampêt napas anglir / cêp mênêngå hèh jabang bayi turuå // pamijil étang dêdêging janmi / ing ukur mangkono / pan sapirå luhuré dêdêgé / dyan ing ukur kêpêlé pribadi / iku kang dén wilis / ing satêlasipun // pan sakawan étang ing pamilis / mangkrak kang sawiyos / angathingkråk lawan sêgédhongé / angganthélå wilangan mungkasi / yèn mangkrak tibaning / ålå watêkipun // 215
panas baranan lamun nibani / ngathingkrak kuring wong / datan bêcik alêngus watêké / lamun tibå sêging uwong bêcik / kathah wong kang asih / atiné ajuju // lamun nuju tibå wilanganing / iyå anggênthélå / luwih ålå wong iku watêké / doyan mangan sukå nabut kardi / papétangan titi / kuring wong kapungkur // sinarkårå puji dinå iki / lampahirå sagung pra pandhitå / dinå pitu séjé-séjé / ingkang sêpuh rumuhun / ri Jumungah lampahé Nabi / Råsulullåhwasalål / låhu ngalaékum / apan datan dhahar sêgå / ing sadinå sawêngi sarwi amuji / yå kupiyå muniyå // rambah ping satus tigå ywå luwih / sari ratri sawabé pan angsal / kanugrahaning Hyang Manon / ping kalih dinå Saptu / Sayidina Usman darbéni / lakuné datan néndrå / sadintên sadalu / puji Ya Fatah Ya Råjak / kaping satus têtigå sarêng saratri / sawabé kinajrihan // déning makluk kabéh kaping tri / dinå Akad ingkang darbé lampah / Jêng Sayidina Umaré / ing sadintên sadalu / datan nginang sarwi amuji / Ya Khåyyu Ya Qåmu / iyå kaping satus / têtigå sawêngénirå / pan rahayu saumuré kang nglakoni / dinå Isnèn kaping pat // Kangjêng Nabi Isa kang darbéni / nglé Isalam datan nêdhå ulam / sadinå sawêngi baé / Ya Råhmån Ya Råkhimu / kaping satus tigå sawêngi / déné mangunahirå / jinurung Hyang Agung / sabarang sakarsanirå / kaping limå Salåså ingkang darbéni / Jêng Sayid Abubakar // datan dhahar tan nginum sawêngi / lan sadinå muji Subêkhana / maliki kudus cacahé / ping satus punjul têlu / ing sadalu sawabé olih / sihirå déning Ållåh / kaping nêm winuwus / dinå Rêbo lampahirå / Nabi Brahim wa'ala alihi salim / cêgah tan dhahar uyah // 216
iyå sadinå lawan sawêngi / muji subkhana / malikis qåhar / ping satus têlu pétungé / déné mangunahipun / sadosané ngapurèng Widdhi / ing awal akirirå / ping saptå winuwus / dinå Kêmis ingkang lampah / Sayid Ali tan ngunjuk toyå sawêngi / kalawan siyangirå // pujinirå Ya Kabiru tuwin / Ya Mutangal sawêngi antukå / ping satus têlu punjulé / déné mangunahipun / sinungkuwat sabarang kardi / déning Ållåh Ta'ala / titi dinå pitu / såpå ingkang nglakonånå / tinarimå ngamalé marang Hyang Widdhi / salamêt donyå kérat [I] gulå milir masalah ngawruhi / ingkang pangandikå Nabi Yullåh / salållåhu wasalamé / sakyèhing umatingsun / pådhå ngawruhånå ing pingil / pråtingkah alêlungan / miliyå kang sarju / ywå lungå tanggal sapisan tan alaba / lunganå tanggal ping kalih / yåiku antuk laba // tanggal kaping têlu datan bêcik / tan alaba tanggal kaping êpat / rêkåså anèng parané / tanggal ping limå iku / manggih laba ping nêm winarni / tan manggih laba ilang / karyané wong iku / tanggal ping pitu prayogå / manggih rahmating Pangéran tanggal kaping / wolu agring néng paran // tanggal ping sångå anêmu pati / lan pakéwuh pan pådhå tumadhang / kaping sapuluh watêké / manggih laba rahayu / ping sawêlas iku prayogi / ing tanggal kaping rolas / tan alaba iku / ing tanggal kaping têlulas / olèh utang / tanggal ping patbêlas bêcik / néng paran manggih laba // tanggal ping limålas hayu olih / êmas p<é>r<a>k329 tanggal ping nêmbêlas / tan antuk laba tanggalé / ping pitulas rahayu / ping wolulas tuk laba malih / tanggal kaping sångålas / bêcik lan rahayu / tanggal kaping kalih dåså / gêring margå kaping salikur winarni / arusuh anèng paran // 217
tangal ping rolikur hayu bêcik / tanggal têlulikur laba karyå / tanggal kaping patlikuré / bêcik ping limålikur / apan ålå ing tanggal kaping / nêmlikur gêsang pêjah / iya kang katêmu / kaping pitulikur ålå / iyå bakal têtukaran anèng margi / ing wolulikurirå // olih laba sångålikur iki / antuk rahmad paringing Pangêran / tanggal ping tigang dasané / nêmu utang néng purug / masalah ing tanggal wus titi / ing wong arså lêlungan / andikå Jêng Rasul / wa'ala alihisalam / dipunsami ngéstokên masalah iki / yêkti manggih raharjå // pêmanisé Sangad Sayid Ali / lamun arså mangkat mring ngalågå / amical pêcak pétunggé / ing dinå Akad iku / wayangané dipun-pêcaki / pêcak sapuluh mangkat / pangawasanipun / garudhå kalah lan någå / dinå Sênèn wayangan ném pêcak bêcik / tumuli umangkatå // iyå iku pangwasané yêkti / ponang singå kasor lan manjangan / dinå Salåså bêciké / awitirå lumaku / pêcak kalih wêlas marêngi / iku pangwasanirå / kang singå puniku / kasor kalawan dirådå / dinå Rêbo umangkatå kang prayogi / wayangan pêcak saptå // déné pangawasané puniki / srêngéngé kasor lawan rêmbulan / ing dinå Kêmis bêciké / mangkat wayangan nuju / kalih pêcak ingkang prayogi / déné pangwasanirå / kucing sor lan tikus / lamun ing dinå Jumungah / kang prayogå umangkatå yèn wus wanci / iyå pêcak têlulas // kang prayogå kasiyå tirèki / ingkang sonå kasor påncåbakah / kalawan kancil yêktiné / déné ing dinå Saptu / umangkatå yèn wus marêngi / pêcaking wêwayangan / rolas ywå langkung / dénè ing pangwasanirå / mapan pulå kasor lan anthukå yakti / puniku surèng lampah // 218
2. Aparat Kritik No. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Sumber SK-A - I.1a I.1c I.1d I.1f I.1g I.1h I.1i I.1j I.2a I.2b SK-B - I.1a I.1c I.1d I.1f I.1g I.1h I.1i I.1j I.2a I.2b 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. I.2c I.2d I.2e I.2f I.2g I.2h I.2i I.2j I.3a I.3b I.2c I.2d I.2e I.2f I.2g I.2h I.2i I.2j I.3a I.3b SK-A [Pupuh Dhandhanggulå] rumêkså luputå tanånå miwah pênggawé gunané gêni têmahan adoh angarah tanånå wani gunå duduk mapan sirnå sêkèhing lårå pan sami sêkarèhing åmå pan samyå mirudå wêlas asih sêkarèhing kadyå kapuk tibånirèki sêkèhing satu galak angkêr guwané pan dadi kiponing paguyangané kang sinêdyå ing sêgårå asat SK-B [Dhandhang] rumakså adoh ing datan sakèh panggawé gunaning agni matêmahan ardå tanånå ngarah ing kami tuju duduk swuh sirnå gunging påncåbåyå samyå sakathahing åmå amirudå wêdi asih sakyèhing kirå-kirå pan wuk sakalir saliring sato krodhå aèng guwaning pakêkiponing pagupakaning nadyan arcå myang sagårå alas Suntingan [Pupuh Dhandhanggulå] rumakså luputå datan sakèh panggawé gunaning agni matêmahan ardå tanånå ngarah ing kami tuju duduk swuh sirnå gunging påncåbåyå samyå sakathahing åmå amirudå wêlas asih sakyèhing kirå-kirå pan wuk sakalir saliring satu galak aèng guwaning pakêkiponing pagupakaning nadyan ar
å myang sagårå alas
lajêngipun tabel No. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. Sumber SK-A I.3c I.3d I.3e I.3f I.3g I.3h I.3i SK-B I.3c I.3d I.3e I.3f I.3g I.3h I.3i 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. I.3j I.4a I.4c I.4d I.4e I.4f I.4h I.4i I.5a I.3j I.4a I.4c I.4d I.4e I.4f I.4h I.4i I.5a I.5b I.5b 39. 40. 41. 42. I.5c I.5d I.5e I.5f I.5c I.5d I.5e I.5f SK-A kuwåså ngambah têlangé pan dadyå salirå ingidêran rinêkså ing malaékat sêkarèhing Råsul salirå nétrå Adam utêku Bagéndha Sis Nabi Musa ing napasku Nabi Isa linuwih Yusup ing cahyaku mangko Nabi Dhawut suwaraku Yang Suléman Ibrahim nyawå ingwang Bagéndha Ali daging Umar singgih ing linuwih kang minångkå karahayuning badan Ya Nuh ing usus mangko sakarèhé wulu tumuwuh pan salirå atiku Ya Muhkamat sumsumku Fêrtimah SK-B têmahan rahayu kabèh sårtå sarirå ing ngidêran rinaksèng malaékad sakathahing Rusul sarirå ati Adam utêku Bagéndha Êsis yå Musa napasku Nabi Isa linêwih Nabi Yusub warnaningong Nabi Dawud swaraku Jêng Suléman Nabi Ibrahim nyawå Sayid Ali Sayid Umar daging sungsumingsun linêwih Aminah ånggå Ayup minångkå ususé sagunging wulu turuh ing sarirå cahyaku Ya Muhkamad Fatimah kang bêbayuning Suntingan têmahan rahayu kabèh sårtå sarirå ing ngidêran rinaksèng malaékat sakathahing Råsul sarirå ati Adam utêku Bagéndha Êsis yå Musa napasku Nabi Isa linuwih Nabi Yusub warnaningong Nabi Dawud swaraku Jêng Suléman Nabi Ibrahim nyawå Sayid Ali Sayid Umar daging sungsumingsun Fatimah linuwih Aminah kang bêbayuning ånggå Ayup minångkå ususé sagunging wulu turuh ing sarirå cahyaku Ya Muhkamad
lajêngipun tabel No. 43. 44. Sumber SK-A I.5g I.5i SK-B I.5g I.5i 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. I.5j I.6a I.6b I.6c I.6d I.6e I.6f I.6g I.6h I.6i I.5j I.6a I.6b I.6c I.6d I.6e I.6f I.6g I.6h I.6i 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. I.6j I.8a I.8b I.8d I.8e I.8f I.8g I.8h I.8i I.6j I.7a I.7b I.7d I.7e I.7f I.7g I.7h I.7i SK-A sakarèhing mupangaté sakarèhé pårå nabi pan dadyå salirå wontên wiji pan mulané pan pinêncar dadi ing Êdaté sakarèhé ingkang ingkang måcå miwah nyimpêni olêh rahayu nugrahan kinaryå ing lamun winåcå pan kinaryå adus prawan tuwå glis laki kinaryå adus wong édan gêlis lamun sirå arså apåsåå wacanå saklir åmå tan ånå wani kinaryå pêrang wacanên angsalå mungsuhirå rêp-sirêp tan ånå wani SK-B pangucapku sampun nabi wali dadyå sarirå wiji sawiji marmané pêncar dumadi déning Daté sing åmåcå myang kang anurat tuwin nimpêni dadyå hayuning jasad yèn kinaryèng sirå wacaknå kinaryå dus rårå tuwå aglis laki jangkêp sakathahing wong édan dadi lamun arså tulus puwåsåå wacanên datan ånå åmå kang prapti sirå apêrang watêkênå antukå kang amangan rinakså déning Hyang Widdhi Suntingan pangucapku sampun nabi wali dadyå sarirå wiji sawiji marmané pêncar dumadi déning Daté sing åmåcå myang kang anurat tuwin nyimpêni dadyå hayuning jasad yèn kinaryèng sirå wacaknå kinaryå dus rårå tuwå aglis laki jangkêp sakathahing wong édan dadi lamun arså tulus puwåsåå wacanên datan ånå åmå kang prapti sirå apêrang watêkênå antukå kang amangan rinakså déning Hyang Widdhi
lajêngipun tabel No. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. Sumber SK-A I.8j I.10a I.10b I.10c I.10d I.10e I.10f I.10g I.10h I.10i SK-B I.7j I.8a I.8b I.8c I.8d I.8e I.8f I.8g I.8h I.8i 74. 75. 76. I.10j I.9a I.9b I.8j I.9a I.9b 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. I.9c I.9d I.9e I.9f I.9g I.9h I.9i I.9c I.9d I.9e I.9f I.9g I.9h I.9i I.9j I.9j SK-A sêparanirå lamun sirå nora lah simpênå pan kinaryå jimat sêpasarané yèn kinaryå pêrang pupuh tumbak bêdhil nora ngênèni musuhirå tan wuningå nyåtå ing puniku ingkang simpan dèn rumêkså maring wau Yang Widdhi sakarsanirå kêbåndhå wong kadhêndhå sugih utang yogyå wacaknå kidungé wancinirå sêlawé wacanên nênggih wong kang wong kadhêndhå aglis nuli linuwaran wong kang utang sinauran mring Yang Widdhi wong kang lårå gêlis ing Gusthênirå lan wong SK-B ing payudan lamun ora dèn wêwêrå kinaryèng jêjimad kasiyaté binaktå anglurug mungsuhirå datan udani luput sanjåtå ngråtrå iku sawabipun sabarang pakaryanirå pan Kang Måhå Suci sakarsané kabåndå lan kadhêndhå wit kakèyan utang tuwin wong lårå awaké wacanên salawé rambahan kaki ingkang kang dhinêndhå sadosané ing ngapurå ingkang utang sinaurån Hyang Widdhi kang agring dadi rinakså déning Hyang ing Suntingan ing payudan lamun ora dèn wêwêrå kinaryèng jêjimad kasiyaté binaktå anglurug mungsuhirå datan udani luput sanjåtå ngråtrå iku sawabipun sabarang pakaryanirå pan rinakså déning Hyang Kang Måhå Suci sakarsané kabåndå lan kadhêndhå wit kakèyan utang tuwin wong lårå awaké wacanên salawé rambahan kaki ingkang kang dhinêndhå sadosané ing ngapurå ingkang utang Hyang Widdhi kang agring dadi sinaurån ing
lajêngipun tabel No. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. Sumber SK-A - I.11a I.11b I.11c I.11d I.11e I.11f I.11i SK-B I.10h I.11a I.11b I.11c I.11d I.11e I.11f I.11i 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. I.11j I.12c I.12d I.12e I.12f I.12g I.12h I.12i I.11j I.12c I.12d I.12e I.12f I.12g I.12h I.12i 101. 102. 103. 104. 105. 106. I.12j I.17a I.17b I.17c I.17d I.17e I.12j I.14a I.14b I.14c I.14d I.14e SK-A rêké Anghartati wêruh rêké artå dåyå anèng duk ingsun anèng ing Ki Samurtå lan Ki Samurti kaping Ki Hartati mêngko araningsun kaki såpå wêruh araning wang kusumané wêruh pan pinuju pagêring dèn rumêkså wong sêjagat wong kang ngidung yèn iki dén apalênå ngidung iki yèn tutug barêng sawêngi adoh wong ingkang durjånå iyå iku somahing pênjaring iyå êning duk ingsun agêsang duk mati nilå arané duk ingsun anèng ing gunung ngalih aran Asmårå kaki SK-B tumrah atêmbang Hartati wruhå rêkè araningwang ånå miwah duk anèng Ki Hartati lan Wi Samarti ping mangkyå Jatimalêngis anèng têngahing jagad sauripé wruh ing panuju apagêr sinêdyan wong sajagad kang angidung bratanånå aywå nêndrå ing sadinå sawêngi sawabé kaki sarwå ciniptå ånå somahirå ingaran panjari milu urip lawan milu pêjah datan pisah saparané paripurnå satuhu yèn nirmålå waluyå jati aran Ismail Suntingan tumra<p> atêmbang Hartati wruhå rêkè araningwang ånå miwah duk anèng Ki Samurtå lan Ki Samurti ping mangkyå Jatimalêngis anèng têngahing jagad sauripé wruh ing panuju apagêr sinêdyan wong sajagad kang angidung bratanånå aywå nêndrå ing sadinå sawêngi sawabé kaki aran Ismail sarwå ciniptå ånå somahirå ingaran panjari milu urip lawan milu pêjah datan pisah saparané paripurnå satuhu yèn nirmålå waluyå jati
lajêngipun tabel No. 107. 108. 109. 110. Sumber SK-A I.17f I.17g I.17h I.17i SK-B I.14f I.14g I.14h I.14i 111. 112. 113. 114. 115. I.17j - - I.26a I.26b I.14j I.15a I.16f I.17a I.17b 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. I.26c I.26d I.26e I.26f I.26g I.26h I.26i I.17c I.17d I.17e I.17f I.17g I.17h I.17i 123. 124. 125. 126. 127. I.26j I.25a I.25b I.25c I.25d I.17j I.19a I.19b I.19c I.19d SK-A wayah tumêkèng tuwå émut ibunipun Ki Pênjaring lungå ngétan Ki Hartati mênurut gigir Mêrapi anulwå marang Sunmårå - - pêndhitå pan kinaryå pasêmoning dadyå barat êndi goné kêlawan galihé kangkung kusumaning ngancik jêladri isining pulur tapaké kuntul ngêlayang manuk mibêr uluké anggolang- ngaling ngaji mring ing purwå sêjati pangirun jagat rumêmbé pêrdåpå apan kébuwung talining SK-B kênå ing kéné kånå ing wasananipun ajêjuluk Adisuksmå cahyå êning jumênêng anèng Hartati anom tan kênèng tuwå tigalånå wardå pandhitå akaryå pindhå kombang angajaping tawang ngêndi goné lawan galihing kakung wêkasané langit jêladri isiné punglu tapaking kontul anglayang paksi mibêr uluké ngungkuli langit jrahing apurwå sawiji êpang kéblat papat anginé aprådå pakêkuwung Suntingan kênå ing kéné kånå ing wasananipun ajêjuluk Adisuksmå cahyå êning jumênêng anèng Hartati anom tan kênèng tuwå ti(n)galånå wardå(h) pandhitå akaryå pindhå kombang tawang ngêndi (ng)goné lawan galihing kangkung wêkasané langit j<a>ladri isiné punglu tapaking kontul anglayang paksi mibêr uluké ngungkuli langit jrahing apurwå sawiji êpang kéblat papat anginé aprådå pakêkuwung angajaping
lajêngipun tabel No. 128. 129. 130. 131. 132. 133. 134. 135. 136. 137. 138. 139. 140. 141. 142. 136. 137. 138. 139. 140. 141. 142. 143. 144. 145. Sumber SK-A SK-B I.19e I.19f I.19g I.19h I.19i SK-A I.25e I.25f I.25g I.25h I.25i adoh lintang pêrdåpå langit sêkar sêlågå wulan sêmbi kilat daru siniram sinaménan kilat langit obar- abir sinarotan mring Yang Suryå rêké tan kêpsagih gêgodhongan kawuragan sihing Yang kabêsmi kabêh dadyå tan ånå kang wêruh I.19j I.20a I.20b I.25j I.16a I.16b ingkang I.20c I.20d I.20e malah kongsi têkèng wiyati I.20f I.20g I.20h I.16c I.16d I.16e I.16f I.16g I.16h I.16i I.16j I.15a I.15b I.20i I.20j I.23a I.23b tunggal jati aran jênêng Ki Hartati iyå sêkar ing jêmpinå sêgårå gunung apan mêngku bumi langit iku kuwåså rubuhå SK-B kêmbang lintang salågå langit sari andaru kilat woh suryå lan téngsun asirat apêpucuk pratiwi ålåtå bayu bajrå duk anêmu candhi gêgêdhongan wêwarangkan Hyang kabêsmi kabèh tanånå janmå kang wruh yèn wikan apurwaning dadi sagårå wétan ingobar karuhun Kahyangané Tunggal såpå rêké kang jumênêng mung Hartati katon têngahing tawang sagårå gunung myang bumi langit lawan buwånå akåså bungkrah miwah Sang Hyang ingkang amêngku Suntingan kêmbang lintang salågå langit sari andaru kilat woh suryå lan téngsu{n} asirat apêpucuk pratiwi ålåtå bayu bajrå duk anêmu candhi gêgêdhongan wêwarangkan Hyang kab<a>smi kabèh tanånå janmå kang wruh yèn wikan apurwaning dadi sagårå wétan ingobar karuhun Kahyangané Tunggal såpå rêké kang jumênêng mung Hartati katon têngahing tawang sagårå gunung myang bumi langit lawan ingkang amêngku buwånå akåså bungk{r}ah miwah Sang Hyang
lajêngipun tabel No. 146. 147. 148. Sumber SK-A I.15c I.15d I.15e SK-B I.23c I.23d I.23e SK-A wêruh harti kang gunung kuwåså jungkrug sêgårå gung kuwåså gingsir 149. 150. 151. 152. 153. 154. 155. 156. 157. I.15f I.15g I.15h I.15i I.15j - - - I.18a I.23f I.23g I.23h I.23i I.23j I.24a I.27c I.27i I.31a yèn wêruh dadyå dadyå paliyasing pêrang sêjatiné kang mungsuh norå nêdhasi yèn iku dèn apalênå - - - pan mangkånå ing pujinéki 158. 159. 160. 161. 162. 163. 164. 165. 158. 159. 160. 161. 162. 163. 164. 165. I.18b I.18c I.18d I.18e I.18f I.18h I.18i I.18j I.31b malih aran sangkané amulyå I.31c I.31d I.31e I.31f I.31h I.31i kérun sångkå ing têngêné wa nakérun kang atunggu sångkå anulak sêkèhing bråjå anulak pêgawé ålå lårå kêlangkung têbih wong kang lårå gêlis waras rågå sumingkir I.31j SK-B kasoring artå sagårå sat kang gunung guntur sirnå kang mangku bumi singawruh dadi lan dadyå paliyasing prang yèn wêdi asih sato galak suminggah amangku andêl Hyang Tigålånå Ya Hu Datnyêng pamujining wêngi balé aras sêsakané mulyå kirun såkå têngên goné wa nakirun atunggu såkå nulak panggawé ålå pangêrêt taraju rijal andêr-andêr kulhu balik kang linêwih ambalik lårå rågå lêlungan kang kapapag Suntingan
lajêngipun tabel No. 166. 167. 168. 169. 170. 171. 172. 173. 174. 175. 176. 177. 178. 179. 180. 181. 182. 183. 184. 185. 186. Sumber SK-A SK-B I.32a molo antoling pan kursi pamidhangan I.32b mukadas dhuwur pan mangkånå panutup nabi iyå nabi Muhkamat dinuting ing rasul dalu kinawédèn bêlis lan nåtå lawan êjim ingkang lårå gêlis waras pêpayoning gadhong dhuwur tan katon mangko pan rajêku anulak pênggawé ålå satru lawan lårå juwitå idêr-idêr Kulhu balik kang linuwih luputå wiså ing rêké katon murupaké kang tumingal gilå sêkèh åmå kabéh ingkang lårå SK-A I.19a I.19b ing bêntal I.32d I.32e I.32f I.32g I.32h I.32i I.19d I.19e I.19f I.19g I.19h I.19i I.19j I.20a I.20c I.20d I.20f I.20g I.20h I.20i I.33j I.34a I.34c I.34d I.34f I.34g I.34h I.34i I.34j I.35a I.35b I.35c I.35d I.20j I.21a I.21b I.21c I.21d SK-B mayêngé Ayatul Kursi lungguhé atiné surat An'am luhur ing aranan têlênging langit inggih Nabi Muhkamad kang wêkasan iku latri kinédhêpan ing tumuwuh wêdi asih tundhuk nêmbah maringwang pêpayoné godhong dhukut yêkti tan katon arajêg apan angrêkså mringwang angadhangi panggawé ålå lårå rågå samyå sumingkirå têbih ing wiså gunå mangkyå kang umiyat samyå sih sadåyå saliring kang lêlårå Suntingan <p>ay<u>ngé Ayatul Kursi lungguhé atiné surat An'am luhur ing aranan têlênging langit inggih Nabi Muhkamad kang wêkasan iku latri kinédhêpan ing tumuwuh wêdi asih tundhuk nêmbah maringwang pêpayoné godhong dhukut yêkti tan katon arajêg apan angrêkså mringwang angadhangi panggawé ålå lårå rågå samyå sumingkirå têbih ing wiså gunå mangkyå kang umiyat samyå sih sadåyå saliring kang lêlårå
lajêngipun tabel No. 187. 188. 189. 190. 191. 192. 193. 194. 195. 196. 197. 198. 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205. 206. Sumber SK-A SK-B I.35e mring awak I.35f I.35h I.35j I.36a I.36b SK-A I.21e I.21f I.21h I.21j I.22a I.22b miwah sêkèhing punikåtå sêjatining iyå iku trajuning Subaning yèn sêdåyå pangidhêpé kabéh pårå nabi patang puluh asung wahyu mring awak mami nyåtå suwaraningwang iya Nabi Dhawut pêtaku Bagéndha Ambiyah sing angrungu sêdåyå samiyå asih ingkang lårå gêlis waras - I.37b - I.37h - I.39a mêngku I.39b lumampah samiyå asih I.36c - - I.22c I.22d I.22e - - - I.22f I.22g I.22h I.22i I.22j - - I.27a I.27b warnanipun pan kêlangkung éndah sêgårå rop ing wastané angimbuhi rat jagat iki I.39c I.39e I.27c I.27e SK-B ing ånggå tuwin saliring puniki Sang Jati aranånå råjå Subaningsih kang tumingal sadåyå angidhêp sakèhé - - samyå - - - sangking wong malånå idênå mangku manuk iku adoh pinaranan sagårå êrob namané amimbuhi ing jagad iki sangking wong malånå idênå mangku manuk iku adoh pinaranan sagårå êrob namané amimbuhi ing jagad iki sih Suntingan ing ånggå tuwin saliring puniki Sang Jati aranånå rå<r>å Subaningsih kang tumingal samyå sih sadåyå angidhêp sakèhé pårå nabi patang puluh asung wahyu mring awak mami sagårå êrob namané angimbuhi ing jagad iki
lajêngipun tabel No. 207. 208. 209. 210. Sumber SK-A I.27f I.27g I.27h I.27i SK-B I.39f I.39g I.39h I.39i 211. 212. 213. 214. 215. 216. 217. 218. 219. 220. 221.
I.27j - - II.1a II.1b II.1c II.1f II.1g II.1i
I.39j I.42c I.42j I.46a I.58i II.1a II.1b II.1c II.1f II.1g II.1i 222. 223. 224. 225. 226. 227. II.2a II.2b II.2e II.2g II.2h II.2i II.2a II.2b II.2e II.2g II.2h II.2i SK-A nétrané iyå sêkawan tanggané wêwålu kulité iyå sêri'at dangingirå singgih balungé iyå kakékat - ing aran tarékat - Pupuh Sinom ngapuranên ingsun ngétang êlêmbuté nungså kang rumêkså ing nêgårå sêdayanipun apan kinaryå tulak kayu angkêr lêmah sangar karumiyin ing brang têluh Bêlambangan kang winarni kang rumêkså ing brang wétan Buta Locå ing Kêdhiri Pråbå Yêkså ingkang anèng SK-B amindhå Nabi Adam sukuné puniku ing gunung Palwå Jabalkat rambutirå ing aran tarwiyah singgih bêbalung rijalullåh ngênakakên wigyå nukani Sinom apuranên sun angétang lêlêmbut ing tanah Jawi ingkang rumakså nagårå sadayanipun apan dadyå têtulak lêmah sangar kayu angkêr dadi tåwå ingkang rumakså bang wétan nêluh Balambangan winarni aran Butå Locåyå kang rumakså ing Kadhiri Prabu Yêkså ingkang ånå Suntingan amindhå Nabi Adam sukuné puniku ing gunung Palwå Jabalkat rambutirå singgih bêbalung rijalullåh ng{g}<u>nakakên ing aran tarwiyah wig(n)yå n(d)ukani Pupuh Sinom apuranên sun angétang lêlêmbut ing tanah Jawi ingkang rumakså nagårå sadayanipun apan dadyå têtulak lêmah sangar kayu angkêr dadi tåwå ingkang rumakså brang wétan nêluh Bêlambangan winarni aran Butå Locåyå kang rumakså ing Kadhiri Prabu Yêkså ingkang ånå
lajêngipun tabel No. Sumber SK-A SK-B SK-A 228. 229. 230. 231. 232. 233. 234. II.13a II.13b II.13c II.13d II.13f II.13h II.13i Giri Purå Sidåkaryå II.3a Kêduwang II.3b ing II.3c Tunjung Sari II.3d II.3f Pênanggulan II.3h Mamiyun si Kålåsêti II.3i pan Ki Korêp Pånårågå lêlêmbuté 235. 236. 237. 238. 239. 240. 241. 242. 243. 244. 245. 246. 247. 248. II.3b II.3c II.3d II.3f II.3g II.3h II.3i II.4a II.4c II.4d II.4e II.4f II.4h II.4i II.4b Mêjênang Tringilingwêsi II.4c II.4d II.4f II.4g II.4h II.4i Gêrobogan Kålåjowar Bêlétar si Krêndhå ing Bråwå Kalabrèt ing Waruban awor rumêkså Nglamongan Suråbåyå Lancok kang anèng Blora Pêgambiran Kålådrêngki Kêdhunggêdhé Ki Jêngki Sêpanjang si Klèwèr iku Sêdayu Yudalakah ing Candhi II.5a II.5c II.5d II.5e II.5f II.5h II.5i SK-B Pasuruan Sidågiri karyå Kaduwang pa Tunjung Puri Pananggulan Madiun Sang Kålåsêkti pan si Korèp dhêdhêmiting Majênang Trênggilingwêsi Garobogan Kålåjånggå Balitar Sang Kurdå ing Råwå Kalangbrêt Carub Bawor ingkang anèng ing Lamongan Puspålåyå si Lancuk anèng Balora Pagambiran Kålådurgi Kêdhunggêng Nyai Jênggi ing Batang si Lèwèr iku Sidayu Ni Janglakah ing Candhi Suntingan Pasuruan Sidåkaryå Kêduwang ing Tunjung Puri Pananggulan Madiun Sang Kålåsêkti pan si Korèp dhêdhêmiting Majênang Trênggilingwêsi Garobogan Kålåjånggå Balitar Sang Kurdå ing Råwå Kalangbrêt Carub Bawor ingkang anèng ing Lamongan Puspålåyå si Lancuk anèng Balora Pagambiran Kålådurgi Kêdhunggêng Nyai Jênggi ing Batang si (K)lèwèr iku Sêdayu 
i Janglakah ing Candhi
lajêngipun tabel No. Sumber SK-A SK-B SK-A 249. 250. 251. 252. 253. 254. 255. 256. 257. 258. 259. 260. 261. 262. 263. 264. 265. 266. 267. 268. 269. 270. II.5a II.5b II.5c II.5d II.5e II.5g II.6a II.6b II.6c II.6d II.6e II.6g II.6h II.6i II.8a II.8b II.8c II.8d II.8e II.8g II.8h II.8i kayanganirå Sêmarang Barat Katigå II.6a Pêkalongan II.6b Pêmalang Ki II.6c Suwarkå ing Sukawati II.6d ing Padhas II.6e II.6g Butå Trênggiling Têgal II.7a Mêgêlang Ni Såmåhitå Gêgês nênggih II.7b II.7c Sêliwah II.7d Mêntawis II.7e II.7g II.7h II.7i Pêlèrèt Pragotå Suråkårtå Carêbon Sétan Kabêri Taman ingkang anèng Têgal Låyå Sétan Kêrètèg ing Sêndhang pêmasuhan Kêrtåsånå ing Ngrakuman Pandhansari ing Tarisik ingkang anèng wånå pêki Sandhungan kêsawahan pêlabuhan Pêlayangan II.8a II.8b II.8c II.8d II.8e II.8g II.8h II.8i SK-B kahyanganirå ing Sêmarang Kålåjångkå Pakalongan ing Pathi si Jawarkå såkå puniki ing Kêndhêng Butå Giling Jagalan Ing Gagêlang Såmåhitå Gêsêng nagri Saléwah Mantawis Palèrèt Pêlacung Kartåsurå ing Jombor Sétan Kubêri Juru Taman ingkang Pêlayangan ing Karètèg pan si Sêndhal Balébéran si Natpådå ing Rangkudan Wadhansari ing Sarisik kang ånå wånåpêti si Sandhung ing Sawangan Pamasuhan Têgalayang ånå Suntingan kahyanganirå ing Sêmarang Kålåjångkå Pêkalongan ing Pathi si Jawarkå såkå puniki ing Kêndhêng Butå Giling Jagalan ing <M>agêlang Såmåhitå Gêsêng nagri Saléwah Mêntawis Pêlèrèt Pêlacung Kartåsurå ing Jombor Sétan Kubêri Juru Taman Pêlayangan ing Karètèg pan si Sêndhal Balébéran si Natpådå ing Rangkudan Wadhansari ing Sarisik kang ånå wånåpêti si Sandhung ing Sawangan Pamasuhan Têgalayang ingkang ånå
lajêngipun tabel No. 271. 272. 273. 274. 275. 276. 277. 278. 279. 280. 281. 282. 283. 284. 285. Sumber SK-A SK-B II.9a II.9c II.9d II.9e Widånångkå Dalêmpik II.9f SK-A II.16a II.16c II.16d II.16e II.16f kang anèng Ngruban Pasungjåyå anèng Prêning ing Kêdhunggêrugung ingkang wontên Pamboréyan Citråbåyå kang jagêni ingkang Gênipurå Jågårågå udan Biris Pêrangtandangé Kasånggå Têlågåpasir kang aran Kyai Jalilung Gadhung II.9g II.9h II.9i II.16g II.16h II.16i anèng II.10b II.10s II.10e II.10f II.10g Kålånadhah II.10h Banjurå lawan Banjuri II.10i II.18b II.18s II.18e II.18f II.18g II.18h II.18i pan rumêkså sukuné Ardi Baitå 286. 287. 288. 289. 290. II.7a II.7b II.7c II.7d II.7e II.11a Gêndråsari II.11b pan Ki Wandhan Waringin Putih II.11c si Kopèk ing Bêjajaran Sapurègêl ing Bêtawi II.11d II.11e Warulur ing Waringin SK-B kang ånå Roban Kasujayan Widaningsih Widånånggå Dalêpih Pagêlung Kêdhunggarunggung kang ånå Kêbaréyan Citrånåyå kang nunggoni Såntåpurå ingkang ånå Alas Ngroban anèng Pêning si Pêrangtandhing Kêsångå Talågåpasir ingkang aran Jåkålilung Kålångadhang Bancurå Kålåbancuri ingkang ngrêkså sukuné Ardi Baitå Gênåwati Rågåwati Wringin Putih Sapurègèl ing Jakarta Rontog Pajajaran singgih Marusari Wurangin Suntingan kang ånå Roban Kasujayan Widaningsih Widånånggå Dalêpih Pagêlung Kêdhunggarunggung kang ånå Kêbaréyan Citrånåyå kang nunggoni Såntåpurå Ngroban anèng Pêning si Pêrangtandhing Kêsångå Têlågåpasir ingkang aran Jåkålilung Kålångadhang Bancurå Kålåbancuri ingkang ngrêkså sukuné Ardi Baitå Gênåwati Rågåwati Wringin Putih ingkang ånå Alas Sapurègèl ing Jakarta Rontog Pajajaran singgih Marusari Wurangin
lajêngipun tabel No. 291. 292. 293. 294. Sumber SK-A SK-B II.11f ingkang II.11g Balékah II.11h II.11i Ni Têluki SK-A II.7f II.7g II.7h II.7i Talpå Ardi ing Mêrapi ingkang anèng 295. 296. 297. 298. 299. 300. 301. 302. 303. 304. 305. 306. 307. 308. 309. 310. 311. 312. II.10a II.10b II.10d II.10e II.10f II.10g II.10h II.10i II.11a II.11b II.11c II.11e II.11f II.11h II.11i II.14a II.14b II.14c Tunjung Êbang pasisir si Butå Kålå si Kålåsêti Sigaluh aran si Prênthil ing Banjaran Ki Wasi II.12a II.12b II.12d II.12e II.12f Kapék anèng ing Luhwanu II.12g Gunung Dhag Gêni aranyå II.12h Kêbo Pêrang anèng Tritis II.12i Drêmåmohå Purbalingga II.13a si Kêrtå sångkå Balongan II.13b Kêdhunginong Andonsari II.13c Ki Karunggålå II.13e Mêgêlèn II.13f wastå Kyai Cåndrålatu II.13h Kêthèk Putih kang jagani II.13i II.14a Mêgiri si Manglarmungå ing Gadhing Ki Puspåsari II.14b II.14c Kêtanggungan Kêlunthung ingkang anèng Butå Glêmboh ayahan SK-B Suntingan Jênggis Kulékah Pêrlåpå Rêbabu wukir Ni Taluki ingkang anèng ing Tunjung Bang ing pasisir Butå Kålå si Kålåsêkti ing Sêgaluh si Bathithil ing Banjar Ki Wêwasi si Konèg ing Lowanu Gunung Duk Gêniyårå Baiburêng Parangtritis Drêmbåmohå Pråbålinggå ki Mrêtå Sangkalbolongan Kêdhungwinong Andongsari ing Jênu si Karungkålå Pagêlèn Cåndrågêni wastanipun bêdhès putih kang nênggani Butå Lémboh ing Magiri si Manglarmångå ing Gadhing si Puspåsari Katanggungan Kladung wêlah Kêtanggungan Kladung wêlah Jênggis Kulékah Pêrlåpå Rêbabu wukir Ni Taluki ingkang anèng ing Tunjung Bang ing pasisir Butå Kålå si Kålåsêkti ing Sigaluh si Bathithil ing Banjar Ki Wêwasi si Konèg ing Lowanu Gunung Duk Gêniyårå Baiburêng Parangtritis Drêmbåmohå Pråbålinggå ki Mrêtå Sangkalbolongan Kêdhungwinong Andongsari ing Jênu si Karungkålå <B>agêlèn Cåndrågêni wastanipun bêdhès putih kang nênggani Butå Lémboh ing Magiri si Manglarmångå ing Gadhing si Puspåsari ingkang anèng ingkang anèng
lajêngipun tabel No. Sumber SK-A SK-B SK-A SK-B Suntingan wêlah 313. 314. 315. 316. 317. 318. 319. 320. 321. 322. 323. 324. 325. 326. 327. 328. 329. II.14d II.14e II.14f II.14g II.14h II.14i II.24a II.24b II.24e II.24f II.24g II.24h II.24i - - - II.14d Brèngkélan si Banaspati II.14e II.14f II.14g II.14h II.14i II.15a II.15b Ratu Putri II.15e II.15f II.15g II.15h II.15i si Kèrèk ing Mênyari ing têngah Ni Sabuk Alu Landhakan Tujung Supiri Baruklinthing Rårå Duluk Pêmancingan turut pasisir kålåwargå Nyai Kidul sampun pêpak sêdåyå pårå mukané dhêdhêmit ugêr-ugêr nêgårå - - - - kabèh III.6a III.7d III.8c VI.4b rumêkså Barèngkèlan Banaspati si Kocak ing Manorih ingahing sing Sabuk Alu Pêlandhak Kêdhujuwiri Baruklinting si Dulêk ing Pamancingan Radèn Dèwi urut pêsisir kulåwargå Ratu Kidul Sunan Lawung Argåpurå Jinoli ardi Marapi titi tamat kadi amêcah kaluwak têngis aplaling barambang parêk Barèngkèlan Banaspati si Kocak ing Manorih têngahing sing Sabuk Alu Pêlandhak Kêdhujuwiri Baruklinting si Dulêk ing Pêmancingan Radèn Dèwi urut pêsisir kulåwargå Ratu Kidul Sunan Lawung Argåpurå Jinoli ardi M<ê>rapi titi tamat kadi amêcah kaluwak t<a>ngis ap{l}aling b<ê>rambang p<é>r<a>k Sasampunipun nêmtokakên naskah ingkang dipun-dadosakên naskah landasan (teks SK-B), garapaning panalitèn filologi salajêngipun inggih mênikå, ndamêl aparat kritik. Aparat kritik ing panalitèn mênikå ngrêmbag bab éwah-éwahaning naskah
235 landasan (teks SK-B) ingkang awujud nambahi aksårå utawi têmbung såhå nyudå aksårå utawi têmbung. Éwodéné pangrêmbagipun aparat kritik saking tabel ing nginggil kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Ing teks SK-A kasêrat 'Pupuh Dhandhanggulå', wondéné ing teks SK-B kasêrat 'Dhandhang'. Têgêsipun têmbung 'Pupuh Dhandhanggulå' inggih mênikå 'sêkar måcåpat Dhandhanggulå, wondéné têgêsipun têmbung 'Dhandhang' inggih mênikå 'gagak' (Poerwadarminta, 1939: 101). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Pupuh Dhandhanggulå'. 2. Ing teks SK-A kasêrat 'rumêkså', wondéné ing teks SK-B kasêrat 'rumakså'. Têmbung 'rumêkså' saking têmbung linggå rêkså, pikantuk sêsêlan -um-, ingkang têgêsipun 'njågå' (Poerwadarminta, 1939: 532). Têmbung 'rumakså' saking båså Sansêkêrta 'rakså' ingkang pikantuk sêsêlan -um-, ingkang têgêsipun 'njågå, ngrêkså' (Poerwadarminta, 1939: 517). Dados ing suntingan teks kasêrat 'rumakså'. 3. Ing teks SK-A kasêrat 'luputå bilahi kabèh' 'terhindar dari semua marabaya', têmbung luputå têgêsipun 'orå kénå, salah, kliru' (Poerwadarminta, 1939: 279). Ing teks SK-B kasêrat 'adoh ing bilahi kabèh' 'jauh dari semua marabahaya', têmbung adoh ing têgêsipun 'åmbå antarané' (Poerwadarminta, 1939: 2). Dados ing suntingan teks kasêrat 'luputå'. 4. Ing SK-A kasêrat 'jim sétan tanånå purun' ingkang terjemahan-ipun 'jim setan tidak ada yang mau', wondéné ing SK-B kasêrat 'jim sétan datan purun' ingkang terjemahan-ipun 'jim setan tidak ada yang mau'. Têmbung 'tanånå' saking têmbung Kawi ingkang têgêsipun 'ora ånå' (Poerwadarminta, 1939: 589), wondéné têmbung 'datan' saking têmbung Kawi ingkang
5. 6. 7. têgêsipun 'ora' (Poerwadarminta, 1939: 65). Dados ing suntingan teks kasêrat 'datan'. Ing teks SK-A kasêrat 'miwah pênggawé ålå' 'termasuk perbuatan buruk', têmbung miwah têgêsipun 'muwah, lan, tur, karo, manèh' (Poerwadarminta, 1939: 318). Ing teks SK-B kasêrat 'sakèh panggawé ålå' 'semua perbuatan buruk', têmbung sakèh têgêsipun 'ora sêthithik' (Poerwadarminta, 1939: 5). Dados ing suntingan teks kasêrat 'sakèh panggawé ålå'. Ing SK-A kasêrat 'gunané', wondéné ing SK-B kasêrat 'gunaning'. Têmbung 'gunané' saking têmbung linggå gunå pikatuk panambang -é ingkang têgêsipun 'wataké, panggawéné' (Poerwadarminta, 1939: 155), wondéné têmbung 'gunaning' saking têmbung linggå gunå pikantuk panambang -ing ingkang têgêsipun 'wataké, panggawéné' (Poerwadarminta, 1939: 155). Panambang -é såhå panambang -ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta, 1939: 172). Dados ing suntingan teks kasêrat 'gunaning'. Ing SK-A kasêrat 'gêni', wondéné ing SK-B kasêrat 'agni'. Têmbung 'agni' saking båså Sansêkêrta ingkang têgêsipun 'gêni' (Poerwadarminta, 1939: 4), wondéné têmbung 'gêni' ingkang têgêsipun 'sing murub nganakaké panas sårtå sorot' (Poerwadarminta, 1939: 144). Ing SK-A kasêrat 'têmahan', wondéné ing SK-B kasêrat 'matêmahan'. Têmbung 'têmahan' têgêsipun 'kêdadéané' (Poerwadarminta, 1939: 600), wondéné têmbung 'matêmahan' saking têmbung Kawi ingkang têgêsipun 'malih dadi' (Poerwadarminta, 1939: 600). Dados ing suntingan teks kasêrat 'agni matêmahan'. 236
8. 9. 10. 237 Ing teks SK-A I.1i kasêrat 'maling adoh angarah tanånå wani' 'pencuri menjauh tiada yang akan berani', têmbung adoh têgêsipun 'doh, ngêdoh' (Poerwadarminta, 1939: 2), têmbung wani têgêsipun 'ora wêdi' (Poerwadarminta, 1939: 665). Ing teks SK-B I.1i kasêrat 'maling ardå tanånå ngarah ing kami' 'maling yang bernafsu tidak ada yang berani mengancam kami', têmbung ardå têgêsipun 'murkå, håwå-nêpsu' (Poerwadarminta, 1939: 18), têmbung kami têgêsipun 'aku, kabèh' (Poerwadarminta, 1939: 183). Dados ing suntingan teks kasêrat 'maling ardå tanånå ngarah ing kami'. Ing teks SK-A I.1j kasêrat 'gunå duduk mapan sirnå' 'perbuatan tebung- tenung semua binasa', têmbung gunå têgêsipun 'panggawé' (Poerwadarminta, 1939: 155), têmbung mapan têgêsipun 'papan, awit, nanging' (Poerwadarminta, 1939: 295). Ing teks SK-B I.1i kasêrat 'tuju duduk swuh sirnå' 'tenung-tenung semua binasa', têmbung tuju têgêsipun 'têluh ditamakaké såkå kadohan' (Poerwadarminta, 1939: 611), têmbung swuh têgêsipun 'rusak, lêbur' (Poerwadarminta, 1939: 158). Dados ing suntingan teks kasêrat 'tuju duduk swuh sirnå'. Ing teks SK-A I.2a kasêrat 'sêkèhing lårå pan sami bali' 'semua rasa sakit akan sembuh', têmbung sêkèhing têgêsipun 'akèh, ora sêthithik' (Poerwadarminta, 1939: 5). Têmbung lårå têgêsipun 'nandhang ora kêpénak ing badané' (Poerwadarminta, 1939: 262). Ing teks SK-B I.2a kasêrat 'gunging påncåbåyå samyå bali' 'sebesarnya marabahaya akan sembuh', têmbung gunging têgêsipun 'gêdhê' (Poerwadarminta, 1939: 156), têmbung påncåbåyå têgêsipun 'bêbåyå warnå-warnå' (Poerwadarminta, 1939: 466). Dados ing suntingan teks kasêrat 'gunging påncåbåyå samyå'.
11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Ing SK-A kasêrat 'sêkarèhing åmå pan samyå mirudå' ingkang terjemahan- ipun 'dari perkara hama yang terberantas semua' wondéné ing SK-B kasêrat 'sakathahing åmå amirudå' ingkang terjemahan-ipun 'segala hama terberantas'. Têmbung 'mirudå' saking têmbung Kawi ingkang têgêsipun 'minggat' (Poerwadarminta, 1939: 318). Dados ing suntingan teks kasêrat 'sakathahing åmå amirudå'. Ing SK-A kasêrat 'wêlas asih' ingkang terjemahan-ipun 'berbelas kasihan' wondéné ing SK-B kasêrat 'wêdi asih' ingkang terjemahan-ipun 'takut' kasiahan. Dados ing suntingan teks kasêrat 'wêlas asih'. Ing SK-A kasêrat 'sêkarèhing' ingkang terjemahan-ipun 'semua' wondéné ing SK-B kasêrat 'sakyèhing' ingkang terjemahan-ipun 'semua'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sakyèhing'. Ing SK-A kasêrat 'kadyå kapuk tibånirèki' ingkang terjemahan-ipun 'seperti kapuk yang terjatuh' wondéné ing SK-B kasêrat 'kirå-kirå pan wuk sakalir' ingkang terjemahan-ipun 'semua doanya akan terkabul'. Dados suntingan teks kasêrat 'kirå-kirå pan wuk sakalir'. Ing SK-A kasêrat 'sêkèhing' ingkang terjemahan-ipun 'sebanyak/semua' wondéné ing SK-B kasêrat 'saliring' ingkang terjemahan-ipun 'semua'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'saliring'. Ing SK-A kasêrat 'satu galak' ingkang terjemahan-ipun 'hewan buas' wondéné ing SK-B kasêrat 'sato krodhå' ingkang terjemahan-ipun 'hewan yang bernafsu'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'satu galak'. Ing teks SK-A kasêrat 'angkêr' ingkang têgêsipun 'ora kênå diambah ing sabên wong margå ånå lêlêmbuté' (Poerwadarminta, 1939: 15). Ing teks SK-B 238 ing
18. 19. 20. 239 kasêrat 'aèng' ingkang têgêsipun 'élok, anêh' (Poerwadarminta, 1939: 4). Dados têmbung 'angkêr' såhå 'aèng' béda têgêsipun, nanging botên ngéwahi makna-nipun. Dados ing suntingan teks kasêrat 'aèng'. Ing SK-A kasêrat 'guwané', wondéné ing SK-B kasêrat 'guwaning'. Têmbung 'guwané' saking têmbung linggå guwå ingkang pikatuk panambang -é ingkang têgêsipun 'growongan ing gunung-gunung' (Poerwadarminta, 1939: 158), wondéné têmbung 'guwaning' saking têmbung linggå guwå pikantuk panambang -ing ingkang têgêsipun 'growongan ing gunung-gunung' (Poerwadarminta, 1939: 158). Panambang -é såhå panambang -ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta, 1939: 172). Dados ing suntingan teks kasêrat 'guwaning' Ing SK-A kasêrat 'pan dadi kiponing' ingkang terjemahan-ipun 'sudah menjadi tempat untuk berkubangnya (ayam, burung)' wondéné ing SK-B kasêrat 'pakikiponing' ingkang terjemahan-ipun 'tempat untuk berkubangnya (ayam, burung)'. Têmbung 'kiponing' saking têmbung linggå kipu ingkang pikantuk panambang -ing, déné têmbung 'pakikiponing' saking têmbung dwipurwå kikipu ingkang pikantuk atêr-atêr pa- såhå panambang -ing. Têgêsipun têmbung 'kipu' inggih mênikå 'adus lêmah mbludhuk ånå ing lêgokan (pitik, manuk) (Poerwadarminta, 1939: 224). Dados ing suntingan teks kasêrat 'pakêkiponing'. Ing teks SK-A kasêrat 'paguyanggané' ingkang têgêsipun 'papan kanggo ngêdusi kéwan' (Poerwadarminta, 1939: 153). SK-B kasêrat 'pagupakaning' ingkang têgêsipun 'luwangan kêbak blêthok dianggo kungkum kébo'
21. 22. 23. 24. 25. 240 (Poerwadarminta, 1939: 156). Dados ing suntingan teks kasêrat 'pagupakaning'. Ing teks SK-A kasêrat 'kisin nêdyå sêgårå asat' 'berniat untuk malu dikarenakan laut jadi kering'. Ing teks SK-B kasêrat 'nadyan arcå myang sagårå alas' 'walaupun arca ke laut dan hutan'. Têmbung arcå têgêsipun rêcå (Poerwadarminta, 1939: 20), têmbung arcå botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Dados ing suntingan teks kasêrat 'nadyan arså myang sagårå alas'. Ing teks SK-A kasêrat 'kuwåså ngambah têlangé' 'berkuasa untuk berjalan di tempat air mengalir'. Ing teks SK-B kasêrat 'têmahan rahayu kabèh' 'selamatlah semuanya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'têmahan rahayu kabèh'. Ing SK-A kasêrat 'pan dadyå salirå', wondéné ing SK-B kasêrat 'sartå sarirå'. Têmbung 'salirå' têgêsipun 'slirå' (Poerwadarminta, 1939: 541), wondéné têmbung 'sarirå' saking båså Sansekerta, ingkang têgêsipun 'awak, salirå, slirå' (Poerwadarminta, 1939: 547). Dados ing suntingan teks kasêrat 'sartå sarirå'. Ing SK-A kasêrat 'ingidêran' ingkang terjemahan-ipun 'dikelilingi' wondéné ing SK-B kasêrat 'ing ngidêran' ingkang terjemahan-ipun 'dikelilingi'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing ngidêran'. Ing SK-A kasêrat 'rinêkså ing malaékat', wondéné ing SK-B kasêrat 'rinêksèng malaékad'. Têmbung 'rinêkså ing' saking kalih têmbung rinêkså såhå ing, têmbung rinêkså saking têmbung linggå rêkså pikantuk sêsêlan -in-. Têmbung 'rinêksèng' saking têmbung linggå rêkså pikantuk sêsêlan -in- såhå
26. 27. 28. 29. 241 panambang -ing. Têgêsipun têmbung 'rinêkså ing' såhå 'rinêksèng' inggih mênikå 'njågå' (Poerwadarminta, 1939: 532). Panyêrating têmbung 'malaékat' såhå 'malaékad' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /t/ såhå /d/. Têmbung 'malaékat' saking båså Arab ingkang têgêsipun 'roh ing swargå' (Poerwadarminta, 1939: 288). Dados ing suntingan teks kasêrat 'rinêksèng malaékad'. Ing SK-A kasêrat 'sêkarèhing Råsul', wondéné ing SK-B kasêrat 'sakathahing Rusul'. Panyêrating têmbung 'råsul' såhå 'rusul' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /å/ såhå /u/. Têmbung 'råsul' saking båså Arab ingkang têgêsipun 'utusan Gusti (Kangjêng Nabi)' (Poerwadarminta, 1939: 521). Dados ing suntingan teks kasêrat 'sakathahing Rusul'. Ing SK-A kasêrat 'salirå', wondéné ing SK-B kasêrat 'sarirå'. Têmbung 'salirå' têgêsipun 'slirå' (Poerwadarminta, 1939: 541), wondéné têmbung 'sarirå' saking båså Sansekerta, ingkang têgêsipun 'awak, salirå, slirå' (Poerwadarminta, 1939: 547). Dados ing suntingan teks kasêrat 'sarirå'. Ing teks SK-A kasêrat 'netrå' ingkang têgêsipun 'måtå adam' (Poerwadarminta, 1939: 340). Ing teks SK-B kasêrat 'ati' ingkang têgêsipun 'jantung, têlênging råså kabatinaning manungså' (Poerwadarminta, 1939: 21). Dados ing suntingan teks kasêrat 'ati Adam utêku Bagéndha Êsis'. Ing SK-A kasêrat 'Nabi Musa', wondéné ing SK-B kasêrat 'yå Musa'. Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami inggih mênikå Nabi Musa, wondéné ing SK- B mawi ancêr-ancêr têmbung 'yå' ingkang têgêsipun 'iyå' (Poerwadarminta, 1939: 175). Dados ing suntingan teks kasêrat 'yå Musa'.
30. 31. 32. 242 Ing SK-A kasêrat 'ing napasku Nabi Isa linuwih' ingkang terjemahan-ipun 'dinafasku Nabi Isa terpuji' wondéné ing SK-B kasêrat 'napasku Nabi Isa linêwih' ingkang terjemahan-ipun 'nagasku adalah Nabi Isa terpuji'. Panyêrating têmbung 'ing napasku' såhå 'napasku' bêdå guru wilanganipun, 'ing napasku' kapérangan saking 4 wandå, wondéné 'napasku' kapérang saking 3 wandå. Panyêrating têmbung 'linuwih' såhå 'linêwih' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /u/ såhå /ê/. Têmbung 'linuwih' såhå 'linêwih' kalébêt ragam båså Jawi Ngoko. Ing Baoesastra Djawa anggitanipun (Poerwadarminta, 1939: 275), têgêsipun kalih têmbung kasêbut sami, ingih mênikå 'pinunjul ing kawruh, luwih'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'napasku Nabi Isa linêwih'. Ing teks SK-A kasêrat 'Yusub ing cahyaku mangko' 'Nabi Yusub di cahayuku kelak'. Ing teks SK-B kasêrat 'Nabi Yusub warnaningong' 'Nabi Yusub adalah wajahku'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Nabi Yusub warnaningong'. Ing teks SK-A kasêrat 'Nabi Dhawut suwaraku 'Nabi Daud adalah suaraku'. Ing teks SK-B kasêrat 'Nabi Dawud swaraku' 'Nabi Daud adalah suaraku'. Panyêrating têmbung 'Nabi Dhawut' såhå 'Nabi Dawud' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /dh/ kalihan /d/ såhå aksårå konsonan /t/ kalihan /d/. Ing SK-A kasêrat 'suwaraku', wondéné ing SK-B kasêrat 'swaraku'. Têmbung 'suwaraku' têgêsipun 'swaraku' (Poerwadarminta, 1939: 577), wondéné têmbung 'swaraku' kalêbêt ragam båså Jawi Ngoko ingkang têgêsipun 'kêdhêring håwå sing tinampan ing pangrungu' (Poerwadarminta, 1939: 583). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Nabi Dawud swaraku'.
33. 34. 35. 36. 37. 243 Ing SK-A kasêrat 'Yang Suléman', wondéné ing SK-B kasêrat 'Jêng Suléman'. Têmbung 'Yang Suléman' têgêsipun 'Nabi Sulaiman', têgêsipun têmbung 'Yang' inggih mênikå 'Hyang, déwå' (Poerwadarminta, 1939: 176), wondéné têmbung 'Jêng' kalêbêt têmbung wancahan 'Kangjêng' (Poerwadarminta, 1939: 90). Dados têgêsipun 'Jêng Suléman' inggih mênikå 'Kanjeng Nabi Sulaiman'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Jêng Suléman'. Ing teks SK-A kasêrat 'Ibrahim nyawå ingwang' 'Nabi Ibrahim nyawaku'. Ing teks SK-B kasêrat 'Nabi Ibrahim nyawå' 'Nabi Ibrahim nyawa'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Nabi Ibrahim nyawå'. Ing SK-A kasêrat 'Bagéndha Ali', wondéné ing SK-B kasêrat 'Sayid Ali'. Têmbung 'Bagéndha Ali' têgêsipun 'Bagindha Ali', 'Bagéndha' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko ingkang têgêsipun 'sêsêbutaning ratu' (Poerwadarminta, 1939: 25). Wondéné têmbung 'Sayid' saking båså Arab, ingkang têgêsipun 'sêsêbutaning wong Arab turuné Nabi Muhkammad' (Poerwadarminta, 1939: 539). Dados têgêsipun 'Sayid Ali' inggih mênikå 'sêsêbataning tiyang Arab turunipun Nabi Muhkammad ingkang nåmånipun Ali'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Sayid Ali'. Ing teks SK-A kasêrat 'daging Umar singgih' 'tentu saja dagingku Umar'. Ing teks SK-B kasêrat 'Sayid Umar daging' 'Sayid Umar daging'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Sayid Umar daging'. Ing teks SK-A kasêrat 'ing sumsumku Fêrtimah linuwih' 'disumsmku Fatimah terpuji'. Ing teks SK-B kasêrat 'sungsumingsun Fatimah linêwih' 'sumsumk Fatimah terpuji'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sungsumingsun Fatimah linêwih'.
38. 39. 40. 41. 42. 43. Ing teks SK-A kasêrat 'kang minångkå karahayuning badan' 'sebagai keselamatan diriku'. Ing teks SK-B kasêrat 'Aminah kang bêbayuning ånggå' 'Aminah yang menjadi utat tempat berjalannya darah dalam badan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Aminah kang bêbayuning ånggå'. Ing teks SK-A kasêrat 'Ya Nuh ing usus mangko' 'Nabi Nuh di ususku kelak'. Ing teks SK-B kasêrat 'Ayup minångkå ususé' 'Nabi Ayub sebagai ususnya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Ayup minångkå ususé'. Ing teks SK-A kasêrat 'sakarèhé wulu tumuwuh', têmbung 'tumuwuh' têgêsipun 'dumadi (mubarang sing urip)' (Poerwadarminta, 1939: 613). Ing teks SK-B kasêrat 'sagunging wulu turuh', têmbung 'turuh' têgêsipun 'banyu sing mancur såkå ndhuwur' (Poerwadarminta, 1939: 616). Dados ing suntingan teks kasêrat 'sagunging wulu turuh'. Ing teks SK-A kasêrat 'pan salirå' 'dan badan'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing sarirå' 'dan badan'. Têmbung 'salirå' têgêsipun 'slirå' (Poerwadarminta, 1939: 541), wondéné têmbung 'sarirå' saking båså Sansekerta, ingkang têgêsipun 'awak, salirå, slirå' (Poerwadarminta, 1939: 547). Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing sarirå'. Ing teks SK-A I.5f kasêrat 'atiku' ingkang têgêsipun 'jantungku, têlênging råså kabatinanku' (Poerwadarminta, 1939: 21). Ing teks SK-B I.5f kasêrat 'cahyaku' ingkang têgêsipun 'kamulyanku' (Poerwadarminta, 1939: 622). Dados ing suntingan teks kasêrat 'cahyaku Ya Muhkamad'. Ing teks SK-A kasêrat 'sakarèhing' 'semuanya'. Ing teks SK-B kasêrat 'pangucapku' 'ucapanku'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'pangucapku'. 244
44. 45. 46. 47. 245 Ing teks SK-A kasêrat 'mupangaté sakarèhé pårå nabi' 'manfaatnya semua para nabi'. Ing teks SK-B kasêrat 'sampun jangkêp sakathahing nabi wali' 'sudah lengkaplah semua para nabi wali'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sampun jangkêp sakathahing nabi wali'. Ing SK-A kasêrat 'pan dadyå salirå', wondéné ing SK-B kasêrat 'dadyå sarirå'. Têmbung 'dadyå' inggih mênikå båså rinênggå, ingkang têgêsipun 'dadi' (Poerwadarminta, 1939: 63). Têmbung 'salirå' têgêsipun 'slirå' (Poerwadarminta, 1939: 541), wondéné têmbung 'sarirå' saking båså Sansekerta, ingkang têgêsipun 'awak, salirå, slirå' (Poerwadarminta, 1939: 547). Dados ing suntingan teks kasêrat 'dadyå sarirå'. Ing SK-A kasêrat 'wontên wiji pan mulané', wondéné ing SK-B kasêrat 'wiji sawiji marmané'. Têgêsipun têmbung 'wiji' inggih mênikå 'isining woh kang calon dadi wit, winih, bibit, uritan' (Poerwadarminta, 1939: 662). Dados têgêsipun 'wontên wiji' inggih mênikå 'ånå wiji'. Wondéné 'wiji sawiji' têgêsipun 'sêtitik wiki'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'wiji sawiji marmané'. Ing SK-A kasêrat 'pan pinêncar dumadi', wondéné ing SK-B kasêrat 'pêncar dadi'. Têgêsipun têmbung 'pêncar' inggih mênikå 'sumêbar wråtå' (Poerwadarminta, 1939: 484). Têmbung 'pinêncar' saking têmbung linggå pêncar pikantuk sêsêlan -in-. Dados têgêsipun 'pan pinêncar' inggih mênikå 'disébar'. Wondéné 'pêncar' têgêsipun 'sumêbar'. Têgêsipun têmbung 'dadi' inggih mênikå 'ånå, maujud såkå ing ora ånå' (Poerwadarminta, 1939: 62). Têmbung 'dadi' kalêbêt ragam båså Jawi Ngoko. Têmbung 'dumadi' saking têmbung linggå dadi pikantuk sêsêlan -um-. Dados têgêsipun 'dadi' inggih
48. 49. 50. 246 mênikå 'maujud såkå ing ora ånå'. Wondéné 'dumadi' têgêsipun 'dadi' (Poerwadarminta, 1939: 71). Dados ing suntingan teks kasêrat 'pêncar dadi'. Ing teks SK-A kasêrat 'ing Êdaté' 'di Tuhannya'. Ing teks SK-B kasêrat 'déning Daté' 'oleh Tuhannya'. Têgêsipun têmbung 'Dat' saking båså Arab ingkang têgêsipun 'kang mêngku sipat (kaanan)' (Poerwadarminta, 1939: 65). Têgêsipun 'Êdaté' inggih mênikå 'kang mêngku sipat' (Poerwadarminta, 1939: 65), panyêrating têmbung 'Êdaté' dipun-jumbuhakên kalihan guru wilanganipun. Wondéné 'Daté' têgêsipun 'kang mêngku sipat'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'déning Daté'. Ing teks SK-A kasêrat 'sakarèhé ingkang' 'semua yang'. Ing teks SK-B kasêrat 'sing åmåcå myang' 'yang membaca dan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sing åmåcå myang'. Ing teks SK-A kasêrat 'ingkang måcå miwah nyimpêni', têmbung 'måcå' têgêsipun 'nggunèkaké surasaning tulisan' (Poerwadarminta, 1939: 299). Ing teks SK-B kasêrat 'kang anurat tuwin nimpêni', têmbung 'anurat' ingkang têgêsipun 'nulis' (Poerwadarminta, 1939: 349). Têmbung 'nyimpêni' såhå 'nimpêni' saking têmbung linggå simpên. Têmbung 'nyimpêni' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko, têmbung 'nyimpêni' saking têmbung linggå simpên ingkang pikantuk atêr-atêr ny-. Têgêsipun têmbung 'nyimpêni' inggih mênikå 'ngrumati, ndhêlikaké' (Poerwadarminta, 1939: 365). Wondéné têmbung 'nimpêni' saking têmbung linggå simpên ingkang pikantuk atêr-atêr n-. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kang anurat tuwin nyimpêni'.
51. 52. 53. 54. 247 Ing teks SK-A kasêrat 'olêh rahayu nugrahan' 'mendapatkan keselamatan sebagai imbalannya'. Ing teks SK-B kasêrat 'dadyå ayuning jasad' 'menjadi keselamatan dirinya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'dadyå ayuning jasad'. Ing SK-A kasêrat 'kinaryå ing', wondéné ing SK-B kasêrat 'yèn kinaryèng'. Têmbung 'kinaryå ing' saking kalih têmbung inggih mênikå kinaryå såhå ing, têmbung kinaryå saking têmbung linggå karyå pikantuk sêsêlan -in-. Têmbung 'yèn kinaryèng' saking kalih inggih mênikå têmbung yèn såhå kinaryèng, têmbung kinaryå saking têmbung linggå karyå pikantuk sêsêlan - in- såhå panambang -ing. Têgêsipun têmbung 'kinaryå ing' såhå 'yèn kinaryèng' inggih mênikå 'kang nindakaké pagawéan' (Poerwadarminta, 1939: 189). Dados ing suntingan teks kasêrat 'yèn kinaryèng'. Ing teks SK-A kasêrat 'lamun winåcå' 'jikalau dibaca'. Ing teks SK-B kasêrat 'sirå wacaknå' 'engkau bacakan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sirå wacaknå'. Ing teks SK-A kasêrat 'pan kinaryå adus prawan tuwå glis laki'. Ing teks SK-B kasêrat 'kinaryå dus rårå tuwå aglis laki'. Têgêsipun têmbung 'adus' inggih mênikå 'ngrêsiki awak sarånå digêbyur ing banyu' (Poerwadarminta, 1939: 2). Têmbung 'adus' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Wondéné têmbung 'dus' têgêsipun 'adus' (Poerwadarminta, 1939: 72). Têgêsipun têmbung 'prawan' inggih mênikå 'bocah wadon kang wis mangsané omah- omah, bocah wadon kang durung omah-omah' (Poerwadarminta, 1939: 512). Têmbung 'prawan' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Wondéné têmbung 'rårå' saking båså Kawi ingkang têgêsipun 'prawan'
55. 56. 57. 248 (Poerwadarminta, 1939: 521). Têmbung 'aglis' saking båså Kawi ingkang têgêipun 'gêlis, énggal' (Poerwadarminta, 1939: 4). Wondéné têmbung 'gêlis' têgêsipun 'rikat, énggal' (Poerwadarminta, 1939: 141). Têmbung 'gêlis' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kinaryå dus rårå tuwå aglis laki'. Ing teks SK-A kasêrat 'kinaryå adus wong édan gêlis' 'jikalau digunakan mandi orang gila menjadi sembuh'. Ing teks SK-B kasêrat 'wong édan dadi waras' 'orang gila menjadi sembuh'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'wong édan dadi waras'. Ing teks SK-A kasêrat 'lamun sirå arså'. Ing teks SK-B kasêrat 'lamun arså tulus'. Têmbung 'arså' saking båså Kawi ingkang têgêipun 'arêp' (Poerwadarminta, 1939: 20). Têgêsipun têmbung 'tulus' inggih mênikå 'kêlakon têmênan, kalêksanan' (Poerwadarminta, 1939: 612), dados têgêsipun têmbung 'arså tulus' inggih mênikå 'bakal kêlakon têmênan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'lamun arså tulus'. Ing SK-A kasêrat 'apåsåå', wondéné ing SK-B kasêrat 'puwåsåå'. Têmbung 'apåsåå' saking têmbung linggå påså ingkang pikantuk panambang -å. Têgêsipun têmbung 'påså' inggih mênikå 'ora mangan ora ngombé' (Poerwadarminta, 1939: 473). Dados têgêsipun têmbung 'apåsåå' inggih mênikå 'préntah kanggo påså'. Têmbung 'apåsåå' kalêbêt ragam båså Jawi Ngoko. Wondéné têmbung 'puwåsåå' saking têmbung linggå påså ingkang pikantuk panambang -å. Têgêsipun têmbung 'puwåså' inggih mênikå 'påså' (Poerwadarminta, 1939: 505). Dados ing suntingan teks kasêrat 'puwåsåå'.
58. 59. 60. 61. 62. 249 Ing SK-A kasêrat 'wacanå', wondéné ing SK-B kasêrat 'wacanên'. Têmbung 'wacanå' saking têmbung linggå wåcå ingkang pikantuk panambang -nå. Wondéné têmbung 'wacanên' saking têmbung linggå wåcå ingkang pikantuk panambang -ên. Têgêsipun têmbung 'wåcå' inggih mênikå 'diunèkaké, ditêmbangaké' (Poerwadarminta, 1939: 658). Dados ing suntingan teks kasêrat 'wacanên'. Ing teks SK-A kasêrat 'saklir åmå tan ånå wani' 'semua hama tidak ada yang berani'. Ing teks SK-B kasêrat 'datan ånå åmå kang prapti' 'tidak ada hama yang datang'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'datan ånå åmå kang prapti'. Ing SK-A kasêrat 'kinaryå pêrang', wondéné ing SK-B kasêrat 'sirå apêrang'. Têmbung 'apêrang' saking têmbung linggå pêrang ingkang têgêsipun inggih mênikå 'adu gêgaman, adu kakuwatan' (Poerwadarminta, 1939: 486). Dados ing suntingan teks kasêrat 'sirå apêrang'. Ing teks SK-A kasêrat 'wacanên' ingkang têgêsipun 'diwacaké' (Poerwadarminta, 1939: 658). Ing teks SK-B kasêrat 'watêkênå' ingkang têgêsipun 'diucapaké' (Poerwadarminta, 1939: 657). Dados ing suntingan teks kasêrat 'watêkênå'. Ing SK-A kasêrat 'angsalå', wondéné ing SK-B kasêrat 'antukå'. Têmbung 'angsalå' saking têmbung linggå angsal ingkang pikantuk panambang -å. Têgêsipun têmbung 'angsal' inggih mênikå 'olèh' (Poerwadarminta, 1939: 17). Wondéné têmbung 'antukå' saking têmbung linggå antuk ingkang pikantuk panambang -å. Têgêsipun têmbung 'antuk' inggih mênikå 'olèh, éntuk, ulih' (Poerwadarminta, 1939: 13). Dados ing suntingan teks kasêrat 'antukå'.
250 63. Ing teks SK-A kasêrat 'mungsuhirå rêp-sirêp tan ånå wani' 'mungsuhmu diurungkan agar tidak akan ada yang berani'. Ing teks SK-B kasêrat 'kang amangan rinakså déning Hyang Widdhi' 'yang memakannya akan dilindiungi oleh Hyang Widdhi (Allah)'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kang amangan rinakså déning Hyang Widdhi'. 64. Ing teks SK-A kasêrat 'sêparanirå' ingkang têgêsipun 'sajroning lêlunganmu' (Poerwadarminta, 1939: 472). Ing teks SK-B kasêrat 'payudan' ingkang têgêsipun 'papêrangan' (Poerwadarminta, 1939: 457). Dados ing suntingan teks kasêrat 'payudan'. 65. Ing SK-A kasêrat 'lamun sirå nora biså', wondéné ing SK-B kasêrat 'lamun ora biså'. Têgêsipun têmbung 'nora' inggih mênikå 'ora' (Poerwadarminta, 1939: 351). Têgêsipun têmbung 'ora' inggih mênikå 'kosok balèn, sulayå karo kang kasêbut' (Poerwadarminta, 1939: 453). Dados ing suntingan teks kasêrat 'lamun ora biså'. 66. Ing teks SK-A kasêrat 'lah simpênå pan kinaryå jimat' ingkang têgêsipun 'dirawat, disinggahaké, disingidaké' (Poerwadarminta, 1939: 563). Ing teks SK-B kasêrat 'dèn wêwêrå kinaryèng jêjimad' ingkang têgêsipun 'gulungên, lintingên' (Poerwadarminta, 1939: 622). Têmbung 'jimat' saking båså Arab ingkang têgêsipun 'barang-barang sing dianggêp duwé dåyå sing ngungkuli kodrat' (Poerwadarminta, 1939: 92). Dados ing suntingan teks kasêrat 'dèn wêwêrå kinaryèng jêjimad'. 67. Teks SK-A kasêrat 'sêparanirå' ingkang têgêsipun 'sajroning lêlunganmu' (Poerwadarminta, 1939: 472). Teks SK-B kasêrat 'kasiyaté' ingkang
68. 69. 70. 71. 72. 73. 251 têgêsipun 'dayaning barang kang ngêtokaké kaluwihan' (Poerwadarminta, 1939: 457). Dados ing suntingan teks kasêrat 'kasiyat. Ing teks SK-A kasêrat 'yèn kinaryå pêrang pupuh' têgêsipun 'pêrang pupuh' ingkang têgêsipun 'pêrang amuk-amukan sing akèh pêpati' (Poerwadarminta, 1939: 486). Ing teks SK-B kasêrat 'binaktå anglurug', têgêsipun 'anglurug' ingkang têgêsipun 'mangkat pêrang' (Poerwadarminta, 1939: 412). Dados ing suntingan teks kasêrat 'binaktå anglurug'. Ing teks SK-A kasêrat 'tumbak bêdhil norå ngênèni' 'tombak dan senapan tidak ada yang mengenainya'. Ing teks SK-B kasêrat 'mungsuhirå datan udani' 'mungsuhmu tidak ada yang tahu'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'mungsuhirå datan udani'. Ing teks SK-A kasêrat 'musuhirå tan wuningå' 'mungsuhmu tidak akan tahu'. Ing teks SK-B kasêrat 'luput sanjåtå ngråtrå' 'tidak terkena senjata yang sama'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'luput sanjåtå ngråtrå'. Ing teks SK-A kasêrat 'nyåtå ing puniku' 'sejatinya hal itu adalah kenyataan'. Ing teks SK-B kasêrat 'iku sawabipun' 'itu berkahnya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'iku sawabipun'. Ing teks SK-A kasêrat 'ingkang simpan dèn rumêkså' 'barang siapa yang menyimpannya akan dilindungi'. Ing teks SK-B kasêrat 'sabarang pakaryanirå' 'apapun pekerjaannya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sabarang pakaryanirå'. Ing teks SK-A kasêrat 'maring wau ing Gusthênirå Yang Widdhi' 'yang tadi di Tuhanm Hyang Widdi'. Ing teks SK-B kasêrat 'pan rinakså déning Hyang
252 Kang Måhå Suci' 'akan dijaga oleh Hyang Maha Suci'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'pan rinakså déning Hyang Kang Måhå Suci'. 74. Ing SK-A kasêrat 'sakarsanirå', wondéné ing SK-B kasêrat 'sakarsané'. Têmbung 'sakarsanirå' saking têmbung linggå karså ingkang pikantuk atêr- atêr sa- såhå panambang têmbung irå. Wondéné têmbung 'sakarsané' saking têmbung linggå karså ingkang pikantuk atêr-atêr sa- såhå panambang -é. Têgêsipun têmbung karså inggih mênikå 'arêp, karêp, kêrså' (Poerwadarminta, 1939: 190). Têmbung irå saking båså Kawi ingkang têgêsipun '-é, -né' (Poerwadarminta, 1939: 173). Dados têgêsipun têmbung 'sakarsanirå' inggih mênikå 'kabéh kêkarêpané', wondéné têgêsipun têmbung 'sakarsané' inggih mênikå 'kabéh kêkarêpané'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sakarsané'. 75. Panyêrating têmbung 'kêbåndå' såhå 'kabåndå' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Têmbung 'kêbåndå' såhå 'kabåndå' saking têmbung linggå 'båndå' ingkang têgêsipun 'tali dianggo naléni' (Poerwadarminta, 1939: 27). Dados ing suntingan teks kasêrat 'kabåndhå'. 76. Ing teks SK-A kasêrat 'wong kadhêndhå lan wong sugih utang' 'orang yang didenda dan orang yang banyak hutangnya'. Ing teks SK-B kasêrat 'lan kadhêndhå wit kakèyan utang' 'dan didenda karena kebanyakan hutang'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'lan kadhêndhå wit kakèyan utang'. 77. Ing teks SK-A kasêrat 'yogyå wacaknå kidungé' 'sebaiknya bacakanlah lagu pujiannya'. Ing teks SK-B kasêrat 'tuwin wong lårå awaké' 'juga orang yang sakit badannya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'tuwin wong lårå awaké'.
78. Ing SK-A kasêrat 'wancinirå', déné ing SK-B kasêrat 'wacanên'. Têmbung 'wancinirå' saking têmbung linggå wanci ingkang pikantuk panambang têmbung irå. Wondéné têmbung 'wacanên' saking têmbung linggå wåcå ingkang pikantuk panambang -ên. Têgêsipun têmbung wanci inggih mênikå 'wayah' (Poerwadarminta, 1939: 665). Têmbung irå saking båså Kawi ingkang têgêsipun '-é, -né' (Poerwadarminta, 1939: 173). Dados têgêsipun têmbung 'wancinirå' inggih mênikå 'wayahé'. Têmbung wåcå têgêsipun 'dinékaké' (Poerwadarminta, 1939: 657). Dados ing suntingan teks kasêrat 'wacanên'. 79. Panyêrating têmbung 'sêlawé' såhå 'salawé' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Têgêsipun têmbung 'sêlawé' såhå 'salawé' inggih mênikå '25'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'salawé rambahan kaki'. 80. Ing teks SK-A kasêrat 'wong kang' 'orang yang'. Ing teks SK-B kasêrat 'kang' 'yang'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kang'. 81. Ing SK-A kasêrat 'kadhêndhå', wondéné ing SK-B kasêrat 'dhinêndhå'. Têmbung 'kadhêndhå' saking têmbung linggå dhêndhå ingkang pikantuk atêr-atêr ka-. Wondéné têmbung 'dhinêndhå' saking têmbung linggå dhêndhå ingkang pikantuk sêsêlan -in-. Têgêsipun têmbung dhêndhå inggih mênikå 'dhuwit kang kudu dibayar minångkå paukuman' (Poerwadarminta, 1939: 106). Dados ing suntingan teks kasêrat 'dhinêndhå'. 82. Ing teks SK-A kasêrat 'aglis nuli linuwaran' 'kemudian segera dibubarkan'. Ing teks SK-B kasêrat 'sadosané ing ngapurå' 'dosanya akan dimaafkan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sadosané ing ngapurå'. 253
83. Ing SK-A kasêrat 'wong kang utang sinauran mring Yang Widdhi', wondéné ing SK-B kasêrat 'ingkang utang sinaurån ing Hyang Widdhi'. Têgêsipun têmbung mring inggih mênikå 'ing' (Poerwadarminta, 1939: 334). Têgêsipun têmbung Yang inggih mênikå 'Hyang' (Poerwadarminta, 1939: 176). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'Ing Hyang Widdhi'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ingkang utang sinaurån ing Hyang Widdhi'. 84. Ing teks SK-A kasêrat 'wong kang lårå gêlis' 'orang yang sakit menjadi'. Ing teks SK-B kasêrat 'kang agring dadi' 'yang sakit menjadi'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kang agring dadi'. 85. Têmbung 'tumrah' dipun-sunting dados 'tumrap'. Têmbung 'tumrah' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Têmbung 'tumrah' têgêsipun 'tumurun- turun' (Poerwadarminta, 1939: 614). Adhêdhasar Baoesastra Djawa, têmbung 'tumrap' têgêsipun 'dumung ing, sumèlèh ing, mungguh, pantês' (Poerwadarminta, 1939: 614). Têgêsipun têmbung 'tumrap' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. 86. Ing teks SK-A kasêrat 'rêké Anghartati' 'konon bernama Kidung Hartati'. Ing teks SK-B kasêrat 'atêmbang Hartati' 'dinyanyikan Kidung Hartati'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'atêmbang Hartati'. 87. Ing SK-A kasêrat 'wêruh rêké artå dåyå' 'konon melihat kekayaan dan kekasaanya', wondéné ing SK-B kasêrat 'wruhå rêkè araningwang' 'konon melihat yang dinamakan orang'. Têgêsipun têmbung 'wêruh' inggih mênikå 'biså mingunakaké pandêlêngé' (Poerwadarminta, 1939: 661). Têmbung 'wruhå' têgêsipun 'wêruh' (Poerwadarminta, 1939: 70). Dados ing suntingan teks kasêrat 'wruhå rêkè araningwang'. 254
88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 255 Ing SK-A kasêrat 'anèng', déné ing SK-B kasêrat 'ånå'. Têmbung 'anèng' saking båså Kawi ingkang têgêsipun 'ånå ing' (Poerwadarminta, 1939: 12). Dados ing suntingan teks kasêrat 'ånå'. Ing teks SK-A kasêrat 'duk ingsun anèng ing' 'dan saya berada di'. Ing teks SK-B kasêrat 'miwah duk anèng' 'dan saya berada di'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'miwah duk anèng'. Ing teks SK-A kasêrat 'Ki Samurtå lan Ki Samurti' 'Ki Samurta dan Ki Samurti'. Ing teks SK-B kasêrat 'Ki Hartati lan Wi Samarti' 'Ki Hartati dan Wi Samarti'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Ki Samurtå lan Ki Samurti'. Ing SK-A kasêrat 'kaping', wondéné ing SK-B kasêrat 'ping'. Têmbung 'kaping' têgêsipun 'ping' (Poerwadarminta, 1939: 188). Têmbung 'kaping' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå. Dados ing suntingan teks kasêrat'ping'. Ing teks SK-A kasêrat 'Ki Hartati mêngko araningsun kaki' 'Ki Hartati kelak menjadi namaku wahai anakku'. Ing teks SK-B kasêrat 'mangkyå aran Ismangil Jatimalêngis' 'kelak bernama Ismail Jatimalengis'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'mangkyå aran Ismangil Jatimalêngis'. Ing teks SK-A kasêrat 'såpå wêruh araning wang' 'siapa yang mengetahui sebutan manusia'. Ing teks SK-B kasêrat 'anèng têngahing jagad' 'berada di tengah dunia'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'anèng têngahing jagad'. Ing teks SK-A kasêrat 'kusumané' ingkang têgêsipun 'trah luhur, éndah bangêt' (Poerwadarminta, 1939: 239). Ing teks SK-B kasêrat 'sauripé' ingkang têgêsipun 'kang njalari uripé' (Poerwadarminta, 1939: 445). Dados ing suntingan teks kasêrat 'sauripé'.
95. 96. 97. 98. 99. 256 Ing SK-A kasêrat 'wêruh pan pinuju', wondéné ing SK-B kasêrat 'wruh panuju'. Têgêsipun têmbung 'pinuju' inggih mênikå 'panuju, tuju' (Poerwadarminta, 1939: 492). Têmbung 'ora' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Têgêsipun têmbung 'panuju' inggih mênikå 'ênggoné nuju, pinuju' (Poerwadarminta, 1939: 465). Dados ing suntingan teks kasêrat 'wruh panuju'. Ing SK-A kasêrat 'pagêring', wondéné ing SK-B kasêrat 'apagêr'. Têmbung 'pagêring' saking têmbung linggå pagêr ingkang pikantuk panambang -ing. Têgêsipun 'pagêr' inggih mênikå 'aling-aling' (Poerwadarminta, 1939: 456). Têmbung 'pagêr' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Dados ing suntingan teks kasêrat 'apagêr'. Ing teks SK-A kasêrat 'dèn rumêkså' ingkang têgêsipun 'dijågå' (Poerwadarminta, 1939: 526). Ing teks SK-B kasêrat 'sinêdyan' ingkang têgêsipun 'dikarêpaké' (Poerwadarminta, 1939: 552). Dados ing suntingan teks kasêrat 'sinêdyan wong sajagad'. Ing SK-A kasêrat 'ngidung', wondéné ing SK-B kasêrat 'angidung'. Têmbung 'ngidung' saking têmbung linggå kidung ingkang pikantuk atêr-atêr N-. Têgêsipun 'ngidung' inggih mênikå 'nêmbang, ngarang kidung' (Poerwadarminta, 1939: 222). Têmbung 'ngidung' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kang angidung'. Ing teks SK-A kasêrat 'yèn iki dén apalênå' 'jika ini di hafalkan'. Ing teks SK- B kasêrat 'bratanånå aywå nêndrå' 'berpuasalah jangan sering tidur'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'bratanånå aywå nêndrå'.
100. Ing teks SK-A kasêrat 'ngidung iki yèn tutug barêng sawêngi' 'pujikan ini jika selesai semalaman'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing sadinå sawêngi sawabé kaki' 'seharian dan semalaman berkahnya hai anakku'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing sadinå sawêngi sawabé kaki'. 101. Ing teks SK-A kasêrat 'adoh wong ingkang durjånå' 'jauh dari orang yang bertindak durjana'. Ing teks SK-B kasêrat 'sarwå ciniptå ånå' 'dan diciptakan selalu ada'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sarwå ciniptå ånå'. 102. Ing SK-A kasêrat 'iyå iku somahing pênjaring' 'iya itu istrimu kesetiaan', wondéné ing SK-B kasêrat 'somahirå ingaran panjari' 'istrimu dinamakan kesetiaan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'somahirå ingaran panjari'. 103. Ing teks SK-A kasêrat 'iyå êning duk ingsun agêsang' 'iya berada ketika kami hidup'. Ing teks SK-B kasêrat 'milu urip lawan milu pêjah' 'ikut hidup jga ikut mati'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'milu urip lawan milu pêjah'. 104. Ing teks SK-A kasêrat 'duk mati nilå arané' 'ketika telah mati nila namanya'. Ing teks SK-B kasêrat 'datan pisah saparané' 'tidak akan terpisah kemanapun perginya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'datan pisah saparané'. 105. Ing teks SK-A kasêrat 'duk ingsun anèng ing gunung' 'ketika aku ada di gunung'. Ing teks SK-B kasêrat 'paripurnå satuhu' 'sungguh sempurna adanya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'paripurnå satuhu'. 106. Ing teks SK-A kasêrat 'ngalih aran Asmårå kaki' 'mengubah namanya menjadi Asmara wahai anakku'. Ing teks SK-B kasêrat 'yèn nirmålå waluyå jati' 'jika tidak bercela akan selamat dunia akhirat'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'yèn nirmålå waluyå jati'. 257
107. Ing teks SK-A kasêrat 'wayah tumêkèng tuwå' 'hingga waktu datangnya tua'. Ing teks SK-B kasêrat 'kênå ing kéné kånå' 'mendapatkan (kebaikan) dimana-mana'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kênå ing kéné kånå'. 108. Teks SK-A kasêrat 'émut ibunipun' 'ingat pada ibunya', wondéné SK-B 'ing wasananipun' 'pada akhirnya'. Ing suntingan teks kasêrat 'ing wasananipun'. 109. Ing teks SK-A kasêrat 'ki Pênjaring lugå ngétan' 'Ki Penjaring pergi ke timur'. Ing teks SK-B kasêrat 'ajêjuluk Adisuksmå' 'akan bergelar Suksma yang indah (utama)'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ajêjuluk Adisuksmå'. 110. Ing teks SK-A kasêrat 'ki Hartati mênurut gigir Mêrapi' 'Ki Harti menyusuri lereng Gnung Merapi'. Ing teks SK-B kasêrat 'cahyå êning jumênêng anèng Hartati' 'sinar bening berada dalam hati sanubari'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'cahyå êning jumênêng anèng Hartati'. 111. Ing teks SK-A kasêrat 'anulwå marang Sunmårå' 'lalu ke Gunung Sunmara (Sindara)'. Ing teks SK-B kasêrat 'anom tan kênèng tuwå' 'selalu muda tidak pernah tua'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'anom tan kênèng tuwå'. 112. Têmbung 'tigalånå' dipun-sunting dados 'tingalånå'. Têmbung 'tigalånå' botên jumbuh kaliyan Baoesastra Djawa såhå konteks ukaranipun. Adhêdhasar Baoesastra Djawa, têmbung 'tingalånå' têgêsipun 'ênêring pandêlêngan' (Poerwadarminta, 1939: 697). Têgêsipun têmbung 'tingalånå' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. 113. Têmbung 'wardå' dipun-sunting dados 'wardåh'. Têmbung 'wardå' botên jumbuh kaliyan Baoesastra Djawa såhå konteks ukaranipun. Adhêdhasar Baoesastra Djawa, têmbung 'wardåh' têgêsipun 'tuwå' (Poerwadarminta, 258
1939: 656). Têgêsipun têmbung 'tingalånå' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. 114. Ing teks SK-A kasêrat 'pêndhitå pan kinaryå' 'ada seorang pendeta yang akan membuat'. Ing teks SK-B kasêrat 'pandhitå akaryå' 'ada seorang pendeta yang membuat'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'pandhitå akaryå'. 115. Ing teks SK-A kasêrat 'pasêmboning dadyå talining barat' 'ditambahakan seperti ikatan dari angin barat'. Ing teks SK-B kasêrat 'pindhå kombang angajab ing tawang' 'seperti (menirukan) seekor kumbang melayang di angkasa'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'pindhå kombang angajab ing tawang'. 116. Ing SK-A kasêrat 'êndi goné', wondéné ing SK-B kasêrat 'ngêndi goné'. Têgêsipun 'êndi' inggih mênikå 'pitakonan nggênahaké panggonan' (Poerwadarminta, 1939: 121). Têmbung 'ngêndi' têgêsipun inggih mênikå 'pitakonan nggênahaké panggonan' (Poerwadarminta, 1939: 392). Dados ing suntingan teks kasêrat 'ngêndi nggoné'. 117. Ing SK-A kasêrat 'kêlawan galihé kangkung', wondéné ing SK-B kasêrat 'lawan galihing kakung'. Têgêsipun têmbung 'kêlawan' inggih mênikå 'karo, lan' (Poerwadarminta, 1939: 203). Têmbung 'kêlawan' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Têgêsipun têmbung 'lawan' inggih mênikå 'karo, lan, ugå' (Poerwadarminta, 1939: 263). Têmbung 'lawan' saking båså Kawi. Têmbung 'galihé' saking têmbung linggå galih pikatuk panambang -é ingkang têgêsipun 'ati, pangrasaning ati' (Poerwadarminta, 1939: 129). wondéné têmbung 'galihing' saking têmbung linggå galih pikantuk panambang -ing ingkang têgêsipun 'ati, pangrasaning ati' (Poerwadarminta, 1939: 129). Panambang -é 259
såhå panambang -ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta, 1939: 172). Dados ing suntingan teks kasêrat 'lawan galihing kangkung'. 118. Ing teks SK-A kasêrat 'kusumaning' ingkang têgêsipun 'trah luhur, éndah bangêt' (Poerwadarminta, 1939: 239). Ing teks SK-B kasêrat 'wêkasané' ingkang têgêsipun 'wasånå, pungkasan' (Poerwadarminta, 1939: 659). Dados ing suntingan teks kasêrat 'wêkasané langit jaladri'. 119. Ing SK-A kasêrat 'isining', wondéné ing SK-B kasêrat 'isiné'. Têmbung 'isining' saking têmbung linggå isi pikatuk panambang -ing ingkang têgêsipun 'kang ånå ing sajroning' (Poerwadarminta, 1939: 174). Wondéné têmbung 'isiné' saking têmbung linggå isi pikantuk panambang -é ingkang têgêsipun 'kang ånå ing sajroning' (Poerwadarminta, 1939: 174). Panambang -é såhå panambang -ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta, 1939: 172). Dados ing suntingan teks kasêrat 'isiné'. 120. Ing SK-A kasêrat 'pulur', wondéné ing SK-B kasêrat 'punglu'. Têmbung 'pulur' têgêsipun 'antèn-antèning wit' (Poerwadarminta, 1939: 501). wondéné têmbung 'punglu' têgêsipun 'mimis cilik' (Poerwadarminta, 1939: 503). Dados ing suntingan teks kasêrat 'punglu'. 121. Ing SK-A kasêrat 'tapaké kuntul ngêlayang', wondéné ing SK-B kasêrat 'tapaking kontul anglayang'. Têmbung 'tapaké' saking têmbung linggå tapak pikatuk panambang -é ingkang têgêsipun 'tilasing sikil' (Poerwadarminta, 1939: 592). Wondéné têmbung 'tapaking' saking têmbung linggå tapak pikantuk panambang -ing ingkang têgêsipun 'tilasing sikil' (Poerwadarminta, 260
261 1939: 592). Panambang -é såhå panambang -ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta, 1939: 172). Panyêrating têmbung 'kuntul' såhå 'kontul' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /u/ såhå /o/. Têmbung 'ngêlayang' saking têmbung linggå nglayang ingkang têgêsipun 'mabur tanpå kêbêr-kêbêr' (Poerwadarminta, 1939: 404). Wondéné têmbung 'anglayang' saking têmbung linggå nglayang pikantuk atêr-atêr a- ingkang têgêsipun 'mabur tanpå kêbêr- kêbêr' (Poerwadarminta, 1939: 404). Dados ing suntingan teks kasêrat 'tapaking kontul anglayang'. 122. Ing SK-A kasêrat 'manuk mibêr uluké anggolang-ngaling', wondéné ing SK-B kasêrat 'paksi mibêr uluké ngungkuli langit'. Têmbung 'manuk' têgêsipun 'bångså kéwan iwèr' (Poerwadarminta, 1939: 291), wondéné têmbung 'paksi' ingkang têgêsipun 'manuk' (Poerwadarminta, 1939: 459). Dados ing suntingan teks kasêrat 'paksi mibêr uluké ngungkuli langit'. 123. Ing teks SK-A kasêrat 'ngaji mring' 'mengaji di'. Ing teks SK-B kasêrat 'jrahing' 'tersebar merata'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'jrahing'. 124. Ing SK-A kasêrat 'ing purwå', wondéné ing SK-B kasêrat 'apurwå'. Têmbung 'purwå' têgêsipun 'wiwitan, kang ndisik, bukani' (Poerwadarminta, 1939: 504). Têgêsipun têmbung 'ing purwå' såhå 'apurwå' sami, inggih mênikå 'ingkang miwiti, wiwitanipun'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'apurwå'. 125. Ing teks SK-A kasêrat 'wit buwånå pangirun jagat' 'pohon dunia adalah Kirun yang ada di dunia'. Ing teks SK- kasêrat 'wit buwånå êpang kéblat papat' 'pohon dunia bercabang empat kiblat'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'wit buwånå êpang kéblat papat'.
262 126. Ing teks SK-A kasêrat 'rumêmbé' ingkang têgêsipun 'sêmi, tuwuh' (Poerwadarminta, 1939: 526). Ing teks SK-B kasêrat 'anginé' ingkang têgêsipun 'lakuning håwå' (Poerwadarminta, 1939: 15). Dados ing suntingan teks kasêrat 'anginé'. 127. Ing teks SK-A kasêrat 'pêrdåpå apan kébuwung' 'berhiaskan apa yang cembung'. Ing teks SK-B kasêrat 'aprådå pakêkuwung' 'berhiaskan paku cembung'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'aprådå pakêkuwung'. 128. Ing teks SK-A kasêrat 'adoh lintang pêrdåpå langit' 'jauhnya bintang ujungnya langit'. Ing teks SK-B kasêrat 'kêmbang lintang salågå langit' 'berbunga bintang-bintang yang berkelap kelip di langit'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kêmbang lintang salågå langit'. 129. Ing teks SK-A kasêrat 'sêkar sêlågå wulan' 'bunga yang kelopaknya bulan'. Ing teks SK-B kasêrat 'sari andaru kilat' 'yang bertunaskan kilatan sinar dan petir'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sari andaru kilat'. 130. Ing teks SK-A kasêrat 'sêmbi kilat daru' 'bertunas kilatan sinar dan petir'. Ing teks SK-B kasêrat 'woh Suryå lan téngsun' 'berbuah matahari dan bulan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'woh Suryå lan téngsun'. 131. Ing teks SK-A kasêrat 'siniram' 'disiram'. Ing teks SK-B kasêrat 'asirat' 'bercahaya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'asirat'. 132. Ing teks SK-A kasêrat 'sinambénan kilat langit obar-abir' 'ucapannya kilat yang dilangit terang'. Ing teks SK-B kasêrat 'apêpucuk akåså bungkrah pratiwi' 'yang berujung angkasa dan yang berpangkal bumi'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'apêpucuk akåså bungkrah pratiwi'.
133. Ing teks SK-A kasêrat 'sinarotan mring Yang Suryå' 'bercahayakan dari Hyang Surya'. Ing teks SK-B kasêrat 'ålåtå bayu bajrå' 'pohon merambatnya angin dan kilat'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ålåtå bayu bajrå'. 134. Ing teks SK-A kasêrat 'wiwitané rêké tan kêpsagih' 'pada awal mulanya ketika menemukan'. Ing teks SK-B kasêrat 'duk anêmu candhi' 'pada awalnya mulanya ketika menemukan candi'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'duk anêmu candhi'. 135. Ing teks SK-A kasêrat 'gêgodhongan ingkang kawurangan' 'yang berwujudkan daun-daun yang kekurangan'. Ing teks SK-B kasêrat 'gêgêdhongan miwah wêwarangkan' 'yang berwujudkan gedung dan berpagar benteng'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'gêgêdhongan miwah wêwarangkan'. 136. Ing teks SK-A kasêrat 'sihing Yang kabêsmi kabêh' 'belas kasihannya Tuhan akan terbakar semua'. Ing teks SK-B kasêrat 'sihing Hyang kabêsmi kabèh' 'belas kasihan Tuhan akan terbakar sema'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Hyang kabasmi kabèh'. 137. Ing teks SK-A kasêrat 'dadyå tan ånå kang wêruh' 'menjadi tidak ada melihatnya'. Ing teks SK-B kasêrat 'tan ånå janmå kang wruh' 'tidak ada manusia yang melihatnya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'tanånå janmå kang wruh'. 138. Ing teks SK-A kasêrat 'malah kongsi têkèng wiyati' 'ketika datang dari langit'. Ing teks SK-B kasêrat 'yèn wikan apurwaning dadi' 'andaikata (manusia) mengetahinya akan asal mula kejadian'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'yèn wikan apurwaning dadi'. 263
264 139. Ing teks SK-A kasêrat 'candhi ing ngawiyat' 'candi yang berada di langit'. Ing teks SK-B kasêrat 'candhi sagårå wétan' 'candi yang berada timur laut'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sagårå wétan'. 140. Ing teks SK-A kasêrat 'dadyå bubar iku' 'itu menjadi selesai'. Ing teks SK-B kasêrat 'ingobar karuhun' 'terbakar terlebih dahulu'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ingobar karuhun'. 141. Ing teks SK-A kasêrat 'kapêrandhan tunggalênå' 'terikat menjadi satu'. Ing teks SK-B kasêrat 'Kahyangané Sang Hyang Tunggal' 'persemayaman Sang Hyang Tunggal (Yang Maha Esa)'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Kahyangané Sang Hyang Tunggal'. 142. Ing teks SK-A kasêrat 'tunggal jati aran jênêng Ki Hartati' 'menjadi satu dan bernama Ki Hartati'. Ing teks SK-B kasêrat 'såpå rêké kang jumênêng mung Hartati' 'siapakah konon yang bertakhta hanyalah Hartati'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'såpå rêké kang jumênêng mung Hartati'. 143. Ing teks SK-A kasêrat 'iyå sêkar ing jêmpinå' 'iya itu bunga keselamatan'. Ing teks SK-B kasêrat 'katon têngahing tawang' 'tampak di tengah angkasa'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'katon têngahing tawang'. 144. Ing teks SK-A kasêrat 'sêgårå gunung apan mêngku bumi' 'laut, gunung yang menguasai bumi'. Ing teks SK-B kasêrat 'sagårå gunung myang bumi langit' 'laut, gunung dan bumi langit'. Têmbung 'sêgårå' têgêsipun 'sagårå' (Poerwadarminta, 1939: 552), wondéné têmbung 'sagårå' têgêsipun 'kêndhonganing banyu asin sing jêmbar bangêt nasabi sapérangan bumi' (Poerwadarminta, 1939: 538). Dados ing suntingan teks kasêrat 'sagårå gunung myang bumi langit'.
265 145. Ing teks SK-A kasêrat 'langit iku kuwåså rubuhå' 'langit it berkasa untuk roboh'. Ing teks SK-B kasêrat 'suryå lintang myang wong sabuwånå' 'matahari dan bintang juga manusia satu bumi'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'suryå lintang myang wong sabuwånå'. 146. Ing teks SK-A kasêrat 'yèn wêruh arti dåyané' 'jika melihat arti kekuasaanya'. Ing teks SK-B kasêrat 'wêdi angidhêp sakèhé' 'takut melihat semuanya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'wêdi angidhêp sakèhé'. 147. Ing teks SK-A kasêrat 'kang gunung kuwåså jungkrug' 'yang gunung berkuasa untuk roboh'. Ing teks SK-B kasêrat 'ingkang Kawåså nêbut' 'yang berkuasa berkata'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'wêdi angidhêp sakèhé'. 148. Ing teks SK-A kasêrat 'sêgårå gung kuwåså gingsir' 'laut yang luas berkasa untuk berubah'. Ing teks SK-B kasêrat 'pan jumênêng manungså jati' 'akan bertahta sebagai manusia sejati'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'pan jumênêng manungså jati'. 149. Ing teks SK-A I.15f kasêrat 'yèn wêruh arti dåyå' 'jika melihat arti kekuasaanya'. Ing teks SK-B I.24f kasêrat 'ngadêg bumi sampurnå' 'berdiri di bumi yang sempura'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ngadêg bumi sampurnå'. 150. Ing SK-A kasêrat 'dadyå', wondéné ing SK-B kasêrat 'dadi'. Têmbung 'dadyå' inggih mênikå båså rinênggå, ingkang têgêsipun 'dadi' (Poerwadarminta, 1939: 63). Dados ing suntingan teks kasêrat 'dadi'. 151. Ing teks SK-A kasêrat 'dadyå paliyasing pêrang' 'menjadi andalan peperangan'. Ing teks SK-B kasêrat 'ywå manungså tan asiyå' 'tidak akan ada
manusia yang berbelas kasihan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ywå manungså tan asiyå'. 152. Ing teks SK-A kasêrat 'sêjatiné kang mungsuh norå nêdhasi' 'sejatinya yang mungsuh tidak akan ada yang mengenainya'. Ing teks SK-B kasêrat 'Sang Hyang Tunggal paran déné wêlas asih' 'Sang Hyang Tunggal (Allah) kelak akan berbelas kasihan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Sang Hyang Tunggal paran déné wêlas asih'. 153. Ing teks SK-A kasêrat 'yèn iku dèn apalênå' 'itu jika dihafalkan'. Ing teks SK-B kasêrat 'Hyang Asmårå mung raga' 'Hyang Asmara hanyalah badan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Hyang Asmårå mung raga'. 154. Têmbung 'amangku' dipun-sunting dados 'amêngku'. Têmbung 'amangku' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Têmbung 'amangku' têgêsipun 'nyèlèhaké ing pangkon, ngadhêpaké' (Poerwadarminta, 1939: 291), wondéné têmbung 'amêngku' têgêsipun 'nguwåsani' (Poerwadarminta, 1939: 310). Têmbung ingkang jumbuh kaliyan konteks ukaranipun, inggih mênikå têmbung 'amêngku'. 155. Têmbung 'andêl' dipun-sunting dados 'kandêl'. Têmbung 'andêl' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Têmbung 'andêl' têgêsipun 'wong kang pracåyå' (Poerwadarminta, 1939: 12), wondéné têmbung 'kandêl' têgêsipun 'ora tipis' (Poerwadarminta, 1939: 184). Têgêsipun têmbung 'kandêl' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Pramilå ing suntingan teks kasêrat 'kandêl'. 156. Têmbung 'Hyang Tigålånå' dipun-sunting dados 'Hyang Têgålånå'. Têmbung 'Hyang Tigålånå' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. 'Hyang 266
267 Têgålånå' têgêsipun 'Tuhan yang Maha Ikhlas'. Têgêsipun têmbung 'Hyang Têgålånå' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Pramilå ing suntingan teks kasêrat Hyang Têgålånå'. 157. Ing teks SK-A kasêrat 'pan mangkånå ing pujinéki' 'dan beginilah ucapan pujiannya'. Ing teks SK-B kasêrat 'Ya Hu Dat nyèng pamujining wêngi' 'Ya Hu Datnyèng ucapan pujian pada malam hari'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Ya Hu Dat nyèng pamujining wêngi'. 158. Ing teks SK-A kasêrat 'malih aran sangkané amulyå' 'berganti nama dari kemuliyaan'. Ing teks SK-B kasêrat 'balé aras sêsakané mulyå' 'serambi arasy (surga) bertiang kemuliaan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'balé aras sêsakané mulyå'. 159. Ing SK-A kasêrat 'kérun sångkå ing têngêné' ingkang terjemahan-ipun 'kirun tiang di kanannya'. Têgêsipun têmbung 'sångkå' inggih mênikå 'såkå' (Poerwadarminta, 1939: 544). Ing SK-B kasêrat 'kirun såkå têngên goné' ingkang terjemahan-ipun 'kirun tiang yang bertempat di kanan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kirun såkå têngên (ng)goné'. 160. Ing SK-A kasêrat 'wa nakérun kang atunggu' ingkang terjemahan-ipun 'dan Nakir yang menunggu'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'wa nåkirun atunggu' ingkang terjemahan-ipun 'dan Nakir yang menunggu'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'wa nåkirun atunggu'. 161. Ing SK-A kasêrat 'sångkå', wondéné ing SK-B kasêrat 'såkå'. Têgêsipun têmbung 'sångkå' inggih mênikå 'såkå' (Poerwadarminta, 1939: 544), wondéné têmbung 'såkå' têgêsipun 'cagak sangganing payon' (Poerwadarminta, 1939: 539). Dados têgêsipun têmbung 'sångkå' såhå
'sångkå' sami, inggih mênikå 'cagak sangganing payon'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'såkå'. 162. Ing SK-A kasêrat 'anulak sêkèhing bråjå' ingkang terjemahan-ipun 'menolak semua bahaya'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'nulak panggawé ålå' ingkang terjemahan-ipun 'menolak perbuatan buruk. Dados ing suntingan teks kasêrat 'nulak panggawé ålå'. 163. Ing teks SK-A kasêrat 'anulak pêgawé ålå' 'menolak perbuatan jahat'. Ing teks SK-B kasêrat 'pangêrêt taraju rijal' 'penyekatnya ta'ajul-rijal'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'pangêrêt taraju rijal'. 164. Ing teks SK-A kasêrat 'lårå rågå sumingkir kêlangkung têbih' 'segala penyakit pergilah menjauh'. Ing teks SK-B kasêrat 'andêr-andêr kulhu balik kang linêwih' 'penopangnya "Qulhu" baik yang ampuh'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'andêr -andêr kulhu balik kang linêwih'. 165. Ing teks SK-A kasêrat 'wong kang lårå gêlis waras' 'orang yang sakit menjadi cepat sembuh'. Ing teks SK-B kasêrat 'ambalik lårå rågå' 'sembuhlah sakit badan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ambalik lårå rågå'. 166. Ing SK-A kasêrat 'molo antoling pan kursi', wondéné ing SK-B kasêrat 'mayêngé Ayatul Kursi'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'payungé Ayatul Kursi'. 167. Ing teks SK-A kasêrat 'pamidhangan ing bêntal mukadas' 'pundaknya yang berada di betal mukadas'. Ing teks SK-B kasêrat 'lunguhé Atiné surat An'am' 'yang duduk didalam hatinya ialah surat Al-An'am'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'lunguhé Atiné surat An'am'. 268
269 168. Ing SK-A kasêrat 'usuk-usuku dhuwur' ingkang terjemahan-ipun 'kasau- kasauku ada di atas (atap)'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'usuk-usuking luhur' ingkang terjemahan-ipun 'kasau-kasau di atas (atap)'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'usuk-usuking luhur'. 169. Ing teks SK-A kasêrat 'pan mangkånå panutup nabi' 'yang demikianlah yang menjadi penutupnya para nabi'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing aranan têlênging langit' 'yang bernama di bagian dalam langit'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing aranan têlênging langit'. 170. Ing teks SK-A kasêrat 'iyå nabi Muhkamat' 'ialah itu Nabi Muhammad'. Ing teks SK-B kasêrat 'inggih Nabi Muhkamad' 'ialah Nabi Muhammad'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'inggih Nabi Muhkamad'. 171. Ing teks SK-A kasêrat 'dinuting ing rasul' 'diutus oleh rasul'. Ing teks SK-B kasêrat 'kang wêkasan iku' 'yang terakhir itu'. Dados ing suntingan teks kasêrat'kang wêkasan iku'. 172. Ing SK-A kasêrat 'dalu', wondéné ing SK-B kasêrat 'latri'. Têmbung 'dalu' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå ingkang têgêsipun inggih mênikå, 'bêngi, wêngi' (Poerwadarminta, 1939: 64), wondéné têmbung 'latri' saking båså Kawi ingkang têgêsipun 'bêngi, ratri' (Poerwadarminta, 1939: 263). Dados ing suntingan teks kasêrat 'latri'. 173. Ing teks SK-A kasêrat 'kinawédèn bêlis sanåtå lawan êjim' 'merasa takut kumpulan setan dan jin'. Ing teks SK-B kasêrat 'kinédhêpan ing tumuwuh wêdi asih' 'menjadi kasih dan sayang'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kinédhêpan ing tumuwuh wêdi asih'.
270 174. Ing teks SK-A kasêrat 'ingkang lårå gêlis waras' 'yang sakit akan segera menjadi sembuh'. Ing teks SK-B kasêrat 'tundhuk nêmbah maringwang' 'takluh dan hormat kepadaku (Nabi Muhammad)'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'tundhuk nêmbah maringwang'. 175. Ing SK-A kasêrat 'pêpayoning gadhong dhuwur', wondéné ing SK-B kasêrat 'pêpayoné godhong dhukut'. Têmbung 'pêpayoning' kalêbêt têmbung dwipurwå, saking têmbung linggå payon pikatuk panambang -ing ingkang têgêsipun 'krakab tutuping omah kang digawé atêp' (Poerwadarminta, 1939: 457). Wondéné têmbung 'pêpayoné' kalêbêt têmbung dwipurwå, saking têmbung linggå payon pikantuk panambang -é ingkang têgêsipun 'krakab tutupé omah' (Poerwadarminta, 1939: 457). Panambang -é såhå panambang - ing têgêsipun sami, inggih mênikå 'kanggo panambang nunggal têgês karo -é (-ipun)' (Poerwadarminta, 1939: 172). Dados wontên ing suntingan teks kasêrat 'pêpayoné godhong dhukut'. 176. SK-A kasêrat 'tan katon mangko' ingkang terjemahan-ipun 'akan terlihat nanti/kelak'. Wondéné SK-B kasêrat 'yêkti tan katon' 'sebenarnya akan terlihat'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'yêkti tan katon'. 177. Ing SK-A kasêrat 'pan rajêku', wondéné ing SK-B kasêrat 'arajêg'. Têmbung 'pan rajêku' têgêsipun inggih mênikå, 'pagêr kang digawé såkå kayu' (Poerwadarminta, 1939: 516), wondéné têmbung 'arajêg' têgêsipun 'apagêr' (Poerwadarminta, 1939: 516). Dados ing suntingan teks kasêrat 'arajêg'. 178. SK-A kasêrat 'anulak pênggawé ålå' 'penolak perbuatan jahat'. SK-B kasêrat 'apan angrêkså mringwang' 'yang menjaga diriku'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'apan angrêkså mringwang'.
179. Ing teks SK-A kasêrat 'satru lawan' 'mungsuh dilawan'. Ing teks SK-B kasêrat 'angadhangi' 'menghalangi'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'angadhangi'. 180. Ing teks SK-A kasêrat 'lårå juwitå' 'perembupan yang sakit'. Ing teks SK-B kasêrat 'panggawé ålå' 'perbuatan buruk'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'panggawé ålå'. 181. Ing teks SK-A kasêrat 'dêr-idêr Kulhu balik kang linuwih' 'penopangnya Qulhu balik yang ampuh'. Ing teks SK-B kasêrat 'lårå rågå samyå sumingkirå têbih' 'sakit badan menyingkirlah jauh'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'lårå rågå samyå sumingkirå têbih'. 182. Ing teks SK-A kasêrat 'luputå wiså ing' 'terhindar dari bisa yang'. Ing teks SK- B kasêrat 'ing wiså gunå' 'oleh bisa dan guna'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing wiså gunå'. 183. Ing teks SK-A kasêrat 'rêké' 'konon'. Ing teks SK-B kasêrat 'mangkyå' 'kelak'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'mangkyå'. 184. Ing teks SK-A kasêrat 'katon murupaké kang tumingal' 'terlihat menghidupkan yang terlihat'. Ing teks SK-B kasêrat 'kang umiyat samyå sih sadåyå' 'semua yang melihatnya akan mencintainya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kang umiyat samyå sih sadåyå'. 185. Ing teks SK-A kasêrat 'gilå sêkèh åmå kabéh' 'semua hama akan takut semua'. Ing teks SK-B kasêrat 'saliring kang' 'semua yang'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'saliring kang'. 186. Ing SK-A kasêrat 'ingkang lårå sirnå larut' 'yang sakit lenyap'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'lêlårå sirnå larut' ingkang terjemahan-ipun 'segala penyakit lenyap'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'lêlårå sirnå larut'. 271
187. Ing SK-A kasêrat 'mring awak' ingkang terjemahan-ipun 'di badan'. Ing SK-B kasêrat 'ing ånggå' ingkang terjemahan-ipun 'di badan'. Têmbung 'ånggå' saking båså Sansekerta ingkang tegesipun 'awak' (Poerwadarminta, 1939: 14). Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing ånggå'. 188. Ing SK-A kasêrat 'miwah sêkèhing bråjå' ingkang terjemahan-ipun 'begitu juga dengan semua senjata'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'tuwin saliring bråjå' ingkang terjemahan-ipun 'begitu pula semua senjata'. Têmbung 'saliring' saking båså Kawi ingkang tegesipun 'sakèhé, sakabèhing' (Poerwadarminta, 1939: 541). Dados ing suntingan teks kasêrat 'tuwin saliring bråjå'. 189. Ing SK-A kasêrat 'punikåtå' ingkang terjemahan-ipun 'itukan'. Ing SK-B kasêrat 'puniki' ingkang terjemahan-ipun 'inilah'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'puniki'. 190. Ing SK-A kasêrat 'iyå sêjatining mulyå' ingkang terjemahan-ipun 'iya itu sejatinya mulia'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'iyå Sang Jati Mulyå' ingkang terjemahan-ipun 'iya Sang Jati Mulia'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'iyå Sang Jati Mulyå'. 191. Ing SK-A kasêrat 'iyå iku trajuning Subaning' ingkang terjemahan-ipun 'iya itu trajunya Subaning'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'aranånå råjå Subaningsih' ingkang terjemahan-ipun 'dinamakan raja Subaningsih'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'aranånå rårå Subaningsih'. 192. Ing teks SK-A kasêrat 'yèn lumampah samiyå asih sêdåyå' 'jika berjalan yang melihatnya semua akan berbelas kasihan'. Ing teks SK-B kasêrat 'kang tumingal samyå sih sadåyå' 'yang melihatnya semua pada berbelas kasihan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kang tumingal samyå sih sadåyå'. 272
273 193. Ing SK-A kasêrat 'pangidhêpé kabéh' ingkang terjemahan-ipun 'terpesonalah semua'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'angidhêp sakèhé' ingkang terjemahan- ipun 'mempesonalah semua'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'angidhêp sakèhé'. 194. Ing SK-A kasêrat 'asung wahyu mring awak mami' ingkang terjemahan-ipun 'memberikan wahyu di badan kami'. Wondéné ing SK-B teks-ipun pådå mênikå botên kasêrat. Dados ing suntingan teks kasêrat 'asung wahyu mring awak mami'. 195. Ing SK-A kasêrat 'nyåtå suwaraningwang' ingkang terjemahan-ipun 'sungguh nyata suwaranya orang'. Wondéné ing SK-B teks-ipun pådå mênikå botên kasêrat. Dados ing suntingan teks kasêrat 'nyåtå suwaraningwang'. 196. Ing SK-A kasêrat 'nyåtå suwaraningwang' ingkang terjemahan-ipun 'sungguh nyata suwaranya orang'. Wondéné ing SK-B teks-ipun pådå mênikå botên kasêrat. Dados ing suntingan teks kasêrat 'asung wahyu mring awak mami'. 197. Ing SK-A kasêrat 'iya Nabi Dhawut' ingkang terjemahan-ipun 'ialah Nabi Daud'. Wondéné ing SK-B teks-ipun pådå mênikå botên kasêrat. Dados ing suntingan teks kasêrat 'iya Nabi Dawud'. 198. Ing SK-A kasêrat 'pêtaku Bagéndha Ambiyah' ingkang terjemahan-ipun 'bentakaku adalah Baginda Ambiyah'. Wondéné ing SK-B teks-ipun pådå mênikå botên kasêrat. Dados ing suntingan teks kasêrat 'pêtaku Bagéndha Ambiyah'. 199. Ing SK-A kasêrat 'sing angrungu sêdåyå samiyå asih' 'yang mendengarkan semuanya akan berbelas kasihan'. Wondéné ing SK-B teks-ipun botên kasêrat. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sing angrungu sêdåyå samiyå asih'.
274 200. Ing SK-A kasêrat 'ingkang lårå gêlis waras' ingkang terjemahan-ipun 'yang sakit menjadi sembuh;. Wondéné ing SK-B teks-ipun botên kasêrat. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ingkang lårå gêlis waras'. 201. Ukårå 'sangking wong malånå' dipun-sunting dados 'sangking wong kalånå'. Ukårå 'sangking wong malånå' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Ukårå 'sangking wong kalånå' têgêsipun 'dari orang yang berkelana'. Têgêsipun têmbung 'sangking wong kalånå' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. 202. Têmbung 'idênå' dipun-sunting dados 'ngidinå'. Têmbung 'idênå' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Adhêdhasar Baoesastra Djawa, têmbung 'ngidinå' têgêsipun 'ora têmênan' (Poerwadarminta, 1939: 399). Têgêsipun têmbung 'ngidinå' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ngidinå'. 203. Ing teks SK-A kasêrat 'mêngku' ingkang têgêsipun 'nguwasani, ngêrèhaké' (Poerwadarminta, 1939: 309). Ing teks SK-B kasêrat 'mangku' ingkang têgêsipun 'nyèlèhaké ing pangkon' (Poerwadarminta, 1939: 291). Dados ing suntingan teks kasêrat 'mêngku'. 204. Ing teks SK-A kasêrat 'warnanipun kêlangkung éndah' 'warnanya terlihat sangatlah indah'. Ing teks SK-B kasêrat 'manuk iku adoh pinaranan' 'burung itu jauh berkelana'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'manuk iku adoh pinaranan'. 205. Ing SK-A kasêrat 'sêgårå rop ing wastané' 'laut pasanglah namanya'. Wondéné SK-B kasêrat 'sagårå êroh namané' ingkang terjemahan-ipun 'laut pasanglah namanya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sagårå êrob namané'.
275 206. Ing SK-A kasêrat 'angimbuhi rat jagat iki' ingkang terjemahan-ipun 'bertambah di dunia ini'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'amimbuhi ing jagad iki' ingkang terjemahan-ipun 'menambahkan kepada dunia ini'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'angimbuhi ing jagad iki'. 207. Ing teks SK-A kasêrat 'nétrané iyå sêkawan' 'matanya empat'. Ing teks SK-B kasêrat 'amindhå Nabi Adam' 'diibaratkan seperti Nabi Adam'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'amindhå Nabi Adam'. 208. Ing teks SK-A kasêrat 'tanggané wêwalu' 'tangannya delapan'. Ing teks SK-B kasêrat 'sukuné puniku' 'kakinya itu'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sukuné puniku'. 209. Ing teks SK-A kasêrat 'kulité iyå sêri'at' 'klitnya ialah syariat'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing gunung Palwå Jabalkat' 'di Gunung Palwa Jabalkat'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing gunung Palwå Jabalkat'. 210. Ing teks SK-A kasêrat 'dangingirå ing aran tarêkat singgih' 'dangingnya yang awalnya dinamakan tarikat'. Ing teks SK-B kasêrat 'rambutirå ing aran tarwiyah singgih' 'rambutnya yang awalnya dinamakan tarwiyah'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'rambutirå ing aran tarwiyah singgih'. 211. Ing teks SK-A kasêrat 'balungé iyå kakékat' 'tulangnya ialah hakikat'. Ing teks SK-B kasêrat 'bêbalung rijalullåh' 'bertulang rijalullah'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'bêbalung rijalullåh'. 212. Têmbung 'ngênakakên' dipun-sunting dados 'nggunakakên'. Têmbung 'ngênakakên' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Adhêdhasar Baoesastra Djawa, têmbung 'nggunakakên' têgêsipun 'maéka ing liyan sarånå gunå-gawé' (Poerwadarminta, 1939: 401). Têgêsipun têmbung 'nggunakakên'
mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Dados ing suntingan teks kasêrat 'nggunakakên'. 213. Têmbung 'wigyå' dipun-sunting dados 'wignyå'. Têmbung 'wigyå' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Adhêdhasar Baoesastra Djawa, têmbung 'wignyå' têgêsipun 'wasis, pintêr' (Poerwadarminta, 1939: 663). Têgêsipun têmbung 'wignyå' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. 214. Têmbung 'nukani' dipun-sunting dados 'ndukani'. Têmbung 'nukani' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Adhêdhasar Baoesastra Djawa, têmbung 'ndukani' têgêsipun 'nyêngêni' (Poerwadarminta, 1939: 71). Têgêsipun têmbung 'ndukani' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. 215. Ing SK-A kasêrat 'Pupuh Sinom' ingkang terjemahan-ipun 'lagu Sinom'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'Sinom' 'godhog asêm ênom'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Pupuh Sinom'. 216. Ing SK-A kasêrat 'ngapuranên ingsun ngétang' ingkang terjemahan-ipun 'maafkanlah saya menghitung'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'apuranên sun angétang' ingkang terjemahan-ipun 'maafkanlah saya menghitung'. Dados ing suntingan teks kasêrat kasêrat 'apuranên sun angétang'. 217. Ing SK-A kasêrat 'lêlêmbuté nungså Jawi' ingkang terjemahan-ipun 'para hantunya tanah Jawa'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'lêlêmbut ing tanah Jawi' ingkang terjemahan-ipun 'para hantu di tanah Jawa'. Dados ing suntingan teks kasêrat kasêrat 'lêlêmbut ing tanah Jawi'. 218. Ing SK-A kasêrat 'kang rumêkså ing nêgårå' 'yang menjaga di negara'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'ingkang rumakså nagårå' 'yang menjaga di negara'. Dados ing suntingan teks kasêrat kasêrat 'ingkang rumakså nagårå'. 276
277 219. Ing SK-A kasêrat 'sêdayanipun', wondéné ing SK-B kasêrat 'sadayanipun'. Têmbung 'sêdayanipun' têgêsipun inggih mênikå, 'sakabèhé, sadåyånipun' (Poerwadarminta, 1939: 552), wondéné têmbung 'sadayanipun' têgêsipun 'sakabèhé' (Poerwadarminta, 1939: 537). Dados têgêsipun têmbung 'sêdayanipun' såhå 'sadayanipun' sami, inggih mênikå 'sakabèhé'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'sadayanipun'. 220. Ing SK-A kasêrat 'kinaryå tulak', wondéné ing SK-B kasêrat 'dadyå têtulak'. Têmbung 'tulak' têgêsipun inggih mênikå, 'sarånå sing dianggo mbalèkaké lélarå' (Poerwadarminta, 1939: 612). Dados ing suntingan teks kasêrat 'dadyå têtulak'. 221. Ing SK-A kasêrat 'kayu angkêr lêmah sangar' ingkang terjemahan-ipun 'pohon angker dan tanah angker'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'lêmah sangar kayu angkêr dadi tåwå' ingkang terjemahan-ipun 'tanah angker dan pohon angker menjadi tawar'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'lêmah sangar kayu angkêr dadi tåwå'. 222. Ing teks SK-A kasêrat 'karumiyin ing Brang Wétan' 'yang pertama yang berada di sebelah timur'. Ing teks SK-B kasêrat 'ingkang rumakså Bang Wétan' 'yang menjaga di sebelah timur'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ingkang rumakså Bang Wétan'. 223. Ing SK-A kasêrat 'têluh', wondéné ing SK-B kasêrat 'nêluh'. Têmbung 'têluh' têgêsipun inggih mênikå, 'tênung sing biså agawé laraning liyan' (Poerwadarminta, 1939: 600), wondéné têmbung 'nêluh' têgêsipun 'ngunå- gawé, têluh' (Poerwadarminta, 1939: 342). Dados ing suntingan teks kasêrat 'nêluh'.
278 224. Ing SK-A kasêrat 'Bêlambangan kang winarni', wondéné ing SK-B kasêrat 'Balambangan winarni'. Panyêrating têmbung 'Bêlambangan' såhå 'Balambangan' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Bêlambangan winarni'. 225. Ing teks SK-A kasêrat 'kang rumêkså ing Brang Wétan' 'yang menjaga di sebelah timur'. Ing teks SK-B kasêrat 'aran Butå Locåyå' 'dinamakan buta Locaya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'aran Butå Locåyå'. 226. Ing SK-A kasêrat 'Buta Locå ing Kêdhiri' 'Buta Loca di Kediri', wondéné ing SK-B kasêrat 'kang rumakså ing Kadhiri' 'yang menjaga di Kediri'. Panyêrating têmbung 'Kadhiri' såhå 'Kêdhiri' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kang rumakså ing Kêdhiri'. 227. Ing SK-A kasêrat 'Pråbå Yêkså ingkang anèng Giri Purå' 'Prabu Yeksa yang ada di Giripura', wondéné ing SK-B kasêrat 'Prabu Yêkså ingkang ånå Pasuruan' 'Prabu Yeksa yang ada di Pasuruan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Prabu Yêkså ingkang ånå Pasuruan'. 228. Ing SK-A kasêrat 'Sidåkaryå' 'Sidakarya', wondéné ing SK-B kasêrat 'Sidågiri karyå' 'Sidagiri bertugas'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Sidåkaryå'. 229. Ing SK-A kasêrat 'Kêduwang', wondéné ing SK-B kasêrat 'Kaduwang'. Panyêrating têmbung 'Kêduwang' såhå 'Kaduwang' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Kêduwang inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Wétan (Endraswara, 2004: 20). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Kêduwang'.
279 230. Ing SK-A kasêrat 'ing' 'di', wondéné ing SK-B kasêrat 'på'. Têmbung 'på' botên wontên têgêsipun. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing'. 231. Ing SK-A kasêrat 'Tunjung Sari', wondéné ing SK-B kasêrat 'Tunjung Puri'. Tunjung Puri inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Wétan (Endraswara, 2004: 20). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Tunjung Puri'. 232. Ing SK-A kasêrat 'Pênanggulan', wondéné ing SK-B kasêrat 'Pananggulan'. Panyêrating têmbung 'Pênanggulan' såhå 'Pananggulan' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Pênanggulan'. 233. Ing SK-A kasêrat 'Mamiyun si Kålåsêti', wondéné ing SK-B kasêrat 'Madiun Sang Kålåsêkti'. Panyêrating têmbung 'Mamiyun' såhå 'Madiun' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /m/ såhå /d/. Madiun Sang Kålåsêkti inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Wétan (Endraswara, 2004: 20). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Madiun Sang Kålåsêkti'. 234. Ing SK-A kasêrat 'pan Ki Korêp lêlêmbuté Pånårågå', wondéné ing SK-B kasêrat 'pan si Korèp dhêdhêmiting'. Têmbung 'lêlêmbuté' têgêsipun inggih mênikå, 'dhêmité' (Poerwadarminta, 1939: 270), wondéné têmbung 'dhêdhêmiting' têgêsipun 'lêlêmbuté (roh sing dêdunung ing papan sing angkêr)' (Poerwadarminta, 1939: 106). pan si Korèp dhêdhêmiting inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Wétan (Endraswara, 2004: 20). Dados ing suntingan teks kasêrat 'pan si Korèp dhêdhêmiting'.
280 235. Ing SK-A kasêrat 'Mêjênang Tringilingwêsi', wondéné ing SK-B kasêrat 'Majênang Trênggilingwêsi'. Panyêrating têmbung 'Mêjênang' såhå 'Majênang' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Panyêrating têmbung 'Tringgilingwêsi' såhå 'Trênggilingwêsi' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /i/ såhå /ê/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Majênang Trênggilingwêsi'. 236. Ing SK-A kasêrat 'Gêrobogan', wondéné ing SK-B kasêrat 'Garobogan'. Panyêrating têmbung 'Gêrobogan' såhå 'Garobogan' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Gêrobogan'. 237. Ing teks SK-A kasêrat 'Kålåjowar' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kålåjowar'. Wontên ing teks SK-B kasêrat 'Kålåjonggå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kalajongga'. Kalajongga inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Têngah (Endraswara, 2004: 21). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Kålåjonggå'. 238. Ing SK-A kasêrat 'Bêlétar', wondéné ing SK-B kasêrat 'Balitar'. Panyêrating têmbung 'Bêlétar' såhå 'Balitar' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Balitar'. 239. Ing teks SK-A kasêrat 'Butå Krêndhå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Buta Krendha'. Ing teks SK-B kasêrat 'Butå Kurdå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Buta Kurda'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Butå Kurdå'.
240. Ing teks SK-A kasêrat 'Kalabrèt' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kalabrèt'. Ing teks SK-B kasêrat 'Kalangbrêt' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kalangbrêt'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Kalangbrêt'. 241. Ing teks SK-A kasêrat 'ing Waru Banawor' 'di Waru Banawor'. Ing teks SK-B kasêrat 'Carub Bawor' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Carub Bawor'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Carub Bawor ingkang anèng ing Lamongan'. 242. Ing teks SK-A II.4a kasêrat 'Suråbåyå' têgêsipun inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Surabaya'. Ing teks SK-B II.5a kasêrat 'Puspålåyå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå kithå ingkang namanipun Puspalaya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Puspålåyå'. 243. Ing SK-A kasêrat 'si Lancok', wondéné ing SK-B kasêrat 'si Lancuk'. Panyêrating têmbung 'si Lancok' såhå 'si Lancuk' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /o/ såhå /u/. si Lancuk inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Têngah (Endraswara, 2004: 21). Dados ing suntingan teks kasêrat 'si Lancuk anèng Balora'. 244. Ing SK-A kasêrat 'Pêgambiran', wondéné ing SK-B kasêrat 'Pagambiran'. Panyêrating têmbung 'Pêgambiran' såhå 'Pagambiran' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Pagambiran Kålådurgi'. 245. Ing SK-A kasêrat 'Kêdhunggêdhé Ki Jêngki' 'di Kedhunggedhe ada Ki Jenggi', wondéné ing SK-B kasêrat 'Kêdhunggêng Nyai Jênggi' 281 'di
282 Kedhunggeng ada Nyai jenggi'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Kêdhunggêng Nyai Jênggi'. 246. Ing teks SK-A kasêrat 'Sêpanjang si Klèwèr iku'. 'Sêpanjang' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå papan ingkang namanipun Sêpanjang'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing Batang si Lèwèr iku'. Ing Batang si Klèwèr iku inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Têngah (Endraswara, 2004: 21). Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing Batang si Klèwèr iku'. 247. Ing SK-A kasêrat 'Sêdayu', wondéné ing SK-B kasêrat 'Sidayu'. Panyêrating têmbung 'Sêdayu' såhå 'Sidayu' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /i/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Sêdayu'. 248. Ing teks SK-A kasêrat 'Yudalakah ing Candhi kayanganirå'. 'Yudalakah' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Yudalakah'. Ing teks SK-B kasêrat 'Ni Janglakah ing Candhi kahyanganirå'. 'Ni Janglakah' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Ni Janglakah'. Têmbung nyai têgêsipun 'panyêbutning wong tuwå wadon' (Poerwadarminta, 1939: 344). Têmbung 'kayanganirå' têgêsipun inggih mênikå, 'padununging pårå déwå, kahyanganirå' (Poerwadarminta, 1939: 180), wondéné têmbung 'kahyanganirå' têgêsipun 'panggoné pårå déwå' (Poerwadarminta, 1939: 180). Dados têgêsipun têmbung 'kayanganirå' såhå 'kahyanganirå' sami, inggih mênikå 'papanipun pårå déwå'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'si Janglakah ing Candhi kahyanganirå'. 249. Ing teks SK-A kasêrat 'Sêmarang Barat Katigå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Barat Katiga'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing
Sêmarang Kålåjongkå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kalajongka'. Ing Sêmarang Kålåjongkå inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Têngah (Endraswara, 2004: 21). Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing Sêmarang Kålåjongkå'. 250. Ing SK-A kasêrat 'Pêkalongan', wondéné ing SK-B kasêrat 'Pakalongan'. Panyêrating têmbung 'Pêkalongan' såhå 'Pakalongan' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Pêkalongan'. 251. Ing teks SK-A kasêrat 'Pêmalang' têgêsipun inggih mênikå 'salah satunggaling kithå ingkang namanipun Pemalang'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing Pathi' têgêsipun inggih mênikå 'salah satunggaling kithå ingkang namanipun Pathi ingkang mapan ing Jawi Têngah'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing Pathi'. 252. Ing teks SK-A kasêrat 'Suwarkå ing Sukawati' 'Suwarka yang berasal dari Sukawati' Ing teks SK-B kasêrat 'Jawarkå såkå puniki' 'Jawarka yang berasal dari tempat ini'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Jawarkå såkå puniki'. 253. Ing teks SK-A kasêrat 'ing Padhas' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Padhas'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing Kêndhêng' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Kêndhêng'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing Kêndhêng'. 254. Ing teks SK-A kasêrat 'Butå Tringgiling Têgal' 'Buta Tringgiling yang berada di Tegal'. Ing teks SK-B kasêrat 'Butå Giling Jagalan' 'Buta Giling yang berada di Jagalan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Butå Giling Jagalan'. 283
284 255. Ing SK-A kasêrat 'Mêgêlang Ni Såmåhitå', wondéné ing SK-B kasêrat 'ing Gagêlang Såmåhitå'. Panyêrating têmbung 'Mêgêlang' såhå 'ing Gagêlang' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Ing Gagêlang Såmåhitå inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Têngah (Endraswara, 2004: 21). Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing Magêlang Såmåhitå'. 256. Ing teks SK-A kasêrat 'gêgês nênggih' 'tersebutlah di Geges'. Ing teks SK-B kasêrat 'Gêsêng nagri' 'di negara Geseng'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Gêsêng nagri'. 257. Ing SK-A kasêrat 'Sêliwah', wondéné ing SK-B kasêrat 'Saléwah'. Panyêrating têmbung 'Sêliwah' såhå 'Saléwah' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /i/ såhå /é/. Saléwah inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Têngah (Endraswara, 2004: 21). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Saléwah'. 258. Ing SK-A kasêrat 'Mêntawis', wondéné ing SK-B kasêrat 'Mantawis'. Panyêrating têmbung 'Mêntawis' såhå 'Mantawis' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Mêntawis'. 259. Ing SK-A kasêrat 'Pêlèrèt', wondéné ing SK-B kasêrat 'Palèrèt'. Panyêrating têmbung 'Pêlèrèt' såhå 'Palèrèt' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Pêlèrèt'. 260. Ing teks SK-A kasêrat 'Pragotå Suråkårtå' 'Pragota di Surakarta'. Ing teks SK- B kasêrat 'Pêlacung Kartåsurå' 'Pelancung di Kartasura'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Pêlacung Kartåsurå'.
285 261. Ing teks SK-A kasêrat 'Carêbon Sétan Kabêri'. 'Carêbon' têgêsipun inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Cirêbon'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing Jombor Sétan Kubêri'. 'ing Jombor' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Jombor'. Panyêrating têmbung 'Sétan Kabêri' såhå 'Sétan Kubêri' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /a/ såhå /u/. Carêbon Sétan Kabêri inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Kilèn (Endraswara, 2004: 21). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Carêbon Sétan Kabêri'. 262. Ing teks SK-A kasêrat 'Taman ingkang anèng Têgal Låyå' 'Têgalåyå' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Tegalaya'. Ing teks SK-B kasêrat 'Juru Taman ingkang ånå Pêlayangan ' 'Pêlayangan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Pêlayangan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Juru Taman ingkang ånå Pêlayangan'. 263. Ing SK-A kasêrat 'Sétan Kêrètèg ing Sêndhang' 'Sétan Kêrètèg yang berada di Sêndhang'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'ing Karètèg pan si Sêndhal' 'yang berada di Karètèg adalah si Sêndhal'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing Karètèg pan si Sêndhal'. 264. Ing teks SK-A kasêrat 'pêmasuhan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun pêmasuhan/papan kanggé wêwijikan'. Ing teks SK-B kasêrat 'Balébéran' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Balébéran'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Balébéran'. 265. SK-A kasêrat 'Kêrtåsånå ing Ngrakuman' 'Kertasana yang berada di Rakman'. Ing teks SK-B kasêrat 'Si Natpådå ing Rangkudan' 'Si Natpada yang berada di Rangkudan'. Dados ing suntingan teks kasêrat Si Natpådå ing Rangkudan'.
286 266. Ing SK-A kasêrat 'Pandhansari ing Tarisik', wondéné ing SK-B kasêrat 'Wandhansari ing Sarisik'. Panyêrating têmbung 'Pandhansari' såhå 'Wandhansari' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /p/ såhå /w/. Têgêsipun 'Pandhansari' såhå 'Wandhansari' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Pandhansari'. Panyêrating têmbung 'Tarisik' såhå 'Sarisik' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /t/ såhå /s/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Wandhansari ing Sarisik'. 267. Ing SK-A kasêrat 'ingkang anèng Wånåpêki', wondéné ing SK-B kasêrat 'kang ånå Wånåpêti'. Panyêrating têmbung 'Wånåpêki' såhå 'Wånåpêti' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /k/ såhå /t/. Têgêsipun 'Wånåpêki' såhå 'Wånåpêti' inggih mênikå 'wånå ingkang dipun-tanêmi buah-buahan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kang ånå Wånåpêti'. 268. Ing SK-A kasêrat 'Sandhungan kêsawahan' 'Sandung yang ada di Kesawahan'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'si Sandhung ing Sawangan' 'si Sandung yang ada di Sawangan. Dados ing suntingan teks kasêrat 'si Sandhung ing Sawangan'. 269. Ing teks SK-A kasêrat 'Pêlabuhan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Pêlabuhan'. Ing teks SK-B kasêrat 'Pamasuhan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang dipun-ginakakên kanggé wêwijikan'. 'Pêlabuhan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang dipun-ginakakên kanggé labuh' (Poerwadarminta, 1939: 254). 'Pamasuhan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang dipun-ginakakên kanggé wêwijikan' (Poerwadarminta, 1939: 297). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Pamasuhan'.
270. Ing teks SK-A kasêrat 'Pêlayangan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Pelayangan'. Ing teks SK-B kasêrat 'Têgalayang' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Têgalayang'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Têgalayang'. 271. Ing SK-A kasêrat 'kang anèng' 'yang ada di'. Wondéné ing SK-B kasêrat 'kang ånå' 'yang ada di'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kang ånå'. 272. Ing SK-A kasêrat 'Ngruban', wondéné ing SK-B kasêrat 'Roban'. Têgêsipun 'Ngruban' såhå 'Roban' inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Roban'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Roban'. 273. Ing teks SK-A kasêrat 'Pasungjåyå anèng Prêning' 'Pasungjaya yang berada di Rawapening'. Ing teks SK-B kasêrat 'Kasujayan Widaningsih' 'di Kasujayan Widaningsih'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Kasujayan Widaningsih'. 274. Ing SK-A kasêrat 'Widånångkå Dalêmpik', wondéné ing SK-B kasêrat 'Widånånggå Dalêpih'. Panyêrating têmbung 'Widånångkå' 'Widånånggå' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /k/ såhå /g/. Têgêsipun 'Widånångkå' såhå 'Widånånggå' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Widånångkå'. Panyêrating têmbung 'Dalêmpik' såhå 'Dalêpih' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /k/ såhå /h/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Widånånggå Dalêpih'. 275. Ing teks SK-A kasêrat 'ing Gadhung Kêdhung Gêrugung' 'di Gadhung Kedung Gerugung'. Ing teks SK-B kasêrat 'Pagêlung Kêdhung Garunggung' 'di Pagelung Kedhung Garunggung'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Pagêlung Kêdhung Garunggung'. 287 såhå
288 276. Ing SK-A kasêrat 'ingkang wontên Pamboréyan', wondéné ing SK-B kasêrat 'kang ånå Kêbaréyan'. Têmbung 'wontên' têgêsipun inggih mênikå, 'ånå' (Poerwadarminta, 1939: 669), wondéné têmbung 'ånå' têgêsipun 'dumuning ing' (Poerwadarminta, 1939: 10). Dados ing suntingan teks kasêrat 'kang ånå Kêbaréyan'. 277. Ing SK-A kasêrat 'Citråbåyå kang jagêni', wondéné ing SK-B kasêrat 'Citrånåyå kang nunggoni'. Panyêrating têmbung 'Citrånåyå' såhå 'Citråbåyå' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /n/ såhå /b/. Têgêsipun 'Citrånåyå' såhå 'Citråbåyå' inggih mênikå 'namaning lêlêmbat ingkang namanipun Citrånåyå', Têmbung 'jagêni' têgêsipun inggih mênikå, 'rumêkså' (Poerwadarminta, 1939: 76), wondéné têmbung 'nunggoni' têgêsipun 'ngrêkså, nunggoni' (Poerwadarminta, 1939: 349). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Citrånåyå kang nunggoni'. 278. Ing teks SK-A kasêrat 'Gêni Purå ingkang anèng Jågårågå' 'Geni Pura yang berada di Jagaraga'. Ing teks SK-B kasêrat 'Sontapurå ingkang ånå Alas Ngroban' 'Sontapura yang berada di Alas Roban'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Sontapurå ingkang ånå Alas Ngroban'. 279. Ing teks SK-A kasêrat 'Udan Biris' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Udan Biris'. Ing teks SK-B kasêrat 'anèng Pêning' têgêsipun inggih mênikå 'kithå ingkang namanipun Råwåpêning'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'anèng Pêning'. 280. Ing SK-A kasêrat 'Pêrangtandangé Kasanggå', wondéné ing SK-B kasêrat 'si Pêrangtandhing Kêsanggå'. Panyêrating têmbung 'Kasanggå' såhå 'Kêsanggå' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Têgêsipun 'Kêsanggå'
såhå 'Kêsanggå' inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Kêsanggå'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'si Pêrangtandhing Kêsanggå'. 281. Ing SK-A kasêrat 'Têlågåpasir', wondéné ing SK-B kasêrat 'Talågåpasir'. Panyêrating têmbung 'Têlågåpasir' såhå 'Têlågåpasir' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Têgêsipun 'Têlågåpasir' såhå 'Talågåpasir' inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Tlågåpasir'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Têlågåpasir'. 282. Ing SK-A kasêrat 'kang aran Kyai Jalilung', wondéné ing SK-B kasêrat 'ingkang aran Jåkålilung'. Têmbung 'kang' têgêsipun 'sing' (Poerwadarminta, 1939: 186). Têmbung 'kang' kalêbêt ragam båså Jawi Ngoko. Wondéné têgêsipun têmbung 'ingkang' inggih mênikå 'kang, sing' (Poerwadarminta, 1939: 172). Têmbung 'ingkang' kalêbêt ragam båså Jawi Kråmå. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ingkang aran Jåkålilung'. 283. Ing teks SK-A kasêrat 'Kålånadhah' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kålånadhah'. Ing teks SK-B kasêrat 'Kålångadhang' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Kålångadhang'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Kålångadhang'. 284. Ing SK-A kasêrat 'Banjurå lawan Banjuri', wondéné ing SK-B kasêrat 'Bancurå Kålåbancuri'. Panyêrating têmbung 'Banjurå lawan Banjuri' såhå 'Bancurå Kålåbancuri' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /j/ såhå /c/. Têgêsipun 'Banjurå lawan Banjuri' såhå 'Bancurå Kålåbancuri' inggih mênikå 'Bancurå makatên ugi kaliyan Bancuri'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Bancurå Kålåbancuri'. 289
285. Ing SK-A kasêrat 'pan rumêkså sukuné Ardi Baitå', wondéné ing SK-B kasêrat 'ingkang ngrêkså sukuné Ardi Baitå'. Têmbung 'rumêkså' saking têmbung linggå 'rêkså' ingkang pikantuk sêsêlan -um-. Wondéné têmbung 'ngrêkså' saking têmbung linggå 'rêkså' ingkang pikantuk atêr-atêr N-. Têgêsipun têmbung 'rêkså' inggih mênikå 'njågå' (Poerwadarminta, 1939: 532). Dados ing suntingan teks kasêrat 'ingkang ngrêkså sukuné Ardi Baitå'. 286. Ing teks SK-A kasêrat 'Gêndråsari' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Gêndråsari'. Ing teks SK-B kasêrat 'Gênåwati' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Gênåwati'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Gênåwati'. 287. Ing teks SK-A kasêrat 'pan Ki Wandhan Waringin Putih' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Ki Wandhan'. Ing teks SK-B kasêrat 'Rågåwati Wringin Putih' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Ragawati'. Têmbung 'waringin' têgêsipun 'wit bångså prih' (Poerwadarminta, 1939: 657). Têmbung 'wringin' têgêsipun 'wit bångså prih' (Poerwadarminta, 1939: 670). Kalih têmbung kasêbut têgêsipun sami, inggih mênikå 'wit bångså prih'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Rågåwati Wringin Putih'. 288. Ing teks SK-A kasêrat 'Si Kopèk ing Pêjajaran' 'Si Kopek yang berada di Pejajaran'. Ing teks SK-B kasêrat 'Sapu Règèl ing Jakarta' 'Sapu Regel yang berada di Jakarta'. Sapu Règèl ing Jakarta inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Kilèn (Endraswara, 2004: 21). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Sapu Règèl ing Jakarta'. 290
291 289. Ing teks SK-A kasêrat 'Sapurègêl ing Bêtawi' 'Sapuregel yang berada di Betawi'. Ing teks SK-B kasêrat 'Rontog Pajajaran singgih' 'Rontog tersebutlah di Pajajaran'. Rontog Pajajaran singgih Jakarta inggih mênikå salah satunggaling panggêdhéning lêlêmbat ingkang wontên ing Bang Kilèn (Endraswara, 2004: 21). Dados ing suntingan teks kasêrat 'Rontog Pajajaran singgih'. 290. Ing teks SK-A kasêrat 'Warulur ing Waringin'. 'Warulur' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Warulur'. Ing teks SK-B kasêrat 'Marusari Wurangin'. 'Marusari' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Marusari'. Panyêrating têmbung 'Waringin' såhå 'Wuringin' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /a/ såhå /u/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Marusari Wurangin'. 291. Ing teks SK-A kasêrat 'ing' ingkang têgêsipun inggih mênikå 'ingkang'. Ing teks SK-B kasêrat 'Jênggis' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Jênggis'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Jênggis'. 292. Ing SK-A kasêrat 'Balékah', wondéné ing SK-B kasêrat 'Kulékah'. Panyêrating têmbung 'Balékah' såhå 'Kulékah' minångkå variasi panyêrating aksårå konsonan /b/ såhå /k/. Têgêsipun 'Balékah' såhå 'Kulékah' inggih mênikå 'lêlêmbat ingkang namanipun Balékah'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Kulékah'. 293. Ing teks SK-A kasêrat 'Talpå Ardi ing Mêrapi' 'Talpa Ardi yang berada di Merapi'. Ing teks SK-B kasêrat 'Pêrlåpå Rêbabu wukir' 'Perlapa di Gunung Merbabu'. Dados wontên ing suntingan teks kasêrat 'Pêrlåpå Rêbabu wukir'.
294. Ing SK-A kasêrat 'Ni Têluki ingkang anèng Tunjung Êbang', wondéné ing SK- B kasêrat 'Ni Taluki ingkang anèng ing Tunjung Bang'. Panyêrating têmbung 'Ni Têluki' såhå 'Ni Taluki' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /ê/ såhå /a/. Têgêsipun 'Ni Têluki' såhå 'Ni Têluki' inggih mênikå 'lêlêmbat ingkang namanipun Ni Taluki'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Ni Taluki ingkang anèng ing Tunjung Bang'. 295. Ing teks SK-A kasêrat 'pasisir si Butå Kålå' 'yang ada pesisir adalah si Buta Kala'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing pasisir si Butå Kålå' 'yang berada di pesisir Buta Kala'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing pasisir si Butå Kålå'. 296. Ing teks SK-A kasêrat 'si Kålåsêti' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun si Kålåsêti'. Ing teks SK-B kasêrat 'si Kålåsêkti' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun si Kålåsêkti'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'si Kålåsêkti'. 297. Ing teks SK-A kasêrat 'Sigaluh aran Si Prênthil' 'di Sigaluh bernama Si Prentil'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing Sêgaluh Si Bathithil' 'di Sigaluh bernama Si Bathithil'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing Sêgaluh Si Bathithil'. 298. Ing teks SK-A kasêrat 'ing Banjaran Ki Wasi' 'di Banjaran Ki Wasi'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing Banjar Ki Wêwasi' 'di Banjar Ki Wewasi'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing Banjar Ki Wêwasi'. 299. Ing teks SK-A kasêrat 'Kapék anèng ing Luhwanu' 'Kapek yang ada di Luhwanu'. Ing teks SK-B kasêrat 'si Konèg ing Lowanu' 'si Koneg yang berada di Lowanu'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'si Konèg ing Lowanu'. 300. Ing teks SK-A kasêrat 'Gunung Dhag Gêni aranyå'. 'Gêni aranyå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Gêni'. Ing teks SK-B 292
293 kasêrat 'Gunung Duk Gêniyårå'. 'Gêniyårå' têgêsipun inggih mênikå 'nåmå lêlêmbat ingkang namanipun Gêniyårå'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Gunung Duk Gêniyårå'. 301. Ing teks SK-A kasêrat 'Kêbo Pêrang anèng Tritis' 'Kebo Perang yang ada di Parangtritis'. Ing teks SK-B kasêrat 'Baiburêng Parangtritis' 'Baibreng yang ada di Parangtritis'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Baiburêng Parangtritis'. 302. Ing teks SK-A kasêrat 'Drêmåmohå ingkang anèng Purbalingga' 'Dremamoha yang ada di Purbalingga'. Ing teks SK-B kasêrat 'Drêmbåmohå ingkang anèng Pråbålinggå' 'Drembamoha yang ada di Prabalingga'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Drêmbåmohå ingkang anèng Pråbålinggå'. 303. SK-A kasêrat 'si Kêrtå sångkå Balongan' 'si Kerta dari Bolongan'. SK-B kasêrat 'ki Mrêtå Sangkalbolongan' 'Ki Mreta yang ada di Sangkalbolong'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ki Mrêtå Sangkalbolongan'. 304. Ing teks SK-A kasêrat 'Kêdhunginong Andonsari' 'Kedunginong yang ada di Andonsari'. Ing teks SK-B kasêrat 'Kêdhungwinong Andongsari' 'Kedungwinong yang berada di Andongsari'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Kêdhungwinong Andongsari'. 305. SK-A kasêrat 'Ki Karunggålå' 'Ki Karungkala'. SK-B kasêrat 'ing Jênu si Karungkålå' 'di Jenu si Karungkala'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing Jênu si Karungkålå'. 306. SK-A kasêrat 'Magêlèn', wondéné SK-B kasêrat 'Pagêlèn'. Panyêrating têmbung 'Magêlèn' såhå 'Pagêlèn' minångkå variasi panyêrating aksårå konsanan /m/ såhå /p/. Dados wontên ing suntingan teks kasêrat '<B>agêlèn'.
294 307. Wontên teks SK-A kasêrat 'wastå Kyai Cåndrålatu' 'bernama Kyai Candralatu'. Wontên ing teks SK-B kasêrat 'Cåndrågêni wastanipun' 'Candrageni namanya'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Cåndrågêni wastanipun'. 308. Ing SK-A kasêrat 'kêthèk putih kang jagani', wondéné ing SK-B kasêrat 'bêdhès putih kang nênggani'. Têmbung 'kêthèk' têgêsipun inggih mênikå, 'kéwan bångså munyuk, lutung' (Poerwadarminta, 1939: 221), wondéné têmbung 'bêdhès' têgêsipun 'kêthèk' (Poerwadarminta, 1939: 37). Têmbung 'jagêni' têgêsipun inggih mênikå, 'rumêkså' (Poerwadarminta, 1939: 76), wondéné têmbung 'nênggoni' têgêsipun 'nunggoni' (Poerwadarminta, 1939: 343). Dados ing suntingan teks kasêrat 'bêdhès putih kang nênggani'. 309. Ing teks SK-A kasêrat 'Butå Glêmboh ayahan' 'Buta Glemboh yang ada di'. Ing teks SK-B kasêrat 'Butå Lémboh ing' 'Buta Lemboh yang ada di'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Butå Lémboh ing'. 310. Ing teks SK-A kasêrat 'Mêgiri si Manglarmungå' 'di Imogiri si Manglarmunga'. Ing teks SK-B kasêrat 'Magiri si Manglarmångå' 'di Imogiri si Manglarmanga'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Magiri si Manglarmångå'. 311. Ing teks SK-A kasêrat 'ing Gadhing Ki Puspåsari' 'di Gading Ki Puspasari'. Ing teks SK-B kasêrat 'ing Gadhing si Puspåsari 'di Gading si Puspasari'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'ing Gadhing si Puspåsari'. 312. Ing teks SK-A kasêrat 'Kêtanggungan Kêlunthung wêlah' 'Ketanggungan yang ada di Keluntung welah'. Ing teks SK-B kasêrat 'Katanggungan Kladung
295 wêlah' 'Katanggungan di Kladung welah'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Kêtanggungan Kladung wêlah'. 313. Ing teks SK-A kasêrat 'Brèngkélan si Banaspati' 'di Brengkelan si Banaspati'. Ing teks SK-B kasêrat 'Barèngkèlan Banaspati' 'di Barangkelan Banaspati'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Barèngkèlan Banaspati'. 314. Ing teks SK-A kasêrat 'si Kèrèk ing Mênyari' 'si Kerek di Menyari'. Ing teks SK-B kasêrat 'si Kocak ing Manorih' 'si Kocak di Manorih'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'si Kocak ing Manorih'. 315. Ing teks SK-A kasêrat 'ing têngah Ni Sabuk Alu' 'di tengah Ni Sabk Alu'. Ing teks SK-B kasêrat 'ingahing sing Sabuk Alu' 'Sabuk Alu yang ada di tengah'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'têngahing sing Sabuk Alu'. 316. Ing teks SK-A kasêrat 'Landhakan' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Landhakan'. Ing teks SK-B kasêrat 'Pêlandhak' têgêsipun inggih mênikå 'papan ingkang namanipun Pêlandhak'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Pêlandhak'. 317. Ing teks SK-A kasêrat 'Tujung Supiri' têgêsipun inggih mênikå 'salah satunggaling papan ingkang namanipun Tujung Supiri'. Ing teks SK-B kasêrat 'Kêdhujuwiri' têgêsipun inggih mênikå 'salah satunggaling papan ingkang namanipun Kêdhujuwiri'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Kêdhujuwiri'. 318. Ing SK-A kasêrat 'Baruklinthing', wondéné ing SK-B kasêrat 'Baruklinthang'. Panyêrating têmbung 'Baruklinthing' såhå 'Baruklinthang' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /i/ såhå /a/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Baruklinthing'.
319. Ing teks SK-A kasêrat 'Rårå Duluk Pêmancingan' 'rara Duluk di Pemancingan'. Ing teks SK-B kasêrat 'si Dulêk ing Pamancingan' 'si Dulek yang ada di pemancingan'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'si Dulêk ing Pêmancingan'. 320. Ing teks SK-A kasêrat 'Ratu Putri' 'Ratu Putri'. Ing teks SK-B kasêrat 'Radèn Dèwi' 'Raden Dewi'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Radèn Dèwi'. 321. Ing SK-A kasêrat 'urut pasisir', wondéné ing SK-B kasêrat 'turut pêsisir'. Têmbung 'urut' têgêsipun inggih mênikå, 'urut, runtut' (Poerwadarminta, 1939: 446), wondéné têmbung 'turut' têgêsipun 'runtut' (Poerwadarminta, 1939: 616). Dados ing suntingan teks kasêrat 'turut pêsisir'. 322. Ing SK-A kasêrat 'kålåwargå Nyai Kidul', wondéné ing SK-B kasêrat 'kulåwargå Ratu Kidul'. Panyêrating têmbung 'kålåwargå' såhå 'kulåwargå' minångkå variasi panyêrating aksårå swårå /å/ såhå /u/. Dados ing suntingan teks kasêrat 'kulåwargå Ratu Kidul'. 323. Ing teks SK-A kasêrat 'sampun pêpak sêdåyå' 'sudah lengkaplah semua'. Ing teks SK-B kasêrat 'Sunan Lawung Argåpurå' 'Sunan Lawung yang berada di Argapura'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'Sunan Lawung Argåpurå'. 324. Ing SK-A kasêrat 'pårå mukané dhêdhêmit' 'para pemimpin para hantu'. Ing teks SK-B kasêrat 'Jinoli Ardi Marapi' 'Jinoli yang berada di Gunung Merapi'. Dados wontên ing suntingan teks kasêrat 'Jinoli Ardi Mêrapi'. 325. Ing SK-A kasêrat 'ugêr-ugêr kabèh rumêkså nêgårå' 'para penunggu yang menjaga negara'. SK-B kasêrat 'titi tamat kadi amêcah kaluwak' 'selesailah sudah seperti memecah buah buah pucung'. Dados ing suntingan teks kasêrat 'titi tamat kadi amêcah kaluwak'. 296
297 326. Têmbung 'têngis' dipun-sunting dados 'tangis'. Têmbung 'têngis' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Têmbung 'têngis' kalêbêt båså Jawi Kråmå-ngoko ingkang têgêsipun 'bångså walang saing muni ing wayah wêngi' (Poerwadarminta, 1939: 602). Têmbung 'tangis' têgêsipun 'swårå pasambaté wong sing lagi susah kanti ngêtokaké luh' (Poerwadarminta, 1939: 592). Têgêsipun têmbung 'tangis' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Dados ing suntingan teks kasêrat 'tangis'. 327. Têmbung 'aplaling' dipun-sunting dados 'apaling'. Têmbung 'aplaling' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Adhêdhasar Baoesastra Djawa, têmbung 'apaling' têgêsipun 'biså dingêrtini' (Poerwadarminta, 1939: 17). Têgêsipun têmbung 'apaling' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Dados ing suntingan teks kasêrat 'apaling'. 328. Têmbung 'barambang' dipun-sunting dados 'bêrambang'. Têmbung 'barambang' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Adhêdhasar Baoesastra Djawa, têmbung 'bêrambang' têgêsipun 'bawang rupané abang' (Poerwadarminta, 1939: 59). Têgêsipun têmbung 'bêrambang' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Dados ing suntingan teks kasêrat 'bêrambang'. 329. Têmbung 'parêk' dipun-sunting dados 'pérak'. Têmbung 'parêk' botên jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Têmbung 'parêk' kalêbêt båså Jawi Kråmå-ngoko ingkang têgêsipun 'cêdhak, marêk' (Poerwadarminta, 1939: 472). Têmbung 'pérak' têgêsipun 'slåkå' (Poerwadarminta, 1939: 481). Têgêsipun têmbung 'pérak' mênikå sampun jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Dados ing suntingan teks kasêrat 'pérak'.
F. Terjemahan Teks Sêrat Kidungan såhå Pangrêmbagipun Terjemahan teks ingkang dipun-ginakakên ing panalitên mênikå, terjemahan harfiah, terjemahan isi, såhå terjemahan bebas. Terjemahan teks ing panalitèn mênikå ngéwahi båså saking basaning teks utawi båså sumber-ipun inggih mênikå båså Jawi dhatêng båså sasaran-ipun inggih mênikå båså Indonèsia. Sadèrèngipun dipun-damêl alih båså kanthi ngginakakên båså Indonêsia, båsåning teks Sêrat Kidungan dipun-éwahi rumiyin saking båså Jawi Ngoko-alus dados båså Jawi Kråmå. Ancasipun dipun-éwahi dados båså Jawi Kråmå, inggih mênikå kanggé mangêrtosi kanthi cêthå ngéngingi bab jêjêr, wasêså, lêsan, såhå katrangan. Bab mênikå kanggé nggampilakên såhå njumbuhakên nggarap terjemahan. Bab mênikå kadamêl amargi dhapukaning terjemahan ugi adhêdhasar urutaning jêjêr, wasêså, lêsan, såhå katrangan. Ing terjemahan teks wontên têmbung ingkang botên dipun-terjemah- akên, nanging bab mênikå dipun-andharakên ing cathêthan terjemahan. Katrangan ngéngingi cathêthan terjemahan teks SK kanthi tåndhå (1), (2), (3), .... Wondéné asiling terjemahan teks Sêrat Kidungan saha cathêthan terjemahan panalitèn mênikå kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Terjemahan Teks Sêrat Kidungan Suntingan teks Sêrat Kidungan [Pupuh Dhandhanggulå]1 ånå kidung rumêkså2 ing wêngi / têguh hayu luputå ing lårå / 3luputå3 bilahi kabèh Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan [Pupuh Dhandhanggulå] Wontên pêpuji kanggé njagi ing wanci dalu, supados sagêd kêbal têguh wilujêng Terjemahan teks Sêrat Kidungan [Pupuh Dhandhanggulå] Ånå kidung rumêkså ing wêngi (ada lagu pujian untuk menjaga di malam
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan jim sétan datan4 purun / panêluhan / 5sakèh panggawé5 ålå tanånå wani /gunaning6 7agni matêmahan7 tirtå / maling 8ardå tanånå ngarah ing kami8 / 9tuju duduk swuh sirnå9 // / wong luput / 10gunging påncåbåyå samyå10 bali / 11sakathahing åmå amirudå11 / 12wêlas asih12 panduluné / sakyèhing13 bråjå luput / / sarwiring15 wiså tåwå / 16sato krodhå16 tutut / kayu aèng17 lêmah sangar / songing landhak guwaning18 wong lêmah miring / pakêkiponing19 mêrak // 14kirå-kirå pan wuk sakalir14 Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan têbih saking sêsakit, têbih saking godhå rêncånå, ugi jim sétan ugi botên nyakêti, têluh ugi botên tumåmå, sadåyå gunå- gunå tiyang tinêbihnå, gråmå ing toyå, ing kami, pandung makatên ugi gunå såhå duduk tumåmå. ingkang tumuju Sakathahing påncåbåyå ingkang badhé lajêng sami wangsul botên dhatêng ingkang sakathahing saèstu, ndadosakên sami sumingkir têbih, sadåyå wau namung gadhah raos wêlas såhå asih, sadåyå tumidaking tumitah mêsthi lêpatipun, saupami kémawon wontên kéngingå kêdah tansah pasrah sumarah, saupami kénging wiså sagêd dados tawar, saupamiå kêpêthuk sato kéwan ingkang galak sagêd dados tutut, mênåpå déné manawi ngambah ing wit-witan ingkang åmå Terjemahan teks Sêrat Kidungan hari= Sang Sabda Kun yaitu Sang Guru Jati/Yang menyabdakan Kun supaya kebal; selamat; Fayakun), terhindar juga penyakit, dari terhindar darisegala rintangan, jin dan berani tiada menggoda,terhindar dari penyebab santet semua perbuatan buruk/jelek, wataknya orang yang bersalah, api terhindar (kebakaran) air (kebanjiran), pencuri tamak; tenung akan hilang tidak akan mengena. Berbagai marabahaya akan kembali ke asalnya, semua hama terberantas, akan yang memandang semua berbelas kasihan, semua senjata tidak ada yang mengenai, semua doanya akan terkabul, semua racun menjadi tawar, binatang buas menjadi jinak, pohon aneh tanah angker (didiami landhak makhluk halus), / guwaning wong pakêkiponing mêrak (liang landak dijadikan gua untuk orang bertanah setan yang (teluh), dari songing lêmah miring
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan pagupakaning20 warak sakalir / 21nadyan ar
å myang sagårå alas21 / 22têmahan rahayu kabèh22 / 23sårtå sarirå23 hayu / 24ing / 25rinaksèng malaékat25 / 26sakathahing Råsul26 / pan dadyå sarirå27 tunggal / 28ati / utêku Adam pangucapku yå Musa29 // ngidêran24 ing widådari Bagéndha Êsis28 30napasku Nabi Isa linuwih30 / Nabi Yakub pamiarsaningwang / 31Nabi Yusub warnaningong31 Dawud / swaraku32 / 33Jêng Suléman33 kasêktèn mami / 34Nabi Ibrahim nyawå34 / Édris 32Nabi Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan angkêr tuwin siti ingkang sangar, landhak miring guwaning pakêkiponing mêrak: mênikå namung pralambang anêdahakên ingkang dumadosipun manungså wiwitaning lantaran saking kakung tuwin wanitå. Pagupakaning warak sakalir: katrangakên wijing manungså wau sagêd ndadosakên wujud, sanadyan badhé tindak dhatêng sêgantên såhå alas, manungså sagêdå lajêng sagêd sadaya, dados rahayu jênggêrênging mawujud sarirå, pårå widadari, dêning ingidêrakên manungså ugi rinêkså déning malaikat(1), tuwin rinêkså sakathahing utusanipun Gusti Ållåh(2), sadåyå wau dumunung dados sêtunggal wontên ing badanipun manungså, ati kulå Adam(3) utêk kulå Bagenda Esis(4), kulå Musa(5). Napas kulå Nabi Isa linangkung(6), Nabi Yakub(7) pamiyarsanipun manungså, Nabi Yusub(8) minångkå rupanipun manungså, Nabi Daud(9) swårå kulå, Kangjêng Sulaiman(10) kasêktênipun wong lêmah pangandikan minångkå Terjemahan teks Sêrat Kidungan miring, dan tempat merak bermandi terjadinya mulanya pasir=awal manusia dari seorang ayah dan ibu, yakni cara bapak menitikkan benih dalam ibu kepada persetubuhan). Pagupakaning warak sakalir (tempat semua badak=bibit berkubangnya berwujud), itu manusia walaupun akan datang ke laut (dan) hutan, akhirnya selamat semuanya, dan diri selamat, (badan) yang dikelilingi oleh bidadari, dijaga malaekat(1) (manusia itu juga dijaga oleh malaikat), semua utusan Allah(2), akan menjadi satu badan, berhati Adam(3) (=hati sanubari, hati siri, hati ati maknawi) otakku bagenda Esis(4), ucapanku ya Musa(5). terlebur dapat Nafasku ialah Nabi Isa terpuji(6), Nabi Yakub(7) sebagai pendengaranku, Nabi Yusub(8) wajahku, Nabi Daudlah(9) suaraku, Kanjeng Sulaiman(10) adalah kesaktianku, Nabi Ibrahim(11)
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan ing rambutku / 35Sayid Ali35 kulitingwang / Abu Bakar gêtih 36Sayid Umar daging36 / balung Bagéndha Usman // 37sungsumingsun Fatimah linuwih37 / 38Aminah kang bêbayuning ånggå38 / 39Ayup minångkå ususé39 / 40sagunging wulu turuh40 / 41ing sarirå41 tunggal lan nabi / pangucapku43 Råsul / pinayungan Adam sarak / 44sampun jangkêp sakathahing nabi wali44 / 45dadyå sarirå45 tunggal // 42cahyaku Ya Muhkamad42 / 46wiji sawiji marmané46 dadi / 47pêncar dumadi47 / kasamadan 48déning Daté48 / 49sing åmåcå myang49 ngrungu tuwin nyimpêni50 / 51dadyå hayuning jasad51 / 53sirå 52yèn wacaknå53 ing toyå / 54kinaryå dus rårå tuwå aglis laki54 / 55wong édan dadi55 isining jagat 50kang anurat / kinaryèng52 sêmbur / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan kulå, Nabi Ibrahim(11) minångkå nyåwå kulå, Nabi Idris(12) minångkå rikmå kulå, Sayid Ali(12) minångkå kulit kulå, Abu Bakar(14) gêtih kulå Sayid Umar daging kulå,Balung kulå Baginda Usman. Fatimah(15) Siti Sungsum kulå Aminah(16) linangkung, minångkå rahayunipun badan, Ayub minångkå ususipun, sagunging wulu turuh, sadåyå kålå wau dumunung dados sêtunggal Nabi cahya kaliyan Muhammad, råsul, pangucap pinayungan déning Adam sarak, sampun pêpak sadåyå nabi wali, sadåyå kålå wau dumunung dados sêtunggal ing badan manungså. nabi, kulå kulå Satunggal wiji sagêdå dados gêsang, lajêng sagêd pêncar dados mapintên- pintên èwu angêbaki jagad, gêsangipun titah mênikå sadåyå kasamadan déning Dating Pangèran, tiyang ingkang maos såhå ingkang mirêngakên, ingkang nyêrat tuwin ingkang ngrimati, sadåyå sami pikantuk kawilujêngan salampah- Terjemahan teks Sêrat Kidungan nyawaku, Nabi Idris(12) di rambutku, Sayid Ali(13) kulitku, Abu Bakar(14) darahku dagingku, Sayid Umar tulangku Baginda Usman. Sungsumku ialah Siti Fatimah(15) yang terpuji, Aminah(16) yang menjadi urat berjalannya darah dalam tempat ususnya, sebagai badan, Ayub sebanyak mengalir yang air digunakan untuk bersuci sebelum shalat, menjadi satu dalam diriku dan adalah Nabi nabi, Muhammad, perkataanku para rasul, dinaungi oleh syariat Nabi Adam, telah lengkaplah semua Nabiyullah, (semoga) menjadi satu dalam diriku. Setitik biji (hidup) dapat menjadi, tersebar menjadi seisi dunia, terjaga oleh zat-Nya, yang membaca maupun yang mendengarkan, yang menulis maupun (semoga) menyimpan, keselamatan diri, dapat menjadi dipakai (dengan obat sebagai disemburkan), engkau bacakan di kemuliaanku
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan waras // 56lamun arså / puwåsåå57 idêrånå sawêngi sadinå galênggané / wacanên58 kidung iku / 59datan ånå åmå kang prapti59 / lamun 60sirå apêrang60 / watêkênå61 ing sêkul / 63kang antukå62 tigang pulukan amangan déning Hyang rinakså Widdhi63 / rahayu 64ing payudan64 // tulus56 nandur pari / / 65lamun ora65 biså måcå kaki / 66dèn wêwêrå kinaryèng jêjimad66 / têguh hayu kasiyaté67 / yèn 68binaktå anglurug68 / 69mungsuhirå datan udani69 70luput sanjåtå ngråtrå70 / 71iku sawabipun71 / / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan lampahipun, Sêrat Kidungan mênikå manawi kawatêkakên ing toyå lajêng kasêmburakên idunipun, manawi kanggé siram déning prawan ingkang sampun tumuntên sagêd angsal kasèp jodho, manawi kanggé siram tiyang ingkang sakit éwah tumuntên saras. Wondéné manawi badhé nanêm pantun supados sagêd lêstari, wilujêng tuwin åmå, déning botên sadalu nglampahånå sadintên botên dhahar mênåpå-mênåpå, lajêng angidêrånå galênganing sabin, kanthi amujiyå, kadadosanipun sakathahing åmå lajêng sami ajih, saupami badhé mangsah pêrang, puji kålå wau kawatêkå ing sêkul, kadamêlå lajêng pulukan kadhahar, ingkang dhahar dipunjågå déning Ållåh, ing wasånå sami wilujêng sadåyå. Wondéné manawi botên sagêd maos Kidung mênikå, Kidung mênikå sagêd dipunsimpên minångkå jimat, mugi-mugi sagêdå rahayu têguh kasiyatipun, manawi dipunbêktå pêrang, lajêng katrajang siyam tigang dados såhå Terjemahan teks Sêrat Kidungan dekat air, dapat dijadikan air mandi tua segera berjodoh, untuk gadis orang gila menjadi sembuh. Jika hendak berhasil menanam padi, berpuasalah semalan dan sehari, kelilingilah pematangnya, bacakanlah lagu pujian itu, tidak ada hama yang datang, hendak (lagu berperang, bacakanlah pujian) pada nasi, sampai dapat tiga suapan, yang memakan dijaga oleh (Allah), selamatlah Hyang Widdhi dalam peperangan. jika engkau itu Jika tidak bisa membaca hai anakku, gulunglah untuk dijadikan jimat, sentosa dan selamat kasiyatnya, jika dibawa berperang, mungsuhmu tidak ada yang tau, tidak untuk pergi
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan 72sabarang pakaryanirå72 / 73pan rinakså déning Hyang Kang Måhå Suci73 / sakarsané74 tinêkan // lamun ånå wong kabåndå75 kaki / 76lan kadhêndhå wit kakèyan utang76 / 77tuwin wong lårå awaké77 / wacanên78 têngah dalu / ping 79salawé rambahan kaki79 / 81kang ingkang80 luwar 82sadosané ing dhinêndhå81 wurung / ngapurå82 / 83ingkang utang sinaurån ing Hyang Widdhi83 84kang agring dadi84 waras // binåndå / / iyå såpå arsåyun udani / amutihå lawan anåwåå / patang puluh dinå baé / tangiå wêktu subuh / dên asukur sabaring ati / Insa'ållåh tinêkan / såkårsané iku / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan mêngsah kitå rumaos giris, linêpatnå saking sadåyå sanjåtå, mênikå ingkang dados sawabipun, mênåpå kémawon pakaryanipun, tansah dipunjågå déning Hyang Ingkang Måhå Suci, mugi-mugi sadåyå ingkang dados pangésthinipun sagêd tinêkan. Manawi wontên tiyang ingkang kabåndå, sårtå tiyang ingkang kadhêndhå tuwin tiyang kêkathahên sêsambutan nanging tiyang rêkaos ingkang sêsakit, prayoginipun maos Kidung mênikå wanci têngah dalu, ingkang dipunrambah kaping sêlawé, tiyang ingkang kabåndå ingkang sårtå sagêd kadhêndhå inggih sagêd wurung, sadåyå dosanipun dipun-ngapuntêni, tiyang ingkang kêkathahên sêsambutan lajêng dipunsaur déning Ållah, tiyang ingkang kataman sêsakit dados waras. Sintên badhé mangêrtosi, kêparêngå mêthak(17) såhå anåwåå(18), kawandåså dintên, wungu saré kaangkahå wanci tabuh 4.30 énjing, , panyauripun, tuwin nandhang sawêg luwar, tiyang sagêd ingkang kémawon Terjemahan teks Sêrat Kidungan terkena itu sama, pekerjaannya, berkahnya, apapun akan dilindungi oleh Hyang Maha Suci (Allah), apa yang dicita-citakan akan tercapai. senjata yang terikat hai Jika ada orang yang karena anakku, kebanyakan hutang, juga orang yang sakit badannya, bacakan di tengah malam, bacakanlah sebanyak dua anakku, kali puluh itu, yang terlepaslah yang didenda dosanyaakan dimaafkan, yang berhutang akan dibayarkan oleh Hyang Widdhi (Allah), yang sakit menjadi sembuh. dan didenda lima hai terikat batal, tau, sebaiknya Siapa yang mau berpuasa putih(17) dan berpuasa putihlah(18), empat puluh hari saja, bangunlah pada waktu subuh,
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan tumra<p>85 ring sahanak rayat / saking sawabing ngèlmu pangikêt mami / duk anèng Kalijågå // ånå kidung 86atêmbang Hartati86 / 87såpå wruhå rêkè araningwang87 / duk ingsun ånå88 ing ngaré / 89miwah duk anèng89 gunung / 90Ki Samurtå lan Ki Samurti90 / ngalih aran ping91 tigå / Artådåyåténgsun / araningsun duk jêjåkå / 92mangkyå aran Ismail Jatimalêngis92 / 93anèng têngahing jagad93 // såpå wêruh kêmbang têpus kaki / sasat wêruh rêké hårtå dåyå / tunggal pancêr sauripé94 / såpå 95wruh ing panuju95 / sasat sugih apagêr96 wêsi / 97sinêdyan wong sajagad97 / 98kang angidung98 iku / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan manawi têmên inggih sagêd tinarimah déning Ållåh, sagêd kadumugên mênåpå pangêsthinipun, sartå kénging kaagêm mitulungi sanak sadhèrèk, putrå wayah tuwin sanès-sanèsipun, saking sawabing ngèlmi ingkang sampun dipun-lampahi lajêng dipunikêt, déning Kangjêng Sunan nalikå wontên ing dhusun kalijågå. sêjatosipun Wontên kidung inggih ki Hartati, ingkang mangrêtos nåmå kitå (kidung), nalikå kitå taksih jumênêng ing ngaré, tuwin nalikå taksih jumênêng wontên ing rédi, Ki Samurtå tuwin Ki Samurti, sabên pindhah panggénan santun nåmå ngantos kaping kuwåså, tigå, paraban kitå taksih jêjåkå, inggih anåmå Ismail Jatimalengis, ingkang mapan wontên ing satêngahing jagad. Sintên ingkang sagêd mangêrtosi dhatêng têpå salirå, prasasat sagêd sapatêmon kaliyan Sang Hyang Guru, manungså sajagad mênikå pancêripun namung satunggal, sintên ingkang sagêd nuju ingkang sintên kawicaksanan tuwin (kidung) nalikå Terjemahan teks Sêrat Kidungan bersyukur serta bersabar hatilah, Insya Allah akan tercapai, segala yang dicita-citakan itu, juga kepada anak istri, oleh berkah ilmu yang sejak berada di mengubah kami, kalijaga. Ada lagu pujian yang dinyanyikan (bernama) Hartati (Allah), siapa yang mengetahui namaku, ketika aku ada di dataran rendah (tanah datar), dan ketiga ada di gunung, Ki Samurta dan Ki Samurti, berubah napa tiga kali, hartalah hidayatku, namaku ketika masih jejaka, kelak bernama Ismail Jatimalengis, berada di tengah dunia. Siapa melihat kembang tepus hai anakku, sama halnya konon dengan harta dan daya, bersumber satu dalam hidupnya, dapat barang terpesona, sama saja dengan orang siapa
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan 99bratanånå aywå nêndrå99 100ing sadinå sawêngi sawabé kaki100 / 101sarwå ciniptå ånå101 // / kang sinêdyå tinêkan Hyang Widdhi / kang kinarsan dumadakan kênå / tur rinaksèng Pangérané / nadyan tan wêruh iku / lamun sêdyå mujå samadi / sêsandi ing nagårå / angumbarå wiku / dumadi sarirå tunggal / tunggal jati swårå amoring Hartati / aran sêkar jêmpinå // 102somahirå ingaran panjari102 / 103milu urip lawan milu pêjah103 / 104datan pisah saparané104 / 105paripurnå satuhu105 / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan karêping sanès, tiyang ingkang sampun ing saênggèn- mlêbêt ênggèn tansah dipun-trêsnani ing sanès, tiyang ingkang pangangên-angênipun muji saè, manawi dipunlampahi kanthi siyam såhå botên rêmên saré, ingkang dipun-lampahi sadalu sawabipun, ingkang tansah ciniptå. sagêd ingkang dipungayuh Mênåpå kadumugên, karsanipun ing sabên dintên asring kalêgan, mênåpå malih jinangkung ing Pangèranipun, tiyang mênikå nadyan dèrèng mangêrtos dhatêng gêlaring ngèlmi, manawi niyat nindakakên mujå sêmèdi, ingkang makatên mênikå namung pasêmon, ingkang dipunwastani ngumbårå mênikå, sadåyå kålå wau dumunung dados sêtunggal wontên ing badanipun manungså, Sang Sabdå inggih karså ingkang linangkung, kawastanan sasêkaring sagêd anyarasakên. Sêjatosipun tiyang èstri mênikå minångkå kancuhanipun kakung (garwanipun) ingkang dipun-wastani luwanganipun, sadintên jampi ingkang tiyang Terjemahan teks Sêrat Kidungan kaya yang rumahnya berpagar besi, itulah yang dikehendaki oleh orang sedunia, yang melagukan lagu pujian itu, berpuasalah jangan sering tidur, sehari semalam berkahnya ya anakku, dan diciptakan ada. Yang dikendaki dikabulkan oleh Hyang Widdhi yang diinginkan kebetulan berhasil, apalagi yang dijaga Pangerannya (Tuhannya), tidak mengetahui walaupun (Tuhan) itu, akan tetapi jika berniat bersemedi, yang sejati di negara, yang mengumbaralah berbadan bertapa, tunggal, kesejatiannya bercampur dengan perasaan, bernama bunga kesembuhan. (Allah), kita pendeta menjadilah bersatu Istrimu itu dinamakan kesetiaan(19), (ia) ikut hidup dan ikut mati, tidak akan terpisah kemanapun perginya,
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan 106yèn nirmålå waluyå jati106 / 107kênå ing kéné kånå107 / 108ing wasananipun108 110cahyå / êning / 111anom tan kênèng tuwå111 // 109ajêjuluk Adisuksmå109 / jumênêng anèng Hartati110 ti(n)galånå112 kamulané yêkti / nilå êning arané duk gêsang / duk mati layang suksmané / lan suksmå ngumbarèku / ing asmårå mung rågå yêkti / durung darbé pêparab / duk anomé iku / ing wayah biså dêdolan / aran Sang Tès Jati iyå Sang Hartati / iku Sang Artådåyå // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan rahså(19), rahså mênikå inggih nalikå gêsang utawi kanggé bênjing namawi pêjah, dados dhatêng ing pundi kémawon rahså kasêbut tumut botên pisah, gêsang ingkang tanpå sangsayå, ing wasananipun sagêd saras lahir batosipun, kéngin kanggé gêsang ing donyå tuwin ing akhir, déné kadadosanipun, botên sanès inggih namung jumênêngipun pribadi, ing alam ngriku ugi wontên cahyå wêning ingkang katingal, botên ênèm tuwin botên sagêd sêpuh. ingkang Katingalånå sayêktos, wêkdal gêsang ing donyå, nanging manawi jamaning pêjah ing botên pêrlu dipun-tulungi déning cahyå, ingkang katêmbungakên suksmå ingkang ngumbårå, sajatosipun tumrap kaalusan inggih mênikå ingkang mêngkoni raga, dèrèng gadhah paraban, nalikå taksih timur, dêdolan, dipunwastani Sang Hyang Jati kaliyan Sang Hartati, artå tuwin dayå. kamulanipun taksih sagêd Terjemahan teks Sêrat Kidungan sungguh sempurna adanya, jika tidak akhirat, bercela dimana- mendapatkan mana, pada akhirnya, (kita) akan bergelar Suksma yang indah (utama), sinar bening berada dalam hati sanubari, selalu muda tidak pernah tua. selamat dunia (kebaikan) Lihatlah asalmu sesungguhnya, nila jernihlah namanya ketika masih hidup, ketika terbanglah sukmanya, dan sukma mengembara itu, dalam asmara (percintaan) ketika berseraga belum mempunyai gelar panggilan. Ketika masih muda (kanak-kanak) itu, ketika telah bisa bermain, itulah yang dinamakan Sang Tes Jati (Tuhan Yang Sebenarnya) juga Sang Hartati (Sang Hati Nurani), itu Sang Artadaya (Sang Berharta dan Berkekuatan). telah mati sesungguhnya,
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan dadi wiså mangkyå amartani / lamun martå têmahå misåyå / marmå artå dåyå rané / duk lagi anèng gunung / ngalih aran asmårå tumêkèng wardå(h)113émut ing bunipun / linari lungå mangétan / Ki Hartati nurut gigiring Marapi / angancik ing Sundårå // Jati / wayah 114pandhitå akaryå114 wangsit / ånå 115pindhå angajaping 116ngêndi tawang115 (ng)goné116 galihing kangkung117 langit j<a>ladri118 / isiné119 wuluh wungwang / 121tapaking lan gigiring punglu120 / 122paksi mibêr kontul anglayang121 / langit122 uluké ngungkuli / kusumå jrahing123 tawang // kombang susuh / / / angin 117lawan 118wêkasané Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Wiwitaning asmå karså utawi dåyå, mênikå tumrapipun gêsang akhir dados wiså, ingkang kawastanan artå såhå dåyå, nalikå taksih wontên ing rêdi, asmanipun santun dados Sang Hyang Jati, sarêng dumugining titimångså, émut dhatêng biyungipun, mlajar mangêtan, Ki Hartati rêdi Mêrapi(20), nurut salajêngipun dhatêng rêdi Sindårå(21). Wontên pandhitå ingkang damêl wangsit, pindhå kados kombang ingkang angajap ing tawang, susuh angin wontên pundi papanipun, tuwin kadospundi galihing kangkung, langit isinipun wuluh kaliyan punglu, gigiring wungwang, tapakipun kontul anglayang, pêksi mibêr ulukipun nglangkungi langit, kusuma jrah wontên ing tawang. gigiripun ing pungkasanipun sêgantên, såhå Terjemahan teks Sêrat Kidungan Menjadi bisa dapat mematikan, jika mati akan menjadi pengharapan, karna itulah bernama harta dan daya, ketika di gunung,berganti nama asmara sejati, ketika saatnya menjadi tua, barulah teringat kepada ibunya, berlari pergi ke timur, Ki Hartati menyusuri lereng Merapi(20) lalu pergi ke Sindara(21). Ada seorang pendeta yang membuat pesan, seperti (menirukan) seekor kumbang melayang di angkasa, susuh angin ngêndi nggoné (= sarang angin dimanakah jawabanya tempatnya?, dari pertanyaan itu adalah jantung), lawan galihing kangkung (=dan ruas batang kangkung, maksudnya adalah jaladri suksma), wêkasané (=batas akhirnya laut, keterangannya laut jinem yaitu påncå- måyå/lima yang tersamarkan),isiné wuluh wungwang tak (=isinya berujung-pangkal, maksudnya adalah angan-angan/pemikiran), lan gigiring sedang berada langit langit dan hal tabung bambu yang
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan wong angangsu pêpikulan warih / lawan tuwin kang amèt gêni adêdamar srêngéngé piné / ingkang tirtå dèn êkum / myang dahånå murub binasmi / bumi kapêtak ingkang / pawånå katiyup / tanggal pisan kapurnaman / yèn anênun sêntèg pisan anigasi / kudå ngrab ing pandêngan // / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Wontên tiyang ingkang mêndhêt toyå mawi pikulan toyå, tuwin tiyang ingkang ingkang amèt gêni adêdamar, tirtå dipun- srêngéngé piné, ginakakên kanggé ngungkum, sartå dahånå ingkang murub binasmi, bumi kapêtak katiyup, tanggal pisan kapurnaman, nalikå anênun sêntèg pisan anigasi, kudå ngrab saking paningalan. tuwin ingkang ingkang, pawånå Terjemahan teks Sêrat Kidungan punglu sebuah (=dan punggung bulatan, keterangannya adalah Allah tapaking kontul ada dimana-mana), anglayang kaki (=bekas burung kontul/burung sawah yang keteranganya sedang atau adalah pemeikiran), uluké (=burung terbang ngungkuli langit melambungnya melebihi dari langit, keterangannya adalah angan-angan atau pemikiran), jrahing tawang (bunga tersebar rata di langit, keterangannya adalah angan-angan). Wong angangsu pêpikulan warih (=ada orang yang mengambil air keterangannya: berpikulkan itu, haruslah orang mencari sudah berbekal kemampuan), lawan amèt gêni adêdamar (=dan mengambil api obor, membawa keterangannya:orang yang mencari berbekal kebenaran, kejernihan pikiran untuk menerima kebenaran itu), tuwin kang srêngéngé telapak melayang, angan-angan paksi mibêr kusumå air: ilmu haruslah
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Terjemahan teks Sêrat Kidungan piné (=juga yang matahari dijemur), ingkang tirtå dèn êkum (=yang air direndam, keterangnnya: orang yang berusaha mencapai ketentraman, haruslah mau bergaul dengan guru ilmu yang pengetahuannya), myang dahånå murub binasmi (=serta api menyala dibakar, keteranganya: orang yang sedang marah lalu dihasut supaya makin marah), bumi kapêtak ingkang (=bumi (tanah) dikubur sedangkan, dikuburkan keteranganya: dalam tanah), pawånå katiyup (=angin ditiup, keluar keteranganya: masuknya nafas itu terpengaruh oleh suasana) , tanggal pisan kapurnaman (=tanggal satu (bulan Jawa) bulan purnama keteranganyya: kejernihan hati itu jika mendapat pertolongan dari roh ilafi seketka itu juga dapat luar biasa), yèn pengertian yang (=jika anênun sêntèg pisan anigasi menenun menggerakkan selesailah, keterangannya: perasaan telah sempurna jasad sekali
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan ånå kayu 124apurwå sawiji124 / wit buwånå 125êpang kéblat papat125 / agodhong mégå anginé126 / 127aprådå pakêkuwung127 / 128kêmbang lintang salågå langit128 / 129sari andaru kilat129 / 130woh suryå lan téngsu{n}130 / asirat131 bun lawan udan / 132apêpucuk bungk{r}ah akåså pratiwi132 / 133ålåtå bayu bajrå133 // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Wontên kajêng ingkang apurwå dados satunggal, wit buwånå êpang kéblat sakawan têgêsipun (=ingkang jumênêngêngipun suksmå kaliyan rågå), ronipun mégå angin (=dumunungipun napsu ing badan sakojur), aprådå déning pakêkuwung, sêkar lintang salågå langit, sari andaru kilat, woh suryå téngsu, asirat êmbun tuwin jawah (=toyå gêsang, sagêd anggêsangi påncådriyå), raosing angkåså bungkah pratiwi apêpucuk (=kêmpaling jiwå tuwin rågå saèstunipun dåyå dinåyå), ålåtå déning angin bajrå (=napas mênikådados têtangsuling rågå). Terjemahan teks Sêrat Kidungan yang jernih itu dapat memberikan keterangan yang pasti cocok), kudå ngrab ing pandêngan (=kuda berlari menghilang pandangan, dari keterangannya: angan-angan). Ånå kayu apurwå (=ada sawiji sebatang kayu yang berasal dari yang dinamakan sesuatu, (keyakinan dengan sajarotul-yakin segalanya), wit buwånå êpang kéblat papat (=pohon dunia bercabang empat kehadiran kiblat, dengn sukma empat, peralatannya yaitu kåndhå/ucapan; warnå/wujud; ambu/bau; råså/rasa), agodhong mégå anginé (=berdaun awan anginnya), aprådå (=berhiaskan paku yang cembung), kêmbang lintang (=berbunga bintang- salågå bintang yang berkelap kelip di langit), sari andaru kilat (=bertunaskan kilatan sinar dan petir), woh suryå lan téngsu (=berbuah matahari dan bulan), asirat bun lawan udan (=diperciki itulah keterangannya: dengan raga, yang pakêkuwung langit
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan 134duk anêmu candhi134 wiwitané / 135gêgêdhongan miwah wêwarangkan135 / sihing 136Hyang kab<a>smi kabèh136 / 137tanånå janmå kang wruh137 / 138yèn wikan apurwaning dadi138 / candhi 139sagårå 140ingobar karuhun140 / 141Kahyangané Sang Hyang Tunggal141 / 142såpå rêké kang jumênêng mung Hartati142 143katon têngahing / tawang143 // wétan139 / Gunung Agung sagårå Surandil / langit ikå amêngku buwånå / kawruhånå ing artiné / gunung sagårå umung / guntur sirnå guwå pasagi / langit buwånå rukså / dadyånå wruh iku / mudyå madyaning ngawiyat / mangasråmå ing Gunung Agung sabumi / cêcandhi ing sagårå // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan wiwitanipun nalikå manggihakên candhi, gêgêdhongan miwah wêwarangkan, sihing Hyang kabasmi sadayå, botên ingkang mangrêtos, wontên manawi wikan apurwaning dados, candhi ingkang wontên sagårå wétan, ingobar karuhun, Kahyanganipun Sang Tunggal, ingkang sintênå Hyang jumênêng namung Hartati, inggih katingal saking têngahing tawang. janmå ing Rêdi Agung sagårå Surandil, langit mênikå amêngku buwånå, kawruhånå ing artinipun, rêdi sagårå umung, guntur sirnå guwå pasagi, langit buwånå dados rukså, ingkang ndadosakên bab mênikå dipun- sumurupi, mudyå madyaning ngawiyat, mangasråmå ing Rêdi Agung sabumi, Terjemahan teks Sêrat Kidungan embun dan hujan), apêpucuk akåså bungkah pratiwi (=berujung angkasa dan berpangkal bumi), ålåtå bayu bajrå (=pohon merambatnya angin dan kilat). wiwitané duk anêmu candhi (=awal mulanya ketika menemukan candhi, yang dikiaskan dengan candi itu ialah sifat), berwujud gedung dan berpagar benteng, kasih Tuhan terbakar semua, tiada manusia yang melihatnya (mengetahuinya), andaikata (manusia) mengetahinya asal mula kejadian, candi di timur laut, terbakar terlebih dahulu, persemayaman Sang Hyang Tunggal (Yang Maha Esa), siapakah konon yang bertakhta hanyalah Hartati, tampak di tengah angkasa. Gunung Agung sagårå Surandil (= Gunung Agung dan laut Surandil, sekedar yang menunjukkan berusaha mempelajari ilmu pengetahuan yang sangat baik), langit itu menguasai dunia, ketahuilah akan artinya, gunung dan langit yang perumpamaan
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan gunung luhuré kagiri-giri / sagårå gung datanpå samépå / pan sampun kawruhån rêké / artå dåyå puniku / datan kênå cinakrèng budi / nanging kang sampun praptå / angadêg ing kawasanipun têngahing jagad / wétan kulon lor kidul / kapurbå ngandhap myang nginggil kawiséså // / 144sagårå gunung myang bumi langit144 / 145lawan ingkang amêngku buwånå145 / 146kasoring artå146 dayané / 147sagårå sat kang gunung147 / 148guntur sirnå kang m<ê>ngku bumi148 / singawruh149 artå dåyå / dadi150 têguh timbul / 151lan dadyå paliyasing prang151 lêlungan kang kapapag wêdi asih152 / 153sato galak suminggah153 // 152yèn / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan cêcandhi ing sagårå. Wontên rêdi ingkang luhuripun kagiri- giri, sagårå agung botêb samépå, pan rêké, artå dåyå sampun kawruhån mênikå, botên pikanthuk cinakrèng budi, nanging ing kawasanipun, jumênêng ing satêngahing jagad, wétan kulén lèr kidul ngandhap dhatêng nginggil, kapurbå kawiséså. ingkang sampun praptå, Sagantên rêdi tuwin bumi langit, tuwin ingkang amêngku buwånå, kasoring artå dayanipun, sagantên asat amargi rêdi, guntur sirnå ingkang nguaosi bumi, ingkang kêrså ngawruhi artå dåyå, andadosakên têguh timbul, såhå sagêd minångkå paliyasing pêrang, manwi ingkang kapapag têtindhakkan badhé sami wêlas asih, sami sato galak suminggah. Terjemahan teks Sêrat Kidungan bergemuruh, guruh lenyap guwa tertata rapi, langit dan dunia rusak, menjadi tidak ada mengetahui hal itu, memuja tengah di di Gunung langit,berasramakan Agung seluas dunia, bercandi di laut. Ada gunung tingginya bukan main, dan laut yang luasnya tidak terbatas, itulah konon yang telah diketahui, harta dan kekuatan itu, tidak dapat diperkirakan oleh pikiran, akan tetapi yang dalam tengah penguasaannya, berdiri di alam, timur barat utara selatan bawah ke atas, dikuasainya. Laut gunung dan bumi langit, dan yang menguasai dunia, kalahnya harta dan kekuasaanya, laut menjadi kering oleh gunung, guruh hilang oleh siapa penguasa mengetahui harta dan kekuasaan, menjadi ketabahan, dan menjadi penolaknya perang, jika bepergian yang bertemu dengan siapapun harus menghormati dan berkasih sayang, sudah datang, dunia, barang
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan sagårå gunung am<ê>ngku154 bumi / suryå lintang myang wong sabuwånå / wêdi angidhêp sakèhé / ingkang kawåså nêbut / pan jumênêng manungså jati / ngadêg bumi sampurnå / Hyang Suksmå sih lulut / ywå manungså tan asiyå / Sang Hyang Tunggal parandéné wêlas asih / Hyang Asmårå mung rågå // jim prayangan pådhå wêdi asih / mêndhak wingwrin sakyèhning drubikså / rinaksèng siyang ratriné / ingkang anêmpuh lumpuh / tan tumåmå ing awak mami / kang nêdyå tan raharjå / sadåyå linêbur / sakèhé kang nêdyå ålå / larud sirnå kang nêdyå bêcik basuki / kang sinêdyå waluyå // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Sêgantên såhå rêdi ingkang amêngku tiyang bumi, suryå ajrih sabuwånå, nguwaosi pangidhêpipun, nêbut,ingkang jumênêng manungså ingkang sayêktos, jumênêng ing bumi sampurnå, Hyang Suksmå dados asih såhå lulut, ywå manungså ingkang botên asih, Sang Hyang Tunggal parandéné dados rumaos wêlas asih, Hyang Asmårå namung rågå. lintang dhatêng sami sadåyå ingkang Upami kapêthuk jim pêri prayangan inggih sami rumaos ajrih piyambak, mênåpå malih sakathahing drubikså sami mêndhak piyambak utawi rumaos wêlas, dados rumêkså sadintên sadalu, sintên ingkang sumêdyå nêmpuh, têmahanipun lumpuh piyambak, botên sagêd tumåmå ing badan kitå, ingkang ngarah amrih pêjah, ingkang sumêdyå mêndamêl awon, sadåyå ugi kasirnakakên, namung ingkang sumêdyå saé sagêd lêstari, amargi katarik saking sakathahing tiyang Terjemahan teks Sêrat Kidungan binatang buaspun bersembunyi. Laut dan gunung yang menguasai bumi, matahari dan bintang juga takut melihat manusia satu bumi, berkuasa yang semuanya, berkata,akan sebagai bertahta manusia sejati, berdiri di bumi yang sempura, Hyang Suksma menjadi cinta dan asih, Hyang Asmara hanyalah badan.kepadanya, tidak akan ada manusia yang berbelas kasihan, Sang Hyang Tunggal (Allah) kelak akan berbelas kasihan Jin dan makhluk halus akan berbelas kasihan takut kepada segala arwah penunggu, yang menjaganya malam dan siang, yang menyerangnya akan tidak akan mengenai diriku, yang berniat akan dilebur, tidak baik, semua semuanya yang berniat buruk, hancur lebur sedangkan yang beniat baik akan selamat, yang dikehendakinya akan terkabul. semua, menunduk lumpuh,
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan sakathahing upas tåwå sami / lårå rågå waluyå nirmålå tanggul kang panggawé / duduk pådhå kawangsul / katawurag sagunging singkir / Adam Makdum sadåyå / datan påpå ngrungu / / myang pangucap lawan paningal / pangråså kang sêdyå pangrêksaning malékat // / tulak tumêkå napi Jabarail ingkang aninggali / marmanirå katêtêpan iman / dadi <k>andêl155 atiné / Ijråilé puniku / kang rumakså ing pati urip / Israil dadi damar / padhang jroning kålbu Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan adhêping pênggalih namung dhatêng kawilujêngan. Sadåyå upas-upasan ingkang anggénging ing sariranipun sami tawar, sêsakiting sarirå tumuntên saras kados ing wingi uni malih, amargi sampun dipuntulak utawi sampun mawi pagêr milå sêsakitipun lajêng wangsul dhatêng asalipun ingkang mêndamêl, upami dipuntuju duduk déning sanès ugi botên sagêd dumugi nanging malah wangsul dhatêng ingkang mêndamêl, upami wontên tiyang ingkang lajêng nandukakên ngèlminipun sihir botên sagêd dados, sadåyå tiyang ingkang nganggé ngèlmi Ngadam Makdum, kadostå: dongå; puji; raos pangraos; tuwin ingkang ngêpalakên ciptanipun, lajêng botên påjå-påjå sadåyå wau ingkang agêng wau mangêrtos, dåyå wujuding minångkå mênikå pangrêksanipun malékat. Kajawi saking panguwaosipun Sang Guru Jati Malékat Jibril ugi anarimå paring dåyå, pramilå tiyang kasêbut sagêd kadunungan iman, kaparingan dåyå Terjemahan teks Sêrat Kidungan Segala macam bisa dapat menjadi tawar, sakit pada badan sembuh tak dan berbekas, pembendung kepada yang berbuat segala sihir kemudian tersebar, oleh Adam Makdum tidak perbuatan nista yang mendengar, pengucapan dan penglihatan, dan persaan yang berbuat akan tercapai tanpa adanya, penjagaan malaikat. sebagai penolak semuanya, Malaikat bertugas memeriksanya, karna itu kemantapan imanmu, tebal yang menjadikan hatinya, Malaikat Ijraillah, yang Jibril yang
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan / Mikail kang angsung sandhang / lawan pangan ing galing katêkan kapti / sabar lan anarimå // siyang dalu rinaksèng Hyang Widdhi / sasêdyané tinêkan ing Hyang Suksmå / kaadhêp ing janmå akèh / karan wikuning wiku / wikan lwiring pujå samadi / dadi sasêdyanirå / mangunah linuhung / pêparab 156Hyang T<ê>gålånå156 / kang asimpên yèn tawajuh jroning ati / kalis sagung dursilå // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan ing wusananipun têkådipun lajêng dados santoså, gêsang pêjah katarik dipunrêkså déning ingkang dados Israil damaripun salêbêting pênggalih, tuwin ingkang paring sandhang têdhå, Mikail andhatêngakên sartå sagêd dados mênåpåkémawon karsanipun, dhêdhasaring pênggalih kêdah narimah sartå sabar. Salampah-lampahipun siyang tuwin dalu tansah jinangkung déning Pangèran, mênåpå ingkang dados kêrsanipun sagêd dumugi ing Pangèran, linutan ing sêsami, ingkang kadunungan dåyå kados makatên mênikå kénging kawastanan guruning pårå guru, amargi sagêd mangêrtos tuwin sampun sagêd nindakakên patraping mujå sêmèdi, sagêd andhatêngakên mangunah ingkang utami, tiyang kasêbut kénging sinêbut Hyang Têngalånå, tiyang ingkang gadhah ngèlmi ingkang makatên manawi têkadipun sagêd tumêmên ing salaminipun, sagêd linêpatakên saking pakèwêd. Ijrail, ingkang nanging tuwin Terjemahan teks Sêrat Kidungan menjaga dikala hidup dan mati, Malaikat Israil menjadi penerang, yang menerangi kalbu, Malaikat Mikail yang memberikan pakaian, dan makanan yang menjalar sampai tercapailah apa yang diangan- angankan, ialah sabar dan berserah diri. dalam Siyang dan malam selalu dilindungi dan dijaga oleh Hyang Widdhi (Allah), menjadi kehendaknya sampai kepada Hyang Suksma, dihadap oleh orang banyak, utama, dinamakan berbakti mengetahui (kepada Allah), menjadi kehendaknya, kehendaknya yang terpuji, bergelar Hyang Tengalana (Yang Tulus Ikhlas), barang siapa yang menyimpannya jika dimantapkan akan dalam terhindar dari segala tindakan buruk. apa yang pendeta wujudnya hati,
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan lamun kinaryå tunggu wong sakit / êjin sétan tan wani angambah / rinaksèng malaékaté / nabi wali angêpung / sakyêh ingkang sêdyå lårå pådhå sumingkir/ / rinusak pitênah / marang awakipun déning Pangèran / éblis lanat sato mårå pådhå mati / tumpês tapis sadåyå // ånå kidung sunångidung wêngi / bêbaratan duk amrêm winåcå / Sang Hyang Guru pangadêgé / lumaku Sang Hyang Bayu / alèmbèyan Asmårå ngadêg pangawak téjå / kang angidung iku / yèn kinaryå angawulå / myang lêlungan gusti gêthing dadi asih / sétan sato sumimpang // êning / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Manawi kanggé anênggani tiyang sakit, jim sêtan lajêng botên purun ngambah ing ngriku, déning malèkat-ipun, nabi wali sami sayuk sami rumêkså, ingkang sumêdyå sumingkir sadåyå, mitênah dhatêng badanipun ingkang sakit, lajêng dipunlêbur déning Pangèran, saking agênging dayanipun gaib, sagêd kinêringan sagunging titah, ing wasånå sagêd têguh tuwin rahayu. Wotên pêpuji ingkang kulå tindakakên ing wanci dalu, nêtrå mêrêm liyêp-liyêp kanthi napas ingkang mlêbêt tuwin mêdal saking grånå, gagasaning angên-angên sampun ngantos ngambyang-ambyang, mêlênging ciptå sarånå hênêng hêning, patraping sarirå jumênêng jêjêg kados déné téjå, kalawau, nglampahi muji ingkang sasampunipun ing sabên dalu manawi badhé kanggé angabdi, utawi kêkésahan sawabipun upami Gusti sêngit lajêng dados trêsnå, utawi kapêthuk sato tuwin sétan sadåyå amargi dipunrêkså sêsakitipun lajêng nurutakên lampahing tumindak makatên Terjemahan teks Sêrat Kidungan Jika dijadikan penunggu orang sakit, jin dan setan tidak ada yang berani mendatanginya, oleh malaikatnya, para nabi dan para wali macam mengepungnya, penyakit akan menyingkir, yang berniat memfitnah, terhadap diriku, akan dirusak oleh Tuhan, iblis terkutuk dan binatang buas yang datang akan mati, akan ditumpas habis semuanya. Ada lagu pujian yang saya nyanyikan pada malam hari, bêbaratan duk amrêm winåcå (diibaratkan ketika terpejam membacanya: shalat da'im), Sang Hyang Guru yang berdiri, yang berjalan Syang Hyang Bayu, yang berlenggang Asmara murni, ngadêg pangawak (berdiri berbadan sinar: sinar yang lurus), yang berlagu itu, jika digunakan untuk mengabdi, dan bepergian tuan (majikan) yang benci menjadi sayang, setan dan hewan buas menyimpang. dijaga segala téjå
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan 157Ya Hu Datnyêng pamujining wêngi157 / / 159kirun såkå têngên (ng)goné159 / wa såkå161 kiwå 160nakirun atunggu160 gadané wêsi / 162nulak panggawé ålå162 / satru lawan mungsuh / 163pangêrêt taraju rijal163 / 164andêr-andêr kulhu balik kang linêwih164 / 165ambalik lårå rågå165 // 158balé aras sêsakané mulyå158 / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan sami sumingkir piyambak. Dados sarananipun manawi dalu kanthi amuji: Ya Hu Datnyêng(22), anggénipun muji shalat daim(23) kanthi angawasakên pucuking grånå sartå anggumêlêngakên lêbêt wêdalipun napas, Malékat Kirun ing manggên grånå ingkangsisih têngên, wondéné Wana Kirun ingkang rumêkså, ing bolongan grånå sisih kiwå kanthi amundhi gådå tosan, anulak pandamêl ingkang sumêdyå ngawoni, mênåpå malih satru tuwin mêngsah, lampahing shalat daim mawi gandhéngan inggih mênikå angin ingkang anjog ing nêtrå, ingkang andêr-andêr linangkung, amangsulakên sêsakiting badan. bolongan lampahing mupus balik(24) kulhu sagêd Terjemahan teks Sêrat Kidungan Ya Hu Datnyêng(22) pamujining wêngi (=Ya Hu Datnyèng ucapan pujian daim(23): ialah pada hidup; Muhammad; Hu ialah ialah Allah), balé aras Datnyêng (=serambi mulyå sêsakané arasy/surga kemuliaan: bertiang ketika mengucapkan pujian pada shalat da'im itu, dengan memandang pujuk hidung kita), kirun såkå têngên nggoné (=Kirun nama tiang yang bertempat di kanan: Malaikat Kirun bertempat dalam lubang hidung yang sebelah kanan), nakirun atunggu (=adapun Nakir/Malaikat Nakir yang menunggunya), såkå kiwå gadané wêsi (=tiang kiri dengan pemukul besinya: adapun Nakir yang menjaga dalam lubang hidung yang sebelah kiri dengan memanggul gada pemukul dari besi), menolak perbuatan jahat , segala macam musuh, penyekatnya ta'ajul-tijal, penopangnya "Qulhu" balik(24) yang ampuh, sembuhlah bagi shalat
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan dudur 166<p>ay<u>ngé Ayatul Kursi166 / 167lungguhé atiné surat An'am167 / panglêburan lårå kabèh / usuk-usuking 169ing aranan luhur168 têlênging langit169 / 170inggih Nabi Muhkamad170 / 171kang wêkasan iku171 / atunggulatri172 lan siyang / 173kinédhêpan ing tumuwuh 174tundhuk nêmbah wêdi asih173 / maringwang174 // / / satru mungsuh kondur pådhå wêdi pamidhangané bétal mukadas / tulak balik pangrêksané / pan nabi patang puluh / awéh wahyu ing awak mami / pånå nabi wêkasan / sabdå Nabi Dawud / apêtak Bagéndhå Ambyah / kinawêdén sato mårå pådhå mati / luputing wiså gunå // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Anêdahakên palênggahan ing ngaras kursi utawi Betal Makmur, ingkang lênggahipun wontên salêbêting jantung, sagêd dados panulaking dayanipun sadåyå ingkang dumunung ing nginggil, mênikå dipun- wastani sagolongan dumunung wontên ing angên-angên, miturut hakékating ngèlmi, cahyå ingkang sagêd amungkasi sakathahing kêwajibanipun rêncånå, rumêkså ing siyang dalu, gadhah dåyå dipun-luluti sagunging tumuwuh sami wêlas asih, sami rumaos ajrih dhatêng kitå. Satru mêngsah sami kondur awit sami ajrih, pamidhanganipun wontên ing bétal mukadas, ingkang dados pangrêksanipun, inggih mênikå pårå nabi sêkawan-dåså, paring wahyu ing badan kitå, makatên mênikå pånå saking nabi ingkang pungkasan, sabdå Nabi Dawud, apêtak Bagéndhå Ambyah(25), kinawêdén sato sami pêjah, luputing wiså ingkang gunå. sêsakit, rêncånå tulak balik ingkang dhatêng Terjemahan teks Sêrat Kidungan yang sakit badan. Dudur (=kayu yang digunakan untuk rangka atap rumah) Ayatul-Kursi , yang duduk didalam hatinya ialah surat Al-An'am, sebagai penghancur semua penyakit, kasau-kasau yang ada di atas, yang bernama bagian dalamlangit, iya itu Nabi Muhammad, yang terakhir itu, yang menunggu malam dan siang, (Nabi Muhammad) yang dihadap (oleh segala mahkluk) menjadi kasih dan sayang, takluh dan hormat kepadaku (Nabi Muhammad). Lawan dan musuh pulang karena takut, pundaknya ada di Baitul- mukadas, tulak baliklah penjaganya, segenap nabi yang empat puluh, memberi wahyu kepadaku, yang habis (wahyu) pada nabi terakhir, sabda dari Nabi Daud, bentakan Baginda Ambyah(25), ditakuti oleh hewan buas yang mati, segala bisa dan duna-guna tidak mengena.
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan 175pêpayoné godhong dhukut175 langit / / tali baratku mêndung cinandhak 176yêkti tan katon176 / arajêg177 Gunung Sèwu / jålå sutrå ing luhur mami / 178apan / angadhangi179 anulak 180panggawé ålå180 / 181lårå rågå samyå sumingkirå têbih181 / luput 182ing wiså gunå182 // ing tawang angrêkså mringwang178 mungsuh / Gunung Sèwu mangkyå183 pagêr mami / 184kang umiyat samyå sih sadåyå184 / 185saliring kang185 åmå kabèh / lêlårå186 sirnå larut / tan tumåmå 187ing ånggå187 mami / 188tuwin saliring188 bråjå / tan / puniki189 Sang tumåmå mringsun Rahmatullåh / rahmat jati duk jênêng wali jasmani / iyå 190Sang Jati190 Mulyå // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Payonipun saking ron dhukut langit, dados ingkang mêndung ing tawang, ingkang cinandhak sayêktosipun botên katingal, arajêg jålå minångkå déning Rêdi Sèwu, pangaribawaning piyandêl kitå, wondéné ingkang angrêkså ing badan kitå sami wilujêng, ingkang anulak manawi wontên anulak mêngsah awon, ingkang tumuju tumraping sêsakit dhatêng kitå sami sumingkirå têbih, sanadyan dipungunani ing jåpå manta tuwin kénging wiså inggih botên sagêd tumåmå. kitå wau priyandêl Santosaning kaupamèkakên kados déné gadhah pagêr Rêdi Séwu, sintên ingkang nyumurupi dhatêng kitå katingal sami wêlas asih sadåyå, sakathahing åmå sami sirnå sadåyå, sartå linêpatakên saking sêsakit, ingkang tumåmå ing badan kitå, tuwin sadåyå bråjå, ingkang tumåmå ing badan kitå, ingkang makatên mênikå têgêsipun namung sih rahmatullah, inggih rahmad dipun-gambarakên utawi andhatêngi, sumêdyå mêndamêl ingkang Terjemahan teks Sêrat Kidungan Pêpayoné langit langit: (=atapnya diibaratkan sebagai ilmu), tali baratku mêndung ing tawang (=tali anginku angkasa: ialah tidak suwasana), digapai sejatinya terlihat, Gunung berpagarkan Sewu,jala sutra di atasku, yang menjaga diriku, menghadang musuh, menolak perbuatan jahat, sakit badan menyingkirlah jauh, segala bisa dan guna-guna tidak mengena. godhong dhukut daun rumput mendung di Gunung Sewu kelak menjadi pagarku, semua akan yang melihatnya mencintainya, semua yang hama, semua penyakit lebur, tidak ada yang semua mengenai badanku, senjata, tidak ada uang mengenai diriku, itulah Sang Rahmat Allah, rahmat sejati yang bernama wakil kejasmanian, ialah Sang Jati Mulia (Allah) juga
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan 191aranånå rå<r>å Subaningsih191 / 192kang tumingal samyå sih sadåyå192 / wêdi 193angidhêp sakèhé193 / 194pårå nabi patang puluh194 / 195asung wahyu mring 196nyåtå mami195 awak suwaraningwang196 197iya Nabi D{h}awu<d>197 198pêtaku Bagéndha Ambiyah198 / 199sing angrungu sêdåyå samiyå asih199 200ingkang lårå gêlis waras200 // sunamurwå pujining asinggih / 201asalirå sangking wong <k>alånå201 / Pandhitå punjul yêktiné / turuning nabi iku / pårå wali kang angêntèni / mukmin kang anarimå / ing mangké saèstu / sing såpå ånå (ng)id<i>nå202 / datan pêgat pujiné rahinå wêngi / sinung rêjêki Dé Hyang // / / / / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan jati jumênêng Pangéraning pêparab sang Jati Mulyå. Inggih mênikå ingkang dipun-wastani rårå Subaningsih, sintên ingkang mirsani sami asih sadåyå, sadåyå sami ajrih anggénipun anghidhêp, pårå nabi ingkang sakawan-dåså, tansah paring wahyu dhatêng badan kitå, inggih mênikå Nabi Daud, anêdahakên bilih pêta kulå Baginda Ambyah, ingkang mirêngakên sami asih sadåyå, ingkang nandhang sêssakit dados saras. Kulå ingkang miwiti pujining asinggih, badan kulå ingkang ngalånå, sêjatosipun pandhitå mênikå linuhung yêktosipun, ingkang makatên mênikå ingkang dados turunaning pårå nabi, pårå wali ingkang tansah ngrantosi, tiyang-tiyang mukmin ingkang narimå, bab mênikå samangké saèstu, sintên ingkang kêrså ngidinå, botên dipun-pêgat tansah pujinipun pinaringan rêjêki déning Ållåh. mênikå sajatosipun ingkang inggih rågå, saking tiyang ing wanci dalu, Terjemahan teks Sêrat Kidungan Panggilah rara Subaningsih, yang melihatnya akan mencintainya, takut menyembah, segenap nabi yang empat puluh, wahyu memberi kepadaku,benar suwaraku, ialah Nabi Daud, bentakanku Baginda Ambyah, yang mendengarkan akan dicintai semua, yang sakit segera sembuh. Ialah saya yang memulai pujian, seorang tubuhnya itu pengelana, diluhurkannya, itu adalah keturunan nabi, para wali yang menungguninya, orang-orang yang menerimanya, kelak ini dibenarkan, siapapun yang mau mengamalkannya , tidak akan terputus pujinya dimalam hari, diberikan rejeki oleh Allah. berasal sejatinya pendeta dari mukmin
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan kawruhånå têgêsé kang kadil / kadi diyan urubé kang cahyå / roh ilapi pêpadhangé / Nabiyullåh lwir kukus / Dat-Mu têlah panasing agni / prabédané iku / sayêkti roroning tunggal / tunggalênå ing apiwang kidir kaki / datan kênèng pinisah // / apiné kawruhånå ånå pêksi mêngku203 bumi / 204manuk / 205sagårå êrob namané205 / uripé manuk 206angimbuhi iku / / 208sukuné 207amindhå Nabi Adam207 puniku208 Palwå / Jabalkat209 / ing aran 211bêbalung singgih210 tarwiyah rijalullåh211 // dhådhå gigir lambung kanan kéring / manuk ikå apan ing aranan / iyå kang sêgårå êrob / uripirå satuhu / amimbuhi jagad puniki / nétranirå sakawan / warnané wêwolu / apan kulité saré'at / gêtihirå langit iku adoh pinaranan204 ing jagad iki206 / 209ing gunung 210rambutirå / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Ingkang têgêsipun ingkang kadil, mênikå kados déné diyan ingkang nggêsangi cahyå, ilapi roh ingkang pêpadhangipun, Nabiyullåh kados kukus, Ållåh kados déné têlah panasing gêni, pramilå langkung prayogi gêninipun dipun- kawruhi, ingkang dados bédanipun, sajatosipun kêkalih mênikå satunggal, tunggal ing kåncå kaliyan kidir, ingkang botên sagêd kapisahakên Wontên manuk ingkang nguwaosi bumi têbih tuwin paranipun, inkang makatên mênikå dipun-wastani sagårå êrob, gêsangipun manuk kasêbut, dados nyêbar wråtå ing donyå mênikå, kados déné Nabi Adam, samparanipun, wontên ing rêdi Palwå Jabalkat, rikmanipun ingkang dipun- wastani tarwiyah, balungipun rijalullah. Jåjå pêngkêran lambung iring kiwå tuwin têngên, manuk mênikå ingkang dados têtêngêripun, inggih ingkang sagårå êrob, gêsangipun nyåtå, nyêbar wråtå ing donyå mênikå, nétranipun sêkawan, kêrså ngawruhi asung langit, manuk mênikå Terjemahan teks Sêrat Kidungan Amalkanlah artinya keadilan itu, yang seperti diibaratkan menyalakan cahaya, roh ilapi sebagai penerangnya, Nabi Allah berwujud seperti asap, Tuhanmu bagaikan panasnya api, apinya amalkanlah, perbedaan itu, sejatinya keduanya satu, jadikanlah satu di berkawan dengan kidir wahai anakku, hal tersebut tidak dapat dipisahkan. lampu Ada burung yang menguasai bumi dan langit, burung itu jauh berkelana, laut pasanglah namanya, hidupnya burung itu, menambahkan kepada dunia ini, seperti Nabi Adam, diibaratkan kakinya itu, di Gunung Palwa Jabalkat, rambutnya yang awalnya dinamakan bertulang tarwiyah, rijalullah. Dada lambung disebelah kanan kiri, burung ituakan menjadi namanya, ialah laut pasang, hidupmu nyata, menambah di dunia ini, matamu empat, warnanya punggung dan
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan tarékat puniku kaki / ototirå kakékat // kang makripat dagingé puniki / jêjantungé sajatining sadat / êlêdan tokid wastané / aténirå linuhung / pêpusuhé supiyah kaki / rêmpêluné amarah / jantung budénipun / wêwadhuké aluamah / utêkirå bétal mukadas sayêkti / pujiné nêm prakårå // ånå kidung ing kadang pramati / amung tuwuhing / ng{g}<u>nakakên212 sacitapné / ingkang wau puniku / kang rumaksèng sarirå mami / nêkakên kang sinêdyå / ing kawasanipun / adhi ari-ari sirå laku / ng{g}<u>nakakên212 kuwasané yêkti pangarah // kawasanirå / mêmayungi Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan warnanipun wolu(26), wondéné kulitipun syariat(27), rahipun tarékat(28) duh nggèr, ototipun hakékat(29). Ingkang makrifat(30) (lampahing raos) sêjatosipun inggih danging mênikå, jangtung mênikå sadat, dhêdhasaring têkadipun mawi tokit, pênggalihipun ingkang linuhung(31), pêpusuhipun inggih mênikå supiyah, pênggalihipun amarah, jantung padharanipun betal mukadas aluamah, ingkang ênêm pujinipun prakawis. Wontên puji tumrap dhatêng sadhèrèk kitå piyambak, mênggah kuwajibanipun amomong dhatêng gêsang kitå, inggih mênikå ingkang sagêd ngawontênakên ing saciptå, ingkang makatên mênikå, ingkang rumêkså ing badan kitå, gadhah ing panguwaos, sagêd andhatêngakên ari-ari mênikå, karsanipun, adhi panguwaosipun ing sagêd salampah-lampah andhatêngakên mênapå dados panggayuh. budinipun, utêkipun sayêktos, anggayomi kitå, ing Terjemahan teks Sêrat Kidungan delapan(26), syariat(27), kulinya sedangkan darahmu tarikat(28) itu hai anakku, ototmu hakekat(29). Sebagai makrifat(30) ialah dagingnya ini, jantungnya ialah syahadat sejati, lidahnya namanya, taukhidlah hatinyalah yang terpuji(31), limpanya adalah yang disebut dengan sufiyah ya amarah, anakku, hatinya adalah jantung budinya, perutnya yang besar lawwamah, otaknya betal adalah mukadas enam permasalahan. Ada lagu pujian yang bersaudarakan tumbuh menurut karib, menggunakan kekuasaanya, itu ciptaanya, tadi, kehendaknya, mendatangkan adik menurut yang tembunimu memayungi laku kekuasaan sejati, menggunakan pedoman sejati, pujinya hanya yang yang kekuasaanya, (ari-arimu),
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan gêtihipun ing rahinå wêngi / ngraréwangi Ållåh Kang Kawåså / andadékakên karsané / pusêr kawasanipun / nguyu-uyu sabåwå mami / anuruti panêdhå / kawasané iku / jangkêp kadangingsun papat / kalimané pancêr wus dadyå sawiji tunggal sawujudingwang // / mangkyå sirå kadangsun kang mijil / sangking margå inå parêng samyå / sadinå awor ênggoné / kalawan kadangingsun / ingkang datan umijil sangking / margå inå punikå / dadyå akumpulaningsun makdum sarpin sirå / wêwayanganing Dat yêkti dadyå kanthi / saparan datan pisah // / iyå lamun ora angklakoni / kadangirå pådhå angrancånå / têmah urå saciptané / sasêdyanirå wurung / sartå luput kang dipunèsthi / sakarsanirå wigar / agagar tan pantuk / barang såpå nêdhånirå / marmå kaki éling-élingên sayêkti / supayå Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Wondéné tumrap rah ing wanci dalu, mbiyantu Ållåh Ingkang Måhå Kawåså, ndadosakên mênåpå ing sakarsanipun, tumrap pusêr kuwasanipun, nguyu-uyu ing sasolah båwå kitå, inggih mênikå ing panyuwun kitå, sampun anuruti jangkêp kuwasanipun sadhèrèk kitå sêkawan, jangkêpipun gangsal dumunung ing pancêr dados satunggal, kêmpal kaliyan wujud kitå. lahir sarêng Sadhèrèk kitå ingkang sadintên saking margå inå, wondéné ingkang botên mêdal saking margå inå, piyambakipun dados makdum sarpin, jumênêngipun dados wêwayangan kitå, sadåyå kålåwau sagêd dados kåncå, dhatêng ing pundi purug kitå botên pisah. ing Manawi kawilujêngan, sadhèrèkipun lajêng sami angrêncånå, dipun- sumêrêpi inggih mênikå sagêd kadadosan pikiranipun lajêng urå botên kantên- kantên, ing wasanipun mênåpå ingkang botên dipun-lampahi amargi botên Terjemahan teks Sêrat Kidungan Darahnya di malam hari, membant Allah Yang Maha Kuasa, menjadikan kehendak-Nya, pusarlah kekuasaanya, suaramu, menuruti membunyikan itulah (mengabulkan) permohonan, kekuasaaanya, sudah saudaraku yang keempat, kelimanya inti sudah menjadi satu, bersatu menjadi satu wujud denganku. lengkaplah Kelak aku dan saudaraku yang lahir, dari rahim bersama-sama, sehari bercampur tempatnya, begitu juga saudaraku, yang lahir dari, liang rahim itu, berkumpul bersama mereka denganku, menjadi makdum sarpinmu, ialah bayang-bayang Zat (kuasa Allah) menjadi penyerta semuanya, kemanapun tidak terpisah saudara- Jika saudaramu akan menggoda, akhirnya batallah segala kehendaknya, segala niat wurung, dan melesetlah segala yang diharapkan, sekendaknya gagal, batal tidak terlaksana, barang siapa liang tidak dijalankan,
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan waluyåå // lamun sirå yun wig(n)yå213 ing ngèlmi / dèn waskithå kélokaning badan / ayun wruh kamokalané / yèn sirå wruh satuhu / kaèlokan ing Suksmå Jati / miwah ing kamokalan / pasthi sirå wêruh / ing apêsé badanirå lwir wong upamané cêcangkriman kaki / batangên dèn waspådå // / ånå padhang pêtêngé tan sipi / asingidan anèng ing bêbanar / ngaub ing pêpanas mangké / kagèt déning wong bingung / nguwuh-uwuhå mamêlingi / kang têngu lagi jabang / angungkuli gunung / cébol linggih ing jêjurang / andhé kukul bathuké sundhul ing langit / tutug ing éndrå lokå // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan dipungayuh ing sagêd karsanipun kadumugên, kadadosan ingkang makatên mênikå, namung saking panyuwunan, pramilå kitå kêdah tansah émut kanthi sayêktos, supados sagêd saras. Manawi kitå badhé wignyå ing ngèlmi, kêdah waskithå dhatêng kélokaning nyumurupi badan, kamokalanipun, manawi kitå nyumurupi kanthi satuhu, kaélokanipun wontên ing Suksmå Jati, tuwin ing kamokalinipun, mênåpå ingkang dados karsanipun Ållåh kita sagêd nyumurupi, nalikå pikantuk apês ing badan kitå, manawi wontên tiyang ingkang cangkriman(32), batangên kanthi waspådå. lêpat, tuwin mênåpå botên wigar, supados sagêd ingkang pêtêngipun Wontên padhang ing bêbanar, sipi, asingidan wontên samangké ngaub ing pêpanas, kêjot pênggalihipun awit wontênipun tiyang ingkang bingung, nguwuh-uwuhakên mamêlingi, ingkang têngu taksih jabang, sagêd angungkuli rêdi, tiyang cébol Terjemahan teks Sêrat Kidungan memintanya, oleh itu hai anakku ingat-ingatlah sejatinya, agar menjadi sembuh. sebab Jika engkau akan pandai dalam berilmu, diri terhadap kejelekan pribadi, akan jika melihat engkau kenyataanya, kejelekannya di Suksma Jati, begitu karsanya juga Allah engkau akan melihatnya, jika dirimu mendapatkan kesialan, jikalau sedang orang berwujud bertebak-tebakan(32) anakku, tebaklah dengan hati-hati. Ada terang gelapnya gelap sekali, tempat yang disembunyikan pada terang, berteduh ketika cuaca yang panasnya terik nanti, ketika matahari terik nanti, terkejut karena orang yang kebingungan, panggilannya memintanya untuk segera datang, segeralah mawas ketidakbenarannya, melihat ketidakbenarannya, yang hai
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan dadyå kobar yèn kalêbèng warih / lêbur luluh kalaban érnåwå / pucuk dumadyå lumaku bongkoté / ing /amalånå ngidêri bumi dharatan / ngambang ngancik ranu / dhêpès dhêkukul nèng jurang / Kyai dhalang kapurbèng wiséså ringgit / wisan lagi alêkas // ingkang lumpuh / kasilêm ingkang lan dumugi nonton kabèh samyå cuwå / nanging alêgå atiné / lan wong lumaku dulur / tan karuwan ing ngarêp buri / irêng tan wruh yèn pêthak / wahing tan karungu / mulat padhanging nurbuwat tanggal pisan sêdhêngé purnåmåsidhi / kêlud tambining pucang // lêlakoné bêcik / / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan jêjurang, andhé kukul langit, lênggah palarapanipun sagêd nyundhul sagêd dumugi ing éndrå lokå. ing Dados kobar manawi kalêbèng déning toyå, lêbur luluh kalaban ing sagara, pucuk dados bongkotipun, ingkang têtindhakan, amalånå lumpuh kanthi ing dharatan, ranu, dhêpès dhêkukul wontên ing jurang, Kyai ringgit, kapurbå wiséså dhalang wiwitanipun nêmbé dipun-wiwiti. sagên angidêri bumi, nyilêm ngambang ngancik Sampun dumugi lêlakonipun ingkang bêcik, sadåyå ingkang nyumurupi sami cuwå, nanging alêgå pênggalihipun, såhå tiyang tindhak kanthi dulur, ingkang tuwin botên karuwan wingking, cêmêng botên sagêd sumêrêp bilih pêthak, wahing botên mirêng, mulat tanggal pisan padhanging nurbuwat, nalikå purnåmåsidhi, dipun-kêludi kanthi ngginakakên tambining pucang. ing ngajêng Terjemahan teks Sêrat Kidungan ketika tengu masih bayi, tingginya bisa melebihi gunung, orang cebol yang duduk di tepi jurang, diibaratkan sebagai jerawat dijidat yang melebihi langit, sampai di penguasa dunia. Menjadi terbakar jika tenggelam oleh air, hilang tak berbekas tenggelam dalam menjadi batangnya,yang lumpuh bisa berjalan, amalkanlah dengan mengitari bumi, menyelam di daratan, mengapung diatas air, duduknya bersembunyi di jurang, Kyai dalang pada awalnya menguasai wayang kulit, ketika sudah dimulai. Dan sampailah pada perbutan yang baik, semua yang melihatnya akan kecewa, akan tetapi puas hatinya, dan orang yang berjalannya beiringan, tidak teratur yang ada di depan dan belakang, hitam tidak terlihat jika terdengar, putih, bersin cahaya memperhatikan yang satu bersamaan dengan bulan purnama, laut, ujung tak terangnya tersebar, tanggal
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan dåwå / tranggånå tibå anjrah inglêmah / lêmbu anusu anaké / kêmasan wus binaut / tan wruh êmas salåkå putih / sagêgêm kang buwånå / mrutu nggéndhong gunung / / Sang sarati ing tanwrin / Pandhitåpurusé tarumpahan nèng sirah // sinambung cupêt ginunting gajah dipun-kêthoni akêkanthèn lumayu pribadi / jåkå tan wruh rasaning wanitå / barancah sångå bojoné / sêgêr kang awak lésu / ngambah laut nèng pucak ardi / arèrèn ngawang-awang / turu jroning watu / kumudå tuwuh ing sélå / / jålådårå mêndhung atêmahan napi anyiram tarulåtå // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Ingkang panjang dipunsambung déné ingkang cupêt dipungunting, lintang tibå anjrah ing lêmah, lêmbu anusu anakipun, kêmasan sampun binaut, botên sumêrêp êmas salåkå pêthak, sagêgêm ingkang buwånå, mrutu géndhong rêdi, sarati wantun kaliyan gajah, Sang Pandhitå purusipun dipun-kêthoni, tarumpahan ing muståkå. Akêkanthèn lumayu pribadi, jåkå botên mangrêtos rasaning wanitå, barancah déning sångå garwanipun, sêgêr ingkang awakipun sêgantên dhatêng pucak rêdi, suméné ing awang- awang, saré wontên ing salêbêting watu, kumudå tuwuh ing sélå, langit mêndhung atêmahan napi, anyiram tarulåtå. lésu, ngambah Terjemahan teks Sêrat Kidungan dibersihkan dengan akar gantungnya pohon jambe. Yang panjang disampung sedangkan yang pendek digunting, lintang jatuh tersungkur di tanah, sapi menyusu kepada anaknya, penjual emas yang sudah lihai dalam berjualan, tidak melihat yang emas berwarna putih, satu gengggam tanah yang luas, mrutu menggendong gunung, pawang gajah tidak takut pada gajah, sang pendeta alat kelaminnya di tutupi kupluk, alas kaki ada di kepala. Sambil berlari bergandengan dirinnya, pria yang belum menikah tidak melihat rasanya seorang wanita, tidak kesembilan istrinya, menjadi segar yang badannya lesu, mencapai laut di puncak gunung, beristirahat di langit, tidur didalam batu, bunga tanjung tumbuh di sungai, langit mendung menjadi tidak ada apa-apa, menyirami dedaunan. jika logam diterima oleh
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan anggolèki têmu maksih ngungsir / lampahé kêncêng madahab sipat / naging tan mawi kéblaté / pan / pahit rasaning madu gumêdêr swaraning sasi / wiyågrå nora mångså / någå kang dèn dulu / tutut pêdhangé agasak jrêsånålåå ngubêk- / kubêg jaladri / krèté mångså garudhå // sånggå langit amulêting sasi / baitå sarat sumêngkèng argå / néng pucak pisan lampahé / singåbarong lan sênuk / samyå ngungsi maring jaladri / ngumbårå gajah singå / umpêtan jro watu / pêjah dèn untaling urang / satutugé nèng papah tirisan mêncit / båyå ngusi ing têgal // kurang sandhang lan pangan kang sugih / ingkang miskin warêg nyandhang mangan / kang mukti susah atiné / musakat ingkang maju / kang anyandhang kari mandhêlis / têkå écå tyasirå / awrat datan mikul / sadalan bêkta buruan / ingkang sugih Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Madosi têmu maksih kanthi ngungsir, lampahipun kêncêng madahab sipat, naging botên mawi kéblatipun, pahit rasaning madu, gumêdêr swaraning sasi, wiyågrå botên mångså, någå ingkang botên dulu, tutut pêdhangipun ingkang agasak, jrêsånålåå ngubêk-kubêg jaladri, krèté mångså garudhå. Sånggå langit amulêting sasi, baitå sarat sumêngkèng rêdi, wontên ing pucak lampahipun, singåbarong såhå pisan sênuk, sami ngungsi dhatêng jaladri, ingkang ngumbårå gajah såhå singå, ing salêbêting watu, pêjah umpêtan urang, amargi dipu-untal saparipurnanipun wontên ing papah tirisan mêncit, båyå ngusi dhatêng têgal. Ingkang sugih kirang sandhang tuwin pangan, tuwuk ingkang miskin nyandhang tuwin nêdhå, ingkang mukti ingkang susah pênggalihipun, musakat maju, kari mandhêlis, dumugi écå pênggalihipun, ingkang anyandhang Terjemahan teks Sêrat Kidungan Mencari masih mengejar, jalannya cepat keblat empat sifatnya, akan tetapi tidak dengan keblatnya, pahit rasanya madu, dan bulan, menjadi harimau tidak memangsa, naga yang tidak akan melihatnya, pedangnya tebaskanlah bisa untuk memotong, laut, anak untuk mengobrak-abrik buaya memangsa garuda. Menyangga langit menali bulan, kapal sebagai sarana menaiki gunung, di puncak sekali jalannya, singa dan tapir , pada mengungsi di laut, yang berkelana singa, bersembunyi di dalam batu, mati dimakan udang, selesainya di pelepah pohon kelapa yang tinggi, buaya mengungsi di kebun. Yang kaya kekurangan pakaian dan makanan, yang miskin terpenuhi pakaian dan makanan, yang senang akan susah hatinya, orang miskin yang maju, berpakaian tertinggal, datang senang hatinya, temu dengan ramai suaranya gajah dan yang
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan bêburuh nyandhang mangan // sådå anangis / lawak yåtå kandhêg kêbat kadi angin / nyumêt gêni anéng jroning toyå / wutå wêruh kéblat kabêh / angimpi tanpå turu / têmpak têdhas marang ing wêsi / landhêp tan pasah toyå / ngangsu wadhah banyu / amibêr datan paêlar / ingkang êlar tan bakit mibêr gumlinting / kombå anglèng ing tawang // tanpå suku akêbat lumaris / ingkang suku agagah prakåså tan bangkit malaku mangké / kang anéndrå lumayu / ingkang mêlèk datan ngalilir / kadhêmên kum ing toyå / kapanasên asru / têkå ngêloni dahånå / kang parawan sunthi kumlinthi mêthêti / jåkå jêbuk wus jajah // / tan Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan awrat awit botên dipikul, sadalan bêkta ingkang sugih bêburuh sådå buruan, anangis, lawak botên nyandhang tuwin nêdhå. Samanggké kandhêg kêbat kadi angin, nyumêt gêni wonting salêbêting toyå, wutå nyumurupi sadåyå kéblat, ngimpi kanthi botên turu, têmpak têdhas dhatêng ing wêsi, landhêp botên dipunpasah ing toyå, mêndhêt wadhah toyå, amibêr botên mawi paêlar, ingkang êlar botên sagêd bangkit mibêr gumlinting, kadosdéné anglèng ing tawang. Ingkang botên gadhah suku sagêd mlajar kanthi ingkang lumaris, wondéné sukunipun gagah prakåså, samangké botên sagêd tindhakan, ingkang wungu sagêd mlajar, tanpå ngalilir, kasrêpên awit dipunêkom ing toyå, bêntèr awit asru, dhatêng lajêng ngêloni gêni, ingkang prawan sunthi kumlinthi mêthêti, jåkå jêbuk sampun ingkang mêlèk Terjemahan teks Sêrat Kidungan sulit tidak memikul dijalan membawa hasil buruan, yang kaya bekerja mencari upah sambil menangis, dirinya tidak berpakaian dan makan. terpaksa untuk berhenti Kemudian sejenak seperti angin, menyalakan api di dalam air, yang buta melihat semua kiblat, bermimpi tanpa tidur, tombak tidak dapat mengenai besi, tidak akan tajam jika diasah dengan air, orang dengan yang wadahnya, tanpa menggunakan sayap, sayapnya tidak akan bisa digunakan untuk terbang di atas tanah, diibaratkan seperti hilang pikiran di langit Tanpa kaki dapat berjalan cepat, yang kakinya gagah perkasa, tidak dapat berjanan nanti, yang tertidur akan berlari, yang tidak tidur tidak akan terbangun, ketika berendam di air, kepanasan, ketika datang tidur dengan memeluk api, yang gadis muda tingkah dengan mencentikan carinya, pemuda mengambil air terbang kedinginan salah
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan / kang parangmukå sêdhêngirå prapti prawirå lumayu umpêtan / gègèr sajroning kratoné / cêcalathon kalangkung olih / jagat kartå tan tåtå / wrin dalang gung bingung / wutå anuntun kang waras / ingkang lumpuh anggéndhong ingkang lumaris / mati mikul kang gêsang // / ênêng-ênêngan minggu ingkang bisu muruk kang bisangling / ingkang tuli tutur kang miyarså / sirå wêruh ajå wabé / ing kaélokan iku / yèn wikanå sasat wruh gåib / batangé kang utåmå / kamokalan iku / kulå èstri adol rujak lakiné dhéwé lumpang n(d)ukani214 / rup-urupan musthikå // / anèng Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan jajah. ingkang Parangmukå sinambi prapti, prawirå mlajar umpêtan, gègèr wontên ing salêbêting kratonipun, sami mèndêl minggu, cêcalathon botên pikantuk, jagat kartå botên katåtå, nyumêrêpi dalang agung ingkang bingung, wutå anuntun ingkang lumpuh lumaris, pêjah anggéndhong mikul ingkang gêsang. saras, ingkang ingkang Ingkang bisu sagêd muruk dhatêng ingkang botên bisu, ingkang tuli sagêd nyumurupi, sintên kémawon ingkang nyumurupi sampun nggantos wabé, bab kaélokan, manawi mênikå wujud nyumurupi kaliyan nyumurupi gåib, batanganipun ingkang utami, kamokalan kasêbut, tiyang èstri ingkang sadé rujak, wontên ing lumpang kakungipun (garwanipun) piyambak dukå, sami kémawon kaliyan urup- urupanipun musthikå. sami mawon Terjemahan teks Sêrat Kidungan tuwa sudah banyak pengalamannya. Ketika mungsuh sambil menunggu kedatangannya, yang perwira berlari sembunyi, keributan terjadilh tak bersuara, kratonnya, berbicara dunia menjadi tertata, melihat dalangb esar yang kebingungan, orang buta menggandheng yang sehat, yang lumpuh menggendong yang berjalan, yang mati memikul yang hidup. Yang bisu mengajar yang bisa berbicara, yang tuli berbicara dengan yang melihat, engkau yang melihatnya janganlah mengharapkan berkah, di keindahan itu, jika melihatnya sama seperti melihat gaib, tebaklah yang utama, hal itu tidak dapat terlaksana, seorang wanita menjual rujak, ketika berada di lumpang suaminya sendiri memarahinya, sama ajinya dengan sebuah mustika. hening diperbolehkan, tentran
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan [Pupuh Sinom215] 216apuranên / 217lêlêmbut / ing 218ingkang rumakså nagårå218 / pårå ratuning dhêdhêmit / agung sawabé ugi / yèn apal sadayanipun219 / 220apan dadyå têtulak220 / kinaryå tunggu wong sakit / 221lêmah sangar kayu angkêr dadi tåwå221 // angétang216 Jawi217 sun tanah 222ingkang rumakså brang wétan222 / Durgå nêluh223 Måjåpåit / lawan Råjå Bahurêkså / iku ratuning dhêdhêmit / 224Bêlambangan winarni224 / awastå Sang / Bålåbåtu / 226kang rumakså / 227Prabu Yêkså ingkang ånå Pasuruan227 // Sidåkaryå228 ing Pacitan / Kêduwang229 si Klênthing Mungil / Éndrå Yêkså ing230 Magêtan / Jênggålå si 231Tunjung Puri231 / Prangmukå Suråbanggi / Pananggulan232 / Abur-abur 233Madiun Sang Kålåsêkti233 / 234pan si Korèp dhêdhêmiting234 Prånårågå // 225aran Butå Locåyå225 ing Kadhiri226 / Sapujagat ing Jipang Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan [Pupuh Sinom] samudrå Kulå nyuwun pangaksami awit badhé miwiti ngétang ingkang lêlêmbut tanah ratuning nguwaosi dhêdhêmit, ingkang agung sawabipun, manawi apal sadayanipun, sagêd dipun- ginakakên kanggé têtulak, nalikå nênggå tiyang sakit, siti sangar kajêng ingkang angkêr dados tåwå. Ingkang nguwaosi ing sisih wêtan, Durgå ingkang nêluh ing Måjåpait, såhå Råjå Bahurêkså, mênikå ratunipun dhêdhêmit, ingkang Bêlambangan ingkang naminipun Sang Bålåbatu, ingkang dipun-têngêri Butå Locåyå, nguwaosi ing Kêdhiri, Prabu Yêkså ing Pasuruan. Sidåkaryå ing Pacitan, ing Kêduwang si Klênthing Mungil, Éndrå Yêkså ing ing Jênggålå si Tunjung Puri, Magêtan, ingkang Prangmukå Abur-abur, wontên Sapujagat ing Jipang, ingkang wontên Madiun Sang Kålåsêkti, wondéné Korèp angungging Jawi, pårå ing nagårå, papanipun, ing Suråbanggi, Pananggulan Terjemahan teks Sêrat Kidungan [Pupuh Sinom] Maafkanlah saya mengitung, makhluk halus yang bedara di Tanah Jawa, yang menjaga negara, para raja juga besar berkah hantu, yang (kewibawaanya). Jika hafal semuanya, dapatlah dipakai sebagai penolak, digunakan sebagai penunggu orang sakit, pohon ajaib yang angker dan tanah yang angker menjadi tawa. Yang menjaga di sebelah timur, Durga neluh dan Raja Bahureksa, itu rajanya para hantu, Belambanganlah yang bernama Sang Balabatu, bernama Buta Locaya, yang menjaga di Kediri, PrabuYeksa yang berada di Pasuruan. di Majapait, tempatnya, Sidakarya yang ada di pacitan, di Keduwang si Klenting mungil, endra Yeksa di Magetan, di Jenggala si Tunjung Puri, di Surabanggi, di Penanggulan Abur- abur, Sapujagat di Jipang, di Madiun Sang Kalasekti, adapun si Korep pemberontak
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan 235Majênang Singåbarong Trênggilingwêsi235 / Macan Guguh Garobogan236 / Kålåjånggå237 Singåsari / Sarêngat Barukuping / 238Balitar Sang238 Kålåkathung / Butå 239Kurdå ing Råwå239 / Kalangbrêt240 / 241Carub Bawor ing Lamongan241 // Jågårågå / si Sêkar Gambir ingkang anèng Gurnitå ing Puspålåyå242 / si Lêmpur ing 243si Lancuk anèng Pilang Putih Balora243 / 244Pagambiran Kålådurgi244 / 245Kêdhunggêng Nyai Jênggi245 / 246ing Batang si (K)lèwèr iku246 / Nglasêm Kålåpråhårå / Sêdayu247 si Dhindhingmurti / ing Candhi kahyanganirå248 // 249ing / Pêkalongan250 Guntur Gêni / 251ing Pathi si251 Sambung Yudå / 252Jawarkå såkå puniki252 / 253ing Kêndhêng253 Nyai Ragil / Jåyålêlånå ing Suruh / 254Butå Giling Jagalan254 / ing Kêndhal si Gunting Gêni / Kaliwungu Gutuk Api kang rumakså // / 248Ni Janglakah Sêmarang Kålåjångkå249 Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan dhêdhêmit ingkang wontên Prånårågå. Singåbarong ingkang wontên Jågårågå, ing Majênang Trênggilingwêsi, Macan Guguh ing Garobogan, Kålåjånggå ing ingkang wontên Sarêngat Singåsari, Barukuping, ingkang wontên Balitar Sang Kålåkathung, Butå Kurdå ingkang wontên ingkang wontên Kalangbrêt si Sêkar Gambir, Carub Bawor ingkang wontên Lamongan. Gurnitå ingkang wontên Puspålåyå, si Lêmpur ingkang wontên Pilang Putih, si Lancuk ingkang wontên Balora, ingkang wontên Pagambiran Kålådurgi, ingkang wontên Kêdhunggêng Nyai Jênggi, ingkang wontên Batang si Lèwèr, ing Råwå, Ingkang Sêmarang Kålåjångkå, ingkang wontên Pêkalongan. Guntur Gêni, ingkang wontên ing Pathi si Sambung Yudå, Jawarkå saking papan ngriki, ingkang wontên ing Kêndhêng Nyai Ragil, Jåyålêlånå ingkang wontên ing Suruh, Butå Giling ingkang wontên wontên ing Terjemahan teks Sêrat Kidungan hantu di Panaraga. di di Singabarong Majenang Trenggilingwesi, Macan Guguh di Grobogan, Kalajangga di Singasari, di Sarengat Barukuping, di Blitar Sang Kalakatung, raksasa mengamuk di rawa, di Kalangbret si Sekar Gambir, Carub Bawor yang berada di Lamongan. Jagaraga, Gurnita di Puspalaya, si Lempur di Pilang Putih, si Lancuk di Blora, di di Pagambiran Kedhunggeng Nyai Jenggi, di Batang si Lewer itu, di Nglasem Kalaprahara, Kaladurgi, Di di Pekalongan Guntur Geni, di Pati si Sambung Tuda, Jawarka dari sini, di Kendheng Nyai Ragil, Jayalelana di Suruh, Buta Giling di Jagalan, di Kendal si Gunting Geni, di Kaliwungu Gutuk Api yang menjaganya. Semarang Klajangka,
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan 255ing / Dhadhungawuk 256Gêsêng nagri256 / ing Pajang Butå Saléwah257 / Måndå-måndå ing Mêntawis258 / Pêlèrèt259 Rajêg Wêsi / Kuthå Gêdhé Nyai / 261Carêbon 260Pêlacung Kartåsurå260 Sétan Kabêri261 262Juru Taman ingkang ånå Pêlayangan262 // Såmåhitå255 <M>agêlang Panggung / / 263ing Karètèg pan si Sêndhal263 / Balébéran264 Sapuangin / 265si Natpådå ing Rangkudan265 / 266Wadhansari ing Sarisik266 / 267kang ånå wånåpêti267 / Malangkarså wastanipun / 268si Sandhung Pamasuhan269 ing Dudukwarih / Buta Tukang ingkang anèng Têgalayang270 // 271kang ånå271 Kayulandhéyan / Ki Dåruna Ni Daruni / Baguskarang anèng Roban272 / 273Kasujayan Widaningsih273 / 274Widånånggå Dalêpih274 / 275Pagêlung Sawangan268 / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Jagalan, ingkang wontên ing Kêndhal si wontên Gunting Kaliwungu Gutuk Api ingkang nguwaosi Ingkang wontên Magêlang Såmåhitå, Dhadhungawuk ingkang wontên Gêsêng nagri, ingkang wontên ing Pajang Butå Saléwah, Måndå-måndå ingkang wontên Mêntawis, ingkang wontên Pêlèrèt Rajêg Wêsi, ingkang wontên Kuthå Gêdhé Nyai Panggung, Pêlacung ingkang wontên Kartåsurå, ingkang wontên Jombor Sétan Kubêri, Juru Taman ingkang wontên Pêlayangan. Ingkang wontên Karètèg si Sêndhal, Balébéran ingkang wontên Sapuangin, si ingkang wontên Rangkudan, Natpådå Wadhansari ingkang wontên Sarisik, ingkang wontên wånåpêti, Malangkarså wastanipun, si Sandhung ingkang wontên Sawangan, Pamasuhan Dudukwarih, Buta Tukang ingkang wontên Têgalayang. Ingkang wontên Kayulandhéyan, Ki Dåruna kaliyan Ni Daruni, Baguskarang ingkang wontên Roban, ingkang wontên Kasujayan Widaningsih, ingkang wontên Gêni, ingkang Terjemahan teks Sêrat Kidungan Di Samahita, Dhadhungawuk di Geseng nagri, di Pajang Buta Salewah, manda-manda di Menatawis, di Pleret Rajeg Wesi, di Kota Gedhe Panggung, Pelancung di Kartasura, di Jombor Setan Kuberi, Juru Taman yang da di Pelayangan. Magelang Nyai Di Kareteg di Sendhal, Baleberan di Sapu Angin, si Natpada di Rangkudan, Wandhansari di Sarisik, yang ada di hutan peti, Malangkarsa namanya, si Sandhung di Sawangan, di tempat mencuci Dudukwarih, Buta Tukang yang ada di Tegalayang. Yang berada di Kayulandheyan, Ki Daruna dan Ni Daruni, Baguskarang ada di Kasujayan Widaningsih, di Widanangga Dalepih, di Roban,
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan 276kang ånå Kêdhunggarunggung275 Kêbaréyan276 277Citrånåyå kang nunggoni277 / 278Såntåpurå ingkang ånå Alas Ngroban278 // / / Aryå Tiron ing Lodhåyå / Sarpåbångså 279anèng Pêning279 / 280si Pêrangtandhing Kêsångå280 / ing Kuwu si Ondar-andir / sétan 281Têlågåpasir281 / 282ingkang aran Jåkålilung282 ing Tuntang / 284Bancurå Kålåbancuri284 / 285ingkang ngrêkså sukuné Ardi Baitå285 // / Kålångadhang283 Gênåwati286 ing Séluman / 287Rågåwati Wringin Putih287 ing / Jakarta288 Pajajaran singgih289 / 290Marusari Wurangin290 / Jênggis291 / Kulékah292 awang-awang 293Pêrlåpå Rêbabu wukir293 / 294Ni Taluki ingkang anèng ing Tunjung Bang294 // 288Sapurègèl 289Rontog / anèng Gunung Agung / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Widånånggå Dalêpih, Pagêlung ingkang wontên Kêdhunggarunggung, ingkang wontên Kêbaréyan, Citrånåyå ingkang nguwaosi, Såntåpurå ingkang wontên Alas Ngroban. Aryå Tiron ingkang wontên ing Lodhåyå, Sarpåbångså wontên Råwåpêning, si Pêrangtandhing ingkang wontên Kêsångå, ingkang wontên Kuwu si Ondar-andir, sétan ingkang wontên wastanipun Têlågåpasir, ingkang ingkang Kålångadhang Jåkålilung, wontên Tuntang, Bancurå mênåpå déné Kålåbancuri, ingkang nguwaosi wontên sukuning rêdi Baitå. ingkang wontên Séluman, Gênåwati Rågåwati ingkang wontên Wringin Putih, Sapurègèl iJakarta, ingkang wontên ingkang wontên wiwitanipun Rontog Pajajaran, Marusari ingkang wontên Wurangin, Jênggis ingkang wontên rêdi Agung, Kulékah ingkang wontên awang- ingkang wontên rêdi awang, Pêrlåpå Rêbabu, Ni Taluki ingkang wontên Tunjung Bang. ingkang Terjemahan teks Sêrat Kidungan Pagelung di Kedhunggarunggung, yang ada di Kebareyan, Citranaya yang menungguinya, Santapura yang ada di Alas Roban. Arya Tiron di Lodhaya, Sarpabangsa ada si Perangtandhing di Kesanga, di Kuwu si Ondar-andir, setan di Telagapasir, yang Jakalilung, Kalangadhang di Tuntang, Bancuri atau Kalabancuri, yang menjaga di kaki Gunung Perau. di Rawapening, bernama Genawati di Seluman, Ragawati di Wringin Putih, Sapuregel di Jakarta, Rontog awalnya, di Pajajaran Marusari di Wurangin, Jenggis ada di Gunung Agung, Kulekah di angkasa, Perlapa di Gunung Merbabu, Ni Taluki yang berada di Tunjung Bang,
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan 295ing pasisir Butå Kålå295 / Têlacap 296si Kålåsêkti296 / Kålånadhah ing Toyåmas / 297ing Sigaluh si Bathithil297 298ing Banjar Ki Wêwasi298 / 299si Konèg ing Lowanu299 / 300Gunung Duk Gêniyårå300 / / 302Drêmbåmohå anèng Pråbålinggå302 // / 301Baiburêng Parangtritis301 ingkang 303ki Mrêtå Sangkalbolongan303 / 304Kêdhungwinong Andongsari304 / 305ing Jênu si Karungkålå305 ing / / <B>agêlèn306 Pêngging Banjaransari 307Cåndrågêni kang / wastanipun307 / Gunung Kêndhalisådå / 308bêdhès putih kang nênggani308 / 309Butå Lémboh ing309 kayanganirå // winarni 310Magiri si Manglarmångå310 / 311ing / Gadhing 312Kêtanggungan Kladung wêlah312 / 314si 313Barèngkèlan Banaspati313 Kocak ing Manorih314 / 315têngahing sing Sabuk Alu315 / Pêlandhak316 Mayangkårå Puspåsari311 si / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Ingkang Butå si Kålå,ingkang wontên Kålåsêkti, Kålånadhah ingkang wontên Toyåmas, ingkang wontên Sigaluh si ingkang wontên Banjar Ki Bathithil, Wêwasi, si Konèg ingkang wontên Lowanu, ingkang wontên Gunung Duk Gêniyårå, Parangtritis, Baiburêng Drêmbåmohå ing wontên Pråbålinggå. Ki wontên Sangkalbolongan, Kêdhungwinong ingkang wontên Andongsari, ingkang ingkang wontên Jênu si Karungkålå, wontên Pêngging Banjaransari, Bagêlèn wastanipun, ingkang Cåndrågêni ingkang wontên Gunung wastanipun, Kêndhalisådå, ingkang wontên nênggani, Butå Lémboh ingkang wontên kayanganirå. si wontên Ingkang Manglarmångå, wontên Gadhing si Puspåsari, Kêtanggungan ingkang wontên Kladung wêlah, ingkang wontên Barèngkèlan Banaspati, si Kocak ingkang wontên Manorih, ingkang wontên pasisir Cilacap ingkang Mrêtå bêdhès putih Imagiri ingkang Terjemahan teks Sêrat Kidungan Di pesisir Buta Kala, di Cilacap si Kalasekti, Kalanadhah di Banyumas, di Segaluh si Bathithil, di Banjar ki Wewasi, si Koneg di Lowanu, di Gunung Duk Geniyara, Baibureng di Parangtritis, Drembamoha yang ada di Prabalingga. Ki Mreta Sangkalbolongan, Kedhungwinong di Andongsari, di Jenu si Karungkala, di Pengging yang Banjaransari, disebut, Candrageni namanya, di Gunung Kendhalisada, kera putih yang menjaganya, Buta Lemboh di kahyangannya. di di Bagelen si Imagiri Yang Manglarmanga, di Gandhing si Puspasari, Katanggungan di Kladung welah, di Barengkelan Banaspati, si Kocak di Manoreh, yang berada di tengah Sabk Alu, Pelandhak berada di
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan / nêgari Kêdhujuwiri317 / Baruklinting318 ingkang anèng ing Bahråwå // 319si Dulêk ing Pêmancingan319 / Guwå Langsé 320Radèn Dèwi320 / ingkang anèng Parangwédang / Radèn Aryå Jayèngwèsthi / kabèh 321urut pêsisir321 / 322kulåwargå 323Sunan Lawung Ratu Kidul322 Argåpurå323 / 324Jinoli ardi Mêrapi324 / 325titi tamat kadi amêcah kaluwak325 // / kang pinocung pitik tulak pitik tukung / minångkå sarånå / têtulaking jabang bayi / adoh ingkang cacing racak sarab sawan // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan wontên têngah Sabuk Alu, Pêlandhak ingkang wontên nêgari Mayangkårå, Kêdhujuwiri, ingkang wontên Ambaråwå. Si Dulêk ingkang wontên Pêmancingan, ingkang wontên Guwå Langsé Radèn Dèwi, ingkang wontên Parangwédang, Radèn Aryå Jayèngwèsthi, sadåyå urut pêsisir, inggih mênikå kulåwargå Ratu Kidul, Sunan Lawung ingkang wontên Argåpurå, Jinoli ingkang wontên rêdi Mêrapi, kanthi makatên sampun rampung kados déné amêcah kaluwak. Baruklinting Ingkang pinocung (pinoncung= têtêngêr bilih sêkar dados Pocung) pitik tulak pitik tukung, minångkå sarånå, têtulakipun jabang bayi, têbih saking cacing racak sarab sawan. Terjemahan teks Sêrat Kidungan Mayangkara, di negara Kedhujuwiri, di yang Baruklintang Ambarawa. berada Si Dulek di Pemancingan, di Gua Langse Raden dewi, yang berada di Parangwedang, Arya Jayengwesthi, semuanya sepanjang pesisir, keluarga Ratu Kidul, Sunan Lawung di Argapura, Jinoli di Gunung Merapi, selesailah sudah seperti memecah buah buah pucung (pengantar bahwa bait penutup Sinom hendak pindah ke Pucung). Yang menjadi jamu (dengan kata pinoncung= woh pucung kang wis tua lan wis diolah, diisyaratkan bahwa lagunya menjadi sêkar Pocung), adalah ayam tulak dan ayam tukung sebagai sarana, penolak bala untuk si jabang bayi, agar terjauh dari cacing kremi (cacing perut) dan gangguan penyakit. Raden
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan yå si tukung mangungkung muni ing ayun / yuwånå kêrånå / si tulak bali ing margi / jabang bayi puniku kêkasihing Hyang // pan tinunggu ing malèkad siyang dalu / inggih kang rumakså / dén êmong ing widådari / pirå-pirå pinayungan ing Hyang Suksmå // kinêbutan pårå nabi pårå Råsul sagunging pårå / wali kutubur rabani tuwin mukmin kukåmå pårå ngulama // / lan / samyå tunggu mring ki jabang bayi iku / marmå têbih ingkang / sri lårå ki jabang bayi / bêbayané adoh matêmah palagan // ånå kinjêng iyå kinjêng t<a>ngis326 mabur / iyå ménclok marang / kang sélå sumåyå nadi / dupi ngrungu ki jabang bayi karunå // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Inggih mênikå si tukung mangungkung yuwånå ingkang swaranipun ayun, kêrånå, si ing margi, jabang bayi mênikå kêkasihing Hyang. tulak wangsul Ingkang mêkatên mênikå dipuntênggå déning malèkad siyang dalu, inggih ingkang nguwaosi, tansah dipunêmong déning widådari, ingkang dipun-payungi déning Hyang Suksmå. Ingkang dipun-kêbutakên déning pårå nabi såhå pårå Råsul, sartå sagunging pårå, wali kutubur rabani, tuwin mukmin kukåmå pårå ngulama. jabang bayi mênikå, Tansah nênggå supados têbih saking, sri sêsakiting ki jabang bayi, bêbayanipun nêbih matêmah dhatêng palagan. Wontên kinjêng inggih kinjêng tangis mabur, inggih ménclok dhatêng, sélå sumåyå nadi, dupi mirêng ingkang ki jabang bayi karunå. Terjemahan teks Sêrat Kidungan Iyalah si ayam tukung (ayam tersebut) yang mengengkang suaranya dari depan, selamat karenanya, si tulak (ayam tersebut) mengembalikannya ke kekasih jalan, adapun bayi (Allah). Yang ditunggui oleh malaekad siang dan malam, yang menjaganya, diasuh oleh bidadari, sudah baik dipayungi oleh Hyang Suksma (Allah). itu dikipasi para nabi dan para rasul. Dan semua para wali kutubur rabani, lagi para mu'min para ahli hukum yaitu para ulama. Semuanya menunggui bayi itu, karena itu jauhlah, hilanglah penyakit bayi itu, marabahayanya jauh menjadi peperangan. ialah capung Ada seekor capung tangis terbang, ia (capung tersebut) hinggap pada batu yang kemudian ke ketika mendengar bayi sungai, menangis.
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan tånjå laju angidêri arså nyuwuk / tékå nang mêmålå / maluyå ngiling-ilingi / ngusadani jampi ap{l}aling327 Pangéran // / sorahipun puniki / pasrah godhong b<ê>rambang328 lêmbah ing ati / lawan têmu tumaninahing wardåyå // ingkang winuwus ing Hyang donganipun puniki ingkang winuwus / êmèlé mangkånå / Ållåhuma adam sarpin / tuwin lawan alèru huwal kamullåh // wajab / wakayutullåh / cêp mênêng åjå anangis / jabang bayi tangisé muji ing suksmå // juhu palalihi warobuhu tånjå damu êmbunirå ping têlu / praptèng nétrå pisan / sarwå ngampêt napas anglir / cêp mênêngå hèh jabang bayi turuå // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Salajêngipun mlajar arså ingkang mêmålå, nyuwuk, dhatêng maluyå ngiling-ilingi, ngusadani jampi apaling Pangéran. angidêri Sorahipun makatên ingkang winuwus, ron pasrah dhatêng Hyang, bêrambang lêmbah têmu ing manah, katêntrêmaning wardåyå. tuwin Donganipun ingkatên ingkang winuwus, êmèlénipun makatên: Ållåhuma adam sarpin, alèruhu walkamullåh. warobuhu, Wajab wakayutullåh, cêp mèndêlå sampun ngantos anangis, jabang bayi tangisipun muji dhatêng suksmå. Salajêngipun damu êmbun-êmbunanipun kaping tigå, praptèng nétrå sapisan, sarwi ngampêt napas anglir, cêp mèndêlå jabang bayi tilêmå. tuwin lawan juhu palalihi Terjemahan teks Sêrat Kidungan Kemudian digunakan untuk berkeliling mau mendoakannya, berkeliling untuk datang kulit, menjawabnya dengan mengingat- ingat, mengusahakan diberikan jamu yang dimengerti oleh Pangeran (Allah). Ini digambarkan dengan ucapan, daun berserah diri kepada Hyang (Allah),bawang merah merendahkan diri, begitu juga dengan umbi temunya ketentraman hati. diucapkan, inilah Doanya demikianlah doanya, Ållåhuma adam syarofin tuwin lawan alèru huwal kamullåh. Wajab juhu wakayutullåh, menangis, Suksma (Allah). Tiuplah embun-embunanya sebanyak tiga kali, kemudian tiuplah ke matanya sekali, ketika meniupkannya dengan menahan napas, diamlah wahai bayi tidurlah. kepada penyakit yang palalihi warobuhu, jangan diamlah tangisnya bayi memuji
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan pamijil étang dêdêging janmi / ing ukur mangkono / pan sapirå luhuré dêdêgé / dyan ing ukur kêpêlé pribadi / iku kang dén wilis / ing satêlasipun // pan sakawan étang ing pamilis / mangkrak / angathingkråk lawan kang sawiyos sêgédhongé angganthélå wilangan / mungkasi / yèn mangkrak tibaning / ålå watêkipun // panas baranan lamun nibani / ngathingkrak kuring wong / datan bêcik alêngus watêké / lamun tibå sêging uwong bêcik / kathah wong kang asih / atiné ajuju // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Pamijilipun (pamijil= têtêgêr bilih sêkar dados Mijil) ngétang dêdêgipun janmi, inggih angènipun ngukur makatên, botên sapintên luhuripun dêdêging janmi, dyan ingkang ukur kêpêlipun pribadi, mênikå ingkang wilis, dumugi satêlasipun. Ingkang kaping sakawan inggih mênikå ngétang pamilisipun, mangkrak ingkang tuwin sawiyos, sêgédhongipun,tibanipun wilangan ingkang mungkasi, manawi mangkrak dhawahipun, awon watêkipun. lênggah jêgang Bêntèring nibani, lênggah jégang kuring tiyang, botên saé manawi alêngus watêkipun, tansah dhawah sêging tiyang bêcik, kathah tiyang ingkang asih, pênggalihipun ajuju. baranan tansah Terjemahan teks Sêrat Kidungan Keluarlah pamijil= (dengan kata keluar, diisyaratkan bahwa lagunya tinggi menjadi mijil) menghitung badannya kelak mengukurnya, tidak seberapa tinggi badannya, mengukur kemudian kepalnya sendiri, itu yang di hitung, sampai selesai. Yang keempat adalah menghitung dengan bilangan, dengan berteriak untuk mengawalinya (menghitung), dengan mengangkat kaki duduk gudang sebalah penyimpanannya, sampailah pada bilangan terakhir, jika berteriak pada bilangan terakhir, buruk wataknya. Panasnya di tempat yang terang akan meneranginya, dengan mengakat satu kakinya mebelakaning orang, tidak baik mengungkit-ungkit wataknya, namun jika tiba saatnya orang baik yang meninggal dunia, banyak orang yang berbelas kasihan, hatinya akan meneruskannya (berbaik baik) manusia, terhadap duduk
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan lamun nuju iyå anggênthélå / luwih ålå wong iku watêké / doyan mangan kardi /papétangan titi / kuring wong kapungkur // tibå wilanganing / sukå nabut sinarkårå puji dinå iki / lampahirå sagung pra pandhitå / dinå pitu séjé-séjé / ingkang sêpuh rumuhun / ri Jumungah lampahé Nabi / Råsulullåhwasalål / låhu ngalaékum / ing sadinåsawêngi sarwi amuji / yå kupiyå muniyå // apan datan dhahar sêgå / rambah ping satus tigå ywå luwih / sari ratri sawabé pan angsal / kanugrahaning Hyang Manon / ping kalih dinå Saptu / Sayidina Usman darbéni / lakuné datan néndrå / sadintên sadalu / puji Ya Fatah Ya Råjak / kaping satus têtigå sarêng saratri / sawabé kinajrihan // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Nalikå dumugining wilanganipun, inggih tiyang kanthi amungkasi, watêkipun kasêbut langkung awon, rêmên dhahar rêmên makaryå, papétanganipun sampun rampung, kuring tiyang kapungkur. Sinarkårå (Sinarkårå=têtêr bilih sêkar salajêngipun dados Dhandhanggulå) pamujinipun dintên mênikå, lampahipun sagung pra pandhitå, pitu dintên bédå- bédå, ingkang langkung sêpuh rumiyén, inggih mênikå Jumungah Nabi,Råsulullåhwasalål, lampahipun botên dhahar sêkul, låhu ngalaékum, sadintên sadalu sarwi amuji, inggih kupiyå nyuwårå Dipun-ambali kaping satus tigå langkung, sari pikantuk, kanugrahanipun Hyang Manon, kaping kalih dintên Saptu, Sayidina Usman ingkang darbéni, lampahipun botên néndrå, sadintên sadalu, pujinipun Ya Fatah Ya Råjak, kaping satus tigå sadalu, sawabipun kinajrihan. dintên dalu sawabipun Terjemahan teks Sêrat Kidungan Bilamana sampai pada bilangannya, ialah sampai untuk mengakhiri, lebih buruk watak orang itu, suka makan suka bekerja, perhitungan selesai, hanya orang tersebut yang selesai melakukannya. Pemanisnya (dengan kata sinarkårå= gulå, diisyaratkan bahwa lagunya menjadi Dhandhanggulå) doa hari ini, perjalananya sebesar para pendeta. Tujuh hari berbeda-beda,yang paling tua dahulu, hari Jum'at perjalanan Nabi, rasulullah wa sallahu 'alaikum, tidak makan nasi, sehari semalam dan berdoa, ialah diusahakan untuk diucapkannya. Ulangi sampai seratus tiga jangan karena lebih, indahnya malam mendapatkan karena mendapatkan, anugrah dari Hyang Manon (Allah). Yang kedua hari Sabtu, yang Sayidina Usman memiliknya, doanya Yaa Fatah (Yang Pembuka Pintu Rahmad) Yaa Rajak (Yang Maha Pemberi Rizki), sampai berkah
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan déning makluk kabéh kaping tri / dinå / Jêng Akad ingkang darbé Sayidina Umaré / ing sadintên sadalu / datan nginang sarwi amuji / Ya Khåyyu Ya Qåmu têtigå sawêngénirå / pan rahayu saumuré kang nglakoni / dinå Isnèn kaping pat // lampah / iyå kaping satus / Kangjêng Nabi Isa kang darbéni / nglé Isalam datan nêdhå ulam / sadinå sawêngi baé / Ya Råhmån Ya Råkhimu / kaping satus tigå sawêngi / déné mangunahirå / jinurung Hyang Agung sabarang sakarsanirå / kaping limå Salåså ingkang darbéni / Jêng Sayid Abubakar // / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Déning sadåyå makluk ingkang kaping tigå, dintên Minggu ingkang darbéni lampahipun, Jêng Sayidina Umaré, ing sadintên sadalu, botên nginang sarwi amuji, Ya Khåyyu Ya Qåmu, inggih rahayu tigå kaping saumuripun ingkang nglampahi, ingkang kaping sêkawan dintên Sênèn. satus, sadalu, Kangjêng Nabi Isa ingkang darbéni, Kangjêng Nabi Isa 'laihisalam botên dhahar ulam, sadintên sadalu kémawon, Ya Råhmån Ya Råkhimu, kaping satus tigå sadalu, wondéné mangunahipun jinurung déning Hyang Agung, sabarang sakarsanipun, kaping gangsal Salåså ingkang darbéni, Jêng Sayid Abubakar. Terjemahan teks Sêrat Kidungan seratus bersama tiga semalaman, mendapatkan karena ketakutan. Oleh semua mahluk yang ketiga, hari jalannya, Minggu yang memiliki Kanjeng Syaidina Umar, yang sehari semalam, dengan menginang sambil berdoa, Yaa Khayyu (Yang Maha Hidup) Yaa Qayyumu (Yang Berdiri tiga Sendiri), semalaman, selamat seumurnyayang melaksanakan, hari Senin yang ke empat. Kanjeng Nabi Isa yang memilikinya, Kanjeng Nabi Isa 'laihisalam tidak makan ikan, sehari semalam saja, Yaa Rahmaan (Yang Maha Pemurah) Yaa Rakhiimu (Yang Maha Penyayang), sampai seratus tiga semalaman, akan tetapi keimannya, ditolong Hyang Sgung yang diharapkannya, yang kelima Selasa yang memilikinya, Kanjeng Sayidina Abu Bakar. selama berkah iya sampai seratus, akan (Allah), semua
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan datan dhahar tan nginum sawêngi / lan sadinå muji Subêkhana / maliki kudus cacahé / ping satus punjul têlu / ing sadalu sawabé olih / sihirå déning Ållåh / kaping nêm winuwus / dinå Rêbo lampahirå / Nabi Brahim wa'ala alihi salim / cêgah tan dhahar uyah // iyå sadinå lawan sawêngi / muji subkhana / malikis qåhar / ping satus têlu pétungé /déné mangunahipun / sadosané ngapurèng Widdhi / ing awal akirirå / ping saptå winuwus / dinå Kêmis ingkang lampah / tan ngunjuk toyå sawêngi / Sayid Ali kalawan siyangirå // pujinirå Ya Kabiru tuwin / Ya Mutangal sawêngi antukå / ping satus têlu punjulé / sinungkuwat déné mangunahipun sabarang kardi / déning Ållåh Ta'ala / titi dinå pitu / såpå ingkang nglakonånå / / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Botên dhahar såhå ngunjuk sadalu, sadintên muji Subêkhana, maliki kudus cacahipun, kaping satus langkung tigå, ing sadalu sawabipun pikantuk, sihipun kaping ênêm winuwus, déning Ållåh, dintên Rêbo lampahipun, Nabi Ibrahim wa'ala alihi salim, botên dhahar kaliyan sarêm. Inggih sadintên tuwin sadalu, kanthi muji subkhana, malikis qåhar, kaping satus wondéné tigå mangunahipun, dipun- ngapurå déning Hyang Widdhi, saking wiwitan dumugi pungkasan, kaping pitu dintên Kêmis minångkå winuwus, lampahipun, Sayid Ali botên ngunjuk toyå sadalu, tuwin siyangipun. étanganipun, sadosanipun Pujinipun Ya Kabiru tuwin, Ya Mutangal sadalu kedah pikantuk, kaping satus tigå langkung, wondéné mangunahipun, sinungkuwat sabarang kardi, déning Ållåh Ta'ala, sampun rampung kapitu Terjemahan teks Sêrat Kidungan Tidak makan dan minum semalaman, seharian berdoa Subêkhana dan (Maha Suci Allah), maliki kudus (Yang Maha Merajai dan Maha Suci) jumlahnya sampai seratus lebih tiga, di malam mendapatkan berkah, belas kasihan dari Allah, yang keenam membicarakan, hari Rabu perjalannya Nabi Ibrahim wa'ala alihi salim, tidak makan dengan garam. Iyalah sehari lagi semalam, berdoa subkhana malikis qahhaar (Maha Suci Allah Yang Maha Memaksa), sampai seratus tiga hitungannya, dikarenakan (yaitu) dosanya ada kelebihannya, (Allah), di dimaafkan oleh Widdhi awal samapi akhir, yang ke tujuh membicarakan, hari Kamis yang dijalankan, Sayid Ali tidak minum air semalam, lagi di siangnya. Doanya Yaa Kabiiru (Yang Maha Besar) (Yang juga Yaa Mutangal semalam dapatlah, Maha Tinggi) sampai tiga, lebihnya seratus dikarenakan ada kelebihannya,
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan tinarimå ngamalé marang Hyang Widdhi salamêt donyå kérat [I] gulå milir masalah ngawruhi / ingkang pangandikå Nabi Yullåh salållåhu wasalamé / sakyèhing umatingsun / pådhå ngawruhånå / pråtingkah alêlungan / miliyå kang sarju / ywå lungå tanggal sapisan lunganå tanggalping kalih / yåiku antuk laba // / pingil ing tan alaba / tanggal kaping têlu datan bêcik / tan alaba tanggal kaping êpat / rêkåså anèng parané / tanggal ping limå iku / manggih laba ping nêm winarni / tan manggih laba ilang / karyané wong iku / tanggal ping pitu prayogå / manggih rahmating Pangéran Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan dintên mênikå, sintên kémawon ingkang tansah kêrså dipuntampi déning Hyang Widdhi, slamêt ing donyå tuwin akérat. anglampahi, amalipun sêkar Gêndhis salajêngipun dados Dhandhanggulå) dados milir nalika nyinaoni, ingkang pangandikå Nabi salållåhu wasalamé, sakathahing umatingsun, sami nyinaoni ingkang pingil, bab pråtingkah têtindakan, miliyå ingkang sarju, ywå têtindakan botên sapisan pikantukalaba, têtindakan tanggal kaping kalih, inggih pikantuk laba. (Gulå=têtêr bilih Yullåh, tanggal Tanggal kaping tigå botên saé, botên pikantuk alaba tanggal kaping sakawan, rêkaos wontên ing paranipun, tanggal kaping gangsal mênikå, manggih laba kaping ênêm winarni, botên manggih laba ical, pakaryanipun tiyang kasêbut, Terjemahan teks Sêrat Kidungan dibeikan semua tindakannya, oleh Allah Ta'ala, selesailah ketujuh hari, siapa yang mengamalkannya, diterima segala kepada Hyang Widdhi amalnya (Allah), selamat dunia akirat. Manis (dengan kata gulå= gulå, diisyaratkan bahwa lagunya menjadi seperti aliran air Dhandhanggulå) dalam mempelajari, perkataan Nabi wasalam, Yullåh salållåhu sebanyaknya umatku (umat Nabi Muhammad), pada mengamalkannya ketika di bepergian, sesuai dengan hatinya, jangan pergi pada tanggal satu tidak mendapatkan laba, pergilah yaitu mendapat laba. Tanggal yang ke tiga tidak baik, tidak mendapatkan yang laba keempat, kesulitan ketika bepergian, tanggal yang kelima itu, mendapatkan laba yang keenam yang menceritakan, tidak mendapatkan laba hilang, kekuatan atas perhitungan, tindakan yang pilihlah kedua, tanggal tanggal
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan tanggal kaping / wolu agring néng paran // tanggal ping sångå anêmu pati / lan pakéwuh pan pådhå tumadhang / kaping sapuluh watêké / manggih laba rahayu /ping sawêlas iku prayogi / ing tanggal kaping rolas / tan alaba iku / ing tanggal kaping têlulas / olèh utang / tanggal ping patbêlas bêcik / néng paran manggih laba // tanggal ping limålas hayu olih / êmas p<é>r<a>k329 tanggal ping nêmbêlas / tan antuk laba tanggalé / ping pitulas rahayu / ping wolulas tuk laba malih / tanggal kaping sångålas / bêcik lan rahayu / tanggal kaping kalih dåså / gêring margå kaping salikur winarni / arusuh anèng paran // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan tanggal kaping pitu prayogi, manggih rahmating Pangéran tanggal kaping, wolu nandhang sakit ing paran. sångå manggihakên tanggal kaping pêpati, såhå lingsêm dhatêng pêpådhå, kaping sêdåså watêkipun, manggih laba rahayu, kaping sawêlas mênikå prayogi, ing tanggal kaping kalih-wêlas, botên manggihakên alaba mênikå, ing tanggal kaping tigå-wêlas, manggih sêsambutan, tanggal saé, wontên ing paran manggih laba. kaping sakawanwêlas Tanggal kaping gangsal-wêlas manggih tanggal kaping hayu, laba ênêmbêlas, tanggalipun, kaping pitulas rahayu, ingkang kaping wolulas manggih laba malih, ing tanggal kaping sångålas, saé såhå rahayu, ing tanggal kaping kalih dåså, nandhang sêsakit awit ingkang kaping salikur winarni, arusuh wontên ing paran. êmas pérak botên manggih Terjemahan teks Sêrat Kidungan pekerjaan orang itu, tanggal ketujuh rahmatnya baik, Pangeran yang tanggal kedelapan sakit di perjalanan. akan kesembilan yang Tanggal menemukan kematian, dan malu ketika kesepuluh akan bertindak, wataknya, laba keselamatan, yang kesebelas itu baik, di tanggal yang kedua belas tidak mendapatkan laba itu, di tanggal yang ketiga belas, mendapatkan hutang, tanggal yang keempat belas baik, di perjalanan menemukan laba. Tanggal yang kelima belas baik tanggal mendapatkan, emas perak yang keenam belas, tidak akan mendapatkan laba tangganya yang ketujuh belas selamat, yang kedelapan belas mendapatkan laba lagi, tanggal yang kesembilan belas, baik dan selamat tanggal yang keduapuluh, sakit karena yang keduapuluh satu menceritakan, di perjalanan. menemukan (Allah) yang menemukan kerusuhan
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan tangal ping rolikur hayu bêcik / tanggal tanggal kaping têlulikur patlikuré / bêcik ping limålikur / apan ålå ing tanggal kaping / nêmlikur gêsang pêjah / iya kang katêmu / kaping pitulikur ålå / iyå bakal têtukaran anèng margi / ing wolulikurirå // laba karyå / olih laba sångålikur iki / antuk rahmad paringing Pangêran / tanggal ping tigang dasané / nêmu utang néng purug / masalah ing tanggal wus titi / ing wong arså lêlungan / andikå Jêng Rasul / wa'ala alihisalam / dipunsami ngéstokên masalah iki / yêkti manggih raharjå // pêmanisé Sangad Sayid Ali / lamun arså mangkat mring ngalågå / amical pêcak pétunggé / ing dinå Akad iku / wayangané dipun-pêcaki / pêcak sapuluh mangkat / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan Ing tangal kaping kalih-likur hayu saé, ing tanggal tigå-likur manggih laba ing pakaryanipun, kaping sêkawan-likuripun, saé kaping salawé, tanggal kaping, nêmlikur awon gêsang pêjah, inggih ingkang manggih, kaping pitulikur awon, inggih manggih têtukaran wontên ing wolulikuripun. ing tanggal ing ing margi, Manggih sångålikur mênikå, manggih rahmad paringing Pangêran, ing tigang-dasanipun, tanggal manggih sêsambutan wontên ing purug, sintênå bab tanggal sampun purnå, têtindhakan, ingkang tiyang pangandikanipun Rasul, wa'ala alihisalam , dipunsami ngéstokên bab mênikå, sayêktosipun manggih raharjå. laba kaping badhé Kangjêng Pêmanisipun (Pêmanisipun= têtêr bilih dados salajêngipun sêkar Dhandhanggulå) Sangad Sayid Ali, lamun arså tindhak ring ngalågå, amical pêcak Terjemahan teks Sêrat Kidungan Tanggal keduapuluh dua selamat baik, tanggal duapuluh tiga (mendapatkan) laba yang keduapuluh empatnya, baik yang lima, mulai buruk di keduapuluh tanggal enam (akan) meningal, iya yang bertemu, yang keduapuluh tujuh buruk, iya akan bertengkar di jalan, diduapuluh delapan. Mendapatkan laba duapuluh sembilan ini, mendapatkan rahmat pemberian yang Pangeran ketigapuluhnya, menemukan hutang di perjalanan, perkara ditanggal (orang yang mau bepergian) sudah selesai, di orang yang mau bepergian, perkataan Kanjeng rasul wa'ala alihisalam, masalah ini bersama diperhatikan, benar-benar menemukan (karena) keselamatan. Pemanisnya (dengan kata pêmanisé= bahwa pemanisnya, lagunya menjadi Dhandhanggulå) Sangad Sayid Ali, jika akan berangkat bekerja, tanggal yang, keduapuluh (Allah), tanggal diisyaratkan
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan pangawasanipun / garudhå kalah lan någå / dinå Sênèn wayangan ném pêcak bêcik / tumuli umangkatå // iyå iku pangwasané yêkti / ponang singå kasor lan manjangan / dinå Salåså bêciké / awitirå / pêcak kalih wêlas marêngi / iku pangwasanirå / kang singå puniku / kasor kalawan dirådå / dinå Rêbo umangkatå kang prayogi / wayangan pêcak saptå // lumaku déné pangawasané puniki / srêngéngé kasor lawan rêmbulan / ing dinå Kêmis bêciké / mangkat wayangan nuju / kalih pêcak déné pangwasanirå / kucing sor lan tikus / ingkang prayogi / Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan pétunggipun, wontên ing dintên Akad mênikå, wayanganipun dipun-pêcaki, pêcak salajêngipun tindhakå, pangawasanipun, garudhå kasor déning någå, dintên Sênèn wayangan êném tumuli tindhakå. dumugi sadåså pêcak prayoginipun, Inggih pangwasanipun déning singå yêktos,ponang kasor manjangan, dintên Salåså prayoginipun, miwiti anggènipun tindhakan, pêcak kalih wêlas marêngi, bab mênikå pangwasanipun, ingkang singå mênikå, kasor kalawan gajah, dintên Rêbo prayoginipun , kanggé wayanganipun pêcak dumugi pitu. pangawasanipun mênikå, Wondéné srêngéngé rêmbulan, kasor wontên ing dintên Kêmis prayoginipun, tindhak dhatêng wayanganipun, kalih pêcak ingkang prayogi, wondéné mênikå tindhakan déning Terjemahan teks Sêrat Kidungan di medan laga, memilah ukuran panjang dengan telapak kaki adalah hitungannya, di hari Minggu itu bayangannya diukur dengan panjang dihitung telapak kaki sepanjang sampai sepuluh berangkatlah, penglihatannya, garuda kalah oleh naga, hari Senin bayangannya enam ukurang panjang telapak kaki baik, kemudian berangkatlah. Iya itu penguasa yang sejati, yang singa dikalahkan oleh kijang, hari Selasa ketika berjalan, ukuran panjangnya sampai dengan dua belas diperbolehkan, itu penguasanya, yang singa itu, kalah melawan sebaiknya gajah, berangkatlah di hari Rabu, ukuran panjangnya bayangann tujuh. Akan tetapi penglihatannya hari ini, matahari kalah melawan bulan, di berangkat hari Kamis bayangannya kepada, dua ukuran panjangnya yang terbaik, akan tetapi kaki, setelah telapak baiknya, dimulai baiknya,
lajêngipun tabel Suntingan teks Sêrat Kidungan lamun ing dinå Jumungah / kang prayogå umangkatå yèn wus wanci / iyå pêcak têlulas // kang prayogå kasiyatirèki / ingkang sonå kasor påncåbakah / kalawan kancil yêktiné / déné ing dinå Saptu / umangkatå yèn wus marêngi / pêcaking wêwayangan / rolas ywå langkung / dénè ing pangwasanirå / mapan pulå kasor lan canthukå yakti / puniku surèng lampah // Alih båså Jawi Kråmå teks Sêrat Kidungan pangwasanipun, kucing kasor déning dintên tikus, Jumungah, ingkang prayogi tindhakipun manawi sampun dumugi ing wancinipun, inggih pêcak ing tigå-wêlas. Ingkang prayogi kasiyatipun, ingkang sonå kasor déning påncåbakah, kalawan kancil yêktinipun, wodéné ing dintên Saptu, tindhakkå manawi sampun dipun- pêcaking wêwayanganipun, parêngi, kalih-wêlas ing pangwasanipun, mapan dhatêng kasor såhå canthukå yêktos, bab mênikå lampahipun surèng. lamun wontên ing langkung, wondénè Terjemahan teks Sêrat Kidungan penguasanya, kucing kalah oleh tikus, kemudian di hari Jum;at, yang terbaik berangkat jika sudah waktunya, iya itu hitungan panjangnya tiga belas. Yang terbaik adalah kasiyatnya, yang anjing terkalahkan oleh makian, sejatinya melawan kancil, kan tetapi di hari Sabtu, berangkatlah jika sudah diperbolehkan, hitungan bayangannya, lebih dari dua belas, akan penguasanya, bertempatpula kekalahan dan apapun yang ujungnya membengkok memang benar, hal tersebut adalah perjalanan keberanian dalam peperang. tetapi 2. Cathêthan Terjemahan Cathêthan terjemahan ing panalitèn mênikå minångkå pertanggungjawaban saking terjemahan teks SK ingkang sampun dipun-garap. Cathêthan terjemahan dipundamêl kanggé nggampilakên nêgêsi têmbung-têmbung ingkang angèl dipun-terjemah-
d. Malaékat Ngijrail lênggahipun wontên ing daging. 2. Sakathahing rasul, tegesipun: tuwin rinêkså sakathahing utusanipun Gusti Ållåh, katranganipun: raos. Mênggah raos ingkang dumunung ing manungså (Wiryapanitra, 1979: 13) mênikå kapérang dados 3 golongan ingkang kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Raos sêjati, dumunung datêlênging manah, kawastanan rahsaning Suksmå, inggih mênikå ingkang dados pangrêtosaning tumrap gaib. b. Raos kadim, dumunung ing manah dados raos pagraos, inggih mênikå ingkang sagêd mbédakakên lêrês tuwin lêpat. c. Raos jawi, dumunung wontên ing påncådriyå, inggih mênikå pucuking driji sagêd anêdahakên barang ingkang kasar tuwin alus. Tutuk sagêd ngraosakên lêgi tuwin gurih, grånå sagêd ngraosakên wangi tuwin bacin, nétrå sagêd ngraosakên padhang tuwin pêtêng, karnå sagêd angraosakên suwantên sorå tuwin lirih. 3. Ati Adam, têgêsipun: ati mênikå asalipun saking titipaning biyung, sagêd dados ratuning badan, manawi kirang satiti inggih badhé dhawah sêngsårå lêlampahanipun. Ingkang makatên mênikå sdipun-sanépakakên Nabi Adam, inggih dados manungså ingkang wiwitan. Wondéné ati mênikå kapérang dados 3 prakawis (Wiryapanitra, 1979: 13) ingkang kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Ati sanubari, pakartining kanggé ngrimati kawruh påncådriyå utawi kanggé angraos-ngraosakên. b. Ati siri, pakaryanipun nuwuhakên karêp ingkang dèrèng kawêdal krêtêg. 347
348 c. Ati maknawi, pakartinipun nuwuhakên raosing pangêrtosan dhatêng gaib (karså ingkang wiwitan). 4. Utêkku Bagéndha Ésis, têgêsipun: utêk mênikå asalipun saking titipaning biyung, kénging kanggé mikir-mikir utawi imbang-ngimang sadåyå lêlampahan ingkang badhé kitå lampahi, sagêdå katêtapan iman éling. Kados makatên mênikå dipun-sanépakakên Bagindha Ésis, inggih katêtêpan iman éling, sagêd dados panuntunipun pårå Nabi (Wiryapanitra, 1979: 14). 5. Pangucapku ya Musa, têgêsipun: pangandikan mênikå asalipun saking jantung, éwå déné manawi sagêd sampurnå, inggih dumugi ing insan kamil (dunuging pagêsangan ingkang lêrés). Ingkang makatên mênikå dipun-sanépakakên Nabi Musa (Wiryapanitra, 1979: 14). Nabi Musa as inggih tansah mundhi dhawuh pangandikaning Ållåh, lajêng sagêd dados panuntunipun tiyang golongan Bani Israil, saking tanah Mêsir dhatêng tanah Kênangan. (Mujib 2006: 35). 6. Napas kulå Nabi Isa linuwih, têgêsipun: napas mênikå dados têtangsuling badan. Manawi sagêd anggumêlêngakên lampahing napas ingkang saking nglêbêt utawi njawi, saèstunipun sagêd nuwuhakên kanyataning karså ingkang linangkung. Ingkang makatên mênikå kaupamèkakên kados déné Nabi Isa as, inggih dados têtangsuling agami (Wiryapanitra, 1979: 14). 7. Nabi Yakub as mênikå satunggaling Nabi ingkang têtêp ngabêkti dhatêng Gusti Ållåh, sartå tansah rêmên niling-nilingakên sasmitå dhawuhing Pangèran. 8. Nabi Yusuf as mênikå satunggaling Nabi ingkang lêlampahanipun wiwit alit nandhang påpå sangsårå, jalaran kénging panganiåyå, naning sangsaranipun
kalawau namung dados waraning kalêrêsan, inggih mênikå lajêng sagêd jumênêng adipati wontên ing nêgari Mêsir (Mujib 2006: 34-35). 9. Nabi Daud as mênikå satunggaling Nabi ingkang wiwit alit dados juru méndå, katarik saking kamursidanipun tuwin swaranipun saé, lajeng saged dados jumênêng Nabi utawi ugi jumênêng Nåtå. 10. Kangjêng Sulaiman mênikå inggih jumênêng Nabi sartå inggih jumênêng Nåtå. Kagungan kasêktén ingkang linangkung, inggih mênikå dipun-luluti pårå Nåtå ing sakiwå têngênipun sartå pårå wadyå balanipun sadåyå sami sêtyå tuhu sumungkêm ing gusti. 11. Nabi Ibrahim as mênikå satunggaling Nabi ingkang santoså kapitadosanipun dhatêng Gusti Ållåh. salampah-lampahipun namung mituhu dhatêng dhawuh pangandikaning Ållåh (Mujib 2006: 34). 12. Nabi Idris inggih mênikå keturunan ingkang kaping ênêm saking Nabi Adam. Nabi Idris putrå saking Yarid bin Mihla'iel bin Qinan bin Anusy bin Syith bin Adam as. 13. Sayid Ali inggih mênikå salah satunggaling kluwårgå Nabi Muhammad ingkang ngrasuk agami Islam ingkang sapisanan såhå minångkå Kalifah ingkang dipun-pilih déning Nabi Muhammad SAW. 14. Abu Bakar inggih mênikå Kalifah ingkang sapisanan sasampunipun Nabi Muhammad tilar donyå. Abu Bakar salah satunggaling Kalifah ingkang pikantuk gêlar Khulafaur Rasyidin (Khalifah ingkang dipun-paringi pitêdhah). 15. Fatimah inggih mênikå putri ingkang pungkasan saking Nabi Muhammad kaliyan garwanipun Khadijah. 16. Aminah inggih mênikå ibunipun Nabi Muhammad. 349
350 17. Mutih inggih mênikå siyam ingkang namung dhahar sêkul kémawon såhå tansah ngunjuk toyå ing sarwi pêthak (Hartanta, 2010: 144). 18. Anåwå dipun-sêbut ugi laku mutih, inggih mênikå siyam ingkang namung dhahar såhå ngunjuk ingkang botên mawi sarêm (Hartanta, 2010: 145). 19. Somahirå ingaran panjari, tegesipun: ingkang minångkå kancuhanipun dipun- wastani rahså, inggih mênikå rahsaning Suksmå (Wiryapanitra, 1979: 121). Rahså inggih mênikå råså terdalam (Endrasawara, 2009:322) 20. Gigiring Mêrapi mênikå ulå-ulå, têgêsipun rêdi Mêrapi mênikå rêdi latu, miturut hakékating ngèlmi, latu mênikå rah, wondéné lampahipun rah ingkang agêng mênikå mêdal ing ulå-ulå. Pramilå sasampunipun wiji tumitis ing biyung, Ingsun lajêng minggah nurut ulå-ulå (Wiryapanitra, 1979: 35-36). 21. Sindårå mênikå guwå garbaning biyung (wadhah bêbayi), dunungipun wontên ing têngah-têngah, antawisipun: Bêtal Mukadas kaliyan Bêtal Makmur. Pramilå wiji lajêng dhatêng wadhah bêbayi (Wiryapanitra, 1979: 36). 22. Yahudatnyèng têgêsipun: Ya mênikå Nabi Muhammad SAW, hu mênikå hurip, datnyèng mênikå Ållåh, katranganipun: shålåt daim (Wiryapanitra, 1979: 55). 23. Shålåt Daim inggih mênikå tingkatan shålåt ingkang kaping sakawan sasampuniun shålåt jama'ah, shålåt wusthå såhå shålåt kaji (Hariwijaya, 2006: 259). 24. Qulhu balik inggih mênikå waosan mantra ingkang awujud maos aksårå Jåwå saking ingkang aksårå pungkasan dumugi aksårå wiwititanipun, inggih mênikå saking aksårå Jåwå ngå dumugi aksårå Jåwå hå (Wiryapanitra, 1979: 80). 25. Bagéndha Ambyah inggih mênikå parågå ing Sêrat Mênak ingkang ajêjuluk Amir Ambyah, ugi dipunsêbut Wong Agung Jayèngrånå saking Mêkah.
26. Warnanipun wolu inggih têgêsipun: roh Ilapi mênikå gadhah sorot 8 prakawis. Wodéné 8 sorot kasêbut inggih mênikå: cahyå (1) cêmêng, (2) abrit, (3) jêné, (4) pêthak, (5) ijêm, (6) ijêm nêm, (7) jambon, tuwin (8) wungu (Wiryapanitra, 1979: 145). 27. Kulitipun syariat, katranganipun: anêdahakên prabotaning ngèlmi kêdah mawi syariat (tumindaking rågå) (Wiryapanitra, 1979: 145). 28. Rahipun tarékat, katranganipun: anêdahakên prabotaning ngèlmi kêdah mawi tarékat (tumindaking manah) (Wiryapanitra, 1979: 145). 29. Ototipun hakékat, katranganipun: anêdahakên prabotaning ngèlmi kêdah mawi hakékat (tumindaking jiwå) (Wiryapanitra, 1979: 145). 30. Ingkang makrifat, katranganipun: anêdahakên prabotaning ngèlmi kêdah mawi makrifat (tumindaking raos) (Wiryapanitra, 1979: 145). 31. Pênggalihipun ingkang linuhung, katranganipun: håwå napsu minångkå prabotaning manungså (Wiryapanitra, 1979: 146). Håwå napsuning manungså kasêbuy kapérang dados 4, inggih mênikå: a. supiyah inggih mênikå napsu manungså ingkang rêmên dhatêng bandå donyå kémawon. b. amarah inggih mênikå napsu manungså ingkang rêmên dukå. c. mutmainah inggih mênikå napsu manungså ingkang rêmên ngibadah dhumatêng Gusti Ållåh. d. aluwamah inggih mênikå napsu manungså ingkang rêmên mêjahi. 32. Cangkriman inggih mênikå têtêmbungan utawi unén-unén ingkang kêdah dipunbatang (Padmosoekotjo, 1858: 82). 351
BAB V PANUTUP A. Dudutan Asiling panalitèn såhå pangrêmbagipun naskah SK-A såhå naskah SK-B sampun dipun-andharakên ing bab IV. Adhêdhasar pangrêmbagipun ing bab IV, sagêd dipun-pêndhêt dudutanipun ingkang kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan Inventarisasi naskah Sêrat Kidungan ing panalitèn mênikå dipun-garap kanthi studi katalog såhå nyumurupi piyambak kawontênaning naskah. Saking asiling inventarisasi naskah Sêrat Kidungan kapanggihakên 24 eksemplar naskah Sêrat Kidungan. Naskah-naskah kasêbut kasimpên ing Ngayogyåkartå såhå Suråkårtå. Ing Muséum Sånåbudåyå Ngayogyåkartå bagian pernaskahan kapanggihakên 12 eksemplar naskah kasêrat carik, såhå 1 eksemplar naskah kasêrat Latin. Ing Perpustakaan Widyåbudåyå Kraton Ngayogyåkartå Hadiningrat kapanggihakên 4 eksemplar naskah ingkang kasêrat carik. Ing Perpustakaan Purå Pakualaman kapanggihakên 1 eksemplar naskah kémawon ingkang kasêrat carik. Ing Perpustakaan Sånåpuståkå Kraton Suråkårtå Hadiningrat kapanggihakên 2 eksemplar naskah cithak, såhå 1 eksemplar naskah sêratan carik. Ing Perpustakaan Rêksåpuståkå Kadipatèn Mangkunêgaran kapanggihakên 2 eksemplar naskah cithak, såhå 1 eksemplar naskah sêratan carik. 2. Kawontênaning naskah Sêrat Kidungan a. Naskah Sêrat Kidungan SK 143 C/SK-A Naskah SK-A salah satunggaling naskah koleksi Muséum Sånåbudåyå Ngayogyakartå. Irah-irahaning naskah kasêbut kacathêt wontên Katalog Induk 352
Naskah-naskah Nusantara Museum Sånåbudåyå Yogyakarta Jilid I (Behrend, 1990: 659) kanthi nomêr koleksi SK 143 C. Naskah taksih sagêd kawaos, sanadyan wontên sapérangan dlancang ingkang radi cêmêng awit mangsi fotokopi. Teks Sêrat Kidungan kasêrat mawi aksårå Jåwå, wujuding aksårå ngêtumbar ingkang kasêrat miring mangiwå kanthi tandhêsaning mangsi tipis. Basaning teks Sêrat Kidungan inggih mênikå båså Jawi gagrag anyar, nanging ing sapérangan teks ngginakakên têmbung saking båså Arab såhå båså Kawi, ragam båså ingkang dipun-ginakakên ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Naskah SK-A kapérang saking 4 teks, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå kanggé teks Kidung Rumêkså Ing Wêngi, Sinom kanggé teks Ngétang Lêlêmbat ing Tanah Jawi, Kinanthi kanggé teks Dongå Kanggé Mèndêlakên/Nolak supados Bayi Botên Rèwèl, tuwin Pangkur kanggé teks Dongå Kanggé Bayi supados botên Dipungodhå déning Bêthari Durgå. b. Naskah Sêrat Kidungan SK 143 E/ SK-B Naskah SK-B salah satunggaling naskah koleksi Muséum Sånåbudåyå Ngayogyakartå. Irah-irahaning naskah kasêbut kacathêt ing Katalog Induk Naskah- naskah Nusantara Museum Sånåbudåyå Yogyakarta Jilid I (Behrend, 1990: 659) kanthi nomêr koleksi SK 143 E. Sêrataning naskah SK-B taksih sagêd kawaos. Teks SK-B kasêrat mawi aksårå Jåwå wondéné wujuding aksårå kanggé nyêrat SK-B inggih mênikå, kombinasi (ngêtumbar kaliyan mucuk êri) ingkang kasêrat miring mangiwå. Basaning teks ingkang dipun-ginakakên båså Jawi gagrag anyar, nanging ing sapérangan teks ngginakakên têmbung saking båså Arab såhå båså Kawi, ragam båså ingkang dipun-ginakakên ragam båså Jawi Kråmå-ngoko. Cacahing 353
354 pupuh teks Sêrat Kidungan wontên 7 pupuh, inggih mênikå pupuh Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Kidung Rumêksa Ing Wêngi, Sinom kanggé nyêrat teks Ngétang Lêlêmbut ing Tanah Jawi, Pucung kanggé nyêrat teks Sarånå Têtulak Jabang Bayi, Mijil kanggé nyêrat teks Candraning Manungså, Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Lampahing Dintên, Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Pangandikaning Nabi, tuwin pupuh Dhandhanggulå kanggé nyêrat teks Ajaran Sayid Ali. 3. Transliterasi Standar SK-A såhå SK-B Metode transliterasi ing panalitèn mênikå metode transliterasi standar. Metode transliterasi standar inggih mênikå, cårå anggènipun damêl alih tulis sêratan aksårå Jåwå dhatêng aksårå latin. Têmbung utawi ukårå ingkang dipuncithak kandêl, mratandani bilih têmbung utawi ukårå kasébut bédå antawisipun asiling transliterasi standar teks SK-A såhå SK-B. Cathêtan sanèsipun ngéngingi andharan asiling transliterasi standar teks SK-A såhå SK-B kaandharakên kanthi catatan kaki ingkang mapan ing sangandhaping sabên kacanipun. 4. Têtandhingan teks Sêrat Kidungan a. Têtandhingan kathahing pådå SK-A såhå SK-B, SK-A sadåyå gunggunging wontên 79 pådå,wondéné SK-B sadåyå gunggungipun wontên 105 pådå. b. Têtandhingan aksårå utawi diksi ingkang kasêrat bédå nanging botên ngéwahi têgêsipun kapanggihakên 185 aksårå utawi diksi ingkang panyêrating aksårå utawi diksi bédå nanging botên ngéwahi. Ingkang dados dhasar panyêrating aksårå utawi diksi bédå nanging botên ngéwahi têgêsipun awit wontênipun pamilihing têmbung (Ngoko, Kråmå, Båså Sansêkêrta, Båså Kawi, såhå Båså
355 Arab), panyêrating panambang (-e, -ing, -na, -ên, såhå -a). Pérangan mênikå ingkang ndadosakên wontênipun varian teks Sêrat Kidungan. c. Têtandhingan bêdaning têmbung ingkang béda têgêsipun kapanggihakên 133 têmbung ingkang béda têgêsipun. d. Têtandhingan bédaning guru wilangan wontên pådå-pådå tartamtu kapanggihakên 69 têtandhingan. Ing dados dhasaring bédå guru wilangan wontên pådå-pådå tartamtu awit wontên 1-5 wandå ingkang botên jumbuh kaliyan paugêran guru wilangan ingkang sampun gumathok. 5. Suntingan teks Sêrat Kidungan Suntingan teks Sêrat Kidungan dipun-wiwiti kanthi ndamêl transliterasi standar. Dados suntingan teks Sêrat Kidungan dipun-garap adhêdhasar asiling transliterasi standar teks Sêrat Kidungan SK-A såhå SK-B. Metode suntingan ingkang dipun-ginakakên ing panalitèn mênikå metode suntingan landasan. Metode landasan dipun-ginakakên awit tafsiran naskah-ipun cêthå bédå, saénggå wontên satunggal naskah ingkang langkung jangkêp tinimbang naskah sanèsipun. Salajêngipun éwah-éwahanipun ingkang awujud ngirangi, nggantos, såhå nambahi aksårå utawi têmbung dipun-cathêt ing aparat kritik. 6. Terjemahan teks Sêrat Kidungan Metode terjemahan teks ingkang dipun-ginakakên inggih mênikå, terjemahan harfiah, terjemahan isi, såhå terjemahan bebas. Metode terjemahan harfiah, terjemahan isi utawi maknå, såhå terjemahan bebas dipun-garap kanthi kontekstual. Terjemahan teks panalitèn mênikå ngéwahi båså saking basaning teks utawi båså sumber-ipun inggih mênikå båså Jawi dhatêng båså sasaran-ipun inggih mênikå båså Indonèsia. Sadèrèngipn dipun-damêl alih båså kanthi ngginakakên
båså Indonêsia, båsåning teks Sêrat Kidungan dipun-éwahi rumiyin saking båså Jawi Ngoko-Alus dados båså Jawi Kråmå. Ing terjemahan teks wontên têmbung ingkang botên dipun-terjemah-akên, nanging bab mênikå dipun-andharakên ing cathêthan terjemahan. B. Pamrayogi Adhêdhasar panalitèn teks Sêrat Kidungan ingkang sampun dipun-garap têmtu kémawon wontên pamrayoginipun. Pamrayogi kasêbut kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Teks Sêrat Kidungan taksih prêlu dipuntliti malih kajumbuhakên kaliyan bab agami Islam, piwulang, sastrå, mênapå déné bab sanèsipun. 2. Panalitèn naskah-naskah kinå, mliginipun naskah-naskah Jawi taksih prêlu dipun-garap kanggé nglêstantunakên isining naskah. Sasanèsipun kanggé nglêstantunakên isining naskah ugi kanggé nglêstantunakên piwulang ing salêbêting naskah ingkang taksih sagêd dipun-jumbuhakên ing pagêsangan masarakat samênikå. C. Implikasi Asil panalitèn såhå pangrêmbagipun sampun dipun-andharakên ing bab IV. Adhêdhasar asil panalitèn såhå pangrêmbagipun kasêbut wontên implikasi-nipun. Wondéné implikasi panalitèn mênikå kanggé lingkungan perguruan tinggi mliginipun ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, panalitèn mênikå sagêdå paring alternatif wawasan bab cårå ngêcakakên ngèlmi filologi kanggé mbêdhah naskah Jawi. 356
KAPUSTAKAN A. Manuskrip Sêrat Kidungan. Muséum Sånåbudåyå perpustakaan bagian pernaskahan, nomor koleksi SK 143 C. . Muséum Sånåbudåyå perpustakaan bagian pernaskahan, nomor kolesi SK 143 E. B. Pustaka Anggota IKAPI. 2006. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin Yang Disempurnakan. Yogyakarta: Kanisius. Anonim. 2009. Katalog Buku Terjemahan Tahun 1970 Perpustakaan Radyapustaka Surakarta. Muséum Radyapustaka Surakarta. Baroroh-Baried, Siti. 1985. Pengantar Teori Filologi. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Behrend T.E. 1990. Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Muséum Sonobudoyo Yogyakarta Jilid I. Jakarta: Djambatan. Behrend T.E. dan Titik Pudjiastuti. 1997a. Katalog Induk Naskah-naskah Fakultas Sastra Universitas Indonesia Jilid 3-A. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Induk Naskah-naskah . 1997b. Katalog Fakultas Sastra Universitas Indonesia Jilid 3-B. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Damayanti, Eni Kusumastuti. 1995. Tinjauan Filologi Sêrat Cåndrårini. Skripsi S1. Yogyakarta: Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa, Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. FPBS IKIP Yogyakarta. Darusuprapta. 1984. "Beberapa Masalah Kebahasa dalam Penelitian Naskah". Widyaparwa Nomor 26 Oktober. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa Departemen P & K. . 1990. Kritik Teks. Makalah Seminar Bahasa dan Sastra Jawa. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. FPBS IKIP Yogyakarta. . 2002. Pedoman Penulisan Aksara Jawa. Yogyakarta: Yayasan Pustaka Nusatama. Djamaris, Edwar. 2002. Metode Penelitian Filolofi. Jakarta: CV Manasco. 357
Djamaris, Edwar. 1977. Filologi dan Cara Kerja Penelitian Filologi. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. Endraswara, Suwardi. 2004. Dunia Hantu Orang Jawa. Yogyakarta: Narasi. . 2009. Sampyuh Seks Jawa Agung. Yogyakarta: Kuntul Press. Florida, Nancy K. 1981. Javanese Language Manuscripts of Surakarta, Central Java: a Preliminary Descriptive Catalog Volume IV. Cornell University Ithaca New York: Southeast Asia Program. . 2000. Javanese Literatur in Surakarta Mamuscripts Volume II Manuscripts of The Mangkunegaran. New York: Southeasy Asia Program Cornell University. Girardet, Nikolaus. 1983. Descriptive Catalogue of the Javanese Manuscripts and Printed Book in thr Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GMBH. Hariwijaya. 2006. Islam Kêjawên. Yogyakarta: Gelombang Pasang. Hartarta, Arif. 2010. Mantra Pêngasihan. Yogyakarta: Kreasi Wacana. Ismaun, Banin. 1996. "Mengenal Ragam Bahasa Jawa dan Perkembangannya". Makalah yang disampaikan pada Kongres Bahasa Jawa II di Batu, Malang. Lindsay, Jennifer, R.M. Soetanto, dan Alan Feinstein. 1994. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara: Kraton Yogyakarta. Jilid 2. Jakarta: Djambatan. Mardiwarsito. 1981. Kamus Bahasa Jawa Kuna-Indonesia. Ende-Flores: Penerbit Nusa Indah. Marwoto. Tanpa tahun. Buku Tuntunan Karawitan. Sala: Putra Jaya. Mujib, Abdul. 2006. Ilmu Pendidikan Islam. Kencana: Jakarta. Mulyani, Hesti. 2002. "Bentuk dan Isi Ajaran KGPAA Mangkunågårå IV dalam Naskah Sriyåtnå. Artikel dalam Litera Jurnal Penelitian Bahasa, Sastra dan Pengajaran, tahun 1 no 1, hlm. 141. Yogyakarta: Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. (untuk Kalangan Sendiri) Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. . 2008. Komprehensi Tulis. Diktat 358
Mulyani, Hesti . 2009a. Teori Pengkajian Filologi. Diktat (untuk Kalangan Terbatas) Mata Kuliah Filologi Jawa pada Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Jawa. Gegaran Mata Kuliah Membaca Manuskrip Lanjut. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. . 2009b. Membaca Manuskrip . 2010. Komprehensi Tulis Jawa. Gegaran Mata Kuliah Komprehensi Tulis Jawa. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Purwadi. 2002. Kamus Jawa-Indonesia. Widyatama: Yogyakarta. Poerwadarminta. W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J.B Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V. Robson, Stuart. 1994. Prinsip-prinsip Filologi Indonesia. RUL: Jakarta. Saktimulya, Sri Ratna. 2005. Katalog Naskah-naskah Perpustakaan Pura Pakualaman. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Sulastin-Sutrisno. 1981. Relevansi Studi Filologi. Pidato Pengukuhan Jabatan Guru Besar dalam Ilmu Filologi pada Fakultas Sastra dan Kebudayaan Universitas Gadjah Mada Yogyakarta. Yogyakarta: Fakultas Sastra dan Kebudayaan Universitas Gadjah Mada Yogyakarta Suroto. 1984. Pelestarian Naskah Lama dan Penyebarannya dalam Catatan Ringkas tentang Transliterasi, Terjemahan dan Saduran. Paper persyaratan Mata Kuliah Metode Kritik Teks S2 Universitas Gadjah Mada. Warsidi. 2005. Tinjauan Filologi Sêrat Sangulårå. Skripsi S1. Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa, Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Widodo-Mukhtar. 2000. Konstruksi ke Arah Penelitian Deskripsi. Yogyakarta: Avyrouz. Wiryapanitra. 1979. Sêrat Kidungan Kawêdhar. Jakarta: Depatemen P dan K Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah. 359
LAMPIRAN 360
TEKS SÊRATAN TANGAN UTAWI SÊRATAN CARIK SÊRAT KIDUNGAN SK 143C KASIMPÊN ING MUSÉUM SÅNÅBUDÅYÅ NGAYOGYÅKARTÅ 361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
TEKS SÊRATAN TANGAN UTAWI SÊRATAN CARIK SÊRAT KIDUNGAN SK 143 E TEKS SÊRATAN TANGAN UTAWI SÊRATAN CARIK SÊRAT KIDUNGAN SK 143 E TEKS SÊRATAN TANGAN UTAWI SÊRATAN CARIK SÊRAT KIDUNGAN SK 143 E 404 404 404
405405405
406406406
407407407
408408408
409409409
410410410
411411411
412412412
413413413
414414414
415415415
416416416
417417417
418418418
419419419
420420420
421421421
422422422
KEMENTrirnru PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN UNIVERSTTAS NEGERI YOGYAKARTA FAKULTAS BAHASA DAN SENI Alamat: Karangmalang, Yogyakatta 552il A P274) 586168 psw' 519 Fax : s. u nY. ac. i d// 423 (0274) 548207 FRM/FBS/32-01 10 Januari 201 't Nomor : Lamptran : Hal Kepada Yth. 207 I UN34 .12 I PBD I lll / 2013 Permohonan lzin Observasi/Penelitian Yogyakarta, 14 Maret 2013 Dekan u.b. Wakil Dekan I Fakultas Bahasa dan Seni UNY Bersama ini kami kirimkan nama mahasiswa FBS UNY Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Prodi pendidikan Bahasa Jawa yang mengajukan permo.honan izin observasi/penelitian untuk keperluan penyusunan Tugas Akhir lengkap dengan deskripsi keperluan penelitian tersebut sebagai berikut: 1. Nama SUPARDYAN 2. NIM 3. Jurusan/Program Studi 4. Alamat Mahasiswa 5. Lokasi Penelitian 5. Waktu Penelitian 7. Tujuan dan maksud Penelitian 8. JudulTugas Akhir 09205244049 Pendidikan Bahasa Daerah I Pendidikan Bahasa Jawa Kejiwan Timur , RTRW :011O4 Kej'iwan, Wonosobo Perpustakaan Sanabudaya Yogyakarta Maret-Juli 2013 Pengambilan datq untuk penulisan Skripsi Kajian Filologi Serat Kidungan (Tetandhingan, Suntingan Saha Terjemahan Teks) 9. Pembimbing 1. Sri Harti Widyastuti, M.Hum. 2. Hesti Mulyani, M.Hum. Demikian permohonan izin tersebut untuk dapat diproses sebagaimana mestinya. Ketua Jurusap \fDt.Suwardi, M.Hum. NtP 19640403 199001 I 002
KEMENTERIAN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA FAKULTAS BAHASA DAN SENI Alamat: Kanngmalang, Yogyakarta 5528/- A P274) 586168 psw. 519 Fax. (0274) S4gZOl : u ny. ac.id// 424 FRM/FBS/32-01 10 Januari 201 1 Nomor : 208 / UN34.12 / PBD llll12013 Lampiran : - Hal Kepada Yth. : Permohonan lzin Observasi/Penelitian Yogyakarta, 14 Maret 2013 Dekan u.b. Wakil Dekan I Fakultas Bahasa dan Seni UNY Bersama ini kami kirimkan nama mahasiswa FBS UNY Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah prodi Pendidikan Bahasa Jawa yang mengajukan permohonan izin observasi/penelitian untuk keperluan penyusunan Tugas Akhir lengkap dengan deskripsi keperluan penelitian tersebut sebagai berikut: 1. Nama SUPARDYAN 2. N!M 11. Jurusan/Program Studi 4. Alamat Mahasiswa 5. Lokasi Penelitian 6. Waktu Penelitian 7. Tujuan dan maksud penelitian 8. JudulTugas Akhir 09205244049 Pendidikan Bahasa Daerah / pendidikan Bahasa Jawa Kejiwan Timur, RTRW :01104 Kejiwan, Wonosobo Perpustakaan Widyabudaya Kraton yogyakarta Maret-Juli2013 Pengambilan data untuk penutisan Skripsi Kajian Filologi Serat Kidungan (Tetandhingan, Suntingan Saha TerjemahanlTeks) 9. Pembimbing 1. Sri HartiWidyastuti, M.Hum. 2. Hesti Mulydhi, M.Hum. Demikian permohonan izin tersebut untuk dapat diproses sebagaimana mestinya. Ketua Jurusan,
Vnr.Suwardl, M.Hum" NtP 19640403 199001 I 002
\ KEMENTERIAN PENDTDIKAN DAN KEBUDAYAAN UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA FAKULTAS BAHASA DAN SENI Alamat: Karangmalang, Yogyakada 552il a p274) 586168 psw. 519 Fax. (0274) 548207 h ttp : fb s. u nY - ac. i d// 425 FRM/FBS/32.01 10 Januari 201 1 Nomor : 209 / UN34'12 / PBD llll12013 Lampiran : - Hal Kepada Yth. : Permohonan lzin ObservasilPenelitian Yogyakarta, 14 Maret 2013 Dekan u.b. Wakil Dekan I trakultas Bahasa dan Seni UNY Bersama ini kami kirinrkan nanra mahasiswa FBS UNY Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Prodi pendidikan Bahasa Jawa yang mengajukan permohonan izin observasi/penelitian untuk keperluan penyusunan Tugas Akhir lengkap dengan deskripsi keperluan penelitian tersebut sebagai berikut: 1. Nama 2. NIM 3. Jurusan/Program Studi 4. Alamat Mahasiswa 5. Lokasi Penelitian 6. Waktu Penelitian 7. Tujuan dan maksud Penelitian 8. JudulTugas Akhir SUPARDYAN 09205244049 Pendidikan Bahasa Daerah / Pendidikan Bahasa Jawa Keiiwan Timur , RTRW : O1lO4 Kejiwan, Wonosobo Perpustakaan Pura Pakualaman Maret-Juli2013 Pengambilan data untuk penulisan Skripsi Kajian Filologi Serat Kidungan (Tetandhingan, Suntingan Saha Terjemahan Teks) 9. Pembimbing 1. Sri HartiWidyastuti, M.Hum. 2. Hesti Mulyani, M.Hum. Demikian permohonan izin tersebut untuk dapat diproses sebagaimana mestinya. Ketua Jurusan, i,, h,"Or. Suwardi, M.Hum. 'Nrp 19640403 l99ool l oo2
KEMENTERTAN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA FAKULTAS BAHASA DAN SENI Alamat: Karangmalang, Yogyakafta 55281 fr (0274) 586168 psw. 519 Fax : fbs. uny. ac. id// 426 (0274) il8207 FRM/FBS/32-01 10 Januari 201 1 N6mor : 21O / UN34.12 / PBD llll12013 Lamprran : - Hal Kepada Yth. : Permohonan lzin Observasi/Penelitian Yogyakarta, 14 Maret 2013 Dekan u.b. Wakil Dekan I Fakultas Bahasa dan Seni UNY Bersama ini kami kirimkan nama mahasiswa FBS UNY Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Prodi Pendidikan Bahasa Jawa yang mengajukan pennohonan izin observasi/penelitian untuk keperluan penyusunan Tugas Akhir lengkap dengan deskripsi keperluan penelitian tersebut sebagai berikut: 1. Nama SUPARDYAN 2. NIM 3. Jurusan/Program Studi 4. Alamat Mahasiswa 5. Lokasi Penelitian 6. Waktu Penelitian 7. Tujuan dan maksud Penelitian 8. JudulTugas Akhir 09205244049 Pendidikan Bahasa Daerah / Pendidikan Bahasa Jawa Kejiwan Timur , RTRW : O1lO4 Kejiwan, Wonosobo Perpustakaan Sanapustaka Kraton Surakarta Maret-Juli2013 Pengambilan data untuk penulisan Skripsi Kajian Filologi Serat Kidungan (Tetandhingan, Suntingan Saha Terjemahan Teks) 9. Pembimbing 1. Sri HartiWidyastuti, M.Hum. 2. Hesti Mulyani, M.Hum. Demikian permohonan izin tersebut untuk dapat diproses sebagaimana mestinya. Ketua Jurusan, ( NrP 19640403 199001 I 002
KEMENTERIAN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA FAKULTAS BAHASA DAN SENI hft p : s. u nY. ac.i ill qZI FRM/FBS/32.01 10 Januari 201 1 Nomor : 211 / UN34.121 PBD I lll I 2013 Lampiran '. - Hal Kepada Yth. Dekan u b. Wakil Dekan I Fakultas Bahasa dan Seni UNY : Permohonan lzin Observasi/Penelitian Yogyakarta, 14 Maret 2013 Bersama ini kami kirimkan nama mahasiswa FBS UNY Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Prodi pendidikan Bahasa Jawa yang mengajukan permohonan izin observasi/penelitian untuk keperluan penyusunan Tugas Akhir lengkap dengan deskripsi keperluan penelitian tersebut sebagai berikut: 1. Nama 2. NIM 3. Jurusan/Program Studi 4. Alamat Mahasiswa 5. Lokasi Penelitian 6. Waktu Penelitian 7. Tujuan dan maksud Penelitian 8. JudulTugas Akhir SUPARDYAN 09205244049 Pendidikan Bahasa Daerah / Pendidikan Bahasa Jawa Kejiwan Timur , RTRW :01104 Kejiwan, Wonosobo Perpustakaan Reksapustaka Kadipaten Mangkunegaran. Surakarta Maret-Juli2013 Pengambilan data untuk penulisan Skripsi Kajian Filologi Serat Kidungan (Tetandhingan, Suntingan Saha Terjemahan Teks) 9. Pembimbing 1. Sri HartiWidyastuti, M.Hum. 2. Hesti Mulyani, M.Hum. Demikian permohonan izin tersebut untuk dapat diproses sebagaimana mestinya. Ketua Jurusan, \or.Suwardi, M.Hum. 'NlP 19640403 199001 I 002
KEMENTERIAN PENDIDTKAN DAN KEBUDAYAAN UNIVEN$IIA$ NIGIRI TOSTAIMRTA *[KU,[T[$ B[_H[S[ Dffi $Ctttr Alamat: Karangmalang. Yosyakarta 55281 8 (0274) 550843, 548217 Fax. (11274) 5482[7 10 Jan 201'1 Nomor Lampiran Hal 0273b/UN.34 .l 2l DT I lll I 20 13 1 Berkas Proposal Permohonan Izin Penelitian I5 Maret 2013 Kepada Yth. Gubernur Daerah Istimewa Yogyakarta c.q. Kepala Biro Administrasi Pembangunan Sekretariat Daerah Provinsi DIY Kompleks Kepatihan-Danurejan, Yogyakarta 552 I 3 Kami beritahukan dengan hormat bahwa mahasiswa kami dari Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri yogyakarta bermaksud mengadakan Penelitian untuk memperoleh data guna menyusun Tugas Akhir Skripsi (TAS/Tugas Akhir Karya Seni (TAKS)/Tugas Akhir Bukan Skripsi (TABS), dengan judul : Kajian Filologi Serat Kidugnan (Tetandhingan, Suntingah Saha Teriemahan Teks) N-{ahasisr-va dimaksud adalah : Nama NIM Jurusan/ Program Studi Waktu Pelaksanaan Lokasi Penelitian SUPARDYAN 0920s244049 Pendidikan Bahasa Jawa Maret-Juli 2013 1 . Perpustakaan Sanabudaya Yogyakarta 2. Perpustakaan Pura Pakualaman 3. Tepas Kapujanggan Ageng Widyabudaya Kraton Ngayogyakarta 4. Perpustakaan Reksapustaka Kadipaten mangkunegaran 5. Perpustakaan Sanapustaka Kraton Surakarta Untuk dapat terlaksananya maksud tersebut, kami mohon izin dan bantuan seperlunya. Atas izin dan kerjasama Bapak/lbu, kami sampaikan terima kasih. FBS, , S.E. 199312 2 041