Tembung Kriya Kahanan sajrone Ukara Statif ing Basa Jawa TEMBUNG KRIYA KAHANAN SAJRONE UKARA STATIF ING BASA JAWA Afifah Dewi Suci S-1 Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya afifahsuci@mhs.unesa.ac.id Drs. Sugeng Adipitoyo, M.Si Dhosen Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya Abstrak Panliten ngenani tembung kriya ing basa Jawa wis kerep katindakake dening pamarsudi basa. Tembung kriya diperang dadi telu adhedhasar semantik, yaiku tembung kriya aksi, tembung kriya proses, lan tembung kriya kahanan. Panliten iki mirunggan amarga ukara kang ana tembung kriya kahanan isih arang bisa ditemokake pawongan. Akeh sing durung bisa mbedhakake tembung kriya aksi, tembung kriya proses, lan tembung kriya kahanan. Panliten iki manjila amarga wujude tembung kriya nanging nduweni kalungguhan kahanan. Tembung kriya kahanan diperang dadi 3, yaiku (1) tembung kriya kahanan eksperensial, (2) tembung kriya kahanan benefaktif, (3) tembung kriya kahanan lokatif. Panliten iki ngrembag ngenani wujud, guna, lan kalungguhan tembung kriya kahanan. Tujuwan panliten iki yaiku mangerteni apa wae jinise tembung kriya kahanan ing basa Jawa, banjur dianalisis nggunakake triaspek sintaksis. Teori kang digunakake sajrone panliten iki yaiku teori transformasi generatif sing dumadi saka rong perangan utama, yaiku asumsi teori transformasi generatif lan cara kerjane teori transformasi generatif. Cara kerjane teori transformasi generatif iki diperang dadi 3 adhedhasar triaspek sintaksis, yaiku wujud, guna, lan kalungguhan. Panliten iki kalebu jinis panliten linguistik sinkronis amarga basa kang ditliti yaiku basa Jawa kang digunakake ing jaman saiki. Panliten iki asipat dheskiptif yaiku njlentrehake dhata panliten iki, yaiku ukara kang nggunakake tembung kriya kahanan. Sumber dhatane yaiku ature redaksi kalawarti Jaya Baya taun 2014-2016. Dhata dikumpulake nggunakake metodhe nyemak. Dhata sing wis dikumpuake, banjur dijlentrehake nggunakake cara kerjane teori transfomasi generatif adhedhasar triaspek sintaksis. Njlentrehake triaspek sintaksis nggunakake metodhe agih utawa distribusional. Banjur asile njlentrehan dhata disuguhake nggunakake metodhe formal. Pamarsudi basa nduweni panemu yen tembung kriya kahanan ora ana aksi saka jejer. Saka asil panliten iki bisa didudut yen ora namung tembung kriya pakaryan sing ana aksi saka jejer, tembung kriya kahanan uga nduweni kadar aksi saka jejer. Nalika tembung kriya kahanan solah ana aksi saka jejer, konstituen panyengkuyunge yaiku lesan. Dene tembung kriya kahanan bawa ora ana aksi saka jejer lan sing dadi konstituen panyengkuyunge yaiku geganep. Tembung wigati: tembung kriya kahanan, eksperensial, benefaktif, lokatif PURWAKA Isine bab I iki yaiku (1) landhesan panliten, (2) punjer lan undere panliten, (3) tujuwane panliten, (4) paedahe panliten, (6) panjlentrehe tetembungan. Andharan jangkepe ing ngisor iki. (5) watesane panliten, lan proses, lan TKK. TKK nduweni titikan kang unik amarga wujude tembung kriya nanging nduweni kalungguhan kahanan. Panliten iki mirunggan amarga ukara kang ana TKK isih arang bisa ditemokake pawongan amarga akeh sing durung bisa mbedhakake tembung kriya aksi, tembung kriya proses, lan TKK. Landhesane Panliten Tembung kriya kahanan (sabanjure diarani TKK) yaiku salah sawijine perangan saka tembung kriya. Akeh pawongan sing durung mangerteni jinise tembung kriya. Tembung kriya sajrone panliten iki diperang dadi telu adhedhasar struktur semantike, yaiku tembung kriya aksi, tembung kriya proses, lan tembung kriya kahanan. Alasan milih topik TKK kanggo njllingglengi kepriye titikane TKK amarga akeh pawongan sing durung mangerteni bedane tembung kriya aksi, tembung kriya Tembung kriya aksi yaiku tembung kriya sing jejere minangka agentif (Kridalaksana, 2008:254). Tembung kriya proses yaiku tembung kriya sing dinamis ana ing sawijine waktu (Kridalaksana, 2008:202). TKK yaiku ngenani tembung kriya sing ngandhut makna wektu utawa kahanan sing tetep; kaya; weruh, mati, cilik, gedhe (Kridalaksana, 2008:226). Tembung kriya aksi bisa mangsuli pitakonan "Apa sing dilakoni jejer?"; tembung kriya non aksi ora bisa (Adipitoyo, 2012:9). Tembung "Apa sing kriya proses bisa mangsuli pitakonan 1
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 kedadeyan marang jejer?"; TKK ora bisa (Adipitoyo, 2012:9) TKK ing basa Jawa durung tau ditliti. Nanging ngenani TKK dhewe wis tau diandharake dening Adipitoyo (2013) ing buku Valensi Sintaksis Bahasa Jawa. Buku kasebut ngrembag jinise tembung kriya, yaiku bab sintaksis lan semantik. Buku kasebut merang TKK adhedhasar sintaksis. Tujuwane Panliten Adhedhasar punjere panliten ing ndhuwur, tujuwane panliten iki yaiku kanggo ngandharake lan njlentehake TKK sajrone ukara statif ing basa Jawa. Dene adhedhasar undere panliten, tujuwane panliten iki yaiku kanggo ngandharake lan njlentrehke: 1) Jinise TKK eksperensial sajrone ukara statif ing basa Jawa adhedhasar triaspek sintaksis. TKK sajrone panliten iki diperang dadi telu, yaiku TKK eksperensial, TKK benefaktif, lan TKK lokatif. "Aku mikir dheweke" salah sawijine TKK eksperensial yaiku tegese jejer lagi ngalami kahanan mikir. Ukara "Bocah-bocah nduwe kapinteran" kalebu TKK benefaktif yaiku tegese jejere lagi nampa kahanan yaiku nduwe. "Masyarakat manggon ing daerah pinisah" minangka TKK lokatif yaiku tegese jejer lagi ana ing sawijine papan. 2) Jinise TKK benefaktif sajrone ukara statif ing basa Jawa adhedhasar triaspek sintaksis. 3) Jinise TKK lokatif sajrone ukara statif ing basa Jawa adhedhasar triaspek sintaksis. Paedahe Panliten Paedah sajrone panliten iki diperang dadi loro yaiku paedah teoretis lan paedah praktis. Luwih cethane diandharake ing ngisor iki. Adhedhasar jinise TKK ing basa Jawa teori kang digunakake sajrone panliten iki, yaiku teori transformasi generatif kanthi nggunakake cara kerjane teori triaspek sintaksis yaiku TKK ing basa Jawa adhedhasar wujud, guna, lan kalungguhan. TKK ing basa Jawa iki nduweni ancas kanggo ngerteni kepriye titikane tembung kriya kang nduweni teges kahanan. Perangan-perangane TKK nalika ana ing sawijine ukara diperang adhedhasar jinise. TKK kalebu semantik gramatikal. Makna gramatikal yaiku makna sing ana hubungane karo basa, utawa makna sing ana amarga fungsi sawijine tembung ing ukara (Fatimah, 2013:16). Dhata sajrone panliten awujud tembung kriya kahanan, dene sumber dhata saka panliten iki yaiku ukara statif dijupuk saka ature redaksi kalawarti Jayabaya taun 2014-2016. Banjur panliti njupuk dhata saka kalawarti Jayabaya amarga kalawarti kasebut basane kalebu ragam basa ngoko. Dene panliti njupuk dhata kalawarti Jayabaya taun 2014-2016 amarga dhatane kalebu basa Jawa ing jaman saiki. lan kalungguhan TKK ing basa Jawa kang diajab bisa aweh piguna tumrap ilmu basa Jawa, mligine bab semantik. Asil panliten iki supaya bisa kanggo panutan panliten sabanjure. Asile panliten iki arupa wujud, guna, Watesane Panliten Watesan panliten iki diwatesi telung bab, yaiku teori kang (1) digunakake, bab kasebut dijlentrehake ing ngisor iki: (1) (2) topik, (2) sumber dhata, lan (3) Topik panliten iki ngenani TKK ing basa Jawa. Sumber dhata panliten iki awujud dhata tulis, yaiku ukara sajrone ature redaksi kalawarti Jayabaya taun 2014-2016. teori Panliten transformasi generatif kanthi nggunakake cara kerjane teori triaspek sintaksis yaiku TKK ing lan Jawa adhedhasar wujud, guna, basa kalungguhan. (3) iki dijlentehake nggunakake Panjlentrehe Tetembungan Punjer lan Undere Panliten Adhedhasar lelandhesan panliten ing ndhuwur, kang dadi punjere panliten, yaiku tembung kriya kahanan sajrone ukara statif ing basa Jawa. Dene underane panliten, yaiku: 1) Apa wae jinise TKK eksperensial sajrone ukara triaspek ing basa Jawa adhedhasar statif sintaksis? 2) Apa wae jinise TKK benefaktif sajrone ukara triaspek ing basa Jawa adhedhasar statif sintaksis? 3) Apa wae jinise TKK lokatif sajrone ukara statif ing basa Jawa adhedhasar triaspek sintaksis? (2) Tetembungan kang digunakake sajrone panliten iki ana papat (1) tembung kriya kahanan, (2) TKK eksperensial, (3) TKK benefaktif, lan (4) TKK lokatif, Saben tetembungan kasebut dijlentrehake ing ngior iki, yaiku: (1) Tembung kriya kahanan yaiku tembung kriya kang nduweni (Adipitoyo, 2013:47). Tembung kriya kahanan utawa TKK bisa kriya yaiku digandhengake karo tembung "lagi" (Alwi, dkk 2001:1260). Statif yaiku (i) ngenani tembung kriya lan tembung kahanan sing ngandhut makna wektu utawa kahanan sing tetep; kaya; weruh, mati, cilik, gedhe; (ii) sajrone sintaksis ngenani teges kahanan tembung sing ora 2
Tembung Kriya Kahanan sajrone Ukara Statif ing Basa Jawa (3) (4) (5) tembung kriya lan tembung kahanan sing ora bisa nuduhake proses lan daya tartamtu, lan sajrone semantik ngandharake kahanan lan dudu tumindak utawa proses aktif (Kridalaksana, 2008:226). TKK eksperensial yaiku tembung kriya sing kudu nekakake jejer sing ngalami lan objek ing struktur sematike. Jejer sing ngalami ana ing sawijine kahanan kognisi, emosi, utawa sesasi (Tampubolon, 1979:17). TKK benefaktif yaiku tembung kriya sin kudu ana kasus benefaktif lan ana objek ing struktur semantike. Kasus benefaktif ngandharake ngenani nduweni, antuk, utawa kelangan, lan objek ngandharake sing tegese nduweni, antuk, utawa ilang. (Tampubolon, 1979:19). TKK lokatif yaiku tembung kriya sing kudu ana sawijine kasus objek lan kasus lokatif ing struktur semantike. Kasus objek sing dimaksud ngandharake yen ana kedadeyan ing sawijine papan utawa lokatif ngandharake papan utawa lokasi. (Tampubolon, 1979:20). sing ora lokasi, lan kasus mligine wujud, guna, lan kalungguhan TKK durung tau ditliti. Mula saka iku dileksanakake panliten Tembung Kriya Kahanan sajrone Ukara Statif ing Basa Jawa. Panliten iki dianalisis nggunakake teori transfomasi generatif lan dijlentrehake nganggo triaspek sintaksis yaiku wujud, guna, lan kalungguhan. Panliten iki nduweni ancas kanggo njangkepi panliten ngenani TKK sing wis tau ditindakake dening pamarsudi basa liyane kanthi luwih mligi yaiku ngenani TKK ing basa Jawa. Konsep-konsep ing Panliten iki Konsep nliti TKK, yaiku tegese TKK, titikane TKK, dununge TKK ing pamerange tembung ing basa Jawa, lan jinise TKK. Konsep iki diandharake kanthi cetha ing ngisor iki. Tembung Kriya Kahanan TKK diperang adhedhasar telung bab, yaiku (1) tegese TKK, (2) titikane TKK, lan (3) Jinise TKK. Saben perangan kasebut dijlentrehake ing ngisor iki. Tegese Tembung Kriya Kahanan TINTINGAN KAPUSTAKAN Isine bab II iki yaiku (1) panliten ngenani tembung kriya kahanan, (2) konsep-konsep ing panlien iki, lan (3) teori kanggo panliten iki. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Panliten ngenani TKK ing basa Jawa durung akeh ditindakake. Panliten ngenani TKK wis tau diandharake dening Adipitoyo ing buku Valensi Sintaksis Bahasa Jawa taun 2013. Buku kasebut ngrembag babagan sintaksis lan semantik. Buku kasebut merang tembung kriya dadi tembung kriya aksi, tembung kriya proses, lan tembung kriya kahanan. Buku kasebut uga ngrembag diatesis aktif, pasif, refleksif, lan resiprokal. Tuladha sajrone buku kasebut nggunakake ragam basa ngoko. Buku Tipe-tipe Semantik Verba Bahasa Jawa taun 1990 uga ngrembag verba basa Jawa salah sawijine TKK. Buku kasebut ngandharake komponen semantik. Perangan verba sajrone klausa. Buku kasebut uga njlentrehake titikan tembung kriya lan jinise jejer. Skripsi kanthi irah-irahan Konstruksi Sintaksis Mawa Tembung Kriya Nenandhang {-en} dening Safitri uga ngrembag babagan TKK nanging wujude beda. Dene sajrone skripsi kasebut TKK saka tembung aran banjur kena nenandhang {-en}, tuladhane kaya kutilen. Tembung kutilen kalebu TKK amarga kalebu tembung kriya nanging uga ngadharake kahanane saiki. TKK yaiku tembung kriya kang nduweni teges kahanan (Adipitoyop, 2013:47). TKK yaiku (i) ngenani tembung kriya lan tembung kahanan sing ngandhut makna wektu utawa kahanan sing tetep; kaya; weruh, mati, cilik, gedhe; (ii) sajrone sintaksis ngenani tembung kriya lan tembung kahanan sing ora bisa nuduhake proses lan daya tartamtu, lan sajrone semantik ngandharake kahanan lan dudu tumindak utawa proses sing ora aktif (Kridalaksana, 2008:226). Tembung kriya kahanan yaiku tembung kriya sing ora bisa digandhengake karo tembung "lagi" (Alwi, dkk 2001:1260). Tembung kriya kang nerangake kahanan nuduhake anane tindakan pengalaman. Tembung kriya kang nerangake kahanan saemper karo tembung kahanan (Poedjosoedarmo, 1979:48). Titikane Tembung Kriya Kahanan Titikane TKK diperang dadi telu, yaiku 1) titikan morfologis, 2) titikan sintaktis lan 3) titikan semantis. Tetelune dijlentrehake ing ngisor iki. Titikan Morfologis titikan morfologis miturut Adipitoyo (2013:47) yaiku tembung lingga kang mawa panambang kaya dene, (1) {-um-}, tuladhane mati, (2) {- en} tuladhane kutilen, (3) {n-} tulahane ngesir, (4) {ka-} tuladhane krasa. Miturut Adipitoyo taun 1999 uga ngandharake proses morfem. Sajrone Valensi Sintaksis Bahasa Jawa Dialek Surabaya dening Adipitoyo ngrembag ngenani sintaksis TKK nduweni Saka panliten-panliten kang wis dianakake sadurunge bisa diweruhi yen panliten ngenani TKK 3
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 Titikan Sintaktis tembung kriya sing ora bisa TKK yaiku digandhengake karo (Alwi, dkk tembung 2001:1260). Miturut Kridalaksana (2008:226) tembung kriya kahanan kanthi sintaksis ngenani tembung kriya lan tembung kahanan sing ora bisa nuduhake proses lan daya tartamtu. "lagi" Panliten iki kalebu semantik gramatikal, dene panliten leksikal. (Surana, 2017) kalebu semantik Panliten iki slaras karo (Adipitoyo, 2013) amarga kalebu semantik gramatikal. Titikan Semantis Titikan semantis TKK yaiku tembung kriya kang nduweni teges kahanan (Adipitoyo, 2013:47). Kridalaksana (2008:226) ngandharake menawa kanthi tembung kriya kang nerangake kahanan semantis minangka tembung kang nerangake kahanan dudu pakaryan, lan dudu proses. TKK ora bisa mangsuli pitakonan "apa kang dilakoni jeje" lan "apa kang dumadi marang jejer". Valensi sintaksis ngarep statif ditengeri nganggo fungsi predikat diisi verba sing nduweni makna semantik kahanan. Verba kasebut kudu nganakake konstiuen ing ngerepe sing nduweni fungsi jejer lan kalungguhane pengalami utawa ana sing nduweni kalungguhan objektif. Jejer nduweni kalungguhan pengalami yaiku jejer awujud tembung aran jejer kaungguhan objektif awujud non-insani (Adipitoyo, 2013:22). insani, kamangka sensatif yaiku TKK sing dialami dening jejer nanging ana aksi sensatif lan TKK eksperensial bawa sensatif yaiku TKK sing dialami dening jejer nanging ora ana aksi saka jejer. Tembung Kriya Kahanan Benefaktif TKK benefaktif yaiku tembung kriya sing kudu ana kasus benefaktif lan ana objek ing struktur semantike. Kasus benefaktif ngandharake ngenani nduweni, antuk, utawa kelangan, lan objek ngandharake sing tegese nduweni, antuk, utawa ilang. (Tampubolon, 1979:19). TKK benefaktif diperang dadi telu, yaiku 1) TKK benefaktif posesif yaiku TKK sing bisa dititike amarga jejer lagi nduwe samubarang, 2) TKK benefaktif imposesif yaiku TKK sing bisa dititike amarga jejer lagi kelangan samubarang, 3) TKK benefaktif akuisif TKK sing bisa dititike amarga jejer lagi antuk samubarang. 3) Tembung Kriya Kahanan Lokatif TKK lokatif yaiku tembung kriya sing kudu ana sawijine kasus objek lan kasus lokatif ing struktur semantike. Kasus objek sing dimaksud ngandharake yen ana kedadeyan ing sawijine papan utawa lokasi, lan kasus lokasi. lokatif ngandharake papan utawa (Tampubolon, 1979:20). TKK lokatif diperang dadi telu, yaiku 1) TKK lokatif presentif/eksistensif yaiku TKK sing bisa dititike amarga jejer ana ing sawijine papan, 2) TKK lokatif purposif/destinatif yaiku TKK sing bisa dititike amarga jejer menyang sawijine papan, 3) TKK lokatif originatif yaiku TKK sing bisa dititike amarga jejer arep menyang papan liya. 2) Jinise Tembung Kriya Kahanan TKK ing basa Jawa diperang adhedhasar jinise. Miturut Tampubolon (1979:16) TKK kaperang dadi telu, yaiku 1) TKK eksperensial 2) TKK benefaktif 3) TKK lokatif. Tetelune diandharake ing ngisor iki. 1) Tembung Kriya Kahanan Eksperensial TKK eksperensial yaiku tembung kriya sing kudu nekakake jejer sing ngalami lan objek ing struktur sematike. Jejer sing ngalami ana ing sawijine kahanan kognisi, emosi, utawa sesasi (Tampubolon, 1979:17). TKK ekperensial diperang dadi telu, yaiku 1) TKK eksperesial kognitif, 2) TKK eksperensial emotif, 3) TKK eksperensial sensatif. TKK eksperensial kognitif diperang dadi loro, yaiku TKK eksperensial solah kognitif yaiku TKK sing ana aksi saka jejer nggunakake pikiran, lan TKK eksperensial bawa kognitif yaiku TKK sing ora ana aksi saka pikirane jejer. TKK eksperensial emotif diperang dadi loro, yaiku TKK eksperensial solah emotif yaiku TKK sing ana aksi amarga emosi lan TKK eksperensial bawa emotif yaiku TKK sing ora ana aksi saka jejer amarga emosi. TKK eksperensial sensatif diperang dadi loro, yaiku TKK eksperensial solah Sajrone (Adipitoyo, 2013:53) valensi sintaksis mburi statif dwitaktransitif ditemtokake karo verba predikat sing nduweni makna semantik kahanan, ing ngarepe majibake anane jejer sing kalungguhane pengalami lan neng mburine majibake anane konstituen sing nduweni fungsi katrangan. Teori kanggo Panliten iki Teori kang digunakake minangka landhesan teori yaiku teori transformasi generatif. Andharan luwih jangkepe ing ngisor iki. Tata Makaryane Teori Transformasi Generatif Teori transformasi generatif miturut Chomsky sajrone Parera (1991:87) tata bahasa sajrone transformasi generatif kuwi metu saka methode kerja rasionalis lan nguji hipotesis-hipotesis sajrone empiris basa tartamtu. Chomsky banjur ngandharake anane postulat sing sabanjure diarani postulat Chomsky. Postulat kapisan yaiku beda antarane competence performance, antarane dhata warisan lan seserepan ngenani basa lan kabasan anggone nggunakake dhata. Kapindho yaiku bedane struktur batin (deep structure) lan struktur lair (surface 4
Tembung Kriya Kahanan sajrone Ukara Statif ing Basa Jawa structure). Bedane struktur batin lan struktur lair iki ngasilake tata carane tata basa sing ndhasarake marang telung komponen. Katelu yaiku aspek kreatipe basa utawa sing diarani sipat dinamise basa. Postulat kaloro saka katelu kasebut nuduhake cara kerja teori transformasi generatif. Bab kasebut uga selaras karo panemune pamarsudi basa yaiku Samsuri (1981:35) ngandharake tranformasi yaiku proses utawa asil saka owah-owahan sawijine struktur kang ora kaiket utawa struktur liya kang nduweni kaidah tartamtu. Ing bukune liyane Samsuri (1994:284-287) uga ngandharake yen transformasi generatif kedadeyan saka struktur batin lan Struktur lair. tatabasa Samsuri ngandharake yen sawijine generatif njlentrehake sesambungan strukturil antarane ukara siji lan ukara liyane, lan digambarake kanthi keilmuan kang diarani transformasi. Mula sesambungan antarane struktur batin diarani lan transformasi. titkan non fiksi amarga dhata tulis non fiksi ora ana rekaane. Ukara statif kasebut dijupuk saka ature redaksi sajrone kalawarti Jaya Baya taun 2014-2016. Instrumen Panliten Instrumen panliten kang digunakake ana telu, yaiku: (1) ngumpulake dhata; (2) njlentrehake dhata; (3) nyuguhake asile jlentrehan dhata. Saben bab diandharake ing ngisor iki. Ngumpulake Dhata Ngumpulake dhata iki yaiku nggunakake metode semak. Kanthi cara nyemak ature redaksi sajrone kalawarti Jaya Baya taun 2014-2016. Njlentrehake Dhata strukrur lair Miturut (Verhaar, 2010, 11-14) ngandharake makna gramatikal. Ilmu morfologi hubungane struktur "internal" tembung. Sintaksis yaiku cabang linguistik sing ana hubungane ngenani susunan tembung-tembung ing ukara. Semantik yaiku cabang linguisik sing mbahas teges utawa makna. Makna tartamtu mesthi ana ing sintaksis, senadyan dudu makna leksikal, makna kasebut diarani "makna gramatikal". METODHE PANLITEN Panliten iki sipate sinkronis, amarga basa sing ditliti ing panliten iki yaiku basa ing wektu saiki (Kridalaksana, 2008:222). Miturut Mahsun (2012:117) panliten sinkronis yaiku panliten basa kanthi nliti fenomena sawijine basa ing wektu tartamtu. Panliten basa kanthi cara sinkronis yaiku panliten sing ditindakake kanthi ndeleng fenomena basa ing wektu tartamtu lan nduweni sipat dheskriptif. Ana telung cara sing ditindakake yaiku nyepakake dhata, nganalisis dhata, lan ngandharake asile panliten. Panliten iki dijlentrehake ngenani TKK ing basa Jawa. Dhata sajrone panliten iki nggunakake metodhe agih (Sudaryanto, 2015:37). Methode agih utawa distribusional yaiku ngolah dhata arupa basa kanthi cara cara nemtokake perangan-perangane basa kanthi nemtokake perangan-perangan basa iku dhewe. Dhata saka panliten iki diklumpukake banjur dianalisis manut triaspek sintaksis, yaiku wujud, guna, lan kalungguhan. Methode agih iki nduweni maneka teknik. Maneka teknik sajrone metodhe agih yaiku teknik nambahi, teknik ngambakake, teknik walik, teknik owah ujud lan teknik balen (Sudaryanto, 2015:42). Metodhe dhistribusional lan dinggo kalungguhan TKK sing digunanake ing panliten yaiku teknik ngilangi, walik, lan owah ujud diandharake ing ngisor iki. kanggo njlentrehake wujud, guna, ing basa Jawa. Teknik Teknik Nyigidake Tata carane njlentrehake dhata kanthi teknik nyingitake bisa dideleng ing tuladha iki: (1) Dheweke budhal menyang Jakarta. (1a) Dheweke menyang Jakarta. Teknik Walik Dhata sajrone panliten dibedakake dadi rong jinis, yaiku dhata utama lan dhata panyengkuyug. Dhata dhasar dijlentrehake. Dhata sing panyengkuyung kuwi dudu dhata sing dijlentrehake nanging dhata sing digunakake kanggo nyengkuyung dhata dhasar (Sudaryanto, 1988:44). Panliten iki namung nggunakake dhata utama yaiku dhata tulis kang dijupuk saka sumber dhata ature redaksi ing kalawarti Jaya Baya. Sumber dhata panliten iki yaiku ukara statif. Sumber dhata sajrone panliten basa Jawa pancen luwih apik lisan. Nanging panliten iki njupuk dhata tulis amarga dhata tulis luwih dinalar. Dene panliten njupuk dhata saka kalawarti Jaya Baya amarga sajrone kalawarti isine maneka warna. Banjur dhata tulis sing dijupuk awujud yaiku dhata Tata carane njlentrehake dhata kanthi teknik walik bisa dideleng ing tuladha ngisor iki: (2) Dheweke budhal menyang Semarang. (2a) Dheweke menyang Semarang budhale. Teknik Owah Ujud Tata carane njlentrehake dhata kanthi teknik nyulihi utawa ngganti bisa dideleng ing tuladha iki: (3) Dheweke lunga menyang negara liya. (3a) Dheweke budhal menyang negara liya Nyuguhake Asil Jlentrehan Dhata Nyuguhake dhata sajrone panliten iki yaiku asil analisis dhata sing ditliti dening panliti, disuguhake 5
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 awujud laporan katulis ngenani sakabehe sing diasilake sajrone panliten iki, mligine ngenani TKK ing basa Jawa. Dhata sing diklumpukake ing panliten iki yaiku awujud ukara. Asile panjlentrehane dhata banjur disuguhake utawa ditulis kanthi formal lan informal. Cara formal yaiku nggunakake tandha-tandha lan lambang-lambang. Cara informal yaiku nyuguhake asile dhata kang dijlentrehake kanthi cara dheskripsi kang nggunakake tembung-tembung lumrah saengga bisa dingerteni saben wong kang maca asile panliten (Sudaryanto, 2015:241) Wong-wong mikir T Kr W KhESlKog plastik G Ar L Pnd Wj Gn Kl T Ar J Pgl ing ndhuwur nuduhake anane TKK ESlKog yaiku ditengeri ana aksi sing dilakoni nganggo pikiran yaiku tembung "mikir" ing dhata kasebut. Tembung "wong-wong" bisa diarani T Ar insani amarga kalebu manungsa. Tembung "wong-wong" nduweni guna J amarga manggon ing kiwane wasesa. tembung "wong- wong" minangka J lan kalungguhane Pgl. Dhata JLENTREHAN DHATA LAN DHISKUSI ASIL PANLITEN Isine bab IV iki diperang dadi telu, yaiku (1) andharan lan jlentrehan dhata, (2) asile panliten, lan (3) dhiskusi asile panliten. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Andharan lan Jlentrehan Dhata Panliten Andharan lan jlentrehan dhata panliten TKK ing basa Jawa diperang dadi (1) TKK eksperensial, (2) TKK benefaktif, lan 3) TKK lokatif. Tetelune diandharake ing ngisor iki. telu, yaiku Tembung Kriya Kahanan Eksperensial TKK eksperensial ing basa Jawa diperang dadi telu, yaiku (1) TKK eksperensial kognitif, (2) TKK eksperensial emotif, lan (3) TKK eksperensial sensatif. Tetelune perangan kasebut dijlentehake ing ngisor iki. Tembung Kriya Kahanan Eksperensial Kognitif TKK eksperensial kognitif diperang dadi loro yaiku, (1) TKK eksperensial solah kognitif lan (2) TKK eksperensial bawa kognitif. Andharan lan perangan kasebut dijlentrehake ing ngisor iki. (1) Wong-wong mikir plastik Kura-kura mikir plastik *) (1a) Bayi mikir plastik. *) (1b) Wong-wong mangan plastik *) (1c) Wong-wong kelingan plastik *) (1d) Plastik dipikir wong-wong. (1e) Ukara (1a) jejere awujud T Ar Animat, nalika jejer saka dhata (1) diowahi, ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora ana. Dene (1b) jejere uga awujud T Ar insani, nanging semantike ora ana, amarga bocah bayi durung mikirake plastik. Banjur "mikir" awujud TKK ESlKog bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "ora" ing kiwane tembung "mikir", dadine "ora mikir" nalika diwenehi tembung "ora" banjur trep, tembung " mikir" kagolong T Kr. Dene "mikir" awujud TKK ESlKog ngandharake ana aksi sing nggunakake pikiran. Dene dhata (1c) an (1d) ukarane isih grmatikal nanging semantike ora ana. Tembung "plastik" nduweni wujud T Ar bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane tembung "plastik" dadine yaiku "dudu plastik". Nalika tembung "plastik" dadi jejer, wasesae uga beda, asale tembung "mikir", nalika wasesane tembung "plastik" dadi wasesane "dipikiri". Tembung "plastik" nduweni guna L amarga bisa dadi jejer kaya ing ukara (1e). Tembung Kriya Kahanan Eksperensial Solah Kognitif TKK eksperensial solah kognitif (sabanjure TKK ESlKog) yaiku TKK sing nduwe kalungguhan KhESlKog lan ngisi guna Wa. Eksperensial tegese pengalaman, solah tegese ana aksi saka jejer, kognitif yaiku aspek-aspek makna satuwan basa sing ana hubungane karo ciri-ciri ing alam njaba basa utawa penalaran (KBBI). TKK ESlKog majibake anane J lan Gg utawa L minangka konstituen panyengkuyung. Je saka TKK ESlKog nduweni kalungguhan pengalami tumrap T Ar kanthi fitur insani. Konstituen kang ngisi guna L kanthi fitur maujud lan ora maujud nduweni kalungguhan panandhang. Dhata lan jlenttrehan TKK ESlKog ing ngisor iki. (1) Tembung Kriya Kahanan Eksperensial Bawa Kognitif TKK eksperensial bawa kognitif (sabanjure TKK EBwKog) yaiku TKK sing nduwe kalungguhan KhEBwKog lan ngisi guna Wa. Eksperensial tegese pangalaman, bawa tegese kahanan sing lumaku ora ana aksi, kognitif yaiku aspek-aspek makna satuwan basa sing ana hubungane karo ciri-ciri ing alam njaba basa utawa penalaran (KBBI). TKK EBwKog majibake anane J lan Gg minangka konstituen panyengkuyung. Je saka TKK EBwKog nduweni kalungguhan pengalami tumrap T Ar kanthi fitur insani. Dhata lan jllentrehan TKK EBwKog ing ngisor iki. (11) Wong ringkih lali tumindake. (JB No. 16 Wong-wong mikir plastik. (JB No. 39 Minggu V Mei 2015) Minggu III Desember 2015) 6
Tembung Kriya Kahanan sajrone Ukara Statif ing Basa Jawa Wj Gn Kl Wong ringkih F Ar J Pgl lali T Kr W KhEBwKog tumindake T Ar G Pnd Ukara (2) ing ndhuwur nuduhake anane TKK EBwKog yaiku ditengeri ana bawa ora disengaja ana ing pikiran yaiku tembung "lali" ing dhata kasebut. frasa "wong ringkih" bisa diarani F Ar insani,. Tembung "lali" ora disengaja ilang saka pikirane jejer sing diisi F Ar insani. (11) Wong ringkih lali tumindake. (11a) (11b) (11c) (11d) (11e) Wedhus lali tumindake. *) Kursi lali tumindake. Wong ringkih ngombe tumindake. *) Wong ringkih mikir tumindake. Tumindake dilalekake wong ringkih. *) Ukara (11a) jejere awujud T Ar non insani, Ukara (11b) jejere awujud T Ar insani nanging semantike ora ana. Frasa "wong ringkih" nduweni guna J amarga manggon ing kiwane wasesa, jejer uga dadi pawongan sing dicritakake sajrone ukara kasebut. Kalungguhan saka jejer yaiku pengalami amarga jejer lagi ngalami kahanan. Nalika tembung "lali" diganti karo tembung "ngombe" kaya ing (11c) ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora ana. Dene ukara (11d) wasesane awujud T Kr nanging ngandharake aksi saka pikiran. Guna saka tembung "lali " yaiku W Bisa ditengeri W manggon ing tengene J nalika ukarane J-W. Kalungguhan saka tembung "lali" yaiku KhEBwKog. Kalungguhan saka tembung "lali" diarani KhEBwKog amarga "lali" iku ngandharake kahanane J. Tembung "tumindake" nduweni wujud T Ar bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane tembung "tumindake" dadine yaiku "dudu tumindake". Nalika tembung "tumindake" dadi jejer, tembung "lali", dadi wasesae uga beda, asale "dilalekake". Tembung "tumindake" nduweni guna G amarga ora bisa dadi jejer. Ukara (11e) tembung "tumindake" bisa jejer nanging kurang trep. Kalungguhan saka tembung "tumindake" yaiku panandhang amarga sing nandhang kahanane J. Tembung Kriya Kahanan Eksperensial Emotif TKK eksperensial emotif diperang dadi loro yaiku, (1) TKK eksperensial solah emotif lan (2) TKK eksperensial bawa emotif. Andharan lan perangan kasebut dijlentrehake ing ngisor iki. Tembung Kriya Kahanan Eksperensial Solah Emotif TKK eksperensial solah emotif (sabanjure TKK ESlEmt) yaiku TKK amarga ana aksi saka jejer njalari emosi. Emotif yaiku tembung utawa frasa sing dikaitake karo panrasa (Alwi, dkk 2008:368). TKK sing nduwe kalungguhan KhESlEmt lan ngisi guna Wa. TKK ESlEmt lan L minangka konstituen majibake panyengkuyung. saka TKK ESlEmt nduweni kalungguhan pengalami tumrap T Ar kanthi fitur insani. L saka TKK ESlEmt nduweni kalungguhan panandhang tumprap T Ar kanthi fitur maujud lan ora maujud. Dhata TKK ESlEmt ing ngisor iki. anane J Je (15) Tri Risma nyenengake wargane. (JB No. 27 Minggu I Maret 2014) Tri Risma nyenengake wargane T Kr W KhESlEmt Wj F Ar Gn J Kl Pgl Dhata (15) ing ndhuwur nuduhake anane TKK ESlEmt yaiku ditengeri ana aksi nggunakake emosi yaiku tembung "nyenengake" ing dhata kasebut. Frasa "Tri Risma" awujud F Ar insani bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing ngarepe frasa "Tri Risma", dadi "dudu Tri Risma". Nalika Jejer diisi saliyane F Ar insani, ukara kasebut ora bisa dadi ukara TKK ESlEmt. Tembung "nyenengake" yaiku aksi nggunakake emosine jejer sing diisi T Ar insani. T Ar L Pnd (15) (15a) (15b) (15c) (15d) (15e) Tri Risma nyenengake wargane. Sapi nyenengake wargane. *) Bocah TK nyenengake wargane. *) Tri Risma mlaku wargane. *) Tri Risma seneng wargane. Wargane disenengake Tri Risma. Ukara (15a) jejere awujud T Ar animat, nalika jejer saka dhata (15) diowahi, ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora ana. Ukara (15b) jejere awujud T Ar insani nanging semantike ora cocog. Frasa "Tri Risma" banjur trep lan bener yen frasa "Tri Risma" minangka J lan kalungguhane Pengalami. Banjur "nyenengake" awujud TKK ESlEmt bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "ora" ing kiwane tembung "nyenengake", dadine "ora nyenengake" nalika diwenehi tembung "ora" banjur trep, tembung "nyenengake" kagolong TKK ESlEmt amarga ngandharake aksi tembung "nyenengake" nggunakake emosi. Nalika diganti karo tembung "mlaku" kaya ing (15c) ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora ana. Dene ukara (15d) wasesane awujud T Kr nanging tegese aksi njalari emosi. Kalungguhan saka tembung "nyenengake" yaiku KhESlEmt. Tembung "wargane" nduweni wujud T Ar bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane tembung "wargane" dadine yaiku "dudu wargane". Nalika tembung "wargane" dadi jejer, wasesae uga beda, asale tembung "nyenengake", dadi "disenengake". Tembung "wargane" nduweni guna L amarga bisa dadi jejer kaya ing ukara (15e). Kalungguhan saka tembung 7
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 "wargane" yaiku panandhang amarga nandhang kahanane J. lesan Tembung Kriya Kahanan Eksperensial Bawa Emotif TKK eksperensial bawa emotif (sabanjure TKK EBwEmt) yaiku tembung kriya amarga emosi. Emotif yaiku tembung utawa frasa sing dikaitake karo panrasa (Alwi, dkk 2008:368). TKK sing nduwe kalungguhan KhEBwEmt lan ngisi guna Wa. Bawa emotif yaiku kahanan sing bisa molak-malikake ati. TKK EBwEmt majibake anane lan Gg minangka konstituen panyengkuyung. Je saka TKK EBwEmt nduweni kalungguhan pengalami tumrap T Ar kanthi fitur insani. Gg saka TKK EBwEmt nduweni kalungguhan panandhang tumprap T Ar kanthi fitur maujud lan ora maujud. Dhata TKK EBwEmt ing ngisor iki. (24) Pawongan seneng kabar ala lan pesimitik. (JB No. J 45 Minggu I Juli 2014) sing emosi. Nalika tembung "seneng" diganti karo tembung "mlaku" kaya ing (24c) ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora ana. Dene ukara (24d) wasesane awujud T Kr nanging ngandharake aksi ndandekake emosi. Kalungguhan saka tembung "seneng" yaiku KhEBwEmt. Kalungguhan diarani tembung KhEBwEmt amarga "seneng" iku ngandharake kahanan atine J. saka "seneng" Frasa "kabar ala lan pesimistik" nduweni wujud F Ar bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane frasa "kabar ala lan pesimistik" dadine yaiku, "dudu kabar ala lan pesimistik". Nalika frasa "kabar ala lan pesimistik" dadi jejer, wasesae uga beda, asale tembung "seneng", dadi "disenengi". Frasa "kabar ala lan pesimistik" nduweni guna G amarga ora bisa dadi jejer. Ukara (24e) frasa "kabar ala lan pesimistik" bisa dadi jejer nanging semantike kurang trep. Kalungguhan saka frasa "kabar ala lan pesimistik" yaiku panandhang amarga nandhang kahanane J. Wj Gn Kl Pawongan F Ar J Pgl seneng T Kr W KhEBwEmt kabar ala lan pesimitik F Ar L Pnd Ukara saka dhata (24) ing ndhuwur nuduhake anane TKK EBwEmt yaiku ditengeri kedadeyan ndadekake emosi yaiku tembung "seneng" ing dhata kasebut. Tembung "seneng" bisa diarani tembung amarga kedadeyan saka satembung, yaiku saka tembung "seneng". Tembung "pawongan" awujud T Ar insani bisa dibuktekake kanthi diwenehi ing ngarepe tembung "pawongan", dadi "dudu pawongan". Nalika Jejer diisi saliyane T Ar insani, ukara kasebut ora bisa dadi ukara TKK EBwEmt. Tembung "seneng" yaiku aksi nggunakake emosine jejer sing diisi T Ar insani. Pawongan seneng kabar ala lan pesimistik. Sapi seneng kabar ala lan pesimitik. *) Guru seneng kabar ala lan pesimitik. Pawongan mlaku kabar ala lan pesimistik. *) Pawongan nyenengi kabar ala lan pesimistik. Kabar ala lan pesimistik disenengi pawongan. *) Ukara (24a) jejere awujud T Ar non insani, nalika jejer saka dhata (24) diowahi, ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora ana. Dene ukara (24b) jejere awujud T Ar insani nanging semantike kurang trep. Tembung "pawongan" minangka J lan kalungguhane Pgl. Kalungguhan saka jejer yaiku pengalami amarga lagi ngalami kahanan. tembung "dudu" (24) (24a) (24b) (24c) (24d) (24e) Banjur "seneng" awujud TKK EBwEmt bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "ora" ing kiwane tembung "seneng", dadine "ora seneng" nalika diwenehi tembung "ora" banjur trep, tembung "seneng" kagolong TKK EBwEmt amarga ngandharake kedadeyan njalari Tembung Kriya Kahanan Eksperensial Sensatif TKK eksperensial sensatif diperang dadi loro yaiku, (1) TKK eksperensial solah sensatif lan (2) TKK lan perangan eksperensial bawa sensatif. Andharan kasebut dijlentrehake ing ngisor iki. Tembung Kriya Kahanan Eksperensial Solah Sensatif TKK eksperensial solah sensatif (sabanjure TKK ESL) yaiku tembung kriya amarga aksi njalari sensasi. Sensatif yaiku 1 sing ndadekake trenyuh; sing njalari emosi; 2 sing ngrusuhi; nggemparake; (Alwi, dkk 2008:1274). TKK sing nduwe kalungguhan KEBwS lan ngisi guna Wa. TKK ESL majibake anane J lan Gg minangka konstituen panyengkuyung. Je saka TKK ESL nduweni kalungguhan pengalami tumrap T Ar kanthi fitur insani lan objekif tumrap non insani. Gg saka TKK ESL nduweni kalungguhan panandhang tumprap T Ar kanthi fitur maujud lan ora maujud. Dhata TKK ESL ing ngisor iki. (33) Pirang-pirang negara mbedhidhing. (JB No. 25 Minggu III Pebruari 2014) Pirang-pirang warga negara F Ar J Obj mbedhidhing Wj Gn Kl Ukara saka dhata (33) ing ndhuwur nuduhake anane TKK ESL yaiku ditengeri aksi njalari sensasi yaiku tembung "mbedhidhing" ing dhata kasebut. Tembung "mbedhidhing" bisa diarani tembung amarga kedadeyan saka satembung, yaiku saka tembung "bedhidhing" banjur kena ater-ater {m-}, dadi "mbedhidhing". Frasa insani bisa "pirang-pirang negara" awujud F Ar T Kr W KhESlS 8
Tembung Kriya Kahanan sajrone Ukara Statif ing Basa Jawa ing dibuktekake kanthi diwenehi ngarepe frasa "pirang-pirang warga negara", dadi "dudu pirang-pirang warga negara". Nalika Jejer diisi saliyane T Ar insani, ukara kasebut ora bisa dadi ukara TKK ESL. Tembung "mbedhidhing" yaiku aksi njalari sensasine jejer sing diisi T Ar insani. tembung "dudu" (33) (33a) (33b) (33c) (33d) Pirang-pirang warga negara mbedhidhing. Semut mbedhidhing. *) Es batu mbedhidhing. *) Pirang-pirang warga negara mlayu. Pirang-pirang warga negara kaget . Ukara (33a) jejere awujud T Ar non insani, nalika jejer saka dhata (33) diowahi, ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora ana. Dene ukara (33b) jejere awujud T Ar insani nanging semantike kurang trep. Frasa "pirang-pirang warga negara" minangka J lan kalungguhane Pgl. Kalungguhan saka jejer yaiku pengalami amarga lagi ngalami kahanan. (52) Masyarakat kang rukun nduwe pangaribawa kang gedhe. (JB No. 20 Minggu II Januari 2014) Masyarakat kang rukun F Ar J Pnp nduwe pangaribawa kang gedhe F Ar G Pnd Wj Gn Kl Dhata (52) ing ndhuwur nuduhake anane TKK BnfPss yaiku ditengeri wasesane yaiku tembung "nduwe" ing dhata kasebut. Tembung "nduwe" bisa diarani TKK BnfPss amarga jejer saka dhata kasebut lagi nduweni samubarang. Jejer saka dhata (52) yaiku, frasa "masyarakat kang rukun" awujud F Ar insani bisa dibuktekake kanthi diwenehi ing ngarepe frasa "masyarakat kang rukun", dadi "dudu masyarakat kang rukun". Nalika Jejer diisi F Ar insani, ukara kasebut bisa dadi ukara TKK BnfPss. T Kr W KhBnfPss tembung "dudu" Banjur "mbedhidhing" awujud TKK ESlS bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "ora" ing kiwane tembung "mbedhidhing", dadine "ora mbedhidhing" nalika diwenehi tembung "ora" banjur trep, tembung "mbedhidhing" kagolong TKK ESL amarga ngadharake aksi njalari sensasi. Nalika tembung "mbedhidhing" diganti karo tembung "mlayu" kaya ing (33c) ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora nuduhake ana TKK ESlS. Dene ukara (33d) jejere awujud T Kr nanging ngandharake aksi njalari sensasi. Guna saka tembung "mbedhidhing" yaiku W Kalungguhan saka tembung "mbedhidhing" yaiku KhESL. Tembung Kriya Kahanan Benefaktif TKK benefaktif ing basa Jawa diperang dadi telu, yaiku (1) TKK benefaktif posesif, (2) TKK benefaktif imposesif, lan (3) TKK benefaktif akuisif. Andharan lan perangan kasebut dijlentehake ing ngisor iki. Tembung Kriya Kahanan Benefaktif Posesif TKK benefaktif posesif (sabanjure TKK BnfPss) yaiku TKK sing nduwe kalungguhan KBnfPss lan ngisi guna Wa. Benefaktif tegese panampan, yen posesif yaiku ngrasa dadi sing nduwe; nduweni sipat iri (Alwi, dkk 2008:1095), banjur benefaktif posesif yaiku jejer kang nduweni kalungguhan panampa lagi ngalami kahanan amarga ngerasa nduweni samubarang. TKK BnfPss lan Gg minangka konstituen majibake anane panyengkuyung. ing TKK BnfPss nduweni kalungguhan panampa tumrap T Ar kanthi fitur insani lan non insani. Gg saka TKK BnfPss nduweni kalungguhan panandhang tumprap T Ar kanthi fitur maujud lan non maujud nduweni kalungguhan panandhang. Dhata TKK BnfPss ing ngisor iki. J Je (52) Masyarakat kang rukun nduwe pangaribawa (52a) (52b) (52c) kang gedhe. Panci nduwe pangaribawa kang gedhe. *) Masyarakat kang rukun ngombe pangaribawa kang gedhe. *) Pangaribawa kang gedhe diduweni masyarakat kang rukun. Ukara (52a) jejere awujud T Ar non insani, nalika jejer saka dhata (52) diowahi, ukarane isih ana. Frasa gramatikal, "masyarakat kang rukun" nduweni guna J amarga manggon ing kiwane wasesa, jejer uga dadi topik sing dicritakake sajrone ukara kasebut. Kalungguhan saka jejer yaiku penampa amarga wasesane nduweni kalungguhan KhBnfPss, mila nduweni kalungguhan panampa. nanging semantike ora jejere Banjur "nduwe" awujud TKK BnfPss bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "ora" ing kiwane tembung "nduwe", dadine "ora nduwe" nalika diwenehi tembung "ora" banjur trep, tembung "nduwe" kagolong TKK BnfPss. Guna saka tembung "nduwe" yaiku W Bisa ditengeri W manggon ing tengene J nalika ukarane J-W. Kalungguhan saka tembung "nduwe" yaiku KhBnfPss. Nalika tembung tembung "nduwe" diganti karo "ngombe" kaya ing (52b) ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora nuduhake ana TKK BnfPss. Frasa "pangaribawa kang gedhe" nduweni wujud F Ar bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane frasa "pangaribawa kang gedhe" dadine yaiku, "dudu pangaribawa kang gedhe". Frasa "pangaribawa kang gedhe" nduweni guna G amarga kanggo ngganepi wasesa supaya ora gothang. Frasa "panggaribawa kang gendhe" bisa dadi jejer kaya ing ukara (52c) nanging semantike kurang trep. Kalungguhan 9
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 saka frasa "pangaribawa kang gedhe" yaiku panandhang amarga nandhang kahanane J. isih tembung "mangan" kaya gramatikal, nanging semantike ora nuduhake ana TKK BnfI. ing (62b) ukarane Tembung Kriya Kahanan Benefaktif Imposesif TKK benefaktif imposesif (sabanjure TKK BnfI) yaiku TKK sing nduwe kalungguhan KBnfI lan ngisi guna Wa. Benefaktif tegese nampa, yen imposesif tegese kelangan, banjur benefaktif imposesif yaiku jejer kang nduweni kalungguhan panampa lagi ngalami kahanan amarga kelangan samubarang. TKK BnfI majibake anane J lan Gg minangka konstituen panyengkuyung. Je ing TKK BnfI nduweni kalungguhan panampa tumrap T Ar kanthi fitur insani lan non insani. Gg saka TKK BnfI nduweni kalungguhan panandhang tumprap T Ar kanthi fitur maujud lan non maujud nduweni kalungguhan panandhang. Dhata TKK BnfI ing ngisor iki. (62) Rakyat Indonesia kelangan kapercayan. (JB No. 27 Minggu I Maret 2014) kelangan Rakyat Indonesia F Ar J Pnp kapercayan Wj Gn Kl T Kr W KhbnfI Ukara ing dhata (62) ing ndhuwur nuduhake anane TKK BnfI yaiku ditengeri wasesane yaiku tembung "kelangan" ing dhata kasebut. Tembung "kelangan" bisa diarani TKK BnfI amarga jejer saka dhata kasebut lagi kelangan samubarang. Jejer saka dhata (62) yaiku, frasa "Rakyat Indonesia" awujud F Ar insani bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane frasa "rakyat Indonesia", dadi "dudu rakyat Indonesia". Nalika Jejer diisi F Ar insani, ukara kasebut bisa dadi ukara TKK BnfI. T Ar G Pnd Rakyat Indonesia kelangan kapercayan. Tas kelangan kapercayan. *) Rakyat Indonesia mangan kapercayan. *) Kapercayan diilangake rakyat Indonesia. *) Ukara (62a) jejere awujud T Ar non insani, nalika jejer saka dhata (62) diowahi, ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora ana. Frasa "rakyat Indonesia" minangka J lan nduweni kalungguhan Pnp. Jejer nduweni kalungguhan panampa amarga wasesane nduweni kalungguhan KhBnfI, mila jejere nduweni kalungguhan panampa. (62) (62a) (62b) (62c) Banjur "kelangan" awujud TKK BnfI bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "ora" ing kiwane tembung "kelangan", dadine "ora kelangan" nalika diwenehi tembung "ora" banjur trep, tembung "kelangan" kagolong TKK BnfI. Guna saka tembung "kelangan" yaiku W Bisa ditengeri W manggon ing tengene J nalika ukarane J-W. Kalungguhan tembung "kelangan" yaiku tembung "kelangan" diganti karo KhBnfI. Nalika Tembung "kapercayan" nduweni wujud T Ar bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane tembung "kapercayan" dadine yaiku, "dudu kapercayan". Tembung "kapercayan" nduweni guna G amarga kanggo ngganepi wasesa supaya ora gothang. Ukara (62c) bisa dadi jejer nanging kurang trep. Kalungguhan saka tembung "kapercayan" yaiku panandhang amarga nandhang kahanane J. Tembung Kriya Kahanan Benefaktif Akuisif TKK benefaktif akuisif (sabanjure TKK BnfA) yaiku TKK sing nduwe kalungguhan KBnfA lan ngisi guna Wa. Benefaktif tegese nampa, yen akuisif tegese antuk, banjur benefaktif akuisif yaiku jejer kang nduweni kalungguhan panampa lagi ngalami kahanan amarga antuk samubarang. TKK BnfA majibake anane J lan Gg minangka konstituen panyengkuyung. Je ing TKK BnfA nduweni kalungguhan panampa tumrap T Ar kanthi fitur insani lan non insani. Gg saka TKK BnfA nduweni kalungguhan panandhang tumprap T Ar kanthi fitur non maujud nduweni kalungguhan maujud panandhang. Dhata TKK BnfA ing ngisor iki. (72) Calon TKI antuk pendidikan lan pelatihan kerja. lan (JB No. 24 Minggu II Pebruari 2014) Wj Gn Kl Calon TKI F Ar J Pnp antuk T Kr W KhBnfA pendidikan lan pelatihan kerja F Ar G Pnd Ukara ing dhata (72) ing ndhuwur nuduhake anane TKK BnfA yaiku ditengeri wasesane yaiku tembung "antuk" ing dhata kasebut. Tembung "antuk" bisa diarani TKK BnfA amarga jejer saka dhata kasebut lagi antuk samubarang. Jejer saka dhata (72) yaiku, frasa "calon TKI" awujud F Ar insani bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane frasa "calon TKI", dadi "dudu calon TKI". Nalika Jejer diisi F Ar insani, ukara kasebut bisa dadi ukara TKK BnfA. (72) (72a) (72b) (72c) Calon TKI antuk pendidikan lan pelatihan kerja Kursi antuk pendidikan lan pelatihan kerja. *) Calon TKI ngombe pendidikan lan pelatihan kerja. *) Pendidikan lan pelatihan kerja diantukake calon TKI. Ukara (72a) jejere awujud T Ar non insani, nalika jejer saka dhata (72) diowahi, ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora ana. Frasa "calon TKI" nduweni guna J amarga manggon ing kiwane wasesa, jejer uga dadi topik sing dicritakake sajrone 10
Tembung Kriya Kahanan sajrone Ukara Statif ing Basa Jawa ukara kasebut. Frasa "calon TKI" minangka J lan nduweni kalungguhan Panampa. Banjur "antuk" awujud TKK BnfA bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "ora" ing kiwane tembung "antuk", dadine "ora antuk" nalika diwenehi tembung "ora" banjur trep, tembung "antuk" kagolong TKK BnfA. Guna saka tembung "antuk" yaiku W Bisa ditengeri W manggon ing tengene J nalika ukarane J-W. Kalungguhan tembung "antuk" yaiku KhBnfA. Nalika tembung "antuk" diganti karo tembung "ngombe" kaya ing (72b) ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora nuduhake ana TKK BnfA. Ukara (87) ing ndhuwur nuduhake anane TKK LPrs yaiku ditengeri ana TKK lan ana tembung "ing" kiwane papan. Jejer saka dhata (87) yaiku, frasa "masyarakat Indonesia" awujud T Ar insani bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane frasa "masyarakat Indonesia", dadi "dudu masyarakat Indonesia". Nalika Jejer diisi T Ar insani, ukara kasebut bisa dadi ukara TKK LPrs. (87) Masyarakat Indonesia manggon ing dhaerah- dhaerahrawan bencana. (87a) Kipas manggon ing dhaerah-dhaerah rawan bencana. *) Frasa "pendidikan lan pelatihan kerja" nduweni wujud F Ar bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane frasa "pendidikan lan pelatihan kerja" dadine yaiku, "dudu pendidikan lan pelatihan kerja". Frasa "pendidikan lan pelatihan kerja" nduweni guna G amarga kanggo ngganepi wasesa supaya ora gothang. Ukara (72c) bisa dadi trep. Kalungguhan saka frasa "pendidikan lan pelatihan kerja" yaiku panandhang amarga nandhang kahanane J. jejer nanging kurang Tembung Kriya Kahanan Lokatif TKK lokatif ing basa Jawa diperang dadi telu, yaiku (1) TKK lokatif presentif/eksistensif, (2) TKK lokatif destinatif/purposif, lan (3) TKK lokatif originatif. Andharan lan perangan kasebut dijlentehake ing ngisor iki. Tembung Kriya Kahanan Lokatif Presentif/Eksistensif TKK lokatif pesentif/eksistensif (sabanjure TKK LPrs) yaiku TKK sing nduwe kalungguhan KLPrs lan papan, ngisi yen ing. Lokatif presentif/eksistensif presentif/eksistensif nduweni kalungguhan paing amarga Je lagi ana ing sawijine papan. TKK LPrs majibake anane J lan Kt minangka konstituen panyengkuyung. Je ing TKK LPrs nduweni kalungguhan paing tumrap T Ar kanthi fitur insani lan animat. Kt saka TKK LPrs nduweni kalungguhan lokatif utawa papan tumprap T Ar kanthi fitur non insani lan maujud. Dhata TKK LPrs ing ngisor iki. (87) Masyarakat Indonesia manggon ing daerah- daerah rawan bencana. (JB No. 17 Minggu IV Desember 2014) guna Wa. Lokatif tegese lagi ana jejer tegese yaiku kang Wj Gn Kl Masyarakat Indonesia F Ar J Png manggon T Kr W KhLPrs ing daerah- daerah rawan bencana F Ar Kt Ppn Ukara (87a) jejere awujud T Ar non insani, nalika jejer saka dhata (87) diowahi, ukarane isih ana. Frasa nanging semantike gramatikal, J amarga Indonesia" nduweni guna "masyarakat manggon ing kiwane wasesa, jejer uga dadi topik sing dicritakake sajrone ukara kasebut. Kanggo mbuktekake yen frasa "masyarakat Indonesia" manggoni guna J jalaran bisa dadi wangsulan saka pitakon sapa, yaiku "sapa rawan bencana? Masyarakat Indonesia", nalika diwangsuli nganggo frasa "masyarakat Indonesia" banjur trep lan bener yen frasa "masyarakat Indonesia" minangka J lan nduweni kalungguhan Png. Jejer nduweni kalungguhan Png amarga jejer lagi ana ing sawijine papan. ora sing manggon ing dhaerah-dhaerah (87b) Wj Gn Kl Masyaraka Indonesia T Ar J Png ing T Kr W daerah-daerah rawan bancana F Ar Kt KhLPrs Ppn Banjur "manggon" awujud TKK LPrs bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "ora" ing kiwane tembung "manggon", dadine "ora manggon" nalika diwenehi tembung "manggon" kagolong TKK LPrs. Guna saka tembung "manggon" yaiku W Bisa ditengeri W manggon ing tengene J nalika ukarane J-W. Kalungguhan tembung "manggon" yaiku KhLPrs. Kalungguhan saka tembung iku "manggon" diarani KhLPs amarga "manggon" ngandharake J ing sawijine papan. lagi manggon Tembung "manggon" bisa diilanggi kaya ing ukara (87b) nanging semantike isih nuduhake ana TKK LPrs. tembung "ora" banjur trep, Frasa "ing dhaerah-dhaerah rawan bencana" nduweni wujud F Ar bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane frasa "ing dhaerah-dhaerah rawan bencana" dadine yaiku, "dudu ing dhaerah-dhaerah rawan bencana". Nalika diwenehi tembung "dudu" banjur trep. Frasa "ing dhaerah-dhaerah rawan bencana" nduweni wujud F Ar. Frasa "ing dhaerah-dhaerah rawan bencana" nduweni guna Kt amarga ngandharake katrangan. Dene kalungguhan saka frasa "ing dhaerah- 11
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 dhaerah ngandharake papan kedadeyan lagi lumaku. rawan bencana" yaiku papan amarga Tembung Kriya Kahanan Lokatif Destinatif/Purposif TKK lokatif destinatif/purposif (sabanjure TKK LD) yaiku TKK sing nduwe kalungguhan KLD lan ngisi guna Wa. Lokatif tegese papan lan destinatif/purposif tegese menyang. Lokatif destinatif/purposif yaiku jejer kang nduweni kalungguhan pamenyang amarga J menyang sawijining papan. TKK LD majibake anane J lan Kt kanthi nduweni papan minangka konstituen panyengkuyung. Je ing TKK LD nduweni fitur T Ar insani. Kt saka TKK LD nduweni kalungguhan lokatif utawa papan tumprap T Ar kanthi fitur non insani lan maujud. Dhata TKK LD ing ngisor iki. (93) Migrant Care mulih menyang Indonesia. (JB No. 24 Minggu II Pebruari 2014) Migrant Care F Ar J Pmg mulih menyang Indonesia F Ar Kt Ppn Wj Gn Kl Ukara (93) ing ndhuwur nuduhake anane TKK LD yaiku ditengeri ana TKK tembung "menyang" ing kiwane papan. Jejer saka dhata (93) yaiku, frasa "Migrant Care" awujud F Ar insani bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane frasa "Migrant Care", dadi "dudu Migrant Care". Nalika Jejer diisi F Ar insani, ukara kasebut bisa dadi ukara TKK LD. T Kr W KhLD lan ana Frasa "menyang Indonesia" nduweni wujud F Ar bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane frasa "menyang Indonesia" dadine yaiku, "dudu menyang Indonesia". Nalika diwenehi tembung "dudu" banjur trep. Frasa "menyang Indonesia" nduweni wujud F Ar. Frasa "menyang Indonesia" nduweni guna Kt amarga ngandharake katrangan. Dene kalungguhan saka frasa "menyang Indonesia" yaiku papan amarga ngandharake papan kedadeyan arep lumaku. Tembung Kriya Kahanan Lokatif Originatif TKK lokatif originatif (sabanjure TKK LO) yaiku TKK sing nduwe kalungguhan KLO lan ngisi guna Wa. Lokatif tegese papan lan originatif tegese saka. Lokatif originatif yaiku jejer kang nduweni kalungguha panyaka amarga Je saka sawijining papan. TKK LO majibake anane J lan Kt kanthi nduweni papan minangka konstituen panyengkuyung. Je ing TKK LO nduweni kalungguhan panyaka tumrap T Ar kanthi fitur insani. Kt saka TKK LO nduweni kalungguhan lokatif utawa papan tumprap T Ar kanthi fitur non insani lan maujud. Dhata TKK LO ing ngisor iki. (102) Warga sumingkir saka desane nalika Merapi mbledos. (JB No. 25 Minggu III Pebruari 2014) Wj Gn Kl Warga T Ar J Pyk sumingkir T Kr W KhLO saka desane F Ar Kt Ppn (93) Migrant Care mulih menyang Indonesia. (93a) (93b) Lemari mulih menyang Indonesia. *) Migrant Care mlayu menyang Indonesia. Ukara (93a) jejere awujud T Ar non insani, nalika jejer saka dhata (93) diowahi, ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora ana. Frasa "Migrant Care" nduweni guna J amarga manggon ing kiwane wasesa, jejer uga dadi topik sing dicritakake sajrone ukara kasebut. Frasa "Migrant Care" minangka J lan nduweni kalungguhan Pmg. Jejer nduweni kalungguhan Pmg amarga jejer arep menyang sawijine papan. awujud TKK LD bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "ora" ing kiwane tembung "mulih", dadine "ora mulih" nalika diwenehi tembung "ora" banjur trep, tembung "mulih" kagolong TKK LD. Guna saka tembung "mulih" yaiku W Bisa ditengeri W manggon ing tengene J nalika ukarane J-W. Kalungguhan yaiku KhLD. Kalungguhan saka tembung "mulih" diarani KhLD amarga "mulih" iku ngandharake J menyang sawijine papan. Nalika tembung "mulih" diganti karo tembung "mlayu" kaya ing (93b) ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora nuduhake ana TKK LD. Banjur "mulih" tembung "mulih" Ukara (102) ing ndhuwur nuduhake anane TKK LO yaiku ditengeri ana TKK lan ana tembung "saka" ing kiwane papan. Jejer saka dhata (102) yaiku, tembung "warga" awujud T Ar insani bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane tembung "warga", dadi "dudu warga". Nalika Jejer diisi T Ar insani, ukara kasebut bisa dadi ukara TKK LO. (102) Warga sumingkir saka desane nalika Merapi (102a) (102b) mbledos. Kipas sumingkir saka desane nalika Merapi mbledos. *) Warga mlayu saka desane nalika Merapi mbledos. Ukara (102a) jejere awujud T Ar non insani, nalika jejer saka dhata (102) diowahi, ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora ana. Tembung "warga" minangka J lan nduweni kalungguhan Panyaka. Jejer nduweni kalungguhan Pyk amarga jejer saka sawijine papan. Banjur "sumingkir" awujud TKK LO bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "ora" ing kiwane tembung "sumingkir", dadine "ora sumingkir" nalika diwenehi tembung "sumingkir" kagolong TKK LO. Kalungguhan saka tembung "ora" banjur trep, 12
Tembung Kriya Kahanan sajrone Ukara Statif ing Basa Jawa tembung "sumingkir" diarani KhLO amarga "sumingkir" iku ngandharake J saka sawijine papan. Nalika tembung "sumingkir" diganti karo tembung "mlayu" kaya ing (102b) ukarane isih gramatikal, nanging semantike ora nuduhake ana TKK LO. PANUTUP Isine bab V diperang dadi loro, yaiku (1) dudutane lan (2) pamrayoga, diandharake ing ngisor iki. Frasa "saka desane" nduweni wujud F Ar bisa dibuktekake kanthi diwenehi tembung "dudu" ing kiwane frasa "saka desane" dadine yaiku, "dudu saka desane". Nalika diwenehi tembung "dudu" banjur trep. frasa "saka desane" nduweni wujud F Ar. Frasa "saka desane" nduweni guna Kt amarga ngandharake katrangan. Dene kalungguhan saka frasa "saka desane" yaiku papan amarga ngandharake papan kedadeyan sawise lumaku. Asile Panliten Asile panliten saka jlentrehan dhata TKK ing basa Jawa bisa dimangerteni yen TKK nduweni wujud tembung kriya nanging nduweni kalunguhan kahanan. Titikane tembung kriya bisa ditengeri kanthi diwenehi tembung "ora" utawa "lagi" ing kiwane tembung kriya. Guna ing wasesa. saka TKK yaiku manggon Kalungguhan saka TKK yaiku kahanan. TKK ing basa Jawa bisa diperang dadi telu, yaiku 1) TKK eksperensial 2) TKK benefaktif, lan 3) TKK lokatif Dhiskusi Asile Panliten TKK ing basa Jawa diperang adhedhasar jinise. TKK ing basa Jawa bisa diperang dadi telu, yaiku 1) TKK eksperensial 2) TKK benefaktif 3) TKK lokatif. Wujud saka jinise TKK padha yaiku T Kr. Guna saka jinise TKK uga padha yaiku nglungguhi wasesa. Nanging kalungguhan saka jinise TKK ora ana sing padha. Jejer TKK eksperensial lagi ngalami kahanan. Jejer TKK benefaktif lagi nampa kahanan. Jejer TKK lokatif lagi ana ing papan panggonan kedadeyan, menyang papan panggonan kedadeyan, lan saka papan panggonan kedadeyan sing wis lumaku. Buku Valensi Sintaksis Basa Jawa dening Adipitoyo nliti tembung kriya lan merang tembung kriya adhedhasar semantik. Dene buku Tipe- Tipe Semantik Verba Basa Jawa njentrehake struktur semantik saka tembung kriya. Dudutan Miturut panemu sadurunge, TKK ora ana aksi saka jejer. Nanging saka asil panliten iki bisa didudut yen aksi ora mung ana ing tembung kriya pakaryan. TKK uga ana aksi saka jejer, dene sajrone tembung kriya proses durung bisa dipastekake. Struktur guna sajrone TKK sing dadi konstiuen panyengkuyung ora mung geganep nanging uga ana lesan. Nalika TKK solah kognitif lan solah emotif mesthi ana konstituen panyengkuyung yaiku lesan amarga ana aksi saka jejer. Dene TKK bawa kognitif lan bawa emotif ana konstituen panyengkuyunge lokatif sing dadi konsituen yaiku geganep. TKK panyengkuyung yaiku jejer lan katrangan papan. Pamrayoga Asile panliten iki isih akeh kurang lan lupute, mila panliti ngarepake ana panyaru sing bisa mbangun ing panliten sabanjure. Panliti uga menehi pamrayoga kanggo panliten ngenani tembung kriya, sing jarang diteliti yaiku, tembung kriya proses. Sumber dhata panliten namung nggunakake dhata tulis saka ature redhaksi kalawarti Jayabaya taun 2014-2016 amarga dhata saka ature redhaksi ukarane non fiktif. Panliti ngarepake panyaru amarga ana kurang lan lupute supaya bisa luwih apik ing panliten sabanjure. KAPUSTAKAN Adipitoyo, S., 1999. Morfofonemik Bahasa Jawa Dialek surabaya. Pusat Pembinaan Dan Pengembangan N Nasional. _________, 2002. Valensi Sintaksis Bahasa Jawa Dialek Surabaya. Surabaya: Departemen Pendidikan Nasional Republik Indonesia Universitas Negeri Surabaya , 2013. Valensi Sintaksis Bahasa Jawa. Surabaya: Citra Wacana Alwasillah, Chaedar. 2011. Beberapa Mazdab dan ing ndhuwur bisa lan njlentehan diweruhi yen tembung kriya kahanan bisa ditemtokake adhedhasar struktur semantik. Kalungguhan jejer sajrone TKK uga beda-beda gumantung jinise tembung kriya kahanan. Dene tembung kriya kahanan eksperensial, kalungguhan jejere yaiku pengalami. Banjur tembung kriya kahanan benefaktif kalungguhan jejere panampa. Kalungguhan TKK gumantung jinise TKK. Andharan Dikotomi Teori Linguistik. Bandung: Angkasa Alwi, Hasan dkk, 2001. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia (Edisi Ketiga). Jakarta: Balai Pustaka , 2008. Kamus Besar Bahasa Indonesia Pusat Bahasa (Edisi Keempat). Jakata: Gramedia Pustaka Utama Azhari, Liana Azmi, 2015. Tembung Kriya Kahanan sajrone Basa Jawa ing Tlatah Jember. Surabaya: Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya. 13
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 Chaer, Abdul, 2013. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia. Jakarta: Rineka Cipta Djajasudarma, Fatimah, 2013. Semantik 2 Relasi Makna, lan Paradigmatik, Derivasional.Bandung: Refika Aditama. Inferensi Sintagmatik, Surana, S., dan Problematika Pembelajaran Analisis Wacana. Fkip E- Proceeding, Pp.237-244. 2017. Kridalaksana, Harimurti. 2008. Kamus Linguistik (Edisi Keempat). Jakarta: PT Gramedia _________. 2007. Kelas Kata dalam Bahasa Indonesia. Jakarta: Gramedia Lyons, John. Semantics Vol. 2. Cambridge: Cambridge University Press. Padmosoekotjo. 1987. Paramasastra Jawa. Surabaya: Parera, P.T. Citra Jaya Murti Jos Daniel. 2009. Dasar-dasar Analisis Sintaksis.Jakarta: Erlangga Poedjosoedarmo, Soepomo, dkk. 1979. Morfologi Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan Nasional Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2011. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua Safitri, Aprilia, 2014. Konstruksi Sintaksis Mawa Tembung Kriya Nenandhang {-en}. Skripsi. Surabaya: Universitas Negeri Surabaya Samsuri. 1988. Berbagai Aliran Linguistik Abad XX. Jakarta: Depdikbud Sudaryanto. 2015. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press Sumarlam, M.S. 2004. Aspektualitas Bahasa Jawa: Kajian Morfologi dan Sintaksis. Surakarta: Pustaka Cakra Surakarta Tampubolon, D.P., Abubakar, dan M. Sitorus. 1979. Semantik Kata Kerja Bahasa Pusat Tipe-tipe Indonesia Jakarta: Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Verhaar, J.W.M. 2008. Asas-Asas Linguisik Umum. Yogyakarta: Gajah Mada Univesity Press Wedhawati, dkk., 1990. Tipe-tipe semantik Verba Bahasa Jawa. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Kontemporer. , 2005. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Yogyakarta: Kanisius 14