KALEPATAN FONOLOGIS SAHA MORFOLOGIS ING KARANGAN BASA JAWI SISWA KELAS X IPA 2 SMA N 1 PUNDONG Skripsi Dipunajengaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Dening : Tri Astuti NIM. 13205241060 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA TAHUN 2017 i
SESANTI den rewangi suku jaja teken janggut sing sapa tekun bakal tekan ( bapak ) tan ana gegayuhan datan klampah tanpa tumemen sakehing ngersah ngersula mokal angrengkuh gayuh (mas Arief Zuliyanto) ngelmu utama Sabda Gusti Hamengku Jagad kang dadi darmaning manungsa (panyerat) v
PISUNGSUNG Kanthi raos syukur Alhamdulillah dhumateng Allah SWT, skripsi menika saged kalampahan kanthi lancar dumugi pungkasan. Skripsi menika kula pisungsungaken dhumateng tiyang sepuh kula kakalih, Bapak Panija saha Ibu Jimah Darni ingkang tansah paring panjurung, panyengkuyung, pangestu saha pandonganipun ingkang tansah saestu. vi
PRAWACANA Puji syukur konjuk dhumateng Ngarsanipun Gusti Allah SWT, ingkang tansah paring nikmat kasarasan saha kawilujengan dhumateng kula, satemah kula saged nyerat skripsi kanthi irah-irahan "Kalepatan Fonologis Saha Morfologis ing Karangan Basa Jawi Siswa Kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong" kanthi lancar dumugi paripurna anggenipun nyerat. Skripsi menika dipunserat kangge njangkepi salah satunggaling sarat pandadaran kangge anggayuh gelar Sarjana Pendidikan. Boten kesupen panyerat ugi ngaturaken agunging panuwun dhumateng Ibu Prof. Dr. Endang Nurhayati, M.Hum. Minangka dosen pembimbing skripsi ingkang sampun paring panjurung, pamrayogi, panyaruwe, paring bimbingan kanthi sabar ing sakdangunipun kula nyerat skripsi menika saha sampun paring kathah ngelmi ingkang migunani sanget satemah skripsi menika saged paripurna kanthi sae saha lancar. Skripsi menika saged dipunserat kanthi paripurna, amargi mapinten-pinten pihak ingkang sampun nyengkuyung. Awit saking menika panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng sedaya pihak ing ngandhap menika. 1. Bapak Prof. Dr. Sutrisna Wibawa, M.Pd. minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring wekdal dhateng kula kangge pados ngelmu. 2. Ibu Prof. Dr. Endang Nurhayati, M.Hum. minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan anggen kula nyerat skripsi menika. 3. Bapak Prof. Dr. Suwardi, M.Hum. minangka Pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, ingkang sampun paring idin nglampahi panaliten menika. 4. Ibu Sri Hertanti Wulan, M.Hum minangka Dosen Penasehat Akademik ingkang sampun paring bimbingan saha pandom sakdangunipun kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. vii
PRATELAN ISI IRAH-IRAHAN ... i PASARUJUKAN ... ii PENGESAHAN ... iii WEDHARAN ... iv SESANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWACANA ... vii PRATELAN ISI ... ix PRATELAN TABEL ... xii PRATELAN LAMPIRAN ... xiii PRATELAN CEKAKAN ... xiv SARINING PANALITEN ... xv BAB I PURWAKA ... 1 A. Dhasaring Panaliten ... 1 B. Underaning Prakawis ... 5 C. Watesaning Prakawis ... 5 D. Wosing prakawis ... 5 E. Ancasing Panaliten ... 6 F. Paedahing Panaliten ... 6 ix Kaca
G. Pangretosan ... 7 BAB II GEGARAN TEORI ... 9 A. Andharan Teori ... 9 1. Anailis Kalepatan Basa ... 9 2. Jinising Kalepatan Basa ... 12 a. Kalepatan Fonologis ... 12 1) Silabisasi ... 13 2) Ejaan ... 16 b. Kalepatan Morfologis ... 19 1) Proses Afiksasi ... 21 2) Tembung Rangkep ... 35 3) Tembung Camboran ... 36 3. Faktor (prakawis) ingkang Ndayani kalepatan ... 37 B. Panaliten ingkang Jumbuh ... 39 C. Nalaring Pikir ... 41 BAB III CARA PANALITEN ... 43 A. Jinising Panaliten ... 43 B. Sumber Data Panaliten ... 43 C. Caranipun Ngempalaken Data Panaliten ... 44 D. Pirantining Panaliten ... 45 E. Caranipun Nganalisis Data ... 46 F. Cara Ngesahaken Data ... 48 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN ... 50 A. Asiling Panaliten ... 50 B. Pirembagan ... 68 1. Kalepatan Fonologis ... 69 2. Kalepatan Morfologis ... 94 x
3. Kalepatan Fonologis saha Morfologis ... 102 BAB V PANUTUP ... 110 A. Dudutan ... 110 B. Implikasi ... 111 C. Pamrayogi ... 112 KAPUSTAKAN ... 113 LAMPIRAN ... 115 xi
PRATELAN TABEL Tabel 1: Jinising Ater-Ater ... 21 Tabel 2: Ewahing Tembung Lingga Kagandheng Ater-Ater Anuswara ... 23 Tabel 3: Ewahing Tembung Lingga Kagandheng Ater-Ater ke- ... 24 Tabel 4: Ewahing Tembung Lingga Kagandheng Ater-Ater pa- ... 24 Tabel 5: Jinising Seselan ... 25 Tabel 6: Jinising Panambang ... 26 Tabel 7: Tembung Lingga Pikantuk Panambang -i ingkang Ewah... 26 Tabel 8: Tembung Lingga Pikantuk Panambang -a ingkang Ewah ... 27 Tabel 9: Tembung Lingga Pikantuk Panambang -e ingkang Ewah ... 28 Tabel 10: Tembung Lingga Pikantuk Panambang -en ingkang Ewah ... 29 Tabel 11: Tembung Lingga Pikantuk Panambang -an ingkang Ewah ... 29 Tabel 12: Tembung Lingga Pikantuk Panambang -na ingkang Ewah ... 30 Tabel 13: Tembung Lingga Pikantuk Panambang -ana ingkang Ewah ... 31 Tabel 14: Tembung Lingga Pikantuk Panambang -ake ingkang Ewah ... 32 Tabel 15: Jinising Wuwuhan Sesarengan ... 34 Tabel 16: Tabel Analisis Data ... 48 Tabel 17: Kalepatan Fonologis saha Prakawis ... 50 Tabel 18: Kalepatan Morfologis saha Prakawis ... 59 Tabel 19: Kalepatan Fonologia saha Morfologis saha Prakawis ... 64 xii Kaca
PRATELAN LAMPIRAN Lampiran 1: Tabel Analisis Kalepatan Fonologis saha Morfologis ing Karangan Basa Jawi Siswa Kelas X IPA 1 SMA N 1 Pundong ... 111 Lampiran 2: Tabel Prakawis Ingkang Ndayani Kalepatan ... 139 Lampiran 3: Surat Izin Penelitian ... 187 Lampiran 4: Asil Panyerating Karangan Basa Jawi Siswa ... 188 xiii Kaca
D U
PV PK
) V
) K W
R C
PRATELAN CEKAKAN
: Data
: Ukara
: Panyerating Vokal
: Panyerating Konsonan
: Dipunkirangi Vokal
: Dipunkirangi Konsonan
: Wuwuhan
: Reduplikasi
: Tembung Camboran xiv
KALEPATAN FONOLOGIS SAHA MORFOLOGIS ING KARANGAN BASA JAWI SISWA KELAS X IPA 1 SMA N 1 PUNDONG Dening Tri Astuti NIM 13205241060 SARINING PANALITEN Ancasipun panaliten inggih menika ngandharaken kalepatan fonologis saha morfologis wonten ing karangan basa Jawi siswa kelas X IPA 1 SMA N 1 Pundong. Salajengipun mratelakaken prakawis ingkang ndayani kalepatan jumbuh kaliyan kalepatan fonologis saha morfologis. Jinising panaliten menika kalebet wonten ing panaliten deskriptif kanthi objek asiling panyerating karangan siswa. Panaliten menika madosi kalepatan fonologis saha morfologis wonten ing panyerating siswa kelas X IPA 1 SMA N Pundong. Caranipun ngempalaken data ing panaliten menika kanthi tekhnik maos saha nyathet kangge manggihaken kalepatan panyerating fonologis lan morfologis kanthi cara wawancara kangge mangertosi prakawis ingkang nyebabaken kalepatan panyerating tembung. Cara nganalisis data wonten ing panaliten menika kanthi maos asiling panyerating karangan siswa, reduksi utawi nyaring data ingkang kalebet ing panaliten, nyatet ugi alih tulis saking wawancara dipunserat ing wujud ketikan, dipunanalisis. Cara ngesahaken data inggih menika kanthi uji validitas ingkang dipuntindakaken inggih menika triangulasi teori, ing babagan teori fonologi saha morfologi. Uji reliabilitas pengamatan kanthi tekun supados pikantuk data ingkang ajeg. Asiling panaliten nedahaken kalepatan ing babagan fonologi antawisipun 1) kalepatan babagan silabisasi ingkang gayut kaliyan panyerating tembung ingkang dipuntambahi utawi dipunkirangi vokal saha utawi konsonan, 2) kalepatan panyerating ejaan vokal saha utawi konsonan. Kalepatan bidang morfologi antawisipun 1) panyerating tembung wuwuhan ater-ater, panambang saha wuwuhan sesarengan 2) kalepatan babagan tembung camboran. Prakawis ingkang ndayani kalepatan panyerating fonologis saha morfologis antawisipun 1) lepat amargi boten dipunsengaja, 2) amargi nyelarasaken pocapanipun, 3) lepat amargi tembung lingga saha tembung andhahan, 4) interferensi, saha 5) , kerancuan fonem. Pamijining tembung: kalepatan fonologis saha morfologis, karangan basa Jawi. xv
BAB 1 PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Karangan minangka salah satunggaling asiling ide saha gagasan ingkang dipunandharaken awujud basa sinerat saha saged dipunmangertosi dening pamaos. Nyerat karangan inggih menika kegiatan nyusun tembung-tembung ngginakaken basa baku miturut paugeran-paugeranipun kanthi tema tartamtu. Seratan siswa ingkang awujud karangan menika minangka salah satunggaling katrampilan nyerat. Nalika nyerat satunggaling karangan, siswa mboten namung kedah trampil anggenipun ngandharaken ide, ananging ugi kedah saged milih saha nyusun tembung-tembung ngginakaken basa ingkang baku, saengga menapa ingkang badhe dipunandharaken dening siswa menika saged dipunmangertosi guru utawi pamaos. Pamilihing tembung ingkang leres menika saged nggampilaken guru utawi pamaos kangge mangertosi isi saking karangan, dene panganggening tembung ingkang lepat menika saged ndamel guru utawi pamaos bingung anggenipun mahami isi karangan siswa. Karangan basa Jawi menika gayut kaliyan dayanipun siswa anggenipun nguwaosi basa saha tembung-tembung basa Jawi kangge ngandharaken isi karangan. Wonten ing proses kegiatan nyerat ngginakaken basa Jawi, asring dipunpanggihaken kalepatan-kalepatan panyerating tembung. Makaten ugi wonten ing asiling karangan basa Jawi siswa kelas X ing SMA N 1 Pundong asring kapanggihaken kalepatan-kalepatan panyerating tembung ingkang gayut 1
2 kaliyan fonologis saha morfologi. Kalepatan fonologis ingkang kapanggihaken menika wonten silabisasi saha ejaan, dene kalepatan morfologis menika babagan proses morfologis saking asil karangan basa Jawi siswa. Tuladha kalepatan fonologi babagan silabisasi inggih menika gayut kaliyan pamedhoting wanda wonten ing satunggaling tembung. Pamedhoting wanda ingkang lepat tuladhanipun wonten ing ngandhap menika. Gunung kelud menika gunung ingkang dumunung ing perwat- esan antara blitar lan kediri, Jawa Timur. (20) Kalepatan silabisasi menika gayut kaliyan pamedhoting wanda tembung andhanan antawisipun tembung lingga saha ater-ater saha utawi panambang. Tembung perwatesan menika kalebet tembung andhahan ingkang kadadosan saking tembung lingga wates ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan pra-an →per-an. Paugeran pamedhoting wanda menika dipunpisah adhedhasar wuwuhanipun. Saengga tembung perwatesan anggenipun medhot tembung ingkang leres menika per-wates-an. Kalepatan fonologis babagan ejaan gayut kaliyan panyerating vokal saha konsonan ingkang dipuntambah utawi dipunkirangi. Tuladha kalepatan ejaan vokal wonten ing ngandhap menika. Jembatan miring menika keging toyo saking lepen opak, amergi jawah. (09) Kalepatan ejaan vokal kapanggihaken wonten ing tembung toyo. Menawi dipuntingali saking ukaranipun, tembung ingkang dipunkajengaken menika toya ingkang tegesipun banyu / air. Amargi ukaranipun ngandharaken babagan
jembatan saha lepen, saengga tembung ingkang jumbuh lan dipunkajengaken siswa menika toya, dene menawi dipuntingali saking ejaan basa Jawi tembung toyo menika ingkang leres anggenipun nyerat toya. Tuladha kalepatan ejaan konsonan karangan siswa wonten ing ngandhap menika. Watu lumbung iku satunggaling papan favorit para wisatawan, suasana ing riku tambah greget menawi pada nyumet kembang api. (15) Tembung pada wonten ing kamus Baoesastra Djawa menika tegesipun "tetenger ing tulisan Jawa kanggo tetenger andheging ukara utawa bebukaning karangan". Menawi dipuntingali saking tegesing tembung saha ukara ing nginggil, tembung pada boten jumbuh kaliyan ukaranipun, dene tembung ingkang dipunkajengaken saha jumbuh kaliyan ukara inggih menika tembung padha. Kalepatan proses morfologis ingkang kapanggihaken wonten panyerating karangan siswa inggih menika babagan afiksasi, reduplikasi saha pemajemukan. Kalepatan babagan afiksasi utawi ingkang asring dipunsebut tembung wuwuhan menika wonten ater-ater, seselan, panambang, utawi wuwuhan sesarengan. Kalepatan menika kapanggihaken wonten ing karangan siswa, ukaranipun kados makaten. Penza menika dipun wonten aken ing hall SMA N 1 Pundong.(SD) Miturut ngelmu basa babagan morfologi mliginipun wuwuhan (afiksasi), pandhapuking tembung menika asalipun saking tembung lingga wonten ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan dipun-aken, inggih menika ater-ater dipun- saha panambang -aken. Paugeranipun tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan 3 ing
menika rumaket kaliyan tembung lingganipun. Pramila tembung ingkang leres inggih menika dipunwontenaken proses wuwuhanipun (dipun- + wonten + - aken). Ing tanggal pitu likur desember... (11) Kalepatan morfologis wonten ing nginggil menika gayut kaliyan tembung camboran utawi pemajemukan, inggih menika tembung ingkang kabentuk saking kalih tembung utawi langkung ingkang dados tembung enggal saha gadhah teges enggal ugi. Tembung pitu likur menika kadadosan saking tembung pitu salah satunggaling angka saha menawi ngginakaken bilangan numerik wujudipun [7], dene likur menika tegesipun wilangan ingkang ginanipun kangge katrangan antawisipun 21-29. Wonten ing ukara menika anggenipun nyerat ingkang leres dipungandheng pitulikur kangge negesken angka 27 minangka tanggal, jumbuh kalian ukaranipun. Andharan ing nginggil babagan kalepatan menika nedahaken bilih wonten ing karangan basa Jawi siswa, taksih wonten kalepatan ingkang sejatosipun kathah prakawis ingkang ndayani siswa nindakaken kalepatan menika. Prakawis ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika gayut kalian panyerating fonologis saha morfologis. Kalepatan ingkang gayut kaliyan panyerating fonologis menika babagan silabisasi saha ejaan, dene kalepatan morfologis ingkang kapanggihaken menika perangan proses morfologis. Saengga panaliten menika nliti babagan asiling karangan basa Jawi siswa kelas X SMA N 1 Pundong ingkang jumbuh kaliyan prakawisipun. 4
B. Underaning Prakawis Saking dhasaring panaliten ingkang sampun kawedhar ing nginggil punika, bab ingkang saged dipuntliti inggih menika: 1. Jinising kalepatan fonologis saha morfologis ing karangan basa Jawi siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong. 2. Perkawis ingkang ndayani kalepatan fonologis saha morfologis ing karangan basa Jawi siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong. 3. Pangaribawa kalepatan fonologis saha morfologis wonten ing karangan basa Jawi siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong gayut kaliyan kawruh siswa. C. Watesaning Prakawis Kanthi underaning prakawis ingkang sampun kawedhar, panaliten menika boten saged nliti sedaya pramila wonten ing panaliten menika dipunwatesi nliti babagan jinising kalepatan fonologis saha morfologis ing karangan basa Jawi siswa kelas X SMA N 1 Pundong saha prakawis ingkang ndayani kalepatan menika. D. Wosing Prakawis Saking watesaning prakawis kala wau, wosing prakawis ingkang saged dipundamel inggih menika: 1. Menapa kemawon jinising kalepatan fonologis saha morfologis wonten ing karangan basa Jawi siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong? 2. Menapa kemawon ingkang ndayani siswa nindakaken kelapatan menika? 5
E. Ancasing Panaliten Panaliti anggenipun damel panaliten menika tamtu kemawon gadhah ancas ingkang saged mupangat. Ancasing panaliten dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Ngandharaken jinising kalepatan fonologis saha morfologis wonten ing karangan basa Jawi siswa kelas X SMA N 1 Pundong. 2. Ngandharaken prakawis ingkang ndayani siswa nindakaken kalepatan menika. F. Paedhahing Panaliten Paedhah saking panaliten menika wonten kalih, inggih menika paedhah teoritis kaliyan paedhah praktis . 1. Paedhah teoritis Kaajab bilih asiling panaliten menika saged paring tambahing ngelmu mliginipun ngelmu babagan basa ingkang gayut kaliyan kalepatan fonologis saha morfologis. 2. Paedhah praktis Panaliten menika saged dados tuladha kangge panaliti sanes ingkang nliti prakawis sami inggih menika babagan kalepatan fonologis saha morfologis. Saged nedahaken dhumateng guru mata pelajaran basa Jawi bilih taksih kathah panyerating siswa ingkang lepat lan kedah dipunleresaken mliginipun babagan panyerating fonologis saha morfologis. Saged nedahaken dening siswa kalepatan- kalepatan panyerating basa Jawi, mliginipun kalepatan tataran fonologis kaliyan morfologis saha saged mangertos ingkang leres. Nedahaken dhumateng guru saha 6
siswa bilih wonten prakawis ingkang ndayani kalepatan-kalepatan menika, saengga saged dipunhindari supados boten nindakaken kelapatan ingkang sami ing wekdal salajengipun. G. Pangertosan Tembung-tembung ing Irah-irahan Pangertosan ingkang dipunginakaken panaliten kaandharaken wonten ing ngandhap menika, supados pamaos boten lepat anggenipun negesaken panaliten menika. 1. Kalepatan Basa Kalepatan basa inggih menika panganggening basa sinerat utawi lisan ingkang medal saking kaidah basa ingkang dipunginakaken, minangka proses kangge nyinaoni basa tartamtu. Kalepatan basa ing panaliten menika gayut kaliyan fonologi saha morfologi ingkang kapanggihaken wonten ing asiling karangan basa Jawi siswa kelas X SMA N 1 Pundong. 2. Kalepatan Fonologis Kalepatan fonologis ngandharaken babagan kalepatan ing tataran fonetik saha fonemik, dene panaliten menika mratelakaken kalepatan fonem ingkang gayut kaliyan kalepatan panyerating silabisasi saha ejaan. 3. Kalepatan Morfologis Kalepatan morfologis mratelakaken kalepatan babagan tembung ingkang gayut kaliyan wujuding tembung saha pandhapuking tembung. Kalepatan ewah- ewahaning pandhapuking tembung saged dipunanalisis ngginakaken pandom proses morfologis. Kalepatan babagan proses morfologis menika gayut kaliyan kalepatan panganggening tembung wuwuhan, reduplikasi, saha pemajemukan. 7
8 4. Karangan basa Jawi Karangan menika asiling kegiatan nyusun tembung-tembung ingkang lair saking satunggaling ide saha gagasan ingkang dipunandharaken awujud basa sinerat kanthi tema tartamtu ngginakaken basa ingkang sae miturut paugeran basa saha ejaan basa ingkang sampun kasampurnakaken saha saged dipunmangertosi dening guru utawi pamaos. Basa Jawi inggih menika satunggaling basa dhaerah ingkang dipunginakaken saha dipunsinaoni dening masyarakat Jawi, minangka alat komunikasi ingkang ngrembaka. Panaliten menika nganalisis babagan karangan basa Jawi, inggih menika asiling karangan siswa kanthi ngginakaken basa Jawi ingkang medal saking paugeran- paugeranipun, mliginipun babagan fonologis ingkang gayut kaliyan silabisasi saha ejaan, prakawis morfologis wonten ing salebeting proses morfologis.
BAB II GEGARAN TEORI A. Andharan Teori 1. Analisis Kalepatan Basa Analisis kalepatan miturut Hastuti ( 2003: 77) inggih menika satunggaling proses analisis adhedhasar kalepatan tiyang ingkang nyinaoni objek ingkang cetha. Tembung kalepatan menika nggambaraken satunggaling prakawis ingkang kirang ngatos-atos. Kalepatan menika tegesipun bilih paugeran ingkang sampun dipuntamtokaken menika dipunlanggar, sebabipun amargi kesupen paugeranipun utawi saged ugi amargi dereng mangertos utawi mboten mangertos paugeran ingkang leres. Nalika kalepatan menika dipungayutaken ing paugeraning basa, sami kaliyan tiyang menika mboten mangertos paugeran-paugeran ingkang gayut kaliyan ngelmu basa. Analisis kalepatan miturut Pateda (1989: 37) ancasipun kangge manggihaken kalepatan, mantha-mantha, lan ingkang langkung wigatos inggih menika kangge ngleresaken kalepatan. Pamanggihipun Pateda babagan ancas saking analisis kalepatan inggih menika kangge ngleresaken kalepatan. Tarigan (1988: 142) ngandharaken bilih ancas analisis kalepatan menika kangge mangertosi pangaribawa kalepatan, mangertosi dhasaring kalepatan, ngleresaken kalepatan, saha nyegah utawi ngindhari kalepatan ingkang sami ing wekdal salajengipun. Sejatosipun ancasing analisis kalepatan saking kalih ahli menika 9
10 sami, inggih menika kangge ngleresaken kalepatanipun supados kalepatan ingkang sami mboten dipunambali malih. Pateda (1989: 34) kalepatan basa menika kaperang dados sekawan, inggih menika kalepatan basa ingkang gayut kaliyan fonologi, morfologi, sintaksis saha semantik. a. Kalepatan fonologi inggih menika kalepatan babagan ejaan saha swanten basa, tuladhanipun kalepatan ingkang gayut kaliyan ejaan, grafremik, pungtuasi, saha silabisasi. b. Kalepatan morfologis menika gayut kaliyan panyerating tembung tuladhanipun, kalepatan ingkang gayut kaliyan morfem saha pandhapuking tembung. c. Kalepatan babagan sintaksis menika ngrembag babagan paugeran-paugeran panyerating ukara, gayut kaliyan urutaning tembung saha koherensi. d. Kalepatan ing tataran semantik sejatosipun gayut kaliyan morfologi ingkang ngrembag babagan kalepatan panganggening tembung utawi ukara ingkang dipunjumbuhaken kaliyan makna leksikal utawi gramatikal. Panaliten menika badhe nliti kalepatan basa wonten ing dhaerah fonologi saha morfologi. Kalepatan ing dhaerah fonologi ingkang gayut kaliyan pelafalan (ejaan) saha silabisasi. Silabisasi menika gayut kaliyan panyerating pamedhoting wanda wonten ing satunggaling tembung, panyerating wanda ingkang dipunwuwuhi vokal utawi konsonan, dipuntambahi saha dipunkirangi vokal utawi konsonanipun. Tuladhanipun kalepatan silabisasi ingkang gayut kaliyan pamedhoting tembung.
11 Pantai parangtritis menika salah satunggaling pariwisata ing tlat- ah Bantul ingkang misuwur. Pamedhoting tembung menika kalebet wonten ing paugeraning pamedhoting wanda tembung lingga. Paugeranipun pamedhoting wanda nalika wonten ing madyaning tembung lingga menika wonten aksara konsonan ingkang diapit aksara vokal. Caranipun medhot inggih menika aksara konsonan ing tengah gandheng kaliyan wingkingipun (Balai Bahasa Yogyakarta, 2006: 4). Saengga pamedhoting wanda tembung tlatah ingkang leres inggih menika tla-tah. Kalepatan ejaan menika gayut kaliyan panyerating aksara vokal saha konsonan. Wonten ing ejaan basa Jawi, pelafalan tembung-tembung kanthi lisan menika asring damel bingung panyerat amargi beda kaliyan panyeratipun. Tuladhanipun wonten ing tembung saged, menawi dipunlafalaken kanthi lisan aksara [d] wonten ing pungkasaning tembung menika asring lira-liru kaliyan aksara [t]. Nalika siswa badhe nyerat tembung saged menika, kadhang kala bingung badhe ngginakaken aksara [d] utawi [t], saengga kathah siswa ingkang nyerat tembung saged lepat dados saget sami kaliyan swanten lisan. Kalepatan wonten ing tataran morfologi gayut kaliyan tata pandhapuking tembung ingkang kalebet ing proses morfologi. Wonten sekawan jinising proses morfologi, inggih menika tembung wuwuhan, reduplikasi, pemajemukan, saha pengubahan dalam. Proses morfologis wonten ing basa Jawi ingkang dipunpanggihaken wonten tiga, inggih menika tembung wuwuhan, reduplikasi saha pemajemukan kemawon. Tuladha kalepatan wonten ing proses morfologis wonten ing ngandhap menika. Kethoprak conthong nyebabake aku ngguyu kepingkel-kepingkel.
12 Kalepatan tembung kepingkel-kepingkel menika kalebet wonten ing kalepatan proses morfolgis babagan reduplikasi. Kalepatan reduplikasi utawi ing basa Jawi dipunsebut tembung rangkep ing tuladha menika kalebet wonten ing kalepatan tembung rangkep ingkang kawuwuhan ater-ater. Miturut andharanipun Nurhayati (2001: 45), tembung rangkep ingkang dipunwuwuhi afiks utawi ater-ater menika tegesipun ngrangkep tembung lingga kanthi nambahaken ater-ater ing tembung rangkep. Tembung kapingkel-kapingkel asalipun saking tembung lingga pingkel ingkang dipunreduplikasi saha dipunwuwuhi ater-ater ka, saengga panyerating tembung ingkang leres menika kapingkel-pingkel. Saperangan kalepatan babagan fonologis saha morfologis ingkang kapanggihaken wonten ing karangan basa Jawi siswa kelas X SMA N 1 Pundong menika dipunleresaken adhedhasar paugeran-paugeran ingkang nyinaoni babagan basa, gayut kaliyan teori fonologi saha morfologi ugi ngginakaken pandom ejaan basa Jawi ingkang sampun dipunsampurnakaken. Prakawis ingkang ndayani kalepatan ugi dipunpadosi supados kalepatan ingkang sami mboten kapanggihaken malih wonten ing wekdal salajengipun. 2. Jinising Kalepatan Basa a. Kalepatan Fonologis Pangertosan fonologi mutirut Muslich (2012: 1) inggih menika ngelmu basa ingkang nganalisis kanthi cetha babagan swanten-swanten basa. Dene cabang kajian fonologi menika wonten kalih inggih menika fonetik saha fonemik. Panaliten menika gayut kaliyan cabang ngelmu basa fonemik inggih menika swanten-swanten basa minangka unsur-unsur basa ingkang paling alit ingkang
13 kalebet wonten ing struktur tembung saha minangka pambeda makna. Dene panaliten menika nganalisis babagan fonologis wonten ing salebeting tembung ingkang gayut kaliyan fonemik ajuwud sinerat. Panaliten babagan kalepatan fonologis ngemot salebeting kalepatan panyerating fonem menika gayut kaliyan silabisasi saha ejaan. Kalepatan fonologi miturut Pateda (1989: 50) inggih menika gayut kalian pelafalan saha panyerating swanten basa. Kalepatan fonologis ingkang dipunkajengaken wonten ing panaliten menika kalebet wonten ing salebeting fonem inggih menika gayut kaliyan kalepatan silabisasi saha ejaan. 1) Silabisasi Silabe inggih menika satunggaling asil swanten basa ingkang paling alit (Verhaar, 2006: 59). Silabe utawi suku kata wonten ing basa Jawi dipunsebut wanda. Dene silabisasi menika gayut kaliyan panyerating pamedhoting wanda saha panyerating wanda ingkang dipunwuwuhi utawi dipuntambahi saha dipunkirangi vokal saha konsonanipun. Kalepatan silabisasi babagan pamedhoting wanda tuladhanipun wonten ing ukara bap-ak tindak kantor nitih motor. Pamedhoting wanda wonten ing tembung bap-ak menika lepat. Kalepatan silabisasi ingkang gayut kaliyan panyerating wanda ingkang dipuntambahi konsonanipun tuladhanipun panyerating tembung sahengga, wonten ing ejaan ingkang sampun kasampurnakaken tembung ingkang leres menika dipunserat saengga. Balai Bahasa Yogyakarta (2006) mratelakaken bilih pamedhoting wanda wonten ing basa Jawi menika kaperang dados kalih. Pamedhoting tembung lingga
saha pamedhoting tembung andhahan. Paugeran-paugeran ngengingi pamedhoting wanda langkung cetha dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. a) Pamedhoting tembung lingga Balai Bahasa Yogyakarta (2006) mratelakaken bilih paugeran pamedhoting tembung lingga menika cacahipun wonten 7, (1) Pamedhoting wanda nalika wonten ing madyaning tembung wonten kalih aksara vokal ingkang urut. Pamedhoting wanda menika paugeranipun misahaken antawisipun kalih aksara vokal ingkang urut kala wau. Tuladhanipun: ma-os → Maos; si-am → siam. Dene diftong ai, au, saha oi wonten ing tembung serapan mboten dipunpedhot. Tuladha : kai-dah. (2) Pamedhoting wanda nalika wonten ing madyaning tembung menika wonten aksara konsonan ingkang mapan ing antawisipun kalih aksara vokal. Anggenipun misah saderengipun aksara konsonanipun. Tuladhanipun: pa-kan → pakan; tu-gel → tugel. Tembung lingga ingkang wujudipun ing wiwitan saha utawi pungkasan saking aksara vokal mboten pareng dipunpedhot. Tuladhanipun: ati, ana. (3) Menawi wonten ing madyaning tembung wonten aksara konsonan dobel ingkang nedahaken satunggaling fonem konsonan, gabungan aksara konsonan menika mboten angsal dipunpedhot. Dene wonten ing basa Jawi gabungan aksara vokal menika wonten th, dh, ng, ny. Tuladha: kandhang → kan-dhang; kathok → ka-thok; mangsa → mang-sa; menyang → me-nyang. 14
(4) Pugeran pamedhoting tembung menawi ing tengah tembung wonten kalih aksra konsonan ingkang urut ananging sanes gugus konsonan, aksara konsonan ingkang urut menika ingkang dipunpedhot. Tuladha: kondur → kon-dur; tindak → tin-dak. (5) Paugeran pamedhoting tembung nalika tengahing tembung wonten kalih aksara konsonan ingkang urut saha minangka gugus konsonan, saengga gugus konsonan menika mboten angsal dipunpisah. Tuladha: tabrak → ta-brak; asli → a-sli; lumrah → lu-mrah. (6) Nalika wonten ing tengah tembung wonten tigang aksara konsonan ingkang sanes gugus konsonan, pamedhoting wanda wonten ing antawisipun aksara konsonan ingkang kapisan saha kakalih. Tuladhanipun: tentrem → ten- trem; kampleng → kam-pleng. (7) Pamedhoting wanda ingkang dumados saking satunggal unsur langkung saha salah satunggaling unsur menika saged gabung kaliyan unsur sanesipun, pamedhoting wanda menika saged (a) antawisipun unsur-unsur menika utawi (b) wonten ing unsur gabungan ingkang jumbuh kaliyan kaidah wonten ing paugeran 1 dumugi 6 wonten ing andharan saderengipun. Tuladha: astro-nomi → as-tro- no-mi. b) Pamedhoting tembung andhahan (1) Pamedhoting wanda tembung andhahan antawisipun tembung lingga saha ater-ater saha utawi panambang. Tuladha: daktulis → dak-tulis; tutupen → tutup-en; dipunserataken → dipun-serat-aken. Ater-ater saha panambang 15
ingkang dumados saking setunggal aksara vokal mboten dipunpisah. Tuladha: di- tangis-i pamedhoting tembung andhahan ingkang leres di-tangisi → ditangisi. (2) Pamedhoting tembung andhahan ingkang wujudipun ewah, paugeran pamedhoting menika sami kados kaidah pamedhoting tembung lingga. Tuladha: nu-lis; nu-tup. (3) Pamedhoting tembung andhahan babagan tembung ingkang pikantuk seselan, pamedhotipun sami kaliyan kaidah pamedhoting tembung lingganipun. Tuladha: gu-man-tung → gumantung; si-ne-bar → sinebar 2) Ejaan Ejaan menika ngandharaken babagan kaidah-kaidah panyerating utawi panganggening (a) aksara, tembung, istilah-istilah, tembung serapan, tembung wilangan, prosposisi saha panyerating utawi panganggening tandha pamaos wonten ing ukara (Muslich, 2012: 108). Miturut ngelmu basa, fonem jinisipun wonten tiga, inggih menika a) fonem segmen, b) fonem suprasegmen, saha c) alofon. Fonem segmen mratelakaken babagan panganggening (1) aksara vokal, (2) aksara konsonan, saha (3) pendiftongan. Panaliten menika gayut kaliyan kalepatan fonem segmen basa Jawi ingkang awujud sinerat. Kalepatan ejaan miturut Pateda (1989) tuladhanipun wonten panyerating tembung Romadhon. Kalepatan ejaan menika gayut kaliyan panyerating vokal saha konsonan. Tembung ingkang leres inggih menika Ramadan, kalepatan vokal ketingal saking panyerating aksara [o] ingkang kedahipun ngginakaken aksara [a], dene kalepatan konsonan mapan wonten ing panganggening konsonan [dh] kamangka leresipun ngginakaken [d]. 16 ing
Kalepatan ejaan ing basa Jawi tuladhanipun ing panyerating konsonan reged ingkang kaserat reget. Kalepatan panganggening konsonan [t] ingkang kedahipun ngginakaken [d]. Tembung reged ing kamus Baoesastra Djawa tegesipun "ora resik", dene menawi ngginakaken tembung reget menika mbooten ngemu teges. Kalepatan vokal tuladhanipun panyerating tembung sesek ing ukara "sesek ing lepen opak rubuh kenging banjir". Panyerating tembung ingkang jumbuh kaliyan ukaranipun inggih menika sésék "bangsaning wod saking gedhég ing kali", dene menawi sesek menika tegesipun "sesak utawi ora sedheng". Kalepatan vokal panganggening [e] ingkang kedahipun dipunserat [é]. Kalepatan ejaan ingkang gayut kaliyan panganggening vokal, konsonan utawi pendiftongan, tegesipun panyerating vokal, konsonan, utawi pendiftongan wonten ing tembung ingkang uwal saking paugeranipun. Langkung cetha menawi kaandharaken kados makaten. Panganggening huruf ingkang kaandharaken Balai Bahasa Yogyakarta (2006) inggih menika wonten huruf abjad, huruf vokal, huruf konsonan, saha gabungan saking huruf vokal saha konsonan. Huruf abjad latin wonten ing ejaan basa Jawi menika cacahipun wonten 26, inggih menika a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z. Huruf vokal ing basa Jawi [a], [é], [e], [i], [o], [u]. Kangge saperangan tembung, huruf vokal [é] dipunginakaken ing tembung séndhok "piranti nedha", sérok "piranti nggoreng", céthok "piranti bangunan" ananging saged ugi lira-liru kaliyan vokal [è] tuladha ing tembung cèt "cat", pèpès "satunggaling sayur". Sasangka (2001), mratelakaken vokal basa jawi menika wonten 7 inggih menika /a/, /ᴐ/, /o/, /i/, /u/, /e/, saha /ә/. Pamanggihipun kalih ahli basa menika beda 17
babagan panganggening vokal /a/ saha vokal /ᴐ/. Miturut pamanggih Sasangka, vokal /ᴐ/ mboten sami kaliyan vokal /a/, amargi swanten /ᴐ/ menika saged mbedakaken wujud saha raosing tembung. Ananging wonten ing ejaan basa Jawi iangkang wujudipun sinerat menika namung ngginakaken fonem /a/ kemawon kangge negesaken vokal /a/ saha /ᴐ/. Tegesipun fonem /a/ menika gadhah kalih alofon inggih menika /ᴐ/ saha /a/. Alofon inggih menika variasi swanten basa ingkang asalipun saking satunggal fonem. Huruf konsonan ing basa jawi menika wonten [b], [c], [d], [f], [g], [h], [j], [k], [l], [m], [n], [p], [q], [r], [s], [t], [v], [w], [x], [y], [z], saha gabungan huruf konsonan [dh], [kh], [ng], [ny], [sy], [th]. Sasangka (2001) ngandharaken jinising huruf konsonan basa Jawi miturut asaling swanten inggih menika a) konsonan bilabial, ingkang kalebet wonten ing konsonan bilabial inggih menika [p], [b], [m], saha [w]. b) konsonan dental ingkang kaperang dados sekawan, apikodental swanten [d] saha [t], apikoalveolar [n], [l], [r], apikopalatal [ḍ] ing ejaan kaserat /dh/ saha [ṭ] ingkang kaserat /th/, laminoalveolar inggih menika swanten [s]. c) konsonan palatal, inggih menika swanten [c], [j], [ñ] utawi /ny/, saha [y]. d) konsonan velar [k], [g], saha [ɳ] utawi /ng/. Diftong inggih menika vokal ingkang cacahipun kalih ananging beda wujudipun saha mapan dados satunggal wanda ing tembung. Menawi wonten vokal rangkep ananging mboten dumunung wonten ing satunggal wanda, swanten rangkep menika mboten saged dipunsebut diftong. Wonten ing basa Jawi ingkang baku mboten gadhah diftong kados ing basa Indonesia. Swanten ing tembung kae, jae, utawi paing menika mboten kalebet wonten ing diftong, amargi swanten [ae] 18
19 utawi [ai] ing tuladha tembung menika namung wujud vokal rangkep ingkang mapan wonten ing satunggaling tembung, sanes satunggaling wanda, kados menika, jae → ja-e, kae → ka-e, pait → pa-it. Panaliten menika nliti prakawis kalepatan ejaan ingkang gayut kaliyan panganggening vokal saha konsonan. Kalepatan panganggening vokal menika asring kapanggihaken amargi panganggening vokal ingkang uwal saking paugeran. Tuladhanipun panganggening vokal /a/, ingkang gadhah kalih alofon /a/ saha /ᴐ/. Kalepatan vokal /a/ menika asring lira-liru kaliyan panyerating vokal /o/, tuladhanipun ing ukara "sinta ora bisa mangkat sekolah amarga loro'. Kalepatan tembung loro "angka" saha lara "sakit" menika amargi pelafalan tembung kanthi lisan inggih menika [lᴐrᴐ]. Kalepatan konsonan inggih menika panyerating konsonan ingkang uwal saking paugeranipun, saengga saged ngrubah makna tembung. Tuladhanipun tembung wedi kaliyan wedhi, ing ukara "wedi ing lepen opak saya suwe entek". Tembung ingkang dipunkajengaken saha jumbuh kaliyan ukaranipun inggih menika [weḍi] utawi dipunserat wedhi ingkang tegesipun "pasir", dene tembung wedi menika tegesipun "ora wani / takut". b. Kalepatan Morfologis Morfologi inggih menika cabang kajian linguistik utawi ngelmu basa ingkang nyinaoni perangan wujuding tembung, ewahing tembung, saha pangaribawa ewahing tembung ing teges saha kelas tembung (Mulyana: 2005: 4). Kautaman saking kajian morfologi inggih menika tembung saha paugeran pambentuking lan ewa-ewahing tembung. Istilah morfologi wonten ing basa jawi menika tata tembung.
20 Kalepatan morfologis menika gayut kaliyan tata pandhapuking tembung (Pateda, 1989: 53). Kalepatan tembung ingkang kapanggihaken wonten ing tata pandhapuking tembung inggih menika panganggening tembung kanthi basa ngoko lan basa krama. Tuladhanipun tembung mbalekaken. Kalepatan tembung menika mapan wonten ing pamilihing basa ingkang dipunginakaken. Tembung lingga saking tuladha ing nginggil inggih menika bali wonten ing basa ngoko, utawi kondur wonten ing basa krama. Saengga panganggening wuwuhan ugi kedah dipunjumbuhaken kaliyan panyerating tembung ingkang dipunkajengaken. Tembung menika kadadosan saking tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan, inggih menika ater-ater anuswara saha panambang ake/ aken. Menawi badhe nyerat kanthi basa krama kedahipun ngginakaken tembung ngonduraken → ng- + kondur + -aken, utawi menawi badhe kaserat kanthi basa ngoko ingkang leres menika mbalekake → m- + bali -ake. Tuladha sanesipun inggih menika panyerating tembung dipun wonten aken. Miturut paugeranipun tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan inggih menika ater-ater, seselan, panambang, utawi wuwuhan sesarengan menika ingkang leres kaserat kanthi sumambung kaliyan tembung lingganipun. Saengga ingkang leres anggenipun nyerat tembung inggih menika, dipun- + wonten + - aken → dipunwontenaken. Tembung menika kadhapuk saking tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan, tembung lingga wonten, ater-ater dipun-, saha panambang -aken. Panaliten menika nliti babagan kalepatan morfologis ingkang gayut kaliyan proses morfologis. Mulyana (2005: 13) ngandharaken bilih proses
morfologis menika proses ewah-ewahaning wujud tembung amargi pikantuk wuwuhan afiks, ewahing wujud tembung amargi dipunrangkep (reduplikasi), saha wujuding tembung ingkang ewah amargi proses majemuk. Langkung cetha, jinising proses morfologis menika kaandharaken ing ngandhap menika. 1) Proses Afiksasi Proses afiksasi asring dipunsebut ugi proses wuwuhan. Wuwuhan menika kaperang dados sekawan inggih menika ater-ater, seselan, panambang, saha wuwuhan sesarengan. Panganggening wuwuhan menika gayut kaliyan kabetahan inggih menika wonten pundi wuwuhan menika rumaket kaliyan tembung ingkang dipunwuwuhi. a) Ater-ater Sasangka (2001: 36) ngandharaken bilih ater-ater menika afiks ingkang rumaket wonten ing kiwaning tembung utawi ngajeng tembung. Panyeraring ater- ater ingkang leres menika tansah sumambung kaliyan tembung lingganipun. Jinising ater-ater inggih menika ater-ater anuswara, ater-ater a-, ka-, ke-, di-, sa-, pa anuswara-, pi-, pri-, pra-,tar-, kuma-, kami-, lan kapi-, saha ater-ater tripurusa. Langkung cetha babagan jinising ater-ater kaandharaken wonten ing ngandhap. Tabel 1. Jinising ater-ater No. Jinis Wujud Tuladha 1. Ater-ater ny- ny- + jambak → njambak Anuswara (N) m- m- + bandhem → mbandhem n- n- + dudut → ndudut ng- ng- + gandheng → nggandheng 21
2. Ater-ater a- a- a- + teges → ateges ma- ma- + karya → makarya mer- mer- + tapa → mertapa 3. Ater-ater ka- ka- ka- + tulis → katulis 4. Ater-ater ke- ke- ke- + tutup → ketutup 5. Ater-ater di- di- di- + gawe → digawe (dipun-) 6. Ater-ater sa- sa- sa- + kelas → sakelas 7. Ater-ater pa- pa- pa- + warta → pawarta anuswara pam- pam- + biyantu → pambiyantu (paN) pan- pan- + jaluk → panjaluk pang- pang- + angkah → pangangkah 8. Ater-ater pi- pi- pi- + tulung → pitulung 9. Ater-ater pra- pra- pra- + karya → prakarya 10. Ater-ater pri- pri- pri- + yayi → priyayi 11. Ater-ater tar- tar- tar- + tamtu → tartamtu 12. Ater-ater kuma- kuma- + wantun → kumawantun kuma-; kami-; kami- kami- + tetep → kamitetep(en) & kapi- kapi- kapi- + lare → kapilare 13. Ater-ater dak- dak- + tuku → daktuku (taktuku) tripurusa kok- kok- + tembung → koktembung (toktembung) di- di- + gambar → digambar Wujuding ater-ater kalamangsanipun saged ngewahi tembung lingga ingkang dipungandheng. Dene ater-ater ugi saged ewah amargi sumambung kaliyan tembung lingga tartamtu. Kados ing ngandhap menika. 22
Tabel 2. Ewahing tembung lingga kagandheng ater-ater anuswara No. Wujud Tuladha Katrangan 1. ny- ny- + cekel → nyekel fonem c luluh ny- ny- + sambel → nyambel fonem s luluh 2. m- m- + pacul → macul fonem p luluh m- m- + wicara → micara fonem w luluh 3. n- n- + tutup → nutup fonem t luluh n- n- + thiwul → niwul fonem th luluh 4. ng- ng- + kiwa → ngiwa fonem k luluh Ater-ater anuswara menawi kagandheng kaliyan tembung lingga ingkang kawiwitan saking aksara tartamtu kalamangsanipun aksara kapisan ing tembung lingga menika luluh. Ater-ater ny- menawi gandheng kaliyan tembung lingga wiwitan aksara c saha s, aksara c saha s menika luluh. Ater-ater m- sumambung kaliyan tembung lingga ingkang wiwitaning aksara p saha w, aksara menika luluh. Tembung lingga aksara wiwitanipun t saha th, pikantuk ater-ater n-, aksara t saha th luluh. tembung lingga ingkang kawiwitan saking aksara k, lajeng pikantuk ater-ater ng-, aksara k ing wiwitaning tembung lingga menika luluh. Wujud ater-ater ng- kaserat dados nge- menawi sumambung kaliyan tembung lingga ingkang namung sawanda. Tuladhanipun kados ing ngandhap menika. ng- + dol → ngedol ng- + lap → ngelap ng- + pel → ngepel 23
Tabel 3. Ewahing tembung lingga kagandheng ater-ater ke- No. Wujud Tuladha katrangan 1. ke- ke- + antep → kantep fonem e luluh 2. ke- + obong → kobong fonem e luluh 3. ke- + idak → kidak fonem e luluh 4. ke- + umbah → kumbah fonem e luluh 5. ke- + bukak → gebukak ke- lira-liru ge- 6. ke- + demok → gedemok ke- lira-liru ge- 7. ke- + dhengkul → gedhengkul ke- lira-liru ge- 8. ke- + ganggu → geganggu ke- lira-liru ge- Ater-ater ke- menawi sumambung kaliyan tembung lingga ingkang kawiwitan saking aksara a, o, i, saha u, fonem e ing ater-ater ke- menika luluh. dene ater-ater ke- ingkang sumambung kaliyan tembung lingga ingkang kawiwitan saking aksara b, d, dh, saha g, ater-ater ke- menika lira-liru dados ge-. Tabel 4. Ewahing tembung lingga kagandheng ater-ater anuswara pa- No. Wujud Tuladha katrangan 1. pa- pa- + etung → petung fonem a luluh pa- + omah → pomah fonem a luluh 2. pam- pam- + peksa → pameksa fonem p luluh 3. pan- pan- + tari → panari fonem t luluh 4. pany- pany- + cicil → panyicil fonem c luluh pany- + siram → panyiram fonem s luluh 5. pang- pang- + karep → pangarep fonem k luluh Tembung lingga ugi saged ewah nalika kagandheng kaliyan ater-ater anuswara pa-. Ater-ater pa- kasambung kaliyan tembung lingga ingkang aksara 24
wiwitanipun e saha o, aksara menika luluh. Tembung lingga ingkang aksara wiwitanipun p menawi kasambung kaliyan ater-ater pam-, aksara p menika luluh. Aksara t luluh nalika dados wiwitaning tembung lingga ingkang sumambung kaliyan ater-ater pan-. Aksara c saha s luluh nalika dados wiwitaning tembung lingga ingkang pikantuk ater-ater pany-. Dene ater-ater pang- menawi sumambung kaliyan tembung lingga ingkang aksara wiwitanipun menika k, aksara k menika luluh. b) Seselan Seselan utawi infiks inggih menika wuwuhan ingkang mapan wonten ing tengah tembung lingga (Sasangka, 2001:51). Wujuding seselan ing basa Jawi menika mboten kathah, inggih menika -um-, -in-, -er-, -el-. Dene wujuding seselan menika kaandharaken wonten ing ngandhap menika. Tabel 5. Jinising seselan No. Jinis Wujud Tuladha 1. Seselan -um- um- gantung + (-um-) → gumantung 2. Seselan -in- in- sawang + (-in-) → sinawang 3. Seselan -er- er- gandhul + (-er-) → gerandhul → grandhul 4. Seselan -el- el- gebyar + (-el-) → gelebyar → glebyar Seselan -um- menawi dumunung wonten ing satengahing tembung lingga ingkang wiwitanipun aksara p, aksara p menika malih ewah dados k. Tuladha pinter + (-um-) → puminter → kuminter. Dene tembung lingga ingkang wiwitanipun saking aksara b lajeng pikantuk seselan -um-, aksara b menika malih ewah dados g. Tuladhanipun, bagus + (-um-) → bumagus → gumagus. 25
c) Panambang. Miturut Sasangka (2001: 56), panambang inggih menika wuwuhan ingkang mapan wonten ing wingking tembung. Panyeratipun kedah rumaket tembung ingkang wonten ing sisih kiwanipun saha mboten kepareng dipunpisah. Wonten ing basa Jawi panambang menika cacahipun kathah, inggih menika -i, -a, e, -en, -an, -na, -ana, -ane, saha -ake. Tabel 6. Jinising panambang No. Jinis Wujud Tuladha 1. Panambang -i i thuthuk + -i → thuthuki 2. Panambang -a a turu + -a → turua 3. Panambang -e e bathuk + -e → bathuke 4. Panambang -en en guwang + -en → guwangen 5. Panambang -an an tandur + -an → tanduran 6. Panambang -na na tutup + -na → tutupna 7. Panambang -ana ana tulis + -ana → tulisana 8. Panambang -ane ane jiwit + -ane → jiwitane 9. Panambang -ake ake pamer + -ake → pamerake Panambang -i ingkang sumambung kaliyan tembung lingga ingkang pungkasanipun vokal, panambang -i ewah dados -ni. Dene tembung lingga ingkang kasara pungkasan menika vokal i, aksara menika ewah dados e. Tembung lingga ingkang aksara pungkasan menika vokal u, aksara menika ewah dados vokal o. Langkung cetha mawi tuladha wonten ing ngandhap menika. Tembung 7. Tembung lingga pikantuk panambang -i ingkang ewah No. Wujud Tuladha Katrangan 1. i tamba + -i → tambani panambang -i ewah -ni 26
27 2. bali + -i → baleni pungkasan aksara i ewah e, panambang -i ewah -ni 3. sapu + -i → saponi pungkasan aksara u ewah o, panambang -i ewah -ni Tembung lingga ingkang pungkasaning aksara awujud vokal lajeng pikantuk panambang -a, swantenipun kadosta malih dados ya utawi wa. Ananging sanadyan ing pocapanipun kapanjingan swanten y saha w menawi wonten ing panyeratipun mboten prelu kaserat. Langkung cetha kaandharaken wonten ing tuladha menika. Tabel 8. Tembung lingga pikantuk panambang -a ingkang ewah No. Wujud Tuladha Katrangan 1. a mari + -a → maria Pocapanipun kados mariya dipunserat maria 2. turu + -a → turua Pocapanipun kados turuwa dipunserat turua 3. rene + -a → renea Pocapanipun kados reneya dipunserat renea Tembung lingga ingkang aksara pungkasan awujud vokal, panambang -e menika ewah dados -ne. Dene tembung lingga ingkang aksara pungkasan menika konsonan lajeng pikantuk panambang -e, panyeratipun mboten ewah. Panambang -ipun ingkang sumambung kaliyan tembung lingga ingkang aksara pungkasan menika vokal, panambang menika ewah dados -nipun. Tembung lingga ingkang aksara pungkasan menika konsonan nalika sumambung kaliyan panambang -ipun
menika mboten ewah. Langkung cetha sinerat wonten ing tuladha ngandhap menika. Tabel 9. Tembung lingga pikantuk panambang -e ingkang ewah No. Wujud Tuladha Katrangan 1. e sega + -e → segane Panambang -e ewah -ne 2. tempe + e → Panambang -e ewah -ne tempene 3. tahu + -e → tahune Panambang -e ewah -ne 4. sapi + -e → sapine Panambang -e ewah -ne 5. kebo + -e → kebone Panambang -e ewah -ne 6. ipun arta + ipun → Panambang -e ewah -ne artanipun 7. sade + ipun → Panambang -e ewah -ne sadenipun 8. suku + ipun → Panambang -e ewah -ne sukunipun 9. sapi + ipun → Panambang -e ewah -ne sapinipun 10. Solo + ipun → Panambang -e ewah -ne Solonipun Panambang -en saged sumambung wonten ing tembung lingga ingkang pungkasaning aksara vokal saha konsonan. Menawi rumaket wonten ing tembung lingga ingkang gadhah aksara pungkasan vokal, panambang -en ewah dados -nen. Dene menawi tembung lingga menika gadhah aksara pungkasan konsonan, panambang -en ajeg wujudipun. 28
Tabel 10. Tembung lingga pikantuk panambang -en ingkang ewah No. Wujud Tuladha Katrangan 1. -en waca + en → Panambang -en ewah -nen wacanen 2. tuku + en → Panambang -en ewah -nen tukunen 3. isi + -en → isinen Panambang -en ewah -nen 4. sate + -en → satenen Panambang -en ewah -nen 5. paro + en → Panambang -en ewah -nen paronen Panambang -an nalika sumambung kaliyan tembung ingkang aksara pungkasan menika vokal ewah kadosta ing ngandhap menika. ...u + -an → on [ↄn] ...i + -an → en [εn] ...e + -an → en [εn] ...a + -an → an Kala mangsanipun tembung lingga ingkang aksara pungkasan vokal [e] lajeng pikantuk panambang -an namung sumambung tanpa ngewahi wujuding tembung. Tabel 11. Tembung lingga pikantuk panambang -an ingkang ewah No. Wujud Tuladha Katrangan 1. an pangku + an → Panambang -an → -on pangkon 2. gladhi + an → Panambang -an → -en gladhen 3. gedhe + an → Panambang -an → en gedhen 29
4. mangsa + an → Panambang -an mboten ewah mangsan 5. gawe + an → Panambang -an mboten ewah gawean Panambang -na menawi sumambung kaliyan tembung lingga ingkang aksara pungkasanipun awujud konsonan, panambang -na menika ajeg wujudipun, ananging kadhang kala panambang -na ingkang sumambung kaliyan tembung lingga ingkang wekasanipun awujud konsonan [n] saged lira-liru dados -kna. Dene nalika tembung lingga ingkang aksara pungkasanipun awujud vokal, panambang -na menika ewah dados -kna. Tembung lingga ingkang aksara wasana menika vokal [a] lajeng sumambung kaliyan panambang -na wujudipun ajeg [a]. Dene panambang -na ingkang rumaket kaliyan tembung lingga wusananing aksara menika vokal [i] ewah dados aksara vokal [e]. Tembung lingga ingkang aksara pungkasan awujud vokal [u] ewah dados [o] nalika kagandheng kaliyan panambang -na. Tabel 12. Tembung lingga pikantuk panambang -na ingkang ewah No. Wujud Tuladha Katrangan 1. na gawa + -na → Panambang -na → -kna gawakna Pungkasaning vokal [a] ajeg 2. tangi + -na → Panambang -na → -kna tangekna Pungkasaning vokal [i] → [é] 3. maju + -na → Panambang -na → -kna majokna Pungkasaning vokal [u] → [o] 4. sate + -na → Panambang -na → -kna satekna 30
5. jero + -na → Panambang -na → -kna jerokna 6. pakan + -na → Panambang -na → -kna pakakna Nalika wonten tembung lingga ingkang wusananipun awujud vokal lajeng dipunwuwuhi panambang -ana utawi -ane, panambang -ana utawi -ane menika ewah dados -nana utawi -nane. Tembung lingga ingkang gadhah aksara pungkasan vokal [i] lajeng dipunwuwuhi panambang -ana utawi -ane, wusananing aksara menika ewah dados [e]. Panambang -ana utawi -ane ingkang rumaket kaliyan tembung lingga ingkang wusananing aksara vokal [u] aksara vokal menika malih dados [o]. Tabel 13. Tembung lingga pikantuk panambang -ana ingkang ewah No. Wujud Tuladha Katrangan 1. ana tata + -ana → Panambang -ana → -nana tatanana 2. tari + -ana → Panambang -ana → -nana tarenana Pungkasaning vokal [i] → [e] 3. laku + -ana → Panambang -ana → -nana lakonana Pungkasaning vokal [u] → [o] 4. ombe + -ana → Panambang -ana → -nana ombenana 5. kendho + -ana → Panambang -ana → -nana kendhonana 6. ane para + -ane → Panambang -ane → -nane paranane 7. pati + -ane → Panambang -ane → -nane 31
patenane Pungkasaning vokal [i] → [e] 8. tuku + -ane → Panambang -ane → -nane tukonane Pungkasaning vokal [u] → [o] 9. pepe + -ane → Panambang -ane → -nan pepenane 10. kendho + -ane → Panambang -ane → -nane kendhonane Panambang -ake menawi dipunginakaken kangge wuwuhan basa krama ewah dados -aken. Tembung lingga ingkang pungkasanipun aksara awujud vokal dipunwuwuhi panambang -ake, ewah dados -kake. Panambang krama -aken ugi makaten. Nalika panambang krama -aken rumaket wonten ing tembung lingga ingkang wusananing aksara vokal, panambang -aken ewah dados -kaken. Panambang -ake utawi -aken nalika sumambung kaliyan tembung lingga ingkang aksara pungkasan vokal [u], aksara vokal menika ewah dados [o]. Dene tembung lingga ingkang wusananing aksara awujud vokal [i] lajeng dipunwuwuhi panambang -ake utawi -aken, wusananing aksara vokal ing tembung lingga ewah dados [e]. Kadhang kala panambang -ake ingkang sumambung wonten ing tembung lingga dipunwancah dados -ke, ananging panambang -aken mboten saged dipunwancah dados -ken. Langkung cetha dipunandharaken wonten ing tuladha menika. Tabel 14. Tembung lingga pikantuk panambang -ake ingkang ewah No. Wujud Tuladha Katrangan 1. ake teka + -ake → Panambang -ake → -kake tekakake 32
2. paku + -ake → Panambang -ake → -kake pakokake Pungkasaning vokal [u] → [o] 3. rame + -ake → Panambang -ake → -kake ramekake 4. wedi + -ake → Panambang -ake → -kake wedekake Pungkasaning vokal [i] → [e] 5. kendho + -ake → Panambang -ake → -kake kendhokake 6. aken beta + -aken → Panambang -aken → -kaken betakaken 7. wungu + -aken → Panambang -aken → -kaken wungokaken Pungkasaning vokal [u] → [o] 8. sare + -aken → Panambang -aken → -kaken sarekaken 9. cobi + -aken → Panambang -aken → -kaken cobekaken Pungkasaning vokal [i] → [e] 10. kendho + -aken → Panambang -aken → -kaken kendhokaken 11. ake utang + -ake → Panambang -ake → -ke utangake → utangke d) Wuwuhan Sesarengan Wuwuhan sesarengan menika wuwuhan ingkang awujud ater-ater saha panambang ingkang sumambung wonten ing tembung lingga kanthi sesarengan (Sasangka, 2001 : 75). Wuwuhan sesarengan menika kaperang dados kalih, inggih menika wuwuhan sesarengan rumaket saha wuwuhan sesarengan renggang. 33
Tabel 15. Jinising wuwuhan sesarengan No. Jinis Wujud Tuladha 1. Wuwuhan ka-an ka- + lepat + -an → kalepatan sesarengan ka- + sugih + -an → kasugihan rumaket ka- + bisa + -an → kabisan ka- + amba + -an →kamban ka- + laku + -an → kalakon 2. ke-en ke- + kandel + -en → kekandelen ke- + abot + -en → kaboten ke- + ireng + -en → kirengen ken-en kem- + pinggir + -en → keminggiren ken- + dhodhok + -en → kendhodhoken keng- + wetan + -en → kengetanen keny- + cucuk + -en → kenyucuken 3. pan-an pa- + adu + -an → padon pa- + karya + -an → pakaryan pang- + urip + -an → panguripan pan- + tutup + -an → panutupan 4. pra-an pra- + tapa + -an → pratapan pra- + jani + -an → prajanjen 5. Wuwuhan n-i m- + paku + -i → makoni sesarengan m- + bungkus + -i → mbungkusi renggang n- + tetep + -i → netepi n- + jambak + -i → njambaki ng- + kathok + -i → ngathoki ng- + goreng + -i → nggorengi ny- + cukup + -i → nyukupi ny- + sebar + -i → nyebari 6. n-a m- + bukak + -a → mbukaka n- + tuku + -a → nukua 34
ng- + ilang + -a → ngilanga ny- + cuwil + -a → nyuwila 7. n-e m- + lebu + -e → mlebune n- + joged + -e → njogede 8. n-ake m- + babar + -ake → mbabarake n- + tuku + -ake → nukokake n- + jaga + -ake → njagakake ng- + lunga + -ake → nglungokake ny- + cekel + -ake → nyekelake 9. n-ana ng- + liwat + -ana → ngliwatana ny- + cedhak + -ana → nyedhakana 10. dak-i dak- + tangsi + -i → daktangisi kok-i kok- + tangis + -i → koktangisi di-i di- + tangis -i → ditangisi 11. dak-ake dak- + sebar + -ake → daksebarake kok-ake kok- + tandur + -ake → koktandurake di-ake di- + sapu + -ake → disapokake 12. di-i di- + tulis + -i → ditulisi 2) Tembung Rangkep ( Reduplikasi ) Tembung rangkep inggih menika tembung ingkang dipunrangkep, saged kanthi sebagean utawi karangkep wetah. Wonten ing basa Jawi, tembung rangkep menika kaperang dados tiga, inggih menika dwipurwa, dwilingga saha dwiwasana (Sasangka, 2001: 90). a) Dwipurwa Dwipurwa menika dumados saking tembung ingkang wanda kapisan dipunrangkep. tegesipun, ingkang dipunrangkep inggih menika purwanipun tembung lingga. Tuladhanipun kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 35
Laku → la + laku → lalaku → lelaku Reged → re + reged → rereged Tuku → tu + tuku → tutuku → tetuku Tembung dwipurwa ingkang kadamel saking purwanipun wanda awujud aksara vokal [a] asiling ingkang karangkep ewah dados [e], [u] ewah dados [ê]. b) Dwilingga Tembung dwilingga inggih menika tembung lingga ingkang dipunrangkep. Anggenipun ngrangkep tembung menika wonten ingkang wetah, wonten ugi ingkang dipunrangkep mawi ewah-ewahaning swanten ingkang asring kasebut dwilingga salin swara. watuk → watuk-watuk (dwilingga) watuk → wotak-watuk (dwilingga salin swara) celuk → celuk-celuk (dwilingga) celuk → celak-celuk (dwilingga salin swara) c) Dwiwasana Dwiwasana menika tembung ingkang ngrangkep pungkasaning tembung lingga. Tegesipun wanda wonten ing pungkasaning tembung lingga ingkang karangkep. Tuladhanipun wonten ing ngandhap menika. Cenges → cengesnges → cengenges Cekak → cekakkak → cekakak 3) Tembung Camboran Sasangka (2001 : 95) nerangaken bilih tembung camboran utawi tembung majemuk inggih menika tembung kalih utawa langkung ingkang dipungandheng 36
dados setunggal saengga tembung kala wau dados tembung enggal ingkang gadhah teges enggal ugi. Tegesipun enggal inggih menika teges saking tembung camboran menika beda kaliyan teges tembung lingganipun. Jinising tembung camboran menika wonten kalih, inggih menika camboran wetah kaliyan camboran tugel. Camboran wetah inggih menika tembung camboran ingkang asalipun saking tembung-tembung ingkang wetah lajeng dipungandheng. Tuldhanipun kados makaten. Lare + angon → lareangon Tepa + slira → tepaslira Tindak + tanduk → tindaktanduk Raja + lele → rajalele Camboran tugel inggih menika tembung camboran ingkang dumados saking tembung wetah kaliyan tembung wancahan utawi dipunsebut wancahan sesisih. Utawi saged ugi dumados saking tembung wancahan kaliyan tembung wancahan ingkang kagandheng, dipunsebut wancahan kabeh. Tuladhanipun kaandharaken wonten ing ngandhap menika. Wancahan sesisih : bolu + emprit → bolumprit Wancahan kabeh : idu + abang → dubang 3. Faktor (prakawis) ingkang Ndayani kalepatan Kalepatan panyerating tembung ingkang asring kapanggihaken tamtu kemawon wonten prakawis ingkang nyebabaken kalepatan. Faktor menika kaandharaken ing ngandhap. 37
a. Interferensi Miturut Weinreich wonten ing Hastuti, (2003: 33) interferensi saged kadadosan nalika tiyang menika ngginakaken kalih basa utawi langkung saengga tiyang menika saged nindakaken penyimpangan ingkang dados interferensi. Faktor ingkang nyebabaken interferensi basa menika maneka warni. Faktor sosiologis kadosta yuswa tiyang nalika sinau basa, kahanan nalika sinau basa, kesagedan siswa ingkang sinau basa saha lingkungan ingkang dwibahasawan. Interferensi menika kapantha dados kalih, inggih menika 1) interferensi ing babagan leksikal saha 2) interferensi ing babagan tata basa. Wonten ing dhaerah Jawa kathah kapanggihaken interferensi ing masyarakat. Tuladhanipun wonten ing ukara menika, " Upacara dusun menika minangka wujud syukur dhumateng Gusti saengga hasil panen menika sae." Panganggening tembung- tembung menika wonten saking tiyang ingkang nguwaosi kalih basa. Wonten ing perangan tata basa, interferensi asring kapanggihaken kados makaten, "masarakat desa dikumpulaken dening Bapak Dukuh." Jinising interferensi ing tata basa menika miturut Weinreich wonten ing Hastuti (2003: 41) kaperang dados 3, inggih menika 1) owahing morfem inggih menika panganggening morfem x ingkang dipunginakaken nalika micara utawi nyerat nginakaken morfem y. 2) gegayutanipun tata basa, inggih menika panganggening unsur-unsur tata basa x ing sajroning basa y wonten ing tuturan basa. 3) ewahing fungsi morfem asli. 38
b. Kekhilafan (mboten dipunsengaja) Hastuti (2003: 80) ngandharaken bilih kekhilafan inggih menika sikap keliru ngginakaken norma basa. Saged amargi lepat mocapaken, utawi lepat panyerating basa amargi kirang tliti. Kalepatan menika saged dipuntindakaken nalika anggenipun micaraa utawi nyerat kesesa, kirang fokus, utawi faktor sanesipun wonten ing sedaya masarakat, mliginipun wonten ing siswa. Kalepatan menika menawi wonten ing satunggaling tembung lumrahipun mboten uwal tebig saking tembung aslinipun. Amargi kalepatan menika mboten nedahaken bilih siswa mboten mangertos, kalepatan amargi khilaf menika tegesipun tiyang ingkang nindakaken kalepatan menika mangertos basa utawi tembung ingkang leres. B. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang badhe dipunlampahi menika jumbuh kaliyan panaliten sanes. Panaliten ingkang jumbuh menika kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Panaliten " Kalepatan Fonologi saha Morfologi Basa Jawi ing Subtitle Film Korea Spy Girl", dening Nugraheni Sri Purwanti 2013. Panaliten Nugraheni saha panaliten ingkang badhe kalampahan menika sami babagan analisis ingkang dipuntliti, inggih menika kalepatan fonologis saha kalepatan morfologis. Ingkang mbedakaken panaliten menika ketingal saking objek panaliten. Menawi dipuntingali saking irah-irahanipun objek panaliten ingkang dipuntliti dening Nugraheni menika Subtitle Film Korea Spy Girl dene panaliten 39
menika nliti babagan asiling panyerating karangan siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong. 2. Panaliten "Analisis Kesalahan Berbahasa Jawa pada Karangan Persuasi Siswa Kelas XI Jurusan Bahasa SMA N 10 Purworejo Tahun Ajaran 2012/2013", dening Umi Makmuroh 2014. Ingkang ndadosaken panaliten Makmuroh jumbuh kaliyan panaliten ingkang badhe kalampahan wonten ing analisis kalepatan basa saha objek panaliten ingkang awujud karangan siswa. Sinaosa makaten, wonten bedanipun antawisipun panaliten Makmuroh saha panaliten menika. Bedanipun mapan wonten ing objek panaliten saha analisis panaliten. Objek panaliten Makmuroh menika karangan persuasi siswa kelas XI jurusan Bahasa SMA N 10 Purworejo, dene objek panaliten menika asiling karangan basa Jawi siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong. Analisis ing salebeting panaliten Makmuroh menika babagan kalepatan basa Jawi, dene ingkang dipuntliti panaliten menika ing perangan kalepatan fonologis saha morfologis. 3. Jurnal kanthi irah-irahan "Kesalahan Pemilihan Kata pada Karangan Deskripsi Siswa Kelas VIII SMP Muhammadiyah 1 Surakarta", dening Miftahudin 2012. Jinising panaliten menika sami, inggih menika panaliten deskriptif, ingkang ngrembag babagan kalepatan basa wonten ing karangan siswa. Bedanipun panaliten Miftahudin kaliyan panaliten menika wonten ing jinising analisis ingkang dipuntliti. Panaliten Miftahudin ngrembag kalepatan basa ingkang gayut kaliyan pamilihing tembung, dene panaliten menika nliti kalepatan basa ingkang gayut kaliyan fonologis saha morfologis. 40
C. Nalaring Pikir Kalepatan panyerating tembung menika wonten kalih, inggih menika kalepatan fonologis saha morfologis. Kalepatan fonologis panyerating silabisasi saha ejaan vokal saha utawi konsonan. Kalepatan morfologis menika gayut kaliyan tembung andhahan, tembung camboran utawi tembung pemajemukan. Kalepatan panyerating tembung saged dipuntindakaken dening sinten kemawon, mliginipun siswa. Kalepatan ingkang dipuntindakaken dening siswa wonten ingkang mboten dipunsengaja, kirangipun seserepan siswa bab basa Jawi. Kalepatan sanesipun ugi wonten amargi caranipun siswa nglafalaken saha interferensi utawi panganggening tetembungan basa sanesipun. Salah satunggaling cara kangge ngirangi kalepatan panganggening basa inggih mawi analisis kalepatan. kanthi analisis menika saged dipunmangertosi kalepatan ingkang dipundamel siswa, jinising kalepatan, saha prakawis ingkang nyebabaken kalepatan. sasampunipun dipunpanggihaken kalepatan panyerating basa wonten ing asiling karangan siswa,lajeng dipunkelompokakenmiturut bidangipun. Pungkasan dipundudut kalepatan ingkang dipundamel siswa. salajengipun, dipunkajengaken kalepatan wau mboten dipunambali malih. Supados langkung gampil dipunmangertosi, bagan nalaring pikir saged dipungambaraken ing ngandhap menika. 41
42 Gambar 1. Bagan Kerangka Pemikiran Siswa nyerat karangan basa Jawi. Panaliti Teks karangan Analisis kalepatan fonologis Analisis kalepatan morfologis Kalepatan silabisasi tembung Kalepatan tembung andhahan babagan dipuntambah vokal utawi konsonan dipunkirangi vokal utawi konsonan. Kalepatan ejaan fonologi wuwuhan (ater-ater, seselan, panambang, saha wuwuhan sesarengan). Vokal Konsonan Vokal utawi konsonan Kalepatan tembung rangkep (kirang tandha panggandheng, dwipurwa, dwilingga, dwiwasana). Kalepatan gabungan silabisasi saha ejaan. Kalepatan tembung camboran. Kalepataning fonologis saha morfologis Implikasi Saged dipunginakaken guru basa Jawi kangge mangertos kalepatan panyerating basa Jawi babagan fonologis saha morfologis siswa satemah siswa saged ndandosi kalepatan kasebut kanthi cara-cara tinamtu ingkang trep.
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten menika kalebet wonten ing panaliten deskriptif kanthi objek asiling panyerating karangan siswa. Panaliten menika madosi kalepatan fonologis saha morfologis wonten ing panyerating siswa kelas X IPA 1 SMA N Pundong. Wonten ing panaliten menika, panaliti badhe ngandharaken jinising kalepatan fonologis saha morfologis, wujuding kalepatan fonologis saha morfologis, ngleresaken kalepatan fonologis saha morfologis ingkang samangke dipunpanggihaken, saha manggihaken prakawis ingkang nyebabaken kalepatan. B. Sumber Data Panaliten Data wonten ing panaliten menika awujud tembung-tembung ingkang lepat perangan fonologis saha morfologis basa jawi wonten ing panyerating siswa kelas X SMA N Pundong. Data menika dipunpendhet amargi wonten ing panyerating siswa kelas X menika basa ingkang dipunginakaken basa jawi, ananging taksih kathah kalepatan-kalepatan basa, mliginipun ing perangan fonologis saha morfologis. Dene sumber datanipun awujud sedaya tembung- tembung ingkang wonten ing panyerating karangan siswa kelas X SMA N Pundong. Wonten ing asiling panyerating karangan siswa menika basa ingkang dipunginakaken inggih menika basa krama kaliyan basa ngoko. Panyerating tembung-tembung wonten ing asiling karangan siswa menika taksih wonten ingkang lepat basanipun, mliginipun babagan fonologi saha morfologi. Sedaya 43
kalepatan babagan panyerating fonologis saha morfologis ingkang kapanggihaken wonten ing panyerating karangan siswa menika ingkang dipundadosaken sasaran panaliten. C. Caranipun Ngempalaken Data Panaliten Wonten ing panaliten-panaliten, kathah cara panaliti anggenipun mundhut data utawi ngempalaken data. Dene caranipun ngempalaken data ing panaliten menika kanthi tekhnik maos saha nyathet kangge manggihaken kalepatan panyerating fonologis lan morfologis saha kanthi cara wawancara kangge mangertosi prakawis ingkang nyebabaken kalepatan panyerating tembung. Panaliti maos sedaya tembung-tembung ingkang wonten ing panyerating karangan basa jawi siswa kelas X IPA 2 SMA N Pundong. Ancasipun inggih menika kangge manggihaken kalepatan tembung-tembung ingkang sampun dipun waos. Sasampunipun manggihaken kalepatan, reduksi data inggih menika milih tembung-tembung ingkang lepat perangan morfologis minangka data. Mangertos saha ngandharaken jinising kalepatan saking data kala wau. Cara saklajengipun inggih menika nyathet, inggih menika data ingkang sampun wonten dipuncathet wonten ing kertu data. Kertu data dipunginakaken kangge nggampilaken panaliti anggenipun mantha-mantha data. Saking kartu data menika, panaliti saged analisis kalepatan morfologis miturut jinising kalepatan. Cak-cakanipun ngempalaken data panaliten inggih menika: 1. Nyamektakaken sumbering data panaliten ingkang awujud karangan basa jawi siswa kelas X IPA 2 SMA N Pundong, 44
2. maos kanthi tliti sedaya ukara lan tetembungan ing karangan basa jawi siswa kelas X IPA 2 SMA N Pundong, 3. reduksi data, inggih menika milih data ingkang lepat ing perangan fonologis saha morfologis kanthi cara dipuncathet. Tembung-tembung ingkang sampun leres mboten dipunginakaken, 4. pengklasifikasian data, inggih menika nglebetaken data wonten ing kertu data, lajeng dipunklasifikasi miturut jinising kalepatan fonologis saha morfologis. D. Pirantining Panaliten Piranti utawi sarana panaliti pikantuk panaliten dipunwiwiti saking manggihaken tembung-tembung ing perangan fonologis saha morfologis ingkang lepat, saklajengipun mangertosi saha ngandharaken jinising kalepatan fonologis saha morfologis. Sedaya ingkang dipunpanggihi menika dipuncathet wonten ing kertu data. Saking kertu data ingkang sampun kacathet menika, saklajengipun dipunpantha-pantha miturut jinising kalepatan fonologis saha morfologis. Data menika dipunanalisis adhedhasar teori ingkang jumbuh. Wonten ing panaliten menika, teori ingkang jumbuh kangge nganalisis data inggih menika teori analisis basa mliginipun ing perangan fonologis saha morfologis. Dene kertu data ingkang dipunginakaken kaodsta wonten ing tuladha menika. No. Data 01 Sumber Data (D1-U2) Data Penza menika dipun wonten aken ing hall SMA N 1 Pundong. Analisis Kalepatan Morfologis: 45
46 Kalepatan panyerating tembung dipun wonten aken. Panyerating tembung ingkang leres inggih menika dipunwontenaken. Miturut ejaan ingkang dipunsampurnakaken saha miturut teori morfologis, tembung lingga ingkang kawuwuhan menika dipunsambung. Gambar 1. Kertu Data Katrangan: No. Data : angka ingkang dipunginakaken kangge nengeri urutaning tembung ingkang lepat adhedhasar jinising kalepatan. Sumber data : D1 menika tegesipun data no setunggal, inggih menika asiling panyerating karangan siswa kapisan. U2 menika ukara no kalih ingkang dipunserat wonten ing data kapisan. Data : tembung-tembung ingkang lepat miturut pandom fonologis saha morfologis wonten ing setunggal ukara. Analisis : analisis kalepatan fonologis saha morfologis ingkang kapanggihaken wonten ing satunggal ukara. E. Caranipun Nganalisis Data Analisis kalepataning fonologis saha morfologis ingkang pinanggih wonten ing ukara/ tembung kanthi cara analisis deskriptif kualitatif. Miturut Sudaryanto (1992: 62) analisis deskriptif inggih menika panaliten basa adhedhasar fakta-fakta kasunyatan saking data. Analisis deskriptif kualitatif tegesipun data- data ingkang dipuntliti saha asiling panaliten menika awujud deskripsi, sanes awujud angka-angka. Dene panaliten menika ngandharaken babagan wujuding
47 kalepatan fonologis saha morfologis ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten saha prakawis ingkang nyebabaken kalepatan. Caranipun nganalisis data kados ing ngandhap menika. 1. Maos data ingkang dados panaliten. Dene ing panaliten menika data ingkang dipunwaos asiling panyerating karangan siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong saha asiling wawancara dening siswa ngengingi babagan prakawis ingkang ndayani kalepatan panyerating tembung. 2. Reduksi data, inggih menika nyaring data ingkang kalebet wonten ing panaliten dipuncathet kanthi cara alih tulis. Data asli saking panaliten menika awujud seratan tangan siswa, ingkang kalebet wonten ing data panaliten saklajengipun dipunalih tulis wonten ing seratan komputer. Data ugi awujud rekaman wawancara lajeng dipunalih tulis wonten ing seratan komputer. Dene data ingkang mboten kalebet ing panaliten mboten prelu dipunalih tulis. 3. Analisis data kanthi cara mantha-mantha data. Panaliten menika nliti babagan kalepatan fonologis saha morfologis ingkang wonten ing asiling panyerating siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong. Kalepatan fonologis menika gayut kaliyan silabisasi saha ejaan. Silabisasi nliti babagan panyerating pamedhoting wanda saha panyerating wanda ingkang dipunwuwuhi utawi dipun tambahi saha dipunkirangi vokal saha konsonan. Ejaan menika gayut kaliyan panganggening vokal saha konsonan. Kalepatan morfologis menika gayut kaliyan kalepatan pandhapuking tembung, inggih menika proses morfologis. Kalepatan morfologis antawisipun kalepatan babagan proses wuwuhan, tembung rangkep, saha tembung camboran. Data
48 ingkang dipunanalisis perangan kalepatan fonologi saha morfologi, saklajengipun kapantha-pantha miturut jinising kalepatan ingkang kalebetaken wonten ing tabel analisis data. panaliten menika ugi madosi prakawis ingkang ndayani kalepatan panyerating tembung, data ingkang awujud wawancara menika dipunpantha-pantha miturut jinising prakawis lajeng kalebetaken wonten ing tabel analisis data. Tabel 16. Tabel analisis data Jinising kalepatan basa Fonologis Morfologis N o . Tuturan ( + ) V Silabisasi ( + ) ( - ) K V ( - ) K P V Ejaan P K P V & P K Sil. & Ej. Tata tembung W R C Andharan 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Katrangan : (+) V : dipuntambahi vokal P V : panyerating vokal (+) K : dipuntambahi konsonan P K : panyerating konsonan (-) V : dipunkirangi vokal W : wuwuhan (-) K : dipunkirangi konsonan R : reduplikasi (tembung rangkep) Sil. & Ej. : silabisasi dan ejaan C : tembung camboran F. Uji Validitas saha Reliabilitas Data Panaliten menika anggenipun ngesahaken data ngginakaken uji validitas saha reliabilitas. Uji validitas data ingkang dipunginakaken panaliti wonten ing panaliten menika ngginakaken triangulasi teori saha expert judgment. Triangulasi
teori inggih menika uji validitas data kanthi cara ngolah data mawi teori-teori ingkang gayut kaliyan data ingkang dipuntliti. Dene wonten ing panaliten menika teori ingkang dipunginakaken gayut kaliyan fonologi saha morfologi. Expert judgment inggih menika uji validitas data mawi pamanggih saking tiyang sanes ingkang ahli wonten ing bidang ingkang dipuntliti. Tegesipun tiyang ingkang ahli wonten ing panaliten menika dosen pembimbing. Uji reliabilitas data dipunginakaken kangge ngasilaken data ingkang ajeg. Reliabilitas data ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika reliabilitas intrarater. Reliabilitas intrarater menika ngamati saha maos subjek panaliten kanthi cara dipunambali dumugi pikantuk data ingkang ajeg. 49
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Asil saking panaliten menika nedahaken wujud kalepatan fonologis saha morfologis ing karangan basa Jawi siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong, saha ngandharaken babagan prakawis ingkang ndayani siswa nindakaken kalepatan menika. Kalepatan ingkang dipunpanggihaken nalika nliti kalamangsanipun boten namung setunggal bab, ananging saged ugi ngemot langkung saking setunggal kalepatan ingkang medal saking fonologis utawi morfologis. Pramila panaliten ingkang dipunrembag inggih menika babagan kalepatan tembung ingkang jumbuh kalihan panaliten menika. Asiling panaliten dipunandharaken wonten ing tabel ing ngandhap menika. Tabel 17. Kalepatan fonologis saha prakawis ingkang ndayani kalepatan ing karangan siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong. Fonologis No. Jinising Kalepatan 1. Kalepatan silabisasi tembung ingkang dipuntambah vokal utawi konsonan. Data Njebluge gunung kelud kinten-kinten wekdal sewelas ndalu. (XA-D25: 02) Indikator Panyerating silabisasi tembung ingkang dipuntambah konsonan {n} ndamel → damel (+) konsonan n Prakawis ingkang Ndayani Nyelarasaken pocapanipun. Daya swara (n). 50
2. Kalepatan silabisasi tembung ingkang dipunkirangi vokal utawi konsonan. 3. Kalepatan fonologi ejaan vokal 4. Kalepatan fonologi ejaan konsonan. Gempa punika anggadhai kekuatan 5,9 sr ingkang pusatipun wonten ing Bantul, Yogyakarta. (XA- D08: U08) Kadadean menika ngakibataken 6.234 tiyang ingkang sedo. (XA-D08: 10) Para warga pada bakar-bakar kanggo nunggu wektu taun baru. (XA-D05: 03) Panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan {h} anggadhai → anggadhahi (-) konsonan h kekuatan → kekuwatan (-) konsonan w leksem konsonan (h) & (w) Panyerating tembung ejaan vokal /a/ dipunserat /o/ sedo → seda Vokal /a/ dipunpocapaken /ᴐ/ dipunarani vokal /o/ dening siswa. Panyerating tembung konsonan dipunserat /d/ pada → padha ejaan /dh/ 51 Nyelarasaken pocapanipun. Kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening vokal /a/ utawi /o/. boten Kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening konsonan utawi /dh/ boten /d/
52 5. Kalepatan fonologi ejaan vokal & konsonan 6. Kalepatan silabisasi & ejaan. Wonten ing mriko suasananipun rame lan padha bungah. (XA-D12: 05) Jembatan menika miring keging toyo saking lepen opak ingkang kebak amargi jawah wau dalu. (XA-D04:03) Panyerating tembung vokal dipunserat /o/ mriko → mrika. ejaan /a/ Panyerating tembung konsonan dipunserat /u/ suasana → swasana Leksem konsonan {w} ejaan /w/ Panyerating tembung vokal dipunserat /o/ Kulo → kula ejaan /a/ Kalepatan tembung mriko dipunsebabaken amargi kekhilafan. Siswa saged mbedakaken panganggening vokal /a/ utawi /o/. sampun Kalepatan tembung suasananipun amargi tembung lingganipun. Kalepatan panyerating tembung amargi nyelarasaken pocapanipun. lepat kula Vokal dipunpocapaken /ᴐ/ dipunarani /o/ dening siswa. /a/ Panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan {g} keging → kenging (-) konsonan n Kalepatan panyerating tembung anggen amargi boten dipunsengaja Anggenipun nyerat kesesa. Tabel ing nginggil menika nedahaken kalepatan fonologis ingkang kapanggihaken wonten ing asiling karangan siswa kelas X SMA N 1 Pundong ugi
53 prakawis ingkang ndayani siswa nindakaken kalepatanipun. Kalepatan fonologis ingkang kapanggihaken babagan panyerating tembung saha ejaan. Kalepatan ingkang gayut kaliyan panyerating tembung ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika wonten kalih, inggih menika kalepatan panyerating tembung ingkang dipuntambah konsonan saha kalepatan panyerating tembung ingkang dipunkirangi konsonan. Kalepatan panyerating tembung ingkang dipuntambah konsonan antawisipun (+) n, (+) m, (+) g, (+) h, dene prakawis ingkang ndayani kalepatan menika amargi nyelarasaken pocapanipun, lepat amargi boten dipunsengaja, saha amargi interferensi basa. Kalepatan panyerating tembung ingkang dipunkirangi konsonan menika wonten (-) h, (-) g, (-) k, (-) w, (-) y, prakawis ingkang ndayani kalepatan menika amargi lepat tembung lingganipun, lepat amargi boten dipunsengaja, saha amargi nyelarasaken pocapanipun. Kalepatan fonologis ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten gayut kaliyan ejaan antawisipun a) kalepatan vokal, b)kalepatan konsonan c) kalepatan vokal saha konsonan. Kalepatan ejaan vokal /a/ dipunserat e, /a/ dipunserat o, /e/ dipunserat a, /u/ dipunserat a, /a/ dipunserat u, /i/ dipunserat e, /u/ dipunserat o, dene prakawis ingkang ndayani kalepatan kasebat antawisipun amargi boten dipunsengaja utawi nyelarasaken pocapanipun. Kalepatan ejaan konsonan /d/ dipunserat t, /n/ dipunserat l, /w/ dipunserat u, /l/ dipunserat k, /g/ dipunserat k, /d/ dipunserat dh, /dh/ dipunserat d, /t/ dipunserat th, /th/ dipunserat t prakawis ingkang ndayani kalepatan menika dipunsebabaken nyelarasaken pocapanipun, boten dipunsengaja dening siswa, utawi lepat tembung lingganipun.
54 Panaliten menika ugi manggihaken kalepatan ingkang gayut kaliyan silabisasi saha ejaan wonten ing satunggaling ukara. Kalepatanipun inggih menika a) panyerating silabisasi vokal /a/ ingkang dipunserat /o/ lan ejaan konsonan ingkang dipunkirangi konsonan (-) g; b) silabisasi panyerating konsonan /d/ ingkang dipunserat /dh/, ejaan konsonan ingkang dipunkirangi (-) y; c) kalepatan silabisasi panyerating vokal /a/ ingkang dipunserat /o/, kalepatan ejaan ingkang dipunkirangi konsonan (-) w. kalepatan ingkang gayut kaliyan silabisasi saha ejaan menika dipunsebabaken amargi kerancuan fonem, lepat tembung lingganipun, saha nyelarasaken pocapanipun. Kalepatan silabisasi saha ejaan ingkang sesarengan kapanggihaken wonten ing satunggal ukara. Tabel 18. Kalepatan morfologis saha prakawis ingkang ndayani kalepatan ing karangan siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong. Morfologis No. Jinising Kalepatan Data Indikator Prakawis ingkang Ndayani 1. Tembung andhahan Acara dipun pengajian, shalawatan, hadrah lan sanes-sanesipun. (XA-D03:U02) isi Tata panyerating tembung andhahan ingkang ater- dipunpisah ateripun. Dipun dipunisi isi → Kekhilafan Nalika kasuwun ngambali nyerat malih, anggenipun nyerat sampun leres. siswa
jam enjing Rabu 06.30 wonten ing daerah watu, Malang Jawa Timur ingkang kadadean wonten kacilakaan bis kang nabrak sampun warga omahipun ingkang wonten pinggir dalan gedhe. (XA-D27:U01) Penza menika dipun wonten aken ing hall SMA N 1 Pundong. (XA-D01:U02) Tata panyerating tembung andhahan sesarengan ingkang panambangipun. lepat Kacilakaan → kacilakan Siswa nyerat kecelakaan ngginakaken basa Jawi. badhe tembung Panyerating wuwuhan sesarengan ingkang dipunpisah tembung lingga kaliyan ater-ater saha panambangipun Dipun wonten → aken dipunwobotente naken Kalepatan panyerating tembung menika amargi kesesa anggenipun nyerat. Interferensi Kekhilafan 55
56 2. Tembung camboran Pateng srawut uwong-uwong podho pingin weroh kedadean meniko. (XA-27: 12) Panyerating tembung camboran ingkang tembung lingganipun. Uwong-uwong → wong-wong lepat Lepat lingganipun tembung Tembung ingkang menika wong. lingga leres Kalepatan morfologis ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika kaandharaken ing tabel data ing nginggil. Tabel data nedahaken kalepatan babagan tembung wuwuhan saha tembung camboran. Tembung wuwuhan ingkang lepat ing panaliten menika babagan proses pandhapuking tembung ater- ater (di-) / (dipun-) ingkang dipunpisah kaliyan tembung lingganipun. Panambang (-ipun) ingkan boten gandheng kaliyan tembung lingga, (-ipun) ingkang boten koheren kaliyan tembung lingganipun, (-ake) ingkang lepat panyerating panambangipun. Wuwuhan sesarengan (ka-an) ingkang lepat panyerating panambangipun, (sa-ing) ingkang lepat anggenipun nyerat ater-ater, (di-i) (di-ake) (dipun-aken) ingkang dipunpisah ater-ateripun, (dipun-aken) ingkang dipunpisah ater-ater saha panambangipu. Kalepatan morfologi babagan tembung camboran menika gayut kaliyan kalepatan panyerating tembung lingga. Saking asil wawancara, ingkang dipunkempalaken ing wujud tabel ing nginggil menika, dipunpanggihaken prakawis ingkang nyebabaken siswa lepat anggenipun nyerat tembung, mliginipun babagan morfologis. Prakawis ingkang
57 ndayani kalepatan panyerating morfologis menika miturut saking panaliten dipunsebabaken amargi lepat wuwuhanipun, lepat tembung lingganipun, lepat amargi boten dipunsengaja, saha interferensi basa. Tabel 19. Kalepatan fonologis & morfologis ing setunggal tembung saha prakawis ingkang ndayani kelapatan wonten ing Karangan Siswa Kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong. NO. Jinising Kalepatan Data Indikator Prakawis ingkang Ndayani 1. kalepatan silabisasi saha wuwuhan (ater-ater) Sak wise upacara banjur dilanjutke lomba-lomba ing ana ning lapangan, (XA-D28: U05) Panyerating tembung wuwuhan sesarengan ingkang dipuntambahi konsonan lepat ateripun. sak wise → sawise saha ater- Lepat panyerating wuwuhan 2. Kalepatan saha (panambang) ejaan wuwuhan Wonten ing mriko suasana nipun rame, bungah lan wonten kathah pagelaran musik band siswa mangertos paugeran tembung wuwuhan menika dipunsambung. Panyerating tembung wuwuhan ingkang lepat panganggening ejaan konsonan saha panambang ingkang boten bilih tembung Lepat lingga & lepat panyerating wuwuhan.
lan sanes- sanesipun. (XA-D13: U04) dipunpisah. suasana nipun → swasananipun tembung lingga leres ingkang menika swasana. boten siswa bilih mangertos paugeran tembung wuwuhan menika dipunsambung. Tabel ing nginggil menika mratelakaken bilih sanesipun kalepatan fonologis saha morfologis, ugi wonten kalepatan kakalihipun wonten ing satunggal tembung ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika. saking tabel, kalepatan ingkang kapanggihaken antawisipun wuwuhan sesarengan (sa-e) ing tembung sak wise ingkang lepat ater-ateripun saha panyerating tembung wuwuhan ingkang dipunpisah, ejaan /w/ ingkang dipunserat /u/ ing tembung suasana nipun saha panambang ingkang boten kagandheng, kalepatan ejaan /g/ ingkang dipunserat /k/ saha panganggening panambang ingkang boten koheren kalian tembung lingganipun. Prakawis ingkang ndayani kalepatan panyerating tembung inggih menika amargi lepat wuwuhanipun, lepat tembung lingga saha wuwuhanipun, ugi amargi wontenipun interferensi basa. B. Pirembagan Asiling panaliten nedahaken kalepatan-kalepatan ingkang kapanggihaken wonten ing karangan siswa kelas X SMA N 1 Pundong. Kalepatan ingkang dipunpanggihaken mliginipun babagan fonologis saha morfologis. Kalepatan ing 58
59 perangan fonologis inggih menika babagan silabisasi saha ejaan. Silabisasi menika gayut kaliyan tembung-tembung ingkang dipunkirangi vokal utawi konsonanipun saha dipuntambah vokal utawi konsonanipun. Kalepatan ejaan menika babagan panganggening vokal, konsonan, utawi vokal saha konsonan ingkang lepat wonten ing satunggaling tembung. Kalepatan wonten ing babagan silabisasi saha ejaan ingkang sesarengan kapanggihaken wonten ing satunggal ukara ugi kapanggihaken. Kalepatan morfologis ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika gayut kaliyan proses pandhapuking tembung saha panyerating tembung. Panaliten menika ugi madosi prakawis ingkang ndayani kalepatan ing asiling karangan siswa kelas X SMA N 1 Pundong. Saking wawancara panaliti saha siswa ingkang nindakaken kalepatan panyerating tembung menika kapanggihaken prakawis ingkang ndayani kalepatan ingkang sampun kaandharaken wonten ing data tabel. Data tabel nedahaken bilih kalepatan panyerating tembung dening siswa menika dipunsebabaken amargi (1) nyelarasaken pocapanipun, (2) boten dipunsengaja, (3) interferensi basa, (4) lepat tembung lingganipun, (5) lepat wuwuhanipun. Pirembagan menika ngewrat kalih prakawis ingkang kapanggihaken wonten ing asiling panaliten menika babagan kalepatan fonologis saha morfologis lan ngrembag babagan prakawis ingkang ndayani kalepatan kasebat. Amargi wonten gegayutan antawisipun kakalih prakawis menika, panaliti anggenipun ngrembag kalih prakawis menika kanthi sesarengan. Langkung cetha kaandharaken wonten ing ngandhap menika.
60 1. Kalepatan Fonologis Kalepatan fonologis wonten ing panaliten menika ing perangan silabisasi, inggih menika tembung-tembung ingkang lepat amargi dipuntambah vokal, dipuntambah konsonan, dipunkirangi vokal, utawi dipunkirangi konsonan. Kalepatan fonologis sanesipun ingkang kapanggihaken gayut kaliyan ejaan, inggih menika tembung-tembung ingkang lepat amargi panyerating ejaan vokal utawi konsonan. Prakawis ingkang ndayani kalepatan ing babagan fonologis antawisipun lepat amargi (1) nyelarasaken pocapanipun, (2) boten dipunsengaja, (3) lepat tembung lingganipun. Kalepatan-kalepatan ingkang sampun kapanggihaken wonten ing panaliten gayut kaliyan fonologis saha prakawis ingkang ndayani kalepatan kasebat dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. a. Kalepatan Silabisasi Kalepatan silabisasi ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika babagan tembung ingkang dipuntambah konsonan saha tembung ingkang dipunkirangi konsonan. Langkung cetha kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1) Kalepatan Panyerating Tembung ingkang Dipuntambah Konsonan Kalepatan panyerating tembung ingkang dipuntambah konsonan wonten ing panaliten menika kapanggihaken konsonan tambahan (+)n, (+)m, (+)g, (+)h kalepatan saha prakawis ingkang ndayani kalepatan kasebut dipunjlentrehaken wonten ing ngandhap menika.
61 a) Dipuntambah Konsonan n Kalepatan panyerating tembung ingkang dipuntambah konsonan n ing panaliten menika kados wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. "Acara penza niki saget ndamel sedaya warga SMA N 1 Pundong bungah." (XA-D01:U04) Tembung damel menika kalebet wonten ing tembung kriya. Tembung kriya ing basa Jawi menika wonten kalih, inggih menika kriya lingga kaliyan kriya tanduk. Kriya tanduk menika dipunginakaken nalika jejer ing ukara nedahaken satunggaling tumandangipun, awujud jejer bernyawa ingkang nindakake pakaryan kang dipunrembag ing wasesanipun. Dene kriya lingga menika lumrahipun jejer awujud benda mati (makhluk ingkang boten bernyawa. Manawi dipuntingali saking konteks ukaranipun tembung damel ingkang dipunserat siswa menika gadhah teges membuat ananging boten nedahaken satunggaling tumandangipun. Beda kaliyan konteks ukara menika " Budi ndamel pancing saking kayu" ingkang tegesipun Budi membuat pancing dari kayu. Konteks saking tuladha ukara menika mratelakaken bilih Budi nglampahaken satunggaling pakaryan inggih menika damel pancing. Ananging ing ukara ingkang kaserat dening siswa menika boten nedahaken satunggaling pakaryan, ananging tembung ndamel menika nedahaken satunggaling katrangan bilih acara penza menika damel bungah warga SMA. Sami kaliyan tuladha kalepatan tembung ing ukara ngandhap menika. "Njebluge gunung kelud kinten-kinten wekdal sewelas ndalu." (XA-D25:U02) Kalepatan wonten ing pethikan ukara menika mapan wonten ing tembung ndalu. Kalepatan menika dumados amargi siswa nyerat konsonan (n) ing sangajenging
tembung lingga. Aksara konsonan (n) menika minangka daya swara ingkang asring dipunmirengaken nalika masarakat jawa mocapaken utawi matur, kadosta nama kabupaten Bantul ingkang asring dipunpocapaken mbantul, Bali ingkang dipunpocapaken mbali. Daya swara menika lepat menawi dipunserat dados tembung wuwuhan utawi tembung lingga. Beda kaliyan tembung lingga ingkang kawuwuhan minangka tembung kriya, kadosta bandhem kawuwuhan konsonan (-m) dados mbandhem, dudut kawuwuhan ater-ater (-n) dados ndudut. Saking ukara ingkang dipunserat siswa, tembung ingkang dipunkajengaken inggih menika tembung dalu ingkang tegesipun malam. Tembung menika boten kalebet wonten ing tembung kriya, saengga manawi dipunwuwuhi ater-ater (-n) ndadosaken tembung menika lepat. Kalepatan tembung ndamel saha ndalu dipunsebabaken amargi siswa nyelarasaken pocapanipun. Kados ingkang sampun kaandharaken ing nginggil, bilih kalepatan pocapan ing tembung ndamel minangka tembung katrangan sanes tembung kriya, saha ndalu menika sami kasusipun kaliyan pocapan tembung mbali saha mbantul. Siswa mocapaken daya swara (n) ingkang salajengipun kaanggep bilih daya swara konsonan (n) menika rumaket kaliyan tembung damel saha dalu minangka tembung lingga. b) Dipuntambah Konsonan m Kalepatan panyerating tembung ingkang dipuntambah konsonan (+)m kapanggihaken wonten ing salah satunggaling asil karangan siswa kelas XA SMA N 1 Pundong. "kasus Habib Rizqie menika boten wonten sangkut pautipun dening kasus Ahok" 62
63 (XA- D02: U03) "Jembatan wonten ing dusun Nangsri Srihardono Pundong Bantul, boten saget dingge liwat amergi jembatan miring." (XA- D04: U02) Tembung boten menika lepat amargi kawuwuhan konsonan (+)m ing sangajenging tembung lingga. Tembung ingkang leres miturut ejaan Basa Jawi ingkang kasampurnakaken inggih menika boten. Konsonan (m) wonten ing ngajenging tembung lingga menika kalebet daya swara ingkang dipunmirengaken siswa, ananging kaanggep rumaket dados tembung lingga dening siswa ingkang nyerat. Miturut pamanggih siswa, tembung lingganipun menika boten amargi pocapanipun ugi makaten. Siswa boten mangertos bilih konaonan (m) menika namung daya swara nalika mocapaken tembung boten. c) Dipuntambah Konsonan g Panyerating tembung ingkang pikantuk tambahan konsonan g kapanggihaken wonten ing panaliten menika. "kegiatan menika meriah, para siswa bunggah,..." (XA- D07: U03) Kalepatan ing ukara menika mapan wonten ing tembung bunggah ingkang kwuwuhan konsonan /g/. Saking ukaranipun, tembung ingkang trep inggih menika bungah ingkang tegesipun seneng, dene menawi ngginakaken tambahan konsonan /g/ ing tembung menika nyebabaken tembung menika lepat ejaanipun. Kalepatan panyerating tembung bungah menika amargi siswa anggenipun nyerat kesesa, saengga boten dipunsengaja anggenipun nyerat tembung bungah dados bunggah. Ing ngandhap menika pacelathon antawisipun panaliti lan siswa
nalika wawancara ingkang nedahaken bilih kalepatan panyerating tembung menika amargi boten dipunsengaja. Panaliti Siswa Panaliti Siswa Panaliti Siswa Siswa : saiki basa jawane bahagia napa? : seneng : dasanamane? Persamaan katane napa? : bungah po mbak? : kuwi coba tulisen mbak. Sampun niku? Menawi sampun kok tulisan sik niki kalih sik ten garapan iki beda mbak? Sik leres ingkang pundi? : woooo niku salah nulis mbak (menunjukkan tulisan di karangan) : menika sik bener mbak. (menunjuk tulisan saat wawancara) Saking asiling wawancara menika nedahaken bilih siswa anggenipun nindakaken kalepatan menika amargi boten dipunsengaja. Sepindhah, siswa mangertos tembung bungah menika tegesipun seneng. Kapingkalih siswa nalika wawancara kasuwun nyerat tembung menika sampun leres, siswa ugi ngandharaken bilih seratan ingkang wonten ing karangan menika lepat. d) Dipuntambah Konsonan h Kalepatan panyerating tembung ingkang kawuwuhan konsonan h menika kapanggihaken wonten ing panaliten menika, dene ukaranipun kados ing ngandhap menika. "gunungan menika isinipun hasil bumi." (XA- D29: U04) Kalepatan menika amargi tembung ingkang dipunserat kawuwuhan konsonan /h/. Tembung hasil kalebet wonten ing ejaan basa Indonesia, dene manawi basa Jawi tembung ingkang leres inggih menika asil ingkang boten kawuwuhan /h/ ing ngajeng tembung. Miturut pamanggih siswa basa Jawinipun tembung asil menika hasil, sami kaliyan basa Indonesia. Panganggening tembung basa Jawi ingkang kaserat saking basa sanesipun menika kalebet kalepatan panyerating basa ingkang 64
65 dipunsebabaken interferensi wonten ing basa Jawi. Siswa ngginakaken tembung basa Indonesia ingkang dipunjawakaken kamangka ing basa Jawi sampun wonten basa Jawinipun piyambak. 2) Kalepatan Panyerating Tembung ingkang Dipunkirangi Konsonan Kalepatan panyerating tembung ingkang dipunkirangi konsonan wonten ing panaliten asiling karangan siswa kelas XA SMA N 1 Pundong ingkang kapanggihaken inggih menika konsonan ingkang dipunkirangi (-)h, (-)g, (-)k, (-)w, saha (-)y. Kalepatan ingkang dipunpanggihaken saha prakawis ingkang nyebabaken kalepatan panyerating tembung menika langkung cetha dipunjlentrehaken wonten ing ngandhap menika. a) Dipunkirangi Konsonan h Tembung ingkang dipunsebabaken kirang konsonan /h/ kapanggihaken wonten ing asiling karangan siswa. Kalepatan tembung menika wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. " amargi kasus menika sami sanget kalian kasus Ahok," (XA- D03: U02) Pethikan ukara menika nedahaken wonten satunggaling tembung ingkang lepat, inggih menika tembung kalian. Kalepatan dipunsebabaken amargi panyerating tembung menika kirang konsonan h wonten ing wanda katiga. Tembung menika kalebet wonten ing tembung wuwuhan ingkang pikantuk panambang. Saking tembung lingga kalih saha panambang -an. Saengga tembung ingkang leres inggih menika kaliyan. Kalepatan ingkang dipunserat dening siswa menika dipunsebabaken amargi boten trep anggenipun nyerat proses pandhapuking tembung antawisipun
66 tembung lingga saha panambang. Miturut pamanggih siswa, proses pandhapuking tembung ingkang leres saking tembung kalian inggih menika tembung lingga kali ingkang kawuwuhan panambang -an. Kalepatan tembung lingga menika nyebabaken tembung wuwuhan menika ugi lepat. Kalepatan panyerating tembung ingkang dipunkirangi konsonan /h/ ugi kapanggihaken wonten ing pethikan ukara menika. "Gempa punika anggadhai kekuatan 5,9 sr ingkang pusatipun wonten ing Bantul, Yogyakarta." (XA- D08: U08) Tembung anggadhai menika lepat amargi kirang konsonan /h/. Miturut konteks ukaranipun, tegesing tembung ingkang dipunkajengaken inggih menika mempunyai. Tembung menika asalipun saking tembung lingga gadhah ingkang tegesipun "punya/duwe" pikantuk wuwuhan sesarengan {ng-i}. Pramila tembung ingkang leres inggih menika anggadhahi. Prakawis ingkang ndayani kalepatan menika kapanggihaken nalika panaliti wawancara dening siswa. Panaliti Siswa : iki tembung anggen apa angen terus kenging apa keging? : anggen mbak. Sik iki kenging, kirang n Lha wingi pas kula nulis niku pun ngantuk mbak, dadose kula nulise cepet-cepet kajenge ben rampung. Asiling panaliten menika nedahaken bilih kalepatan tembung menika dipunsebabaken amargi siswa nyerat miturut pocapanipun. Menawi saking pocapanipun, konsonan /h/ ing tembung anggadhahi menika kados leksem utawi lenyap, siswa ugi boten nggatosaken proses wuwuhan saha tembung lingganipun.
b) Dipunkirangi konsonan g Kalepatan panyerating tembung ingkang dipunsebabaken dipunkirangi konsonan g kapanggihaken wonten ing karangan siswa kelas XA SMA N 1 Pundong. Kalepatan tembung wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. " cekap semanten angen kulo matur." (XA- D04: U06) Kalepatan wonten ing tembung ingkang dipuncithak kandel menika dipunsebabaken kirang konsonan /g/ wonten ing wanda kapindho. Miturut ukaranipun, tembung ingkang dipunkajengaken dening siswa ingkang nyerat menika ingkang leres anggen. Manawi dipunjumbuhaken kaliyan ukaranipun, tembung angen menika boten mlebet wonten ing konteks ukara amargi tembung menika wonten ing basa Jawi boten wonten tegesipun. Prakawis ingkang nyebabaken siswa lepat anggenipun nyerat tembung anggen menika amargi nalika siswa nyerat karangan menika kesesa. Saengga tembung-tembung ingkang kaserat menika kirang trep sinaosa siswa mangertos tembung ingkang leres. Kadosta ing prakawis menika, sejatosipun siswa mangertos tembung ingkang leres, kabuktekaken nalika wawancara, siswa matur bilih anggenipun nyerat tembung menika lepat. Prakawis ingkang sami ugi kapanggihaken wonten ing sanes tembung. Siswa ing Data nomer 04 menika ugi nyerat lepat anggenipun nyerat tembuang kenging dados keging. c) Dipunkirangi konsonan k Tembung ingkang lepat amargi dipunkirangi konsonan /k/ kapanggihaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. 67
"Ngantos wekdal menika polisi tasih nyelidiki perkawis kasebat kanthi mriksa CCTV lan saksi-saksi kagem ngungkap perkawis kasebat." (XA- D10: U05) Tembung tasih menika lepat amargi wonten ing basa Jawi boten kapanggihaken tegesipun. Kalepatan menika dipunsebabaken amargi panyerating tembung dipunkirangi konsonan /k/. Miturut ukaranipun tembung ingkang dipunkajengaken menika taksih ingkang tegesipun masih saengga jumbuh antawisipun tembung kaliyan konteks ukara. Prakawis ingkang ndayani kalepatan tembung menika miturut data amargi siswa nyerat miturut pocapan piyambakipun. Nalika mocapaken tembung taksih, konsonan /k/ menika luruh saengga kados boten wonten konsonan /k/ ing tembung menika. Pramila siswa menika anggenipun nyerat ugi boten ngginakaken konsonan /k/ dados tasih. Kalepatan ingkang dipunsebabaken miturut pocapanipun ugi kapanggihaken wonten ing tembung sanesipun ing panyerating karangan siswa menika. Kalepatan tembung dibeta ingkang dipunserat dibeto. Swanten ingkang dipunmirengaken nalika siswa mocapaken tembung dibeto, vokal /a/ ingkang dipunpocapaken dados vokal /ᴐ/ dipunarani dening siswa vokal /o/, saengga siswa lepat anggenipun nyerat tembung menika. d) Dipunkirangi konsonan w Kalepatan panyerating tembung ingkang dipunkirangi konsonan /w/ kapanggihaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. "...OSIS SMA N 1 Pundong ngawontenaken PENZA kangge ngumumaken juara class metting lan pados hiburan." (XA- D13: U01) 68
69 Kalepatan menika dipunsebabaken kirang konsonan /w/ ing panyerating tembung. Tembung juara menika kalebet wonten ing tembung basa Jawi, tembung menika kalebet wonten ing basa Indonesia. Sejatosipun manawi dipunpirsani konteks ukaranipun tembung menika sampun leres, ananging ingkang nyebabaken lepat inggih menika taksih ngginakaken basa Indonesia, dene panyerating tembung ingkang leres ngginakaken basa Jawi inggih menika juwara. Pramila kalepatan tembung dipunsebabaken amargi kirang konsonan /w/ ing salebeting tembung. Kalepatan tembung menika ugi dipunsebabaken amargi siswa nyelarasaken pocapan anggenipun nyerat tembung juwara. Nalika siswa mocapaken tembung juwara, konsonan /w/ ing tembung menika kados boten ketingal utawi luruh, pramila siswa anggenipun nyerat tembung boten ngginakaken konsonan /w/ ingkang neybabaken tembung ingkang dipunserat dening siswa menika lepat. Panyerating tembung ingkang lepat amargi kirang konsonan /w/ ugi kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. " banyu sek mili kui di senengi nyamuk." (XA- D30: U02) Kalepatan panyerating tembung kui dipunsebabaken amargi kirang konsonan /w/ wonten ing wanda kapindho. Panyerating tembung ingkang leres inggih menika kuwi ingkang dipunserat minangka tembung katrangan isining ukara. e) Dipunkirangi konsonan y Kalepatan panyerating tembung ingkang dipunsebabaken kirang konsonan /y/ kapanggihaken wonten pethikan ukara ngandhap menika.
"Kabar ingkang dipunklempakaken saking BMKG, kirang langkung 104 tiang seda, 857 tatu-tatu..." (XA- D14: U04) Manawi dipunpirsani saking ukaranipun, tembung tiang menika boten jumbuh kaliyan isi saking ukara. Tembung tiang menika tegesipun cagak, dene wonten ing ukara menika isinipun mratelakaken babagan gesang ingkang pejah lan sakit. Pramila tembung ingkang leres lan tegesipun jumbuh kaliyan ukaranipun menika tiyang ingkang tegesipun manungsa. Kalepatan tembung dipunsebabaken kirang anggenipun nyerat konsonan /y/ wonten ing wanda kapindho. Kalepatan panyerating tembung ingkang dipunkirangi konsonan /y/ ugi kapanggihaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. "...saben 3 dina pisan, nutupi wadhah banyu kayata: genthong, botol, utawa wadah liane lan got sing banyune mandheg kudu di ilekke..." (XA- D30: U07) Panyerating tembung liane menika lepat dipunsebabaken amargi kirang konsonan /y/. Tembung ingkang leres lan jumbuh kaliyan ukaranipun menika liyane. Tembung liyane menika asaling saking tembung lingga liya ingkang pikantuk panambang ne. Saengga tembung menika kalebet tembung wuwuhan, dene manawi panyerating tembung liane, manawi dipunjlentrehaken proses wuwuhanipun lia+-ne, tembung lia menika boten kalebet wonten ing ejaan basa Jawi ingkang kasampurnakaken. Kalepatan tembung tiang wonten ing data (XA- D14: U04) saha tembung liane wonten ing data (XA- D30: U07) anggenipun nyerat tembung miturut pocapanipun. Saking katrangan siswa ingkang sampun dipuntliti, nalika mocapaken tiyang saha liyane boten wonten konsonan /y/ ing tembung menika. 70
Pramila prakawis ingkang ndayani siswa lepat anggenipun nyerat tembung tiyang saha liyane mapan wonten ing pocapanipun. Konsonan /y/ ing tembung menika luruh kadosta boten wonten, saengga siswa anggenipun nyerat tembung menika lepat. b. Kalepatan Ejaan Kalepatan ejaan ingkang kapanggihaken wonten ing asiling karangan basa Jawi siswa kelas XA SMA N 1 Pundong inggih menika kalepatan panyerating ejaan vokal saha konsonan. Langkung cetha kalepatan saha prakawis ingkang ndayani siswa nindakaken kalepatan dipunjlentrehaken wonten ing ngandhap menika. 1) Kalepatan ejaan vokal Panyerating ejaan ingkang lepat vokalipun kapanggihaken wonten ing panaliten menika. kalepatan panyerating ejaan vokal antawisipun /a/ ingkang dipunserat /e/; vokal /a/ dipunserat /o/; vokal /e/ dipunserat /a/; vokal /u/ dipunserat /a/-/a/ dipunserat /u/ ing satunggaling tembung; vokal /i/ ingkang dipunserat /e/; saha vokal /u/ dipunserat /o/-/o/ dipunserat u ing satunggal tembung. Kalepatan panyerating tembung menika tamtu kemawon wonten prakawisipun. Andharan ing ngandhap menika ingkang saged njlentrehaken kalepatan fonologis babagan panyerating ejaan ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika, saha samubarang ingkang ndayani kalepatan. a) Ejaan vokal /a/ dipunserat /e/ Kalepatan ejaan vokal /a/ ingkang dipunserat /e/ kapanggihaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. 71
"Jembatan wonten ing dusun Nangsri Srihardono Pundong Bantul, boten saget dingge liwat amergi jembatan miring." (XA- D04: U02) Panyerating tembung amergi menika lepat dipunsebabaken ejaan vokal /e/ ingkang kedahipun dipunserat /a/. Tembung ingkang leres manawi dipuntingali saking ejaan basa Jawi ingkang kasampurnakaken inggih menika amargi. Panyerating tembung ingkang lepat menika dipunsebabaken saking siswa ingkang mocapaken tembung amergi. Nalika wonten pitakenan kanthi lisan tembung ingkang leres antawisipun amargi kaliyan amergi, wangsulan saking siswa menika ingkang leres amergi. b) Ejaan vokal /a/ dipunserat /o/ Kalepatan ejaan vokal /a/ dipunserat vokal /o/ kapanggihaken wonten ing panaliten menika. Pethikan ukara ingkang nedahaken kalepatan ejaan dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. "Cekap semanten angen kulo matur" (XA- D04: U06) "jembatan miring menika keging toyo saking lepen opak," (XA- D04: U03) Tembung ingkang jumbuh miturut ukaranipun ingkang leres menika kula lan toya. Kalepatan tembung menika dipunsebabaken amargi panyerating ejaan vokal /a/ ingkang dipunserat /o/. Tembung kula lan toya menawi dipunpocapaken menika dados kulᴐ lan toyᴐ. Vokal /a/ ingkang swantenipun /ᴐ/ nyebabaken siswa menggalih bilih swanten /ᴐ/ menika /o/ saengga lepat anggenipun nyerat tembung. 72
73 Makaten ugi prakawis ingkang ndayani kalepatan panyerating tembung ing nginggil. Kalepatan ejaan ingkang sami ugi kapanggihaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. " aku lan sedoyo keluarga saha kanca ngisi wektu gumantining tahun ing riku." (XA- D24: U02) " korbanipun meninggal wonten satunggal yoiku kenek bis..." (XA- D27: U08) Kalepatan-kalepatan menika dhasaripun saking pamanggih siswa ingkang menggalih bilih nalika siswa mocapaken vokal /ᴐ/ dipunarani dening siswa menika vokal /o/ saengga dipunserat dados /o/. c) Ejaan vokal /e/ dipunserat /a/ Pethikan ukara ingkang lepat ejaan vokal /e/ dipunserat a ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten kaandharaken wonten ing ngandhap menika. " korbanipun meninggal wonten satunggal yoiku..." (XA- D27: U08) Tembung satunggal menika lepat dipunsebabaken amargi ejaan vokal /e/ dipunserat /a/. Siswa ingkang nyerat tembung menika mocapaken tembung setunggal dados satunggal. Miturut siswa tembung ingkang leres miturut pocapanipun inggih menika satunggal. d) Ejaan vokal /u/ dipunserat /a/- vokal /a/ dipunserat /u/ Kalepatan ejaan ingkang dipunsebabaken panyerating vokal /u/ dipunserat /a/ lan vokal /a/ dipunserat /u/ kapanggihaken wonten ing setunggal tembung ing ngandhap menika. lan pembunuhan "Kedadosan ingkang dumados dhateng Dodi Triono lan kaluwarga." ( XA- D10: U01) tindak perampokan, penyekapan,
Miturut pamanggih siswa, anggenipun nyerat tembung menika sampun leres amargi sampun sami kaliyan pocapanipun. Siswa boten menggalih bilih tembung menika lepat. Amargi wonten ing padintenanipun, anggenipun mocapaken siswa lan mirengaken pocapan saking tiyang sanes ugi makaten. e) Ejaan vokal /i/ dipunserat e Ejaan /i/ dipunserat /e/ kapanggihaken wonten ing panaliten menika. pethikan ukara ingkang nedahaken kalepatan kaandharaken wonten ing ngandhap menika. " ing tanggal pitu likur desember kaleh ewu elem belas." (XA- D11: U02) Ukara ing nginggil menika nedahaken kalepatan wonten ing ejaan vokal /i/ ingkang dipunserat /e/. Kalepatan ejaan vokal /i/ ingkang dipunserat e ugi kapanggihaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. " masyarakat ingkang wonten ing lereng gunung kelud pada panik lan pada mlayu ngungsi ing panggonan kang luweh aman." (XA-25:03) Tembung luweh menika tegesipun boten peduli, manawi dipunjumbuhaken kaliyan ukaranipun menika boten jumbuh antawisipun tegesing tembung lan isining ukara, saengga tembung menika lepat. Kalepatan tembung menika dipunsebabaken amargi ejaan vokal /i/ ingkang dipunserat e. Tembung ingkang leres menika luwih ingkang tegesipung langkung utawi ing basa Indonesia menika lebih, Saengga tembung menika jumbuh kaliyan ukaranipun. Kalepatan tembung kaleh saha luweh menika dipunsebabaken saking pamanggih siswa nalika mocapaken vokal /i/ ing tembung menika kadosta /e/. Vokal /i/ ingkang rumaket kaliyan konsonan /h/ ing satunggaling tembung, ing 74
pocapanipun dados /e/. Tuladhanipun ing tembung tebih, malih, kalih, luwih, pamanggih nalika dipunpocapaken dados [tәbeh], [maleh], [kaleh], [luweh], [pamaɳgeh]. Pramila wonten ing pamanggih siswa panyerating tembung ingkang leres ngginakaken vokal /e/, inggih menika nyelarasaken pocapanipun. f) Ejaan vokal /u/ dipunserat o Ejaan vokal /u/ dipunserat o ingkang lepat wonten ing satunggaling tembung menika kapanggihaken ing pethikan ukara menika. " kacilakaan niku dijalari marang sopir bis kang ngantok." (XA- D27: U02) Tembung ngantok menika lepat saking ejaan vokal /u/ ingkang dipunserat o. Tembung ingkang leres menika ngantuk. Kalepatan ejaan vokal /u/ dipunserat o ugi kapanggihaken wonten ing salah satunggaling tembung ing pethikan ukara menika. " nanging omahipun ambrok lan boten saget dhinggeni maleh." (XA- D27: D10) Kalepatan tembung ambrok menika dipunsebabaken amargi panyerating vokal /u/ dipunserat /o/, tembung ingkang leres menika miturut kamus menika ambruk. Kalepatan tembung ngantuk saha ambruk menika miturut pamanggih siswa amargi boten dipunsengaja. Tegesipun, siswa mangertos tembung ingkang leres, ananging nalika nyerat kirang tliti, saengga wonten kalepatan tembung ingkang boten dipunsengaja. 2) Kalepatan ejaan konsonan Kalepatan panyerating ejaan konsonan kapanggihaken wonten panaliten menika. Ejaan konsonan ingkang lepat inggih menika konsonan /d/ 75 ing
ingkang dipunserat /t/; /n/ dipunserat /l/; konsonan /w/dipunserat /u/; konsonan /l/ dipunserat /k/; /g/ ingkang dipunserat /k/; /d/ dipunserat /dh/; /dh/ dipunserat /d/; konsonan /t/ dipunserat /th/ saha konsonan /th/ ingkang dipunserat /t/. Kalepatan ingkang kapanggihaken menika dipunsebabaken mapinten-pinten prakawis. Langkung cetha kalepatan ejaan konsonan saha prakawis ingkang ndayani kalepatan menika dipunjlentrehaken wonten ing ngandhap. a) Ejaan konsonan /d/ dipunserat /t/ Panyerating tembung ingkang lepat dipunsebabaken ejaan konsonan /d/ dipunserat t menika kapanggihaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. " acara penza niki saget ndamel sedaya warga SMA N 1 Pundong bungah." (XA- D01: U04) Miturut ukaranipun tembung saget menika lepat amargi panyerating ejaan konsonan /d/ dipunserat /t/. Tembung ingkang leres inggih menika saged, kanthi ngginakaken konsonan /d/. Konsonan [t, d] wonten ing ngelmu fonetik kalebet wonten ing konsonan hambat apiko-dental. Mocapaken tembung ingkang gadhah konsonan [t, d] menika ing basa Jawi meh sami, menapa malih bilih konsonan menika minangka konsonan mati wonten ing pungkasaning tembung. Kadosta ing kasus kalepatan tembung menika. Tembung saged ingkang dipunserat saget dening siswa lepat amargi siswa nggatosaken pocapanipun. Tembung ingkang sanesipun ugi kapanggihaken, inggih menika reged lan cupet panyerating tembung menika kadhang kala lepat dados reget lan cuped. 76
b) Ejaan konsonan /n/ dipunserat l Kalepatan ejaan konsonan /n/ ingkang dipunserat l kapanggihaken wonten ing asiling panaliten karangan siswa kelas XA SMA N 1 Pundong. Kalepatan menika kaandharaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. " ing tanggal pitu likur desember kaleh ewu elem belas." (XA- D11: U02) Manawi dipunjumbuhaken kaliyan ukaranipun, tembung elem menika lepat. Kalepatan tembung menika dipunsebabaken panyerating ejaan /n/ ingkang lepat dipunserat l, saengga boten ngemu teges. Miturut ukaranipun tembung ingkang leres inggih menika enem kangge nggandheng tembung salajengipun, saengga saged koheren antawisipun tembung satunggal lan sanesipun. Prakawis ingkang ndayani kalepatan menika amargi nalika nyerat siswa menika kesesa, saengga tembung-tembung boten dipuntliti. Siswa ngandharaken bilih tembung ingkang leres menika enem sanes elem. c) Ejaan konsonan /w/ dipunserat u Ejaan konsonan /w/ ingkang dipunserat u wonten ing salah satunggaling tembung ing pethikana ukara menika. " ing mriko suasananipun rame lan padha bungah bareng." (XA- D12: U05) Tembung suasananipun menika kalebet wonten ing tembung andhahan ingkang pikantuk wuwuhan awujud panambang -ipun. Sejatosipun pandhapuking tembung ingkang leres menika swasana ingkang pikantuk panambang -ipun. Saengga kalepatan tembung menika amargi konsonan /w/ ingkang dipunserat dados vokal /u/. Nalika siswa kasuwun ngudhar tembung wuwuhan menika, miturut siswa 77
tembung lingganipun suasana ingkang pikantuk panambang -ipun. Kalepatan panyerating tembung menika asalipun saking tembung lingga swasana ingkang dipunserat suasana. d) Ejaan konsonan /l/ dipunserat k Panyerating tembung ingkang lepat dipunsebabaken ejaan konsonan /l/ dipunserat /k/ menika kapanggihaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. " kabar ingkang dipunklempakaken saking BMKG, kirang langkung 104 tiang seda, 857 tatu-tatu, lan warga sanenipun pada ngungsi." (XA- D14: U04) Kelapatan ing tembung dipunklempakaken boten namung prakawis ejaan kemawon ananging ugi prakawis panyerating tembung ingkang dipuntambah konsonan /l/ ing wanda katelu ingkang dipunandharaken wonten ing sub bab saensipun, dene ingkang dipunrembag wonten ing sub bab menika babagan ejaan kemawon. Tembung ingkang leres inggih menika dipunkempalaken, ingkang tegesipun dikumpulkan. Tembung dipunkempalaken asalipun saking tembung lingga kempal ingkang angsal wuwuhan sesarengan {dipun-aken}. Kalepatan tembung menika dipunsebabaken amargi tembung lingganipun. Sejatosipun siswa sampun mangertos bilih tembung menika kadasosan saking tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan. Kalepatan mapan wonten ing pamanggih siswa ingkang nganggep tembung lingganipun klempak. 78
e) Ejaan konsonan /g/ dipunserat /k/ Pethikan ukara ingkang lepat tembungipun amargi ejaan konsonan /g/ dipunserat /k/ dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. "Panggung meniko diadekipun ing lapangan voli dusun canden." (XA- D26: U02) Kalepatan ejaan ing tembunag diadekipun menika dipunsebabaken amargi ejaan konsonan /g/ ingkang dipunserat /k/. Tembung menika kalebet wonten ing tembung andhahan, inggih menika tembung lingga adeg ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan {di-ipun}. Kalepatan tembung menika dipunsebabaken amargi siswa anggenipun nyerat miturut pocapan saha tembung lingga ingkang lepat. Miturut siswa, tembung lingganipun menika ngadek. Konsonan [g, k] nalika mapan wonten ing pungkasaning tembung minangka aksara mati asring damel bingung anggenipun nyerat tembung. Kadosta ing tembung adeg, pungkasaning tembung menika konsonan /g/ mati. Nalika dipunpocapaken asring damel bingung anggenipun nyerat ngginakaken /g/ utasi /k/. f) Ejaan konsonan /d/ dipunserat /dh/ Kalepatan tembung ingkang gayut kaliyan ejaan konsonan /d/ ingkang dipunserat /dh/ menika kapanggihaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap. " Nanging omahipun ambrok lan boten saget dhinggeni maleh. " (XA- D27: U10) Tembung dhinggeni menika lepat amargi konsonan /dh/ ingkang sejatosipun konsonan /d/ miturut ejaan basa Jawi. Konsonan wonten ing basa Jawi menika 79
cacahipun boten sami kaliyan Indonesia. Ejaan basa Jawi menika gadhah konsonan /dh/; /th/; /ng/; saha /ny/. Kalepatan panyerating konsonan /d/-/dh/ saha /t/-/th/ kapanggihaken wonten ing seratan basa Jawi. Wonten ing panaliten menika, kalepatan tembung ingkang kaserat dhinggeni dipunsebabaken amargi boten dipunsengaja. Siswa ingkang nyerat ukara menika ngandharaken bilih anggenipun nyerat karangan menika kesesa. Saengga siswa boten gadhah wekdal malih kangge nliti karangan ingkang sampun dipunserat. Nalika siswa menika kasuwun mirsani asiling karangan, lajeng ngoreksi karangan piyambakipun. Siswa ngandharaken biih tembung dhinggeni menika lepat, ingkang leres dinggeni, tegesipun ejaan konsonan ingkang dipunginakaken wonten ing tembung menika /d/ sanes /dh/. g) Ejaa konsonan /dh/ dipunserat /d/ Panaliten menika ugi manggihaken kalepatan ejaan konsonan /dh/ ingkang dipunserat /d/. Ukara ing ngandhap menika salah satunggaling wujud kalepatan tembung ingkang gayut kaliyan ejaan konsonan /dh/. " warga sing gadah omah niku slamet sedanten." (XA- D27: U09) "Asilipun saking njeblugipun gunung kelud yaiku, dalemipun warga pada ambruk, kesarasan warga pada kagodha, utamanipun anak-anak, sawah para warga Pada rusak amerga disabetke lahar gunung kelud." (XA- D25: U04) Tuladha kalepatan tembung ingkang gadhah gegayutan kaliyan ejaan konsonan /dh/ menika kapanggihaken wonten ing asiling karangan siswa. Ukara wonten ing 80 asring
nginggil menika dipunserat dening siswa ingkang beda. Kalepatan ingkang kapanggihaken sami, inggih menika konsonan /dh/ ingkang dipunserat /d/. Kathah siswa ingkang taksih bingung kados pundi cara mbedakaken panganggening konsonan /d/ lan /dh. Kalepatan wonten ing tembung gadah ingkang kedahipun dipunserat gadhah. Tembung pada beda kaliyan tembung padha saking ejaan saha tegesipun. Kalepatan ejaan menika saged dipuntingali saking konteks ukaranipun. Kadosta wonten ing data saking (XA- D25: U04) menika. Tembung pada tegesipun bait wonten ing basa Indonesia, dene tembung padha menika tegesipun sami. Konteks ukara ingkang dipunserat dening siswa menika boten nedahaken gegayutan tembung pada ing salebeting ukara. Ananging tembung ingkang jumbuh kaliyan konteks ukaranipun inggih menika tembung padha. Kalepatan tembung menika dipunsebabaken amargi kerancuan fonem dening siswa, saengga siswa bingung anggenipun mbedakaken panganggening konsonan /d/ lan /dh/. Prakawis menika nyebabaken siswa lepat anggenipun nyerat tembung ingkang wonten konsonan /d/ saha /dh/. h) Ejaan konsonan /t/ dipunserat /th/ Ejaan konsonan /t/ saha /th/ ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika dipunserat wonten ing ngandhap. " ingkang dirampok inggih menika kewan pithik ingkang cacahipun 500." (XA- D09: U05) Kalepatan panyerating tembung pithik menika amargi ejaan konsonan /th/ ingkang kedahipun dipunserat /t/. Tembung ingkang leres miturut ejaan ingkang basa Jawi ingkang kasampurnakaken inggih menika pitik. Kalepatan tembung 81
menika mapan wonten ing tembung lingganipun, inggih menika tembung pitik dipunserat pithik. Kalepatan tembung lingga menika asalipun saking siswa ingkang bingung bedakaken panyerating swanten basa konsonan /t/ lan /th/. Nalika siswa kasuwun mangsuli pitakenan lisan ingkang wonten gegayutanipun kaliyan swanten basa konsonan /t/ lan /th/ siswa menika bingung pundi ingkang dipunserat ngginakaken ejaan konsonan /t/ utawi /th/. Sami prakawisipun nalika siswa kasuwun nyerat swanten basa /d/ utawi /dh/. i) Ejaan konsonan /th/ dipunserat /t/ Pethikan ukara ingkang lepat tembungipun amargi ejaan konsonan /th/ dipunserat /t/ dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. "Acara grebek maulud menika diakhiri kanti aman lan tertib." (XA- D29: U07) Panyerating tembung kanti lepat wonten ing konsonan /t/ ingkang kedahipun dipunserat /th/. Prakawis ingkang ndayani kalepatan tembung menika sami kasusipun kaliyan tembung ingkang lepat konsonan /th/ ingkang kedahipun dipunserat /t/. Prakawis menika mapan wonten ing swanten basa ejaan konsonan /t/ lan /th/. Tembung-tembung ingkang ngginakaken ejaan konsonan /dh/ utawi /th/ asring dipunserat /d/ utawi /t/ kemawon amargi pamanggih siswa ingkang boten mangertos panganggening ejaan konsonan menika. 3) Kalepatan ejaan vokal saha konsonan Kalepatan panyerating ejaan vokal saha konsonan kapanggihaken wonten ing panaliten menika. Ejaan vokal saha konsonan ingkang lepat wonten ing satunggaling ukara inggih menika vokal /a/ ingkang dipunserat /o/ konsonan /w/ dipunserat /u/; /a/ dipunserat /e/ konsonan /th/dipunserat /t/; vokal /i/ dipunserat /e/ 82
83 konsonan /dh/ ingkang dipunserat /d/. Kalepatan ingkang kapanggihaken menika dipunsebabaken mapinten-pinten prakawis. Langkung cetha kalepatan ejaan konsonan saha prakawis ingkang ndayani kalepatan menika dipunjlentrehaken wonten ing ngandhap. "Wonten ing mriko suasananipun rame lan padha bungah." (XA-D12: 05) "Wonten ing tahun baru menika katah kedadean kriminal kemalingan." (XA-D16: 01) "Masyarakat wonten ing lereng gunung kelud pada bingung lan pada mlayu ngungsi ing panggonan kang luweh aman." (XA-D25: 03) Kaleptan panyerating ejaan vokal saha konsonan kapanggihaken wonten ing ukara ing nginggil menika. kalepatan ingkang kapanggihaken antawisipun ing tembung a) mrika ingkang kaserat mriko, swasana dipunserat suasana; b) kathah kaserat katah, kadadean kaserat kedadean; c) padha dipunserat pada, luwih dipuserat luweh. c. Kalepatan panyerating tembung silabisasi saha ejaan Kalepatan panyerating tembung silabisasi saha ejaan tegesipun inggih menika wonten ing satunggaling ukara, panaliti manggihaken wonten kalih utawi langkung kaleatan ingkang gayut kaliyan silabisasi saha ejaan. Silabisasi saha ejaan ingkang kapanggihaken lepat wonten ing satunggaling ukara inggih menika vokal /a/ ingkang dipunserat /o/ Panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan (g); Panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan (y), panyerating tembung ejaan konsonan /dh/ dipunserat /d/; Panyerating tembung ejaan vokal /a/ dipunserat /o/, panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan (w); Panyerating tembung ejaan konsonan /dh/ dipunserat /d/, panyerating silabisasi tembung ingkang
dipunkirangi konsonan (y). Kalepatan ingkang kapanggihaken menika dipunsebabaken mapinten-pinten prakawis. Langkung cetha kalepatan ejaan konsonan saha prakawis ingkang ndayani kalepatan menika dipunjlentrehaken wonten ing ngandhap. "Jembatan menika miring keging toyo saking lepen opak ingkang kebak amargi jawah wau dalu." (XA-D04:03) "Cekap semanten angen kulo matur." (XA-D04:06) "Kabar ingkang dipunkempalaken saking BMKG, ngasilaken kirang langkung 104 tiang seda, 857 tatu-tatu, lan warga sanesipun pada ngungsi." (XA-D14: 04) "Wit ingkang ambruk menika dipunsebabaken amargi wit kang wis tuo lan udan angin." (XA-D17: 03) "Mulane yen saben 3 dina pisan masyarakat ing desa Kirobayan, Tirtosari, Kretek Bantul nguras jedhing, nutupi wadhah banyu kayata: genthong, botol, utawa wadah liane." (XA-D30: 07) Kalepatan ingkang kapanggihaken menika dipunsebabaken maneka warni. Nyelarasaken pocapan, lepat tembung lingga, kerancuan fonem, ugi kekhilafan. 2. Kalepatan Morfologis Kalepatan morfologis ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika gayut kaliyan tembung wuwuhan saha tembung rangkep. Wuwuhan ingkang lepat babagan ater-ater, panambang saha wuwuhan sesarengan. Ater-ater ingkang lepat inggih menika ater-ater {di-/dipun} ingkang dipunpisah kaliyan tembung lingganipun. Panambang ingkang lepat inggih menika panambang {- ipun} ingkang dipunpisah kaliyan tembung lingganipun, saha panambang {-ipun} ingkang boten prelu saha boten koheren kaliyan tembung lingganipun. Kalepatan morfologis ingkang gayut kaliyan wuwuhan sesarengan inggih menika {ka-an}, 84
85 wuwuhan sesarengan {di-i} ingkang dipunpisah ater-ateripun, {di-ake} ingkang dipunpisah ater-ateripun, wuwuhan sesarengan {dipun-aken} ingkang dipunpisah ater-ater saha panambangipun, {dipun-aken} ingkang dipunpisah ater-ateripun. Kalepatan morfologis ugi kapanggihaken wonten ing tembung rangkep. Asiling karangan basa Jawi siswa kelas XA SMA N 1 Pundong panaliti manggihaken wonten kalepatan ing babagan tembung dwilingga. Asilling panaliten ugi manggihaken prakawis ingkang ndayani kalepatan morfologi, inggih menika kalepatan ingkang dipunsebabaken amargi boten dipunsengaja, tembung ingkang lepat amargi interferensi basa, amargi panganggening wuwuhan, utawa kalepatan tembung amargi tembung lingganipun. Langkung cetha kalepatan babagan morfologis kaandharaken wonten ing ngandhap menika. a. Kalepatan Tembung Wuwuhan Kalepatan tembung wuwuhan ingkang kapanggihaken womten ing panaliten menika antawisipun tembung lingga ingkang pikantuk ater-ater, tembung lingga ingkang pikantuk panambang, saha tembung lingga ingkang rumaket kaliyan wuwuhan sesarengan. Kalepatan-kalepatan menika langkung cetha dipunjlentrehaken wonten ing ngandhap menika. 1) Tembung lingga ingkang pikantuk ater-ater Kalepatan tembung wuwuhan {di-/dipun-}menika dipunsebabaken amargi panyerating ater-ater ingkang kedahipun rumaket ing tembung lingga, ananging wonten ing panyerating siswa menika dipunpisah. Pethikan ukaranipun kados makaten.
" acara dipun isi pengajian, shalawatan, hadrah, lan sanes-sanesipun." (XA- D03: U02) Tembung dipun isi menika lepat amargi ater-ater {dipun-} ingkang kedahipun rumaket dening tembung lingganipun dipunserat dipisah dening siswa. Tembung menika kalebet wonten ing tembung wuwuhan, morfem dipun menika kalebet wonten ing ater-ater sanes kata depan saengga panyerating tembung ingkang leres inggih menika dipunisi, ater-ater dipun rumaket ing sangajenging tembung lingga isi. Prakawis ingkang ndayani kalepatanipun inggih menika amargi anggenipun nyerat kesesa saengga kalepatan ingkang boten dipunsengaja. Nalika siswa kasuwun mirsani asiling karangan, piyambakipun rumaos bilih tembung dipun isi menika lepat. 2) Tembung lingga ingkang pikantuk panambang Kalepatan morfologis ingkang gayut kaliyan tembung lingga ingkang pikantuk panambang kapanggihaken wonten ing asiling karangan basa Jawi siswa kelas XA SMA N 1 Pundong. Kalepatan ingkang kapanggihaken inggih menika panambang (-ipun) ingkang dipunpisah kaliyan tembung lingga, kalepatan panambang (-ipun) ingkang boten jumbuh kaliyan tembung lingganipun, lepat panyerating panambang (-ake) ing satunggaling tembung. Wonten ing asiling panaliten menika, prakawis ingkang ndyayani kalepatan ugi kapanggihaken. Pirembagan babagan kalepatan panambang saha prakawis ingkang nyebabaken kalepatan menika dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. a) Panambang (-ipun) dipunpisah Kalepatan panyerating tembung lingga ingkang pikantuk panambang (-ipun) kapanggihaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. 86
87 " amargi kecelakaan menika truk ipun risak lan kacanipun ingkang pecah." (XA- D20:U04) Tembung truk ipun lepat amargi panyerating tembung lingga saha panambang ingkang dipunpisah. Miturut paugeranipun, panyerating tembung ingkang leres menika dipungandheng dados trukipun. Sejatosipun siswa sampun mangertos bilih paugeran tembung wuwuhan menika dipungandheng antawisipun ater-ater lan tembung lingga, utawi tembung lingga lan panambang. Kalepatan menika dipunsebabaken amaergi siswa kirang tliti nalika nyerat karangan, saengga wonten tembung-tembung ingkang lepat kanthi boten dipunsengaja. Salah satunggaling tembung ingkang lepat amargi boten dipunsengaja menika tembung truk ipun. b) Panambang (-ipun) lepat panyeratipun Kalepatan panyerating tembung wuwuhan ingkang boten jumbuh antawisipun tembung lingga saha panganggening panambang menika ugi kapanggihaken wonten ing panaliten menika. " kangge sawetara wekdal masyarakat sekitar gunung kelud boten diangsalke nglakokakeipun kegiatan kagem biasane." (XA- D25: U05) Panyerating tembung nglakokakeipun menika lepat babagan tata pandhapuking tembung, ingkang neyababaken tembung menika rancu. Kalepatan tembung kadadosan amargi wonten panambang ingkang dobel ing satunggal tembung lingga. Proses pandhapuking tembung menika ater-ater (-ng), tembung lingga laku, saha wonten panambang dobel inggih menika (-ake lan -ipun). Paugeranipun, tembung lingga ingkang kawuwuhan ater-ater saha panambang
menika namung saged satunggal-satunggal kemawon, boten saged manawi wonten panambang ingkang dobel. Miturut tataraning basa, tembung lingga laku menika kalebet wonten ing basa ngoko, panambang ingkang dipunginakaken kedah jumbuh kaliyan tembung lingganipun. Pamilihing ater-ater, panambang, utawi wuwuhan sesarengan menika dipunjumbuhaken kaliyan tembung lingganipun. Nalika tembung lingga ingkang dipunginakaken menika ragam krama, kirang leres manawi ngginakaken ater-ater utawi panambang ingkang paugeranipun dipunginakaken ing ragam ngoko, kosok balenipun ugi makaten. Saengga tembung wuwuhan ingkang leres kangge tembung lingga laku menika (-ake). Panambang (-ipun) menika boten trep manawi dipunserat rumaket kaliyan tembung lingga laku, amargi panambang (- ipun) menika dipunserat rumaket kaliyan tembung ingkang ngginakaken basa krama. Prakawis ingkang ndayani kalepatan panyerating tembung nglakokake, inggih menika amargi panyerating basa ingkang sejatosipun basa Indonesia, lajeng dening siswa dipunjawakaken. Tembung ingkang lepat dipunserat dening siswa inggih menika nglakokakeipun. Miturut andharanipun siswa, tembung ingkang dipunkajengaken inggih menika melakukan. Siswa mangertos bilih tembung menika manawi dipunalih basa dados basa jawa menika nglakokake. Lajeng panambang (-ipun) menika dipunserat dening siswa kangge nggantos basa ngoko menika supados dados basa krama. Saengga siswa nambahaken panambang (-ipun) wonten ing tembung ingkang sejatosipun sampun awujud wuwuhan sesarengan menika. 88
c) Panambang (-ipun) lepat panyeratipun Kalepatan panyerating tembung wuwuhan ingkang panambang (-ipun) kapanggihaken wonten ing data 30, ukaranipun kados makaten. "genthong,botol, utawa wadah liane lan got sing banyune mandheg kudu di ilekke, supaya ora dadi panggonan kanggo ngrembakake nyamuk." (XA-D30:U07) Kalepatan panyerating tembung menika kawiwitan saking tembung lingga ingkang pikantuk panambang. Saking paugeraning basa, tembung lingga ingkang wujudipun basa krama menika leres manawi kawuwuhan ater-ater utawi panambang krama, ugi kosok balenipun. Menawi dipunjlentrehaken, tembung lingga saking ngrembakake menika miturut ejaanipun ngrembaka ingkang tegesipun lestari ing basa Indonesia. Tembung ngrembaka menika kalebet wonten ing basa krama. Panambang (-ke) menika dipunginakaken manawi jinising tembung ingkang dipunginakaken menika basa ngoko. Manawi badhe kawuwuhan panambang wonten ing tembung lingga menika, panambang ingkang jumbuh inggih menika (-ake) minangka wujuding krama saking panambang (-ke). Kalepatan panyerating tembung menika dipunsebabaken amargi ejaan basa Indonesia. Tembung ingkang dipunkajengaken kaserat dening siswa inggih menika melestarikan. Siswa sampun mangertos bilih basa kramanipun lestari menika ngrembaka, ananging siswa boten mangertos bilih panganggening wuwuhan menika kedah nggatosaken basa ingkang dipunginakaken. Saengga siswa namung nyerat panambang (-ke) wonten ing tembung ngrembaka. 89
3) Tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan Kalepatan panyerating tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan kapanggihaken wonten ing panaliten menika. Wuwuhan sesarengan ingkang kapanggihaken antawisipun wuwuhan sesarengan (ka-an) ingkang lepat panambangipun, (sa-ing) ingkang lepat ater-ateripun, (ka-an) ingkang taksih ngginakaken ejaan basa Indonesia, wuwuhan sesarengan (di-i), wuwuhan sesarengan (di-ake), (dipun-aken) dipunpisah ater-ateripun, (dipun-aken) ingkang dipunpisah ater-ater saha panambangipun. Pirembagan wonten ing ngandhap menika ugi mratelakaken babagan prakawis ingkang ndayani kalepatan panyerating tembung wuwuhan sesarengan, langkung cetha kajlentrehaken wonten ing ngandhap menika. a) Wuwuhan sesarengan (ka-an) Panyerating tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan (ka- an) ingkang lepat kaandharaken ing pethikan ukara menika. "Rabu enjing jam 06.30 wonten ing daerah watu, Malang Jawa Timur ingkang wonten kadadean kacilakaan bis kang sampun nabrak omahipun warga ingkang wonten pinggir dalan gedhe." (XA-D27:U01) Kalepatan tembung wuwuhan ing nginggil menika dipunsebabaken panyerating ejaan ingkang taksih ngginakaken ejaan basa Indonesia. Tembung kacilakaan wonten ing basa Indonesia menika dipunserat kecelakaan. Panyerating tembung ingkang leres inggih menika kacilakan, pandhapuking tembung menika saking ka+cilaka+an. Paugeran tata tembung ing basa Jawi, tembung lingga ingkang pungkasaning tembung menika aksara vokal /a/ lajeng pikantuk panambang {-an}, 90
91 aksara vokal ing wasana tembung lingga menika kaserat setunggal kemawon. Saengga tembung ingkang leres ing tembung wuwuhan menika dados kacilakan. Tuladha sanesipun babagan panyerating tembung wuwuhan sesarengan ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten kadosta ing pethikan ukara ngandhap menika. " pangeten kamardikaan menika diisi ingkang sapisan yaiku upacara pangibaran gendera..." (XA- D28: U01) Kalepatan tembung wuwuhan ing nginggil menika sami kaliyan kalepatan ingkang sakderengipun. Tembung kamardikaan menika taksih ngginakaken ejaan basa Indonesia. Lajeng tembung ingkang leres menika kamardikan, pirembaganipun kados makaten. Tembung lingganipun mardika, kados ingkang sampun kaandharaken wonten ing nginggil, tembung lingga ingkang pungkasaning tembung awujud vokal /a/ rumaket kaliyan panambang (-an) panyerating tembung wuwuhan menika cekap ngginakaken vokal /a/ setunggal kemawon. Wuwuhan sesarengan (ka-an) ingkang lepat panyerating panambang, ugi kapanggihaken wonten ing panaliten menika. prakawis ingkang ndayani siswa lepat anggenipun nyerat amargi ejaan lisan swanten basa (-an) ingkang nyelarasaken pocapanipun. "Ing perampokan." (XA-D09: U02) tanggal 25 Desember 2016 sampun kadadeyan prastawa Pandhapuking tembung kadadeyan wujudipun saking (ka-dadi-yan), ing morfologis basa Jawi boten wonten panambang (-yan). Miturut ejaanipun,
92 tembung ingkang dipunkajengaken kaserat dening siswa inggih menika kakadean (ka-dadi-an). Panambang (-an) ingkang rumaket ing tembung lingga pungkasaning vokal /i/, vokal /i/ menika ewah dados vokal /e/. Kados ingkang sampun kaserat wonten ing nginggil menika. kalepatan panyerating panambang (- an) dados (-yan) menika dipunsebabaken amargi swanten basa nalika mocapaken. Saengga siswa bingung anggenipun nyerat tembung wuwuhan menika. b) Wuwuhan sesarengan (sa-ing) Kalepatan panyerating tembung wuwuhan sesarengan (sa-ing) mapan wonten ing ater-ateripun. Ukara ingkang nedahaken kalepatan tembung kaandharaken wonten ing ngandhap menika. "Perkawis kasebat dipunkinten lantaran dendam saengga pelaku ngurung korban saklebeting kamar mandi (kolah)." (XA-D10: U02) Tembung wuwuhan ingkang lepat menika dipunsebabaken amargi panyerating ater-ater ingkang lepat. Wonten ing asiling panyerating siswa, ater-ater (sak-) kaserat wonten ing tembung saklebeting, kados ing data 10 ukara nginggil. Tembung ingkang leres menika salebeting (sa-lebet-ing), inggih menika ngginakaken ater-ater (sa-). Prakawis ingkang ndayani kalepatan menika tamtu kemawon amargi panyerating ater-ater, ananging faktor ingkang nyebabaken siswa lepat nyerat ater-ater menika amargi swanten basa ater-ater (sa-) ingkang dipunpocapaken dening siswa. Swanten basa pocapaning tembung salebeting menika manawi dipunmirengaken ewah kadosta saklebeting, saengga siswa nyerat tembung miturut pocapanipun.
c) Wuwuhan sesarengan (di-i) Kalepatan panyerating tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan (di-i) kapanggihaken wonten ing panaliten menika. Pirembagan babagan kalepatan menika kaandharaken wonten ing ngandhap. " banyu sek mandheg kui di senengi nyamuk." (XA- D30: U02) Tembung di senengi menika sejatosipun tembung lingga ingkang kawuwuhan ater-ater saha panambang. Morfem (di-) menika minangka ater-ater ingkang kedahipun rumaket kaliyan tembung lingganipun. Manawi dipunserat dipunpisah kaliyan tembung lingganipun, (di-) menika dados tembung pangarep, ananging tembung pangarep (di-) menika boten wonten ing basa Jawi. Saengga ater-ater (di-) menika boten saged dipunpisah kaliyan tembung lingganipun, pramila anggenipun nyerat ingkang leres inggih menika disenengi. Kalepatan tembung wuwuhan sesarengan menika dipunsebabaken amargi siswa boten saged mbedakaken (-di) minangka ater-ater utawi minangka tembung pangarep. Prakawis menika jumbuh kaliyan kalepatanipun, siswa boten saged nyerat tembung wuwuhan sesarengan kanthi leres. d) Wuwuhan sesarengan (di-ake) Tembung lingga ingkang kawuwuhan ater-ater saha panambang (di-ake) ingkang lepat ugi kapanggihaken wonten ing panaliten menika. Pethikan ukara ing ngandhap menika nedahaken kalepatanipun. "nutupi wadhah banyu kayata: genthong,botol, utawa wadah liane lan got sing banyune mandheg kudu di ilekke, supaya ora dadi panggonan kanggo ngrembakake nyamuk." (XA-D30:U07) 93
94 Kalepatan tembung di ilekke menika dipunsebabaken ater-ater (di-) ingkang boten rumaket wonten ing tembung lingga. Ingkang leres panyerating tembung miturut paugeranipun inggih menika diilekke. Ater-ater (di-) saha panambang (- ake/-ke) menika panyerating ingkang leres rumaket wonten ing ngajeng saha wingking tembung lingga. Kalepatan panyerating tembung menika dipunsebabaken amargi siswa boten saged mbedakaken pandhapuking tembung pangarep saha ater-ater. Miturut pamanggih siswa, (di-) menika dipunpisah kaliyan tembung lingganipun. e) Wuwuhan sesarengan (dipun-aken) Kalepatan panyerating tembung wuwuhan gayut kaliyan wuwuhan sesarengan (dipun-aken) menika kapanggihaken wonten ing panaliten menika. Pethikan ukara ingkang gayut kaliyan kalepatan wuwuhan sesarengan (dipun- aken) dipunrembag wonten ing ngandhap menika. " penza menika dipun wonten aken ing hall SMA N 1 Pundong." (XA- D01: U02) Kalepatan tembung dipun wonten aken amargi panyerating ater-ater saha panambang ingkang boten rumaket kaliyan tembung lingganipun. Miturut paugeranipun, tembung lngga ngkang pikantuk wuwuhan ater-ater, seselan, panambang, utawi wuwuhan sesarengan menika anggenipun nyerat kedah gandheng kaliyan tembung lingganipun. Saengga anggenpun nyerat ingkang leres menika dipunsambung kados makaten dipunwontenaken, tegesing tembung menika ing basa Indonesia diadakan. Kalepatan babagan tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan (dipun-aken) ugi kapanggihaken wonten ing pethikan ukara menika.
" classmeeting menika dipun wontenaken kalian para siswa SMA N 1 Pundong..." (XA- D07: U02) Kalepatan tembung menika dipunsebabaken amargi ater-ater ingkang boten rumaket kaliyan tembung lingga. Tembung ingkang leres miturut paugeranipun menika dipunwontenaken, sedaya unsur dipunsambung. Prakawis ingkang ndayani kalepatan menika amargi siswa ingkang nyerat boten saged mbedakaken panhdhapuking tembung pangarep kaliyan ater-ater. Saengga (di-/dipun-) ingkang kedahipun rumaket kaliyan tembung lingga, dening siswa kaserat dipunpisah. b. Kalepatan Tembung Rangkep Kalepatan panyerating tembung ugi kapanggihaken wonten ing tembung rangkep. Kalepatan ingkang kapanggihaken menika panganggening tandha panggandheng saha dwilingga. Langkung cetha dipunrembag ing ngandhap menika. 1) Kirang tandha panggandheng Tembung rangkep ingkang kirang tandha panggandheng kapanggihaken wonten ing asiling karangan basa Jawi siswa kelas XA SMA N 1 Pundong. Pethikan ukara kaandharaken wonten ing ngandhap menika. "Tuladhanipun ingkang kedadean wonten ing dalemipun Muhammad Raffi Ramadhan ingkang kilangan mas masan lan banda liane." (XA- D16: U02) Tembung rangkep ingkang kirang tandha panggandheng menika nyebabaken tegesipun beda. Kadosta ing nginggil menika, tembung mas masan sejatosipun tembung camboran ingkang tegesipun perhiasan. Ananging amargi kirang nyerat tandha panggandheng wonten ing tengahing tembung ndadosaken tembung 95
96 menika gadhah teges beda, masmasan menika wonten ing satunggaling dhaerah kalebet wonten ing salah stunggaling jinis kewan. Tandha panggandheng ingkang boten dipunserat dening siswa saged nyebabaken pamaos bingung mangertosi tegesipun ukara. 2) Dwilingga Tembung dwilingga ingkang lepat kapanggihaken wonten ing panaliten menika. Pethikan ukara ingkang nedahaken kalepatan tembung dwilingga dipunrembag wonten ing ngandhap menika. " pateng srawut uwong-uwong podho pingin weroh kedadean meniko." (XA-27:12) Tembung dwilingga uwong-uwong menika lepat dipunsebabaken tembung lingganipun. Miturut kamus Baoesastra, tembung ingkang leres menika wong ingkang tegesipun manungsa. Saengga panyerating tembung dwilingga ingkang leres inggih menika wong-wong. Prakawis ingkang ndayani kalepatan menika amargi lepat tembung lingganipun. Miturut siswa, tembung lingga ingkang leres inggih menika uwong, kamangka tembung ingkang leres inggih menika wong. 3. Kalepatan Fonologis saha Morfologis Sanesipun kalepatan fonologis saha morfologis, wonten ing panaliten menika ugi kapanggihaken kalepatan fonologis saha morfologis wonten ing satunggal tembung. Tegesipun, wonten ing satunggal tembung menika kapanggihaken kalepatan fonologis saha morfologis. Kalepatan ingkang kapanggihaken menika tembung ingkang lepat amargi dipuntambah konsonan saha lepat ing wuwuhan sesarengan, kalepatan panyerating ejaan saha panambang, saha panyerating ejaan konsonan saha wuwuhan sesarengan ingkang
97 lepat wonten ing satunggal tembung. Prakawis ingkang ndayani kalepatan ugi kaandharaken wonten ing pirembagan menika. Langkung cetha, kalepatan- kalepatan ingkang kapanggihaken saha prakawis kalepatan ing panaliten menika dipunrembag wonten ing ngandhap. a. Dipuntambah konsonan saha wuwuhan sesarengan Kalepatan fonologis saha morfologis ing satunggal tembung ingkang gayut kaliyan kalepatan panyerating tembung ingkang dipuntambah konsonan saha lepat anggenipun nyerat wuwuhan sesarengan menika kapanggihaken wonten ing panaliten menika. pethikan ukara ingkang nedahaken kalepatan kaandharaken wonten ing ngandhap menika. " sak wise upacara banjur dilanjutke lomba-lomba ing ana ning lapangan." (XA- D28: U05) Panyerating tembung sak wise menika lepat babagan fonologi saha morfologi. Kalepatan menika dpunsebabaken amargi panyerating tembung menika dipuntambah konsonan k saha pamyerating ater-ater ingkang dipunpisah kaliyan tembung lingganipun. Manawi dipunjlentrehaken, tembung menika kalebet wonten ing tembung wuwuhan ingkang kadhapuk saking tembung lingga wis ingkang pikantuk wuwuhan sesarengan (sa-e). Kalepatan babagan fonologis kapanggihaken saking ater-ater (sa-) ingkang dipunserat (sak-) dening panyerat. Kalepatan morfologi babagan tembung wuwuhan kapanggihaken saking ater-ater {sa-} ingkang dipunpisah kaliyan tembung lingga. Saengga tembung ingkang leres inggih menika sawise. Kalepatan menika dipunsebabaken amargi siswa boten mangertos paugeran panyerating tembung wuwuhan ingkang
dipungandheng kaliyan tembung lingganipun. Miturut siswa pocapaning tembung sawise menika sakwise, saengga dipunserat miturut pocapanipun. b. Ejaan konsonan saha panambang Panyerating tembung ingkang lepat gayut kaliyan ejaan konsonan saha panambang kapanggihaken wonten ing pethikan ukara ing ngandhap menika. " wonten ing mriko suasana nipun rame, bungah lan wonten kathah pagelaran musik band lan sanes-sanesipun." (XA- D13: U04) Panyerating fonologi ingkang lepat menika gayut kaliyan babagan kalepatan ejaan konsonan /w/ dipunserat /u/, dene ing morfologi kalepatan menika gayut kaliyan panambang (-ipun) ingkang dipunpisah kaliyan tembung lingganipun. Tembung suasana nipun menika kadhapuk saking tembung lingga swasana saha panambang (-ipun). Tembung suasana menika taksih ngginakaken ejaan basa Indonesia, manawi ejaan basa Jawinipun menika swasana. Lajeng panambang (- ipun) menika kedah rumaket kaliyan tembung lingganipun. Tembung lingga ingkang aksara pungkasan awujud vokal, lajeng pikantuk panambang (-ipun) menika ewah dados (-nipun). Saengga tembung menika ingkang swasananipun. Prakawis ingkang ndayani kalepatan menika amargi siswa boten mangertos paugeran panyerating tembung wuwuhan ingkang dipunsambung kaliyan tembung lingganipun. Kalepatan babagan fonologi dipunsebabaken amargi konsonan /w/ dipunserat /u/ wonten ing tembung swasana. Kalepatan menika amargi ejaan ingkang dipunginakaken dening siswa taksih ngginakaken ejaan basa Indonesia. 98 leres
99 c. Ejaan konsonan saha wuwuhan sesarengan Panyerating tembung ingkang lepat dipunsebabaken ejaan konsonan saha wuwuhan sesarengan kapanggihaken woten ing panaliten menika. Kalepatan menika gayut kaliyan ejaan konsonan /g/ ingkang dipunserat /k/, saha wuwuhan sesarengan ingkang gayut kaliyan panambang (-ipun) ingkang boten jumbuh kaliyan tembungipun. Pethikan ukara saha pirembagan babagan menika kaandharaken wonten ing ngandhap menika. " panggung meniko diadekipun ing lapangan voli dusun canden." (XA- D26:U02) Tegesing tembung ingkang dipunkajengaken miturut siswa ingkang nyerat inggih menika didirikan ingkang kedahipun ing basa Jawi dipunserat diadegake ananging dening siswa dipunserat diadekipun. Kalepatan ejaan konsonan /g/ ingkang dipunserat /k/ menika kabuktekaken saking tembung lingga ingkang dipunserat adek kamangka ingkang leres menika adeg. Tembung wuwuhan menika lepat amargi basa ingkang dipunginakaken boten jumbuh antawisipun ater-ater, tembung lingga saha panambang ingkang dipunginakaken. Panambang (-ipun) menika dipunginakaken nalika tembung lingga ingkang dipunserat menika ngginakaken tembung krama. Manawi wonten ing tembung menika, tembung lingga ingkang dipunginakaken menika ngoko, saengga boten trep manawi panambang ingkang dipunginakaken menika (-ipun). Panambang (-ipun) menika sesulih panambang (-nya) ing basa Indonesia. Kados ingkang sampun kaandharaken wonten ing nginggil menika, bilih tembuang ingkang dipunkajengaken dening panyerat inggih menika didirikan. Lepat bilih panganggening panambang kangge tembung menika (-ipun). Panambang ingkang
trep dipunginakaken menika (-ake). Saengga tembung ingkang leres menika diadegake ingkang tegesipun didirikan. Kalepatan panyerating tembung menika dipunsebabaken amargi siswa boten mangertos tembung lingga ingkang leres. Panyerating tembung namung saking pocapanipun siswa, saengga tembung adeg miturut pocapanipun siswa menika adek. Kalepatan morfologis mapan wonten ing panyerating panambang ingkang boten trep kaliyan tembung lingganipun. Ejaan basa Indonesia didirikan dening siswa dipunjawakaken dados diadekipun, kamangka tembung ingkang leres menika diadegake. 100
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling pirembagan wonten ing panaliten kalepatan panyerating tembung ing karangan basa Jawi siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong, saged dipunpendhet dudutan bilih panyerating basa Jawi siswa taksih wonten kalepatan ingkang kapanggihaken. Wonten prakawis ingkang ndayani kalepatan panyerating basa Jawi siswa. Bab ingkang kapanggihaken kados ing ngandhap menika. 1. Kalepatan fonologi ingkang lepat wonten ing panaliten menika babagan kalepatan silabisasi saha ejaan. Kalepatan silabisasi gayut kaliyan kalepatan panyerating tembung ingkang dipunkirangi vokal utawi konsonan saha dipuntambah vokal utawi konsonanipun. Ejaan ingkang lepat jumbuh kaliyan panyerating vokal, konsonan utawi vokal saha konsonan. 2. Kalepatan morfologis ingkang lepat gayut kaliyan tembung wuwuhan saha tembung camboran. Tembung wuwuhan ingkang lepat babagan ater-ater, panambang, saha wuwuhan sesarengan, dene kalepatan babagan tembung camboran menika gayut kaliyan dwilingga saha tandha panggandheng. Kalepatan fonologis saha morfologis wonten ing satunggaling tembung ugi kapanggihaken wonten ing panaliten menika. Wujuding kalepatan ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika babagan ater-ater ingkang dipunpisah kaliyan panyerating silabisasi ingkang dipuntambah konsonan /k/. 101
102 Kalepatan panyerating ejaan konsonan /w/ ingkang dipunserat /u/ saha panambang (-ipun) ingkang dipunpisah kaliyan tembung lingganipun. Morfologis ingkang lepat panambang (-ipun) saha panyerating ejaan konsonan /g/ ingkang dipunserat /k/. 4. Kalepatan panyerating fonologis saha morfologis dipunsebabaken amargi saperangan prakawis. Kalepatan panyerating tembung ingkang dipunsebabaken amargi mboten dipunsengaja (kekhilafan). Tembung lingga utawi tembung andhahan ingkang dereng dipunkuwaosi dening siswa. Panyerating tembung ingkang lepat amargi nyelarasaken pocapanipun. Panyerating tembung ingkang lepat amargi interferensi. Kalepatan ingkang dipunsebabaken amargi kerancuan fonem. B. Implikasi Adhedhasar saking panaliten, implikasi wonten ing panaliten menika antawisipun: 1. Asiling panaliten saged dipunginakaken siswa supados mangertos dumugi menapa seserepan panganggening basa Jawi siswa, mliginipun babagan panyerating karangan basa Jawi babagan tembung fonologis saha morfologis, saengga saged ndandosi kalepatan ingkang kapanggihaken. 2. Asiling panaliten menika saged dipunginakaken dening guru kangge mangertosi kalepatan basa Jawi siswa mliginipun babagan panyerating karangan basa Jawi ingkang jumbuh kaliyan fonologis saha morfologis, ugi madosi cara ingkang efektif kangge ngleresaken saha mucal.
103 3. Asiling panaliten menika saged dipunginakaken pamaos kangge nambah seserepan babagan basa, mliginipun tata panyerating fonologis saha morfologi. C. Pamrayogi Sasampunipun panaliti nglampahi panaliten menika, pamrayogi ingkang saged kaandharaken inggih menika: 1. Pirembagan wonten ing panaliten menika dereng jangkep, pramila taksih prelu dipuntindakaken panaliten malih ingkang ngrembag perangan sanes, kadosta diksi saha sintaksis. 2. Guru lan siswa nalika sinau basa Jawi dipuntingkataken anggenipun micara migunakaken basa Jawi ingkang leres. 3. Gladhen babagan panyerating tembung ingkang gayut kaliyan fonologis saha morfologis dipuntambahi malih supados siswa langkung kulina nyerat ngginakaken basa Jawi. 4. Gladhen nyelarasaken pocapan saha nyerat tembung saged dipunginakaken kangge siswa. 5. Tugas ndamel karangan basa Jawi dipuntambahi supados siswa kathah latihan nyerat karangan basa Jawi.
KAPUSTAKAN Balai Bahasa Yogyakarta. 2006. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa huruf Latin yang Disempurnakan (Edisi Revisi). Yogyakarta: Kanisius. Hastuti, Sri. 2003. Sekitar Analisis Kesalahan Berbahasa Indonesia. Yogyakarta: Mitra Gama Widya. Makmuroh, Umi. Analisis Kesalahan Berbahasa Jawa Pada Karangan Persuasi Siswa Kelas XI Jurusan Bahasa SMA N 10 Purworejo Tahun Ajaran 2012/2013. Skripsi S1. Yogyakarta: Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa, Universitas Ngeri Yogyakarta. Marsono. 2006. Fonetik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press Miftahudin. 2012. Kesalahan Pemilihan Kata pada Karangan Deskripsi Siswa Kelas VIII SMP Muhammadiyah 1 Surakarta. Jurnal Skripsi S1. Surakarta: Jurusan Pendidikan Bahasa, Sasatra Indonesia dan Daerah, Universitas Muhammadiyah Surakarta. Mulyana. 2005. Morfologi Bahasa Jawa. Yogyakarta: Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Muslich, Masnur. 2012. Fonologi Bahasa Indonesia Tinjauan Deskriptif Sistem Bunyi Bahasa Indonesia. Jakarta: Bumi Aksara. Nurhayai, Endang. 2001. Morfologi Bahas Jawa. Yogyakarta: Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Pateda, Mansoer. 1989. Analisis Kesalahan. Flores-NTT: Nusa Indah. Poerwadarminta, W. J. S. 1939. Baoesastra Djawa. Jakarta: J.B Wolters Uitgevers Maatschappij. Purwanti, Nuegraheni Sri. Kalepatan Fonologi saha Morfologi Basa Jawi ing Subtitle Film Korea Spy Girl. Skripsi S1. Yogyakarta: Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa, Universitas Ngeri Yogyakarta. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2001. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua. Sudaryanto. 1991. Tata Bahasa Baku Bahasa - Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. .1992. Metode Linguistik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. 103
Tarigan, Henry Guntur. 1988. Pengajaran Pemerolehan Bahasa. Bandung: Angkasa. Verhaar, J.W.M. 2006. Asas-asas Linguistik umum. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. 104
N o Tuturan . 1 2 1. Penza menika dipun wonten aken ing hall SMA N 1 Pundong. (XA-01:02) 2. Acara menika diwontenaken dinten kamis. (XA-01:03) 3. Acara penza niki saget ndamel sedaya warga SMA N 1 Pundong bungah. (XA-01:04) TABEL ANALISIS KALEPATAN FONOLOGIS SAHA MORFOLOGIS ING KARANGAN BASA JAWI SISWA KELAS X IPA 2 SMA N 1 PUNDONG Jinising kalepatan basa ( + ) V Silabisasi ( + ) ( - ) K V Fonologis Ejaan ( - ) K P V P K P V & P K Sil. & Ej. Morfologis Tata tembung W R C Andharan 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 √ √ dipun wonten aken → dipunwontenaken - dipun+ womten + aken → dipunwontenaken diwontenaken → dipunwontenaken - dipun+ wonten+ aken → dipunwontenaken √ √ saget → saged - t → d ndamel → damel - (+) n 105
1 2 4. kasus Habib Rizqie menika mboten wonten sangkut pautipun dening kasus Ahok (XA-02: 03) 5. Acara dipun isi pengajian, shalawatan, hadrah lan sanes- sanesipun (XA-03: 02) 6. Jembatan wonten ing dusun Nangsri Srihardono Pundong Bantul, mboten saget dingge liwat amergi jembatan miring. (XA- 04: 02) 7. Jembatan menika miring keging toyo saking lepen opak ingkang kebak amargi jawah wau dalu. (XA- 04:03) 8. Sakniki warga dusun nangsri pados mergi alternatif kangge liwat. (XA- 04:04) 9. Mila warga dusun nangsri kedah ngalang menawi badhe tindakan (XA-04:05) 3 4 √ √ 5 6 7 8 √ √ √ √ √ √ 9 10 106 11 √ 12 13 Mboten → boten (+) m Dipun isi → dipunisi dipun + isi → dipunisi dusun → dhusun - d → dh Mboten → boten - (+) m saget → saged - t → d Amergi → amargi - e → a Keging → kenging (-) n Toyo → toya - o → a Amergi → amargi - e → a dusun → dhusun - d → dh dusun → dhusun - d → dh 14
1 2 10. Cekap semanten angen kulo matur. (XA-04:06) 11. Pengetan tahun baru 31 Desember- 1 januari 2017 ing dusun Gondosuli.. (XA-05: 01) 12. Kelaksanaaken rame lan pada seneng bakar-bakar. (XA-05: 02) 13. Para warga pada bakar-bakar kanggo nunggu wektu taun baru. (XA-05: 03) 14. Desa Parangrejo, girijati, purwosari, GK wonten kedadean banjir. (XA- 06: 01) 15. Ingkang jalari banjir menika amargi jawah sedino sewengi, saengga lepenipun bludak. (XA-06: 02) 16. Banjir menika marakke tanduran parine warga do rusak lan dalane dadi lunyu amarga lemahe do ketut banyu. (XA-06: 03) 3 4 5 6 7 8 √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ 9 10 107 11 12 13 14 angen → anggen - (-) g kulo → kula - o → a dusun → dhusun - d → dh Kelaksanaaken → kalaksanakaken e → a - (-) k Pada → padha - d → dh Pada → padha - d → dh Kedadean → kadadean e → a Sedino → sedina - o → a Do → dha d → dh Do → dha - o→ a
1 2 17. Classmeeting menika dipun wontenaken kalian para siswa SMA N 1 Pundong ingkang kelas setunggal dugi kelas tiga. (XA-07: 02) 18. Kegiatan menika meriah, para siswa bunggah, amargi lomba wonten classmeeting menika sae-sae. (XA- 07: 03) 19. Gempa punika anggadhai kekuatan 5,9 sr ingkang pusatipun wonten ing Bantul, Yogyakarta. . (XA-08: 08) 20. Kadadean menika ngakibataken 6.234 tiyang ingkang sedo. (XA-08: 10) 21. Kathah lokasi ing Bantul ingkang dereng dipun aliri listrik (XA-08: 16) 22. Perampokan pithik (XA-09: 01) 23. Ing tanggal 25 Desember 2016 sampun kadakeyan (XA-09: 02) 3 4 √ √ 5 6 7 8 √ √ √ √ 9 10 108 11 √ √ 12 13 14 Dipun wontenaken → dipunwontenaken dipun + wonten + aken → dipunwontenaken Bunggah → bungah - (+) g Anggadhai → anggadhahi (-) h Kekuatan → kekuwatan - (-) w Sedo → seda - o → a Dipun aliri → dipunaliri Dipun + aliri → dipunaliri Pithik → pitik - th → t Kadadeyan → kadakean (+) y Kadadeyan → kedadean - a → e
1 2 24. Perampokan pithik menika cacahipun kirang langkung 352. (XA-09: 05) 25. Prastawa menika kedadeyanipun kirang langkung (XA-09: 06) 26. Inggih menika ingkang jasa kandang pithik, yaiku (XA-09: 08) 27. Kedadosan tindak perampokan, penyekapan, lan pembunuhan ingkang dumados dhateng Dodi Triono lan kaluwarga ( XA-10: 01) 28. Perkawis kasebat dipunkinten lantaran dendam saengga pelaku ngurung korban saklebeting kamar mandi (kolah) kanthi ukuran 1,5 X 1,5 m selamikirang langkung 17 jam ngakibataken 6 korban tilardonya lan 5 korban ingkang slamet dibeto wonten rumah sakit Kartika. (XA-10: 02) 3 4 √ √ 5 6 7 8 √ √ √ √ √ 9 10 109 11 12 13 14 Pithik → pitik - th → t Kedadeyanipun → Kedadeanipun (+) y Kandang → kandhang d → dh Pithik → pitik - th → t Kaluwarga → kulawarga a → u - u → a Dendam → dhendham d → dh Saklebeting → salebeting - (+) k Dibeto → dibeta - o → a
1 2 29. Ngantos wekdal menika polisi tasih nyelidiki perkawis kasebat kanthi mriksa CCTV lan saksi-saksi kagem ngungkap perkawis kasebat. (XA-10: 05) 30. Ing tanggal pitu likur desember kaleh ewu elem belas. (XA-11: 02) 31. Kedadean menika amargi dendam. (XA-11: 04) 32. Muda-mudi dusun kirobayan ngawontenaken pengajian lan bakar jagung bareng-bareng. (XA-12: 02) 33. Acara menika kawontenaken ing dusun kirobayan ( griyonipun Pak Dukuh ). (XA-12: 03) 3 4 5 6 7 8 √ √ √ √ √ √ √ √ 9 10 110 11 √ 12 13 14 Tasih → taksih - (-) k pitu likur → pitulikur kaleh ewu → kalihewu - e → i Elem belas → enembelas - l → n Kedadean → kadadean e → a Dendam → dhendham - d → dh Muda-mudi → mudha-mudhi d → dh Dusun → dhusun - d → dh Dusun → dhusun d → dh Griyonipun → griyanipun - o → a Dukuh → dhukuh - d → dh
1 2 34. Wonten ing mriko suasananipun rame lan padha bungah. (XA-12: 05) 35. Ngawontenaken PENZA kangge ngumumaken juara class metting lan pados hiburan. (XA-13: 02) 36. Wonten ing mriko suasana nipun rame, bungah lan wonten kathah pagelaran musik band lan sanes- sanesipun. (XA-13: 04) 37. Kabar ingkang dipunkempalaken saking BMKG, ngasilaken kirang langkung 104 tiang seda, 857 tatu- tatu, lan warga sanesipun pada ngungsi. (XA-14: 04) 3 4 √ 5 6 7 8 √ √ √ √ √ √ √ 9 10 111 11 √ 12 13 14 Mriko → mrika o → a Suasana → swasana - u → w Juara → juwara - (-) w Mriko → mrika o → a Suasana → swasana - u → w Suasana nipun → swasananipun - swasana + ipun → swasanaipun → swasananipun. Dipunklempakaken → dipunkempalaken klempak → kempal - (+) l - k → l Tiang → tiyang - (-) y Pada → padha - d → dh
1 2 38. Masyarakat kasuwun langkung waspada menawi enten gempa susulan lan mnoten kepancing dene isu gempa lan tsunami, ingkang mboten tanggung jawab. (XA-14: 06) 39. Ngabuburit kegiatan ingkang adatipun sami njalanipun wonten sasi poso. (XA-15: 01) 40. Nyiapipun dipunengge mbikak poso wonten madosi panganan, masak, tadarusan, wonten masjid utawi mlaku-mlaku. (XA-15: 03) 41. Para warga adate ngabuburit supados nengga wekdal mbikak poso, kesupen utawi ngilangipun roso ngeleh lan ngelak. (XA-15: 05) 42. Dalan-dalan dados macet amerga para warga mundhut panganan wonten pasar dadakan pinggir dalan. (XA-15: 06) 43. Para warga mundhut panganan ingkang wonten sasi poso mawon, tuladhanipun kolak, kurma, kolang- kaling, es buah, takjil lan sanes- sanesipun. (XA-15: 07) 3 4 5 6 7 √ √ √ √ √ √ 8 9 10 112 11 12 13 Menawi → manawi e → a Poso → pasa - o → a Poso → pasa - o → a Poso → pasa Roso → rasa - o → a Amerga → amarga e → a Poso → pasa - o → a 14
1 2 44. Para pedagang sami untung amerga kathah para warga mundhut panganan sakderengipun adzan magrib. (XA-15: 08) 45. Wonten ing tahun baru menika katah kedadean kriminal kemalingan. (XA-16: 01) 46. Tuladhanipun ingkang kadadean wonten ing dalemipun Muhammad Raffi Ramadhan ingkang kelangan mas masan lan banda liane. (XA-16: 02) 47. Malingipun anglakoni nalika omae sepi ditinggal sakulawarga ten Malang wanci wayah sampun wengi. (XA-16: 03) 3 4 5 6 7 8 √ √ √ √ √ √ √ 9 10 113 11 12 √ 13 Amerga → amarga e → a Katah → kathah t → th Kedadean → kadadean - e → a Kedadean → kadadean e → a Kilangan → kelanga - i → e mas masan → mas-masan - (-) - Banda → bandha - d → dh Liane → liyane - (-) y Omae → omahe (-) h 14
1 2 48. Dinten sabtu tanggal 24 Desember 2016 jam tigo sore wonten kedadean wit ambruk, peneripun ing dusun Tembi kecamatan Sewon, ingkang dados korban ing dalemipun pak Heru. (XA-17: 01) 49. Wit ingkang ambruk menika dipunsebabaken amargi wit kang wis tuo lan udan angin. (XA-17: 03) 50. Wonten ing Srihardono, Pundong, Bantul kedadean banjir. (XA-18: 02) 51. Banjir menika nyebabake warga Pundong pada ngungsi. (XA-18: 03) 52. Penyakit menika mewabah amergi para warga anggenipun gesang kirang resikan. (XA-19: 03) 53. Menapa malih menika wau menawi wanci jawah. (XA-19: 06) 54. Wonten ing jum"at 25 November 2016 ing dusun trasih jam 3 onten kecelakaan, yaiku truk nabrak pager. (XA-20: 01) 55. Amargi kecelakaan menika truk ipun risak lan kacanipun ingkng pecah. (XA-20: 04) 3 4 5 6 7 8 √ √ √ √ √ √ √ √ √ 9 10 114 11 √ 12 13 Tigo → tiga - o → a Kedadean → kadadean - e → a Dusun → dhusun - d → dh Tuo → tuwa - (-) w - o → a Kedadean → kadadean e → a Pada → padha - d → dh Amergi → amargi e → a Menawi → manawi e → a Onten → wonten (-) w Truk ipun → trukipun - truk + ipun → trukipun 14
1 2 56. Minggu 1 Januari 2017, ing dusun Gabug, Giricahyo, Purwosasi, Gunungkidul. (XA-21: 01) 57. Pengajian menika kalian kangge miwiti taun anyar kanthi tumindak prayoga. (XA-21: 04) 58. Pengajian menika dipunisi kalian Bapak ustad Abdullah saking warak. (XA-21: 05) 59. Senajan boten wonten korban jiwa ing musibah menika, nanging kadadean menika nyebabaken omahe para warga lan sawah uga kena banjir. (XA-22: 05) 60. Margi Parangtritis kahanane macet dipunkebaki mobil kalian motor. (XA-23: 02) 61. Parangtritis Pantenipun katon meriah amargi warga ingkang nunggu gantine tahun pada ngurupke kembang api. (XA-23: 03) 62. Aku lan sedoyo keluarga saha kanca ngisi wektu dumantining tahun ing riku. (XA-41: 02) 63. Papane endah, sejuk, lan tasih asri. (XA-24: 03) 3 4 5 6 7 8 √ √ √ √ √ √ √ √ √ 9 10 115 11 12 13 Dusun → dhusun d → dh Kalian → kalihan (-) h Kalian → kalihan (-) h Senajan → sanajan - e → a Kalian → kalihan (-) h Pada → padha - d → dh Sedoyo → sedaya - o → a Tasih → taksih - (-) k 14
1 2 64. Watu lumbung iku satunggaling papan favorit para wisatawan, suasana ing riku tambah greget manawi pada nyumet kembang api. (XA-24: 04) 65. Gunung Kelud ingkang dumunung ing perwatesan antara blitar lan Kediri, Jawa Timur njeblug tanggal 13 februari 2014, kamis ndalu. (XA- 25: 01) 66. Njebluge gunung kelud kinten-kinten wekdal sewelas ndalu. (XA-25: 02) 67. Masyarakat wonten ing lereng gunung kelud pada bingung lan pada mlayu ngungsi ing panggonan kang luweh aman. (XA-25: 03) 68. Asilipun saking njeblugipun gunung kelud yaiku, dalemipun warga Pada ambruk, kesarasan warga Pada kagodha, utamanipun anak-anak, sawah para warga Pada rusak amerga disabetke lahar gunung kelud. (XA- 25: 04) 3 4 √ √ 5 6 7 8 √ √ √ √ √ 9 10 116 11 12 13 Suasana → swasana - u → w Menawi → manawi - e → a Pada → padha - d → dh Ndalu → dalu (+) n Ndalu → dalu (+) n Pada → padha - d → dh Luweh → luwih - e → i Pada → padha - d → dh Kesarasan → kasarasan - e → a Amerga → amarga - e → a 14
1 2 69. Kangge sawetara wekdal masyarakat sekitar gunung kelud mboten diangsalke nglakokakeipun kagiatan kagem biasane. (XA-25: 05) 70. Ing 1 Januari 2017 karang taruna dusun canden ngawontenaken Jalan Sehat mengeti tahun baru 2017. (XA-26: 01) 71. Panggung meniko diadekipun ing lapangan voli dusun canden. (XA-26: 02) 72. Jalan sehat meniko dipun meriahaken hiburan inggih meniko dangdutan lan onten bebungah- bebungah. (XA-26: 03) 73. Para warga Pada remen lan sehat. (XA-26: 04) 3 4 5 6 7 8 √ √ √ √ √ √ √ 9 10 117 11 √ √ √ 12 √ 13 14 Sawetara → sawatara - e → a Nglakokakeipun → nglakokake - ng + laku + ake → nglakuake → nglakokake Dusun → dhusun d → dh Meniko → menika o → a Diadekipun → diadegake - di + adeg + ake → diadegake - k → g Meniko → menika o → a Onten → wonten - (-) w bebungah-bebungah → bebungah - bungah "seneng" → bebungah "paweweh" Pada → padha - d → dh
1 2 74. Rabu enjing jam 06.30 wonten ing daerah watu, malang Jawa Timur ingkang wonten kadadean kacilakaan bis kang sampun nabrak omahipun warga ingkang wonten pinggir dalan gedhe. (XA-27: 01) 75. Kacilakaan niku dijalari marang sopir bis kang ngantok. (XA-27: 02) 76. Kadadianipun bis mlaku saking tengen ndalan kamongko wonten belokan niku kang rawan saking kacilakaan. (XA-27: 03) 77. Bis iku mlaku banter kamongko sopir bis iku ngantok. (XA-27: 04) 78. Korban seda wonten satunggal yoiku kenek bis. (XA-27: 08) 3 4 √ 5 6 7 8 √ √ √ √ √ 9 10 118 11 √ √ √ 12 13 14 Daerah → dhaerah d → dh Kacilakaan → kacilakan - ka + cilaka + an → kacilakan Kacilakaan → kacilakan ka + cilaka + an → kacilakan Ngantok → ngantuk - o → u Kadadianipun → kadadeanipun i → e Ndalan → dalan - (+) n Kamongko → kamangka - o → a Kacilakaan → kacilakan - ka + cilaka + an → kacilakan Kamongko → kamangka o → a Ngantok → ngantuk - o → u Satunggal → setunggal - a → e Yoiku → yaiku - o → a
1 2 79. Sedaya warga ingkang gadah griya menika slamet sedanten. (XA-27: 09) 80. Nanging omahipun ambrok lan mboten saget dhinggeni maleh. (XA- 27: 10) 81. Pateng srawut uwong-uwong podho pingin weroh kedadean meniko. (XA-27: 12) 82. Pangeten kamardikaan menika diisi ingkang sapisan yaiku upacara pangibaran gendera, lomba lan upacara penurunan bendera. (XA-28: 01) 3 4 √ 5 6 7 8 √ √ √ √ √ 9 10 119 11 √ 12 √ 13 14 Gadah → gadhah d → dh Ambrok → ambruk o → u Saget → saged - t → d Dhinggeni → dinggeni - (+) h Maleh → malih - e → i Pateng → pating - e → i uwong-uwong → wong-wong Pangeten → pengetan - a → e - e → a Kamardikaan → kamardikan - ka + mardika + an → kamardikan
1 2 83. Para warga kanthi antusias nderek upacara Pangeten dinten kamardikaan. (XA-28: 03) 84. Sak wise upacara banjur dilanjutke lomba-lomba ing ana ning lapangan, (XA-28: 05) 85. Balapan karung, bal balan gawang cilik ngaggem sarung, panjat pinang, mangan krupuk lan liya liyane. (XA- 28: 06) 86. Banjur jam 3 peserta upacara wis siap ning lapangan badhe nderek upacara penurunan gendera. (XA-28: 07) 87. Warga kraton pada nggawe gunungan. (XA-29: 02) 88. Gunungan menika isinipun hasil bumi. (XA-29: 04) 3 4 √ √ √ 5 6 7 8 √ √ √ √ 9 10 120 11 √ √ 12 √ 13 14 Nderek → ndherek d → dh Pangeten → pengetan - a → e - e → a Kamardikaan → kamardikan - ka + mardika + an → kamardikan Sak wise → sawise - sa + wis + e → sawise - (+) k bal balan → bal-balan - (-) - Ngaggem → ngagem - (+) g liya liyane → liya-liyane - (-) - Ning → ing - (+) n Nderek → ndherek - d → dh Pada → padha - d → dh Hasil → asil - (+) h
1 2 89. Para warga pada rawuh ing Acara Grebek Maulud menika. (XA-29: 05) 90. Warga pada rebutan gunungan kang digawe warga kraton. (XA-29: 06) 91. Acara grebeg maulud menika dipunpungkasi kanti aman lan tertib. (XA-29: 07) 92. Banyu sek mandheg kui di senengi nyamuk. (XA-30: 02) 93. Mulane yen saben 3 dina pisan masyarakat ing desa Kirobayan, Tirtosari, Kretek Bantul nguras jedhing, nutupi wadhah banyu kayata: genthong, botol, utawa wadah liane. (XA-30: 07) 3 4 5 6 7 8 √ √ √ √ √ √ √ 9 10 121 11 √ √ 12 13 14 Pada → padha - d → dh Pada → padha - d → dh Kanti → kanthi t → th Sek → sik - e → i Kui → kuwi - (-) w Di senengi → disenengi - di + seneng + i → disenengi Wadah → wadhah d → dh Liane → liyane - (-) y Di ilekke → diilekke - di + ili + ake → diiliake → diilekake / diilekke Ngrembakake → ngrembakakake - ngrembaka + ake → ngrembakakake
Tabel Kalepatan fonologis saha prakawis ingkang ndayani kalepatan ing karangan siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong. Fonologis No. Jinising Kalepatan 7. Kalepatan silabisasi tembung ingkang dipuntambah vokal utawi konsonan. Data Njebluge gunung kelud kinten-kinten wekdal sewelas ndalu. (XA-D25: 02) Indikator Panyerating silabisasi tembung ingkang dipuntambah konsonan {n} ndamel → damel (+) konsonan n Prakawis ingkang Ndayani Nyelarasaken pocapanipun. Gunungan menika isinipun hasil bumi. (XA- D29: 04) Daya swara (n). Panyerating silabisasi tembung ingkang dipuntambah konsonan {h}. hasil → asil (+) konsonan h Interferensi Kasus Habib Rizqie menika boten wonten sangkut pautipun dening kasus Ahok. (XA-D02:U03) Serapan Indonesia. Panyerating silabisasi tembung ingkang dipuntambah konsonan {m}. boten → boten (+) konsonan m basa Nyelarasaken pocapanipun. Kegiatan menika meriah, para siswa bunggah, amargi lomba wonten Daya swara (m). Panyerating silabisasi tembung ingkang dipuntambah Kekhilafan 122
8. Kalepatan silabisasi tembung ingkang dipunkirangi vokal utawi konsonan. classmeeting menika sae-sae. (XA-D07:U03) Gempa punika anggadhai kekuatan 5,9 sr ingkang pusatipun wonten ing Bantul, Yogyakarta. (XA- D08: U08) OSIS SMA N 1 Pundong ngawontenaken kangge PENZA ngumumaken juara class metting lan pados hiburan (XA-D13:U01) Ngantos wekdal menika polisi tasih nyelidiki perkawis kasebat.. (XA-D10:U05) 123 konsonan {g}. bunggah → bungah (+) konsonan g Dipunserat kanthi kesesa. Panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan {h} anggadhai → anggadhahi (-) konsonan h kekuatan → kekuwatan (-) konsonan w leksem konsonan (h) & (w) Panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan {w}. juara → juwara (-) konsonan w Leksem konsonan {w} Panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan {k}. tasih → taksih (-) konsonan k Nyelarasaken pocapanipun. Nyelarasaken pocapanipun. Nyelarasaken pocapanipun.
9. Kalepatan fonologi ejaan vokal Pengajian menika kalian kangge miwiti taun anyar kanthi tumindak prayoga. (XA-D21: 04) Ingkang jalari banjir menika amargi jawah sedino sewengi, saengga lepenipun bludak. (XA-D06: 02) Kadadean menika ngakibataken 6.234 tiyang ingkang sedo. (XA-D08: 10) Senajan boten wonten korban jiwa ing musibah menika, nanging kadadean menika nyebabaken omahe para warga lan sawah uga kena 124 Leksem konsonan {k} Panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan {y}. kalian → kaliyan (-) konsonan y Leksem konsonan {y} Panyerating tembung vokal dipunserat /o/ sedino → sedina ejaan /a/ panyerating vokal /a/ dipunpocapaken /ᴐ/ lira-liru vokal /o/ dening siswa. Panyerating tembung ejaan vokal /a/ dipunserat /o/ sedo → seda Vokal /a/ dipunpocapaken /ᴐ/ dipunarani vokal /o/ dening siswa. Panyerating tembung ejaan vokal /a/ dipunserat /e/. senajan → sanajan Lepat lingganipun. tembung Kekhilafan. Siswa mangertos panganggening vokal /a/ utawi /o/. sampun Kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening vokal /a/ utawi /o/. boten Nyelarasaken pocapanipun.
10. Kalepatan fonologi ejaan konsonan. banjir. (XA-D22: 05) panyerating vokal /a/ lira-liru vokal /e/ nalika dipunpocapaken. Panyerating tembung ejaan vokal /a/ dipunserat /o/ kamongko → kamangka Bis iku mlaku banter kamongko sopir bis iku ngantok. (XA-D27: 04) vokal /u/ dipunserat /o/ ngantok → ngantuk Korban seda wonten satunggal yoiku kenek bis. (XA-D27: 08) Vokal /a/ dipunpocapaken /ᴐ/ dipunarani vokal /o/ dening siswa. Vokal /u/ dipunarani vokal /o/. Panyerating tembung ejaan vokal /e/ dipunserat /a/ satunggal → setunggal vokal /a/ dipunserat /o/ yoiku → yaiku Para warga pada bakar-bakar kanggo nunggu wektu taun baru. (XA-D05: 03) Panyerating tembung konsonan dipunserat /d/ pada → padha ejaan /dh/ 125 Nyelarasaken pocapanipun. Kekhilafan Kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening boten
11. Kalepatan fonologi ejaan vokal & konsonan Perampokan pithik menika cacahipun kirang langkung 352. (XA-D09: 05) Sedaya warga ingkang gadah griya menika slamet sedanten. (XA-D27: 09) Acara grebeg maulud menika dipunpungkasi kanti aman lan tertib. (XA-D29: 07) Wonten ing mriko suasananipun rame lan padha bungah. (XA-D12: 05) 126 Panyerating tembung konsonan dipunserat /th/ pithik → pitik ejaan /t/ Panyerating tembung konsonan dipunserat /d/ Gadah → gadhah ejaan /dh/ Panyerating tembung konsonan dipunserat /th/ pithik → pitik ejaan /t/ Panyerating tembung vokal dipunserat /o/ mriko → mrika. ejaan /a/ Panyerating tembung konsonan dipunserat /u/ suasana → swasana Leksem konsonan {w} ejaan /w/ konsonan utawi /dh/ Kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening konsonan utawi /th/ Kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening konsonan utawi /dh/ Kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening konsonan utawi /th/ Kalepatan tembung mriko dipunsebabaken amargi kekhilafan. Siswa saged mbedakaken panganggening vokal /a/ utawi /o/. /d/ boten /t/ boten /d/ boten /t/ sampun Kalepatan tembung
Wonten ing tahun baru menika katah kedadean kriminal kemalingan. (XA-D16: 01) Watu lumbung iku satunggaling papan favorit para wisatawan, suasana ing riku tambah greget manawi pada nyumet kembang api. (XA-D24: 04) 127 Panyerating tembung konsonan dipunserat /t/ katah → kathah ejaan /th/ Panyerating tembung ejaan vokal /a/ dipunserat /e/. kedadean → kadadean panyerating vokal /a/ lira-liru vokal nalika /e/ dipunpocapaken. Panyerating tembung konsonan dipunserat /u/ suasana → swasana Leksem konsonan {w} ejaan /w/ Panyerating tembung konsonan dipunserat /d/ pada → padha ejaan /dh/ suasananipun amargi tembung lingganipun. Kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening konsonan utawi /th/ lepat boten /t/ Kalepatan panyeratng tembung kedadean amargi nyelarasaken pocapanipun. Kalepatan tembung suasana amargi lepat tembung lingganipun. Kalepatan tembung pada dipunsebabaken amargi kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening konsonan utawi /dh/. boten /d/
12. Kalepatan silabisasi & ejaan. Masyarakat wonten ing lereng gunung kelud pada bingung lan pada mlayu ngungsi ing panggonan kang luweh aman. (XA-D25: 03) Jembatan menika miring keging toyo saking lepen opak ingkang kebak amargi jawah wau dalu. (XA-D04:03) Cekap semanten angen kulo matur. 128 Panyerating tembung konsonan dipunserat /d/ pada → padha ejaan /dh/ Panyerating tembung vokal dipunserat /e/ luweh → luwih ejaan /i/ Panyerating tembung vokal dipunserat /o/ Kulo → kula ejaan /a/ Vokal dipunpocapaken /ᴐ/ dipunarani /o/ dening siswa. /a/ Panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan {g} keging → kenging (-) konsonan n Panyerating silabisasi Kalepatan tembung pada dipunsebabaken amargi kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening konsonan utawi /dh/. boten /d/ Kalepatan tembung luweh dipunsebabaken amargi kekhilafan. Kalepatan panyerating tembung amargi nyelarasaken pocapanipun. kula Kalepatan panyerating tembung anggen amargi boten dipunsengaja Anggenipun nyerat kesesa. Kalepatan panyerating
(XA-D04:06) Kabar ingkang dipunkempalaken saking BMKG, ngasilaken kirang langkung 104 tiang seda, 857 tatu-tatu, lan warga sanesipun pada ngungsi. (XA-D14: 04) Wit ingkang ambruk menika dipunsebabaken 129 tembung ingkang dipunkirangi konsonan {g} Angen → anggen (-) konsonan g Panyerating tembung vokal dipunserat /o/ Kulo → kula ejaan /a/ Vokal dipunpocapaken /ᴐ/ dipunarani /o/ dening siswa. Panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan {y}. tiang → tiyang (-) konsonan y /a/ Leksem konsonan {y}. Panyerating tembung konsonan dipunserat /d/ pada → padha ejaan /dh/ Panyerating tembung vokal ejaan /a/ tembung anggen amargi boten dipunsengaja Anggenipun nyerat kesesa. Kalepatan panyerating tembung amargi nyelarasaken pocapanipun. kula Kalepatan tembung tiyang menika dipunsebabaken amargi nyelarasaken pocapanipun. Kalepatan tembung pada dipunsebabaken amargi kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening konsonan utawi /dh/. Nyelarasaken pocapanipun boten /d/
amargi wit kang wis tuo lan udan angin. (XA-D17: 03) Mulane yen saben 3 dina pisan masyarakat ing desa Kirobayan, Tirtosari, Kretek Bantul nguras jedhing, nutupi wadhah banyu kayata: genthong, botol, utawa wadah liane. (XA-D30: 07) 130 dipunserat panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan {w}. tuo → tuwa /o/, Vokal dipunpocapaken /ᴐ/ dipunarani /o/ dening siswa. Leksem konsonan {w} Panyerating tembung konsonan dipunserat /d/ wadah → wadhah /a/ ejaan /dh/ Panyerating silabisasi tembung ingkang dipunkirangi konsonan {y}. liane → liyane (-) konsonan y Leksem konsonan {y} Kalepatan tembung wadhah dipunsebabaken amargi kerancuan fonem. Siswa saged mbedakaken panganggening konsonan utawi /dh/. boten /d/ Kalepatan tembung liyane dipunsebabaken lepat amargi tembung lingganipun.
Tabel Kalepatan morfologis saha prakawis ingkang ndayani kalepatan ing karangan siswa kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong. Morfologis No. Jinising Kalepatan Data Indikator Prakawis ingkang Ndayani 3. Tembung andhahan Acara dipun pengajian, shalawatan, hadrah lan sanes-sanesipun. (XA-D03:U02) isi Tata panyerating tembung andhahan ingkang dipunpisah ater- ateripun. Dipun dipunisi isi → Kekhilafan Amargi kecelakaan ipun menika truk risak lan kacanipun ingkang pecah. (XA-D20: U04) Nalika kasuwun ngambali nyerat malih, anggenipun nyerat sampun leres. Tata panyerating tembung andhahan ingkang dipunpisah panambangipun Truk trukipun siswa ipun → Kekhilafan Kangge sawetara wekdal masyarakat sekitar gunung kelud siswa mangertos bilih antawisipun lingga tembung kawuwuhan panambang menika dipunsambung. Tata panyerating tembung andhahan ingkang Interferensi 131
boten nglakokakeipun kegiatan biasane. (XA-D25:U05) diangsalke kagem lepat panambangipun.. Nglakokakeipun → nglakokake badhe Siswa nyerat tembung melakukannya ing basa jawi. Tata panyerating tembung andhahan ingkang lepat panambangipun. Ngrembakake → ngrembakakake genthong,botol, utawa wadah liane lan got sing banyune mandheg di ilekke, supaya ora dadi panggonan kanggo ngrembakake nyamuk. (XA-D30:U07) kudu Siswa nyerat melestarikan ngginakaken basa Jawi. Tata panyerating tembung andhahan sesarengan ingkang panambangipun. badhe tembung jam enjing Rabu 06.30 wonten ing daerah watu, Malang Jawa Timur ingkang kadadean wonten kacilakaan bis kang nabrak sampun warga omahipun ingkang wonten pinggir dalan gedhe. (XA-D27:U01) lepat Kacilakaan → kacilakan 25 Ing 2016 Desember sampun kadadeyan tanggal Siswa nyerat kecelakaan ngginakaken basa Jawi. Tata panyerating tembung andhahan badhe tembung 132 Interferensi Interferensi Nyelarasaken pocapanipun
prastawa perampokan (XA-D09: U02) Perkawis kasebat dipunkinten lantaran saengga dendam pelaku ngurung korban saklebeting kamar mandi (kolah). (XA-D10: U02) Banyu sek mandheg senengi di kui nyamuk. (XA-D30:U02) nutupi banyu genthong,botol, utawa wadah liane wadhah kayata: 133 sesarengan ingkang panambangipun. kadadeyan → kadadean lepat swanten basa (- an) Tata panyerating tembung andhahan sesarengan ingkang ater-ateripun. saklebeting → salebeting lepat miturut pamanggih siswa, ingkang ater-ater leres menika sak. Panyerating tembung wuwuhan sesarengan ingkang dipunpisah ateripun. di disenengi ater- senengi → siswa boten saged mbedakaken tembung panggandheng ater-ater. Panyerating tembung wuwuhan sesarengan lepat panyerating wuwuhan lepat panyerating wuwuhan lepat panyerating wuwuhan
lan got sing banyune mandheg di ilekke, supaya ora dadi panggonan kanggo ngrembakake nyamuk. (XA-D30:U07) ingkang dipunpisah ateripun. di diilekake kudu ater- ilekake → siswa boten saged mbedakaken tembung panggandheng kaliyan ater-ater. Panyerating tembung wuwuhan sesarengan ingkang dipunpisah ateripun. Dipun wontenaken → dipunwontenake n Classmeeting menika dipun wontenaken kalian para siswa SMA N 1 Pundong kelas ingkang setunggal dugi kelas tiga. (XA-D07:U02) ater- Penza menika dipun wonten aken ing hall SMA N 1 Pundong. (XA-D01:U02) Kalepatan panyerating tembung menika kesesa amargi anggenipun nyerat. Panyerating wuwuhan sesarengan ingkang dipunpisah tembung lingga kaliyan ater-ater saha panambangipun Dipun wonten → aken 134 Kekhilafan Kekhilafan
dipunwobotente naken 4. Tembung camboran Pateng srawut uwong-uwong podho pingin weroh kedadean meniko. (XA-27: 12) Kalepatan panyerating tembung menika amargi kesesa anggenipun nyerat. Panyerating tembung camboran ingkang tembung lingganipun. Uwong-uwong → wong-wong lepat Lepat lingganipun tembung Tembung ingkang menika wong. lingga leres Tabel Kalepatan fonologis & morfologis ing setunggal tembung saha prakawis ingkang ndayani kelapatan wonten ing Karangan Siswa Kelas X IPA 2 SMA N 1 Pundong. NO. Jinising Kalepatan Data Indikator Prakawis ingkang Ndayani 1. kalepatan silabisasi wuwuhan saha (ater-ater) Sak wise upacara banjur dilanjutke lomba-lomba ing ana ning lapangan, (XA-D28: U05) Panyerating tembung wuwuhan sesarengan ingkang dipuntambahi konsonan lepat ateripun. saha ater- Lepat panyerating wuwuhan 135
2. Kalepatan saha (panambang) ejaan wuwuhan Wonten ing mriko suasana nipun rame, bungah lan wonten kathah pagelaran musik band lan sanes- sanesipun. (XA-D13: U04) 136 sak wise → sawise siswa mangertos paugeran tembung wuwuhan menika dipunsambung. Panyerating tembung wuwuhan ingkang lepat panganggening ejaan konsonan saha panambang ingkang dipunpisah. suasana nipun → swasananipun lingga tembung ingkang leres menika swasana. boten siswa mangertos bilih paugeran tembung wuwuhan menika dipunsambung. boten bilih Lepat tembung lingga & lepat panyerating wuwuhan.
TABEL PREKAWIS INGKANG NDAYANI KALEPATAN PANYERATING FONOLOGIS SAHA MORFOLOGIS ING KARANGAN BASA JAWI SISWA KELAS X IPA 2 SMA N 1 PUNDONG Prakawis ingkang ndayani kalepatan N o . 1 Kalepatan 2 Mboten dipun- sengaja 3 nyelarasaken pocapanipun 4 Lepat tembung lingga 5 Lepat tembung wuwuhan 6 Serapan basa Indonesia 7 Swanten basa 8 Andharan 10 1. dipun wonten aken (XA- D01: U02) 2. diwontenaken (XA- D01: U03) (XA- D01: U04) saget 2. diwontenaken (XA- D01: U03) (XA- D01: U04) saget ndamel 4. mboten √ √ √ √ √ Siswa dipunwontenaken ingkang leres dipunsambung. Tembung ingkang langkung baku miturut siswa menika dipunwontenaken. tembung saget Siswa mangertos bilih menika "bisa/isa". Ananging siswa mboten saged mbedakaken konsonan /d/ & /t/ ing tembung saged. Kabuktekaken nalika ing wawancara siswa kasuwun nyerat tembung ananging dipunserat saget. Miturut siswa panyerating tembung damel ingkang leres menika ndamel, amargi saking pocapanipun tembung menika kadosta wonten konsonan /n/ ing ngajeng. Miturut siswa tembung lingganipun Mboten → boten mangertos manawi tembung tegesing (XA- D02: U03) 137
1 2 5. kalian (XA- D02: U06) 6. dipun isi (XA- D03: U02) 7. (XA- D04: U02) dusun mboten saget amergi 8. (XA- D04: U03) 3 √ √ 4 √ √ 5 √ 6 138 7 √ 8 10 Miturut siswa dhapukaning tembung, Kalian → kali + an Tembung lingganipun miturut siswa menika kali Nalika wawancara menika dipunsambung, mangertos bilih tembung ingkang leres disambung. siswa nyerat tembung dipunisi ing lajeng siswa Siswa mboten saged mbedakaken nyerat konsonan /ḍ/ & /d/. Kabuktekaken nalika siswa kasuwun nyerat tembung dhusun lan wedhi siswa bingung badhe nyerat ngginakaken konsonan /dh/ utawa /d/. ingkang Siswa anggenipun maos boten menika kadosta wonten konsonan ing ngajeng saengga dipunserat mboten. Miturut siswa, pocapanipun tembunag saged menika ngginakaken konsonan /t/ ing pungkasan tembung, saengga siswa anggenipun nyerat saget. Kalepatan panyerating tembung menika amargi typo disengaja. utawi Kabuktekaken nalika siswa kasuwun nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, ananging anggenipun nyerat tembung sampun leres. nyerat miturut pocapanipun, /m/ kalepatan ingkang mboten
1 2 keging toyo amergi 9. dusun (XA- D04: U04) 10. dusun (XA- D04: U05) 11. (XA- D04: U06) angen 3 √ √ √ 4 √ 5 6 139 7 8 √ √ 10 Kalepatan tembung menika dipunsebabaken amargi klarifikasi typo, kabuktekaken nalika panaliti tembung menika lan siswa mangsuli manawi menika lepat anggenipun nyerat lan nedahaken tembung ingkang leres. lepat mitrut pocapanipun. Panyerating menika Anggenipun maos tembung toya menika wonten ing pungkasaning tembung /ᴐ/ ingkang dipunarani /o/ dening siswa, saengga siswa anggenipun nyerat toyo ngginakaken vokal /o/ ing pungkasanng tembung. Kalepatan panyerating tembung menika amargi typo utawi disengaja. Kabuktekaken nalika siswa kasuwun nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, ananging anggenipun nyerat tembung sampun leres. Siswa mboten tembung ingkang ngginakaken konsonan /ḍ/ & /d/. Siswa mboten tembung ingkang ngginakaken konsonan /ḍ/ & /d/. kalepatan ingkang mboten saged mbedakaken panyrating saged mbedakaken panyrating Tembung menika lepat amargi mboten dipunsengaja. Tembung ingkang dipunkajenganken siswa menika anggen, lan siswa mangertos bilih tembung ingkang dipunserat menika kirang konsonan /g/.
1 12. 13. 2 kulo dusun (XA- D05: U01) (XA- D05: U02) Kelaksanaaken pada 3 4 √ √ 5 6 140 7 √ 8 √ 10 Panyerating menika lepat mitrut pocapanipun. Anggenipun maos tembung kula menika wonten ing pungkasaning tembung /ᴐ/ ingkang dipunarani /o/ dening siswa, saengga siswa anggenipun nyerat kulo ngginakaken vokal /o/ ing pungkasanng tembung. saged mbedakaken panyerating Siswa mboten tembung ingkang ngginakaken konsonan /ḍ/ & /d/. Kabuktekaken nalika panaliti nyuwun pirsa babagan tembung dhusun lan padha ngginakaken /h/ menapa mboten, wangsulanipun siswa menika "mboten mangertos". Kalepatan menika wonten ing pocapanipun. Miturut siswa tembung kalaksanakaken menika kelaksanaaken, saengga tembung menika nyerat siswa kelaksanaaken. Siswa mboten saged mbedakaken panyerating tembung ingkang ngginakaken konsonan /ḍ/ & /d/. Kabuktekaken nalika panaliti nyuwun pirsa babagan tembung dhusun lan padha ngginakaken /h/ menapa mboten, wangsulanipun siswa menika "mboten mangertos". anggenipun mocapaken anggenipun
1 14. 15. 16. 17. 18. 2 pada kedadean (XA- D06: U01) sedino (XA- D06: U02) do (XA- D06: U03) dipun wontenaken (XA- D07: U02) 3 √ √ √ 4 √ 5 6 141 7 8 √ 10 Siswa mboten saged mbedakaken panyerating tembung ingkang ngginakaken konsonan /ḍ/ & /d/. Kabuktekaken nalika panaliti nyuwun pirsa babagan tembung dhusun lan padha ngginakaken /h/ menapa mboten, wangsulanipun siswa menika "mboten mangertos". Pamanggihipun siswa panyerating tembung ingkang leres menika kedadean, amargi wonten ing pocapanipun siswa yakin bilih anggenipun maos ingkang leres kados menika. Siswa mangertos bilih tembung sedina anggenipun nyerat ing ngginakaken tembung, siswa ugi matur bilih pungkasaning panyeratingtembung ing arangan menika amargi khilaf. Nalika siswa kasuwun nyerat tembung ingkang sami ingkang ing wawancara, panyerating lajeng panaliti dipunserat menika klarifikasi babagan panyerating ing karangan. Siswa matur bilih tembung ing karangan lepat amargi nalika nyerat menika kesesa. Panaliti tembung panyerating dipunwontenaken menika dipunsambung menapa siswa menika dipisah. Wangsulan dipunsambung. Wangsulanipun siswa kalepatan panyerating karangan menika dipunsebabaken amargi kesesa. ingkang leres /a/ tembung leres dha tembung nyuwun pira saking tembung ing
1 2 19. Bunggah (XA- D07: U03) 20. gedung (XA- D08: U06) 21 (XA- D08: U08) anggadhai kekuatan 22. Sedo (XA- D08: U10) 23. dipun aliri (XA- D08: U16) 3 √ √ 4 √ 5 √ 6 142 7 √ 8 √ 10 Katrangan saking siswa kalepatan tembung menika amargi kesesa, siswa mangertos tembung ingkang leres lan saged nyerat tembung ingkang leres. Nalika panaliti nyuwun pirsa babagan tembung menika, siswa mangsuli bilih tembung menika miturut basa Indonsia lajeng dipungantos basa Jawi. Siswa nyerat tembung menika saking pocapanipun. tembung Miturut anggadhahi menika mboten ngginakaken konsonan /h/ ing singking dados anggadhai, sinaosa siswa mangertos tembung lingga saking tembung menika gadhah ananging miturut siswa panyerating tembung ingkang ing pocapanipun. Pamanggih siswa lepat saking tembung lingganipun. Miturut siswa tembung lingga saking kekuwatan menika kuat, saengga anggenipun nyerat tembung ingkang leres kekuatan. siswa, anggenipun nyerat Miturut pamanggih tembung seda menika ngginakaken vokal /a/, dene anggenipun maos miturut siswa ngginakaken konsonan /o/. Nalika panaliti nyuwun pirsa babagan tembung dipunaliri anggenipun nyerat disambung menapa dipisah, wangsulanipun siswa "disambung. siswa anggenipun maos leres menika anggadhai kadosta
1 2 24. pithik (XA- D09: U01) 25. Kadakeyan (XA- D09: U02) pithik (XA- D09: U05) 3 √ 4 5 6 143 7 8 √ √ 10 Siswa mboten saged mbedakaken panyerating tembung ingkang ngginakaken konsonan /ṭ/ & /t/. Dipunbuktekaken saking panaliti nalika nyuwun siswa nyerat tembung kthuk lan kutuk. Siswa saged mbedakaken tembung menika lan tegesing tembung, ananging nalika kasuwun nyerat tembung menika siswa bingung tembung ingkang ngginakaken /ṭ/ & /t/ menika ingkang tegesipun anak pitik & jinising iwak ingkang pundi. Miturut katrangan siswa, amargi kesesa anggenipun nyerat karangan saengga tembung menika lepat amargi typo, lan siswa mangertos tembung ingkang leres lan saged nyerat tembung ingkang leres. Siswa mboten saged mbedakaken panyerating tembung ingkang ngginakaken konsonan /ṭ/ & /t/. Dipunbuktekaken saking panaliti nalika nyuwun siswa nyerat tembung kthuk lan kutuk. Siswa saged mbedakaken tembung menika lan tegesing tembung, ananging nalika kasuwun nyerat tembung menika siswa bingung tembung ingkang ngginakaken /ṭ/ & /t/ menika ingkang tegesipun anak pitik & jinising iwak ingkang pundi.
1 26. 27 2 kedadeyanipun (XA- D09: U06) (XA- D09: U08) kandang Pithik 3 √ 4 5 6 √ 144 7 8 √ 10 Kalepatan dipunsebabaken saking proses wuwuhan utawi pandhapuking tembung ingkang lepat. Panaliti nyuwun siswa nyerat tembung kadadean. Siswa mangertos bilih tembung lingganipun menika dadi. Miturut siswa pandhapuking tembung menika ke + dadi + an. Kalepatan ugi dipunsebabaken amargi pocapanipun. Nalika panaliti nyuwun pirsa saking pundi siswa saged nyerat tembung menika, wangsulanipun siswa saking Tembuang kadadean menika ing pungkasan kados -yan saking pocapanipun. Saengga anggenipun nyerat menika kedadeyan. anggenipun ngucapaken. Siswa nerangaken bilih panyerating tembung ing karangan menika amargi "salah nulis" lan siswa mangertos tembung ingkang leres lan saged nyerat tembung ingkang leres. Siswa mboten saged mbedakaken panyerating tembung ingkang ngginakaken konsonan /ṭ/ & /t/. Dipunbuktekaken saking panaliti nalika nyuwun siswa nyerat tembung kthuk lan kutuk. Siswa saged mbedakaken tembung menika lan tegesing tembung, ananging nalika kasuwun nyerat tembung menika siswa bingung tembung ingkang ngginakaken /ṭ/ & /t/ menika ingkang tegesipun anak pitik & jinising iwak ingkang pundi.
1 28. 29. 30. 31. 2 kaluwarga ( XA- D10: U01) ( XA- D10: U02) Dendam Saklebeting dibeto tasih (XA- D10: U05) (XA- D11: U04) Kedadean 3 4 √ √ 5 6 √ √ 145 7 8 √ √ 10 Miturut siswa tembung keluarga basa jawinipun menika kaluwarga, saengga panyerating tembung miturut siswa kados pocapanipun siswa. Siswa mboten tembung konsonan /d/. Kalepatanipun mapan wonten proses pandhapuking tembung. Siswa sampun mangertos bilih tembung lingganipun, ananging lepat wonten ing wuwuhan ing babagan ater-ateripun. Miturut saking siswa pandhapunikng sak+lebet+ing. lingga ingkang angsal ater-ater {sa-} lan panambang {-ing}. Kalepatan menika miturut pocapanipun, nalika panaliti nyuwun pirsa tembung lingganipun dibeta wangsulanipun siswa betᴐ, lajeng nalika kasuwun nyerat tembung dipunserat vokal /o/ sanes /a/. Pamanggihipun siswa, tembung lingganipun taksih menika tasih, mboten ngginakaken konsonan /k/. saged mbedakaken panyerating /ḍ/ & ingkang ngginakaken konsonan ing tembung menika tembung Ingkang leres tembung menika pungkasaning Siswa mangertos bilih tembung lingganipun menika dadi, ananging proses pandhapuking tembung siswa menika lepat inggih menika dipunserat ke+dadi+an.
1 32. 33. 34. 2 Dendam (XA- D12: U02) Muda-mudi Dusun (XA- D12: U03) Dusun griyonipun Dukuh (XA- D12: U05) 3 √ 4 5 6 146 7 8 √ √ √ √ √ 10 Siswa mboten tembung konsonan /d/. saged mbedakaken panyerating /ḍ/ & ingkang ngginakaken konsonan Siswa mboten tembung konsonan /d/. Siswa mboten tembung konsonan /d/. saged mbedakaken panyerating /ḍ/ & ingkang ngginakaken konsonan saged mbedakaken panyerating /ḍ/ & ingkang ngginakaken konsonan Siswa mboten tembung konsonan /d/. lingganipun Siswa sampun mangertos griya, siswa ugi sampun mangertos anggenipun nyerat leres, miturut katrangan siswa, panyerating tembung menika lepat amargi "salah nulis". Siswa mboten tembung konsonan /d/. saged mbedakaken panyerating /ḍ/ & ingkang ngginakaken konsonan tembung ingkang saged mbedakaken panyerating /ḍ/ & ingkang ngginakaken konsonan
1 35. 36 37. 2 Mriko Suasananipun juara (XA- D13: U01) (XA- D13: U04) Mriko suasana nipun (XA- D14: U04) dipunklempakaken 3 √ 4 √ √ 5 √ √ √ 6 √ 147 7 8 √ 10 Siswa ngandharaken bilih panyerating tembung menika lepat amargi "salah nulis". Siswa sampun mangertos manawi tembung ingkang leres dipunserat mrika, pamanggihipun siswa manawi dipunwaos /ᴐ/ dipunserat /a/. Panyerating tembung menika lepat amargi tembung lingganipun ugi tembung lingganipun menika suasana. Panyerating tembung menika lepat amargi tembung lingganipun ugi tembung lingganipun menika juara. lepat. Miturut siswa, lepat. Miturut siswa, Siswa ngandharaken bilih panyerating tembung mrika ingkang leres pungkasaning vokal menika /a/. Siswa ugi nerangaken bilih panyerating tembung ing karangan menika amargi "salah nulis". Panyerating tembung menika lepat amargi tembung lingganipun ugi tembung lingganipun menika suasana. Miturut siswa anggenipun nyerat tembung lingga lan panambang utawi ater-ater menika dipunpisah. lepat. Miturut siswa, lingganipun menika Miturut klempak. Saengga kalepatan menika saking tembung lingganipun. siswa tembung
1 38. 39. 40. 2 tiang Pada menawi (XA- D14: U06) Poso (XA- D15: U01) poso (XA- D15: U03) (XA- D15: U05) Poso Roso 3 √ 4 √ √ 5 6 148 7 8 √ √ √ √ 10 Nalika panaliti nyuwun pirsa tegesing tembung tegesipun tiyang menika siswa mangsuli bilih "orang'. Lajeng panaliti nyuwun siswa nyerataken tembung "orang". Anggenipun nyerat siswa menika tiang ingkang mboten ngginakaken konsonan /y/. Siswa nerangaken bilih panyerating tembung ing karangan menika amargi "keliru nulis" lan siswa mangertos tembung ingkang leres lan saged nyerat tembung ingkang leres. Miturut siswa panyerating tembung menika saking pocapanipun. Anggenipun siswa mocapaken tembung menawi, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Miturut pamanggih siswa maos tembung pᴐsᴐ, vokal /ᴐ/ menika dipunarani vokal /o/. Saengga siswa anggenipun nyerat ngginakaken vokal /o/ sanes /a/. Miturut pamanggih siswa maos tembung pᴐsᴐ, vokal /ᴐ/ menika dipunarani vokal /o/. Saengga siswa anggenipun nyerat ngginakaken vokal /o/ sanes /a/. tiyang ingkang tegesipun Miturut pamanggih siswa maos tembung pᴐsᴐ, vokal /ᴐ/ menika dipunarani vokal /o/. Saengga siswa anggenipun nyerat ngginakaken vokal /o/ sanes /a/. Miturut pamanggih siswa maos tembung rᴐsᴐ, vokal /ᴐ/ menika dipunarani vokal /o/. Saengga siswa anggenipun nyerat ngginakaken vokal /o/ sanes /a/.
1 2 41. Amerga (XA- D15: U06) 42. poso (XA- D15: U07) 43. amerga (XA- D15: U08) 44. (XA- D16: U01) katah kedadean 45. (XA- D16: U02) kedadean 3 4 √ √ √ √ 5 6 149 7 8 √ √ 10 Miturut siswa panyerating tembung menika saking siswa mocapaken pocapanipun. Anggenipun tembung amerga, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Miturut pamanggih siswa maos tembung pᴐsᴐ, vokal /ᴐ/ menika dipunarani vokal /o/. Saengga siswa anggenipun nyerat ngginakaken vokal /o/ sanes /a/. Miturut siswa panyerating tembung menika saking pocapanipun. Anggenipun siswa mocapaken tembung amerga, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Siswa mboten mangertos bilih panyerating tembung kaṭah menika ngginakaken /th/ sanes /t/. Miturut pamanggih siswa tembung-tembung ingkang gayut kalihan /th/ utawi /t/ dipunserat /t/ kemawon. Miturut siswa panyerating tembung menika saking pocapanipun. Anggenipun siswa mocapaken tembung kedadean, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Miturut siswa panyerating tembung menika saking pocapanipun. Anggenipun siswa mocapaken tembung kedadean, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten.
1 46. 47. 2 kilangan mas masan Banda Liane omae (XA- D16: U03) (XA- D17: U01) tigo kedadean 3 √ √ √ √ 4 √ √ √ 5 6 150 7 8 10 Nalika siswa mirsani tembung ingkang dipunserat ing karangan, siswa matur bilih menika lepat lan saged nyerat tembung ingkang leres. Amargi kesesa, siswa kirang nyerat tandha pamaos wonten ing tembung menika. siswa ngaku bilih menika namung "kliru amargi kesesa". tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat menika tembung ing wawancara, panyerating sampun leres bandha, saengga panyerating tembung ing karangan menika amargi typo. Miturut siswa anggenipun maos tembuang menika mboten saengga dipunserat liane. Miturut siswa anggenipun maos tembuang menika mboten saengga dipunserat omae. ngginakaken konsonan /y/ ngginakaken konsonan /h/ tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat menika tembung ing wawancara, panyerating sampun leres tiga, saengga panyerating tembung ing karangan menika amargi typo. Miturut siswa panyerating tembung menika saking siswa mocapaken pocapanipun. Anggenipun tembung kedadean, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten.
1 48. 49. 50. 51. 2 dusun tuo (XA- D17: U03) kedadean (XA- D18: U02) pada (XA- D18: U03) amergi (XA- D19: U03) 3 √ √ √ √ 4 √ 5 6 151 7 8 10 tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ing wawancara, panyerating menika sampun leres dhusun, saengga panyerating tembung ing karangan menika amargi typo. Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung tembung ing wawancara, panyerating menika sampun leres tuwa, saengga panyerating tembung ing karangan menika amargi typo. Siswa ugi matur manawi nalika nyerat karangan menika kesesa. Miturut siswa panyerating tembung menika saking pocapanipun. Anggenipun siswa mocapaken tembung kedadean, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat menika tembung ing wawancara, panyerating sampun leres padha, saengga panyerating tembung ing karangan menika amargi typo. Siswa ugi matur manawi nalika nyerat karangan menika kesesa. tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ing wawancara, panyerating menika sampun leres amargi. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating tembung ingkang leres ngginakaken vokal /a/ sanes /e/.
1 2 52. menawi (XA- D19: U06) 53. onten (XA- D20: U01) 54. truk ipun (XA- D20: U04) 55. dusun (XA- D21: U01) 56. 57. kalian (XA- D21: U04) kalian (XA- D21:U 05) 3 √ √ √ 4 √ √ 5 √ 6 152 7 8 10 Miturut siswa panyerating tembung menika saking siswa mocapaken pocapanipun. Anggenipun tembung menawi, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Panaliti ugi mantepaken wangsulan tembung menika kanthi nyuwun pirsa bilih /e/ ananging ngginakaken vokal wangsulanipun inggih menika ngginakaken vokal /e/. tembung "ada" miturut siswa Basa Jawinipun menika onten saking ingkang dipunwangsuli pocapanipun, lajeng nalika kasuwun nyerat tembung menika sami kalihan pocapanipun, inggih menika dipunserat onten. tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat menika tembung ing wawancara, panyerating sampun leres trukipun. Siswa ugi mangsuli bilih leres menika panyerating dpunsambung antawisipun truk lan panambang {- ipun}. tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat menika tembung ing wawancara, panyerating sampun leres dhusun. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating tembung ingkang leres ngginakaken konsonan /ḍ/. Miturut pamanggih siswa, menika kali. Miturut pamanggih siswa, menika kali. /a/ menapa sami, siswa tembung ingkang tembung lingganipun tembung lingganipun
1 58. 59. 60. 61. 62. 63. 2 Senajan (XA- D22: U05) kalian (XA- D23: U02) pada (XA- D23: U03) sedoyo (XA- D23: U02) tasih (XA- D24: U03) (XA- D24: U04) suasana menawi 3 √ 4 √ √ √ 5 √ 6 153 7 √ 8 √ 10 Anggenipun siswa mocapaken tembung menika senajan, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Panaliti ugi mantepaken wangsulan kanthi nyuwun pirsa bilih tembung menika ngginakaken vokal /a/ menapa /e/ ananging wangsulanipun siswa sami, inggih menika ngginakaken vokal /e/. Tembung lingga kalihan miturut pamanggih siswa menika lian, lajeng miturut siswa tembung lingga ka lian angsal imbuhan {ka-} Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ing wawancara, panyerating menika sampun leres sedaya. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating tembung ingkang leres ngginakaken vokal /a/. Pamanggihipun siswa, tembung lingganipun taksih menika tasih, mboten ngginakaken konsonan /k/. Pamanggihipun siswa panyerating tembung swasana ingkang leres menika suasana. Anggenipun siswa mocapaken tembung menika menawi, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Panaliti ugi mantepaken wangsulan kanthi nyuwun pirsa bilih tembung menika ngginakaken vokal /a/ menapa /e/ ananging wangsulanipun siswa sami, inggih menika ngginakaken vokal /e/.
1 2 Pada Ndalu (XA- D25: U01) 64. Ndalu (XA- D25: U02) 65. (XA- D25: U03) pada pada 3 √ 4 √ √ 5 6 154 7 8 √ √ 10 tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ing wawancara, panyerating menika sampun leres padha. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating tembung ingkang leres ngginakaken konsonan /dh/. Anggenipun siswa mocapaken tembung dalu menika ndalu, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Panaliti ugi mantepaken wangsulan kanthi nyuwun pirsa bilih tembung menika ngginakaken konsonan /n/ menapa mboten, wangsulanipun siswa amargi ing pocapan menika ngangge saengga dipunserat ngginakaken konsonan /n/ ugi. Anggenipun siswa mocapaken tembung dalu menika ndalu, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Panaliti ugi mantepaken wangsulan kanthi nyuwun pirsa bilih tembung menika ngginakaken konsonan /n/ menapa mboten, wangsulanipun siswa amargi ing pocapan menika ngangge saengga dipunserat ngginakaken konsonan /n/ ugi. Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/.
1 66. 67. 2 Luweh (XA- D25: U04) Pada Kesarasan Pada Pada Amerga (XA- D25: U05) 3 √ √ 4 √ 5 6 155 7 8 √ √ √ 10 Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres luwih. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating tembung ing karangan menika lepat amargi "salah nulis". Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres kasarasan. Siswa ugi mangsuli bilih leres menika panyerating ngginakaken vokal /a/ sanes /e/. Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. tembung ingkang Anggenipun siswa mocapaken tembung menika amerga, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Panaliti ugi mantepaken wangsulan kanthi nyuwun pirsa bilih tembung menika ngginakaken vokal /a/ menapa /e/ ananging wangsulanipun siswa sami, inggih menika ngginakaken vokal /e/.
1 68. 69. 70. 2 nglakokakeipun dusun (XA- D26: U01) (XA- D26: U02) Meniko Diadekipun (XA- D26: U03) Meniko 3 √ √ 4 5 6 156 7 √ √ 8 √ 10 Saking katrangan siswa, siswa kepengin nyerat lajeng dipunjumbuhaken tembung melakukannya kalihan basa jawi dados nglakokakeipun. Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres menika. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating leres menika ngginakaken vokal /a/ sanes /o/. Saking katrangan siswa, siswa kepengin nyerat tembung didirikan lajeng dipunjumbuhaken kalihan basa jawi dados diadekipun. tembung ingkang Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres menika. Siswa ugi mangsuli bilih leres menika panyerating ngginakaken vokal /a/ sanes /o/. tembung ingkang
1 71. 72. 2 dipun meriahaken Meniko Onten pada (XA- D26: U04) (XA- D27: U01) daerah 3 √ √ 4 √ 5 6 157 7 √ 8 √ 10 Amargi siswa mboten manggihaken basa Jawinipun tembung meriah, saengga siswa nyerat meriah lajeng dipunparingi wuwuhan sesarengan {dipun- aken} supados dados basa Jawi. Ananging siswa mboten mangertos panyerating ater-ater {dipun-} tembung menika kedah dipunsambung kalihan lingganipun. Kabuktekaken saking nalika siswa kasuwun nyerat tembung ingkang sami lan kalepatan ugi mapan wonten ing ater-ater ingkang dipunpisah. Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres menika. Siswa ugi mangsuli bilih leres menika panyerating ngginakaken vokal /a/ sanes /o/. tembung "ada" miturut siswa Basa Jawinipun menika onten saking ingkang dipunwangsuli pocapanipun, lajeng nalika kasuwun nyerat tembung menika sami kalihan pocapanipun, inggih menika dipunserat onten. tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat menika tembung ing wawancara, panyerating sampun leres padha. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating tembung ingkang leres ngginakaken konsonan /dh/. tembung ingkang Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/.
1 73. 74. 2 kacilakaan (XA- D27: U02) Kacilakaan Ngantok (XA- D27: U03) Kadadianipun Ndalan kamongko 3 √ √ 4 √ 5 √ 6 158 7 √ √ 8 √ 10 Siswa kepengin nyerat tembung kecelakaan ing basa Jawi, lajeng dening siswa kaserat kacilakaan. Siswa kepengin nyerat tembung kecelakaan ing basa Jawi, lajeng dening siswa kaserat kacilakaan. Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres ngantuk. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating leres menika ngginakaken vokal /u/ sanes /o/. tembung ingkang Siswa kepengin nyerat tembung kejadiannya ing basa Jawi, miturut pamanggih siswa tembung kejadian ing tembung basa Jawi menika kadadian saengga kejadiannya dening siswa kaserat kadadianipun. Nalika siswa kasuwun nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, anggenipun nyerat tembung menika sampun leres dalan. Anggenipun siswa mocapaken tembung kamangka menika kamᴐngkᴐ, miturut pamanggih siswa, vokal /ᴐ/ manawi dipunserat ingkang dipunpocapaken menika vokal ingkang dipunpocapaken kamᴐngkᴐ dipunserat kamongko dening siswa. /o/. Saengga tembung
1 75. 76. 2 kacilakaan (XA- D27: U04) kamongko Ngantok (XA- D27: U08) satunggal 3 √ √ 4 √ 5 6 159 7 √ 8 √ 10 Siswa kepengin nyerat tembung kecelakaan ing basa Jawi, lajeng dening siswa kaserat kacilakaan. Anggenipun siswa mocapaken tembung kamangka menika kamᴐngkᴐ, miturut pamanggih siswa, vokal /ᴐ/ manawi dipunserat ingkang dipunpocapaken menika vokal ingkang dipunpocapaken kamᴐngkᴐ dipunserat kamongko dening siswa. Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres ngantuk. Siswa ugi mangsuli bilih leres menika panyerating ngginakaken vokal /u/ sanes /o/. /o/. Saengga tembung tembung ingkang Anggenipun siswa mocapaken tembung menika satunggal, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Panaliti ugi mantepaken wangsulan kanthi nyuwun pirsa bilih tembung menika ngginakaken vokal /a/ menapa /e/ ananging wangsulanipun siswa sami, inggih menika ngginakaken vokal /a/.
1 77. 78. 2 yoiku gadah (XA- D27: U09) (XA- D27: U10) Ambrok Saget Dhinggeni Maleh 3 √ √ √ √ 4 √ 5 6 160 7 8 √ √ 10 Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres yaiku. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating leres menika ngginakaken vokal /a/ sanes /o/. Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. tembung ingkang tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres ambruk. Siswa ugi mangsuli bilih leres menika panyerating ngginakaken vokal /u/ sanes /o/. Siswa mangertos bilih tembung saget menika "bisa/isa". Ananging siswa mboten saged mbedakaken konsonan /d/ & /t/ ing tembung saged. Kabuktekaken nalika ing wawancara siswa kasuwun nyerat tembung ananging dipunserat saget. Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres dinggeni. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating tembung ingkang leres ngginakaken konsonan /d/ sanes /dh/. Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres malih. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating tembung ing karangan menika lepat amargi "salah nulis". tembung ingkang tegesing
1 79. 2 (XA- D27: U12) Patengsrawut uwong-uwong Podho weroh kedadean 3 √ √ 4 √ √ 5 √ 6 161 7 8 √ √ 10 tembung Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres patingsrawut. Siswa lepat anggenipun nyerat tembung sesulih saking manungsa dados uwong, kamangka tembung sesulih ingkang keres menika wong. Saengga tembung rangkep ingkang leres menika wong-wong. tembung padha Anggenipun siswa mocapaken menika paᴐdhᴐ, miturut pamanggih siswa, vokal /ᴐ/ manawi dipunserat ingkang dipunpocapaken ingkang menika vokal dipunpocapaken paᴐdhᴐ dipunserat podho dening siswa. Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres weruh. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating leres menika ngginakaken vokal /u/ sanes /o/. tembung menika Anggenipun siswa mocapaken kedadean, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Panaliti ugi mantepaken wangsulan kanthi nyuwun pirsa bilih tembung menika ngginakaken vokal /a/ menapa /e/ ananging wangsulanipun siswa sami, inggih menika ngginakaken vokal /e/. /o/. Saengga tembung tembung ingkang
1 80. 81. 2 meniko (XA- D28: U01) Pangeten Kamardikaan (XA- D28: U03) nderek Pangeten 3 √ 4 √ 5 √ 6 162 7 √ 8 √ 10 Nalika panaliti nyuwun siswa nyerat tembung ingkang sami ing wawancara, panyerating tembung sampun leres menika. Siswa ugi mangsuli bilih panyerating leres menika ngginakaken vokal /a/ sanes /o/. tembung ingkang Basa Jawinipun peringatan miturut siswa menika pangeten. Saengga dipunserat kados makaten dening siswa. Siswa kepengin nyerat tembung kemerdekaan ing basa kaserat kamardikaan. Jawi, lajeng dening siswa Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. Anggenipun siswa mocapaken tembung dherek menika ndherek, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Panaliti ugi mantepaken wangsulan tembung menika kanthi nyuwun pirsa bilih ngginakaken /n/ menapa mboten, wangsulanipun siswa amargi ing pocapan menika ngangge saengga dipunserat ngginakaken konsonan /n/ ugi. Basa Jawinipun peringatan miturut siswa menika pangeten. Saengga dipunserat kados makaten dening siswa. konsonan
1 82. 83. 84. 2 Kamardikaan (XA- D28: U05) Sak wise ning (XA- D28: U06) bal balan Ngaggem liya liyane (XA- D28: U07) Ning 3 √ √ √ 4 √ √ 5 6 √ 163 7 √ 8 10 Siswa kepengin nyerat tembung kemerdekaan ing kaserat basa kamardikaan. Jawi, lajeng dening siswa Siswa mboten mangertos bilih anggenipun nyerat ater-ater menika gandheng kalihan tembung lingganipun. Siswa ugi mboten mangertos bilih ater- ater ingkang leres menika {sa-} saners {sak-}. Miturut siswa tembung ing. tembung ning minangka sesulih Amargi siswa anggenipun nyerat kesesa saengga siswa mboten nyerat tandha panggandheng wonten ing tembung rangkep menika. ananging siswa menika rangkep mbetahaken mangertos bilih tembung panggandheng. Siswa ngandharaken bilih kalepatan panyerating tembuang ngagem menika amargi kesesa anggenipun nyerat. Siswa ugi mangertos tembung ingkang leres. Amargi siswa anggenipun nyerat kesesa saengga siswa mboten nyerat tandha panggandheng wonten ing tembung rangkep menika. ananging siswa menika rangkep mbetahaken mangertos bilih tembung panggandheng. tembung tembung Miturut siswa tembung ing. tembung ning minangka sesulih
1 85. 86. 87. 88. 89. 2 nderek pada (XA- D29: U02) hasil (XA- D29: U04) pada (XA- D29: U05) pada (XA- D29: U06) kanti (XA- D29: U07) (XA- D30: U02) 3 4 √ 5 6 164 7 √ 8 √ √ √ √ √ 10 Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. Anggenipun siswa mocapaken tembung dherek menika ndherek, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Panaliti ugi mantepaken wangsulan tembung menika kanthi nyuwun pirsa bilih ngginakaken /n/ menapa mboten, wangsulanipun siswa amargi ing pocapan menika ngangge saengga dipunserat ngginakaken konsonan /n/ ugi. Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. Miturut siswa tembuang hasil menika kalebet wonten ing Indonesia. Panyerating tembung hasil ing basa Jawi ugi hasil. Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. Siswa mboten saged mbedakaken panganggening konsonan /th/ & /t/. Miturut siswa panyerating tembung kanthi ingkang leres menika kanti. konsonan tembung basa Jawi ugi basa
1 90. 2 Sek Kui di senengi (XA- D30: U07) wadah liane di ilekke ngrembakake 3 4 √ √ 5 6 √ √ 165 7 √ 8 √ √ 10 Anggenipun siswa mocapaken tembung menika sek, saengga siswa anggenipun nyerat ugi makaten. Panaliti ugi mantepaken wangsulan kanthi nyuwun pirsa bilih tembung menika ngginakaken vokal /e/ menapa /i/ ananging wangsulanipun siswa sami, inggih menika ngginakaken vokal /e/. Miturut siswa anggenipun maos tembuang menika mboten saengga dipunserat kui. Sisiwa mboten mangertos bilih tembung ater-ater menika kedah dipungandheng kalihan tembung lingganipun. ngginakaken konsonan /w/ Siswa mboten saged mbedakaken tembung-tembung ingkang dipunserat ngginakaken konsonan /d/ & /ḍ/. Tembung wadhah dening siswa kaserat wadah, tembung padha kaserat pada. Miturut siswa anggenipun maos tembuang menika mboten saengga dipunserat liane. Sisiwa mboten mangertos bilih tembung ater-ater menika kedah dipungandheng kalihan tembung lingganipun. Miturut ngrembakake, saengga kaserat kados makaten. ngginakaken konsonan /y/ siswa melestarikan basa Jawinipun