Sithik Edhing Antologi Wacan Bocah Basa Jawa Dening : Zuly Kristanto Ilustrasi diambil dari majalah basa Jawa Jaya Baya Gambar sampul : Aldo Pradipta Dharmawan Tata Letak : Benny Widyo Proyek Pengarsipan dalam Kegiatan Buka Kunci, Tangkap Layar Kurator: Benny Widyo, Tanaya Gulung Tukar, 2020 'Sompit', Titah AW E-book kumpulan wacan bocah basa Jawa iki dakaturake marang sedaya pihak ingkang taksih kersa njaga sarta ngleluri basa lan sastra Jawa. Kagem kanca-kanca GT-BKTL (Gulung Tukar - Buka Kunci Tukar Layar), Pak Widodo Basuki saking Majalah Minggon Kulawarga Jaya Baya, Mas Aldo Pradipta Dharmawan, Mas Dias Lentera, Mbak Diah Rizki, Mas Nanang aka Gentar-Oi, Mas Benny Widyo, Mbak Titah AW, Mbak Impian Nopitasari, lan sedaya pihak ingkang sampun paring sembur lan suwuk saengga e-book kumpulan wacan bocah basa Jawa kang prasaja iki bisa lair. Ora ana tembung liya kajaba matur nuwun sing bisa dakaturake. Muga-muga e-book kumpulan wacan bocah basa Jawa kang prasaja iki bisa duwe guna kanggo kang gelem maca. e-book iki kena disebarke marang sapa wae kanthi cathethan aja dikomesilake
Daftar Isi 1 1 2 Ingin-ingone Ki Demang Jaket kanggo Ibu 2 6 3 4 Jam kanggo Widya Janjine Landak 10 14 5 Sepatu Ajaib 6 Tugas saka Bapak 18 23 7 Kiki lan Riri 8 Ngelmu Pari 27 31 9 Prangkap Nyamuke Rendra 10 Sithik Edhing 35 39 11 Ufo 12 Ukuman kanggo Bubu 44 49 13 14 Ajar Primpen Jamur Sekti 54 58 15 Ngrewangi Melda Bakulan 16 Oglangan 62 66 17 Rembulan Kembar 18 Dolan menyang Gunung Budheg 71 76 19 Dolan menyang Goa Selomangkleng 20 Dolan menyang Museum 80 84 Riwayat Karya 88 1
2 Ingon-ingone Ki Demang Jaman biyen desa Sekaralas dipimpin dening demang sing jenenge Wiratama. Merga seneng tetulung marang sapadha. Piyambake tansah ditresnani dening para kawulane. Senajan jeneng asline Wiratama nanging merga dadi demang. Piyambake kerep diceluk Ki Demang karo para kawulane. Ki Demang duwe kesenengan ngingu kewan. Ing omahe akeh banget kewan kang dadi ingon-ingone. Saka puluhan kewan kang diingu. Ana kewan cacah loro sing paling ditresnani karo Ki Demang. Saka maneka kewan kang diingu. Jaran lan Lutung sing paling ditresnani. Ana alesan khusus kang alesan kena ngapa Ki Demang tresna banget karo Jaran lan Lutung. Alesane merga Jaran lan Lutung duweke Ki Demang iki duwe kaluwihan kang ora diduweni Jaran lan Lutung liyane. Lutunge Ki Demang bisa weruh wong kang duwe niat culika. Mulane dening Ki Demang, Lutung mau banjur didadekake salah siji petugas keamanan ing desa Sekaralas. Dene Jarane Ki Demang duwe kaluwihan bisa milihake dalan endi sing aman kanggo diliwati Ki Demang. Kaluwihane iki mesthi wae migunani kanggo Ki Demang kang duwe usaha dodolan panganan lan sandhangan. Wis ora kaetung ambal kaping pira Jarane mau dadi sarana kang nylametake
nyawane Ki Demang saka niyat alane para begal lan rampok sing ing wektu iku cacahe pancen akeh banget. Sawijining dina Jaran lan Lutung lungguh adhep-adhepan. Kekarone padha ngomongake nasibe sasuwene melu Ki Demang. "Ran, Jaran. Bareng dakpikir jebul saka sekabehane bendarane dhewe. sing paling mulya dhewe uripe iku kowe. Rumangsaku mung kowe sing paling kerep diajak dolan tekan ngendi-ngendi dening Ki Demang. Kowe mesthine seneng banget bisa mrana-mrene meruhi papan-papan kang endah. Upamane aku dadi kowe, saiba senenge atiku," ujare Lutung. "Hlo, apa ora kuwalik ta Tung? Dakkira saka sekabehane ingon-ingone Ki Demang sing paling penak uripe ya mung kowe kuwi. "Kerjamu mung ing ngomah, bisa disambi tura-turu lan ora ngetokake kringet akeh. Saliyane kuwi, masiya kowe ditugasake dadi tukang jaga. "Nanging kowe ora diwajibake ngrangket sapa wae sing tumindak culika. Kerjamu mung ngulati kahanan lan menehi tanda menyang liyan kalane ana pawongan kang nyurigakake. "Kiraku penggaweyanmu kuwi ora akeh resikone. Beda banget karo aku. Huh, upama wae penggaweyanku kaya penggaweyanmu saiba senenge atiku," ujare Jaran. "Kowe bisa ngomong kaya ngono merga mung weruh santaine wae. Kowe ora ngerti saiba kasiksane aku merga mung mergawe sing iku-iku wae. Saben dina mung jaga ing kono-kono wae. "Sakawit pancen nyenengake. Merga penggaweyanku ora mbutuhake tenaga akeh kaya penggaweyan sing kok duweni. Nanging bareng wis suwe tetep wae bakale bosen merga ora ana sing kena digawe hiburan. "Beda banget karo kowe. Senajan penggaweyanmu luwih abot. Nanging kowe lak bisa weruh ngendi-ngendi. Saliyane kuwi dalan sing kok liwati uga mesthi beda. Sing ngono kuwi lak jenenge kerja sinambi dolan? "Ngomong-ngomong babagan resiko, kiraku resiko penggaweyanku luwih gedhe tinimbang penggaweyanmu," ujare Lutung ora gelem kalah. "Sing kok kandhakake ngenani penggaweyanku paribasan nyambut gawe sinambi dolan pancen bener. Aku ora selak pancen kaya mangkono kasunyatane. "Nanging ngertenana, lelungan adoh sing meh saben dina iku tetep dudu perkara gampang. Aku kudu nduweni stamina kang apik lan ora kena lemes. Yen nganti bendara ngerti aku lemes anggene tandang gawe. 3
4 "Awakku tansah disabeti nganggo cemethine Ki Demang. Kowe durung nate ngarasakne disabet nganggo cemethine Ki Demang ta?" Lutung godheg. "Maneh, kowe mung ngerti penggaweyanku dolan-dolan wae. Kowe apa ora ngerti yen kabeh barang sing manggon ing gudhang kang saben dina kok jaga kae kabeh diusung kanthi migunakake tenagaku? "Nggawa barang-barang kae saliyane mbutuhake tenaga gedhe merga abot uga mbebayani tumrap keselametanku lan keslametane Ki Demang. "Merga bisa wae kalane aku lan Ki Demang nggawa mulih barang-barang iku mau. Ing tengah dalan ana wong culika sing ngrebut kanthi cara dibegal utawa dirampok. "Mulane aku tansah ngati-ati lan kudu pinter milih lan milah dalan endi sing paling aman kalane nggawa mulih barang-barang kuwi. "Saka kene cetha yen penggaweyanku resikone luwih abot tinimbang penggaweyanmu," ujare Jaran sing uga ora gelem kalah. "Sepisan maneh dakakoni apa sing kok kandhakake pancen bener. Lan aku ngaku ora bakal sanggup yen nindakake penggaweyanmu jalaran aku bisa ngukur yen tenagaku ora luwih gedhe yen dibandhingake tenagamu. "Nanging yen kowe ngaku resiko penggaweyanmu luwih gedhe tinimbang resiko penggaweyanku. Aku tetep ora trima. "Aku bakal nganggep yen resiko saka penggaweyanku luwih gedhe tinimbang penggaweyanmu." "Hlo, kok bisa? Piye nalare? Hla, penggaweyanmu mung tura-turu wae, ngono kok." "Ngene, masiya penggaweyanku mung tura-turu wae. Nanging kowe kudu eling sing tak jaga kuwi apa? sing tak jaga kuwi rak barang-barang kang pengajine gedhe. "Bisa wae anane barang sing manggon ing gudhang kuwi ngundang pawongan kang nduweni niyat culika. Mula saka kuwi aku kudu tetep waspada lan ora kena lena sithik-sithika. Merga yen nganti lena bisa wae......," durung rampung anggene Lutung ngomong wis dipunggel dening pitik Jago, ingon-ingone Ki Demang liyane. "Wis...wis ora ana gunane ngetung penggaweyane sapa sing nduweni resiko sing paling gedhe. Merga sing kaya ngono iku ora ana gunane. "Abot-enthenge utawa penak orane wong nyambut gawe iku mung wang- sinawang, sing ngomong penak mung wong sing nyawang.
"Dene sing ngerti rekasane ora ana liya kajaba wong sing nglakoni penggaweyan iku dhewe. Samesthine Ki Demang nduweni alesan kena ngapa piyambake menehi penggaweyan beda kanggo kowe-kowe kabeh. Coba pikiren!" prentahe si Jago. Keprungu apa sing dikandhakake dening pitik jago mau banjur meneng. Jaran lan Lutung padha nindakake prentahe si Jago. Bareng mikir kanggo sauntara wektu. Kewan loro sing maune padha udur- uduran ngenani penggaweyane sapa sing paling gedhe resikone wekasane bisa padha sadhar. Kekarone sadhar yen bendarane menehi penggaweyan beda merga kekarone nduweni kaluwihan lan kakurangan kang beda-beda antarane siji lan sijine. Bareng ngerti tegese wong nyambut gawe iku mung sawates wang-sinawang. Jaran lan Lutung wis ora nate maneh udur ngenani penggaweyane sapa sing paling abot lan gedhe resikone maneh. 5
6 Jaket kanggo Ibu "Nduk, mengko yen udan, tulung jakete Ibu dientaske, ya!" pesene Ibuku. "Nggih, Bu," wangsulanku cekak. Rampung ngendikan Ibuku banjur budhal ngarit menyang sawah. Dina kuwi aku ora bisa ngrewangi ibuku merga akeh PR sing kudu dakrampungake. Ing satengahe nggarap tugas. Aku keturon. Aku lagi nglilir nalika krungu swara udan. Kratak....kratak..kratak. Swarane banyu udan kang tumiba ing ndhuwur gendheng omahku. Sanalika aku kelingan welinge Ibu. Aku banjur njenggirat lan mlayu ngentasi jakete ibu kang dipepe ing pager ngarep. Merga kesusu lan ora ngati-ati wektu ngentasi jakete ibuku. Jakete ibuku kecanthol pager lan dadi suweke. "Aduh, kepriye iki. Jakete ibu siji-sijine suwek. Mengko yen ibu duka piye?" ujarku lirih. Bengine sabubare mangan lan salat magrib. Aku banjur njaluk sepura menyang ibu lan ngomong apa anane babagan suweke jakete ibuku.
Untunge ibu ora duka. Ibu mung nduweni pangajab amrih aku ora ngambali tumindakku. "Ndak apa-apa, Nduk. Penting awakmu gelem blaka, Ibu wis melu seneng. Ning Ibu meling sing kaya ngono kuwi aja kok baleni maneh, ya!" "Nggih, Bu." Senajan ora duka. Nanging aku ngerti Ibuku susah jalaran jaket sing biyasane digawe kalane blanja menyang pasar suwek mung merga tumindakku kang kurang ngati-ati. Ibu pancen ora njaluk jakete diganti dakganti. Nanging atiku kaya ngakon supaya aku bisa ngganti jakete Ibu. "Kepriye carane nukokake jaket anyar kanggo ibu?" takonku sajroning ati. Kanggoku ngijoli jakete Ibu pancen dudu perkara gampang. Jalaran aku iki isih cilik lan ora nduwe dhuwit babar pisan. Ing satengahe rasa bingungku. Aku kelingan yen nduwe celengan. Bengi kuwi celenganku dakbongkar. Dhuwit ing celengan kuwi sejatine pengin dakgawe tuku boneka barbie. Nanging gandhenge aku nduweni panemu yen jaket kanggo Ibu luwih wigati tinimbang tuku boneka. Pepinginanku nduweni dolanan anyar sidane dakwurungake. Siji mbaka siji dhuwit kang kasimpen ing celengan kodhok kuwi daktokake lan sabanjure daktata ing ndhuwur dhipanku. Sawise dhuwit ing njero celengan entek. Cacahe pira dhuwit celenganku iku mau lagi daketung. "Cacahe isih pitung puluh ewu limang atus rupiyah. Wadhuh, dhuwit semene iki isih durung cukup kanggo numbasake jaket kanggo ibu," batinku. Ngerti cacahe dhuwit kanggo numbasake jaket ibu isih kurang. Wusanane aku pasrah. Wengi kuwi sarampunge sinau lan nglebokake buku sing bakal dakgawa sekolah sesuk. Aku banjur budhal turu. Sadurunge turu aku ndedonga. Ing dongaku aku nyenyuwun supaya Gusti aweh keajaiban kanggoku. Supaya pepinginanku numbasake jaket anyar kanggo ibu bisa keturutan. Dina candhake ing sekolahan, wektu iku aku lagi ngaso lan dolanan bareng kanca-kancaku nunggal kelas. Ing wayah asyik-asyike dolanan. Bu Melati, wali kelasku nimbali aku. "Yanti, coba mrenea dhisik!" prentahe bu Melati. 7
8 Aku bingung. "Ana apa iki," batinku. "Ayo, mrene. Cepet!" prentahe bu Melati maneh. Aku banjur jumangkah tumuju menyang bu Melati. "Nggih, Bu. Wonten napa?" "Ayo, saiki awakmu melu Ibu menyang ruang guru." Rikala bu Melati matur kaya mangkono aku wedi banget. Ing njero ati aku mbatin, "Iki ana apa kok dumadakan aku diutus menyang ruang guru. Apa aku wis nindakake kaluputan kang gedhe? Gek kaluputan kaya ngapa sing wis daktindakake?" Kanthi nguwat-nguwatake ati supaya ora semaput. Aku jumangkah kanthi alon ing mburine bu Melati. Rasa wedi sing kaya dakrasakake iku mau tumuwuh merga sasuwene iki siswa sing ditimbali menyang ruang guru mujudake siswa-siswa sing nakal. Mesthine kanca-kancaku liyane sing weruh aku menyang ruang guru uga padha mbatin, "Yanti kae wis nindakake kaluputan sing kepriye?" Wektu iku babar pisan aku ora bisa nggambarake kahanan atiku. Rasa wedi lan penasaran campur dadi siji. Untunge rasa sing kaya mangkono ilang sanalika kalane aku mlebu ing ruang guru. Sing dadi jalaranne ya panyapane bu Widya, guruku Basa Jawa. "Yanti, kowe hebat banget. Tulisanmu kamot ing majalah lan iki honore," ngendikane bu Widya sinambi ngelungake majalah lan amplop werna putih. Majalah lan amplop werna putih iku mau daktampa kanthi ati kang seneng banget. Sawise kuwi aku diutus bali menyang kelas maneh. Jalaran wektu kanggo ngaso wis entek. Ing njero kelas aku mung meneng wae lan ora nyritakake apa wae kang dumadi ing ruang guru mau. Kira-kira jam setengah rolas awan pelajaran dipungkasi luwih cepet tinimbang biyasane. Kahanan iki disebabake para bapak lan ibu Guru kang mulang ing sekolahane Yanti bakal ngestreni undangan rapat dinas ing kantor kabupaten. Pinuju perjalanan mulih iku mau, aku mbukak amplop putih sing dielungake dening bu Widya ing ruang guru mau. saiba kagetku kalane weruh isie amplop putih mau. sine jebul dhuwit sing gedhene satus ewu. Dhuwit cacah semono iku cukup kanggo tambah dhuwit saka asil celengan kanggo numbasake jaket kagem ibu.
Kebeneran maneh, dina kuwi tokone mbak Rani sing dodolan sandhangan cedhak sekolahanku bukak. Aku banjur mampir saperlu numbasake jaket ibu. Bareng milih sauntara wektu. Sawise rada suwe milih. Wekasane aku kasil nemu jaket sing dakrasa cocok kanggo ibu. Jaket pilihanku dakgawa menyang kasir. Dening kasire aku nyuwun tulung supaya jaket pilihanku dibungkus nganggo kertas kadho. "Jaket kanggo sapa, Yan?" takone mbak Dina. "Kagem ibu, Mbak. Ing pengetan dinten ibu niki, Yanti pengin ngadho ibu jaket," wangsulanku. "Hebat, awakmu Yan," ujare mbak Dina. Sabubare ngelungake dhuwit lan nglebokake jaket sing daktuku menyang njero tas. Aku banjur nerusake perjalanan mulih. Tekan ngomah. Ibu kaget weruh tekaku kang luwih cepet tinimbang biyasane. "Kok yah mene wis mulih, Yan?" pandangune Ibu. "Sampun, Bu. Niki wau gurune ajenge rapat dinas," wangsulanku. "Oalah, yen ngono, gek ndang salin, terus ndang maem!" prentahe ibune. "Nggih, Bu. Tapi, saderenge niku Yanti wonten kejutan kagem ibu." "Apa?" pandangune ibune. "Tara...niki kagem ibu," ujarku sinambi nuduhake bungkusan saka tasku. "Apa isine, Yan?" "Cobi, Ibu bikak piyambak!" Kadho banjur dibukak dening Ibuku. Bareng dibukak lan ngerti isine. Ibukaton netesake. "Selamat hari ibu nggih, Bu. Ngapunten menawi ngantos dinten niki Yanti taksih kerep nakal lan dereng saged ndamel manahe ibu mongkog." "Matur nuwun ya, Ndhuk," bisike ibu ing kupingku. 9
1 0 Jam kanggo Widya "Ndhuk, mirsani apa kuwi?" takone ibune ngagetake Widya. "Hehehe, mboten mirsani napa-napa kok, Bu. Widya namung mirsani tanggalan," wangsulane Widya alon. "Hlo, tanggalane kena apa?" takone ibune maneh. "Nggih, mboten kenging napa-napa," wangsulane Widya maneh. Wektu didangu ibune kaya ngono mau sejatine Widya pengin kandha marang ibune yen ora suwe maneh dheweke bakal ulang taun. Gandhenge dheweke pengin ngrayakake ulang taune kang kaping sepuluh. Widya matur pengin nyuwun pirsa menyang ibune bakal pikantuk hadiah apa saka ibune. Ananging pepinginan sing kaya mangkono iku mau wurung dibkakake jalaran Widya wedi bakal didukani dening ibune. Sawise ngetung pirang dina maneh tekane dina ulang taune Widya bali nerusake anggene dolanan piranti elektronik anyar sing kerep diarani tablet. Dolanan kasebut mujudake paringane Paklike kang mentas bali saka luar negeri. Widya seneng banget marang dolanan anyare kuwi mau. Saben dina sing ditindakake mung tangane sibuk anggene nduleki layare tablet. Piranti sing mentas diduweni dening Widya iku mau pancen ora mung kanggo dolanan wae. Nanging uga bisa digunakake kanggo sinau jalaran ing piranti kasebut uga
dijangkepi pilihan kanggo nggarap soal-soal matematika lan pengetahuan umum. Emane, pilihan sing ngemu piwulangan iku mau Jarang dipilih dening Widya. Dheweke luwih seneng migunakake tablete kanggo dolanan wae. Sithik akeh ana owah-owahan ing pakulinane Widya sawise nduweni tablet iku mau. Anane owah-owahan ing pakulinane Widya iku ana sing gawe senenge wong tuwane lan ana sing gawe susahe wong tuwane. Pakulinan sing njalari wong tuwane seneng yaiku piranti kasebut ndadekake Widya luwih krasan ing ngomah. Dene pakulinan anyar sing ditindakake Widya kang gawe susahe wong tuwane yaiku Widya dadi jarang sinau. "Ndhuk, mbok aja dolanan wae. Mbok maca-maca buku kono! Karo maneh PR-mu apa wis kok garap?" "Hehe dereng, Bu," wangsulane Widya sinambi nyelehake dolanane. Bareng dolanane diselehake Widya ganti nyaut buku lan potlot kang manggon ing sisihe. Durung suwe anggene nyekel buku lan potlote, Widya wis keturon. Ngulati tumindake anake sing dadi beda klawan padatan ibune mung bisa ngelus dhadha. Kira-kira jam lima sore Widya tangi turu. Masiya PR-e durung rampung babar pisan. Nanging Widya ora katon nduweni rasa gela. Iki disebabake dheweke nduweni ancangan yen PR-e bakal dibacutake bengine. Amarga wektu iku wektune wis ngarepake magrib. Kabeh piranti tulise iku mau banjur digawa mlebu menyang njero kamare lan dipapanake ing meja belajare. Sawise pirantine tulise mau wis mapan ing papan samesthine. Widya banjur jumangkah ninggalake kamare lan terus jumangkah menyang jedhing. Emane jedhinge isih digawe ibune. mula tinimbang njantrung ngenteni ibune rampung anggene siram. Widya ngranggeh maneh tablete. Saking asyike anggene dolanan Widya nganti ora ngerti yen ibune wis ngadheg ing mburine. "Oalah, Ndhuk...Ndhuk. Dolanane mbok dilereni dhisik. Kae sawangen srengene wis angslup, mengko yen kebengen anggenmu adus orane ndadekake awak dadi seger malah ndadekake awak masuk angin," ngendikane ibune maneh. 1 1
1 2 Dikandhani kaya mangkono dening ibune, tablet werna ireng iku mau langsung diselehake. Sawise kuwi Widya langsung mlayu menyang jedhing. Sepuluh menit candhake Widya wis rampung anggene adus. Menawa wae sore iku Widya lagi apes. Merga kewengen anggene adus ndadekake Widya masuk angin. "Ibu rak wis matur ta? Sampeyan kudu pinter-pinter ngatur wektu. Yen wis kaya ngene dadine sing susah dudu awakmu wae, Ndhuk. Nanging Ibu uga melu susah amarga weruh anake wedok lara. "Saiki becike awakmu ngaso dhisik lan iki wedang jahene dimimik dhisik supaya awake dadi luwih anget. "Sawise mimik jahe anget iki gek ndang bubuk! Lan kanggo sauntara tablet iki Ibu sita dhisik. Tablet iki bakal Ibu paringke maneh yen awakmu sadurunge awakmu sehat," ngendikane ibune maneh. Jahe anget racikane ibune iku mau ditampa lan banjur disruput dening Widya. Bareng anggene ngombe jahe anget iku mau entek setengah gelas. Awake Widya dadi kemringet. Weruh kringet kawetu saka pori-pori kulite anake ibune katon lega. Amarga ora pengin gawe gelane ibune lan kepengin cepet waras. Widya sabisa-bisane ngeremake mripate. Kira-kira setengah jam candhake, Widya wis angler anggene turu. Esuke sejatine awake Widya wis rada kepenak. Nanging dheweke durung dikeparengake ibune kanggo sekolah. Kahanan iki saliyane gawe seneng uga gawe susahe Widya. Bocah wedok iku mau rumangsa seneng merga amarga ora mlebu sekolah iki mau ateges dheweke ora bakal didukani gurune jalaran durung rampung anggene nggarap PR. Dene rasa susahe iki disebabake dheweke ora bakal nampa selamat ulang taun saka kancane. Kahanan sing kaya mangkene iki kang nyebabake dheweke mingseg-mingseg ing ndhuwur paturone. "Hlo, kok nangis. Ana apa, Ndhuk?" takone ibune. "Mboten, kok Bu," wangsulane Widya cekak. "Wis ora usah goroh, ayo blaka wae. Ibu ora bakal nesu, kok." "Saetu, Bu?" Ibune manthuk. "Bu, Widya, badhe nyuwun pangapunten amargi sampun dados bocah nakal
ingkang mboten nggatekake pangandikane ibu. Lan amarga nakale Widya niku mau tansah ndadosake Widya ngatos dados kados mekaten. Sepindhah malih Widya nyuwun pangapunten, Bu." "Iya, Ibu wis menehi ngapura. Ibu uga seneng yen awakmu wis sadhar yen tumindakmu sing kliru. Mula saka kuwi sesuk-sesuk maneh aja dibaleni maneh ya ndhuk! Lan gandhenge dina iki awakmu lagi ulang taun, Ibu duwe hadiah kanggo awakmu," ature ibune sinambi ngelungake kotak cilik sing dibuntel kertas kadho werna coklat menyang anake. "Waduh, matur nuwun sanget, Bu. Isine menika napa?" "Bukaken dhewe, hlo." Widya banjur mbukak hadiah saka ibune. Bareng hadiah saka ibune iku dibukak jebul isine jam sing bentuke lucu banget. Jam kanthi wujud beruang paringane saka ibune iku mau kasil gawe atine Widya bungah banget. "Ndhuk, maksude Ibu maringi awakmu hadiah kanthi wujud jam iki awakmu ngerti apa ora maksude?" Widya nggelengake sirahe. "Maksude Ibu maringake hadiah jam iki supaya awakmu luwih bisa ngatur lan ngregani wektu. Saka anggenmu ngatur lan ngregani wektu iku mau ing tembe mburine bakal dadi sarana kanggone awakmu supaya bisa nggayuh sekabehane gegayuhanmu." "Nggih, Bu. Wiwit dinten niki Widya janji bakal nilar pakulinan ingkang wingi. Lan wiwit dinten niki Widya janji bakal ngatur wektu lan ngregani wektu kados ingkang ibu kajengaken," ujare Widya sinambi ngrangkul kanthi keket bangkekane ibune. 1 3
1 4 Janjine Landak Samungkure ngerti kaluwihane. Ana owah-owahan kang dumadi ing pribadhine si Landak. Landak sing biyen sing seneng geguyon lan seneng tetulung marang sapa wae tanpa mbedakake saiki wis malih malik grembyang. Landak sing saiki dadi seneng ngajak sapa wae sing beda panemu klawan dheweke padu. Ora mung iku wae. Landak uga nduweni kasenengan anyar ngganggu kasenengane liyan kanthi cara kepengin menange dhewe. Sejatine ana siji-loro kancane Landak sing kepengin nyoba ngelingake. Nanging merga Landak angel kanggo dielingake lan ora kabotan kanggo nglarani sapa wae sing dirasa ngalang-alangi kasenengane. Wekasane kanca-kancane nyoba ngempet marang sekabehane tumindake Landak sing nyata-nyata kliru. Durung suwe iki Landak bali mentas ngrusakake dolanane Truwelu. Merga ora nrimakake marang tumindake Landak. Truwelu banjur ngomong menyang Landak. "Ndak, Landak. Kowe kuwi mbok aja seneng tumindak kaya ngono ta? Coba yen wis ngene piye? Dolananku dadi rusak ta? Pokoke kowe kudu ngganti" ujare Trewelu sinambi prembik-prembik arep nangis. Oleh omongan kaya mangkene orane ngrasa nyesel marang tumindake. Landak malah mangsuli sinambi ngguyu semu ngece. "Ya, salahmu dhewe ta? Kowe kuwi salahe nduwe dolanan kok ya mung siji.
Kudune kowe kuwi marang Ibumu njaluk ditukokne loro. Siji kanggo aku, lan sijine kanggo kowe. Yen kowe njaluk aku supaya ngganti dolananmu sing rusak kuwi. Blaka wae aku wegah." "Hla kowe kok wegah?" "Dolananmu kuwi rusak merga kowe ora rosa anggene nyekel. Mulane dolananmu kuwi banjur ceblok." "Aku nyeblokake dolananku rak merga kaget. Salahe kowe ngageti aku. Pokoke ing perangan iki kowe sing salah lan kowe sing kudu ngganti." "Hlo...hlo. Sik...sik. Aku ora ndemok babar pisan kok bisa aku sing ngganti. Sing salah ya tetep kowe. Salahmu dhewe kagetan lan gampang njumbulan. Yen aku ora gelem ngganti kowe arep tumindak ngapa?" Suwe-suwe Truwelu kentekan kesabarane. Weruh Truwelu sing kerot- kerot Landak orane enggal njaluk ngapura. Nanging malah nambahi panase swasana. "Aku ngerti yen kowe kepengin njotos aku ta? yen kowe pengin njotos. Iki hlo awakku jotosana sawalehmu!" Merga rumangsa disepelekake lan ora kuwat ngempet nesune. Truwelu banjur ngantem awake Landak sarosane. Anehe nalika ngantem awake si Landak iki sing kelaran dudu Landake. Nanging malah Truwelune. "Aduh, tanganku," pambengoke truwelu sawise njotos awake Landak. "Hahahahahaha......rasakna kuwi. Saiki kowe ngerti ta Landak kuwi sapa?" ujare Landak sinambi jumangkah ninggalake truwelu sing isih mijeti tangane sing kelaran. Merga ora trima marang tumindake Landak. Wusanane Truwelu banjur nglapurake tumindak ora nyenengake sing mentas dialami menyang Macan, minangka tetunggule alas. Tanpa dinyana ing omahe macan wis akeh banget kewan liyane sing nglapurake samubarang kang sairib. Awan kuwi omahe macan dikebaki dening kewan-kewan sing rumangsa dirugekake Landak. "Aku bisa ngraskake apa sing kok rasakake, dulur-dulur. Nanging sepurane, aku ora ngerti kudu nganggo cara apa maneh kanggo ngelingake Landak. Maneka cara wis daktindakake nanging asile tetep padha wae," ujare Macan. "Diajak tarung mawon," ujare sauntara kewan sing wektu kuwi dolan menyang omahe macan. 1 5
1 6 "Aku wis nyoba, nanging kalah. Kulite Landak sekti banget soale. Masiya dakjotos sarosaku dheweke babar pisan ora ngrasakake lara. Suwalike malah tanganku dhewe sing klaran," ujare Macan. Keprungu omongane macan sing kaya mangkono. Para kewan sing wektu kuwi teka ing omahe Macan dadi tansaya bingung. Ing atine kabeh padha mbatin, "Hla, iki Macan sing dianggep kewan paling kuwat lan rajane alas wae ora saguh ngalahake si Landak, apa maneh aku." Weruh omahe Macan ditekani maneka jinis kewan. Kancil sing lagi mulih dolan saka alas sabrang banjur mampir. Macan sing ngerti tekane Kancil banjur ngakon amrih Kancil gelema maju. Tanpa kakehan takon Kancil banjur nindakake apa sing diajab dening Macan. Sawise maju Kancil banjur dicritani ngenani larah-larahe tekane para kewan ing omahe Macan. Bareng ngerti masalahe. Kancil banjur ngomong, "Wis ngene wae. Aku ngerti kepriye cara kanggo nglereni tumindake Landak. Ing kene aku ora bakal mblakake kepriye cara sing bakal daktindakake. Sadurunge kuwi aku mung pengin takon marang dulur-dulur. Apa ana sing bakal ngrewangi aku?" Kanggo sauntara wektu kabeh kewan sing teka ing omahe macan padha meneng. Ora watara suwe kabeh kewan sing ana ing omahe macan padha ngomong kanthi bebarengan, "Gelem." Weruh saguhe para kewan sing bakal mujudake rencane Kancil mesem. "Nanging sawise rencanaku kasil lan Landak gelem njaluk ngapura. Aku njaluk tulung marang para dulur supaya gelem menehi pangapura marang sekabehane tumindake Landak, ya!" "Sauger Landak ora ngambali tumindake sing nakal. Kabeh sing ana kene bakal gelem ngapura sekabehane kaluputane Landak. Iya ta dulur-dulur?" Macan melu nyuwara. "Iya, bener kuwi," semaute kewan-kewan liyane. Ing dina lan papan kang wis ditemtokake. Kancil ngecakake cara sing diajab bakal bisa dadi lantaran kanggo nyadharake Landak. Wektu kuwi Kancil nyingidake debog sing mentas anggene negor ing sawalike reungkutan. Sawise kuwi kancil nglumpukake maneka panganan karemenane Landak ing sacedhake papan kanggo nyingidake debog mau. Bareng kabeh persiapan rampung saiki sing ditindakake dening Kancil mung tekane Landak. Kira-kira sepuluh menit candhake sing dienteni teka. Ana panganan akeh
kang dadi karemenane Landak banjur mandeg lan takon. "Cil, kowe kuwi ngapa ing kono? Kowe rak ora doyan marang panganan kuwi. Nanging kena ngapa panganan kuwi kok tunggu?" takone Landak. "Aku pancen ora seneng karo panganan iki. Aku ing kene mung dijaluki tulung supaya nunggu bebana sing bakal diwenehake sapa wae sing kasil nelukake kewan sing nduweni panganan iki." "Bebana apa lan sapa sing nduweni panganan iki?" "Bebanane ya panganan sing lagi daktunggu iki. Dene sing kudu ditelukake yaiku kewan sing ana ing sawalike rerungkudan iki." Oleh omongan kaya mangkono Landak langsung mlayu lan mencolot menyang rerungkudan. Iki ditindakake kanthi pangajab Landak bisa nelukake kewan sing dimaksud dening Kancil. Kanthi teluke kewan sing lagi singidan kuwi. Landak nduweni pengarep bakal bisa nduweni kabeh panganan sing lagi ditunggu dening kancil. Emane Landak kurang pretungan lan ora ngerti yen dheweke lagi diapusi dening Kancil. "Tulung...tulung...tulung... tulung aku ora bisa obah. Iki apa ta sejatine," ujare Landak kalane awake mancep ing debog kang dipasang Kancil. Swara pambengok njaluk tulunge Landak mau ndadekake kewan-kewan sing padha singidan metu saka papan singidane. Para kewan lan Kancil banjur jumangkah nyedhaki Landak. Ing kono Kancil ngomong, "Saiki kabeh gumantung kowe, Ndak. Yen kowe ora bisa ngowahi tumindakmu aku ora bakal nguwalake awakmu saka debog kuwi." Ing wektu kuwi Landak wekasane bisa sadhar. Dheweke gelem ngakoni sekabehane tumindake kang kliru. Saliyane ngakoni kaluputane ing wektu kuwi. Landak uga njaluk ngapura marang kabeh kewan sing wis dilarani. Merga Landak wis gelem njaluk sepura lan kabeh kewan sing nate dilarane uga gelem menehi ngapura. Wekasane Landak dibebasake. Kalane uwal saka debog kang wis ngrangket dheweke. Landak ngulati akeh ulu eri sing dibanggakake padha keri ing debog mau. "Sawangen kuwi Ndak, apa sing kok unggulake sasuwene iki kalahe mung karo debog. Saiki eling-elingen ing alam donya iki ora ana sing paling unggul kajaba Gusti Kang Mahakuwasa. 1 7
1 8 "Mulane sekabehane kaluwihan kuwi becike aja digunakake kanggo tumindak nakal apa maneh culika. Becike kaluwihan iku digunakake kanggo aweh bantuan marang sing mbutuhake." "Iya, Cil. Aku sadhar. Wiwit dina iki aku ora bakal maneh tumindakku sing ala." "Tenan? Janji?" "Janji, Cil." Sawise kedadeyan kuwi Landak wis ora nate nakal maneh. Wiwit dina iku panguripan ing njero alas bali tentrem maneh.
Sepatu Ajaib Aryo kaget banget wektu weruh ana sepatu bot kang gumlethak ing ngarep omahe. Dheweke rumangsa sepatu bot kuwi dudu duweke lan dudu duweke ibu lan bapake. Kahanane sepatu bot kuwi mrihatinake banget. Saliyane kebak lendhut, cacahe mung siji. Merga anane sepatu bot dianggep ngganggu karesikan omahe. Aryo kepingin mbuwang sepatu bot mau menyang tempat sampah. Nanging sadurunge mbuwang sepatu mau. Aryo luwih dhisik takon menyang ibune. "Bu, sepatu bot niki kagungane sinten?" "Sepatu endi, hlo?" "Menika hlo, ingkang gumlethak wonten ing latar ngajeng?" "Embuh, ya, Le. Ibu ora ngerti. Menawa wae sepatu kae katut ilining banjir mau bengi." "O, alah. Nggih sampun. Menawi mekaten sepatune ajenge kula buwange mawon." "Hlo, aja dibuwang dhisik, Le. Eman yen dibuwang." "Kok, eman ta, Bu? Hla sepatune mawon saliyane kebak endhut ugi namung sesisih, kok. Lajeng pripun anggene ndamel?" "Wis, ta. pokoke aja dibuwang dhisik. Sapa ngerti mengko anane gunane. Saiki 1 9
2 0 coba sepatu bote gawanen menyang mburi. Mengko Ibu resikane dhewe!" Diaturi ibune kaya mangkono Aryo anane mung manut. Senajan dheweke ora mangerti klawan apa sing dipikirake dening ibune. Aryo tetep nindakake prentahe ibune mau. "Hla, wong sepatu mung sesisih kok bakal dienggo. Gek bakal dienggo apa? mosok anggene nganggo sepatu bot mung sesisih?" batine Aryo. Sepatu bot kebak lendhut sing gumlethak ing latar omahe iku mau banjur dicengkewing dening Aryo. Sinambi tangan kiwane nyengkiwing sepatu mau tangan tengene nyumpeti irunge. Iki ditindakake dening Aryo jalaran sepatu bot mau ngganda ambu kang banger banget. Weruh anake nindakake prentahe. Ibune mesem. Piyambake banjur ngendikan, "Langsung digawa menyang njedhing ya, Le!" prentahe Ibune. "Nggih, Bu," wangsulane Aryo cekak. Sawise tekan jedhing sepatu bot mau diselehake ing sacedhake sumur. Rampung nindakake prentahe Ibune. Aryo langsung mlebu menyang njero saperlu wijik kanggo ngresiki tangane. Ora watara suwe ibune metu saka njero ngomah lan langsung bablas menyang jedhing. Sepatu bot kang kebak lendhut iku mau banjur digrujuki ibune Aryo nganggo banyu kang ditimba saka sumur. Sithik mbaka sithik lendhut kang tumempel ing sepatu bot mau ilang. Nalika endhute ilang. Aryo lagi ngerti yen sepatu bot mau bisa dikandhakake isih anyar. "Hlo, kok sepatune taksih ketawis enggal nggih, Bu?" "Iya iki, Le. Mesthine sepatu iki katut ilining banjir mau bengi," wangsulane Ibune. "Senajan sepatu niki taksih anyar. Nanging lak namung sesisih mawon, Bu. Mesthine mboten mungkin saged didamel. Lajeng badhe didamel napa ta, Bu? Menawi dipun dijaraken tanpa guna sepatu menika lak nggih badhe damel omahe nyamuk?" "Sing kok kandhakake iku pancen bener, Le. Gandhenge sepatune iki mung sesisih. Mokal yen sepatu iki dienggo. Nanging senajan sepatu iki ora kena dienggo. Sepatu iki bisa nduweni piguna liya."
Aryo tansaya ora ngerti apa sing dikarepake dening ibune. Sasuwene iki ngertine Aryo sepatu kuwi ya mung dienggo sepatonan alias dienggo alas kaki wae. Saliyane kuwi ora ana guna liya saka sepatu sing dingerteni Aryo. Kegawa rasa bingune marang apa sing dikarepake dening ibune. Aryo banjur kukur-kukur sirahe sing sejatine ora rinasa gatel. Rikala nyawang anake sing kebingungan. Ibune Aryo mesem. "Ya, mesthine awakmu bingung sepatu bot iki bakal ibu gunakake kanggo apa ta?" Aryo manthuk. "Sadurunge ibu ngandhakake menyang awakmu ngenani guna liya saka sepatu bot iki. Ibu bakal takon luwih dhisik menyang awakmu. Yo, sepatu bot iki digawe saka apa?" "Saking karet, Bu." "Karet kuwi klebu bahan sing cepat terurai utawa ora?" Oleh pitakon kaya mangkene Aryo kaget. Merga apa sing ditakonake dening ibune iki persis klawan sing ditakonake dening gurune sauntara wektu kepungkur. "Klebet lami, Bu." "Hla, merga saka kuwi ibu kepengin manfaatake sepatu bot iki kanggo nandur lombok." Aryo tansaya kaget kalane mireng wangsulane ibune. Dheweke babar pisan ora mangerti kepriye carane kok sepatu bot bisa digunakake kanggo nandur lombok. Aryo sempet mbatin yen apa sing dikandhakake ibune kuwi mau mung guyon. Nanging bareng ngerti ibune nglebokake lemah sing dijupuk saka tilas kandhang wedhus. Aryo banjur yakin yen ibune ora guyon. Sawise anggene nglebokake lemah ing sepatu bot mau dirasa cukup. Ibune Aryo banjur njupuk winih lombok kang didhedher sacedhake buwangan banyu kamar mandhine. Winih lombok iku mau banjur ditandur ing sepatu bot sing sadurunge wis diiseni nganggo lemah mau. Pinuju weruh sesawangan kang kaya ngono kuwi Aryo sempet nggumun. Aryo babar pisan ora nyangka yen ibune nduweni pamikiran nganti kaya ngono kuwi. Masiya ngrasa nggumun. 2 1
2 2 Aryo isih ora percaya yen ing tembe winih lombok sing ditandur dening ibune kuwi bakal bisa awoh kaya dene lombok sing ditandur ing tegalane kakunge. "Bu, menapa lombok menika bakal saged awoh kados lombok ingkang ditandur ing tegalane Kakung?" "Sauger diramut kanthi becik lan ora kurang banyu. Samesthine bisa wae, Le. Coba dienteni wae!" Dina gumanti minggu lan minggu gumanti sasi. Merga diramut kanthi becik. Winih lombok sing ditandur ing sepatu bot iku mau tuwuh kanthi becik. Ing wektu iki winih lombok sing ditandur ibune Aryo mau wis awoh. Wohe ana sing wis abang lan ana sing isih ijo. Weruh sesawangan kang kaya mangkono kuwi mau. Saliyane ana rasa nggumun. Aryo uga rasa mongkog kang ana ing atine Aryo. Dheweke mongkog merga nduweni ibu kang kreatifitase gedhe banget. "Bu...?" "Apa, Le?" "Aryo kepengin kagungan kreatifitas ingkang ageng kados ibu. Pripun carane?" "Yen kuwi gampang. Sing sepisan awakmu kudu sregep maca lan kapindhone awakmu kudu gelem srawung klawan kanca. Merga sing jenenge ilmu lan kawruh iku asale ora mung saka buku wae. Ananging ana kalane ilmu lan kawruh iku asale saka pasrawungan." Pangandikane ibune ndadedakake Aryo meneng. Aryo ngrasa luput merga sasuwene iki luwih seneng dolanan hp tinimbang sinau lan srawung klawan kanca-kancane. Wiwit dina kuwi Aryo janji bakal ngowahi tumindake. Aryo kepengin srawung klawan kanca lan ora nglalekake tugase sing utama yaiku sinau. Janji sing kaya mangkono ora diblakake dening Aryo. Janji sing kaya mangkono mung diucapake dening Aryo ing njero ati.
Tugas saka Bapak Sepisanan melu les nari ing daleme pak Dirga atine Widya seneng banget. Rasa seneng iku tuwuh merga Widya ora mung pikantuk ngilmu ngenani tari lan jinis-jinis tari tradisional sing sasuwene iki durung dheweke weruhi. Nanging uga merga Widya pikantuk kanca-kanca anyar. Emane rasa seneng kang dirasakake Widya iku mung sawetara. Keri-keri iki rasa seneng iku wis ganti rasa sebel. Kegawa rasa sebele Widya nganti nyuwun ijin metu saka lese nari marang bapake. "Pak, kula pengin medal saking les nari. Menapa pareng?" ujare Widya nyuwun ijin menyang bapake ing sawijining wektu. Takone Widya iki ndadekake bapake kaget. "Hla, kena ngapa, Ndhuk?" pandangune bapake. "Nggih pengin mawon, Pak," wangsulane Widya goroh. Bapake ngrasa ana alesan tartamtu sing ndadekake anake duwe pepinginan kaya mangkono. "Bapak ora percaya yen alesanmu mung pengin. Samesthine ana alesan tartamtu kang ndadekake kowe nganti duwe pepinginan kaya ngono. Saiki coba blakaa menyang bapak. Apa alesane kok ujug-ujug kowe duwe pepinginan kaya ngono." Mireng atuure bapake. Widya meneng sawetara wektu. Dheweke nyoba ngronce tetembungan kang maton supaya ora gawe nesune bapake. "Menawi kula blaka, bapak kedah janji boten bakale duka, nggih?" 2 3
2 4 "Iya. Bapak janji ora bakale nesu." Sawise oleh wangsulan kaya ngono saka bapake. Widya lagi rumangsa seneng. Amarga dheweke bisa ngebrolake apa sing ana ing atine. "Kula pengin medal les nari boten kok mergi pelajarane nari rekaos, Pak. Nanging mergi kula boten remen kaliyan pakulinane kanca-kanca ingkang ndherek les nari." Wangsulane Widya ndadekake bapake rada bingung. "Tumindak sing kaya ngapa?" pandangune bapake. "Dados ngeten, Pak. Saben Pak Dirga mucal les nari kanca-kanca kathah ingkang dolanan hp piyambak. Lan boten niku mawon. Kadhang kala kathah kanca-kanca kula ingkang remen sanget ngelokne kanca sanese. Babagan menika ingkang ndadosaken kula boten betah." Wangsulane Widya iki ndadekake bapake ngerti underane perkara lan kepriye cara ngatasine. "Yen kowe pancen pengin metu. Bapak bakale ngijini. Nanging bapak duwe syarat sing kudu kok lakoni sadurunge kowe metu saka anggenmu les nari. Saguh?" "Syarate napa, Pak?" "Syarate gampang wae. Sesuk lak ya jadwalmu les nari. Coba sesuk banyu ngombe sing biyasane kok gawa wadahana gelas iki. Yen wis kok wadhahi ing gelas iki. Banjur banyu ing gelas iki gawanen ngubengi joglo cilik sing biyasane kok gawe latihan nari. Sabisa-bisane aja nganti banyu ing gelas iki wutah. Yen kowe wis kasil nindakake syarat kuwi. Mengko matura bapak maneh." Gandhenge wis ora uwat ngadhepi maneh kanca-kancane nunggal les. Senajan syarat sing disuwun bapake rada abot. Nanging Widya gelem nindakake syarat sing disuwun bapake. "Nggih, Pak. Benjing kula cobine." Dina candhake wektu les nari Widya nindakake syarat sing disuwun bapake. Samungkure les nari lan ngenteni dipapag bapake. Widya nyuntak banyu ngombe menyang gelas cilik paringane bapake wingi. Sawise banyu ngombene disuntak ing gelas. Kanthi ngati-ati lan tansah konsentrasi. Gelas cilik wadhah banyu iku banjur digawa ngubengi joglo cilik sing mentas dienggo latihan nari. Weruh apa sing ditindakake Widya iki kanca-kancane padha nggumun. Nanging ora ana siji-sijia sing takon kena ngapa Widya nindakake tumindak sing kaya ngono. Iki dumadi merga kanca-kancane Widya padha asyik dolanan
hp lan asyik ngomongake kurangane kanca liyane sing wis mulih luwih dhisik utawa wektu iku ora mlebu. Suwalike Widya dhewe uga kaya ngono. Widya babar pisan ora nggape apa sing ditindakake kancane. Widya tansah njaga konsentrasine supaya banyu ing gelas sing dicekel ora wutah. Atine Widya lagi plong nalikane kasil nindakake syarat kang disuwun bapake kanthi becik. "Wid, kowe ngapa hlo kok kaya ngono iku mau?" takone Resti, kanca nunggal lese. "Rahasia," wangsulane Widya sinambi mesem. "Res, aku balik dhisik ya! Kae bapakku wis teka," ujare Widya sinambi ninggalake Resti. Ing njero mobil Widya mesam-mesem dhewe. Bapake sing rumangsa aneh marang tumindake anake banjur takon. "Ngapa kok ngguya-ngguyu dhewe, Ndhuk?" "Kula sukses nindakake syarat ingkang panjenengan suwun, Pak. Dados sakniki Widya pareng medal saking les nari nggih?" Saiki ganti bapake sing mesem. "Iya. Nanging bapak tak takon dhisik?" "Wektu kowe nindakake syarat saka bapak. Kancamu sing dolanan hp ana pira?" "Boten ngertos, Pak." "Hlo, kok ora ngert?" "Amargi kula tansah konsentrasi njagi supados toya ingkang wonten gelas boten wutah, Pak." Sepisan maneh bapake mesem mireng wangsulane Widya. "Banjur ana pira kancamu sing ngelek-elek kancamu wektu kowe nindakake syarat saka bapak?" "Sami, Pak. Kula ugi boten ngertos." "Hlo, kok nganti ora ngert kuwi ngapa?" Widya mangsuli pitakon saka bapake kaya wangsulane sing kawitan, "Kula boten ngertos amargi kula tansah konsentrasi njagi supados toya ingkang wonten gelas boten wutah, Pak." Saiki ganti Widya sing bingung kena ngapa bapake mesthi mesem saben mireng wangsulane. 2 5
2 6 "Wonten napa ta Pak? Kok panjenengan mesam-mesem piyambak?" Sadurunge mangsuli pitakone anake. Bapake Widya luwih dhisik ngendhegake mobile. Sawise kuwi pitakone Widya lagi diwangsuli bapake. "Kudune dina-dina wingi kowe bisa nindakake kaya sing kok tindakake dina iki, Ndhuk." Widya isih durung ngerti apa sing dikarepake bapake. "Maksude pripun, Pak? Kula kok boten ngertos?" "Maksude ngene, kudune saben kowe latihan nari. Kowe kudu bisa njaga konsentrasimu. "Yen tujuanmu les nari iku mung kanggo sinau apa wae sing ana gayutane karo tari. Kudune kabeh konsentrasimu kudu kok suntak ing kono. "Aja nganti kahanan konsentrasimu. Yen kowe bisa nindakake kuwi. lan kedadeyan ing sakiwa-tengenmu ngganggu "Bapak yakin. Apa wae sing ditindakake kancamu. Babar pisan ora ndadekake ngganggu lan gawe atimu mangkel." Widya banjur mikir kanthi jeru wangsulane bapake. Bareng dipikir kanthi temenan. Ature bapake pancen bener. Wektu nindakake syarat saka bapake. Masiya ana gangguan saka kancane sing iseng. Nanging gangguan iku ora bisa nggagalake aksine. Penyebabe merga dheweke kasil njaga konsentrasine kanthi temenan. Wusanane Widya ngerti apa sing dikarepake bapake. "Pak, menawi mekaten Widya boten siyos medal les nari. Widya taksih pengin les nari supados benjing saged dados penari terkenal kados Eyang Didi Nini Towok." Sarehne anake wis ngerti apa sing dikarepake. Bapake Widya rumangsa seneng banget. "Iya, Ndhuk, Apa wae keputusanmu. Sauger keputusanmu kuwi ana alesan sing maton lan kowe gelem tanggungjawab karo keputusanmu. Bapak bakale nyengkuyung. Lan sepisan maneh aja nganti lali. "Ing saben nindakake apa wae. Aja pisan-pisan lali. Kowe kudu tansah kudu bisa njaga konsentrasi. Saengga kahanan lan kedadeyan sing ana sakiwa- tengenmu ora bakal nggangu apa wae sing lagi kok tindakake." "Inggih, Pak. Widya janji."
Kiki lan Riri Kiki lan Riri kekancan kanthi raket wiwit isih cilik tekan saiki. Senajan kadhangkala nate tukaran, nanging kekarone tetep rumaket anggene kekancan. Saka suwene anggene kekancan. Kiki lan Riri padha-padha ngerti apa sing disenengi lan apa sing diseriki karo kancane. Ora mung iku wae. Kiki lan Riri bisa ngerteni lan nglumrahi kekurangan kang diduweni siji lan sijine. Kiki kuwi bangsane semut. Dene Riri kuwi bangsane uler. Senajan jinise beda. Kiki lan Riri tetep bisa kekancan kanthi raket. Kekurangan lan kaluwihan sing diduweni kalorone. Orane gawe anggene kekancan renggang. Suwalike malah gawe anggene kekancan dadi luwih rumaket. Awan iku kalane lelungguhan ing wit elo sing biyasane dienggo jagongan. Bola-bali Kiki nyawang Riri kanthi tesmak. Saka sing disawang awan kuwi. Kiki weruh ana sing beda tumrap Riri. "Ri, kawit mau awakmu kok meneng wae. Ana apa? Apa awakmu kurang sehat?" takone Kiki menyang Riri. "Ora kok, Ki. Aku sehat-sehat wae. Mung wae aku ngrasa iki wis wancine aku bakal ngalami proses sing diarani metamorfosis," wangsulane Riri. "Metamorfosis? Apa iku Ri?" takone Kiki pengin ngerti. 2 7
2 8 "Metamorfosis iku mujudake proses alami sing bakal ndadekake owah- owahan ing awakku. Gampange ngene, samungkure metamorfosis. Aku ora bakal dadi uler maneh nanging malih dadi kupu sing duwe lar endah lan bisa mabur tekan ngendi-ngendi," wangsulane Riri. Keprungu omongane Riri. Kiki ngrasa sedhih lan ngrasa seneng. Kiki ngrasa sedhih merga wedi yen nganti Riri dadi kupu bakal lali klawan dheweke. Ing perangan liya, Kiki ngrasa seneng merga kancane bisa nggayuh pepinginane. Riri pancen wis suwe anggene pengin duwe lar lan bisa miber tekan ngendi- ngendi. Ya, merga duwe pepinginan duwe lar bisa miber iki kang ndadekake Riri kerep diece dening kewan liyane. "Ri, yen kowe bisa duwe lar lan bisa mabur merga mentas ngalami metamorfosis. Kira-kira awakmu apa bakale lali karo aku?" "Ya, jelas oralah, Ki. Aku ora bakal lali karo awakmu. Merga awakmu kuwi kancaku kang paling apik." Wangsulane Riri sing kaya mangkene iki ndadekake atine Kiki bungah banget. "Ki, aku oleh njaluk tulung ora?" "Oleh wae. Awakmu njaluk tulung apa?" "Ngene, sadurunge aku dadi kupu. Aku bakal dadi enthung luwih dhisik. Hla, wektu aku dadi enthung. Tulung jaganen aku, ya. Jalaran wektu iku awakku bakale katutup serat sing ndadekake aku ora bisa obah. "Yen aku bisa ngliwati proses dadi enthung iki kanthi slamet. Aku bakal bisa duwe lar. Lan semono uga suwalike. Yen aku ora bisa ngliwati proses dadi enthung iki kanthi......," durung rampung anggene Riri ngomong wis dipunggel dening Kiki. "Awakmu ora perlu wedi, Ri. Aku bakale ngupaya sabisaku supaya awakmu bisa ngliwati proses dadi enthung kanthi slamet," wangsulane Kiki kanthi manteb. Dina candhake, nalika lungguhan ijen ing papan biyasane. Kiki rumangsa nggumun marang sesawangan kang ana ing dhuwure. Wektu iku Kiki nyawang ana sawijining barang sing wujude lonjong lan gumantung ing sawijining pange wit kang kapetung pengkuh. Wiwitane Kiki sempet rumangsa bingung marang sesawangan kang ing dhuwure. "Kuwi apa ya," batine Kiki sajak mikir jero, "Oalah, iki lak ya enthung. Sing ing
jero enthung kuwi mesthi kancaku si Riri," batine Kiki seneng. Emane rasa seneng sing dirasakake Kiki ora sepira suwe. Jalaran ora suwe saka anggene mbatin mau. Ana sawijining pemburu sing lagi ngincer manuk derkuku kang lagi mangkring ing uwit kang dienggo Kiki lungguhan. Saka papane lungguhan. Kiki ngerti pemburu sing lagi ngincer manuk mau mung nguculake anak panahe saka gandewane. "Iki sing lagi ngalami bahaya ora mung manuk kae. Nanging uga Riri. Kaya sing wis dadi janjiku. Aku bakal nglindhungi Riri," kandhane Kiki lirih. Tanpa kekakehan mikir. Kiki langsung nyeblokake awake. Untunge anggene tiba pas ing driji sikile si pemburu. Ora gelem mbuwang wektu luwih suwe maneh. Kiki langsung nyakot jempol sikile pemburu sakuwate. Untunge sing ditindakake Kiki kasil ngganggu konsentrasine si pemburu. Anak panahe si pemburu ora kasil ngenani manuk derkuku lan Riri sing lagi dadi enthung. Weruh sing ditindakake kasil. Kiki langsung nylametake dhiri kanthi singidan ing antarane tumpukan godhong alas. Sauntara iku manuk derkuku sing diincer mau nyatane dudu manuk sembarangan. Manuk mau jebule ratune manuk sing urip ing alas kono. Sadhar ancaman isih durung ngalih. Ratu manuk mau langsung njaluk tulung menyang bangsa manuk liyane. Sawetara wektu sabanjure kabeh manuk sing ana ing alas padaha teka kabeh. Para manuk iku teka kanggo aweh pambiyantu marang ratu manuk kanggo ngusir pemburu saka alas. Merga ditindakake kanthi bebarengan. Pakaryan abot kanggo ngusir pemburu mau bisa katindakake kanthi lancar. "Ki, saiki wis aman. Awakmu metua saka anggenmu sngidan!" prentahe ratu manuk. Kiki sempet kaget merga ora ngira ratu manuk bakale ngomong kaya mangkono. "Aku ngucapake matur nuwun sing akeh menyang awakmu. Saiki minangka rasa matur nuwunku merga wis kok slametake. Aku menehi bebana menyang awakmu. Awakmu bebas duwe panjaluk apa wae, lan aku bakale ngabulake pepinginanmu. Ayo ngomonga awakmu pengin apa?" takone ratu manuk menyang Kiki. 2 9
3 0 "Kula boten nyuwun kathah. Samenika kula namung nyuwun tulung supados kula direwangi ndamel iyup-iyup supados kanca kula boten kepanasan lan boten kudanan rikala nindakaken metamorfosis,," wangsulane Kiki alon. "Iku wae panjalukmu?" "Inggih." "Yen mung kuwi panjalukmu. Aku bakal ngabulake." Sabubare panjaluke Kiki dikabulake. Ratu manuk lan manuk-manuk liyane pamit. Ora watara suwe saka baline para bangsa manuk mau. Dumadakan ana udan deres lan angin gedhe. Sakawit Kiki sempet ngrasa sumelang marang kahanane Riri. Untunge iyup-iyup sing digawe bebarengan klawan bangsa manuk mau bisa nglindhungi Riri kang lagi dadi enthung. Kiki dhewe sing rumangsa wedi kebur katerjang angin. Singidan ing salah siji bolongan wit. Udan lan angin sing dumadi wektu kuwi suwe banget. Kiki nganti keturon. Tangi-tangi Kiki weruh sesawangan kang aeng. Ing ngarepe ana kupu sing elare endah banget. Luwih kaget maneh kalane kupu mau nyapa Kiki. "Ki, aku ngucapke matur nuwun. Merga wis kok jaga," ujare kupu. "Hlo, sampeyan kuwi sapa?" takone Kiki bingung. "Aku Riri, Ki. Wujud iki mujudake asil saka proses metamofosis-ku," ujare Riri. "Dadi awakmu Riri? Riri kancaku?" Riri manthuk sinambi mesem. "Minangka rasa matur nuwunku. Saiki awakmu munggah ing gegerku. Ayo nonton kluwung saka cedhak!" pangajake Riri. Kiki langsung munggah ing gegere kancane. Kalane Riri wiwit ngobahake lare lan miber. Kiki seneng banget merga bisa swasana alas saka angkasa. Nanging ana sing gawe atine Kiki luwih bungah. Sing gawe atine Kiki bungah dudu merga bisa nyawang alas saka angkasa utawa nyawang kluwung saka cedhak. Kiki bungah merga Riri sing wis kasil anggene nindakake metamorfosis lan isih tetep gelem kekancan karo dheweke.
Ngelmu Pari Pirang-pirang dina iki Nadia angel mangan. Sega sing dijupuk Jarang dientekake. Masiya bola-bali dielingake ibune. Nanging Nadia durung gelem ngowahi tumindake. Kahanan sing kaya mangkene ndadekake bu Ningsih, ibuke golek cara liya supaya anake gelem sadhar lan nglereni tumindake sing ora bener kuwi. "Ndhuk, minggu ngarep kowe ana acara apa ora?" pandangune Ibune. "Mboten niku, Bu. Wonten napa?" wangsulane Nadia. "Yen ora kowe bakal dakajak menyang Pakdhemu. Kebeneran minggu ngarep Pakdhemu wis wayahe tandur pari. Karepe ibu bakal ngajak kowe liburan mrana. Kowe rak ya gelem?" "Inggih, Bu. Kula purun." Pangajake ibune iki ndadekake Nadia seneng banget. Jalaran dheweke wis suwe banget pengin ngerti kepriye carane nandur pari. Dina minggu sing diantu wusanane teka tenan. Minggu esuk Nadia, Ibune, Pakdhene lan Zahra, ponakane wis nyemplung sawah. Sadurunge njegur menyang sawah. Pakdhene wis nerangake piye carane nandur pari sing bener. 3 1
3 2 Ing kalane mraktekake ngendikane Pakdhene. Nadia kerep banget nindakake kesalahan. Masiya kaya mangkono dheweke ora gelem nyerah lan isin takon menyang Pakdhene. Weruh ponakane gelem takon lan melu ngrewangi tandur. Pakdhene ora bisa nyingitake rasa bungahe. "Nek wis kesel leren dhisik ora dadi ngapa hlo, Ndhuk!" ngendikane Pakdhene. "Inggih, Pakdhe. Kula dereng kesel, kok," wangsulane Nadia. Kira-kira ngancik jam setengah sepuluh awan anggene tandur wis rampung. Bareng rampung pakdhene ngajak leren ing gubug sing ora adoh saka sawah sing mentas ditanduri. Ing wektu leren kuwi. Pakdhene Nadia njelasake akeh banget ngenani babagan pari. Salah siji sing gawe gumune Nadia yaiku ngenani winih pari sing mentas ditandur. Nadia babar pisan ora ngira yen winih pari siji ing tembe bisa ngasilake 700 iji beras. Kasunyatan sing kaya mangkono ndadekake Nadia nggumun lan nyuwun pirsa menyang Pakdhene. "Mila ta Pakdhe? Niku saestu," takone Nadia. "Bener, Ndhuk," wangsulane Pakdhene manteb. "Saking wiwit nanem ngantos panen. Kinten-kinten butuh wektu pinten Pakdhe?" takone Nadia maneh. "Kira antarane 110-120 dina, Ndhuk." "Wah, kapetung dangu nggih, Pakdhe." "Bener, Ndhuk. Saliyane kuwi parine kudu diramut kanthi becik supaya ora gagal panen." "Hlo, kok saged Pakdhe?" "Ya bisa Ndhuk. Apa sing mentas kok tandur mau kudu diramut kanthi becik. jalaran menawa ora keramut kanthi becik. Winih sing kok tandur mau bisa wae mati." "Dados saben dinten kedah gluprut endhut kados mekaten, Pakdhe?" "Bener. Mula saka kuwi awakmu aja nganti mbuwang-mbuwang sega. Jalaran saliyane goleke angel. Wiwit saka pari nganti dadi sega sing siyap dimaem ana proses lan perjuangan sing dawa banget." Ngendikane Pakdhene iki ndadekake Nadia meneng. Senajan meneng nanging sorot mripate nuduhake rasa luput sing gedhe banget.
"Yen kowe nganti mbuwang-mbuwang sega. Tegese kowe ora ngregani usahane wong tuwamu sing wis makarya kanggo tuku beras. Lan usahane wong tani kaya pakdhe iki sing wis ngupaya nandur, njaga lan ngramut pari nganti dadi beras," tambahe Pakdhene. Ngendikane pakdhene sing pungkasan ndadekake rasa luput sing dirasakake Nadia tansaya gedhe. "Nyuwun pangapuntene sing ageng nggih, Pakdhe. Jalaran Nadia asring banget mboten nelasake sega sing sampun kula pendhet. Amargi boten telas wusanane sekule dipunbucal," ujare Nadia. Sadurunge mangsuli pitakone ponakane. Pakdhene mesem. "Hla, kena ngapa kok segane ndak ditelasne?" takone Pakdhe. "Amargi......," durung rampung anggene mangsuli wis didhisiki Pakdhene. "Merga lawuhe kurang cocok ta?" takone Pakdhene. Kanthi semu isin Nadia manthuk. "Yen sekirane lawuhe ora cocog. Njupuke sega ya thithik wae. Aja nganti mbuwang sega merga saliyane mubazir. Awakmu kudu eling ing jaba kana akeh bocah sing padha keluwen jalaran ora bisa mangan." "Nggih, Pakdhe. Wiwit dinten niki Nadia janji. Nadia boten bakal mbuwang sekul malih." Janjine Nadia sing kaya mangkono ndadekake ponakane, pakdhene, lan ibune rumangsa bungah. Samungkure kuwi, sinambi isih lungguhan ing gubug. Pakdhene nyritake ngenani kepriye carane ngramut pari sing apik, lan kepriye carane nyranani supaya pari sing ditandur ora dirusak ama. Ing satengahe crita. Zahra, ponakane Nadia takon menyang bapake. "Pak, wingi kula asal tugas saking Bu Guru. Kula diutus pados piwulang saking pari. Kula rumaos kangelan nggarape. Kinten-kinten piwulang saking pari menika napa mawon nggih?" takone Zahra. "Yen piwulang saka pari cacahe akeh banget, Ndhuk," wangsulane bapake. Samungkure ngendikan kaya mangkono. Bapake Zahra banjur njelasake piwulang apa wae sing bisa dijupuk saka pari. "Saora-orane ana telung piwulang sing bisa dijupuk saka pari. Kapisan pari bisa dadi gegambaran lakune wong sing kebak ngilmune. Kapindhone pari bisa dadi gegambaran laku sing kudu ditindakake wong sing lagi sinau. Lan katelune pari mujudake gegambaran cara kerjane kabecikan." 3 3
3 4 "Saged diparingi conto, Pak?" Bapake manthuk. "Awakmu rak ya isih kelingan. Pari sing kaya ngapa kang ngasilake gabah paling akeh?" "Tasik, Pak. Pari sing ngasilake gabah paling kathah menika pari ingkang ndhingkluk." "Bener. Sing kaya mangkono gegambarane wong sing sugih ngilmu. Wong sing sugih ngilmu biyasane ndhingkluk. Tegese ora sombong." "Lajeng conto salajenge pripun, Pak?" "Tuwuhe pari kuwi rak ya ora gemberah alias meneng-menengan. Tegese masiya ora nyuwara nanging asil saka tuwuhe pari bisa gawe bungahe sing nandur. Laku sing kaya ngono kuwi kudune bisa diconto dening wong sinau. Tegese wong sinau kuwi aja nyombongake sing disinaoni." "Inggih, Pak. Menapa laku sing kados mekaten ingkang kerep dipunwastani Padi Tumbuh Tak Berisik, Pak?" "Bener. Bener banget, Ndhuk." "Lajeng conto ingkang nomer pungkasan napa, Pak?" "Ngene, saiki coba pikiren. Pari sing mung saiji kae. Bareng ditandur lan diramut kanthi becik lak ya bisa ngasilake atusan gabah? Ya kaya mangkono kuwi kerjane kabecikan. Saben kowe bisa nindakake kabecikan siji. Ing tembe kabecikan sing wis kok tindakake bakal bisa ngasilake atusan kabecikan liyane. Mula aja kesel lan tetepa seneng tumindak becik ya, Ndhuk?" Zahra manthuk. "Pakdhe, menawi kula pengin tumindak becik napa nggih pareng?" "Ya, mesthi wae oleh ta, Ndhuk. Salah siji tumindak becik sing paling gampang yaiku ora mbuwang panganan, ora mbuwang larahan sapenake dhewe, lan ora nglarani atine liyan. Piye? Zahra lan Nadia sanggup nindakake?" "Saged," wangsulane Zahra lan Nadia bebarengan.
Prangkap Nyamuke Rendra Wengi nalika nginep ing omahe Wisnu, Rendra rumangsa nggumun banget. Sing ndadekake Rendra nggumun yaiku omahe Wisnu kang bebas saka nyamuk. Kamangka omahe Wisnu kuwi cedhak tegalan. Beda banget karo omahe sing cedhak tegalan. Nanging ing omahe Rendra nyamuke akeh banget. Masiya wis disemprot lan diobongi obat nyamuk nanging tetep wae nyamuk isih nyaba omahe. Kahanan sing kaya ngene iki kang ndadekake Rendra ora bisa sinau kanthi jenjem. "Wis, omahmu kok beda banget ya?" "Beda piye, Ndra?" "Masiya padha-padha cedhak tegalanane nanging omahmu penak banget kanggo sinau. Ing omahmu aku ora dicokoti nyamuk. Beda banget karo omahku. Sing kok gawe obat nyamuk cap apa ta?" "Apa ya? Kamangka aku babar pisan ora nganggo obat nyamuk hlo?" "Mendah? Kena ngapa ora nggawe? Banjur kok bisa omahmu bebas saka nyamuk kamangka awakmu ora masang obat nyamuk?" 3 5
3 6 "Iya. Aku ora ngapusi. Aku ora nggawe obat nyamuk kimia jalaran wedi karo dampake kanggo kesehatan. Awakmu pengin ngerti rahasiane?" Rendra tansaya gumun kalane keprungu wangsulane Wisnu. Saliyane gumun Rendra uga bingung karo dampak sing dikandhakake Wisnu. "Dampak sing piye ta, Wis? Iya aku pengin rahasiane. Aku oleh ngerti, Wis?" "Iya. oleh-oleh wae. Nanging siji-siji ta pitakonane! Supaya anggenku njawab ora kangelan." "Hehehehe. Iya, dampak sing piye ta kang kok karepake, Wis?" "Ngene ya, Ndra, arepa kaya ngapa sing jenenge obat nyamuk jinis apa wae iku tetep racun. Sing jenenge racun kuwi mesthi wae mbebayani tumrap apa wae klebu manungsa. Yen racun saka obat nyamuk iku nganti mlebu ing awake manungsa. Jangka panjange bisa ngganggu lan bisa uga mbebayani tumrap kesehatane manungsa iku dhewe." Oleh wangsulane kaya ngono. Rendra rumangsa nggumun marang kawruh sing diduweni kancane. "Awakmu kok ngerti babagan kuwi ta, Wis? Saka ngendi?" "Aku sing ngandhani Pakdheku sing kerja ing Puskesmas Pucangsawit kae." "Banjur omahmu bisa bebas saka nyamuk senajan ora nganggo obat nyamuk kuwi rahasiane nganggo apa?" Tanpa mangsuli Wisnu menyat lan banjur jumangkah menyang pojokan ruwangan. Ing kono Wisnu njupuk botol kang dibungkus nganggo plastik ireng. "Rahasiane ya iki, Ndra," ujare Wisnu sinambi nyekel. Sinambi nyekel botol werna ireng Wisnu bali lungguh ing kursine maneh. Botol iku banjur dideleh ing meja. Lan merga kepengin ngerti isine botol kuwi banjur dicekel Rendra. "Hlo, iki lak botol banyu mineral bekas ta, Wis? Kok bisa didadekake anti- nyamuk?" "Bener. Nanging sing beda isine. Ya, isine sing ndadekake alat iki anti-nyamuk kang ora mbebayani kanggo kesehatan." "Isine apa Wis?" "Isine mung banyu sing dicampuri larutan gula abang lan ragi." "Tapi mosok mung nganggo sing kaya ngono kuwi bisa ampuh kanggo mungsuh nyamuk? Lan apa sing nyebabake nyamuke kalah?"
"Dadi awakmu ora percaya?" "Percaya sih percaya nanging menawa ana buktine. Aku kan bakal luwih percaya maneh." Wisnu banjur ngudhari karet lan mbukak plastik ireng sing dienggo mbuntel botol. Pinuju weruh sesawangan ing jero botol Rendra kaget banget, Rendra ora ngira botol iku isine atusan nyamuk sing wis mati. Saliyane kaget Rendra uga ngrasa bingung kena ngapa nyamuk-nyamuk bisa padha mlebu lan mati ing jero botol kuwi. "Iki kok nyamuk-nyamuke bisa mlebu lan padha mati ing kene ta, Wis?" takone Rendra sinambi nudingi botol. "Ya, jelas bisa ta, Ndra. Jalaran banyu sing dicampur gula lan ragi kuwi ngasilake gas kang aran gas karbondioksida. Gas kuwi mujudake gas sing bisa narik kawigatene nyamuk. "Saliyane kuwi nyamuk uga ndheteksi mangsane nganggo gas kuwi. Mula saka kuwi senajan kowe ndelik ing petengan, kowe tetep dicokoti nyamuk. Kuwi dumdi merga nyamuk ngeri kowe saka gas sing kok asilake." "Oalah, dadine merga gas sing kawetu saka piranti iki kang ndadekake nyamuk luwih ketarik mlebu ing njero botol tinimbang nyakot awake dhewe. Saliyane kuwi merga botole isine mung gas karbondioksida akhire ndadekake nyamuk ora bisa ambegan lan pungkasane mati. Bener ngono kan, Wis?" "Seratus kanggo kowe, Ndra." "Weh, menarik iki. Aku tulung diwarai gawe sing kaya ngene iki ya, Wis!" "Gampang." Sabubare rampung anggene sinau. Rendra diulangi Wisnu carane nggawe anti nyamuk sing aman kanggo kesehatan. Pinuju diulangi kuwi Rendra digawe nggumun maneh klawan kawruhe kancane. Saliyane kuwi Rendra uga nggumun yen barang-barang sing sasuwene iki dheweke ora migunani jebul bisa digunakake kanggo nggawe piranti anti- nyamuk kang aman kanggo kesehatan. Dina candhake, ing sawijining sore Rendra langsung mraktekake apa sing diwulangake dening Wisnu. Ing sore kuwi Rendra wis nyepakake botol banyu mineral bekas, gunting, selotip, gula abang, ragi, plastik ireng, karet gelang, lan banyu panas sacukupe. Botol mineral bekas iku mau ditugel ing telung pretelone, tugelane sing paling dhuwur banjur diwalik. 3 7
3 8 Sawise kuwi supaya ora gampang cepot rangkenan mau diselotip. Sawise kuwi Rendra ganti ngracik cairan sing dienggo ngisi rangkenan botol plastik mau. Carane gula abang lan banyu panas dicampur dadi siji. Yen wis kacampur kanthi rata, banyu kang wis dicampur karo gula abang dilebokake menyang jero botol. Sawise kuwi ragi sing wis dilembutake uga melu dilebokake tanpa diudheg. Samungkure kabehwis ditindakake, saiki sing keri dhewe ditindakake Rendta yaiku mbuntel piranti anti-nyamuk gaweyane nganggo plastik ireng. Lan amrih buntele ora gampang copot buntele dikareti. "Hore....saiki prangkape Rendra wis dadi. Muk....Nyamuk wiwit dina iki kowe ora bakal bisa ngganggu aku sinau maneh. Merga owah iki wis dipasangi prangkape Rendra, prangkap sing bakal mbrasta kowe lan anak turunmu," ujare Rendra sinambi nirokake lagake ngomong wong kang lagi pentas kethoprak. Prangkap gaweyane iku banjur dipapanake dening Rendra ing saben pojokan ruwangan. Ing kalodhangan kuwi cacahe prangkap sing digawe Rendra luwih saka siji. Kaya kandhane Wisnu prangkap kuwi lagi bisa nuduhake dayane sawise rong minggu sawise karacik. Tenan. Bareng rong minggu candhake. Nyamuk ing omahe Rendra wis akeh banget sudane senajan ora disumeti obat nyamuk. "Saiki aku bisa sinau kanthi tenang lan ora prelu wedi kena racun obat nyamuk. Jalaran prangkap sing tak gawe iki babar pisan ora mbebayani kanggo manungsa," batine Rendra sinambi maca buku-buku sejarah sing dadi kesenengane.
Sithik Edhing Sawise nyopot sragame Dito langsung mangan awan. Nalika mbukak tutup sega. Dito rumangsa kaget lan seneng banget. Sing nyebabake atine Dito seneng merga awan kuwi ibune masak panganan sing dadi kasenengane. Wader goreng garing lan sambel bawang. "Bu, kok asal wader tumbas saking pundi?" takone Dito sinambi njupuk sega sing isih anget saka wakul. "Ibu ora tuku kok, Le. Iwak wader kuwi olehe bapakmu saka kali lor kae," wangsulane Ibune. "Inggih, Bu. Hla, niki bapak dhateng pundi? Menapa bapak sampun dhahar? Kok lawuhe taksih kathah sanget?" takone Dito maneh. "Bapakmu wis maem, Le. Lan saiki bapakmu isih ing kali. Bapakmu mau pesen. Mengko yen wis rampung mangan awan. Awakmu dikongkon nyusul menyang kali lor sinambi nggawa glangsing." Wangsulane ibune sing kaya mangkono ndadekake Dito mikir yen iwak sing kasil dierah bapake akeh banget. "Nggih, Bu. Mangke kula tak nyusul." 3 9
4 0 "Iya, ning yen mangan aja kesusu. Ora apik." "Nggih, Bu." Samungkure kuwi Dito banjur miwiti anggene mangan awan. Sega saundhug sing diwadhahi ing piring ora krasa wis padha mlebu menyang jero wetenge kabeh. Siji-sijia ora ana upa sing kecer lan kasisa. Kaya adate, sabubare rampung mangan. Dito ngorahi piring sing mentas digawe pangan. Wiwit isih kelas 2 SD. Dito wis dikulinakake mangan dhewe lan ngorahi dhewe piring sing mentas dienggo mangan. Saliyane kuwi Dito uga dikulinakake mangan kanthi becik. Tegese ora nyisakake sega sing wis dijupuk. Lan ora kecer anggene mangan. "Bu, glangsinge wonten pundi?" takone Dito sawise mapananke piring sing mentas dikorahi ing papan kang samesthine. "Sik, entenana sedhela!" Ora watara suwe. Saka njero omah ibune metu sinambi nggawa glangsing sing kapetung gedhe. "Hlo, glangsinge kok ageng sanget, Bu?" "Ibu dhewe ya ora ngerti. Ibu mung nindakake pesene bapakmu. Sapa ngerti dina iki bapakmu pancen oleh iwak akeh banget. Mulane awakmu diutus nggawa glangsing kanggo madhahi." "Ngoten nggih, Bu?" "Ya, muga-muga wae. soale ibu dhewe ora ngerti. Jalaran wiwit esuk ibu momong adhikmu ing ngomah terus." "Nggih, Bu. Menawi mekaten kula budhal rumiyin." "Sik mandhega dhisik, Le! Iki termos cilik isi kopine bapakmu gawakna pisan, ya!" "Nggih, Bu." Sadawane dalan Dito tansah mbayangake akehe iwak sing kasil dierah bapake. Nanging bareng tekan pinggir kali. Dito kaget banget. Merga dudu iwak sing dientasake bapake saka kali. Nanging sing dientasake malah larahan saka plastik sing cacahe akeh banget. "Hlo, kok larahane sami dientasake, Pak? Lajeng ulam sing bakale diwadhahi dhateng glangsing pundi?" takone Dito menyang bapake. Pikantuk pitakon kaya ngono saka Dito. Bapake mung mesem.
"Hlo, sapa sing ngomong yen glangsing sing kok gawa kuwi kanggo madhahi iwak?" bapake ganti takon. Dito meneng. Dheweke ora bisa mangsili merga pancen ora ana sing kandha glangsing sing digawa bakal kanggo wadhah iwak. "Kene, lungguh jejer bapak dhisik, Dit!" Dito manut. "Kopine bapak rak ya ora lali?" "Mboten, Pak. Menika Pak kopinipun," wangsulane Dito sinambi ngelungake termos isi kopi menyang bapake. Kopi banjur diiling dening bapake. Sawise didamoni kaping telu. Kopi sing disuntak ing tutup termos banjur disruput dening bapake. Kira-kira sabubare telung sruputan. Tutup tremos sing dienggo ngiling kopi dideleh. "Ngene ya, Dit. Bapak mau njaluk tulung supaya digawakake glangsing orane dienggo wadhah iwak. Nanging dienggo wadhah larahan-larahan kae." Ngendikane bapake sing kaya mangkono ndadekake Dito kaget lan bingung. Dito bingung kena ngapa bapake keraya-raya ngentasake larahan kuwi. Weruh polatane Dito sing bingung. Bapake mesem. "Samesthine awakmu rak ya bingung kena ngapa larahan-larahan kae bapak entasake?" "Nggih, Pak. kenging menapa larahan menika dientasake. Kamangka larahan menika rak nggih sampun dibucal. Tegese rak nggih boten saged digunakake malih?" "Pancen larahan-larahan kae wis ora kena digunakake maneh. Nanging ana sing kliru?" "Kliru wonten pundi, Pak?" "Klirune cara mbuwange, Dit. Kena ngapa mbuwange kok menyang kali. Kudune larahan sing saka plastik kuwi dibuwang menyang papan khusus. Supaya ora mbebayani tumrap manungsa lan lingkungan." "Mbebayani kados pundi ta Pak? Dito tansaya boten mudheng?" "Ngene, Le. Larahan saka plastik kae bosok rak ya butuh wektu sing suwe banget. Gandhenge bosoke suwe. Larahan kae bakale nyumpeti iline banyu kali. Merga iline banyu kali ora bisa lancar. Wusanane bakal nyebabake dumadine banjir. Saliyane akehe larahan ing kali bakal gawe rusake ekosistem ing kali. Yen wis banjir sing rugi sapa?" "Nggih tiyang sing manggon ing cedhake kali, Pak." 4 1
4 2 "Hla, kuwi awakmu wis ngerti." "Oh, nggih, Pak. larahan menika ngendikane panjenengan saged ngrusak ekosistem. Saged diparingi conto, Pak?" Sadurunge menehi conto ekosistem sing rusak. Bapake Dito luwih dhisik njelasake apa kang dimaskud ekosistem. Anggene njelasake migunakake basa sing prasaja. Pamrihe supaya Dito bisa ngerti penjelasane. Bareng wis ngerti tegese ekosistem. Bapake banjur menehi conto kaya ngapa ekosistem sing wis rusak. "Wah, ngeri sanget nggih, Pak?" "Pancen ngeri, Dit. Mula saka kuwi awakmu aja pisan-pisan mbuwang larahan. Apa maneh larahan saka plastik menyang kali, ya! Jalaran saliyane bisa nyebabake banjir. Tumindak sing kaya ngono kuwi bakal ngrusak ekosistem." "Nggih, Pak. Dito janji boten bakal mbuwang larahan dhateng kali. Pak, Dito badhe nyuwun pirsa pareng?" "Oleh wae. Arep takon babagan apa?" "Badhe nyuwun pirsa niku, Pak. Menapa sudane ulam ing kali menika wonten sambung rapete kaliyan larahan-larahan menika?" Oleh pitakon kaya ngono bapake rumangsa seneng. Jalaran apa kang dikarepake wiwit dingerteni dening anake. "Cetha ana, Dit. Merga iwak-iwak kuwi bisane bernah, lan senengane manggon mung ing kali sing isih resik banyune. Tegese banyune bebas saka pencemaran. Yen kaline kebak larahan lan banyune wis kena pencemaran. Ora mung iwake sing sithik. Nanging daging iwak sing urip ing papan kaya ngono kuwi mbebayani tumrap kesehatan." "Wadhuh menawi ngoten medeni sanget nggih, Pak. lajeng ulam sing Dito maem wau pripun?" "Iwak sing kok maem wis dikum ing banyu klapa. Saengga dampak saka pencemaran kali bisa disuda." Wangsulane bapake iki ndadekake Dito sethithik lega. "Ayo, Dit. Tulung rewangana bapak nglebokake larahan sing wis bapak entasake kae menyang jero glangsing!" "Nggih, Pak." Sinambi ngrewangi bapake nglebokake larahan saka plastik menyang jero glangsing. Dito dipeseni dening bapake. Dito diajab bisa dadi bocah sing bisa nindakake sithik-edhing menyang sapa wae. Klebu klawan alam lan kabeh
isine. Kanthi nindakake sithik-edhing kanthi trep. Bapake duwe pangajab supaya Dito ora seneng tumindak pengin menange dhewe. Ing perangan liya, bapake uga ngajab amrih Dito gelem melu njaga njaga kelestarian ekosistem ing kali kasebut. "Kali iki wis nyedhiani iwak wader sing dadi kesenenganmu. Mula saka kuwi awakmu kudu bisa melu njaga kelestariane. Sauger kelestariane jinaga. Iwak wader sing dadi kesenganmu bakale terus ana ing kali kene. Semono uga suwalike." Dito paham sing dikarepake bapake. Dito banjur gawe janji sing gawe bapake bungah banget. "Dito janji, Pak. Dito bakal tumut njaga kelestarian ekosistem ing kali niki," ujare Dito manteb. 4 3
4 4 UFO Pirang-pirang dina iki kampunge Fajar lan Bagus geger. Gara-garane kali sing manggon ing lor candhi didadekake papan pembuangan sampah dening wong kang ora tanggungjawab. Emane pelakune nganti saiki isih durung konangan. Nanging sing jelas akibate wis dirasakake warga. "Jan-jane sapa ta pelakune? Apa ora ngerti yen mbuwang sampah menyang kali kuwi nyebabake banjir?" grengenge Fajar. "Hla, iya, mosok wis dicawisi tempat sampah ing cedhak kali kok mbuwange tetep menyang kali. Apa ora mesakake warga yen akibat saka tumindake bakal kaya ngene," semaute Bagus sinambi ngresiki sisa banjir kang ngregeti dalan ngarep omahe. Rampung resik-resik Bagus lan Fajar gawe kesepakatan. Kekarone bakal nggoleki pawongan kang wis mbuwang sampah sembarangan. Ngenani kesepakatan lan carane kanggo nindakake penyelidhikan mung bocah loro iku wae sing ngerti. Kekarone sengaja ora mbocorake utawa menehi ngerti rencana sing arep ditindakake marang sapa wae. Dina kapisan nganti dina kapindho samungkure nindakake penyelidhikan
kekarone pikantuk gambaran ngenani kapan pelakune mbuwang sampah kanthi sembaranan. "Pelakune pinter tenan golek lenane wong. Anggene mbuwang sampah iki mau mesthi esuk mau," ujare Fajar. "Kok kowe bisa duwe panemu kaya ngono, Jar?" takone Bagus. "Soale mau bengi nalika aku melu bapak nyuluh kecot ing cedhak kene. Larahan iki isih durung ana," wangsulane Fajar. "Jam pira anggenmu nyuluh kecot?" takone Bagus maneh. "Watara jam pitunan," wangsulane Fajar. Kanggo sawetara swasana dadi amem. Nanging dumadakan kekarone weruh ana samubarang kang ora sebaene. "Jar, kowe weruh sing mentas liwat iku mau?" "Iya. Kira-kira kae mau apa?" "Kok kaya UFO ta?" "Mendah? Mosok UFO kuwi ana tenan?" "Maune aku dhewe ya ora percaya, tapi buktine kan......" Durung rampung anggene Bagus mangsuli. Wewujudan kang dikira UFO iku teka maneh. Yen mau mung liwat lan mabur ing dhuwure Bagus lan Fajar. Saiki wewujudan aeng iku anggene mabur luwih cendhek lan jarake mung sawetara langkah saka papan ngadege Bagus lan Fajar. "Jar, tenan ta? wujude kaya piring tapi bisa mabur dhewe. Iki mesthi....." "Mesthi UFO. Gek..gek sing nyupiri alien..." "Tinimbang ana apa-apa sing kurang nyenengake. Luwih becik awake dhewe." "Kabur.....". Saking wedine Fajar lan Bagus nganti kelalen nggawa sandhale. Bareng rada tekan adoh kekarone lagi kelingan sandhale keri. "Jar, balik ora?" "Balik wae, Gus. Mengko awake dhewe bisa-bisa diseneni yen mulih nyeker." "Nanging yen ketemu UFO maneh piye?" "Ngene wae. Awake dhewe nggawa gepuk. Mengko yen ana UFO maneh lan yen nganti UFO-ne wani macem-macem karo awake dhewe. Gepuk wae 4 5
4 6 UFO-ne piye?" "Ngono ya kena." Sadurunge bali kanggo njupuk sandhale sing keri. Bagus lan Fajar golek tugelan kayu kanggo gaman luwih dhisik. "Hlo, sandhale dhewe kok wis ilang?" "Hla, iya, Gus, padahal kerine durung suwe. Apa kira-kira sandhale dhewe digawa alien ya?" "Hush, aja ngawur. Mosok ana alien sing doyan sandhal?" "Ya embuh, lah. Tapi ing luar angkasa rak ya ora ana bakul sandhal. Bisa uga sandhale dhewe dienggo oleh-oleh." "Wis..wis aja tambah nggladrah. Ayo sandhale digoleki dhisik!" Ing kalane Bagus lan Fajar nggoleki sandhale. Dumadakan ana mobil sing mandheg. Ora watara suwe wong sing nyetiri mobil iku metu saka mobile kanthi nyangking tas kresek werna abang lan ireng sing gedhe-gedhe. "Gus...," Fajar nyeluk kancane sinambi nyelehake drijine ing tutuke. Bagus sing dikode ngerti. Untunge bocah loro iku pikantuk papan singidan sing pas. Saengga kekarone bisa nyathet nopol mobil sing mandheg iku. Ing kalane pawongan sing metu saka mobil mau bakal nyuntak isi plastik sing digawa menyang kali. Wewujudan aeng sing kaya UFO iku teka maneh. "Jebul UFO-ne apikan. Ketarane dheweke bakal ngewangi awake dhewe." "Iya. Yen ngono ayo maju!" Bagus lan Fajar banjur metu saka papane singidan. Metune Bagus lan Fahar ndadekake wong sing bakal mbuwang sampah sembarangan iku kaget banget. Dheweke langsung ninggalake ngono wae plastik sing isine durung kasuntak. Merga ora kepengin identitase kawiyak. Wong sing konangan bakal mbuwang sampah sembarangan iku banjur mlebu menyang njero mobile lan langsung ngeblas ngalih. Apese merga kesusu. Wong sing mentas mbuwang sampah kuwi mau ora krasa yen dompete ceblok. Dompet sing ceblok kuwi banjur dijupuk Bagus. "Gus, coba bukaken! Coba delengen ana KTP-ne apa ora?" Dompet banjur dibukak. "Ana, Jar."
"Sip. Ayo diaturke menyang Pak Lurah!" Nalika bocah loro iku menyat saka papan cebloke dompet. Wewujudan sing dianggep UFO iku muncul maneh. Beda kaya sadurunge. Wektu muncule iki mabure katon sempoyongan. Lan ora watara suwe wewujudan sing dianggep UFO iku ceblok. "Gus, piye iki?" "Piye Jar?" "Dijupuk utawa ora?" "Dijupuk wae. Mengko diaturke Pak Lurah pisan." Wusanane wewujudan sing dianggep UFO iku dijupuk pisan. Gara-gara kasil nemokake sapa pelaku sing wis mbuwang sampah sembarangan Bagus lan Fajar nganti lali njupuk sandhale. Bareng tekan daleme Pak Lurah kekarone kaget. "Hlo, sandhalku karo sandhalmu kok wis ana ing kene?" "Hla, iya ta?" Durung ilang rasa kagete. Fajar lan Bagus dtimbali Mas Tanto, putrane Pak Lurah sing wektu iki kuliyah ing Surabaya. "Jar, Gus, sing kok buntel plastik kuwi apa?" "UFO. Mas." "Hah, UFO?" "Iya. aku nemune ing cedhak kali. Yen sampeyan ora percaya coba sampeyan pirsani dhewe!" Fajar banjur mbukak bungkusane. "Hlo, iki kan?" "UFO-kan Mas?" Mas Tanto ngguyu ngekek. Fajar lan Bagus nggumun kena ngapa Mas Tanto ngguyu ger-geran. "Napa wonten sing lucu ta Mas?" "Kowe kuwi lucu mosok drone kok dikira UFO. Ngertiya iki ngono jenenge drone. Iki duweke sing ilang kontak awan mau." "Drone iku apa ta, Mas?" Mas Tanto banjur njelasake drone iku apa, piye cara kerjane, lan gunane kanggo apa wae menyang Bagus lan Fajar. 4 7
4 8 "Oalah, dadi gunane kaya ngono ta, Mas." "Bener." "Oh, iya, Mas. tekaku mrene mau karo nyerahake dhompet iki." "Hlo, iki dhompete sapa?" "Iki dhompete wong sing mbuwang sampah sembarangan, Mas." "Kok kowe bisa yakin?" Fajar banjur njelasake sing mentas dialami sore kuwi. Bareng kabeh wis dijelasake Mas Tanto dadi ngerti kena ngapa drone bisa ditemu Bagus lan Fajar. "Aku bakal nerusake laporanmu menyang bapak. Muga-muga wae pelakune bakal kecekel lan pikantuk ukuman sing imbang karo kesalahane. Saliyane kuwi muga wae sawise kedadeyan iki ora ana maneh wong sing mbuwang sampah sembarangan ing kampunge dhewe. Saengga kampunge awake dhewe bisa bebas saka banjir. Oh, iya. Aku mau nemu sandhal rong pasang ing pinggir kali sing ing kono ana jenengmu. Gandhenge dakkira sandhal iku keri. Mulane sandhal iku dakgawa mulih. "Amiin, Mas. Muga-muga wae," wangsulane Bagus lan Fajar bebarengan. Saiki Fajar lan Bagus dadi plong tenan. Amarga saliyane kasil nemokake sapa pelaku sing wis mbuwang sampah sembarangan. Sandhale sing sempet ilang wis ketemu.
Ukuman kanggo Bubu Dina iki Sisi, Singa si raja alas ulang taun. Kabeh kewan ing alas Wanacarita padha repot nyepakake kabeh sing dibutuhake. Klebu Kiki si kidang lan Bubu, si Bulu. Saliyane kerja bebarengan supaya acara ulang taune Sisi bisa lancar. Kewan- kewan ing alas Wanacarita uga padha nyepakake hadiah kanggo rajane. "Tabunganku iki wis cukup apa durung ya menawa dienggo tuku hadiah?" batine Kiki. Celengan saka lempung kanthi wujud pitik iku banjur dibanting. Brak swara celengan pesah. Sawise celengane pecah. Kiki banjur njupuki dhuwite lan dietung. "Jebul isine akeh banget. Mesthine cukup kanggo tuku mangkok kristal sing tau disir Sisi," batine Kiki. Rampung njupuki lan nglebokake dhuwite menyang kantonge. Kiki ora kelalen ngresiki pecahan celengane. Sabubare kuwi Kiki banjur lunga menyang pasar. "Pak, tumbas celengane sing niki. Regine pinten?" takone Kiki menyang bakul mangkok. "Rongatus ewu, Dhik," wangsulane bakul celengan. 4 9
5 0 Kiki banjur nginguk kantonge. Dhuwit ing kantonge banjur dijupuk lan dietung. Untunge dhuwit ing kantonge Kiki pas. Ora kurang. Ora luwih. "Niki, Pak. kalih nyuwun tulung dibungkus ingkang sae nggih, Pak!" ujare Kiki sinambi ngelungake dhuwit. "Ya, Dhik," wangsulane bakul celengan. Ora watara suwe mangkok pesenane Kiki dibuntel nganggo kertas kadho werna ungu. Sawise rampung dibungkus. Bakul celengan banjur ngelungake menyang Kiki. Tanpa dinyana apa sing ditindakake Kiki ing dina kuwi diiengeti Bubu saka kadohan. "Ooo... kuwi ta kadhone Kiki," batine Bubu. Dina kuwi Bubu bingung banget. Jalaran mung dheweke dhewe sing durung tuku hadiah kanggo Sisi. Bubu pancen bocah sing boros. Dheweke ora gelem nabung. Saben duwe dhuwit mesthi dientekake kanggo tuku jajan. Mulane dheweke bingung kudu golek dhuwit menyang endi kanggo tuku hadiah ulang taune Sisi. Gandhenge omahe Kiki lan pasar adoh banget. Bola-bali Kiki leren merga kesel. Merga kesele wis ora kena diempet maneh. Nalika leren ing sangisore wit ringin Kiki keturon. "Iki kesempatanku kanggo ngrayah hadiah sing mentas dituku Kiki," batine Bubu. Sadurunge nindakake rencanane sing culika. Bubu ngenteni Kiki turune angler. Bareng wis yakin Kiki wis turu angler. Kanthi sareh Bubu jumangkah nyedhake Kiki. Sawise cedhak kotak kadho werna ungu iku langsung dibukak Bubu. "Wah, apik tenan mangkok iki," ujare Bubu sinambi nyekeli mangkok sing mentas dijupuk saka tangane Kiki. Senajan wis kasil ngrayah hadiah sing mentas dituku Kiki. Nanging Bubu bingung piye carane nggawa. Saliyane kuwi Bubu uga wedi konangan. Bubu banjur ngulati sakiwa tengene. Ora adoh saka papane ngadheg. Bubu weruh ana pandan lan nangka sing ceblok ora patia adoh saka wite. "Aha... aku ngerti piye carane," ujare Bubu lirih. Bubu banjur mukles sawetara godhong pandan lan njupuk nangka sing ceblok mau. godhong pandan banjur dideplok nganti lembut.
Asil dheplokane banjur dioserake menyang mangkok sing mentas dituku Kiki. Merga dioseri dheplokane godhong pandan. Mangkok mau rupane malih dadi ijo. "Yen rupane wis malih ijo kaya ngene. Mesthine Kiki ora bisa ngenali yen iki mangkoke," batine Bubu. Sabubare kuwi Bubu ganti njupuk lan madahi pulute nangka nganggo mangkoke Kiki. Sawise dirasa cukup. Saiki Bubu ganti nggeret oyot ringin nganti pedhot. Mangkok mau banjur dideleh ing gegere. Supaya mangkoke ora copot. Mangkok mau ditaleni nganggo oyot ringin sing mentas dipedhot Bubu. "Hmmmm, saiki mangkok iki ora bakal ceblok ing dalan," batine Bubu. Ora adoh saka wit ringin ana tlaga sing bening banget. Tanpa sengaja Bubu weruh ayang-ayange ing bening banyu tlaga. Weruh ayang-ayange ing tlaga Bubu rumangsa kaget lan nggumun. "Hlo...hlo...hlo... aku kok bisa gagah kaya ngene," ujare Bubu rada sora. Gara-gara ngomonge rada banter. Nganti ndadekake Kiki nglilir. Pinuju nglilir Kiki weruh kotak kadhone wis dibongkar. "Hlo, kadhoku menyang endi?" takone Kiki. Kiki banjur clingukan. "Hei, Bu. Balekna kadhoku. Sing ing gegermu kuwi rak ya kadhoku?" takone Kiki menyang Bubu. Oleh pitakon kaya ngono Bubu bingung banget. "Eeeeemmm, dudu lah. Yen iki duwekmu endi buktine hayo?" Bubu selak. "Mangkok ing gegermu kuwi ana garit-garite. Iku wis cukup kanggo bukti. Yen mangkok ing gegermu kuwi duwekku." "Ora bisa. Mosok buktine ngono tok. Yen mung ana garit-garite kabeh mangkok ya ana." "Pancen iya, nanging sing garit-garite kaya ngene iki mung mangkokku. Aku sing ngomongi bakule dhewe, kok. Awakmu ora perlu goroh maneh. Ayo dibalekke. Karo maneh mangkok iki dadi ijo merga mentas kok oseri nganggo dheplokan godhong pandan ta?" Gandhenge ora bisa selak maneh. Bubu banjur mlayu. "Aku pancen nyolong mangkokmu. Nanging yen kowe pengin njaluk. 5 1
5 2 Rayahen dhewe!," ujare Bubu sinambi mlayu. Ing alas Wanacarita Bubu kondhang minangka kewan sing playune paling banter. Kancil sing lincah wae ora bisa ngoyak. Suwalike, playune Kiki rendhek dhewe. Mung bekicot lan keong sing bisa dikalahake Kiki. Kegawa rasa sedhinge merga ora bisa ngoyak playune Bubu. Saiki sing bisa ditidakake Kiki mung nangis sesenggukan. Untunge tangise Kiki dirungu dening Sisi. "Ana apa Ki?' takone Sisi menyang Kiki. Kiki banjur nyritakake kabeh lelakon sing mentas dialami. "Wis saiki lerenana anggenmu nangis. Mengko aku dhewe sing njaluke. Saiki pengetan ulang taunku bakal diwiwiti. Ayo saiki melua aku," ujare Sisi. Sisi banjur nglereni anggene nangis. Kewan loro iku mau banjur jumangkah bebarengan tumuju papan pesta ulang taun. Wektu kuwi kabeh kewan wis padha kumpul. Klebu Bubu sing mentas nyolong mangkoke Kiki. Weruh Bubu teka bareng klawan Sisi. Dumadakan ing atine Bubu tuwuh rasa wedi. Kegawa rasa wedine Bubu kepengin mlayu. Apese nalika arep mlayu. Sisi wis ngomong, "Aja mlayu, Bu. Aku pengin ngomong karo kowe!" Gandhenge sing mrentah rajane. Bubu ora bisa selak. "Saiki balekna mangkoke Kiki!" prentahe Sisi. Bubu banjur ngudhari oyot kang ditalekake ing awake. Nanging apese kalane nyepot mangkok saka gegere. Nyatane mangkok mau ora bisa ucul. "Ayo enggal diwenehke!" prentahe Sisi maneh. "Pangapuntene mangkoke boten saged kula copot," wangsulen Bubu. Maune Sisi kepengin nesu. Untunge dheweke bisa ngendhaleni dhiri. "Ya, pancen iku sing dadi takdire. Gandhenge mangkok kuwi ora bisa ucul. Wiwit saiki nganti besuk. Kowe lan kabeh keturunanmu bakale duwe mangkok. Lan minangka ijole. Dina iki uga kabisanmu mlayu banter bakale ilang. Playumu sing banter iku bakal diduweni Kiki. Iku minangka ijol saka tumindakmu sing kurang apik," ujare Sisi. Sabubare Sisi ngomong kaya ngono. Ana cahya sing metu saka awake Bubu lan mlebu ing awake Kiki. "Saiki coba Bubu lan Kiki balapan mlayu saka nggonmu ngadheg nganti tekan
kono!" prentahe Sisi sinambi nuding papan kang dikarepake. Tenan. Wektu nindakake prentahe Sisi. Bubu bisa dikalahake kanthi gampang dening Kiki. Apa sing dumadi antarane Kiki lan Bubu padha gawe gumune sing nonton. "Apa sing dumadi ing dina iki bisaa dadi patuladhan kanggo sapa wae. Colong jupuk kuwi tumindak culika sing bakale nekake cilaka kanggo sing nindakake. Mulane aku pengin ing liya dina. Aja nganti ana sing nyonto sing ditindakake Bubu. Piye saguh?" takone Sisi. "Saguh," wangsulane kabeh kewan sing ana ing kono. Senajan kelangan mangkok sing mentas dituku nanging Kiki seneng merga saiki bisa mlayu kanthi banter. Suwalike Bubu sedhih banget. Jalaran wis kelangan kabisane mlayu banter. Kegawa rasa getun lan isine. Wiwit dina iku Bubu luwih kerep manggon ing banyu tinimbang ing dharat. 5 3
5 4 Ajar Primpen Sawetara wulan iki Adi pancen lagi seneng-senenge maca buku. Ing ngendi wae saben ana wektu senggang. Bocah kang lagi munggah menyang kelas lima SD kuwi tansah maca buku. Saliyane buku pelajaran lan buku dongeng. Adi uga seneng maca buku kang isine ngandhut pengetahuan umum. Untunge kakange Adi klebu sawijining pegiat literasi. Dadine Adi ora kangelan milih buku sing cocok kanggo umure lan isine dheweke senengi. Mung kadhang-kadhang wae. Kalane buku sing pengin diwaca ora diduweni kakange. Adi ngalahi nyilih menyang perpustakaan sekolahane. Senajan karemenane maca buku iki ndadekake wong tuwane lan kakange. Nanging Adi duwe pakulinan kang ora disenengi wong tuwane dalah kakange. Pakulinane Adi sing ndeleh barang sapenakake dhewe iku sing ndadekake wong tuwa lan kakange kerep duka.
Kaya wingi sore, buku sing mentas diwaca dijarke ngono wae ing ngemper ngarep. Weruh buku gumletak, kakange kang kepeksa mbalekake buku mau menyang papan kang samesthine. Sejatine wis bola-bali Adi dielingake dening wong tuwane dalah kakange. Nanging paribasan mlebu kuing tengen lan metu kuping kiwa. Apa sing diajab wong tuwane dalah kakange mung mampir liwat ing kupinge lan jarang banget ditindakake. Adi dhewe wis ngerti yen pakulinane sing kerep sembranan lan ora primpen iku kerep gawe dukane wong tuwane lan kakange. Ora mung iku wae. Adi wis ngerti yen pakulinane iku uga kerep gawe rugi. Gara-gara ora primpen akeh banget dolanane sing ilang merga ketlisut. Nanging dhasare Adi rada ndhablek. Adi isih terus nerusake anggene ora primpen nganti tekan seprene. Masiya lebaran wis rampung, nanging Adi tetep rumangsa seneng. Jalaran taun iki Adi isih nampa sangu saka sedulur-sedulure. Rencanane sangu riyaya iku bakale ditabung lan ana saperangan kang disisihake kanggo tuku buku. Esuk mau sadurunge budhal sekolah Adi nggegeri dhewe. Buku ing kamare kang wis ditata kanthi rapi padha diudhali. Ora mung iku wae. Buku koleksine kakange uga melu diudhal. Mung emane apa sing digoleki ora ketemu. "Kok bukune kakangmu melu kok udhali ta, Le?" takone ibune. "Hla, sing kula padhosi ing kamar kula boten wonten kok, Bu," wangsulane Adi. "Kowe nggoleki apa?" kakange melu takon. "Buku, Mas," wangsulane Adi cekak. "Iya, aku ngerti. Nanging judhule buku sing kok goleki kuwi apa?" takone kakange maneh. "Kumpulan dongeng anak Jawa Timur, Mas," wangsulane Adi sinambi terus nggoleki. Weruh adhine ibut nggoleki lan jam kang dipasang ing ruwang tamu nuduhake jam enem punjul rong puluh. Kakange kang lagi makani pitik tuwuh rasa welase. Kakange nglereni anggene makan pitik lan ngrewangi adhine. Kira-kira sepuluh menit candhake. Buku sing digoleki isih durung ketemu. Adi sing durung bisa nemokake buku kang disilih saka perpustakaan sekolahe tansaya drodosan kringete merga bingung lan wedi. 5 5
5 6 Adi bingung kepriye carane ngomong marang petugas perpustakaan saupama bukune ora bisa ketemu. Lan Adi wedi didenda petugas perpustakaan merga wis ngilangake buku sing disilih. Apa maneh ing perpustakaan sekolahane ana peraturan kang isine sapa wae kang ngilange buku kang disilih bakal diwajibake mbayar denda sing gedhene tikel papat saka regane buku kang diilangake. "Gek piye iki yen bukune ora bisa ketemu?" panggresahe Adi. "Yen ora bisa ditemokake. Becike blaka wae menyang petugas perpustakaan," wangsulane kakange. "Yen ngomong blaka. Aku bakal diseneni lan didenda, Mas." "Ya, pancen kasunyatane kaya ngono. Banjur kepriye maneh? Mulane yen deleh-deleh iku sing primpen. Dadi sawayah-wayah dibutuhake. Kepenak golekane." Adi mung tumungkul. "Yen kudu didenda ya dibayar. Iku wis dadi kewajibanmu. Jalaran kowe wis lali karo kewajiban sing kudune kok tindakake. Apa maneh sangumu riyaya lak ya isih ta?" "Taksih, Mas." Merga jam wis nuduhake jam setengah pitu punjul sepuluh menit lan buku sing digoleki durung kasil ditemokake. Wusanane Adi nglereni anggene nggoleki bukune lan budhal sekolah. Sadurunge pamitan. Luwih dhisik Adi mbedhah tabungane. Dhuwit sing bakal dienggo tuku buku kepeksa dijupuk kanggo mbayar denda buku kang diilangake. Ing sekolahane pikirane Adi ora bisa jenak. Adi mikir apa ukuman sing bakal ditampa sawise crita yen buku kang disilih wis diilangake. Wayah ngaso Adi dolan menyang perpustakaan kanggo blaka marang petugas perpustakaan. Sawise blaka yen wis ngilangake buku. Adi didukani dening petugas perpustakaan. Saliyane didukani Adi diakon ngijoli buku sing wis diilangake kanthi rega tikel papat saka buku kang wis diilangake. Saliyane didukani Adi uga disemoni karo petugas perpustakaan. "Ya, ngono, Di, sing sregep wae anggenmu ngilangake buku," ujare petugas perpustakaan. Pikantuk semonan sing kaya mangkono ndadekake pangrasane Adi sarwa ora kepenak.
"Aku janji. Wiwit dina iki aku bakal luwih primpen. Saengga ora diukum mbayar denda maneh," batine Adi. Sawise mbayar denda Adi isih penasaran karo buku sing diilangake. Batine ora mungkin buku sing disilih iku ilang ngono wae. kegawa rasa penasarane. Mengko yen wis mulih saka sekolahan. Adi pengin nggoleki maneh. Sorene Adi bongkar-bongkar maneh koleksi bukune. Nanging sing digoleki isih tetep durung ketemu. Weruh anake bongkar-bongkar koleksi bukune. Ibune takon, "Isih durung ketemu ta Le?" "Dereng, Bu," wangsulane Adi cekak. "Sing kok goleki iku jan-jane buku sing kepriye ta?" "Buku kumpulan dongeng, Bu." "Apa sing ngene iki?" takone ibu sinambi nuduhake buku sing kebak lebu menyang anake. "Nggih, Bu. Leres. Nggih buku menika ingkang kula padosi. Ibu manggihaken buku menika saking pundi?" "Wektu resik-resik kamarmu. Ibu nemokake buku iki ceblok ing sor dhipanmu." Mireng ngendikane ibune sing kaya mangkono Adi babar pisan ora kumecap. Dheweke getun banget merga ora primpen anggene nyimpen buku kang disilih. Saupama Adi bisa primen anggene dheleh-dheleh. Buku kuwi ora bakal ditemokake ing sor dhipane. Lan sing luwih baku Adi ora bakal dhuwit kanggo mbayar denda. Gandhenge kabeh wis kadhung. Adi mung bisa getun. Wiwit dina iku Adi janji menyang awake dhewe. Dheweke kepengin dadi bocah kang primpen lan ora sapenake dhewe maneh. Gara-gara janjine kuwi. Saiki Adi dadi luwih primpen. Adi sing saiki wis ora kaya biyen maneh. Anggene deleh-deleh luwih primpen. Owah-owahane Adi iki mesthi wae gawe senenge wong tuwane lan kakange. 5 7
5 8 Jamur Sekti Swasana Alas Wanacarita lagi nyumelangake. Ing kalane Sisi si Raja Alas lara. Ki Gladhag lan Ki Blandhong gawe kuceme swasana ing Alas Wanacarita. Kekarone ora mung ngrusak wit-witan ing Alas Wanacarita. Wong loro kuwi uga ngrangketi kewan-kewan kang urip ing Alas Wanacarita sing sabanjure didol menyang pasar. Sejatine maneka upaya wis ditindakake para warga alas Wanacarita kanggo ngendheg tumidak kurang becik kang ditindakake Ki Gladhag lan Ki Blandhong. Nanging merga kalah sekti para kewan sing nyoba ngendheg tumindake Ki Gladhag lan Ki Blandhong akeh sing ora bali merga kalah sekti lan karangket. Wusanane kewan sing kalah sekti lan karangket iku didol dening Ki Gladhag lan Ki Blandhong menyang pasar. Supaya karusakan sing ditindakake Ki Gladhag lan Ki Blandhong tansaya gedhe. Kewan-kewan ing alas Wanacarita padha rembugan. "Yen tumindakake Ki Gladhag lan Ki Blandhong ora enggal diendhegake. Ora mung wit-witan sing bakale ilang. Isen-isene alas klebu awake dhewe bakale melu ilang. Banjur apa sing kudu awake dhewe tindakake?" takone Baba, si Bajing. "Awake dhewe kudu nglawan. Nanging yen sing nglawan awake dhewe. Aku yakin awake dhewe bakale kalah. Jalaran wong loro sing jenenge Ki Gladhag lan Ki Blandhong kae pancen sekti temenan. "Awake dhewe sing padha melu rembugan ing kene dudu tandhingane.
Dakkira sing bisa ngalahake wong loro kae mung sang Raja. Nanging ya kuwi. Kabeh padha ngerti wektu iki Sisi lagi nandang lara kang aneh banget. Maneka ramuan obat wis diombe nanging larane tetep durung bisa ilang. Banjur awake dhewe kudu piye?" wangsulane Momo, si Monyet. Omongane Momo ndadekake para kewan sing melu rembugan padha meneng. Kabeh padha mikir piye carane supaya katentreman ing Alas Wanacarita bisa bali pulih. Ing kalodhangan kuwi para kewan dikagetake rawuhe Gembong, raja kang nguwasani Alas Wanacarita sadurunge Sisi dadi raja. "Yen kowe pengin alas iki bali tentrem. Siji-sijine cara yaiku mung nggawe Sisi waras saka lara kang lagi ditandang," ujare Gembong. "Nanging pripun carane? Awit sedaya ramuan sampun diunjuk. Nanging mboten wonten ing jodho," wangsulane Momo sinambi takon. "Lara sing ditandang Sisi iku klebu lara langka. Gandhenge penyakit sing ditandang Sisi iku klebu penyakit langka. Mula obat sing dibutuhake ya langka," wangsulane Gembong. "Lajeng obate napa?" takone Baba. "Obate jamur sekti sing manggon ing perenge gunung Mahendra." "Gunung Mahendra niku pundi nggih?" Momo ganti takon. "Kae," ujare Gembong sinambi nuding gunung kang mapan ing sabarange tlaga Madirda. Weruh papan kang dituding Gembong. Kabeh kewan padha semlengeren. Jalaran papan sing dituju adoh lan angel. Saliyane ana tlaga sing kudu disebrangi. Ana pereng gunung kang kudu diliwati. Sabubare menehi ngerti dununge tamba kanggo Sisi. Gembong banjur nerusake laku. Kahanan iki ditindakake merga samungkure lengser keprabon. Gembong malih dadi ahli tapa sing kerep nenepi ing goa-goa. "Kira-kira kewan ing Alas Wanacarita iki sing bisa nglangi lan bisa munggah gunung sapa?" takone Momo. "Dakkira ora ana kewan sing bisa nindakake kuwi," wangsulane Baba. Sabanjure swasana bali amem. Ora watara suwe Kancil lan Penyu sing mentas ngusekake saperangan warga alas Wanacarita menyang papan kang dianggep aman teka. Tekane Kancil lan Penyu ndadekake Baba sumringah. "Kowe kok malah katon sumringah, Ba?" takone Momo. "Aku seneng merga nemu cara kanggo njupuk jamur sekti, Mo," wangsulane Baba. 5 9
6 0 "Carane, piye?" takone Momo. "Mengko awakmu lak ya ngerti dhewe," Baba mangsuli sinambi mesem. Sabubare ngomong kaya mangkono Baba ngakon supaya Penyu ngumpulake saakeh-akehe kancane. Tanpa kekahene takon Penyu langsung nindakake. Sabubare kanca-kancane Penyu kumpul. Baba banjur mrenthake supaya Penyu lan kanca-kancane baris dadi rong banjar ing ndhuwure tlaga Madirda. "Cil, mrenea sedhela. Kowe arep tak bisiki!" prentahe Baba. Kancil manut. "Piye? Wis paham?" takone Baba. Kancil manthuk. "Yen wis paham. Saiki budhala. Muga-muga kasil. Jalaran iki siji-sijine cara supaya alas iki bali tentrem," ujare Baba. Sabubare kuwi Kancil budhal nyabrangi tlaga Madirda kanthi midak gegere atusan penyu sing baris ing sadhuwure tlaga Madirda. Ora watara suwe Kancil wis tekan sabrang liya saka tlaga Madirda. Sawise kuwi kancil banjur munggah menyang perenge gunung Mahendra. Udakara setengah jam candhake. Wusanane kancil kasil nemokake jamur sekti kaya sing dikarepake Baba. Bareng wis entuk jamur sekti sing dikarepake. Kancil banjur bali mulih menyang Alas Wanacarita kanthi cara padha kaya budhale mau. Satekane alas Wanacarita Kancil banjur menehake jamur sekti menyang Baba. Ing kalane nampa jamur sekti. Baba ora kelalen ngucapake matur nuwun marang Kancil, lan Penyu sing wis kerja bebarengan kanggo njupuk jamur sekti kasebut. Amarga wektu iku swasana ing Alas Wanacarita isih nyumelangake. Para kewan sing urip ing kono ora bisa leren kanthi jenjem sadurunge Ki Gladhag lan Ki Blandhong nglereni tumindake lan lunga saka Alas Wanacarita. Jamur sekti saka Kancil banjur digawa Baba menyang paleremane Sisi. "Si, coba panganen jamur iki. Sapa ngerti bisa mulihake tenagamu kaya wingi." Jamur banjur ditampa lan dipangan karo Sisi. Eloke sabubare mangan jamur sekti. Dumadakan awake Sisi ngetokake cahyane sing padhang banget. Bareng cahyane ilang. Sisi bisa ngadeg lan bisa ngetokake swara kang banter banget. "Ba, matur nuwun. Saiki aku wis pulih kaya wingi. Tanpa nunggu mengko utawa sesuk. Saiki aku bakale nindakake kewajibanku minangka raja. Ki
Gladhag lan Ki Blandhong sing wis gawe kuceme Alas Wanacarita kudu pikantuk ukuman kang abot." Sabubare ngomong kaya mangkono Sisi banjur njranthal mlayu nggoleki Ki Gladhag lan Ki Blandhong. Ora watara suwe Sisi kasil nemokake papan sing dienggo singidan Ki Gladhag lan Ki Blandhong. Wektu iku Ki Blandhong lagi negori wit sono. Lan Ki Gladhag lagi ngrangket ayam alas. Sesawangan sing kaya mangkono ndadekake Sisi muntab sanalika. Tanpa kekakehen takon Sisi langsung nyerang Ki Gladhag lan Ki Blandhong. Sabanjure dumadi perang tandhing sing rame banget antarane Sisi mungsuh Ki Gladhag lan Ki Blandhong. Ing perang tandhing kuwi Sisi kasil ngasorake Ki Gladhag lan Ki Blandhong. Gandhenge Ki Gladhag lan Ki Blandhong ngaku kalah. Wong loro kuwi banjur dirangket lan diwenehi ukuman kang abot. Saliyane dikunjara Ki Gladhag lan Ki Blandhong diwajibake nanduri Alas Wanacarita sing wis dirusak. Supaya Ki Gladhag lan Ki Blandhong ora mlayu lan ninggalake ukumane. Kabeh kewan sing urip ing alas Wanacarita ditugasi kanggo njaga Ki Gladhag lan Ki Blandhong. Karangket lan kapidanane Ki Gladhag lan Ki Blandhong ndadekake swasana tentrem ing alas Wanacarita bisa pulih. Saliyane kuwi merga alas sing wis dirusak ditanduri maneh dening Ki Gladhag lan Ki Blandhong. Sithik mbaka sithik kaendahan alas Wanacarita bisa pulih. 6 1
6 2 Ngrewangi Melda Bakulan Sinambi ngenteni disusul wong tuwane. Nila lan Nining lungguhan cedhak taman. Bocah loro iki rembugan ngenani PR kang mentas diparingake Bu Guru. Gandhenge PR sing diparingake dina iki kapetung rada angel. Bocah loro iku pengin ngrampungake PR iku kanthi sinau bareng lan njaluk warah menyang Mas Ridwan, kakang ponakane Nining. Ora watara suwe samungkure Nila lan Nining nemtokake jam pira anggene miwiti sinau kelompok menyang daleme Mas Ridwan. Katon Melda sing mentas metu saka ruwang guru. Melda metu saka ruwang guru iki orane merga mentas didukani gurune, nanging merga mentas nindakake jejibahane minangka ketua kelas. Melda nembe diutus gurune kanggo ngumpulake tugas menyang ruwang guru. Samungkure rampung nindakake tugase. Melda banjur mlebu kelas kanggo njupuk tase. Merga tugase ing sekolahan wis rampung Melda pengin cepet-cepet mulih. Anggene pengin cepet mulih iki ora mung merga wetenge wis luwe banget. Nanging merga ana tugas liya sing kudu ditindakake Melda. "Eh, Nil, sing paling paham babagan sejarah iku rak ya si Melda kuwi. Kepriye yen bocahe diajak kelompokan pisan?" takone Nining.
"Wah, ide apik kuwi. Kiraku saya akeh sing sinau bareng malah tansaya apik. Nanging aku sungkan yen sing ngajak. Merga aku iki isih siswa anyar lan durung sepira cedhak karo Melda." "Babagan kuwi kowe ora usah mikir. Coba aku wae sing ngajak." Bareng Melda wis cedhak. Nining ngundhang jenenge Melda. "Mel, sepurane mandhega sedhela wae!" Melda banjur mandheg lan takon. "Ana apa Ning?" "Anu Mel. Aku karo Nila mengko sore arep sinau lan nggrap PR bareng- bareng. Kira-kira kowe bisa melu apa ora?" "Waduh...." "Ngapa Mel?" "Sik..sik Ning. Kuwi kira-kira sorene jam pira?" "Ya, kira-kira jam telunan." "Sepurane, Ning. Yen jam telu aku ora bisa. Merga aku isih ana perlu." "Perlu a..." Durung rampung anggene Nining takon wis luwih dhisik dipunggel Melda. "Sepurane aku tak mulih dhisik ya Ning. Soale aku kudu mulih cepet dina iki." Tanpa ngenteni wangsulan saka Nining. Melda langsung ngeblas mlayu. Ngalami kahanan sing ngene iki Nining nggumun. Amarga sasuwene kenal karo Melda. Lagi awan iki Melda duwe patrap kang beda kaya padatan. "Bocah kok sombong banget. Yen ora gelem sinau bareng iku kudune ngomong. Ora kaya ngono kuwi," grenenge Nila. Grenengane Nila kuwi dirungu Nining. "Ora biyasane Melda kaya ngono, Nil. Dakkira mesthi ana sing disingidne," ujare Nining. Nila ora percaya ngono wae karo sing diomongne Nining. "Mosok ta? Lek nonton patrape. Rumangsaku Melda kuwi tipe-tipe bocah sing ora gelem ngedum ilmune kanthi sinau bareng. Pengine pinter dhewe. Saliyane kuwi manut pambijiku Melda kuwi bocahe isinan. Mulane dheweke ora gelem nolak sacara blak-blakan lan milih mlayu kaya mau," ujare Nila. Nining sing wis suwe kenal karo Melda rumangsa ora trima kancane dikandhakne lan dibiji kaya ngono karo Nila. Masiya ora trima nanging Nining bisa ngrumangsani merga Nila durung kenal 6 3
6 4 karo Melda. Mulane kanthi alon lan sareh Nining nyoba nglurusne. "Nil, pambijimu kuwi kliru. Merga Melda kuwi bocahe ora kaya ngono. Buktine aku iki. Biyen iki aku iki ora pinter nembang. Nanging merga kerep sinau bareng lan diwulangi carane nembang kang bener karo Melda. Sithik akeh aku dadi bisa nembang." Nila mung meneng. "Oh, iya maneh, Nil. Dakkira Melda lagi ana masalah sing disingidake. Piye saupama sadurunge sinau bareng menyang omahe Mas Ridwan. Awake dhewe luwih dhisik mampir menyang omahe Melda. Sapa ngerti awake dhewe bakal ngerti masalah apa sing lagi dialami Melda?" "Wah, ide apik kuwi." Tenan. Sorene sadurunge sinau bareng menyang omahe Mas Ridwan. Nining lan Nila bakale mampir menyang omahe Melda. Nanging durung nganti tekan omahe Melda. Nining lan Nila weruh sesawangan kang nggumune. Sore kuwi Nining lan Nila weruh Melda nggawa tremos isi es lilin lan gorengan. "Hlo, Mel kowe...?" Nining takon nanging sadurunge pitakone rampung wis dipunggel Melda. "Iya, Ning. Ya iki alesanku ora bisa melu sinau bareng kowe. Sejatine aku pengin sinau bareng karo kowe lan Nila. Nanging aku ora bisa melu sinau bareng. Merga aku ditugasi ibuku kanggo dodolan es lan dodolan gorengan kanggo tambah biaya adhikku kang wektu iki diramut ing rumah sakit." Nila lan Nining rumangsa mesakne marang Melda. Nila sing sempet duwe pandakwa ala marang Melda sanalika ngrasa isin lan pengin njaluk ngapura. Nanging sadurunge njaluk ngapura Nila luwih dhisik nindakake tumindak kang babar pisan ora dinyana dening Melda lan Nining. Nila ngrebut tremos kang dicekel Melda. Samungkure direbut Nila langsung ngomong, "Yen es lan gorengan sing kok dol dina iki wis entek. Kowe bisa sinau bareng kan?" Melda mung manthuk. "Yen ngono aku lan Nining bakal ngrewangi kowe bakulan. Lan ngenani tawaranku sing iki kowe ora oleh nulak. Piye?" takone Nila. "Iya, Mel. Kowe ora oleh nulak. Merga kowe kudu eling. Mbantu wong tuwa
iku pancen penting lan kudu didadekne nomer siji. Nanging kowe ya kudu ora oleh lali tugase siswa kaya awake dhewe iki ya sinau," tambahe Nining. Melda dadi sarwa ora kepenak lan bingung. Ing satengahe rasa ora kepenak lan bingung kang dirasakake Melda iku. Dumadakan ana Mas Ridwan lan kanca-kancane. "Wah, iki ana es lan gorengan. Kebeneran tenan. Es lan gorengan iki duweke sapa? Lan didol ora?" takone Mas Ridwan. "Gorengan niki sadeyane Melda, Mas," wangsulane Nining. "Yen ngono kebeneran tenan. Saupama es lan gorengan iki dakborong oleh?" "Pareng, Mas. Mangga..!" "Regane kabeh pira?" Melda ngitung dhisik ngandhakake rega kang kudu dibayar Mas Ridwan. lan bareng rampung anggene ngitung. Melda "Arta sing pas napa mboten wonten, Mas? Kula boten gadhah susuke niki," ujare Melda. "Sisane simpenen wae," wangsulane Mas Ridwan. Weruh dagangane kancane diborong nganti resik. Nining lan Nila mesam- mesem merga pepinginane sinau bareng karo Melda bakal kaleksanan. "Mel, saiki wis sinau bareng ta?" takone Nila. "Iya, matur nuwun bantuane ya!" wangsulane Melda semu isin. "Alah, kowe ora perlu isin kaya ngono. Aku lan Nila iki lak ya kancamu. Minangka kanca wis wancine tulung-tinulung," tambahe Nining. Melda mung mesem lan ngrasa bungah merga duwe kanca Nila lan Nining. 6 5
6 6 Oglangan Wengi kuwi Dimas lan Aji ngumpul ing omahe Satriyo. Katelune ngumpul merga nggarap tugas kelompokan sing diparingake gurune. Nanging kalane enak-enak ngrembug ngenani endahe Candhi Borobudur dumadakan dumadi oglangan alias mati lampu. Mesthi wae kahanan iki ndadekake anggene nggarap tugas kudu dilereni dhisik. Sinambi ngenteni listrike murub. Dimas, Aji, lan Satriyo nerusake anggene ngrembug candhi borobudur ing teras ngarep. Kegawa asyike anggene rembugan. Katelune nganti ora weruh kapan rawuhe mbah Wongso sing ngerti-ngerti wis njejeri ketelune. "Kayake rembugane asyik temenan ta, Le?" takone mbah Wongso. Wiwitane Dimas, Aji, lan Satriyo sempet wedi. Nanging bareng yakin sing takon iku mbah Wongso. Wekasane katelune ngrasa lega. "Nggih, Mbah. Soale kula kalih sakanca taksih kagum kalih kaendahane Candhi Borobudur," wangsulane Aji. Oleh wangsulan saka putune mbah Wongso mangut-mangut. "Ji, awakmu mau pamite bakal nggarap tugas. Nanging simbah rungkokake kok tetep rembugan wae. banjur nggarap tugase kapan?" "Hla niku, Mbah. Kula kalih kanca-kanca rembugan riyin ngenani babagan
unik saking candhi Borobudur. "Sabibare kepanggih mangke lajeng ditulis. Amargi tugas ingkang diparingake Pak Guru nggih niku. Manggihaken babagan unik saking candhi borobudur ingkang mentas kula dolani kalih kanca-kanca, Mbah." "Oalah ngono, ta? Banjur wis nemokake apa durung?" "Hehehe dereng, Mbah." Sawise kuwi Aji dalah kelompoke nerusake anggene rembugan. Udakara limalas menit candhake babagan apa wae sing dianggep unik wis ditulis ing salembar kertas. Mung sing ditulis intine lan durung dijabarake kaya kang diajab dening gurune. Bareng wis rampung nemtokake apa sing bakale ditulis. Katelune leren sawetara kanggo ngenteni listrike murub. Senajan wektune wis kapetung rada wengi. Nanging bocah telu iku isih durung turu. Kebeneran wengi kuwi malem minggu. Saengga katelune oleh palilah saka wong tuwane kanggo turu rada wengi tinimbang adate. Saliyane kuwi swasana omahe Aji dadi beda jalaran Dimas lan Satriyo nginep ing omahe. Anane Dimas lan Satriyo nginep ing omahe Aji ora liya kanggo ngrampungake tugas sing diparingake gurune. Emane anggene ngrampungake tugas iku ana alangan sing rupa oglangan. "Tinimbang ngantuk lan bosen nunggu lampune murub. Saupama main bedhekan piye?" takone mbah Wongso. "Wah, purun banget. Nanging ingkang gampang-gampang mawon nggih, Mbah," panjaluke Dimas. "Iya, sing bakal daktakone iki isih ana gandheng cenenge karo candhi Borobudur. Dadi sapa ngerti saka bedhekan iki bisa kok gunakake kanggo bahan ngrampungake tugasmu." "Asyik. Kula purun, Mbah. Menawi saged mbadhe menapa wonten hadiahe?" Satriyo genti melu takon. "Ya mesthi. Sing bisa njawab kanthi bener. Bakal oleh bebana saka simbah. Ngenani apa sing bakal dadi bebana isih dakrahasiakake. Nanging saupama ora bisa njawab. Ana ukuman sing kudu kok tindakake. Wani?" "Wantun, Mbah," wangsulane Dimas lan Satriyo bebarengan. Sadurunge ngetokake bedhekane. Mbah Wongso luwih dhisik njelasake sejarah cekake candhi Borobudur. Mbah Wongso ora mung njelasake kapan dibangune candhi Borobudur. Nanging uga pigunane candhi Borobudur ing jaman saiki. Dimas lan Satriyo nggumun banget marang apa sing diandharake 6 7
6 8 mbah Wongso. Kalorone rumangsa nggumun jalaran apa sing diandharake mbah Wongso luwih jangkep tinimbang katrangan sing ditampa kalorone saka gurune. Ora mung Dimas lan Satriyo sing nggumun. Aji sing putune uga nggumun banget marang andharane simbahe. Dheweke ora ngira mbahe bisa duwe kawruh ing babagan sejarah sing kaya ngono ambane. Bareng dirasa wis cukup anggene menehi andharan ngenani candhi borobudur. Mbah Wongso banjur takon. "Piye wis siyap?" "Sampun, Mbah. Nanging saderenge niku kula pareng nyuwun pirsa?" takone Aji. "Oleh, Le. Kowe arep takon apa?" "Ngeten, Mbah. Panjenengan kok saged ngertos kathah ngenani Borobudur. Kamangka sangertos kula. Panjenengan dereng nate tindak mrika?" "Simbah pancen durung nate mrana sacara langsung. Nanging simbah akeh maca buku sing ngrembug ngenani Candhi Borobudur. Saka buku mau simbah dadi ngerti sithik akeh ngenani Candhi Borobudur." Wangsulane mbah Wongso iki ndadekake Dimas, Satriyo, lan Aji rumangsa isin. Jalaran masiya katelune nate dolan menyang Borobudur sacara langsung. Nanging kawruhe ora ana apa-apane dibandhingake Mbah Wongso sing babar pisan durung nate menyang Borobudur. Sing dadi penyebabe katelune ora ngerti ngenani Borobudur mung siji yaiku males maca buku. "Piye? Saiki wis siyap ta?" takone Mbah Wongso. "Sampun, Mbah," wangsulane katelune bebarengan. "Simbah pengin ngerti jenenge arsitek sing mbangun Candhi Borobudur. Coba sapa sing bisa mbadhe?" "Kula, Mbah," wangsulane bocah telu sinambi ngacung bebarengan. "Sapa hayo?" "Gunadharma, Mbah." "Bener," ngendikane mbah Wongso sinambi ngacungake jempole. "Banjur sapa sing ngerti Candhi Borobudur iku klebu candhi apa?" "Klebet candhi budha, Mbah," wangsulane katelune bebarengan. "Wah, pinter-pinter putune simbah. Yen ngene iki simbah melu marem. Saiki bocah telu iki coba sawangen mbulan sing lagi purnama kae. Coba gambar ing
mbulan kae mirip apa?" Katelune banjur nindakake prentahe Mbah Wongso. Sawetara wektu katelu bingung kanggo mbadhe gambar apa sing ana ing mbulan. Kira-kira sepuluh menit candhake. Sawise rembugan sedhela. Wusanane katelune sepakat mbadhe pitakone Mbah Wongso. "Gambar truwelu, Mbah." "Bener," wangsulane Mbah Wongso. "Banjur piye critane kok ing mbulan kae ana gambar sing mirip karo truwelu?" Merga pitakone Mbah Wongso dianggep angel banget. Katelune godheg bebarengan. "Mosok ora ngerti. Kamangka cah telu iki mentas saka Candhi Borobudur?" "Hlo, napa wonten gandheng cenenge kaliyan Candhi Borobudur, Mbah?" Aji nyuwun pirsa. "Sejatine ora. Nanging ing Candhi Borobudur ana relief kang critakake kena ngapa mbulan kae gambare truwelu. Dongeng kuwi wis tau krungu durung?" "Dereng, Mbah," wangsulane bocah telu bebarengan. "Gelem didongengi," purun sanget Mbah. Mbah Wongso banjur wiwiti anggene ndongeng. Ing dongenge Mbah Wongso nyritakake uripe kewan cacah papat ing sawijining alas. Senajan beda jinis. Kewan papat iku bisa urip kanthi rukun. Kewan cacah papat iku mau yaiku truwelu, kethek, berang-berang, lan srigala. Sawijining dina ana brahmana kang mlebu ing alas sing dipanggoni kewan papat iku mau. Ing wektu iku brahmana mau katon banget keluwen. Merga mesakake kewan papat iku mau banjur golek panganan kanggo brahmana. Ora watara suwe si berang-berang menehi brahmana mau iwak cacah pitu. Sabubare kuwi kethek menehi maneka who-wohan menyang brahaman. Beda kaya berang-berang lan kethek. Si srigala menehi susu menyang brahmana. Ing wektu iku truwelu bingung bakal menehi apa menyang brahmana. Nalika kuwi dheweke mikir siji-sijine sing bisa diwenehake yaiku mung awake dhewe. Wusanane si truwelu banjur njegurake awake menyang geni sing mulat-mulat ing ngarepe brahmana. Mesthi wae brahmana kaget banget. piyambake ora ngira truwelu bakal nekad 6 9
7 0 kaya ngono. Gandhenge wis kadhung lan kanggo pangurmatan pangurbanan sing ditindakake truwelu. Brahmana iku banjur maca donga. Sing wekasanane ndadekake wajahe truwelu kagambar ing mbulan. Dimas, Satriyo, lan Aji seneng banget mireng critane mbah Wongso. Ora lali katelune nyathet sing mentas dicritakake Mbah Wongso. "Dadi sing menang simbah, ya?" "Inggih, mbah," wangsulane katelune. "Gandhenge bocah telu iki kalah. Ana ukuman sing kudu ditindakake. Ukumane yaiku kudu luwih sregep maca buku maneh. Saguh?" "Saguh, Mbah," wangsulane bocah telu bebarengan. Sawetara wektu candhake listrike murub. Dimas, Satriyo, lan Aji seneng banget merga bisa nerusake anggene nggrap tugas saka gurune.
Rembulan Kembar Ing sawijining awan nalika Tawon lagi golek madu. Dheweke ketemu Truwelu sing katon sedhih banget. Weruh kancane sing lagi sedhih. Tawon nglereni anggene golek madu. Banjur nyedhaki Truwelu lan takon, "Kowe ngapa kok katon sedhih?" "Aku sedhih merga aku pengin kaya kowe." "Pengin kaya aku?" "Iya. Aku pengin bisa mabur kaya kowe." Wangsulane Truwelu iki ndadekake Tawon mikir sawetara wektu. Dheweke mikir kepriye carane supaya Truwelu ora sedhih maneh. Sawetara wektu sabanjure Tawon nemu cara sing dirasa bisa ngilangi rasa sedhihe Truwelu. "Yen kowe mung bisa mabur. Aku bisa ngrewangi." Truwelu kaget banget krungu omongane Tawon. Dheweke ora ngira yen pepinginane bakal bisa keturutan. "Kowe bisa nyara supaya aku bisa mabur?" "Tenan." 7 1
7 2 "Piye carane?" "Rahasia." "Alah, ngono wae dadak nganggo rahasia barang." "Kowe pengin bisa mabur tenan ora?" "Tenan. Aku pengin banget bisa mabur." Gandhenge weruh kemantepane Truwelu sing pengin bisa mabur. Tawon banjur menehi ngerti Truwelu carane supaya bisa mabur. Bareng diwenehi ngerti Tawon ngenani kepriye carane supaya bisa mabur. Atine truwelu seneng banget. "Nanging kudu janji." "Janji sing piye?" "Kowe kudu mbalekake larku maneh. Piye?" "Babagan kuwi kowe ora prelu sumelang. Aku bakal mbalekake larmu maneh." "Banjur kapan anggenmu mbalekake larku?" "Telung dina maneh mbarengi metune rembulan kembar." Tawon banjur nyopot lare. Sabubare dicopot lar mau banjur diwenehke Truwelu. Tenan. Sawise nganggo lar sing disilih saka Tawon. Truwelu bisa mabur tenan. Weruh Truwelu sing ora sedhih maneh. Atine Tawon seneng banget. Telung dina candhake. Tawon nggoleki Truwelu. Nanging wis digoleki tekan ngendi-ngendi Tawon ora bisa nemokake Truwelu. Gara-gara ora bisa nemokake Truwelu sing nyilih lare. Ana rasa bingung lan sumelang sing dirasakake Tawon. "Aja-aja Truwelu sulaya ing janji. Saupama Truwelu ora gelem mbalekake larku. Banjur kaya ngapa nasibku?" batine Tawon. Ing satengahe rasa bingung lan sumelang sing dirasakake Tawon. Dumadakan Truwelu sing dienteni teka. "Hei, balekna larku." "Hlo, durung wayahe mbalekne kok wis dikon mbalekne." "Piye? Durung wayahe? Ngertenana dina iki wis telung dina saka anggenemu nyilih kae." "Iya. senajan wis telung dina, nanging lak ya durung ana rembulan kembar."
"Tapi kan?" "Ora ana tapi-tapinan. Aku gelem mbalekne lar iki yen wis ana rembulan kembar." Wangsulane Truwelu sing kaya ngono kuwi ndadekake Tawon nanging kanthi sora. Rampung ngomong kaya ngono Truwelu banjur ngalih tanpa peduli marang Tawon sing nangis. Saking bantere anggene nangis nganti ndadekake Kancil sing turu kepati tangi. Sawise tangi Kancil banjur nggoleki sumbering swara. Ora watara suwe Kancil nemokake sapa sing wis nyebabake dheweke tangi. "Kowe ngapa kok nangis kaya ngono?" "Aku nangis merga Truwelu ora gelem mbalekake larku. Mangka dina iki wis teka ing titi wancine mbalekake larku." "Kok ora kok tagih?" "Wis tak tagih, nanging Truwelu tetep ora gelem mbalekake. Jarene dheweke bakal mbalekake larku yen wis ana rembulan kembar. Yen larku ora dibalekake karo Truwelu. Banjur nasibku bakal dadi kaya ngapa?" Kancil sing keprungu wadulane Tawon sing kaya mangkono kuwi dadi mesakake. Kancil banjur golek cara kepriye carane supaya lare Tawon bisa bali. Senajan durung nemu cara, nanging Kancil janji saguh mbalekake lare Tawon. "Kowe aja nangis maneh, ya. Jalaran aku janji bakal ngakon supaya Truwelu gelem mbalekake larmu maneh." Wangsulane Kancil iki ndadekake Tawon gelem nglereni anggene nangis. "Kira-kira kapan larku bisa bali?" "Paling suwe mengko bengi." "Iya, Cil. Aku matur nuwun banget." "Padha-padha. Prayogane saiki kowe mulih dhisik. Karo mesisan omongane bala-bala supaya mengko bengi kumpul ing kene kanggo nyekseni baline larmu." Diomongi kaya ngono Tawon anane mung manut. Tawon banjur mulih lan nindakake apa sing dikarepake Kancil. Salungane Tawon. Kancil isih lungguhan ijen ing pinggire tlaga. Kancil mikir kepriye carane supaya bisa ngluwari masalah sing lagi diadhepi Tawon. 7 3
7 4 Senajan wis suwe anggene meres utege, nanging Kancil isih durung nemu cara supaya lare Tawon sing disilih Truwelu bisa bali. Apa maneh saka critane Tawon, Kancil ngerti yen Truwelu gelem mbalekake lar sing disilih nalika ana rembulan kembar. "Banjur kapan tekane rembulan kembar kuwi?" batine Kancil. Kegawa pikirane buntu merga durung nemokake cara ngrampungi masalah sing lagi diadhepi Tawon. Dumadakan Kancil krasa ngantuk. "Hlah, kok malah ngantuk. Gek piye iki?" batine Kancil. Merga ora pengin nuruti rasa ngantuke. Kancil banjur raup nganggo banyu tlaga. Tenan. Sawise raupngantuke Kancil ora mung ilang. Nanging Kancil sing maune mrengut dadi sumringah merga nyawang ayang-ayange ing banyu tlaga. Wengi sing dienteni teka tenan. Wektu iku kewan-kewan wis padha teka. Untunge wengi kuwi langite padhang. Adoh ing dhuwur kana ora ana mendhung sing nutupi rembulan sing lagi teka wancine purnama. Saengga swasana ing pinggire tlaga dadi luwih padhang tinimbang biyasane. Sawise ngomong ngalor-ngidul sacukupe. Kancil banjur njelasake apa tujuane ngumpulake para kewan ing pinggire tlaga. Salah siji sing dijelasake Kancil yaiku ngenani janji lan wigatine netepi janji. Anggene menehi njelasake digawe sagampang-gampange. Supaya para kewan sing teka ngerti apa sing dikarepake. "Dadi yen wis janji kudu di.....?" takone Kancil. "Kudu ditetepi," wangsulane kewan-kewan liyane. "Nah, gandhenge wis padha ngomong kaya mangkono. Aku njaluk supaya Truwelu gelem mbalekake lare Tawon." Apa sing dijaluk iki ndadekake Tawon kaget. "Aku gelem mbalekake lar iki. Nanging iki rak durung teka titi wancine?" "Durung teka titi wancine piye ta? coba eling-elingen janjimu kaya ngapa!" "Aku bakal mbalekake lar iki yen wis telung dina lan nepaki tekane rembulan kembar." "Coba saiki etungen saiki wis pirang dina saka anggenmu nyilih!" "Telung dina." "Nha, wis wayahe ta?" "Pancen iya, tapi rak durung ana rembulan kembar. Dadi aku isih durung
duwe kewajiban kanggo mbalekake lar iki." "Jare sapa durung wayahe. Coba sawangen kae. Etungen rembulane ana pira?" Truwelu banjur nyawang langit. "Siji." "Rumangsaku kok ana loro. Coba etungen maneh!" "Siji, Cil. Siji. Kowe bisa ngomong loro kuwi piye nalare? Endi rembulane maneh?" "Kowe kurang tliti. Sing kok etung mung rembulan sing ana ing langit. Hla rembulan ing tlaga lali ora kok etung? Masiya kae mung pantulane. Jenenge rak ya tetep rembulan." Truwelu ora bisa selak maneh. Apa maneh nalika Kancil kasil ngyakinake kewan liyane yen wengi kuwi rembulane kembar. "Iya, Cil. Aku ngaku salah. Aku bakal mbalekake lare Tawon." Truwelu banjur nyopot lare lan mbalekake menyang Tawon. "Won, iki larmu tak balekne. Sadurunge aku ngucapake matur nuwun. Aku pengin jaluk sepura menyang kowe. Aku njaluk ngapura merga sempet nyoba pengin ngrebut larmu kanthi cara sing kurang becik. Kowe gelem menehi ngaura ta?" "Iya, kowe wis tak sepura kok." "Matur nuwun, Won." "Padha-padha." Kekarone banjur rangkul-rangkulan kanthi rapet. Kancil lan kewan-kewan liyane sing nonton kedadeyan kuwi padha seneng. 7 5
7 6 Dolan Menyang Gunung Budheg Durung suwe iki Dimas nembe nonton foto-foto ing komputere Mas Indra, kakange ponakan kang seneng banget munggah gunung. Bocah kelas 6 SD kuwi rumangsa nggumun marang kaendahan foto-foto kasebut. Saliyane nggumun Dimas pengin weruh sacara langsung, nanging pepinginan kang kaya ngono kuwi ora wani dikandhakake. Jalaran dheweke ngrasa papan ing foto kuwi mesthi adoh saka kutha klairane. "Kowe ngerti ora foto-foto iki dijupuk saka ngendi?" takone mas Indra mbuyarake lamunane Dimas. Gandhenge pancen ora weruh Dimas mung godheg. "Ngertiya iku ngono sesawangan saka puncake gunung budheg," wangsulane mas Indra kanthi manteb. Wangsulane mas Indra iki ndadekake Dimas kaget. Jalaran dheweke babar pisan ora ngira papan ing foto kang mentas ditonton kuwi jebul ora adoh saka desane. "Saestu, Mas?" Mas Indra manthuk kanthi manteb. Sawise ngerti papan ing foto kuwi cedhak omahe. Pepinginane Dimas kanggo
ngerti sacara langsung papan kasebut tansaya gedhe. Nanging Dimas wedi ngomongake pepinginane. Anane wedi kuwi merga Dimas ngrasa mas Indra ora bakal mujudake pepinginane. "Dim, setu sore kowe ana acara apa ora?" "Mboten wonten, Mas. Wonten napa?" "Rencanaku dina kuwi arep kemah ing gunung budheg. Lan esuke aku bakal munggah menyang puncak gunung budheg. Yen kowe ora ana acara. Saupama kowe melu gelem apa ora?" "Ndherek kemah kaliyan minggah gunung budheg, Mas?" Mas Indra manthuk alon. "Wah. Purun, Mas. Kula purun nanging kula boten ngertos piranti ingkang kedah dicepakaken saderenge munggah gunung niku napa mawon, Mas." "Yen, babagan kuwi gampang. Mengko sedina sadurunge budhal kowe tak omongi. Nanging ana siji sing luwih penting dicepakake tinimbang piranti sing kudu digawa. Lan sing luwih penting kuwi yaiku ketahanan fisik." Dimas ngrasa bingung lan ora ngerti kang dikarepake mas Indra. Rasa bingunge Dimas iki kasil diwaca mas Indra saka sorot mripate Dimas. "Gampangane ngene, Dim. Sasuwene seminggu iki kowe kudu njaga fisikmu. Aja turu kewengen lan yen bisa tangia esuk kanggo lari pagi. Iki penting kanggo njaga kesehatan lan nglatih supaya daya tahane awakmu luwih kuwat." "Nggih, Mas. Siyap." Sawise dikandhani kaya ngono karo mas Indra. Saben wengi Dimas turu luwih gasik tinimbang biyasane. Yen biyasane Dimas turu jam setengah sepuluh bengi. Saiki malih jam sanga bengi. Ora mung iku wae. yen biyasane dheweke tangi jam setengah enem esuk. Saiki dheweke tangi jam lima esuk. Kegawa pepinginane bisa munggah tekan puncak gunung budheg gedhe. Apa sing dikandhakake mas Indra ditindakake kanthi temenan. Saben esuk sawise tangi lan nata kamar lan nglempit kemule. Masiya isih aras- arasen merga hawa esuk kang adhem. Dimas tetep nindakake lari pagi ing dalan cedhak omahe. Wiwitane pancen abot ditindakake, nanging bareng luwih kaping pindho Dimas wis dadi biyasa kanggo nindakake lari pagi. Ing kalane sepisanan nindakake lari pagi. Dimas sempet ngira yen mung dheweke wae kang nindakake lari pagi. 7 7
7 8 Nanging pangira sing kaya ngono kuwi kliru. Merga nalika lari pagi. Dimas ketemu tangga lan kanca-kancane nunggal sekolahan padha lari pagi. Sasuwene iki Dimas Jarang banget olah raga. Biyasane anggene olah raga seminggu mung pisan. Iku wae merga melu pelaJaran sekolahan. Saupama wayah olah raga ngepasi liburan sekolah. Sajroning seminggu kuwi Dimas babar pisan ora olah raga. Gara-gara nindakake prentahe mas Indra iki Dimas ngalami owah-owahan ing awake. Saliyane awake dadi luwih seger. Rasa ngantuk sing biyasane dirasakake nalika diwulang gurune ing sekolahan wis ora dirasakake maneh. Kahanan kaya ngene iki kang tansah ndadekake Dimas ora nate absen tangi esuk lan lari pagi. Dina jemuah sore, mas Indra dolan menyang omahe Dimas. Tekane mas Indra sore kuwi saliyane menehi ngerti apa wae kang kudu digawa Dimas. Uga kanggo pamit lan ijin menyang wong tuwane Dimas. Amarga sing ngajak Dimas munggah gunung budheg iku mas Indra sing wis duwe pengalaman akeh ing babagan munggah gunung. Dening wong tuwane, Dimas diijinake melu munggah gunung budheg. "Dim, kowe oleh melu munggah gunung. Nanging kowe aja sembranan lan kudu manut karo apa sing dikandhakake mas Indra, ya?" pesene bapake Dimas. "Inggih, Pak. Kula bakal manut kaliyan Mas Indra." Ijin iki ora mung gawe atine Dimas seneng, nanging Mas Indra uga melu seneng. Sawise njaluk ijin. Mas Indra banjur menehi ngerti Dimas ngenani apa wae sing digawa kanggo munggah gunung sesuk. Ngenani barang-barang sing kudu sing digawa Dimas kanggo munggah gunung sesuk kuwi kayata jaket kandel, mantel, sepatu, lan banyu ngombe. "Sing kok gawa cukup kaya sing tak omongke iku. Jalaran kanggo liyane kayata konsumsi lan tendhane sarta babagan liyane wis tak siyapake kabeh." "Nggih, Mas." Dina candhake watara jam telu sore sawise markirake motor, Dimas lan Mas Indra banjur wiwit munggah menyang gunung budheg. Durung nganti setengah jam mlaku. Ambegane Dimas wis krenggosan. "Yen ora wis ora kuwat aja dipeksa, Dim. Awake dhewe leren dhisik sawetara. Mengko yen wis pulih tenagamu lagi dibacutake."
"Nggih, Mas," wangsulane Dimas kanthi krenggosan. Sinambi ngenteni tenagane Dimas pulih. mas Indra menehi ngerti ponakane apa wae kang kudu ditindakake lan kudu diendhani nalikane munggah gunung. "Yen kowe lagi munggah gunung. Eling-elingen telung perkara iki : aja ninggalake apa wae kajaba tipak sikil, aja mateni apa wae kajaba wektu, lan aja njupuk apa wae kejaba foto. Lan siji maneh aja pisan-pisan mbuwang sampah sembranan." Dimas manthuk tandha ngerti. Saka apa kang dikandhakake mas Indra. Dimas dadi ngerti alesane mas Indra njaluk bekas botol plastik banyune. Sawise tenagane pulih. Dimas lan Mas Indra banjur nerusake perjalanan. Amarga akeh lerene Dimas lan mas Indra ora kebageyan nonton srengenge angslup saka puncak gunung budheg. Ing kalodhangan kuwi Dimas sempet gela. Nanging rasa gela kuwi ilang, samungkure mas Indra ngomong, "Tujuane munggah gunung iku ora kanggo ngoyak nonton srengenge angslup utawa kanggo nyawang sesawangan kang endah. Tujuane wong munggah gunung iku siji yaiku bisa bali kanthi slamet." Dikandhani kaya ngono Dimas mung meneng lan ngrasa apa sing dikandhakake mas Indra pancen bener. 7 9
8 0 Dolan Menyang Guwa Selomangkleng Weruh tas gedhe kang gumlethak ing ruwang tamu omahe. Adi bisa mbedhe sapa tamu kang teka ing omahe sore kuwi. Sakawit Adi clingukan nggolek ing ngendi sing nggawa tas kuwi. Bareng menyang ruwang keluwarga. Tenan. Sing dibedhe Adi ora kliru. Mas Indra, kakang misanane, sing duwe tas kang gumlethak ing ruwang tamu dolan menyang omahe. "Sampun dangu, Mas?" takone Adi sinambi nyalami Mas Indra. "Lumayan, Di. Awakmu jam samene kok wis mulih?" wangsulane mas Indra sinambi ganti takon menyang Adi. "Nggih, Mas. Niki wau wasul enjing mergi guru-gurune sami badhe rapat ing kabupaten." "Waduh, kebeneran." "Kebeneran kados pundi, Mas?" "Ngene. Dina iki aku duwe niyat bakal kemah ing cedhake guwa selomangkleng. Wiwitane aku arep kemah ing kono karo kancaku. Emane, dumadakan kanca sing bakal dakajak kuwi ora bisa melu. Kepriye saupama kowe wae sing dakajak kemah?"
Ditakoni kaya ngono mesthi wae atine Adi bungah banget. Jalaran wis suwe Adi duwe pepinginan kemah karo kakang misanane kuwi. Senajan Adi pengin banget melu mas Indra kemah. Nanging dheweke durung bisa enggal mangsuli pitakone mas Indra. Jalarane dheweke wedi wong tuwane sakloron ora ngidini. Rumangsa weruh kena ngapa Adi ora enggal mangsuli pitakonane. Mas Indra luwih dhisik menehi katrangan sing banget gawe bungahe Adi. "Aku mau wis taren karo bapak lan ibumu ngenani pepinginanku ngajak kowe kemah. Bapak lan ibumu wis ngidini. Aku mung kari takon awakmu wae. Yen awakmu pengin melu. Ayo. Nanging yen awakmu ora melu ora dadi ngapa." Apa sing dikandhakake mas Indra iki banget gawe bungahe Adi. Nanging sadurunge mangsuli pitakone mas Indra. Sepisan maneh Adi nyuwun pirsa menyang bapak lan ibune. "Pak, Bu. Adi menapa pareng nderek kemah mas Indra?" Bapak lan ibune manthuk bebarengan. "Yeeeee......Nggih, Mas. Kula purun nderek Mas Indra kemah," ujare Adi sinambi jingkrak-jingkrak kesenengen. "Bapak lan ibu ngijini, sauger ing kono mengko kowe ora kena rewel lan nakal, sarta kudu manut karo sing dikandhakake Mas Indra. Piye? Saguh?" tambahe ibune. "Nggih, Bu. Kula saguh. Kula bakal manut lan boten bakal nakal kok." Kaputusane Adi ndadekake Mas Indra mesem. "Yen awakmu melu. Saiki maem lan rampung kuwi leren dhisik. Sawise kesele mari. Mengko dakomongi barang-barang apa wae sing kudu kokgawa." "Siyap, Mas." Watara setengah jam candhake. Adi wis rampung anggene mangan awan. Adi banjur lungguh ing cedhake mas Indra. Ing wektu kuwi Adi takon ngenani guwa selomangkleng ngendi sing bakal ditekani. Jalaran Adi ngerti ana guwa selomangkleng cacah loro sing dingerteni. Siji guwa selomangkleng ing Kediri lan sijine maneh guwa selomangkleng ing Tulungagung. "Mas, niki mangke guwa selomangkleng pundi ingkang bakal ditekani? Soale sangertos kula, guwa selomangkleng kuwi cacahe wonten kalih." "Ana loro kuwi ngendi wae?" 8 1
8 2 "Setunggal wonten Kediri, setunggale wonten Tulungagung, Mas." "Wah, awakmu hebat, Di. Jebul awakmu wis ngerti karo guwa selomangkleng. Sing arep ditekani mengko guwa selomangkleng sing manggon ing Tulungagung." "Hehehe, namung ngertos kedhik, niku mawon ngertos kula saking buku mawon, Mas." "Hla, kuwi malah apik, Di. Yen sadurunge awakmu ngerti saka buku. Iki mengko awakmu bakal ngerti kahanane guwa selomangkleng sacara langsung." Ing kalane jagongan kuwi. Adi dikandhani mas Indra ngenani apa wae sing kudu digawa sajroning kemah mengko. Samungkure ngerti apa sing kudu digawa. Adi banjur nggoleki barang-barang kuwi lan nglebokake menyang njero tase. Kira-kira jam setengah papat sore Adi lan mas Indra budhal menyang guwa selongkleng. Kurang saka sajam candhake kekarone wis tekan guwa selomangkleng. Sawise tekan Adi lan mas Indra banjur ngedegake tendha kanggo nginep. Adi ora bisa nyingidake rasa nggumune nalika sepisanan weruh guwa selomangkleng. Saliyane nggumun Adi ngrasa bingung kepriye carane wong jaman biyen bisa nggawe guwa sing samono gedhene. Guwa selomangkleng ing Tulungagung iki mujudake guwa gaweyan. Tegese guwa ora kabentuk kanthi alami nanging guwa iki mujudake gaweyane manungsa. Ngenani sapa sing nggawe, kepriye carane nggawe lan piranti apa sing digunakake tekan seprene isih durung ana sing ngerteni. "Hla, relief Arjunawiwahane pundi, Mas? kok boten ketawis? Sing ketawis saking njawi namung relief mlungker-mlungker mawon ngoten, Mas." "Relief arjunawiwahane manggon ing njero, Di. Coba rada nyedhaka!" Adi manut. Sawise cedhak relief arjunawiwaha sing sadurunge mung dingerteni saka buku wusanane bisa disawang sacara langsung. Kaendahan lan aluse pahatan relief ing njero guwa banget gawe nggumun lan senenge Adi. "Oh, iya, Di. Aku pengin takon. Saliyane guwa selomangkleng ing kene ana peninggalan apa wae?"
"Wonten candhi meja, Mas. Nanging ing pundi papane kula mboten ngertos." "Wah, pengetahuanmu jebule amba ya! Awakmu bisa ngerti ing kene ana candhi meja." "Hla, wonten tulisane niku, Mas." Mas Indra mesem. "Apa kok tindakake iki apik, Di. Soale awakmu ora sawates dolan utawa kemah. Nanging gelem golek informasi saka papan sing kok tekani." Sawise tendha kasil madeg. Mas Indra banjur ngajak Adi munggah ing candhi meja. Ing kalane arepe munggah. Adi keplese kang njalari dhengkule keberet nganti ngetokake getih. Weruh kahanane sikile Adi kang tatu. Mas Indra ngajak Adi bali mudhun. "Kothak obate endi, Di?" takone mas Indra. "Wadhuh kula kesupen nglebetne, Mas," wangsulane Adi sinambi pringisan. Ing wektu iku mas Indra ngrasa tinimbang nyeneni Adi luwih becik nambani sikile Adi. Mas Indra banjur tolah-toleh sajak ana sing digoleki. Bareng wis weruh apa sing digoleki. Mas Indra banjur menyat lan njupuk sing digoleki. "Keong niki badhe damel napa, Mas?" "Mengko awakmu bakal ngerti dhewe." Keong banjur dipecah. Sawise kuwi dijupuk awake sing isih metu ilere banjur ditemplekake ing tatune Adi. Sakawit Adi ngrasa jijik. Nanging rasa jijik kuwi ilang bareng Adi ngerti dayane keong kang ditemplekake ing tatune. "Hebat, Mas. Getihe sampun mboten mili. Kok saged nggih?" "Soale iler keong kuwi ngandhut sawijining unsur sing bisa ngendhegake getih ing tatu. Sadurunge obat-obat kimia ditemokake. Simbahe awake dhewe biyen nggunakake iki kanggo ngusadani tatune." Wangsulane Mas Indra iki ndadekake Adi meneng sawetara. Sajroning meneng Adi sadhar yen isih akeh kang kudu disinaoni. 8 3
8 4 Dolan Menyang Museum Dina iki Aldo bakal diajak Aji, kangmase menyang Museum Wajakensis, Tulungagung. Babagan iki mesthi wae gawe senenge Aldo. Sasuwene iki Aldo mung ngerti museum saka critane kangmase wae. Critane kangmase iki kang ndadekake Aldo pengin ngerti dhewe ing jero museum iku ana apa wae. Sadurunge budhal luwih dhisik Aldo nyepakake piranti tulise. Senajan misine dina iki mung dolan nanging Aldo kepengin nyathet apa wae sing dianggep penting. Sabubare nglebokake piranti tulise menyang jero tas. Aldo nimbali kangmase. "Mas, ayo budhal saiki!" ujare Aldo sinambi nothok lawang kamare kangmase. "Sik ta, Do. Saiki hlo isih jam pitu esuk. Museume durung bukak," wangsulane Aji. Wangsulane Aji iki ndadekake Aldo rada kuciwa. "Mosok jam semene isih durung buka, Mas? Kamangka biyasane jam semene iki sekolahku wis masuk?" takone Aldo maneh.
Ora watara suwe Aji metu saka kamare sinambi nggawa salembar kertas kang dilempit. Gambar lan tulisan ing kertas kang digawa Aji iku narik kawigatene Aldo. "Yah mene iki museume durung buka, Do. Yen kowe ora percaya wacanen iki!," ujare Aldo sinambi ngelungake kertas kang dicekel menyang Aldo. Kertas saka kakange ditampa lan diwaca dening Aldo. Gambar lan tulisan kang isine nyritakake koleksi apa wae kang kasimpen ing museum Wajakensis banget gawe bungahe Aldo. "Niki sedaya wonten ing museum, Mas?" takone Aldo setengah ora percaya. Sing ditakoni ora wangsulan nanging mung manthuk. "Mas, ayo budhal saiki!" "Do, tak kandhani ya! Saiki isih durung buka. Yen ora percaya tulisan iki wacanen!" prentahe Aji sinambi nuding perangan ing kertas kang dikarepake. "Oh, iya-iya Mas. Hla, aku kadhung macak iki piye?" "Tinimbang tokan-takon wae. Becike wacane kertas sing kok cekel iku nganti tuntas. Lan sing kudu kok ngerteni. Saliyane apa kang tinulis ing kertas kuwi. Isih Musium Wajakensis isih duwe koleksi kang luwih akeh maneh." "Tenan, Mas?" "Tenan." Sepuluh menit candhake Aldo wis rampung anggene maca. Sabubare rampung kertas banjur dilempit lan diparingake kangmase. Aji banjur nglebokake kertas iku menyang njero tase. Sinambi ngenteni Aldo nyetel tipi. Tanpa dinyana ing giyaran tipi esuk kuwi. Ana warta ngenani penemuan koin kuna ing sawijining papan kang ora adoh saka omahe Aldo. Lan manut kabar ing tipi esuk kuwi. Wektu iki koin kuna iku wis diamanake ing museum Wajakensis. "Mas, Mas. Sampeyan ngertos kabar wau?" "Kabar apa ta Do?" "Penemuan koin kuna ing cedhak omahe dhewe." "Mendah? Hla banjur piye?" "Nggih, Mas. Manut kabar mau wekdal niki koin kunane disimpen ing museum sing bakal awake dhewe dolani." "Wah, berarti iki awakmu untung banget, Do." 8 5
8 6 "Kok saged, Mas? "Jalaran kowe bakal dadi salah siji bocah sing bakal ngerti koin saka jaman kuna iku kanthi langsung." "Tapi kan sampun dilebetake tipi, Mas. Dadose sampun kathah ingkang ngertos." "Bener. Sing ngerti wis akeh. Ning akeh-akehe lak ya mung saka tipi. Dene kowe bakal ngerti sacara langsung." Aldo ora nerusake anggene takon. Jalaran dheweke ngrasa apa kang dikandhakake kangmase ana benere. Wektu sing dienteni teka tenan. Watara jam wolu esuk Aldo lan kangmase budhal menyang museum. Sadurunge budhal ora klalen Aldo lan kangmase pamitan dhisik menyang wong tuwane sakloron. Untunge jarak antarane omahe Aldo lan museum ora patia adoh. Yen ditempuh nganggo sepedha motor kira-kira mung mbutuhake wektu setengah jam. Satekane museum Aldo lan kangmase dipapag kanthi grapyak dening pengelola museum. Saka pitepungan dina kuwi. Aldo ngerti yen priya kang mapag tekane lan kangmase dina kuwi asmane Pak Hariyadi. Sawise mlebu jero museum. Aldo nggumun marang sesawangan ing ngarepe. Saliyane nggumun Aldo ngrasa bingung. Rasa bingung iki tuwuh merga lagi dina iki dheweke ngerti sesawangan kang kaya dheweke weruhi dina iki. Saka saweneh tinggalan saka jaman kuna kang kasimpen ing jero museum. Reca sing nggawa penthung sing kapetung akrab klawan Aldo. "Lek reca sing iki mirip kaya sing manggon ing cedhak daleme paklik ya Mas?" "Iya, bener. Kowe isih kelingan ora? Reca iki jenenge apa?" "Isih lah, Mas. Namine Dwarapala." Aji menehi jempol merga wangsulane adhine bener. Jempol saka kangmase iki mesthi wae gawe atine Aldo tansaya bungah. "Banjur gunane dwarapala iki apa?" dumadakan Pak Hariyadi takon menyang Aldo. Merga ora bisa mangsuli. Aldo godheg kanthi alon. "Hla fungsine napa, Pak?" Aldo nyuwun pirsa menyang pak Hariyadi. "Gunane kanggo njaga wewangunan suci. Tuladhane candhi," wangsulane Pak
Hariyadi. Amarga babagan iki mujudake kawruh anyar lan dianggep penting tumrap Aldo. Ngenani apa sing mentas ditakonake Pak Hariyadi jangkep klawan wangsulane banjur ditulis menyang buku cathethane. Aji lan Pak Hariyadi kang nonton sing ditindakake Aldo mung mesem. "Hlo, niki kok wonten kados monyet ingkang saged ngadeg niki napa Pak?" "Kuwi ana tulisane. Coba wacanen dhewe!" Aldo banjur nuruti prentahe Pak Hariyadi. "Manusia purba niku napa ta Pak?" "Manusia purba iku mujudake jenis makhluk mirip manungsa sing urip sadurunge manungsa ana ing alam donya. Saiki makhluk iku wis ora ana maneh. Amarga wis suwe punah. Sing kasisa mung sisa-sisa balunge wae," wangsulane Pak Hariyadi. Saliyane patung mirip monyet kang bisa ngadeg. Aldo nggumun kena ngapa ana prau saka kayu kang kasimpen ing jero museum. Aldo bingung merga papan dununge museum adoh saka laut. "Menawi niki, Pak. Kok wonten prau saking kayu ing mriki?" "Oalah yen kuwi nggo pangeling-eling yen ing jaman biyen Tulungagung sisih kidul mujudake rawa-rawa kang gedhe. Yen mangsa rendheng mesthi banjir. Lan prau saka kayu kaya iki siji-sijine alat transportasi kang bisa digunakake," jlentrehe Pak Hariyadi. Wangsulane Pak Hariyadi kang kaya ngene iki ndadekake nggumune Aldo ora rampung-rampung. Aldo babar pisan ora ngira yen kutha klairane iki ing jaman biyene nate duwe rawa kang kapetung gedhe. Babagan iki klebu kawruh anyar kanggone Aldo. Mulane perangan iki banjur dicathet Aldo ing buku cathethane. Samungkure nyathet Aldo ngematake kanthi temenan jejeran peninggalan saka watu koleksi museum liyane kang ora kalah endahe. 8 7
8 8 Riwayat Karya Ingon-ingone Ki Demang ~ Jaya Baya No. 5 Minggu I Oktober 2017 Jaket kanggo Ibu ~ Jaya Baya No.17 Minggu IV Desember 2017 Jam kanggo Widya ~ Jaya Baya No. 51 Minggu III Agustus 2017 Janjine Landak ~ Jaya Baya No. 08 Minggu IV 2017 Sepatu Ajaib ~ Jaya baya No. 15 Minggu II Desember 2017 Tugas saka Bapak ~ Jaya Baya, No. 40 Minggu I Juni 2019 Kiki lan Riri ~ Jaya Baya No. 10 - Minggu I Nopember 2018 Ngelmu Pari ~ Jaya Baya Minggu III Desember 2018 Prangkap Nyamuke Rendra ~ Jaya Baya No. 38 Minggu III Mei 2018 Sithik Edhing ~ Jaya Baya No. 18 Minggu V Desember 2018 Ufo ~ Jaya Baya No. 32 Minggu I April 2018 Ukuman kanggo Bubu ~ Jaya Baya No 03 Minggu III Septemebr 2018 Ajar Primpen ~ Jaya Baya, No. 44 Minggu V Juni 2019 Jamur Sekti ~ Jaya Baya No. 21 Minggu 2019 Ngrewangi Melda Bakulan ~ Jaya Baya, No. 52 Minggu IV Agustus 2019 Oglangan ~ Jaya Baya No. 20 Minggu II Januari 2019 Rembulan Kembar ~ Jaya Baya No. 24 Minggu II Pebruari 2019 Dolan menyang Gunung Budheg ~ Jaya Baya No. 25 Minggu III Pebruari 2020 Dolan menyang Goa Selomangkleng ~ Jaya Baya, No. 33 Minggu II April 2020 Dolan menyang Museum ~ Jaya Baya, No. 49 Minggu I Agustus 2019
Biodhata Penulis Zuly Kristanto, lair ing Tulungagung, 14 Juli 1990. Alumnus Jurusan Pendidikan Bahasa lan Sastra daerah (Jawa) Unesa iki nate dadi wartawan tabloid Posmo. Saiki kajaba dadi penulis lepas kanggo sawetara media cetak lan on- line uga nyambi dadi tukang momong angin, lintang, rembulan, lan srengenge. E-book 'Sithik Edhing' kang panjenengan waos niki mujudake buku kapapat kang diasilake penulis kang saiki manggon ing dhukuh Miridudo, desa Mirigambar, kecamatan Sumbergempol, kabupaten Tulungagung. Penulis bisa dihubungi ing e-mail: zulykristanto@gmail. com lan hp/wa 085707088247.
gulungtukar.org