TEMBUNG KAHANAN POLIMORFEMIS ING CERKAK KALAWARTI DJAKA LODANG EDISI TAUN 2015 SKRIPSI Dipunaturaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Salah Satunggaling Sarat Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan dening Riska Ika Susilawati NIM. 14205241076 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2018
WEDHARAN Ingkang tapak asma wonten ing ngandhap menika, kula: Nama : Riska Ika Susilawati NIM : 14205241076 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ngandharaken bilih skripsi menika saking asiling garapanipun kula piyambak. Samangretos kula, skripsi menika boten ngewrat seratan dening tiyang sanes, kajawi bab tartamtu ingkang kula pendhet minangka sarana kangge dhasar panyeratan kanthi nggatosaken tata cara saha paugeran panyeratan skripsi. Menawi kasunyatanipun kabukten bilih wedharan menika boten sedayanipun dados tanggel jawab kula piyambak. Yogyakarta, 11 Juli 2018 Panyerat, Riska Ika Susilawati iv leres,
SESANTI Allah akan meninggikan orang-orang yang beriman di antaramu dan orang- orang yang diberi ilmu pengetahuan beberapa derajat. (Q.S Mujadilah: 11) v
PISUNGSUNG Kanthi raos syukur dhumateng Allah SWT, skripsi menika kula aturaken dhumateng Bapak saha Ibu kula ingkang sampun paring panjurung, panyengkuyung, saha donga pangestu satemah skripsi menika saged paripurna. vi
PRAWACANA Puji syukur panyerat aturaken dhumateng Allah SWT ingkang sampun paring rahmat saha hidayahipun, satemah panyerat saged ngrampungaken skripsi kanthi irah-irahan "Tembung Kahanan Polimorfemis ing Cerkak Kalawarti Djaka Lodang Edisi Taun 2015" menika saged kaimpun kanthi sae. Skripsi menika kaserat kangge njangkepi salah satunggaling sarat anggayuh gelar sarjana pendidikan. Panyerat ugi ngaturaken agunging panuwun dhumateng Ibu Dra. Siti Mulyani, M. Hum. minangka Dosen Pembimbing skripsi ingkang sampun paring panjurung, pamrayogi, panyaruwe, saha bimbingan kanthi sareh saha ekhlas sadangunipun kula nyerat skripsi, satemah skripsi menika saged paripurna kanthi sae. Skripsi menika saged paripurna ugi amargi sampun dipunsengkuyung saking mapinten-pinten pihak. Awit saking menika, panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng: 1. Bapak Prof. Dr. Sutrisna Wibawa, M. Pd. minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring wekdal dhateng kula kangge pados ngelmu. 2. Ibu Prof. Dr. Endang Nurhayati, M. Hum. minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. 3. Bapak Prof. Dr. Suwardi, M. Hum. minangka Ketua Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring kawruh saha pandom salebeting kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. 4. Ibu Venny Indria Ekowati, M. Litt. minangka Dosen Penasehat Akademik ingkang sampun paring bimbingan, panyengkuyung, saha panjurungipun sadangunipun kula sinau ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. 5. Bapak Ibu Dosen Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring kawruh mawarni-warni ingkang murakabi tumrap panyerat. 6. Staf karyawan Jurusan Pendidikan Bahasa dan Seni awit pambiyantunipun. vii saking
7. Dosen Penguji Tugas Akhir Skripsi ingkang sampun paring pambiji saha pamrayoginipun. 8. Tiyang sepuh kula, Bapak Sriyanto Harjanto saha Ibu Paryanti ingkang sampun paring pangestunipun. 9. Kanca-kanca Klas B Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah angkatan 2014 saha sadaya pihak ingkang sampun panjurung saha pandonganipun dhateng panyerat satemah skripsi menika saged paripurna kanthi sae. Skripsi menika tamtu kemawon taksih dereng saged kawastanan sae, jangkep menapa malih paripurna. Pramila saking menika sadaya pamrayogi menapa dene panyaruwe saking sedayanipun tansah katampi kanthi bingahing manah saha agunging panuwun. Wasana, kanthi raos andhap asor panyerat gadhah pangajap mugi-mugi skripsi menika saged murakabi tumrap pamaos saha panyerat. Yogyakarta, 11 Juli 2018 Panyerat, Riska Ika Susilawati viii
WOSING ISI Kaca IRAH-IRAHIPUN ... i PASURUJUKAN ... ii PENGESAHAN ... iii WEDHARAN ... iv SESANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWACANA ... vii WOSING ISI ... ix DAFTAR TABEL ... xii DAFTAR LAMPIRAN ... xiii DAFTAR CEKAKAN ... xiv SARINING PANALITEN ... xv BAB I PURWAKA ... 1 A. Dhasaring Panaliten ... 1 B. Underaning Panaliten ... 4 C. Watesaning Panaliten ... 5 D. Wosing Panaliten ... 5 E. Ancasing Panaliten ... 6 F. Paedahing Panaliten... 6 G. Pangretosan ... 6 BAB II GEGARAN TEORI ... 8 A. Morfologi ... 8 1. Pangertosan ... 8 2. Proses Morfologi ... 9 a. Tembung Andhahan ... 10 b. Tembung Rangkep ... 13 c. Tembung Camboran ... 16 B. Tembung ... 18 C. Tembung Kahanan ... 19 ix
D. Tembung Kahanan Polimorfemis ... 20 1. Tembung Kahanan Polimorfemis mawi Wuwuhan ... 21 2. Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep ... 23 3. Tembung Kahanan Polimorfemis Camboran ... 24 4. Tembung Kahanan Polimorfemis Kombinasi ... 25 E. Jinising Tembung Kahanan Polimorfemis ... 25 1. Tembung Kahanan Polimorfemis Jinis Wujud ... 25 2. Tembung Kahanan Polimorfemis Jinis Ukuran ... 26 3. Tembung Kahanan Polimorfemis Jinis Warni ... 29 4. Tembung Kahanan Polimorfemis Jinis Raos ... 30 5. Tembung Kahanan Polimorfemis Jinis Mental ... 31 F. Panaliten ingkang Jumbuh ... 32 G. Nalaring Pikir ... 34 BAB III CARA PANALITEN ... 37 A. Jinising Panaliten ... 37 B. Data saha Sumbering Data ... 37 C. Caranipun Ngempalaken Data ... 38 D. Pirantining Panaliten ... 39 E. Caranipun Nganalisis Data ... 41 F. Validitasi saha Realibilitas ... 43 BAB IV ASILING PANALITEN ... 45 A. Asiling Panaliten ... 45 B. Pirembagan... 54 1. Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan ... 56 a. Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Ater-Ater ... 56 b. Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Seselan ... 68 c. Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Panambang ... 71 x
d. Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Sesarengan ... 75 2. Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep ... 80 a. Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Dwilingga... 81 b. Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Dwilingga Semu ... 86 c. Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Dwilingga Salin Swara87 d. Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Dwipurwa ... 89 3. Tembung Kahanan Polimorfemis Camboran... 90 a. Tembung Kahanan Polimorfemis Camboran Lingga kaliyan Lingga ... 90 b. Tembung Kahanan Polimorfemis Camboran Lingga kaliyan Morfem Unik ... 92 4. Tembung Kahanan Polimorfemis Kombinasi ... 96 BAB V PANUTUP ... 98 A. Dudutan ... 98 B. Implikasi ... 99 C. Pamrayogi ... 100 KAPUSTAKAN ... 101 LAMPIRAN ... 103 xi
DAFTAR TABEL Kaca Tabel 1. Wuwuhan Basa Jawi ... 11 Tabel 2. Format Kertu Data Tembung Kahanan Polimorfemis ... 39 Tabel 3. Wujud, Pandhapuking, saha Jinis Tembung Kahanan Polimorfemis ... 46 xii
DAFTAR LAMPIRAN Kaca Lampiran 1. Tabel Asiling saha Analisis Wujud, Pandhapuking, saha Jinis Tembung Kahanan Polimorfemis ing Cerkak Kalawarti Djaka Lodang Edisi Taun 2015 ... 103 xiii
DL DLS DL Semu DP KDL L N TA TK TKP DAFTAR CEKAKAN : Dwilingga : Dwilingga salin swara : Dwilingga semu : Dwipurwa : Kalawarti Djaka Lodang : Lingga : Nasal : Tembung aran : Tembung kahanan : Tembung Kahanan Polimorfemis xiv
TEMBUNG KAHANAN POLIMORFEMIS ING CERKAK KALAWARTI DJAKA LODANG EDISI TAUN 2015 Dening Riska Ika Susilawati NIM 14205241076 SARINING PANALITEN Panaliten menika gadhah ancas kangge ngrembag babagan tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Panaliten menika ngandharaken wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Data ing panaliten menika awujud tembung kahanan polimorfemis. Sumber datanipun cerkak ing kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Cara ngempalaken data kanthi cara maos saha nyerat. Data dipunanalisis kanthi cara teknik deskriptif. Validitas ingkang dipunginakaken validitas triangulasi teori, validitas intrarater, saha inggih menika validitas realibilitas stabilitas. interrater. Realibilitas ingkang dipunginakaken ingkang kapanggihaken tembung andhahan, tembung rangkep, tembung camboran, saha tembung kahanan polimorfemis kombinasi. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater ingkang kapanggihaken N {ng-, n-, m-} saha {kuma-}. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan seselan ingkang kapanggihaken {-um-}. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan panambang ingkang kapanggihaken {-an}. Tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan sesarengan ingkang kapanggihaken wuwuhan sesarengan {ka-/-an} saha {N-/-i}. Tembung kahanan polimorfemis rangkep ingkang kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga, rangkep dwilingga semu, rangkep dwilingga salin swara, saha tembung kahanan polimorfemis rangkep dwipurwa. Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kapanggihaken camboran ingkang kadhapuk saking tembung lingga kaliyan tembung lingga {L+L} saha kadhapuk saking tembung lingga kaliyan morfem unik {L+Unik}. Tembung kahanan kombinasi ingkang kapanggihaken kadhapuk saking tembung lingga ingkang dipunrangkep mawi wuwuhan. Pandhapuking tembung kahanan polimorfemis ngandharaken pandhapuking tembung kahanan polimorfemis ingkang awujud tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan, tembung rangkep, tembung camboran, saha tembung tembung kahanan polimorfemis kahanan polimorfemis kombinasi. Jinising ingkang kapanggihaken kaperang dados gangsal inggih menika tembung kahanan jinis wujud, jinis ukuran, jinis warni, jinis raos, saha tembung kahanan polimorfemis jinis mental. Wujud tembung kahanan polimorfemis Pamijining tembung: tembung kahanan, polimorfemis, cerkak. xv
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Basa Jawi menika basa ingkang dipunginakaken tiyang Jawi kangge sarana wawan rembag minangka sesambetan ing bebrayan. Wawan rembag menika dipunginakaken kangge ngandharaken kekajengan, pangraos, utawi pamanggih saking panutur dhateng mitra tutur. Salah satunggaling cara kangge ngandharaken pangraos saha pamanggih inggih menika kanthi wujud seratan. Panyerat anggenipun ngandharaken pangraos saha pamanggih kanthi seratan kedah nggatosaken panganggening ukara saha pamilihing tembung supados ancas saking andharan kasebat saged dipunmangertosi maksudipun. Seratan-seratan menika kasusun saking ukara-ukara. Ukara-ukara menika kadhapuk saking mapinten-pinten tembung. Tembung-tembung maneka warni jinisipun. Adhedhasar jinisipun tembung, tembung basa Jawi saged kaperang dados 10 inggih menika tembung aran, tembung kriya, tembung sipat, tembung katrangan, tembung sesulih, tembung wilangan, tembung panggandheng, tembung ancer-ancer, tembung panyilah, saha tembung panyeru (Sasangka, 2001: 98). Salah satunggaling jinising tembung ingkang ndhapuk ukara inggih menika tembung sipat. Tembung sipat ugi saged dipunsebat tembung kahanan (Sasangka, 2001: 103). Tembung menika saged dipunsebat tembung kahanan amargi wonten titikanipun. Titikanipun tembung kahanan menika saged dipuntingali saking titikan morfologis saha sintaksis. Titikan morfologis tembung kahanan inggih menika tembung kahanan saged karaketan wuwuhan sesarengan {ke-/-en}. 1
Tuladhanipun tembung kahanan karaketan wuwuhan sesarengan {ke-/en} inggih menika tembung kematengen. Tembung kematengen menika lingganipun mateng. Tembung kematengen kadhapuk saking tembung mateng 'mateng' lajeng karaketan wuwuhan sesarengan {ke-/-en}. Tembung mateng kalebet tembung kahanan amargi saged karaketan wuwuhan sesarengan {ke-/-en} satemah dados tembung kematengen ingkang tegesipun ngandharaken kahanan satunggaling bab ingkang asipat langkung ing lingganipun. Titikan sintaksis tembung kahanan inggih menika tembung kahanan saged dipunwuwuhi tembung rada, luwih, ora, dhewe, utawi banget. Tuladhanipun tembung ayu manawi dipunwuwuhi tembung rada, luwih, ora, dhewe, saha banget dados rada ayu, luwih ayu, ora ayu, ayu dhewe, saha ayu banget. Tembung kahanan gadhah sipat unik bilih dipuntandhingaken kaliyan tembung sanesipun inggih menika tembung kahanan saged kadhapuk saking tembung kahanan ingkang karaketan kaliyan morfem unik tuladhanipun tembung abang mbranang saha padhang njingglang. Tembung abang mbranang 'abrit sanget' kadhapuk saking tembung kahanan abang 'abrit' ingkang karaketan morfem unik mbranang. Wondene tembung padhang njingglang 'terang sanget' kadhapuk saking tembung kahanan padhang 'terang' kaliyan morfem unik njingglang. Morfem unik mbranang namung saged karaketan kaliyan tembung kahanan abang dene morfem unik njingglang namung saged karaketan kaliyan tembung kahanan padhang. 2
3 Tembung kahanan menika wujudipun wonten kalih inggih menika monomorfemis kaliyan polimorfemis. Panaliten ingkang dipunrembag inggih menika tembung kahanan polimorfemis amargi tembung kahanan polimorfemis ngalami ewahing wujud saha teges bilih dipuntingali saking proses morfologisipun tembung utawi morfemipun dene tembung kahanan monomorfemis boten ngalami ewahing wujud saha teges amargi boten ngalami proses morfologisipun bilih dipuntingali saking wujud morfemipun. Tembung kahanan polimorfemis menika saged kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Cerkak-cerkak menika minangka salah satunggaling wujud seratan Jawi ingkang nggatosaken panganggening struktur gramatikal mliginipun tembung kahanan polimorfemis. Panganggening tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 menika ngrembag wujud, pandhapuking, saha jinis tembung. Tuladhanipun tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 kaandharaken wonten ngandhap menika. "Ananging bagean dhadha lan gegere Joko uga pating plenthing abang- abang." (KDL: 01: 20/6/15) Saking tuladha wonten ing ngginggil menika tembung abang-abang kalebet tembung kahanan polimorfemis ingkang wujud dwilingga amargi tembung abang-abang kadhapuk kanthi ngambali tembung lingganipun 'abang' kanthi wetah. Miturut jinising tembung abang-abang kalebet tembung kahanan warni amargi ngandharaken warni abang 'abrit'. Pandhapuking tembung abang-abang
'kathah-kathahipun warni abrit' kanthi cara ngambali kanthi wetah tembung lingga abang 'abrit' + dwilingga (DL). Awit saking andharan menika mliginipun bab wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan polimorfemis menika narik kawigatosanipun panaliti kangge ngrembag langkung wiyar. Panaliten ingkang dipuntindakaken menika dipunsukani irah-irahan "Tembung Kahanan Polimorfemis ing Cerkak Kalawarti Djaka Lodang Edisi Taun 2015". B. Underaning Panaliten Miturut dhasaring panaliten, undheraning perkawis panaliten ingkang dipuntliti kaserat wonten nggandhap menika. 1. Wujuding tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 2. Pandhapuking tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 3. Jinising tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 4. Tegesing tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 5. Produktivitas tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 4
C. Watesaning Panaliten Adhedhasar underaning perkawis saged dipuntingali bilih perkawis- perkawis ingkang kapanggihaken langkung kathah. Pramila kedah dipunwatesi supados mangkih saged ngasilaken panaliten ingkang fokus. Watesaning panaliten ingkang dipuntindakaken kaserat ing ngandhap menika. 1. Wujuding tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 2. Pandhapuking tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 3. Jinising tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. D. Wosing Panaliten Wosing perkawis wonten ing panaliten ingkang dipuntindakaken kados wonten ngandhap menika. 1. Menapa kemawon wujuding tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 2. Kadospundi pandhapuking tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 3. Menapa kemawon jinising tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 5
E. Ancasing Panaliten Panaliten ingkang dipuntindakaken gadhah ancas kados ing ngandhap menika. 1. Ngandharaken wujuding tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 2. Ngandharaken pandhapuking tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 3. Ngandharaken jinising tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. F. Paedahing Panaliten Asiling panaliten ingkang dipuntindakaken menika kaajab saged dados sumbering piwulang kagem para pamaos kaangkah kagem guru, murid, sarta masarakat umum ingkang remen nliti bab basa saha sastra Jawi mliginipun ngrembag babagan proses morfologis tembung kahanan polimorfemis miturut wujud, padhapuking, saha jinis tembung kahanan ing cerkak kalawarti Djaka Lodang. G. Pangertosan 1. Tembung kahanan inggih menika tembung ingkang nedahaken watak utawi sipating barang. 2. Tembung kahanan polimorfemis inggih menika tembung kahanan ingkang kadadosan saking kalih morfem utawi langkung (Wedhawati, 2006: 181). 6
Tuladha tembung kahanan polimorfemis inggih menika kadohan. Tembung kadohan menika lingganipun tembung adoh 'tebih'. Tembung adoh kalebet tembung kahanan amargi miturut titikan sintaksis tembung adoh saged dipunwuwuhi kaliyan tembung rada, dhewe, luwih, utawi banget satemah dados rada adoh, adoh dhewe, luwih adoh, adoh banget. Tembung kadohan menika kalebet tembung kahanan polimorfemis amargi kadhapuk saking kalih morfem inggih menika morfem 'adoh' kaliyan morfem {ka-/-an}. Tembung kahanan polimorfemis ingkang dipunrembag ing panaliten inggih menika tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. 7
BAB II GEGARAN TEORI A. Morfologi 1. Pangertosan Tembung morfologi menika saking basa Inggris morphology ingkang tegesipun ngelmu basa ingkang nyinau bab wujuding tembung (Yasin, 1988: 19). Tembung morfologi miturut etimologis asalipun saking basa Yunani inggih menika tembung morphe "wujud" saha logos "ngelmu", satemah morfologi tegesipun ngelmu ingkang ngrembag babagan wujud (Ralibi lumantar Mulyana, 2005: 3). Dene miturut istilah, morfologi ngewrat pangertosan perangan ngelmu basa ingkang ngandharaken dhasaring wujud tembung (Nurhayati, 2001: 2). Pamanggihing Nurhayati dipunjangkepi dening Yasin (1988: 20) ingkang ngandharaken bilih morfologi inggih menika ngelmu basa ingkang nyinau bab-bab ingkang wonten gegayutan kaliyan wujud utawi struktur tembung sarta pangaribawa ewah-ewahing wujud tembung dhateng jinis saha tegesing tembung. Salajengipun Ramlan (1979: 2) ngandharaken bilih morfologi inggih menika perangan ngelmu basa ingkang ngandharaken utawi nyinau bab tetembungan sarta pangaribawa ewah-ewahing wujud tembung dhateng jinis saha tegesing tembung. Lajeng Verhaar (1988: 52) ngandharaken bilih morfologi ngewrat pangertosan ngelmu basa ingkang nyinau susunan perangan-perangan tembung kanthi gramatikal. Saged dipunmangertosi bilih morfologi menika 8
9 nyinau menapa fungsinipun ewah-ewahan jalaran proses pandhapuking tembung inggih menika fungsi gramatik utawi fungsi semantik. Saking andharan saha pamanggihipun para ahli menika saged dipunpendhet dudutanipun bilih morfologi inggih menika salah satunggaling perangan ngelmu basa ingkang ngrembag babagan pandhapuking tembung sarta pangaribawa ewah-ewahing wujud tembung dhateng jinis saha tegesipun tembung. Ewah-ewahing tembung ing morfologi betahaken pirantos kangge ngewahi wujud dasar supados ngasilaken wujud enggal ingkang ndhapuk tembung inggih menika kanthi proses morfologi. 2. Proses Morfologi Tembung-tembung ing basa Jawi saged ewah wujudipun miturut panganggenipun. Ewah-ewahing wujud tembung ngewrat tigang bab ingkang kedah dipungatosaken, inggih menika (1) wujud dasar tembung ingkang dipunewahi, (2) cara padhapuking kangge ngewahi, saha (3) wujud enggal saking kasil ewah-ewahing tembung (Sudaryanto, 1991: 15). Wujud dasar tembung saged ewah sarta ngasilaken wujud enggal bilih wonten pirantos kangge ngewahi wujud menika. Pirantos kangge ngewahi wujud dasar tembung ing ngelmu morfologi dipunsebat proses morfologi. Arifin saha Junaiyah (2009: 8-9) ngandharaken bilih proses morfologi inggih menika proses ingkang ngewahi leksem dados tembung. Kridalaksana (2008: 202) ngandharaken bilih proses morfologi inggih menika proses ingkang ngewahi leksem dados tembung. Ing proses morfologi, leksem menika minangka
input, dene tembung minangka output. Salajengipun, Ramlan (1979: 27) ngandharaken bilih proses morfologi inggih menika proses pandhapuking tembung saking satuan sanesipun ingkang kalebet lingganipun. Salajengipun Samsuri (1978: 190) ngandharaken bilih proses morfologi inggih menika cara pandhapuking tembung kanthi ngraketaken morfem setunggal kaliyan morfem sanesipun. Pamanggihing Samsuri dipunjangkepi dening Yasin (1988: 48) ingkang ngandharaken bilih proses morfologi inggih menika cara pandhapuking tembung kanthi ngraketaken morfem setunggal kaliyan morfem sanesipun. Morfem menika wujud paling alit ing morfologi ingkang ngewrat teges. Miturut distribusinipun, morfem saged dipunperang dados kalih inggih menika morfem mardika saha morfem terikat. Yasin (1988: 23-24) ngandharaken bilih morfem mardika inggih menika wujud morfem ingkang saged madeg piyambak tanpa betahaken wujud sanesipun kangge ngraketaken wujud ingkang sampun wonten. Dene morfem terikat inggih menika morfem ingkang boten saged madeg piyambak saha kedah dipunraketaken kaliyan morfem sanesipun. Wonten ing proses morfologi, pandhapuking tembung wonten tigang cara inggih menika mawi wuwuhan, rangkep, saha camboran (Sudaryanto, 1991: 18). Saking pandhapuking tembung mawi wuwuhan, rangkep, saha camboran ngasilaken wujud tembung andhahan, tembung rangkep, saha tembung camboran ingkang kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Tembung Andhahan Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking lingganipun amargi karaketan wuwuhan. Pandhapuking tembung lingga 10
11 dados tembung andhahan menika kanthi cara ngraketaken wuwuhan ing ngajeng, wingking, utawi ing madyaning tembung lingga. Sadaya wuwuhan menika kalebet wujud morfem terikat. Wuwuhan wonten sekawan wujudipun inggih menika ater-ater, seselan, panambang, saha wuwuhan sesarengan. Wuwuhan ingkang dipunpanggihaken ing basa Jawi menika saged dipuntingali ing tabel ngandhap menika. Tabel 1. Wuwuhan Basa Jawi Seselan Ater-ater Panambang Wuwuhan sesarengan N- dak- tak- kok- tok- di- ka- ke- a- aN- paN- ma- mer- sa- pa- pi- pra- tar- kuma- kami- kapi- in- -um- -er- -el- i -a -e -en -an -na -ana -ane -ake ke-/en N-/-i N-/-ake N-/-na paN-/-an paN-/-e pa-/-an pi-/-an pra-/-an tak-/-ane tak-/-e tak-/-i tak-/-na tak-/-ana tak-/-a kok-/-i kok-/-ake/-ke kok-/-a kok-/-na kok-/-ana di-/-i di-/-ake kami-/-en kami-/-an sa-/-e -in-/-an Saking tabel ing inggil menika dipunandharaken maneka warni jinising wuwuhan. Wonten ing basa Jawi wuwuhan dipunperang dados sekawan inggih
12 menika ater-ater, seselan, panambang, saha wuwuhan sesarengan. Ater-ater inggih menika wuwuhan ingkang karaketaken ing sangajenging tembung lingga. Ater- ater ing basa Jawi wonten maneka warni wujudipun antawisipun ater-ater anuswara/N {ng-, n-, m-, ny-}, a-, ka-, ke-, di-, kuma-, mi-, saha sanes-sanesipun. Salah satunggaling wujud ater-ater anuswara ingkang ndayani ngewahi tembung dados tembung kriya utawi tembung kahanan inggih menika ater-ater N {ng-, n-, m-, ny-}. Ater-ater anuswara/N bilih karaketan ing tembung lingga gadhah teges inggih menika nindakaken padamelan kados ingkang dipunsebataken ing lingganipun utawi saged gadhah teges ngandharaken kahanan satunggaling bab ing lingganipun. Tuladhanipun ater-ater anuswara/N inggih menika {m-} ing tembung mbanyu ingkang asalipun saking tembung aran 'banyu' lajeng karaketan ater- ater {m-} ewah dados tembung mbanyu ingkang kalebet tembung kahanan. Tembung kahanan mbanyu 'ngandharaken kahanan satunggaling bab ing lingganipun' kadhapuk saking tembung lingga banyu 'barang cuwer' karaketan ater-ater N{m-}. Salajengipun wuwuhan wujud seselan inggih menika wuwuhan ingkang karaketan ing madyaning tembung. Seselan ing basa Jawi cacahipun wonten sekawan inggih menika -in-, -um-, -er-, saha -el-. Tuladhanipun seselan inggih menika {-um-} bilih karaketan kaliyan tembung lingga saged ndhapuk tembung dados tembung kriya utawi tembung kahanan. Seselan {-um-} ingkang ndhapuk tembung kahanan tuladhanipun ing tembung gumedhe 'ngandharaken kahanan
satunggaling bab ing lingganipun' ingkang kadhapuk saking tembung kahanan gedhe 'ageng' karaketan seselan {-um-}. Panambang inggih menika wuwuhan ingkang karaketaken pungkasaning tembung utawi sawingkingipun tembung. Panyeratan panambang kedah sinambung rapet kaliyan tembung lingganipun. Panambang ing basa Jawi wonten maneka warni wujudipun. Salah satunggaling wujud panambang inggih menika panambang {-an} ingkang ndhapuk tembung dados tembung aran, tembung kriya, utawi tembung kahanan. Tuladhanipun nggih menika tembung kahanan isinan 'ngandharaken kahanan ing lingganipun' kadhapuk saking tembung isin 'lingsem' karaketan panambang {-an}. Wuwuhan sesarengan inggih menika wuwuhan ingkang wujud ater-ater saha panambang karaketan kanthi sesarengan ing lingganipun. Salah satunggaling titikan tembung ingkang ngalami wuwuhan sesarengan inggih menika bilih salah satunggaling wuwuhan ingkang rumaket menika dipunpisahaken nyebabaken struktur saha teges tembung ingkang sampun kadhapuk risak. Tuladhanipun wuwuhan sesarengan inggih menika ngenomi ngandharaken kahanan ing lingganipun ingkang kadhapuk saking tembung kahanan enom 'enem' ingkang karaketan wuwuhan sesarengan {N-/-i}. 2. Tembung Rangkep Anggenipun ndhapuk tembung supados rangkep ing basa Jawi wonten prosesipun. Proses menika adatipun dipunsebat kanthi istilah proses reduplikasi tembung. Verhaar lumantar Nurhayati (2001: 38) ngandharaken bilih tembung 13 ing
14 rangkep inggih menika proses pandhapuking tembung kanthi ngambali sedaya utawi saperangan saking lingganipun. Miturut Mulyana (2005: 18) tembung rangkep kaperang dados wolu inggih menika: 1) Dwilingga (DL), 2) Dwilingga Salin Swara (DLS), 3) Dwipurwa (DP), 4) Dwipurwa Salin Swara (DPS), 5) Dwiwasana (DW), 6) Trilingga (TL). Sarta katambahan dwilingga semu (DL Semu) ingkang ndhapuk tembung dados tembung rangkep. Jinising tembung rangkep menika kaandharaken ing ngandhap menika. a) Dwilingga (DL) Dwilingga inggih menika tembung lingga ingkang dipunrangkep. Dwilingga kadhapuk kanthi cara ngambali lingganipun kanthi wetah. Tuladha: ayu 'sae' + DL ayu-ayu 'kathah-kathahipun sae' omah 'griya' + DL omah-omah 'bebrayan' b) Dwilingga Salin Swara (DLS) Dwilingga salin swara inggih menika tembung lingga ingkang dipunambali lingganipun kanthi wetah ananging wonten ewah-ewahan fonem ing tembung kaping setunggal. Tuladha: lara 'sakit' + DLS lora-lara 'wongsal-wangsul ngalami sakit ingkang boten ajeg' turu 'sare' + DLS tura-turu 'wongsal-wangsul nindakaken pakaryan sare'
15 c) Dwipurwa (DP) Dwipurwa inggih menika tembung ingkang dipundamel kanthi ngambali saperangan wanda kaping sepisan ing lingganipun. Tuladha: kejer 'nangis seru' + DP kekejer 'nangis kanthi seru boten kendel-kendel' sepuh 'sepuh' + DP sesepuh 'ingkang dipunsepuhaken' d) Dwipurwa Salin Swara (DPS) Dwipurwa salin swara inggih menika tembung ingkang dipundamel kanthi ngambali saperangan saking ngajenging lingganipun ananging wonten ewah-ewahan fonem ing wanda kaping setunggal. Tuladha: lara 'sakit' + DPS lalara lelara 'ingkang ndayani sakit' tulung 'bantu' + DPS tutulung tetulung 'maringi pambiyantu' e) Dwiwasana (DW) Dwiwasana inggih menika tembung ingkang ngrangkep wanda ing pungkasan lingganipun. Tuladha: cenges 'guyu mlengeh' + DW cengesnges cengenges 'sami ngguyu mlengeh'
16 f) Trilingga (TL) Trilingga inggih menika wujud lingga ingkang cacahipun tiga. Tuladha: dag dig dug cas cis cus g) Dwilingga Semu (DL Semu) Dwilingga semu inggih menika dwilingga ingkang tembung lingganipun boten saged dipuntlusuri utawi dipuntetepaken, saumpami saged dipuntetepaken lingganipun samangke ngasilaken teges enggal ingkang beda sanget kaliyan tegesing tembung ingkang sampun kadhapuk saderengipun. Dwilingga semu saged wujud tembung rangkep tanpa ngalami ewahing fonem utawi ngalami ewahing fonem. Kaandharaken kados ing ngandhap menika. Tuladha: Dwilingga semu ingkang tanpa ngalami ewahing fonem. ketir + DL Semu ketir-ketir 'raos kuwatir'. Dwilingga semu ingkang ngalami ewahing fonem. grusu + DL Semu grusa-grusu 'tumindak kanthi kemrungsung'. 3. Tembung Camboran Tembung camboran ugi dipunsebat tembung majemuk (kompositum). Sasangka (2001: 95) ngandharaken bilih tembung camboran inggih menika tembung ingkang kadhapuk saking kalih tembung utawi langkung ingkang dipungandheng dados satunggal lajeng tembung menika ngasilaken wujud saha
17 teges enggal. Teges enggal ingkang kadhapuk beda kaliyan tegesing tembung nalika taksih wujud tembung lingga. Wedhawati (2006: 188) ngandharaken bilih tembung camboran adhedhasar unsur utawi wujud dhasar kaperang dados sekawan inggih menika lingga kaliyan lingga, lingga kaliyan morfem pangkal, morfem pangkal kaliyan lingga, saha lingga kaliyan morfem unik. Sekawan wujud tembung camboran menika kaandharaken wonten ngandhap menika. a. Tembung camboran lingga kaliyan lingga, tuladhanipun pait 'raos kados raosing bratawali' kaliyan madu 'toya saking tala tawon ingkang kraos manis' dados pait madu 'manis sanget'. b. Tembung camboran lingga kaliyan morfem pangkal, tuladhanipun campur 'carub dados satunggal' kaliyan adhuk 'ublek' dados campur adhuk 'boten karu-karuan'. c. Tembung camboran morfem pangkal kaliyan lingga, tuladhanipun rebut 'rebut' kaliyan cukup 'cekap' dados rebut cukup 'waton cekap'. d. Tembung camboran lingga kaliyan morfem unik, tuladhanipun abang 'abrit' kaliyan mbranang 'abrit sanget' dados abang mbranang ' abrit sanget'. Adhedhasar pamanggih para ahli kasebat saged dipunpendhet dudutanipun bilih proses morfologi inggih menika proses ewahing tembung saking wujud lingganipun ingkang kadhapuk kanthi ngraketaken morfem setunggal kaliyan morfem sanesipun. Saking pandhapuking tembung mawi
wuwuhan, rangkep, utawi camboran ngasilaken wujud tembung andhahan mawi wuwuhan, wujud tembung rangkep, saha wujud tembung camboran. B. Tembung Satuan ingkang langkung alit ing morfologi inggih menika morfem, dene ingkang langkung ageng awujud tembung (Ramlan, 1979: 4). Dene miturut Verhaar (2001: 97) tembung inggih menika satuan utawi wujud mardika saking tuturan. Wujud mardika miturut morfemis inggih menika wujud ingkang saged madeg piyambak. Pamanggihing Ramlan kaliyan Verhaar dipunjangkepi dening Putrayasa (2008: 44) ingkang ngandharaken bilih tembung inggih menika wujud mardika ingkang langkung alit ingkang gadhah kesatuan fonologis saha kesatuan gramatis ingkang ngewrat teges. Satuan mardika saha satuan terikat ingkang kadhapuk saking wujud satuan tunggal dipunsebat sami satunggal morfem. Tembung kadhapuk saking morfem mardika ingkang karaketan morfem terikat utawi namung wujud morfem mardika kemawon ingkang gadhah teges. Adhedhasar saking pamanggihing para ahli ing nginggil menika saged dipunandharaken bilih tembung inggih menika satuan mardika ingkang langkung alit ingkang saged madeg piyambak kadadosan saking morfem tunggal menapa gabungan morfem saha ngewrat teges. Jinising tembung ing basa Jawi dipunperang dados 10 inggih menika tembung aran, tembung kriya, tembung katrangan, tembung kahanan, tembung sesulih, tembung wilangan, tembung panggandheng, tembung ancer-ancer, tembung panyilah, saha tembung panyeru 18
(Sasangka, 2001: 98). Saking maneka warni jinising tembung menika perkawis ing panaliten menika ngrembag babagan tembung kahanan mliginipun tembung kahanan polimorfemis wonten ing cerkak Djaka Lodang edisi taun 2015. C. Tembung Kahanan Adhedhasar panganggening jinising tembung ing basa Jawi, tembung kahanan gadhah paedah minangka atribut tembung aran. Wedhawati (2006: 179) ngandharaken bilih tembung kahanan inggih menika tembung ingkang gadhah paedah dados modifikator tembung aran. Pamanggihipun Wedhawati sami kaliyan andharanipun Poedjosoedarmo (1979: 103) ingkang ngandharaken bilih tembung kahanan inggih menika tembung ingkang dipunginakaken sesarengan kaliyan tembung aran kangge nerangaken utawi paring modifikasi wonten ing tembung aran menika. Tembung kahanan ugi ngewrat pangretosan inggih menika tembung ingkang nerangaken tembung aran (Kridalaksana, 2008: 4). Salajengipun Sasangka (2001: 103-104) ngandharaken bilih tembung kahanan inggih menika tembung ingkang saged ngandharaken kahanan utawi watak satunggaling barang utawi bab. Tuladhanipun kados ing ngandhap menika. "Lastri tuku jambu kluthuk sing gedhi-gedhi." Tembung kahanan gedhi-gedhi 'kathah-kathahipun ageng sanget' asalipun saking tembung gedhe lajeng ngalami ewah-ewahing fonem [e] dados fonem [i]. Tembung kahanan gedhi-gedhi modifiaktor tembung aran jambu kluthuk ingkang ngandharaken ukuran netral dados ukuran ageng sanget. 19
20 Adhedhasar pamanggih para ahli menika saged dipunpendhet dudutanipun bilih tembung kahanan inggih menika tembung ingkang dipunginakaken kangge nerangaken tembung aran. Tembung kahanan menika ugi ngandharaken sipating satunggaling barang utawi bab. Tembung kahanan menika gadhah titikan morfologis saha sintaksis. Titikaning tembung kahanan bilih dipuntingali saking morfologi inggih menika saged dipunwuwuhi wuwuhan sesarengan {ke-/-en} ingkang nedahaken sipat langkung, tuladhanipun tembung kegampangen. Tembung kegampangen kadhapuk saking tembung asal gampang 'gampil' karaketan wuwuhan sesarengan {ke-/-en} dados tembung kegampangen 'asipat gampil sanget'. Dene titikan sintaksis inggih menika saged dipunwuwuhi tembung luwih, ora, rada, dhewe, utawi banget. Tuladhanipun tembung bagus 'sae pasuryanipun tumrap tiyang kakung'. Tembung bagus manawi dipunwuwuhi tembung luwih, ora, rada, dhewe, saha banget dados luwih bagus, ora bagus, rada bagus, bagus dhewe, saha bagus banget. D. Tembung Kahanan Polimorfemis Tembung kahanan polimorfemis inggih menika tembung kahanan ingkang kadadosan saking kalih morfem utawi langkung (Wedhawati, 2006: 181). Tembung kahanan polimorfemis kadhadapuk saking morfem mardika kaliyan morfem terikat. Pandhapuking tembung kahanan polimorfemis kadadosan saking sekawan proses morfemis inggih menika (1) tembung kahanan mawi wuwuhan, (2) tembung kahanan rangkep, (3) tembung kahanan camboran, saha (4) tembung
21 kahanan kombinasi (Wedhawati, dkk. 2006: 185). Pandhapuking tembung kahanan polimorfemis kanthi proses morfemis kaandharaken wonten ngandhap menika. 1) Tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan Tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan inggih menika tembung kahanan ingkang kadadosan kanthi ngraketaken morfem wuwuhan wonten ing lingganipun. Ewah-ewahing tembung kahanan mawi wuwuhan dipunsebat tembung kahanan andhahan. Wujud wuwuhan ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika ater-ater, seselan, panambang, saha wuwuhan sesarengan. Tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan ater-ater inggih menika tembung kahanan ingkang kadadosan kanthi ngraketaken ater-ater ing ngajenging lingganipun. Wujud wuwuhan ingkang kalebet ater-ater ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika N {ng-, n-, m-}, {mi-}, saha {kuma-}. Tuladhanipun wuwuhan mawi ater-ater ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika {ng-} ing tembung nglenga gadhah teges ngandharaken kahanan satunggaling bab ing lingganipun. Tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan seselan inggih menika tembung kahanan ingkang kadadosan kanthi ngraketaken morfem seselan ing madyaning lingga. Wujud wuwuhan seselan ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika {-um-}. Tuladhanipun seselan {-um-} wonten ing tembung kahanan polimorfemis inggih menika tembung sumanak gadhah teges
22 ngandharaken satunggaling bab ing lingganipun kadhapuk saking tembung lingga sanak 'sedherek' karaketan kaliyan seselan {-um-}. Salajengipun tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan panambang inggih menika tembung kahanan ingkang kadadosan kanthi ngraketaken panambang ing pungkasaning lingga. Wujud wuwuhan panambang ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika {-an}. Tuladhanipun wuwuhan panambang ing tembung kahanan polimorfemis inggih menika tembung jelehan gadhah teges ngandharaken kahanan satunggaling bab ing lingganipun kadhapuk saking tembung jeleh 'bosen' karaketan kaliyan {-an}. Tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan sesarengan inggih menika tembung kahanan ingkang kadadosan kanthi ngraketaken ater-ater saha panambang kanthi sesarengan ing lingganipun. Wujud wuwuhan sesarengan kangge ndapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika {ke-/-en}, {N-/-i}, {ka-/-an}. Tuladhanipun wujud wuwuhan sesarengan inggih menika tembung medoki 'tumindak kados tiyang estri' kadhapuk saking tembung wedok 'estri' karaketan kaliyan {N-/-i}. Adhedhasar mapaning wuwuhan kangge ndhapuk tembung kahanan polimorfemis, tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan saged dipunperang dados wolu wujud inggih menika (1) wujud ke-/-en, (2) wujud mi-, (3) wujud N-/-i, (4) wujud -um-, (5) wujud N-, (6) wujud -an, (7) wujud kuma-, saha (8) wujud ka-/-an (Wedhawati, 2006: 186).
2) Tembung kahanan polimorfemis rangkep Tembung kahanan polimorfemis rangkep inggih menika tembung kahanan ingkang kadhapuk saking kalih morfem utawi langkung kanthi ngambali sadaya utawi saperangan tembung asalipun. Adhedhasar cara anggenipun ngambali tembung asalipun, tembung kahanan polimorfemis rangkep saged dipunperang dados sekawan inggih menika dwilingga, dwilingga salin swara, dwilingga semu, saha dwipurwa ingkang dipunandharaken ing ngandhap menika. a) Tembung Kahanan Polimorfemis Dwilingga Tembung kahanan polimorfemis dwilingga inggih menika tembung kahanan ingkang kadhapuk saking kalih morfem utawi langkung kanthi ngambali tembung asalipun kanthi wetah. Tuladhanipun tembung kahanan polimorfemis dwilingga inggih menika tembung cilik-cilik 'kathah-kathahipun alit' kadhapuk saking (cilik 'alit' + DL) ingkang tembung asalipun dipunambali kanthi wetah. b) Tembung Kahanan Polimorfemis Dwilingga Salin Swara Tembung kahanan polimorfemis dwilingga salin swara inggih menika tembung kahanan ingkang kadhapuk saking kalih morfem utawi langkung kanthi ngambali tembung asalipun kanthi wetah ananging wonten ewah-ewahan fonem ing salah satunggaling tembung asalipun. Tuladhanipun tembung kahanan polimorfemis dwilingga salin swara inggih menika mumat-mumet 'wongsal- wangsul boten ajeg nglampahi kraos buyer paningalipun' kadhapuk saking tembung mumet 'kraos buyer paningalipun' ingkang dipunambali kanthi ngewahi fonem ing tembung kapisan utawi dwilingga salin swara (DLS). 23
24 c) Tembung Kahanan Polimorfemis Dwilingga Semu Tembung kahanan polimorfemis dwilingga semu inggih menika tembung kahanan ingkang wujudipun tembung rangkep ananging unsur- unsuripun boten gadhah teges manawi madeg piyambak. Tuladhanipun tembung ketir-ketir 'raos kuwatir' kadhapuk saking tembung ketir ingkang dipunambali kanthi wetah lingganipun lajeng nembe gadhah teges. d) Tembung Kahanan Polimorfemis Dwipurwa Tembung kahanan polimorfemis dwipurwa inggih menika tembung kahanan ingkang kadhapuk saking kalih morfem utawi langkung kanthi ngambali saperangan saking ngajenging tembung asalipun. Tuladhanipun tembung kahanan polimorfemis dwipurwa inggih menika tembung kekejer 'wonten ing kawontenan nangis seru boten meneng-meneng' kadhapuk saking tembung kejer 'nangis seru boten meneng-meneng' ingkang dipunambali saperangan lingganipun ing wanda wiwitan (dwipurwa/DP). 3) Tembung Kahanan Polimorfemis Camboran Tembung kahanan polimorfemis camboran inggih menika tembung kahanan ingkang kadhapuk saking kalih morfem utawi langkung ingkang karaketan lajeng ngasilaken wujud saha teges enggal. Tuladhanipun tembung kahanan polimorfemis camboran inggih menika bagas waras 'sehat banget' kadhapuk saking tembung bagas 'sehat' kaliyan tembung waras 'sehat'. Menawi boten dipundamel tembung kahanan polimorfemis camboran, tegesipun saking tembung bagas waras inggih menika 'sehat-sehat'.
25 4) Tembung Kahanan Polimorfemis Kombinasi Tembung kahanan polimorfemis kombinasi inggih menika tembung kahanan ingkang kadhapuk saking kalih morfem utawi langkung kanthi cara ngraketaken wuwuhan saha tembung rangkep satemah ngasilaken tembung kahanan berafiks-berulang. Tuladhanipun kelara-lara 'wonten ing kawontenan ingkang gegayutan kaliyan sakit' kadhapuk saking tembung lara 'sakit' karaketan ater-ater saha dwilingga (ke-/DL). E. Jinising Tembung Kahanan Polimorfemis Tembung kahanan polimorfemis menika gadhah jinising tembung kahanan ingkang dipunwujudaken adhedhasar tembung lingganipun. Miturut Wedhawati (2006: 205) jinising tembung kahanan kaperang dados gangsal inggih menika tembung kahanan wujud, tembung kahanan ukuran, tembung kahanan warni, tembung kahanan raos, saha tembung kahanan mental ingkang kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Tembung Kahanan Jinis Wujud Tembung kahanan wujud inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken kahanan wujud satunggaling bab. Tuladhanipun tembung mucuk eri gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang awujud lancip kados eri. Tembung bunder-bunder gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang kathah-kathahipun wujud bunder.
26 2. Tembung Kahanan Jinis Ukuran Tembung kahanan ukuran inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken ukuran samubarang perkawis. Tembung kahanan ukuran saged dipunperang malih dados mapinten-pinten tipe bawahan adhedhasar tembung- tembung ingkang nedahaken ukuran miturut ukuranipun. Tipe bawahan tembung kahanan ukuran saged dipunperang dados 12 kategori inggih menika (1) ukuran let, (2) ukuran panjang, (3) ukuran dhuwur, (4) ukuran wiyar, (5) ukuran kedalaman, (6) ukuran kandel, (7) ukuran isi, (8) ukuran jumlah, (9) ukuran wekdal, (10) ukuran bobot, (11) ukuran besar, saha (12) ukuran yuswa. Kaandharaken ing ngandhap menika. a) Tembung kahana ukuran let Tembung kahanan ukuran let inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken let satunggaling bab. Tembung kahanan ukuran let saged kagambaraken kanthi tembung langkung celak, celak, tebih, saha tebih sanget. Tuladhanipun tembung kadohan gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang letipun tebih sanget. b) Tembung kahanan ukuran panjang Tembung kahanan ukuran panjang inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken panjang satunggaling bab. Tuladhanipun tembung kedawan gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah ukuran panjang sanget.
c) Tembung kahanan ukuran dhuwur Tembung kahanan ukuran dhuwur inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken dhuwuripun satunggaling bab. Tuladhanipun tembung kecendheken gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah ukuran cendhek sanget. d) Tembung kahanan ukuran wiyar Tembung kahanan ukuran wiyar inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken amba utawi ciutipun satunggaling bab. Tuladhanipun tembung jembar-jembar gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah ukuran wiyar sanget. e) Tembung kahanan ukuran kedalaman Tembung kahanan ukuran kedalaman gadhah kalih tembung ingkang adatipun sampun umum dipunginakaken kangge nedahaken ukuran kedalaman inggih menika tembung jero saha cethek. Tuladhanipun tembung kejeron gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah ukuran kedalaman ingkang jero sanget. f) Tembung kahanan ukuran kandel Tembung kahanan ukuran kandel gadhah kalih tembung ingkang adatipun sampun biasa dipunginakaken kangge nedahaken ukuran kandel inggih menika tembung kandel saha tipis. Tuladhanipun tembung kekandelen gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah ukuran kandel sanget. g) Tembung kahanan ukuran isi 27
Tembung kahanan ukuran isi inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken isinipun satunggaling bab mliginipun barang-barang cuwer. Tuladhanipun tembung mbleber gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah ukuran isi kebak sanget ngantos sumebar wutah wonten pundi-pundi. h) Tembung kahanan ukuran wilangan Tembung kahanan ukuran wilangan inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken wilangan saking satunggaling bab. Tuladhanipun tembung keakehen gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah ukuran wilangan ingkang kathah sanget. i) Tembung kahanan ukuran wekdal Tembung kahanan ukuran wekdal inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken ukuran wekdal wonten ing satunggaling bab. Tuladhanipun tembung kesuwen gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah ukuran wekdal sampun dangu sanget. j) Tembung kahanan ukuran bobot Tembung kahanan ukuran bobot inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken bobotipun saking satunggalipun bab. Tuladhanipun tembung kabotan gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah ukuran bobot ingkang awrat sanget. k) Tembung kahanan ukuran besar Tembung kahanan ukuran besar inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken agengipun satunggaling bab. Tuladhanipun tembung gedhe-gedhe 28
gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah ukuran ingkang kathah-kathahipun ageng. l) Tembung kahanan ukuran yuswa Tembung kahanan ukuran yuswa inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken ukuranipun yuswa tiyang utawi satunggaling bab. Tuladhanipun tembung kenomen gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah ukuran yuswa ingkang enem sanget. 3. Tembung Kahanan Jinis Warni Tembung kahanan warni inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken warninipun satunggaling bab. Tembung kahanan kategori warni gadhah tipe bawahan ingkang adatipun dipunsebat warni dasar/baku/pokok inggih menika warni abrit, cemeng, pethak, biru, jene, saha ijem. Tembung kahanan warni saged dipunpantha-pantha miturut kadar kecerahan (intensitas). Miturut kadar kecerahanipun warni saged dipunperang dados tiga inggih menika kirang, netral, saha langkung/sanget. Tuladhanipun tembung menger-menger 'abrit sanget'. Tembung menger-menger kalebet tipe bawahan tembung warni saking warna dasar abrit 'abrit' ingkang ngalami ewahing tembung kangge ngandharaken salah satunggaling bab ingkang gadhah teges warni ingkang asipat langkung utawi sanget. 29
4. Tembung Kahanan Jinis Raos Tembung kahanan raos inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken raos satunggaling bab. Tembung kahanan raos saged kaperang dados tiga inggih menika kahanan penggalih, manah, saha driya. Tuladhanipun kados ing ngandhap menika. a) Kahanan Penggalih Tembung kahanan raos suasana penggalih inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken raos ing penggalih. Tuladhanipun tembung kangelan gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab 'angel sanget' ingkang dipunraosaken penggalih. b) Kahanan Manah Tembung kahanan raos suasana manah inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken raos ing manah. Tuladhanipun tembung keweden gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang 'ajrih sanget' ingkang dipunraosaken manah. c) Kahanan Driya Tembung kahanan raos driya inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken raos ing driya ing sadaya peranganing badan. Raos ingkang dipunalami driya saged kaperang dados enem inggih menika raos ing driya sadaya anggota badan, pangraos, peraba, pembau, pamireng, saha paningal. 1) Raos ing driya sadaya anggota badan, tuladhanipun mungkug-mungkug 'kathah-kathahipun kraos mungkug-mungkug' gadhah teges ngandharaken 30
salah satunggaling bab ingkang dipunalami padharanipun kraos boten sekeca kumudu mutah. 2) Raos ing driya pangraos, tuladhanipun tembung asin njejet 'kraos asin sanget' gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang dipunalami driya pangraos tumrap lidhah ingkang ngraosaken asin sanget. 3) Raos ing driya peraba, tuladhanipun tembung kadhemen 'kraos asrep sanget' gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang dipunalami driya peraba tumrap kulit ingkang ngraosaken hawa asrep sanget. 4) Raos ing driya pembau, tuladhanipun tembung ngambar 'asipat ambet arum' gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang dipunalami driya pembau tumrap grana ingkang ngambet arum. 5) Raos ing driya pamireng, tuladhanipun tembung kelirihen 'lirih sanget' gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang dipunalami driya pamireng tumrap talingan babagan swanten. 6) Raos ing driya paningal, tuladhanipun tembung edi peni 'endah sanget' gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang dipunalami driya paningal tumrap mripat ingkang ningali kahanan ingkang edi peni utawi endah sanget. 5. Tembung Kahanan Jinis Mental Tembung kahanan mental inggih menika tembung kahanan ingkang ngandharaken kahanan mental satunggaling tiyang. Tembung kahanan mental saged kaperang dados kalih inggih menika penggalih saha manah. Tuladhanipun tembung kahanan mental ing penggalih inggih menika tembung mbodhoni 31
32 'ndayani bodho' gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab mental utawi sipat ing penggalih ingkang dipungadhahi satunggaling tiyang. Dene tembung kahanan mental ing manah inggih menika loman 'remen maringi sanesipun' gadhah teges ngandharaken salah satunggaling bab ingkang ngandharaken kahanan mental utawi sipat ing manah satunggaling tiyang. F. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang jumbuh kaliyan panaliten ingkang dipuntindakaken inggih menika panaliten ingkang sampun dipuntindakaken dening Zamsi Indriarwati (2014) kanthi irah-irahan Tembung Kahanan Polimorfemis wonten ing Novel Krikil-krikil Pasisir Anggitanipun Tamsir AS. Panaliten menika nliti bab wujud, jinis, saha maknanipun tembung kahanan wonten ing Novel Krikil-krikil Pasisir Anggitanipun Tamsir AS. Panaliten ingkang sampun dipuntindakaken dening Zamsi Indriarwati jumbuh kaliyan panaliten ingkang dipuntindakaken amargi sami-sami nliti bab tembung kahanan polimorfemis. Bab ingkang mbedakaken panaliten ingkang sampun dipuntindakaken Zamsi Indriarwati kaliyan panaliten ingkang badhe dipuntindakaken inggih menika wonten ing objek panaliten saha asiling panaliten. Objek panaliten ingkang dipuntindakaken dening Zamsi Indriarwati menika Novel Krikil-krikil Pasisir Anggitanipun Tamsir AS dene panaliten ingkang dipuntliti menika objek panaliten inggih menika cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Panaliten ingkang kaping kalih ingkang jumbuh kaliyan panaliten ingkang dipuntindakaken inggih menika panaliten ingkang sampun
33 dipuntindakaken dening Dwi Ratna Listyaningrum (2014) kanthi irah-irahan Tembung Kahanan Andhahan ing Cariyos Rakyat Alaskato lan Jalukura Anggitanipun Al Aris Purnomo. Panaliten menika nliti babagan wujud, jinis, saha pandhapuking tembung kahanan andhahan wonten ing Cariyos Rakyat Alaskato lan Jalukura Anggitanipun Al Aris Purnomo. Panaliten ingkang dipuntindakaken dening Dwi Ratna Listyaningrum jumbuh kaliyan panaliten ingkang dipuntliti amargi sami-sami nliti bab tembung kahanan kaliyan ngandharaken wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan. Bab ingkang mbedakaken panaliten ingkang sampun dipuntindakaken Dwi Ratna Listyaningrum kaliyan panaliten ingkang dipuntliti inggih menika wonten ing objek panaliten saha asiling panaliten. Objek panaliten ingkang sampun dipuntindakaken dening Dwi Ratna Listyaningrum menika Cariyos Rakyat Alaskato lan Jalukura Anggitanipun Al Aris Purnomo dene objek panaliten ingkang dipuntindakaken inggih menika cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Panaliten ingkang sampun dipuntliti dening Dwi Ratna Listyaningrum kanthi irah-irahan Tembung Kahanan Andhahan ing Cariyos Rakyat Alaskato lan Jalukura Anggitanipun Al Aris Purnomo ngandharaken babagan wujud, jinis, saha pandhapuking tembung kahanan andhahan ing Cariyos Rakyat Alaskato lan Jalukura Anggitanipun Al Aris Purnomo dene ing panaliten ingkang dipuntindakaken ngandharaken wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015.
G. Nalaring Pikir Morfologi inggih menika salah satunggaling perangan ngelmu basa ingkang ngrembag babagan pandhapuking tembung sarta pangaribawa ewah- ewahing wujud tembung dhateng jinis saha tegesipun tembung. Wonten ing morfologi tembung minangka satuan ingkang ageng ingkang wujud morfem, dene wonten ing tata ukara tembung inggih menika satuan ingkang paling alit ingkang kadhapuk saking mapinten-pinten morfem. Wonten ing proses morfologi pandhapuking tembung kaperang dados tiga inggih menika mawi wuwuhan, rangkep, saha camboran. Saking pandhapuking tembung mawi wuwuhan, rangkep, saha camboran ngasilaken wujud tembung andhahan, tembung rangkep, saha tembung camboran. Adhedhasar jinising tembung, tembung basa Jawi saged kaperang dados 10 inggih menika tembung aran, tembung kriya, tembung sipat, tembung katrangan, tembung sesulih, tembung wilangan, tembung panggandheng, tembung ancer-ancer, tembung panyilah, saha tembung panyeru (Sasangka, 2001: 98). Maneka warni jinising tembung kasebat dipunginakaken kangge rerangkaning pandhapuking ukara. Salah satunggaling jinis tembung ingkang ndhapuk ukara inggih menika tembung sipat. Tembung sipat ugi saged dipunsebat tembung kahanan (Sasangka, 2001: 103). Tembung kahanan inggih menika tembung ingkang ngandharaken kahanan utawi watak satunggaling barang utawi bab. Tembung kahanan ugi gadhah titikanipun inggih menika titikan morfologis saha titikan sintaksis. Titikan morfologis tembung kahanan inggih menika tembung kahanan 34 saged
35 saged karaketan wuwuhan sesarengan {ke-/-en}. Dene titikan sintaksis tembung kahanan inggih menika tembung kahanan saged dipunwuwuhi tembung rada, luwih, ora, banget, utawi dhewe. Panaliten ingkang dipuntindakaken gadhah ancas ngandharaken tembung kahanan ingkang wujud polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Panaliten ingkang dipuntindakaken menika dipunsukani irah-irahan "Tembung Kahanan Polimorfemis ing Cerkak Kalawarti Djaka Lodang Edisi Taun 2015". Panaliten ingkang dipuntindakaken kalebet panaliten deskriptif. Cara anggenipun ngempalaken data ing panaliten menika kanthi maos wongsal-wangsul cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 ngantos manggihaken data ingkang jumbuh kaliyan teori lajeng data ingkang dipunpanggihaken dipunserat wonten ing kertu data. Sasampunipun menika tembung kahanan polimorfemis ingkang kapanggihaken dipunpantha-pantha miturut kategorinipun. Sapisan data dipunpantha-pantha miturut wujuding tembung kahanan polimorfemis. Saking wujuding tembung kahanan polimorfemis lajeng dipunanalisis miturut pandhapuking tembung kahanan polimorfemis. Salajengipun data dipunanalisis miturut jinising tembung kahanan polimorfemis. Bagan nalaring pikir tembung kahanan polimorfemis kaandharaken ing ngandhap menika.
36 Morfologi Proses Morfologi mawi Wuwuhan Rangkep Camboran Tembung Andhahan Tembung Rangkep Tembung Camboran Tembung Polimorfemis Jinising Tembung: 1. Kriya 6. Wilangan 2. Aran 7. Panggandheng 3. Kahanan 8. Ancer-ancer 4. Katrangan 9. Panyilah 5. Sesulih 10. Panyeru Tembung Kahanan 1. Titikan sintaksis: rada, ora, banget, luwih, dhewe. 2. Titikan morfologis: {ke-/-en} Wujuding Tembung Kahanan Polimorfemis: 1. Andhahan 2. Rangkep 3. Camboran 4. Kombinasi Pandhapuking Tembung Kahanan Polimorfemis Jinising Tembung Kahanan Polimorfemis: 1. Wujud 2. Ukuran 3. Warni 4. Raos 5. Mental Konteks ukara ing cerkak kalawarti Djaka Lodang Bagan 1. Urutan nalaring pikir tembung kahanan polimorfemis
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten menika ngginakaken metode panaliten deskriptif. Miturut Sudaryanto (1988: 62) metode deskriptif inggih menika panaliten ingkang dipuntindakaken miturut kasunyatan ingkang dipunpanggihi ing sumber data ingkang dipuntliti. Metode panaliten menika katindakaken kanthi ngandharaken data ingkang awujud tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Panaliten dipuntindakaken kangge ngandharaken wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. B. Data saha Sumbering Data Data wonten ing panaliten menika awujud tembung-tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Kalawarti menika kasimpen wonten ing UPT Perpustakaan Universitas Negeri Yogyakarta. Kalawarti Djaka Lodang ngewrat maneka warni artikel ingkang salah satunggaling inggih menika cerkak (cerita cekak) minangka objek panaliten. Cerkak menika awujud seratan latin ingkang dipunserat dening para panyerat modern ingkang ancasipun ngandharaken pamanggihipun. Panyerat anggenipun nyerat cerkak sampun ngginakaken tembung-tembung miturut EYD/Ejaan yang disempurnakan. Panganggening tembung-tembung miturut 37
EYD/Ejaan yang disempurnakan menika dipunkajengaken nggampilaken para pamaos anggenipun maos cerkak satemah dipunmangertosi maksudipun. C. Caranipun Ngempalaken Data Caranipun ngempalaken data panaliten menika kanthi maos saha nyerat. Panaliti maos kanthi permati cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Panaliti anggenipun maos kanthi wongsal-wangsul ngantos dipunpanggihaken tembung kahanan polimorfemis ingkang jumbuh kaliyan titikan sintaksis inggih menika tembung-tembung menika saged dipunwuwuhi tembung rada, luwih, ora, dhewe, utawi banget. Anggenipun ngimpun data inggih menika kanthi nyerat satunggal ukara miturut konteksipun kanthi rapi saha runtut miturut edisi wedalipun cerkak ing kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Tembung kahanan polimorfemis ingkang sampun dipunpanggihaken lajeng dipunserat ngginakaken teknik nyerat. Teknik nyerat inggih menika tembung kahanan polimorfemis ingkang dipunpanggihaken ing cerkak lajeng dipunserat wonten ing kertu data. Kertu data dipunginakaken kangge nyerat tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 ingkang dipunpanggihaken dening panaliti. Sasampunipun dipunpanggihaken tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 salajengipun dipunserat ing kertu data miturut katranganipun. Data ingkang dipunpanggihaken dipunpantha-pantha miturut katranganipun inggih menika irahan-irahan cerkak, nomer data, edisi/tanggal terbit cerkak kalawarti Djaka Lodang, data, wujud, pandhapuking, 38
39 saha jinis. Kertu data menika kaajab saged nggampilaken anggenipun analisis data. Wujuding kertu data kados ing ngandhap menika. Tabel 2. Format Kertu Data Tembung Kahanan Polimorfemis ing Cerkak Kalawarti Djaka Lodang Edisi Taun 2015 Irah-irahan Cerkak No. Data Edisi/Tanggal terbit KDL Data Wujud Pandhapuking Cangkrang 5 01/6-6-2015 "Alah..., lagi kelas papat wae kementhus." Andhahan mawi wuwuhan seselan {-um-} kementhus/TKP 'umuk, gumedhe, kumendel' Jinis kenthus/TA 'kewan bangsa {-um-} kintel (kodhok)' Tembung kahanan mental Katrangan: No. KDL Edisi Data TKP TA Wujud Pandhapuking : Nomer Data : Kalawarti Djaka Lodang : Edisi cerkak ingkang kaserat wonten ing Djaka Lodang : Data awujud ukara ingkang ngandharaken tembung kahanan polimorfemis : Tembung Kahanan Polimorfemis : Tembung Aran : Wujud tembung kahanan polimofemis : Cara pandhapuking polimorfemis : Jinising tembung kahanan polimorfemis tembung kahanan Jinis D. Pirantining Panaliten Pirantining panaliten wonten ing panaliten inggih menika panaliti piyambak minangka human intrumen. Nazir (1988: 64) ngandharaken bilih human instrumen inggih menika panaliti nindakaken pengujian hipotesis adhedhasar teori, ngandharaken perkawis, ndamel prediksi sarta nemtokaken teges saha implikasi saking satunggaling perkawis ingkang dipuntindakaken ing panaliten.
Panaliti minangka human instrumen kedah ngandharaken perkawis kanthi nggayutaken data inggih menika tembung kahanan polimorfemis kaliyan titikan sintaksis utawi morfologis lajeng nyukani gambaran saha andharan miturut pamanggih panaliti. Panaliti minangka pirantining panaliten manggihaken tembung kahanan polimorfemis wonten ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 kanthi cara nemtokaken tembung ingkang ngandharaken tembung kahanan polimorfemis. Cerkak minangka sumber data dipunwaos wongsal-wangsul ngantos manggihaken tembung kahanan polimorfemis ingkang jumbuh kaliyan titikan sintaksis utawi titikan morfologis. Sasampunipun manggihaken tembung kahanan polimorfemis lajeng data dipunpantha-pantha miturut wujuding tembung. Salajengipun panaliti nemtokaken wujud tembung kahanan polimorfemis ingkang kalebet tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan, tembung kahanan polimorfemis rangkep, tembung kahanan polimorfemis camboran, utawi tembung kahanan polimorfemis kombinasi. Panaliti anggenipun nemtokaken tembung kahanan polimorfemis tansah nggayutaken data kaliyan titikan sintaksis utawi titikan morfologis para ahli ancasipun supados boten wonten data ingkang lepat sarta saged nggampilaken nalika proses analisis data. Salajengipun tembung kahanan polimorfemis dipunanalisis miturut pandhapuking tembung inggih menika tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan, tembung kahanan polimorfemis rangkep, tembung kahanan polimorfemis camboran, utawi tembung kahanan polimorfemis kombinasi. 40
Wuwuhan ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika N {ng-, n-, m-}, {kuma-}, {-um-}, {-an}, {N-/-i}, saha {ka-/-an}. Tembung rangkep ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika dwilingga (DL), dwipurwa (DP), dwilingga salin swara (DLS), saha dwilingga semu. Tembung camboran ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika wujud tembung lingga ingkang karaketan kaliyan tembung lingga utawi morfem unik lajeng nuwuhaken teges enggal. Salajengipun nemtokaken tembung kahanan polimorfemis kombinasi bilih tembung menika kadhapuk saking tembung asal ingkang dipunrangkep lajeng karaketan wuwuhan. Sasampunipun nemtokaken wujuding saha pandhapuking tembung kahanan polimorfemis lajeng panaliti nemtokaken jinising tembung kahanan polimorfemis. Miturut jinising tembung kahanan polimorfemis dipunperang dados gangsal inggih menika tembung kahanan polimorfemis jinis wujud, jinis ukuran, jinis warni, jinis raos, saha tembung kahanan polimorfemis jinis mental. Adhedhasar menika pramila panaliti minangka pirantos panaliten ingkang utami kedah permati sarta tlaten nalika nindakaken analisis data. E. Caranipun Nganalisis Data Caranipun nganalisis data ngginakaken analisis deskriptif kanthi ngudhar wujuding tembung kahanan polimorfemis. Caranipun nganalisis data menika woten mapinten-pinten tataran. Tataran menika dipunanalisis gayut kaliyan perkawis ingkang dipuntliti inggih menika wujud, pandhapuking, saha jinis 41
42 tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Cak-cakaning analisis data menika kaperang dados kalih inggih menika tataran wiwitan saha tataran candhakipun. Tataran wiwitan anggenipun nganalisis data inggih menika ngempalaken data ingkang sampun dipunpanggihaken kanthi permati saha tliti. Netepaken tembung kahanan polimorfemis miturut titikan sintaksis utawi titikan morfologis ingkang ngandharaken wujuding tembung kahanan polimorfemis ingkang awujud tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan, tembung kahanan polimorfemis rangkep, tembung kahanan polimorfemis camboran, utawi tembung kahanan polimorfemis kombinasi ingkang dipunjumbuhaken kaliyan konteksipun. Salajengipun dipunandharaken adhedhasar wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan polimorfemis. Data ingkang sampun dipunandharaken kala wau lajeng dipunserat ing kertu data. Sasampunipun nindakaken tataran wiwitan panaliti lajeng nindakaken tataran candhakipun. Wonten ing tataran candhakipun tembung kahanan polimorfemis ingkang dipunpanggihaken dipunpantha-pantha miturut wujud, pandhapuking, saha jinis tembung. Salajengipun data dipunserat ing tabel analisis data. Anggenipun nyerat wonten tabel analisis data ugi dipunperang adhedhasar wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan polimorfemis. Data dipunandharaken kanthi deskriptif miturut kategorinipun. Adhedhasar asiling panaliten menika kadamel dudutan ingkang gayut kaliyan perkawis ingkang dipuntliti.
43 F. Validitasi saha Realibilitas Caranipun ngesahaken data wonten ing panaliten ingkang dipuntliti kanthi uji validitasi. Uji validitasi ingkang dipunginakaken inggih menika triangulasi teori. Triangulasi teori dipuntindakaken kanthi jumbuhaken data kaliyan teori. Manawi analisis data ingkang dipuntliti jumbuh kaliyan teori, mila data kasebat dipunanggep sampun valid. Tuladha uji validitas kanthi ngginakaken triangulasi teori saged dipuntingali ing ngandhap menika. "Anton dadi kisinan, praupane katon abang mbranang." Tembung abang mbranang saged dipunanalisis adhedhasar wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan polimorfemis kanthi jumbuhaken kaliyan teori ingkang sampun wonten. Tembung abang mbranang menika kalebet tembung warni amargi ngandharaken sipating warni ingkang langkung ing tembung aran ingkang sampun dipunsebataken saderengipun inggih menika praupan. Tembung abang mbranang menika kalebet tembung camboran amargi kadhapuk saking tembung lingga abang "abrit" kaliyan morfem unik mbranang "abrit sanget". Tembung mbranang kalebet morfem unik amargi tembung mbranang menika namung saged karaketaken kaliyan tembung abang. Tembung abang mbranang gadhah teges "abrit sanget" ingkang ngandharaken warninipun praupanipun Anton ingkang lingsem. Adhedhasar tuladha menika dipuntingali bilih data abang mbranang sampun valid amargi sampun jumbuh kaliyan teorinipun Wedhawati (2001: 154) saha Arifin (1990: 18).
44 Sanesipun ngginakaken validitas triangulasi teori, wonten ing panaliten menika panaliti ugi nindakaken validitas intrarater saha validitas interrater. Validitas intrarater inggih menika panaliten menika dipuntindakaken kanthi dipunambal-ambali. Wonten ing cara menika, panaliti maos kanthi wongsal- wangsul cerkak Kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 satemah pikantuk data ingkang jumbuh. Validitas interrater inggih menika validitas ingkang dipuntindakaken kanthi konsultasi kaliyan para ahli. Panaliti nindakaken konsultasi kaliyan dosen pembimbing babagan perkawis-perkawis saking data ingkang sampun dipunpanggihaken dhateng panaliti mliginipun bab tembung kahanan polimorfemis. Uji Reabilitas ingkang dipunginakaken ing panaliten inggih menika reabilitas stabilitas. Reabilitas stabilitas inggih menika asiling pangukuran boten ewah nalika katindakaken ing wekdal ingkang beda-beda. Panaliti anggenipun pados data menika boten namung kaping satunggal ananging mawi mapinten- pinten wekdal, satemah data ingkang reliabel menika kedah ngandharaken asil ingkang sami nalika dipunpanggihi ing wekdal ingkang beda-beda.
BAB IV ASILING PANALITEN A. Asiling Panaliten Panaliten ingkang sampun dipuntindakaken saged dipunpendhet asilipun. Panaliten menika sampun kasil manggihaken tembung kahanan polimorfemis ing kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Tembung kahanan polimorfemis menika kaandharaken gayut tigang perkawis inggih menika wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan polimorfemis ing kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Wujuding tembung kahanan polimorfemis kaperang dados sekawan inggih menika tembung kahanan polimorfemis andhahan, tembung kahanan polimorfemis rangkep, tembung kahanan polimorfemis camboran, saha tembung kahanan polimorfemis kombinasi. Salajengipun adhedhasar pandhapuking tembung kahanan polimorfemis kaperang dados sekawan inggih menika kadhapuk kanthi andhahan mawi wuwuhan, rangkep, camboran, saha kombinasi. Jinising tembung kahanan polimorfemis dipunperang dados gangsal inggih menika tembung kahanan polimorfemis jinis wujud, jinis ukuran, jinis warni, jinis raos, saha tembung kahanan polimorfemis jinis mental. Asiling panaliten kaandharaken wonten ing tabel ngandhap menika. 45
46 Tabel 3. Wujud, Pandhapuking, saha Jinis Tembung Kahanan Polimorfemis ing Cerkak Kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. No. Wujud Jinis Pandhapuking Indikator 1 1. Andhahan mawi 2 3 4 5 Wuwuhan a. Ater-ater 1) Ater-ater Anuswara {N} a) {ng-} Raos nggregel Kringete Pras dleweran, tangane nggregel, omongane serak, merga rasa wedi ing atine, lan rasa mangu-mangu. (KDL: 14: 5/9/2015) 'ing kawontenan ewah getering asta' Mental rada+nggregel rada nggregel. - N{ng-}+ gregel nggregel - Jinis: ngandharaken raos ingkang dipunalami badan mliginipun asta. Dina-dina iki bojoku wus ora kakehan ngresula maneh. (KDL: 12: 22/8/2015) {N-} gregel 'ewah getering asta' ngresula 'ing kawontenan sambat' {N-} resula 'sambat' rada+ngresula rada ngresula. - N{ng-}+ resula ngresula - jinis: ngandharaken sipat salah satunggaling tiyang. b) {n-} Raos ndluyup 'ing kawontenan kraos ngantuk' Suwe-suwe mripate wus ora kuwat mung kari rong watt, ndluyup banget. (KDL: 03: 20/6/2015) {N-} dluyup 'kraos ngantuk' rada+ndluyup rada ndluyup - N{n-}+dluyup ndluyup - Jinis: ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat. Ukuran ndhuwur Wong iku banjur munggah ing ndhuwur tritisane omahe Surtini. (KDL: 01: 6/6/2015) 'ing kawontenan inggil' {N-} dhuwur 'inggil' rada+ndhuwur rada ndhuwur - N{n-}+dhuwur ndhuwur - Jinis: ngandharaken ukuran dhuwur saking tritisan griya.
1 Tabel salajengipun 2 c) {m-} 2) Ater-ater {kuma-} b. Seselan {-um-} 3 Mental Raos Mental Mental 47 4 meneng 'ing kawontenan kendel' 5 iki bojoku wus ora Dina-dina akeh ngresula maneh kakehen anggone meneng lan nyambut gawe. (KDL: 11: 15/8/2015) {N-} eneng 'kendel' rada+meneng rada meneng - N{m-}+ eneng meneng - Jinis: ngandharaken sipat satunggaling tiyang. rada+meneng rada meneng - N{m-}+ eneng meneng - Jinis: ngandharaken sipat satunggaling tiyang. mbledhos 'ing Iku panggah ora owah, ora gigrig najan gunung kelud mbledhos. (KDL: 02: 13/6/2015) {N-} rada+mbledhos rada mbledhos - N{m-}+ bledhos mbledhos - Jinis: ngandharaken raos ing driya pamireng bab swanten. bledhos 'jeblug' kumawani 'asipat kendel' Bojone Surtini wis kumawani ngadol lemah waris. (KDL: 01: 6/6/2015) rada+kumawani rada kumawani {kuma-} wani 'kendel' {kuma-}+wani kumawani - Jinis: ngandharaken sipat saking garwanipun Surtini. {kuma-}+wani kumawani - Jinis: ngandharaken sipat saking garwanipun Surtini. 'asipat umuk, gumedhe' "Alah...., lagi kelas papat wae kementhus." (KDL: 01: 6/6/2015) kenthus {-um-} 'kewan bangsa kintel (kodhok)' rada+kementhus rada kementhus - kenthus+{-um-} kementhus - Jinis: ngandharaken sipat satunggaling tiyang.
1 Tabel salajengipun 2 c. Panambang {-an} d. Wuwuhan Sesarengan 1) Wuwuhan sesarengan {ka-/-an} 3 Raos gumlegur 4 'ing kawontenan nyuwanten mak glegur' glegur {-um-} 'nyuwanten mak glegur' Mental aleman 'asipat remen dipunalem' alem {-an} 'alem' Raos krenggosan 'ing kawontenan ambekanipun menggeh- menggeh' krenggos {-an} 'ambekanipun menggeh-menggeh' Ukuran kadohan 'asipat tebih sanget' adoh {ka-/-an} 'tebih' Raos kelingan 'asipat langkung enget' eling {ka-/-an} 'enget' 48 5 Dumadakan ana swara gumlegur bantere kaya bledheg mangsa rendheng. (KDL: 01: 6/6/2015) rada+gumlegur rada gumlegur - glegur+{-um-} gumlegur - Jinis: ngandharaken raos ing driya pamireng. Wangsulane Ninda suwarane kang aleman. (KDL: 06: 11/7/2015) kanthi rada+aleman rada aleman - alem+{-an} aleman - Jinis: ngandharaken sipat saking Ninda. Bareng wis ngomong supaya dipasangake keris. (KDL: 03: 20/6/2015) cedhak Doni kanthi krenggosan rada+krenggosan rada krenggosan krenggos +{-an} krenggosan - Jinis: ngandharaken raos ingkang dipunalami paru-paru mliginipun ambekan. Saka kadohan Anton sing lagi nggarap tugas kelompokan ing sekolahan nggatekake. (KDL: 04: 27/6/2015) rada+kadohan rada kadohan - {ka-/-an}+adoh kadohan - Jinis: ngandharaken ukuran let paningaling Anton. Kelingan lelakon sing dialami patang taun kepungkur. (KDL: 14: 5/9/2015) rada+kelingan rada kelingan - {ka-/-an}+eling kelingan - Jinis: ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih.
1 2. Tabel salajengipun 2 2) Wuwuhan sesarengan {N-/-i} Rangkep a. Dwilingga 3 4 Ukuran ngaboti 'ing kawontenan sengaja awrat' abot {N-/-i} 'awrat' Wujud ayu-ayu 'kathah- kathahipun sae praupanipun tumrap estri' tiyang Warni ayu DL 'sae praupanipun tumrap tiyang estri' abang-abang 'kathah- kathahipun warni abrit' abang DL 'abrit' raos muntup-muntup 'ing kawontenan jedhul' muntup DL 'jedhul' 49 5 Aku lan sliramu kepeksa kapisah ngaboti padha-padha jalaran pilihane dhewe. (KDL: 14: 5/9/2015) rada +ngaboti rada ngaboti {N-/-i}+abot ngaboti - Jinis: bobot satunggaling tiyang. ayu-ayu" "Sinomane Doni. (KDL: 03: 20/6/2015) {N-/-i}+abot ngaboti - Jinis: bobot satunggaling tiyang. ayu-ayu" "Sinomane Doni. (KDL: 03: 20/6/2015) kandhane rada+ayu-ayu rada ayu-ayu - ayu + DL ayu-ayu - Jinis: ngandharaken wujud saking pasuryaning tiyang estri. Ananging bagean dhadha lan gegere Joko uga pating plenthing abang- abang. (KDL: 01: 6/6/2015) rada+abang-abang rada abang-abang abang + DL abang-abang - Jinis: ngandharaken warni saking saperangan badanipun Joko. Ngampet nesu sing wis muntup- muntup ana ubun-ubun. (KDL: 23: 31/12/2015) rada+muntup-muntup rada muntup-muntup muntup + DL muntup- muntup jinis: ngandharaken raos ingkang dipunalami manah.
1 3. Tabel salajengipun 2 b. Dwilingga 3 Raos Semu c. Dwilingga Salin Swara Raos d. Dwipurwa Raos Camboran a. L + L Raos 50 4 5 kaca-kaca 'ing kawontenan luh ngembeng ing mripat' Mripate ireng kuwi kaca- kaca kaya isih ora percaya marang apa sing dumadi wengi kuwi. (KDL: 11: 15/8/2015) kaca DL semu 'pangilon' rada+kaca-kaca rada kaca-kaca kaca + DL Semu kaca- kaca - Jinis: ngandharaken raos slentap-slentup 'wongsal- wangsul nyerot umbel' ingkang dipunalami mripat. Awake ndrodhok lan irunge pijer slentap-slentup. (KDL: 01: 6/6/2015) sentlup DLS 'nyerot umbel' rada+slentap-slentup rada slentap-slentup slentup + DLS slentap- slentup Jinis: ngandharaken raos kekejer 'ing kawontenan boten seru meneng- meneng' ingkang dipunalami grana. Putrane loro sing mbarep lagi klas loro SD lan adhine isih TK pijer nangis kekejer. (KDL: 13: 29/8/2015) kejer DP 'seru boten meneng-meneng' rada+kekejer rada kekejer - kejer + DP kekejer - Jinis: ngandharaken raos ingkang dipunalami manah. pait madu 'asipat manis sanget' Elena pancen ayu lan eseme pait madu. (KDL: 05: 4/7/2015) pait madu 'raos kados 'toya saking raosing tala tawon bratawali' ingkang kraos manis' rada+pait madu rada pait madu pait+madu pait madu - Jinis: ngandharaken raos ingkang dipunalami pasuryan.
51 Tabel salajengipun 1 2 b. L + Unik 3 Warni abang 4 mbranang 'asipat abrit sanget' 5 Anton dadi kisinan praupane katon abang mbranang. (KDL: 04: 27/6/2015) abang mbranang 'abrit' (Unik) 'abrit sanget' rada+abang mbranang rada abang mbranang - abang+mbranang abang mbranang Jinis: ngandharaken warni praupanipun Anton. Ukuran gedhe magrong- magrong 'asipat ageng sanget' Omah kuna gedhe magrong- magrong. (KDL: 06: 11/7/2015) gedhe magrong- 'ageng' magrong (Unik) 'ageng sanget'
rada+gedhe magrong rada magrong magrong- gedhe magrong- gedhe+magrong-magrong gedhe magrong-magrong Jinis: ngandharaken ukuraning griya. 4. Kombinasi {DL-/-an} Ukuran uyeg-uyegan 'asipat jejel uyel- uyelan' Mula bareng lulus jadwale saya uyeg-uyegan. (KDL: 03: 13/6/2015) uyeg {DL-/-an} 'kepyek rame tiyang guneman' rada+uyeg-uyegan rada uyeg-uyegan - uyeg+{DL+-an} uyegan - Jinis: ngandharaken ukuran let satunggaling bab. uyeg- Katrangan: DL : Dwilingga DLS : Dwilingga salin swara DL Semu : Dwilingga semu DP : Dwipurwa KDL : Kalawarti Djaka Lodang L : Lingga N : Nasal Saking tabel ing nginggil saged dipunandharaken bilih wujud tembung kahanan polimorfemis ingkang kapanggihaken wonten sekawan inggih menika tembung kahanan polimorfemis andhahan, tembung kahanan polimorfemis
52 rangkep, tembung kahanan polimorfemis camboran, saha tembung kahanan polimorfemis kombinasi. Saking wujuding tembung kahanan polimorfemis menika lajeng kaandharaken pandhapuking tembung kahanan polimorfemis miturut cara pandhapuking tembung inggih menika tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan, tembung kahanan polimorfemis rangkep, tembung kahanan polimorfemis camboran, saha tembung kahanan polimorfemis kombinasi. Wujud tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan kaperang dados sekawan inggih menika tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater, tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan seselan, tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan panambang, saha tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan sesarengan. Wuwuhan ater-ater ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika anuswara/N {ng-, n-, m-} saha {kuma-}. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {ng-} kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis raos saha jinis mental. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {n-} kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis raos saha jinis ukuran. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {m-} kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis mental saha jinis raos. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater {kuma-} kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis mental.
53 Wuwuhan seselan ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika {-um-}. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi seselan {-um-} kapanggihaken tembung kahanan jinis mental saha jinis raos. Lajeng wuwuhan panambang ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika {-an}. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi panambang {-an} kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis mental saha jinis raos. Salajengipun tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan sesarengan ingkang kapanggihaken inggih menika {ka-/-an} saha {N-/-i}. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan sesarengan {ka-/-an} kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis ukuran. Lajeng tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan sesarengan {N-/-i} kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis ukuran. Wujud tembung kahanan polimorfemis rangkep ingkang kapanggihaken inggih menika tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga, tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga semu, tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga salin swara, saha tembung kahanan polimorfemis rangkep dwipurwa. Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis wujud, jinis warni, saha jinis raos. Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga semu kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis raos. Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga salin swara kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis raos. Tembung kahanan
54 polimorfemis rangkep dwipurwa kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis raos. Wujud tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kapanggihaken kadhapuk saking tembung asal kaliyan tembung asal (L+L) saha tembung asal kaliyan tembung unik (L+Unik). Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kadhapuk saking tembung asal kaliyan tembung asal (L+L) kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis raos. Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kadhapuk saking tembung asal kaliyan tembung unik (L+Unik) kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis jinis warni saha jinis ukuran. Salajengipun wujud tembung kahanan polimorfemis kombinasi ingkang kapanggihaken inggih menika kadhapuk saking tembung asal karaketan kaliyan tembung rangkep dwilingga saha panambang {DL+-an}. Tembung kahanan polimorfemis kombinasi ingkang kapanggihaken inggih menika jinis ukuran. Parimbagipun tembung kahanan polimorfemis menika ngandharaken pandhapuking tembung kahanan polimorfemis adhedhasar tembung lingga ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. B. Pirembagan Ing pirembagan menika, panaliti ngandharaken babagan wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Anggenipun ngandharaken pirembagan ing panaliten menika kawiwitan saking bab wujuding tembung kahanan polimorfemis
55 ingkang dipunlajengaken kaliyan pandhapuking saha jinis tembung kahanan polimorfemis ingkang kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015. Wujud tembung kahanan polimorfemis ingkang kapanggihaken inggih menika tembung kahanan polimorfemis andhahan, tembung kahanan polimorfemis rangkep, tembung kahanan polimorfemis camboran, saha tembung kahanan polimorfemis kombinasi. Pandhapuking tembung kahanan polimorfemis ingkang kapanggihaken inggih menika tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan, tembung kahanan polimorfemis rangkep, tembung kahanan polimorfemis camboran, saha tembung kahanan polimorfemis kombinasi. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ingkang kapanggihaken kaperang dados sekawan inggih menika tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan ater-ater N {ng-, n-, m-} saha {kuma-}, tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan seselan {-um-}, tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan panambang {-an}, saha tembung kahanan mawi wuwuhan sesarengan {ka-/-an} saha {N-/-i}. Tembung kahanan polimorfemis rangkep ingkang kapanggihaken kaperang dados sekawan inggih menika wujud dwilingga, wujud dwilingga semu, wujud dwilingga salin swara, saha wujud dwipurwa. Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kapanggihaken kaperang dados kalih inggih menika tembung kahanan ingkang kadhapuk saking tembung lingga kaliyan tembung lingga {L+L} saha tembung lingga kaliyan tembung unik {L+Unik}. Lajeng tembung kahanan polimorfemis kombinasi ingkang kapanggihaken inggih
56 menika kadhapuk saking tembung lingga ingkang dipunrangkep saha karaketan panambang {DL-/-an}. Salajengipun jinising tembung kahanan polimorfemis ingkang kapanggihaken inggih menika tembung kahanan polimorfemis jinis wujud, jinis ukuran, jinis warni, jinis raos, saha tembung kahanan polimorfemis jinis mental. Lajeng pirembagan wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 dipunrembag ing ngandhap menika. 1. Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Tembung kahanan polimorfemis andhahan inggih menika tembung kahanan ingkang karaketan morfem wuwuhan ing lingganipun. Wujud wuwuhan ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika ater-ater, seselan, panambang, saha wuwuhan sesarengan. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ingkang kapanggihaken kaandharaken ing ngandhap menika. a. Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Ater-Ater Tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan ater-ater inggih menika tembung kahanan ingkang kadadosan kanthi ngraketaken ater-ater ing ngajenging lingganipun. Wujud wuwuhan ingkang kalebet ater-ater ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika N {ng-, n-, m-} saha {kuma-} kaandharaken ing ngandhap menika.
1) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {ng-} Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {ng-} ingkang kapanggihaken jinis raos saha jinis mental saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. a) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {ng-} Jinis Raos Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {ng-} ingkang kapanggihaken jinis raos kaandharaken ing ngandhap menika. "Kringete Pras dleweran, tangane nggregel, omongane serak, merga rasa wedi ing atine, lan rasa mangu-mangu." (KDL: 14: 5/9/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung nggregel kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung nggregel saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada nggregel saha tembung banget dados nggregel banget. Tembung nggregel kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga gregel 'ewah getering asta' ingkang karaketan wuwuhan ater-ater N {ng-}. Wuwuhan ater-ater N {ng-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan ater-ater menika tembung nggregel gadhah teges 'ing kawontenan ewah getering asta'. Pandhapuking tembung nggregel saged kaandharaken ing ngandhap menika. 57
nggregel 'ing kawontenan ewah getering asta' {N-} gregel 'ewah getering asta' Tembung nggregel menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami badan mliginipun asta. Tembung nggregel wonten ing konteks menika nedahaken kawontenan astanipun Pras ingkang ewah saha geter. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {ng-} jinis raos ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Sadalan-dalan Pras nglamun." (KDL: 14: 5/9/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung nglamun kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung nglamun saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada nglamun. Tembung nglamun kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga lamun 'domblong' ingkang karaketan wuwuhan ater-ater N {ng-}. Wuwuhan ater-ater N {ng-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan ater-ater menika tembung nglamun gadhah teges 'ing kawontenan domblong'. Pandhapuking tembung nglamun saged kaandharaken ing ngandhap menika. 58
59 nglamun 'ing kawontenan domblong' {N-} lamun 'domblong' Tembung nglamun menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih ing kawontenan domblong menggalih satunggaling bab. b) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {ng-} Jinis Mental Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {ng-} ingkang kapanggihaken jinis mental kaandharaken ing ngandhap menika. "Dina-dina iki bojoku wus ora kakehan ngresula maneh." (KDL: 12: 22/8/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung ngresula kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung ngresula saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada ngresula. Tembung ngresula kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga resula 'sambat' ingkang karaketan wuwuhan ater-ater N {ng-}. Wuwuhan ater- ater N {ng-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan ater-ater menika tembung ngresula gadhah teges 'ing kawontenan sambat'. Pandhapuking tembung ngresula saged kaandharaken ing ngandhap menika.
ngresula 'ing kawontenan sambat' {N-} resula 'sambat' Tembung ngresula menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis mental amargi ngandharaken sipat satunggaling tiyang ingkang kawontenan sambat. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {ng-} jinis mental ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Bocah kok ngeyel! Mengko yen nulari kancane piye, Jal?". (KDL: 01: 6/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung ngeyel kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung ngeyel saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada ngeyel saha temung banget dados ngeyel banget. Tembung ngeyel kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga eyel 'nggugu kajengipun piyambak' ingkang karaketan wuwuhan ater-ater N {ng-}. Wuwuhan ater-ater N {ng-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan ater-ater menika tembung ngeyel gadhah teges 'ing kawontenan nggugu kajengipun piyambak'. Pandhapuking tembung ngeyel saged kaandharaken ing ngandhap menika. ngeyel 'ing kawontenan nggugu kajengipun piyambak' {N-} eyel 'nggugu kajengipun piyambak' 60
61 Tembung ngeyel menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis mental amargi ngandharaken sipat satunggaling tiyang ingkang kawontenan nggugu kajengipun piyambak. 2) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Ater-ater N {n-} Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {n-} ingkang kapanggihaken jinis raos saha jinis ukuran ingkang kaandharaken ing ngandhap menika. a) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Ater-ater N {n-} Jinis Raos Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {n-} jinis raos ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Suwe-suwe mripate wus ora kuwat mung kari rong watt, ndluyup banget." (KDL: 03: 20/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung ndluyup kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung ndluyup saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada ndluyup saha tembung banget dados ndluyup banget. Tembung ndluyup kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga dluyup 'kraos ngantuk' ingkang karaketan wuwuhan ater-ater N {n-}. Wuwuhan ater-ater N {n-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan ater-ater menika
62 tembung ndluyup gadhah teges 'ing kawontenan kraos ngantuk'. Pandhapuking tembung ndluyup kaandharaken ing ngandhap menika. ndluyup 'ing kawontenan kraos ngantuk' {N-} dluyup 'kraos ngantuk' Tembung ndluyup menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat ing kawontenan kraos ngantuk. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {n-} jinis raos ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Awake ndrodhok lan irunge pijer slentap-slentup." (KDL: 01: 6/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung ndrodhok kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung ndrodhok saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada ndrodhok saha tembung banget dados ndrodhok banget. Tembung ndrodhok kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga drodhok 'getering badan' ingkang karaketan wuwuhan ater-ater N {n-}. Wuwuhan ater-ater N {n-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan ater-ater menika tembung ndrodhok gadhah teges 'ing kawontenan getering badan'. Pandhapuking tembung ndrodhok kaandharaken ing ngandhap menika.
ndrodhok 'ing kawontenan getering badan' {N-} drodhok 'getering badan' Tembung ndrodhok menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami badan ing kawontenan geter. b) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Ater-ater N {n-} Jinis Ukuran Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N{n-} jinis ukuran ingkang kapanggihaken tembung ndhuwur saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Wong iku banjur munggah ing ndhuwur tritisane omahe Surtini." (KDL: 01: 6/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung ndhuwur kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung ndhuwur saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada ndhuwur saha tembung banget dados ndhuwur banget. Tembung ndhuwur kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga dhuwur 'inggil' ingkang karaketan wuwuhan ater-ater N {n-}. Wuwuhan ater-ater N {n-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan ater-ater menika tembung 63
ndhuwur gadhah teges 'ing kawontenan inggil'. Pandhapuking tembung ndhuwur kaandharaken ing ngandhap menika. ndhuwur 'ing kawontenan inggil' {N-} dhuwur 'inggil' Tembung ndhuwur menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis ukuran amargi ngandharaken ukuran dhuwur saking tritisan griya. 3) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Ater-ater N{m-} Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N{m-} ingkang kapanggihaken jinis mental saha jinis raos ingkang kaandharaken ing ngandhap menika. a) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Ater-ater N {m-} Jinis Mental Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N{m-} jinis mental ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Dina-dina iki bojoku wus ora kakehen ngresula maneh akeh anggone meneng lan nyambut gawe." (KDL: 11: 15/8/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung meneng kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung 64
meneng saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada meneng saha tembung banget dados meneng banget. Tembung meneng kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga eneng 'kendel' ingkang karaketan wuwuhan ater-ater N {m-}. Wuwuhan ater-ater N {m-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan menika tembung meneng gadhah teges 'ing kawontenan kendel'. Pandhapuking tembung meneng kaandharaken ing ngandhap menika. meneng 'ing kawontenan kendel' {N-} eneng 'kendel' Tembung meneng menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis mental amargi ngandharaken sipating satunggaling tiyang ing kawontenan kendel. b) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Ater-ater N {m-} Jinis Raos Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {m-} jinis raos ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Iku panggah ora owah, ora gigrig najan gunung kelud mbledhos." (KDL: 02: 13/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung mbledhos kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, 65
66 tembung mbledhos saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada mbledhos. Tembung mbledhos kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga bledhos 'jeblug' ingkang karaketan wuwuhan ater-ater N {m-}. Wuwuhan ater-ater {m-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan ater-ater menika tembung mledhos gadhah teges 'ing kawontenan jeblug'. Pandhapuking tembung mledhos kaandharaken ing ngandhap menika. mbledhos 'ing kawontenan jeblug' {N-} bledhos 'jeblug' Tembung mbledhos menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ing driya pamireng ingkang dipunalami talingan bab swanten kados Gunung Kelud ing kawontenan nyuwanten jeblug. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater N {m-} jinis raos ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Ujare Ela sinambi mbrebes luhe nelesi pipine kang alus." (KDL: 11: 15/8/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung mbrebes kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung mbrebes saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada mbrebes. Tembung mbrebes kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga brebes 'ili' ingkang karaketan wuwuhan ater-ater N {m-}. Wuwuhan ater-ater
N {m-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan menika tembung mbrebes gadhah teges 'ing kawontenan ili'. Pandhapuking tembung mbrebes kaandharaken ing ngandhap menika. mbrebes 'ing kawontenan ili' {N-} brebes 'ili' Tembung mbrebes menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat ing kawontenan medalaken luh. 4) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Ater-Ater {kuma-} Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater {kuma-} jinis mental ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Bojone Surtini wis kumawani ngadol lemah waris." (KDL: 01: 6/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung kumawani kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung kumawani saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada kumawani saha tembung banget dados kumawani banget. Tembung kumawani 67
68 kadhapuk saking kalih morfem inggih menika saking tembung lingga wani 'kendel' ingkang karaketan wuwuhan ater-ater {kuma-}. Wuwuhan ater-ater {kuma-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'asipat ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan menika tembung kumawani gadhah teges 'asipat kendel'. Pandhapuking tembung kumawani saged kaandharaken ing ngandhap menika. kumawani 'asipat kendel' {kuma-} wani 'kendel' Tembung kumawani menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis mental amargi ngandharaken sipat kendel ingkang dipungadhahi dening garwanipun Surtini. b. Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Seselan Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan seselan {-um-} ingkang kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang inggih menika jinis mental saha jinis raos ingkang kaandharaken ing ngandhap menika. 1) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Seselan {-um-} Jinis Mental Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan seselan {-um-} jinis mental ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika.
"Alah...., lagi kelas papat wae kementhus." (KDL: 01: 6/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung kementhus kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung kementhus saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada kementhus saha tembung banget dados kementhus banget. Tembung kementhus kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga kenthus 'kewan bangsa/kintel (kodhok)' ingkang karaketan seselan {-um-}. Seselan {-um-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'asipat ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking seselan menika tembung kementhus gadhah teges 'asipat umuk/gumedhe'. Pandhapuking tembung kementhus kaandharaken ing ngandhap menika. kementhus 'asipat umuk/gumedhe' kenthus 'kewan bangsa/kintel (kodhok)' {-um-} Tembung kementhus menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis mental amargi ngandharaken sipat umuk/gumedhe ingkang dipungadhahi salah satunggaling tiyang. 2) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Seselan {-um-} Jinis Raos Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan seselan {-um-} jinis raos ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. 69
70 "Dumadakan ana swara gumlegur bantere kaya bledheg mangsa rendheng. " (KDL: 01: 6/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung gumlegur kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung gumlegur saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada gumlegur saha tembung banget dados gumlegur banget. Tembung gumlegur kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga glegur 'nyuwanten mak glegur' ingkang karaketan seselan {-um-}. Seselan {-um-} wonten ing konteks menika gadhah teges 'ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking seselan menika tembung gumlegur gadhah teges 'ing kawontenan nyuwanten mak glegur'. Pandhapuking tembung gumlegur kaandharaken ing ngandhap menika. gumlegur 'ing kawontenan nyuwanten mak glegur' glegur 'nyuwanten mak glegur' {-um-} Tembung gumlegur menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ing driya pamireng ingkang dipunalami talingan bab swanten kados bledhek ing kawontenan nyuwanten mak glegur.
c. Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Panambang {-an} Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan panambang {-an} ingkang kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang inggih menika jinis mental saha jinis raos ingkang kaandharaken ing ngandhap menika. 1) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Panambang {-an} Jinis Mental Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan panambang {-an} jinis mental ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Wangsulane Ninda kanthi suwarane kang aleman." (KDL: 06: 11/7/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung aleman kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung aleman saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada aleman saha tembung banget dados aleman banget. Tembung aleman kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga alem 'alem' ingkang karaketan panambang {-an}. Panambang {-an} wonten ing konteks menika gadhah teges 'asipat ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking panambang menika tembung aleman gadhah teges 'asipat remen dipunalem'. Pandhapuking tembung aleman kaandharaken ing ngandhap menika. 71
aleman 'asipat remen dipunalem' alem 'alem' {-an} Tembung aleman menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis mental amargi ngandharaken sipat remen dipunaleman ingkang dipungadhahi Ninda. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan panambang {-an} jinis mental ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Dheweke ya apikan marang sliramu." (KDL: 05: 4/7/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung apikan kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung apikan saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada apikan saha tembung banget dados apikan banget. Tembung apikan kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga apik 'sae' ingkang karaketan panambang {-an}. Panambang {-an} wonten ing konteks menika gadhah teges 'asipat ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking panambang menika tembung apikan gadhah teges 'asipat sae'. Pandhapuking tembung apikan kaandharaken ing ngandhap menika. apikan 'asipat sae' apik 'sae' {-an} 72
73 Tembung apikan menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis mental amargi ngandharaken sipat satunggaling tiyang ingkang asipat sae. 2) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Panambang {-an} Jinis Raos Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan panambang {-an} jinis raos ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Bareng wis cedhak Doni ngomong kanthi krenggosan supaya dipasangake keris." (KDL: 03: 20/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung krenggosan kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung krenggosan saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada krenggosan saha tembung banget dados krenggosan banget. Tembung krenggosan kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga krenggos 'ambeganipun menggeh-menggeh' ingkang karaketan panambang {-an}. Panambang {-an} wonten ing konteks menika gadhah teges 'ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking panambang menika tembung krenggosan gadhah teges 'ing kawontenan ambekanipun menggeh-menggeh'. Pandhapuking tembung krenggosan kaandharaken ing ngandhap menika.
krenggosan 'ing kawontenan ambekanipun menggeh-menggeh' krenggos 'ambekanipun menggeh-menggeh' {-an} Tembung krenggosan menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami paru-paru mliginipun ambekan ing kawontenan menggeh-menggeh. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan panambang {-an} jinis raos ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Eluhe dleweran ing pipine." (KDL: 14: 5/9/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung dleweran kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung dleweran saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada dleweran saha tembung banget dados dleweran banget. Tembung dleweran kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga dlewer 'mili mandhap' ingkang karaketan panambang {-an}. Panambang {-an} wonten ing konteks menika gadhah teges 'ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking panambang menika tembung dleweran gadhah teges 'ing kawontenan mili mandhap'. Pandhapuking tembung dleweran kaandharaken ing ngandhap menika. dleweran 'ing kawontenan mili mandhap' dlewer 'mili mandhap' {-an} 74
Tembung dleweran menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat ingkang medalaken luh ing kawontenan mili mandhap. d. Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Sesarengan Tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan sesarengan inggih menika tembung kahanan ingkang kadadosan kanthi ngraketaken ater-ater saha panambang kanthi sesarengan ing lingganipun. Wuwuhan sesarengan ingkang kapanggihaken ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika wuwuhan sesarengan {ka-/-an} ingkang kapanggihaken jinis ukuran saha jinis raos. Dene wuwuhan sesarengn {N-/-i} ingkang kapanggihaken jinis raos. Tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan sesarengan {ka-/-an} saha {N-/-i} kaandharaken ing ngandhap menika. 1) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Sesarengan {ka-/-an} Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan sesarengan {ka-/-an} kapanggihaken jinis ukuran saha jinis raos saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. a) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Sesarengan {ka-/-an} Jinis Ukuran Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan sesarengan {ka-/-an} kapanggihaken jinis ukuran kaandharaken ing ngandhap menika. 75
"Saka kadohan Anton sing lagi nggarap tugas kelompokan ing sekolahan nggatekake." (KDL: 04: 27/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung kadohan kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung kadohan saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada kadohan saha tembung banget dados kadohan banget. Tembung kadohan kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga adoh 'tebih' ingkang karaketan wuwuhan sesarengan {ka-/-an}. Wuwuhan sesarengan {ka-/-an} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan sesarengan menika tembung kadohan gadhah teges 'asipat tebih sanget'. Pandhapuking tembung kadohan kaandharaken ing ngandhap menika. kadohan 'asipat tebih sanget' adoh 'tebih' {ka-/-an} Tembung kadohan menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis ukuran amargi ngandharaken ukuran let paningalipun Anton ingkang tebih sanget saking objek paningal. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan sesarengan {ka-/-an} jinis ukuran ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Tugase pancen akeh mula kudu dicicil amrih ora kabotan. " (KDL: 04: 27/6/2015) 76
77 Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung kabotan kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung kabotan saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada kabotan saha tembung banget dados kabotan banget. Tembung kabotan kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga abot 'awrat' ingkang karaketan wuwuhan sesarengan {ka-/-an}. Wuwuhan sesarengan {ka-/-an} wonten ing konteks menika gadhah teges 'asipat sanget ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan sesarengan menika tembung kabotan gadhah teges 'asipat awrat sanget'. Pandhapuking tembung kabotan kaandharaken ing ngandhap menika. kabotan 'asipat awrat sanget' abot 'awrat' {ka-/-an} Tembung kabotan menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis ukuran amargi ngandharaken ukuran bobot inggih menika tugas ingkang dipuntindakaken dening satunggaling tiyang ingkang asipat awrat sanget. b) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Sesarengan {ka-/-an} Jinis Raos Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan sesarengan {ka-/-an} kapanggihaken jinis raos kaandharaken ing ngandhap menika. "Kelingan lelakon sing dialami patang taun kepungkur." (KDL: 14: 5/9/2015)
78 Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung kelingan kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung kelingan saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada kelingan saha tembung banget dados kelingan banget. Tembung kelingan kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga eling 'enget' ingkang karaketan wuwuhan sesarengan {ka-/-an}. Wuwuhan sesarengan {ka-/-an} wonten ing konteks menika gadhah teges 'asipat sanget utawi langkung ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan sesarengan menika tembung kelingan gadhah teges 'asipat langkung enget'. Pandhapuking tembung kelingan kaandharaken ing ngandhap menika. kelingan 'asipat langkung enget' eling 'enget' {ka-/-an} Tembung kelingan menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih ing kawontenan langkung enget satunggaling bab. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan sesarengan {ka-/-an} jinis raos ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Anton dadi kisinan praupane katon abang mbranang. (KDL: 04: 27/6/2015)
Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung kisinan kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung kisinan saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada kisinan saha tembung banget dados kisinan banget. Tembung kisinan kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga isin 'lingsem' ingkang karaketan wuwuhan sesarengan {ka-/-an}. Wuwuhan sesarengan {ka-/-an} wonten ing konteks menika gadhah teges 'asipat sanget utawi langkung ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan sesarengan menika tembung kisinan gadhah teges 'asipat langkung enget'. Pandhapuking tembung kisinan kaandharaken ing ngandhap menika. kisinan 'asipat lingsem sanget' isin 'lingsem' {ka-/-an} Tembung kisinan menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami manahipun Anton ing kawontenan lingsem sanget. 2) Tembung Kahanan Polimorfemis Andhahan mawi Wuwuhan Sesarengan {N-/-i} Jinis Ukuran Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan sesarengan {N-/-i} jinis ukuran ingkang kapanggihaken inggih menika tembung ngaboti saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Aku lan sliramu kepeksa kapisah jalaran padha-padha ngaboti pilihane dhewe." (KDL: 14: 5/9/2015) 79
Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung ngaboti kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung ngaboti saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada ngaboti saha tembung banget dados ngaboti banget. Tembung ngaboti kadhapuk saking kalih morfem inggih menika tembung lingga abot 'awrat' ingkang karaketan wuwuhan sesarengan {N-/-i}. Wuwuhan sesarengan {N-/-i} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking wuwuhan sesarengan menika tembung ngaboti gadhah teges 'ing kawontenan sengaja awrat'. Pandhapuking tembung ngaboti kaandharaken ing ngandhap menika. ngaboti 'ing kawontenan sengaja awrat' abot 'awrat' {N-/-i} Tembung ngaboti menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis ukuran amargi ngandharaken ukuran bobot kekajenganipun satunggaling tiyang. 2. Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Tembung kahanan polimorfemis rangkep inggih menika tembung kahanan ingkang kadhapuk saking kalih morfem utawi langkung kanthi ngambali tembung asalipun kanthi wetah. Tembung rangkep ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis inggih menika dwilingga, dwilingga semu, dwilingga salin swara, saha dwipurwa. Tembung kahanan polimorfemis rangkep ingkang kapanggihaken kaandharaken ing ngandhap menika. 80
81 a. Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Dwilingga (DL) Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga ingkang kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 inggih menika jinis wujud saha jinis warni ingkang kaandharaken ing ngandhap menika. 1) Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Dwilingga (DL) Jinis Wujud Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga jinis wujud ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Sinomane ayu-ayu" kandhane Doni. (KDL: 03: 20/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung ayu- ayu kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung ayu-ayu saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada ayu-ayu saha tembung banget dados ayu-ayu banget. Tembung ayu-ayu kadhapuk saking tembung lingga ayu 'sae praupanipun tumrap tiyang estri' ingkang dipunrangkep kanthi wetah lingganipun kanthi dwilingga {DL}. Dwilingga {DL} wonten ing konteks menika gadhah teges 'kathah-kathahipun ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking dwilingga menika tembung ayu-ayu gadhah teges 'kathah-kathahipun sae praupanipun tumrap tiyang estri'. Pandhapuking tembung ayu-ayu kaandharaken ing ngandhap menika. ayu-ayu 'kathah-kathahipun sae praupanipun tumrap tiyang estri' ayu 'sae praupanipun tumrap tiyang estri' DL
82 Tembung ayu-ayu menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis wujud amargi ngandharaken wujud pasuryaning tiyang estri ingkang kathah- kathahipun sae boten wonten cacadipun. 2) Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Dwilingga (DL) Jinis Warni Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga jinis warni ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Ananging bagean dhadha lan gegere Joko uga pating plenthing abang- abang." (KDL: 01: 6/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung abang- abang kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung abang-abang saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada abang-abang saha tembung banget dados abang-abang banget. Tembung abang-abang kadhapuk saking tembung lingga abang 'abrit' ingkang dipunrangkep kanthi wetah lingganipun kanthi cara dwilingga {DL}. Dwilingga {DL} wonten ing konteks menika gadhah teges 'kathah-kathahipun ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking dwilingga menika tembung abang-abang gadhah teges 'kathah-kathahipun warni abrit'. Pandhapuking tembung abang-abang kaandharaken ing ngandhap menika. abang-abang 'kathah-kathahipun warni abrit' abang 'abrit' DL
Tembung abang-abang menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis warni amargi ngandharaken warni kulit jaja saha gegeripun Joko ingkang kathah- kathahipun warni abrit pating plenthing. Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga jinis warni ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Nyawang ijo-ijo ngene iku marai ngilangake stresku." (KDL: 05: 4/7/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung ijo-ijo kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung ijo-ijo saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada ijo-ijo saha tembung banget dados ijo-ijo banget. Tembung ijo-ijo kadhapuk saking tembung lingga ijo 'ijem' ingkang dipunrangkep kanthi wetah lingganipun kanthi cara dwilingga {DL}. Dwilingga {DL} wonten ing konteks menika gadhah teges 'kathah- kathahipun ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking dwilingga menika tembung ijo-ijo gadhah teges 'kathah-kathahipun warni ijem'. Pandhapuking tembung ijo-ijo kaandharaken ing ngandhap menika. ijo-ijo 'kathah-kathahipun warni ijem' ijo 'ijem' DL Tembung ijo-ijo menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis warni amargi ngandharaken warni satunggaling bab ingkang kathah-kathahipun warni ijem. 83
84 3) Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Dwilingga (DL) Jinis Raos Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga jinis raos ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Ngampet nesu sing wis muntup-muntup ana ubun-ubun." (KDL: 23: 31/12/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung muntup-muntup kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung muntup-muntup saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada muntup-muntup saha tembung banget dados muntup-muntup banget. Tembung muntup-muntup kadhapuk saking tembung lingga muntup 'jedhul' ingkang dipunrangkep kanthi wetah lingganipun kanthi dwilingga {DL}. Dwilingga {DL} wonten ing konteks menika gadhah teges 'ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking dwilingga menika tembung muntup-muntup gadhah teges 'ing kawontenan jedhul'. Pandhapuking tembung muntup-muntup kaandharaken ing ngandhap menika. muntup-muntup 'ing kawontenan jedhul' muntup 'jedhul' DL Tembung muntup-muntup menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami manah ing kawontenan jedhul raos duka.
85 Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga jinis raos ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Mripate isih kriyip-kriyip nyawang tamune." (KDL: 03: 20/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung kriyip- kriyip kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung kriyip-kriyip saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada kriyip-kriyip saha tembung banget dados kriyip-kriyip banget. Tembung kriyip-kriyip kadhapuk saking tembung lingga kriyip 'kedhep' ingkang dipunrangkep kanthi wetah lingganipun kanthi dwilingga {DL}. Dwilingga {DL} wonten ing konteks menika gadhah teges 'ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun'. Adhedhasar saking dwilingga menika tembung kriyip-kriyip gadhah teges 'ing kawontenan kedhep'. Pandhapuking tembung kriyip-kriyip kaandharaken ing ngandhap menika. kriyip-kriyip 'ing kawontenan kedhep' kriyip 'kedhep' DL Tembung kriyip-kriyip menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat ing kawontenan wongsal-wangsul kedhep.
b. Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Dwilingga Semu (DL Semu) Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga semu ingkang kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 inggih menika jinis raos ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Mripate ireng kuwi kaca-kaca kaya isih ora percaya marang apa sing dumadi wengi kuwi." (KDL: 11: 15/8/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung kaca- kaca kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung kaca-kaca saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada kaca- kaca. Tembung kaca-kaca kadhapuk saking tembung lingga kaca 'pangilon' ingkang dipunrangkep kanthi wetah lingganipun kanthi dwilingga semu {DL Semu}. Dwilingga semu {DL Semu} wonten ing konteks menika ngasilaken teges enggal ingkang beda sanget kaliyan tegesing lingga ingkang sampun kadhapuk saderengipun. Adhedhasar saking dwilingga semu menika tembung kaca-kaca gadhah teges 'ing kawontenan luh ngembeng ing mripat'. Pandhapuking tembung kaca-kaca kaandharaken ing ngandhap menika. kaca-kaca 'ing kawontenan luh ngembeng ing mripat' kaca 'pangilon' DL Semu 86
Tembung kaca-kaca menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat ing kawontenan luh ingkang ngembeng. c. Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Dwilingga Salin Swara (DLS) Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga salin swara ingkang kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 inggih menika jinis raos saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Awake ndrodhok lan irunge pijer slentap-slentup." (KDL: 01: 6/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung slentap- slentup kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung slentap-slentup saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada slentap-slentup. Tembung slentap-slentup kadhapuk saking tembung lingga slentup 'nyerot umbel' ingkang dipunrangkep kanthi wetah lingganipun kanthi dwilingga salin swara {DLS}. Dwilingga salin swara {DLS} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wongsal-wangsul boten ajeg wonten ing kawontenan lingganipun'. Adhedhasar saking dwilingga salin swara menika tembung slentap- slentup gadhah teges 'wongsal-wangsul nyerot umbel'. Pandhapuking tembung slentap-slentup kaandharaken ing ngandhap menika. slentap-slentup 'wongsal-wangsul nyerot umbel' sentlup 'nyerot umbel' DLS 87
88 Tembung slentap-slentup menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami grana ing kawontenan wongsal-wangsul nyerot umbel. Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga salin swara jinis raos ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Sanalika sing lanang malih dadi plongah-plongoh." (KDL: 10: 8/8/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung plongah-plongoh kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung plongah-plongoh saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada plongah-plongoh. Tembung plongah-plongoh kadhapuk saking tembung lingga plongoh 'ngemataken kanthi tutuk menga wiyar' ingkang dipunrangkep kanthi wetah lingganipun kanthi dwilingga salin swara {DLS}. Dwilingga salin swara {DLS} wonten ing konteks menika gadhah teges 'ing kawontenan ingkang dipunsebataken lingganipun'. Adhedhasar saking dwilingga salin swara menika tembung plongah-plongoh gadhah teges 'ing kawontenan ngemataken kanthi tutuk menga wiyar'. Pandhapuking tembung plongah-plongoh kaandharaken ing ngandhap menika. plongah-plongoh 'ing kawontenan ngemataken kanthi tutuk menga wiyar' plongoh 'ngemataken kanthi tutuk menga wiyar' DLS
89 Tembung plongah-plongoh menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami tutuk ing kawontenan menga wiyar. d. Tembung Kahanan Polimorfemis Rangkep Wujud Dwipurwa (DP) Tembung kahanan polimorfemis rangkep wujud dwipurwa ingkang kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 inggih menika jinis raos ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Putrane loro sing mbarep lagi klas loro SD lan adhine isih TK pijer nangis kekejer." (KDL: 13: 29/8/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung kekejer kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung kekejer saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada kekejer. Tembung kekejer kadhapuk saking tembung lingga kejer 'seru boten meneng-meneng' ingkang dipunrangkep saperangan lingganipun kanthi cara dwipurwa {DP}. Dwipurwa{DP} wonten ing konteks menika gadhah teges 'wonten ing kawontenan ingkang dipunsebataken ing lingganipun''. Adhedhasar saking dwipurwa menika tembung kekejer gadhah teges 'wonten ing kawontenan seru boten meneng-meneng'. Pandhapuking tembung kekejer kaandharaken ing ngandhap menika.
kekejer 'ing kawontenan seru boten meneng-meneng' kejer 'seru boten meneng-meneng' DP Tembung kekejer menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami manah ing kawontenan seru boten meneng-meneng nalika nangis. Tembung kahanan polimorfemis rangkep dwipurwa jinis raos ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. 3. Tembung Kahanan Polimorfemis Camboran Tembung kahanan polimorfemis camboran inggih menika tembung kahanan ingkang kadhapuk saking kalih tembung utawi langkung ingkang karaketan lajeng ngasilaken wujud saha teges enggal. Wujud camboran ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis kaperang dados kalih inggih menika tembung lingga kaliyan tembung lingga {L+L} saha tembung lingga kaliyan tembung unik {L+Unik}. Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kapanggihaken kaandharaken ing ngandhap menika. a. Tembung Kahanan Polimorfemis Camboran Lingga kaliyan Lingga Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kadhapuk saking tembung lingga kaliyan tembung lingga ingkang kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 inggih menika jinis raos ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. 90
"Elena pancen ayu lan eseme pait madu." (KDL: 05: 4/7/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung pait madu kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung pait madu saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada pait madu. Tembung pait madu kadhapuk saking tembung lingga pait 'raos kados raosing bratawali' ingkang karaketan kaliyan tembung lingga madu 'toya saking tala tawon ingkang kraos manis'. Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kadhapuk saking lingga kaliyan lingga wonten ing konteks menika ngasilaken wujud saha teges enggal. Adhedhasar saking camboran wujud lingga karaketan lingga menika tembung pait madu gadhah teges 'asipat manis sanget'. Pandhapuking tembung pait madu kaandharaken ing ngandhap menika. pait madu 'asipat manis sanget' pait 'raos kados raosing bratawali' madu 'toya saking tala tawon ingkang kraos manis' Tembung pait madu menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos ingkang dipunalami pasuryan mliginipun esem ing lathinipun Elena ingkang asipat manis sanget. Tembung kahanan polimorfemis camboran wujud tembung lingga karaketan tembung lingga jinis raos ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Atine wis golong giling." (KDL: 07&08: 18&25/7/2015) 91
92 Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung golong giling kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung golong giling saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada golong giling. Tembung golong giling kadhapuk saking tembung lingga golong 'glundhungan ageng' ingkang karaketan kaliyan tembung lingga giling 'wewangunan bunder'. Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kadhapuk saking lingga kaliyan lingga wonten ing konteks menika ngasilaken wujud saha teges enggal. Adhedhasar saking camboran wujud lingga karaketan lingga menika tembung golong giling gadhah teges 'ing kawontenan raos mantep'. Pandhapuking tembung golong giling kaandharaken ing ngandhap menika. golong giling 'ing kawontenan raos mantep' golong 'glundhungan ageng' giling 'wewangunan bunder' Tembung golong giling menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis raos amargi ngandharaken raos mantep ingkang dipunalami manah. b. Tembung Kahanan Polimorfemis Camboran Lingga kaliyan Morfem Unik Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kadhapuk saking tembung lingga kaliyan tembung unik jinis warni saha jinis ukuran ingkang kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika.
1) Tembung Kahanan Polimorfemis Camboran Lingga kaliyan Morfem Unik Jinis Warni Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kadhapuk saking tembung lingga kaliyan tembung unik jinis warni ingkang kapanggihaken saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Anton dadi kisinan praupane katon abang mbranang." (KDL: 04: 27/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung abang mbranang kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung abang mbranang saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada abang mbranang saha tembung banget dados abang mbranang banget. Tembung abang mbranang kadhapuk saking tembung lingga abang 'abrit' ingkang karaketan kaliyan tembung unik mbranang 'abrit sanget'. Camboran wujud lingga karaketan tembung unik wonten ing konteks menika gadhah teges 'mbangetaken warni ing lingganipun. Adhedhasar saking camboran wujud lingga karaketan tembung unik menika tembung abang mbranang gadhah teges 'asipat abrit sanget'. Pandhapuking tembung abang mbranang kaandharaken ing ngandhap menika. abang mbranang 'asipat abrit sanget' abang 'abrit' mbranang 'abrit sanget' 93
94 Tembung abang mbranang menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis warni amargi ngandharaken warni satunggaling bab ingkang asipat abrit sanget. Tembung kahanan polimorfemis camboran wujud tembung lingga karaketan tembung unik jinis raos ugi kapanggihaken ing pethikan ngandhap menika. "Pit dionthel ngliwati dalan sing iring kiwa lan tengene gumelar sawah kang ijo royo-royo." (KDL: 04: 27/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung ijo royo-royo kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung ijo royo-royo saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada ijo royo-royo saha tembung banget dados ijo royo-royo banget. Tembung ijo royo- royo kadhapuk saking tembung lingga ijo 'ijem' ingkang karaketan kaliyan tembung unik royo-royo 'ijem sanget'. Camboran wujud tembung lingga karaketan tembung unik wonten ing konteks menika gadhah teges 'mbangetaken warni ing lingganipun. Adhedhasar saking camboran wujud lingga karaketan tembung unik menika tembung ijo royo-royo gadhah teges 'asipat ijem sanget'. Pandhapuking tembung ijo royo-royo kaandharaken ing ngandhap menika. ijo royo-royo 'asipat ijem sanget' ijo 'ijem' royo-royo 'ijem sanget'
Tembung ijo royo-royo menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis warni amargi ngandharaken warni saking sabin ingkang warnanipun ijem sanget. 2) Tembung Kahanan Polimorfemis Camboran Lingga kaliyan Morfem Unik Jinis Ukuran Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kadhapuk saking wujud lingga kaliyan tembung unik jinis ukuran ingkang kapanggihaken inggih menika tembung gedhe magrong-magrong saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Omah kuna gedhe magrong-magrong." (KDL: 06: 11/7/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung gedhe magrong-magrong kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung gedhe magrong-magrong saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada gedhe magrong-magrong saha tembung banget dados gedhe magrong-magrong banget. Tembung gedhe magrong- magrong kadhapuk saking tembung lingga gedhe 'ageng' ingkang karaketan kaliyan tembung unik magrong-magrong 'ageng sanget'. Camboran wujud lingga karaketan tembung unik wonten ing konteks menika gadhah teges 'mbangetaken ukuran ing lingganipun'. Adhedhasar saking camboran wujud lingga karaketan tembung unik menika tembung gedhe magrong-magrong gadhah teges 'asipat ageng sanget'. Pandhapuking tembung gedhe magrong- magrong kaandharaken ing ngandhap menika. 95
gedhe magrong-magrong 'asipat ageng sanget' gedhe 'ageng' magrong-magrong 'ageng sanget' Tembung gedhe magrong-magrong menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis ukuran amargi ngandharaken ukuraning griya ingkang asipat ageng sanget. 4. Tembung Kahanan Polimorfemis Kombinasi Tembung kahanan polimorfemis kombinasi inggih menika tembung kahanan ingkang kadhapuk saking kalih morfem utawi langkung kanthi cara ngraketaken wuwuhan saha tembung rangkep satemah ngasilaken tembung kahanan berafiks-berulang. Wujud kombinasi ingkang ndhapuk tembung kahanan polimorfemis ingkang kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 inggih menika jinis ukuran saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. "Mula bareng lulus jadwale saya uyeg-uyegan." (KDL: 03: 13/6/2015) Saking pethikan ing nginggil, saged dipuntingali bilih tembung uyeg- uyegan kalebet tembung kahanan polimorfemis. Adhedhasar titikan sintaksis, tembung uyeg-uyegan saged karaketan kaliyan tembung rada dados rada uyeg- uyegan saha tembung banget dados uyeg-uyegan banget. Tembung uyeg- uyegan kadhapuk saking tembung tembung uyeg 'kepyek rame tiyang guneman' 96
lajeng karaketan wuwuhan saha tembung rangkep {DL-/-an}. Wujud kombinasi wonten ing konteks menika ngasilaken wujud saha teges enggal. Adhedhasar saking wujud kombinasi menika tembung uyeg-uyegan gadhah teges 'asipat jejel uyel-uyelan'. Pandhapuking tembung uyeg-uyegan kaandharaken ing ngandhap menika. uyeg-uyegan 'asipat jejel uyel-uyelan' uyeg 'kepyek rame tiyang guneman' {DL-/-an} Tembung uyeg-uyegan menika kalebet tembung kahanan polimorfemis jinis ukuran amargi ngandharaken ukuran let satunggaling bab ingkang asipat jejel uyel-uyelan. 97
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan babagan tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 saged dipunpendhet dudutan ing ngandhap menika. 1. Wujuding tembung kahanan polimorfemis ingkang kapanggihaken ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 inggih menika: a. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan ater-ater ingkang kapanggihaken N {ng-, n-, m-} saha {kuma-}. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan seselan ingkang kapanggihaken {-um-}. Tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan panambang ingkang kapanggihaken {-an}. Tembung kahanan polimorfemis mawi wuwuhan sesarengan ingkang kapanggihaken wuwuhan sesarengan {ka-/-an} saha {N-/-i}. b. Tembung kahanan polimorfemis rangkep ingkang kapanggihaken tembung kahanan polimorfemis rangkep dwilingga, rangkep dwilingga semu, rangkep dwilingga salin swara, saha tembung kahanan polimorfemis rangkep dwipurwa. c. Tembung kahanan polimorfemis camboran ingkang kapanggihaken wujud camboran ingkang kadhapuk saking tembung lingga kaliyan tembung lingga {L+L} saha ingkang kadhapuk saking tembung lingga kaliyan morfem unik {L+Unik}. 98
99 d. Tembung kahanan polimorfemis kombinasi ingkang kapanggihaken kadhapuk saking tembung lingga ingkang dipunrangkep mawi wuwuhan. 2. Pandhapuking tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 ngandharaken pandhapuking tembung kahanan polimorfemis ingkang awujud tembung kahanan polimorfemis andhahan mawi wuwuhan, tembung rangkep, tembung camboran, saha tembung kahanan polimorfemis kombinasi. 3. Jinising tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 wonten gangsal inggih menika tembung kahanan jinis wujud, jinis ukuran, jinis warni, jinis raos, saha tembung kahanan polimorfemis jinis mental. B. Implikasi Asiling panaliten ingkang ngrembag tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2015 menika dipunkajengaken saged nambah seserepan saha dados rujukan ing pamulangan dhateng guru, pamaos, utawi sutrisna basa Jawi bab ngelmu basa mliginipun morfologi babagan wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan polimorfemis. Kangge mahasiswa Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta, asiling panaliten menika saged dipundadosaken ngelmu ing bab morfologi mliginipun babagan wujud, pandhapuking, saha jinis tembung kahanan.
100 C. Pamrayogi Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan ingkang sampun dipunandharaken, panaliti saged paring pamrayogi kados ing ngandhap menika. 1. Amargi winatesing perkawis ingkang dipuntliti wonten ing panaliten menika, satemah kawontenan perkawis sanesipun ingkang saged dipunkaji taksih werni-werni. Perkawis menika kadosta tegesing saha produktifitas tembung kahanan polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang. 2. Panaliten menika dipunkajengaken saged dipunrembakaken dening panaliti sanes amargi taksih wonten bab sanes ingkang saged dipuntliti inggih menika tembung kriya polimorfemis ingkang dipuntandhingaken kaliyan cerkak edisi taun sanesipun, tuladhanipun tembung kriya polimorfemis ing cerkak kalawarti Djaka Lodang edisi taun 2014 dumugi 2018.
KAPUSTAKAN Arifin, Syamsul dkk. 1990. Tipe-Tipe Semantik Adjektiva dalam Bahasa Jawa. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Arifin, Zaenal dan Junaiyah. 2009. Morfologi: Bentuk, Makna, dan Fungsi. Jakarta: PT. Gramedia Widiasarana Indonesia. Indriarwati, Zamsi. 2014. "Tembung Kahanan Polimorfemis wonten ing Novel Krikil-krikil Pasisir Anggitanipun Tamsir AS". Skripsi. Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa. Fakultas Bahasa dan Seni. Universitas Negeri Yogyakarta. Kridalaksana, Harimurti. 2008. Kamus Linguistik Edisi Keempat. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Listyaningrum, Dwi Ratna. 2015. "Cariyos Rakyat Alaskato lan Jalukura Anggitanipun Al Aris Purnomo". Skripsi. Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa. Fakultas Bahasa dan Seni. Universitas Negeri Yogyakarta. Mulyana. 2005. Morfologi Bahasa Jawa. Yogyakarta: Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Nazir, Mohammad. 1988. Metode Penelitian. Jakarta: Ghalia Indonesia. Nurhayati, Endang. 2001. Morfologi Bahasa Jawa. Yogyakarta: Fakultas Bahasa dan Seni UNY. Poedjosoedarmo, Soepomo. 1979. Morfologi Basa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Poerwadarminta, W. J. S. 1939. Baoesastra Djawa. Batavia: J. B Wolters Uitgevers Maatschappij, N.V. Groningen. Poerwadarminta, W. J. S. 1939. Baoesastra Djawa online. Batavia: Groningen. Putrayasa, Ida Bagus. 2008. Kajian Morfologis Bentuk Derivasional dan Infleksional. Bandung: PT. Refika Aditama. Ramlan. M. 1979. Morfologi Suatu Tinjauan Deskriptif. Yogyakarta: C.V. Karyono 101
Samsuri. 1978. Analisis Bahasa: Memahami Bahasa Secara Ilmiah. Jakarta: Erlangga. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2001. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paralingua. Sudaryanto. 1988. Metode Linguistik: Bagian Pertama ke Arah Memahami Metode Linguistik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. 1991. Tata Bahasa Baku Bahasa Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana. Verhaar, J. W. M. 1988. Pengantar Linguistik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. 2001. Asas-Asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Wedhawati, dkk. 2006. Tata Bahasa Jawa Mutakhir Edisi Revisi. Yogyakarta: Kanisius. Yasin, Sulchan. 1988. Tinjauan Deskriptif Seputar Morfologi. Surabaya: Usana Offest Printing. 102
Tabel Asiling saha Analisis Wujud, Pandhapuking, saha Jinis Tembung Kahanan Polimorfemis ing Cerkak Kalawarti Djaka Lodang Edisi Taun 2015 Wujud Jinis No Data Pandhapuking A R C K Wj Uk Wr Rs Mt 1 1 2 Joko, anak ontang-antinge lagi adhem panas. (KDL: 01: 6/6/2015) 3 5 4 6 7 8 9 10 11 12 Wujud: camboran adhem panas 'raosipun awak ingkang boten sekeca' adhem 'asrep' panas 'benter' Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami badan) 2 Awake ndrodhok irunge slentup. (KDL: 01: 6/6/2015) pijer lan slentap-
Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater ndrodhok 'ing kawontenan getering badan' {N-} dhrodhok 'getering badan' Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami badan) 3 Awake irunge slentup. (KDL: 01: 6/6/2015) ndrodhok pijer lan slentap-
Wujud: rangkep (dwilingga salin swara) slentap-slentup 'wongsal-wangsul nyerot umbel' sentlup 'nyerot umbel' DLS Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami grana) 1 0 3
1 4 5 6 Tabel salajengipun 2 Surtini nalika kaget meruhi plenthing abang- abang samburine sirahe Joko. (KDL: 01: 6/6/2015) ing "Alah...., lagi kelas papat wae kementhus." (KDL: 01: 6/6/2015) Swara mbrengengeng kayadene tawon keprungu ing kupinge. (KDL: 01: 6/6/2015) 3 4
12 Wujud: rangkep (dwilingga) abang-abang 'kathah-kathahipun warni abrit' abang 'abrit' DL - Jinis: tembung kahanan warni (ngandharaken warni ing badan mliginipun kulit) Wujud: andhahan mawi wuwuhan seselan kementhus 'asipat umuk, gumedhe' kenthus ''kewan bangsa {-um-} kintel (kodhok)' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat salah satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan panambang mbrengengeng 'asipat nyuwanten gumrenggeng' {N-} brengengeng 'nyuwanten gumrenggeng' Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami talingan) 1 0 4
Tabel salajengipun 1 7 Bojone 2 Surtini wis kumawani ngadol lemah waris. (KDL: 01: 6/6/2015) 8 "Aku didhawuhi Bu Guru kok," ujare Joko karo memelas. (KDL: 01: 6/6/2015) 9 Dumadakan swara gumlegur bantere kaya bledhek mangsa rendheng. (KDL: 01: 6/6/2015) ana 3
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater kumawani 'asipat kendel' {kuma-} wani 'kendel' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat saking garwanipun Surtini) Wujud: kombinasi memelas 'ing kawontenan njalari raos welas' welas 'raos mesakaken dhateng sanes' {N-/-DP} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) Wujud: andhahan mawi wuwuhan seselan gumlegur 'ing kawontenan dhawah nyuwanten mak glegur' glegur 'dhawah nyuwanten {-um-} mak glegur' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami talingan) 1 0 5
Tabel salajengipun 1 10 Ananging bagean dhadha lan gegere Joko uga pating plenthing abang-abang. (KDL: 01: 6/6/2015) 2 11 "Bocah Mengko kancane piye, Jal?". (KDL: 01: 6/6/2015) kok yen ngeyel! nulari 12 "Ibu ki ora sengit marang awakmu, nanging eman" ngomong Ibune mangkono, Joko mung ndhingkluk. (KDL: 01: 6/6/2015) 3 4
12 Wujud: rangkep (dwilingga) abang-abang 'kathah-kathahipun warni abrit' abang 'abrit' DL - Jinis: tembung kahanan warni (ngandharaken warni ing badan tumrap kulit ing jaja saha pengkeran) - Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater ngeyel 'ing kawontenan nggugu kajengipun piyambak' {N-} eyel 'nggugu kajengipun piyambak' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat salah satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater ndhingkluk 'ing kawontenan dhungkluk' {N-} dhingkluk 'dhungkluk' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami mustaka) 1 0 6
Tabel salajengipun 1 13 Wong iku banjur munggah tritisane 2 ing ndhuwur omahe Surtini. (KDL: 01: 6/6/2015) 14 Iku panggah ora owah, ora gigrig najan gunung kelud mbledhos. (KDL: 02: 13/6/2015) 15 Suwe-suwe mripate wus ora kuwat mung kari rong watt, ndluyup banget. (KDL: 03: 20/6/2015) 3
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater ndhuwur 'ing kawontenan inggil' {N-} dhuwur 'inggil' - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran dhuwur saking tritisan griya) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater mbledhos 'ing kawontenan jeblug' {N-} bledhos 'jeblug' Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami talingan) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater ndluyup 'ing kawontenan kraos ngantuk' {N-} dluyup 'kraos ngantuk' Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat) 1 0 7
Tabel salajengipun 1 16 Mripate isih kriyip-kriyip 2 nyawang tamune. (KDL: 03: 20/6/2015) 17 Keprungu lamat-lamat Bu Dirgo ngendikan karo crita. (KDL: 03: 20/6/2015) 18 Amarga ruwangane adhem banget marakake mripate Citra tambah angel dibuka. Ongap-angop nganti nrocos. (KDL: 03: 20/6/2015) 3 4
11 12 Wujud: rangkep (dwilingga) kriyip-kriyip 'ing kawontenan kathah-kathahipun kedhep' kriyip 'kedhep' DL - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat) Wujud: rangkep (dwilingga) lamat-lamat 'ing kawontenan boten cetha' lamat 'boten cetha' DL - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami talingan) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater nrocos 'ing kawontenan tetes' {N-} crocos 'tetes' Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat) 1 0 8
Tabel salajengipun 1 19 Nanging anggone ali-ali arang- pancen mung arang menawa lagi gelem wae. (KDL: 03: 20/6/2015) 2 20 Bareng wis cedhak Doni kanthi supaya ngomong krenggosan dipasangake keris. (KDL: 03: 20/6/2015) 21 Wangsulane Citra ngawur wae marakake Doni ndomblong ora ngerti. (KDL: 03: 20/6/2015) 3 4
11 12 Wujud: rangkep (dwilingga) arang-arang 'kathah-kathahipun boten kerep' arang 'boten kerep' DL - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran let satunggaling bab) Wujud: andhahan mawi wuwuhan panambang krenggosan 'ing kawontenan ambekanipun menggeh-menggeh' krenggos 'ambekanipun menggeh-menggeh' {-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami paru-paru mliginipun ambekan) - Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater ndomblong 'ing kawontenan mlongo'
{N-} domblong 'mlongo' Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) 1 0 9
Tabel salajengipun 1 22 2 "Ndherek bingah nggih" karo kandhane Hardi mripate kaca-kaca. (KDL: 03: 20/6/2015) 23 "Sinomane kandhane Doni. (KDL: 03: 20/6/2015) ayu-ayu" 24 Mula bareng lulus jadwale saya uyeg-uyegan. (KDL: 03: 20/6/2015) 3 4
9 10 11 12 Wujud: rangkep (dwilingga semu) kaca-kaca 'ing kawontenan luh ngembeng ing mripat' kaca 'pangilon' DL Semu - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat) Wujud: rangkep (dwilingga) ayu-ayu 'kathah-kathahipun sae praupanipun tumrap tiyang estri' ayu 'sae praupanipun DL tumrap tiyang estri' - Jinis: tembung kahanan wujud (ngandharaken wujud pasuryaning tiyang estri) - Wujud: kombinasi {DL-/-an} uyeg-uyegan ' asipat jejel uyel-uyelan' uyeg 'kepyek rame tiyang guneman' {DL-/-an} - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran let satunggaling bab) 1 1 0
Tabel salajengipun 1 25 Doni mesem ngerti Citra metu karo njaprut. (KDL: 03: 20/6/2015) 2 26 "La njadhul wae." (KDL: 03: 20/6/2015) kuwi, polatanmu 27 Doni saya njaprut lan 3
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater njaprut 'ing kawontenan mbesengut' {N-} japrut 'mbesengut' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami pasuryan) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater njadhul 'ing kawontenan peteng pasuryanipun' {N-} jadhul 'peteng pasuryanipun' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami pasuryan) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater njaprut 'ing kawontenan mbesengut' Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater njaprut 'ing kawontenan mbesengut' {N-} japrut 'mbesengut' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami pasuryan) 1 1 1
Tabel salajengipun 1 28 Saka kadohan Anton sing tugas nggarap lagi kelompokan ing sekolahan nggatekake. (KDL: 04: 27/6/2015) 2 30 Pit dionthel ngliwati dalan sing iring kiwa lan tengene gumelar sawah kang ijo royo-royo. (KDL: 04: 27/6/2015) 31 Anggone nggenjot ontelan krasa abot. Tekan omah Sumi kempos-kempos. (KDL: 04: 27/6/2015) 3 4 5
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kadohan 'asipat tebih sanget' {ka-/-an} adoh 'tebih' - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran satunggaling bab) Wujud: camboran (L + Unik) ijo royo-royo 'asipat ijem sanget' ijo 'ijem' royo-royo 'ijem sanget' - Jinis: tembung kahanan warni (ngandharaken warni sabin ingkang sadayanipun ijem sanget) Wujud: rangkep (dwilingga) kempos-kempos 'ing kawontenan menggeh-menggeh' kempos 'menggeh-menggeh' DL - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami badan mliginipun jaja) 1 1 2
Tabel salajengipun 1 32 Maklum 2 dheweke nduweni watak isinan. (KDL: 04: 27/6/2015) 33 Anton dadi kisinan abang praupane mbranang. (KDL: 04: 27/6/2015) katon 34 Anton kisinan dadi praupane katon abang mbranang. (KDL: 04: 27/6/2015) 3
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan panambang isinan 'asipat lingsem' isin 'lingsem' {-an} - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat salah satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kisinan 'ing kawontenan lingsem' isin 'lingsem' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) Wujud: camboran (L + Unik) abang mbranang 'asipat abrit sanget' abang 'abrit' mbranang "abrit sanget' - Jinis: tembung kahanan warni (ngandharaken warni ing pasuryan ingkang abrit sanget) 1 1 3
Tabel salajengipun 1 35 Dina kuwi jadwale Sumi padhet saka jam pitu tekan sore jam telu dadi tekan tekan kempos- kempos. (KDL: 04: 27/6/2015) 2 kost 36 Tugase pancen akeh mula kudu dicicil amrih ora kabotan. (KDL: 04: 27/6/2015) 37 Jam 11 udan kemricih. (KDL: 04: 27/6/2015) 3 4
9 10 11 12 Wujud: rangkep (dwilingga) kempos-kempos 'ing kawontenan menggeh-menggeh' kempos 'menggeh-menggeh' DL - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami badan mliginipun paru-paru) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kabotan 'asipat awrat sanget' abot 'awrat' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran bobot satungaling bab) Wujud: andhahan mawi wuwuhan seselan kemricih 'ing kawontenan grimis' kricih 'grimis' {-um-} - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran let satungaling bab) 1 1 4
Tabel salajengipun 1 38 Kaya ngapa kagete Sumi, atine kataton dumadakan Sumi mlayu mlebu kamar. (KDL: 04: 27/6/2015) 2 39 Rambute ireng menges lan pasuryane ayu banget. (KDL: 05: 4/7/2015) 40 Elena pancen ayu eseme pait madu. (KDL: 05: 4/7/2015) lan 3 4 5
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan ketaton 'ing kawontenan sakit' tatu 'sakit' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) Wujud: camboran (L + Unik) ireng menges 'cemeng sanget' ireng 'cemeng' menges 'cemeng sanget' - Jinis: tembung kahanan warni (ngandharaken warni saking rikma) Wujud: camboran (L+L) pait madu 'asipat manis sanget' pait 'raos kados raosing bratawali' madu 'toya saking tala tawon ingkang kraos manis' Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami pasuryan mliginipun lathi) 1 1 5
Tabel salajengipun 1 41 Dheweke ya alus 2 lan apikan. (KDL: 05: 4/7/2015) 44 Aku nyawang Elena kuwi sumringah banget. (KDL: 05: 4/7/2015) 45 Nyawang ijo-ijo ngene iku marai ngilangake stresku. (KDL: 05: 4/7/2015) 3 4
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan panambang apikan 'asipat sae' apik 'sae' {-an} - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat salah satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan seselan sumringah 'ing kawontenan bingah' sringah 'bingah' {-um-} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) Wujud: rangkep (dwilingga) ijo-ijo 'kathah-kathahipun warni ijem' ijo 'ijem' DL - Jinis: tembung kahanan warni (ngandharaken warni saking sesawangan ingkang ijem sanget) 1 1 6
Tabel salajengipun 1 46 2 "Dheweke ya marang sliramu". (KDL: 05: 4/7/2015) apikan 47 Omah kuna gedhe magrong-magrong. (KDL: 06: 11/7/2015) 48 Wangsulane Ninda kanthi suwarane kang aleman. (KDL: 05: 4/7/2015) 3
12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan panambang apikan 'asipat sae' apik 'sae' {-an} - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat salah satunggaling tiyang) Wujud: camboran (L + Unik) gedhe magrong-magrong 'asipat ageng sanget' gedhe 'ageng' magrong-magrong 'ageng sanget' - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuraning griya ingkang ageng sanget) Wujud: andhahan mawi wuwuhan panambang aleman 'asipat remen dipunalem' alem 'alem' {-an} - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat salah satunggaling tiyang) 1 1 7
Tabel salajengipun 1 49 Tomo krungu ngendikane ibune kang pancen bisa gawe bungah rasa kang sejatine lagi nandhang kasmaran. (KDL: 05: 4/7/2015) 2 50 Atine wis golong giling. (KDL:07&08:18&25/7/2015) 51 "Apa kelingan bapakne bocah-bocah kang wis kapundhut, Mbak?". (KDL: 18&25/7/2015) 07&08: 3
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kasmaran 'ing kawontenan sih tresna' asmara 'sih tresna' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) Wujud: camboran (L + L) golong giling 'ing kawontenan raos mantep' golong 'glundhungan ageng' gilig 'wewangunan bunder' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget' eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) 1 1 8
Tabel salajengipun 1 52 Nalika ing omahe duwe gedhen mantu 2 gawe mbakyune, ya si Darsi. (KDL: 18&25/7/2015) 07&08: 53 Bapak lan ibune mahargya gedhen malah kanthi nagnggo nanggap wayang barang. (KDL: 18&25/7/2015) 07&08: 54 Pasuryane dadi kaget lan abang mbranang. (KDL: 18&25/7/2015) 07&08: 3
10 11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan panambang gedhen 'asipat ageng' gedhe 'ageng' {-an} - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran ageng tumrap griya) Wujud: andhahan mawi wuwuhan panambang gedhen 'asipat ageng' gedhe 'ageng' {-an} - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran ageng tumrap griya) Wujud: camboran (L + Unik) abang mbranang ' asipat abrit sanget' abang 'abrit' mbranang 'abrit sanget' - Jinis: tembung kahanan warni (ngandharaken warni ing pasuryan ingkang abrit sanget) 1 1 9
Tabel salajengipun 1 55 2 Ing jaba swara gludhug gumlegur. (KDL: 18&25/7/2015) 07&08: 56 Wayahe wis surup, lampu- lampu wis padha murup, padhang njingglang ora melu irenge langit kang mendhung. (KDL: 18&25/7/2015) 07&08: 57 Sanalika sing lanang malih dadi plongah-plongoh. (KDL: 10: 8/8/2015) 3 4 5
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan seselan gumlegur 'asipat dhawah nyuwanten mak glegur' glegur 'dhawah nyuwanten mak glegur' {-um-} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami talingan) Wujud: camboran (L + Unik) padhang njingglang 'terang sanget' padhang 'terang' njingglang 'terang sanget' - Jinis: tembung kahanan warni (ngandharaken warni saking lampu ingkang terang sanget) Wujud: rangkep (dwilingga salin swara) plongah-plongoh 'ing kawontenan ngemataken kanthi tutuk menga wiyar ' plongoh 'ngemataken kanthi tutuk menga wiyar ' DLS - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami tutuk) 1 2 0
Tabel salajengipun 1 58 Ujare 2 Ela sinambi nelesi luhe mbrebes pipine kang alus. (KDL: 11: 15/8/2015) 59 Mripate ireng kuwi kaca- kaca kaya isih ora percaya marang apa sing dumadi wengi kuwi. (KDL: 11: 15/8/2015) 60 Kamangka isih kelingan banget, biyen antuk durung nalika kawigaten kaya sing mangkene iku . (KDL: 12: 22/8/2015) aku 3 4
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater mbrebes 'ing kawontenan ili' {N-} brebes 'ili' Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat) Wujud: rangkep (dwilingga semu) kaca-kaca 'ing kawontenan luh ngembeng ing mripat' kaca 'pangilon' DL Semu - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget' eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) 1 2 1
Tabel salajengipun 1 61 Aku 2 isih kelingan kaya-kaya prastawa lagi wae. (KDL: 12: 22/8/2015) lan iku 62 Bojoku katon wibawa, lan wicaksana, kebapakan. (KDL: 12: 22/8/2015) 63 Meneng, nanging ora ana esem ing lambene. (KDL: 12: 22/8/2015) 3
12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget' eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kebapakan 'asipat kados rama' bapak 'rama' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat salah satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater meneng 'ing kawontenan kendel' {N-} eneng 'kendel' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) 1 2 2
Tabel salajengipun 1 64 Dina-dina iki bojoku wus kakehan ngresula 2 ora maneh. (KDL: 12: 22/8/2015) 65 Dina-dina iki bojoku wus ngresula kakehan anggone akeh nyambut lan ora maneh meneng gawe. (KDL: 12: 22/8/2015) 66 "Terus aku kudu kepiye?" pitakone bojoku . aku meneng. (KDL: 12: 22/8/2015) 3
12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater ngresula 'ing kawontenan sambat' {N-} resula 'sambat' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat salah satnggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater meneng 'ing kawontenan kendel' {N-} eneng 'kendel' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater meneng 'ing kawontenan kendel' {N-} eneng 'kendel' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) 1 2 3
Tabel salajengipun 1 67 Putrane loro sing mbarep lagi klas loro SD lan adhine isih TK pijer nangis kekejer. (KDL: 13: 29/8/2015) 2 68 Ibune Retno tumenga, nyawang aku sajak ngemu pitakonan mawa mripate sing kembeng-kembeng. (KDL: 13: 29/8/2015) 69 Wektu iku anakku cacah tiga kabeh wadon pancen wis gedhe-gedhe. (KDL: 13: 29/8/2015) 4 3
11 12 Wujud: rangkep (dwipurwa) kekejer 'ing kawontenan seru boten meneng-meneng' kejer 'seru boten meneng-meneng' DP - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) Wujud: rangkep (dwilingga) kembeng-kembeng 'ing kawontenan kathah-kathahipun mambeg' kembeng 'mambeg' DL - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat) Wujud: rangkep (dwilingga) gedhe-gedhe 'kathah-kathahipun ageng' gedhe'ageng' DL - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran yuswa saking tiyang) 1 2 4
Tabel salajengipun 1 70 Bocah telu sekolahe padha 2 pinter-pinter. (KDL: 13: 29/8/2015) 71 Olehe bebrayan atut runtut tentrem. (KDL: 13: 29/8/2015) tansah lan ayem 72 Olehe bebrayan tansah atut runtut lan ayem tentrem. (KDL: 13: 29/8/2015) 4 3 5
11 12 Wujud: rangkep (dwilingga) pinter-pinter 'kathah-kathahipun wasis' pinter 'wasis' DL - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) Wujud: camboran {L + L} atut runtut 'rukun sanget' atut 'sae anggenipun sesomahan' runtut 'nunggal laras' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) - Wujud: camboran {L + L} ayem tentrem 'jenjem' ayem 'boten gadhah susah' tentrem 'boten gadhah was sumelang' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) 1 2 5
Tabel salajengipun 1 73 Diwelehake 2 mangkono aku meneng. (KDL: 13: 29/8/2015) 74 Kringete Pras dleweran. (KDL: 14: 5/9/2015) 75 Tangane nggregel. (KDL: 14: 5/9/2015) 3
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater meneng 'ing kawontenan kendel' {N-} eneng 'kendel' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan panambang dleweran 'ing kawontenan mili mandhap' dlewer 'mili mandhap' {-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami badan ingkang medalaken kringet) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater nggregel 'ing kawontenan ewah getering asta' {N-} gregel 'ewah getering asta' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami badan mliginipun asta) 1 2 6
Tabel salajengipun 1 76 Eluhe pipine. (KDL: 14: 5/9/2015) 2 dleweran 77 Kelingan lelakon patang dialami kepungkur. (KDL: 14: 5/9/2015) 78 Sadalan-dalan nglamun. (KDL: 14: 5/9/2015) ing sing taun Pras 3
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan panambang dleweran 'ing kawontenan mili madhap' dlewer 'mili mandhap' {-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami mripat) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget' eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater nglamun 'ing kawontenan domblong' {N-} lamun 'domblong' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) 1 2 7
Tabel salajengipun 1 79 Kelingan tembang kuwi, temen mujudake wulangan seniman jaman biyen. (KDL: 14: 5/9/2015) 2 80 Dadi kelingan marang mlathi piwenehanku kang terus kokrumat. (KDL: 14: 5/9/2015) 81 Ana kang kelangan gedhe banget nalikane aku lan sliramu kudu kapisah. (KDL: 14: 5/9/2015) rasa sepi kang 3
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget' eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget' eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelangan 'ing kawontenan kraos ical' ilang 'ical' {ka-/-an} Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) 1 2 8
Tabel salajengipun 1 82 Aku lan sliramu kepeksa jalaran padha- kapisah padha ngaboti pilihane dhewe. (KDL: 14: 5/9/2015) 2 83 Sliramu mung meneng lan menehi eseman manis. (KDL: 14: 5/9/2015) 84 Aku dadi kelingan maneh 3
12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan ngaboti 'ing kawontenan sengaja awrat' abot 'awrat' {N-/-i} - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran bobot kekajenganipun satunggaling tiyang) - Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater meneng 'ing kawontenan kendel' {N-} eneng 'kendel' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) 1 2 9
Tabel salajengipun 1 85 Aku 2 trima meneng omongane ngrungokake para kanca. (KDL: 16: 19/9/2015) 86 Aku akeh meneng. (KDL: 16: 9/9/2015) 87 Kaya-kaya nang kono sing dadi tamune wong gedhe- gedhe. (KDL: 16: 9/9/2015) 3 4
12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget' eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater meneng 'ing kawontenan kendel' {N-} eneng 'kendel' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) Wujud: rangkep (dwilingga) Gedhe-gedhe 'kathah-kathahipun ageng' gedhe 'ageng' DL Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran dhuwur mliginipun pangkat satunggaling tiyang) 1 3 0
Tabel salajengipun 1 88 Aku kelingan yen kanca- seneng 2 kanca rujakan. (KDL: 17: 26/9/2015) rak ya 89 "Nanging gawanku akeh, motore kabotan ora?". (KDL: 18: 3/10/2015) 90 Nardi kaget, nganti gemeter. (KDL: 18: 3/10/2015) tangane 3
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget' eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kabotan 'asipat langkung awrat abot 'awrat' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan ukuran (ngandharaken ukuran bobot satungaling barang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan seselan gemeter 'ing kawontenan ewah' geter 'ewah' {-um-} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami badan mliginipun asta) 1 3 1
Tabel salajengipun 1 91 Alise njengkerut. 2 (KDL: 18: 3/10/2015) 92 Evi meneng anggone nangis. (KDL: 18: 3/10/2015) 93 Kelingan STM kepungkur. (KDL: 19: 10/10/2015) nalika patang lulus taun 3
12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater njengkerut 'ing kawontenan jekethut' {N-} jengkerut 'jekethut' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami imba) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater meneng 'ing kawontenan kendel' {N-} eneng 'kendel' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken mental salah satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) 1 3 2
Tabel salajengipun 1 94 Aku 2 banjur kelingan cilik, marang ngeyel, lan hyperaktif. (KDL: 19: 10/10/2015) bocah 95 Aku banjur kelingan cilik, marang ngeyel, lan hyperaktif. (KDL: 19: 10/10/2015) bocah 96 Aku meneng maca smse iku. (KDL: 19: 10/10/2015) 3
12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater ngeyel 'ing kawontenan nggugu kajengipun piyambak' {N-} eyel 'nggugu kajengipun piyambak' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater meneng 'ing kawontenan kendel' {N-} eneng 'kendel' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) 1 3 3
Tabel salajengipun 1 97 Yen kelingan kakunge, njur 2 sok Ibu mau ngondhok-ondhok. (KDL: 20: 17/10/2015) 98 Gumeter, rasa sir, rasa sing ketarik ketarik, diarani marang seje jenis. (KDL: 22: 31/10/2015) apa rasa iki 99 Sawangen aku mas, yen 3
11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget' eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) Wujud: andhahan mawi wuwuhan seselan gemeter 'ing kawontenan ewah' geter 'ewah' {-um-} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater N ndhredheg 'ing kawontenan geter' Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater N ndhredheg 'ing kawontenan geter' {N-} dhredheg 'geter' Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) 1 3 4
Tabel salajengipun 1 100 Awakku, ndhredheg, ana rasa kepengin ngrangkul anggane Bu Ririn. (KDL: 22: 31/10/2015) 2 101 Aku meneng wae kaya sapi ompong. (KDL: 22: 31/10/2015) 102 Aku tansah welinge Pak Nuryakin. (KDL: 22: 31/10/2015) kelingan 3
12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater ndhredheg 'ing kawontenan geter' {N-} dhredheg 'geter' Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami badan) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater meneng 'ing kawontenan kendel' {N-} eneng 'kendel' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kelingan 'asipat langkung enget' eling 'enget' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami penggalih) 1 3 5
Tabel salajengipun 1 103 Marto Lincak gemeter 2 awake. (KDL: 23: 7/11/2015) 104 Sebab nek aku kandha karo anak bojoku mesthi dha wedi mula aku meneng wae. (KDL: 25: 21/11/2015) 105 Kumendel tarung apadene nantangi jago-jago liyane. (KDL: 26: 28/11/2015) 3
12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan seselan gemeter 'ing kawontenan ewah' geter 'ewah' {-um-} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami badan) Wujud: andhahan mawi wuwuhan ater-ater meneng 'ing kawontenan kendel' {N-} eneng 'kendel' - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) Wujud: andhahan mawi wuwuhan seselan kumendel 'ing kawontenan wantun' kendel 'wantun' {-um-} - Jinis: tembung kahanan mental (ngandharaken sipat satunggaling tiyang) 1 3 6
Tabel salajengipun 1 106 Ana rasa gumuruh ing 2 dhadhane Teguh. (KDL: 26: 28/11/2015) 107 Apa tumindak kaya ngono kuwi mau tumindak sing njalari wong banjur dadi slamet rahayu lan ayem tentrem. (KDL: 26: 28/11/2015) 108 Kandhane Jokasmo karo tangane bola-bali ngusap kringet gemrobyos kang nelesi pilingane. (KDL: 27: 5/12/2015) 3
12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan seselan gumuruh 'ing kawontenan nyuwanten rame' guruh 'nyuwanten rame' {-um-} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami jaja) Wujud: camboran {L + L} ayem tentrem 'jenjem' ayem 'boten gadhah susah' tentrem 'boten gadhah was sumelang' - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) Wujud: andhahan mawi wuwuhan seselan gemrobyos 'ing kawontenan dlewer' grobyos 'dlewer' {-um-} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami kulit) 1 3 7
Tabel salajengipun 1 109 Jokasmo rada was-was. (KDL: 27: 5/12/2015) 2 110 Krungu jawaban mangkono sirahe Jokasmo rasane cleng-clengan. (KDL: 27: 5/12/2015) 111 Martini dheg-dhegan nalika nalika krasa lon- Pak gegamane lonan Raharto dikencengi lan ora enggal diculake. (KDL: 28: 12/12/2015) 3 4 5 6
11 12 Wujud: rangkep (dwilingga) was-was 'ing kawontenan sumelang/kuwatir' was 'sumelang/kuwatir' DL - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) - Wujud: kombinasi cleng-clengan 'ing kawontenan kraos ngelu sanget' cleng 'kraos ngelu sanget' {DL-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami mustaka) Wujud: kombinasi dheg-dhegan 'ing kawontenan mak tratab' dheg 'mak tratab' {DL-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) 1 3 8
Tabel salajengipun 1 112 Aku 2 ngerti yen sawise panjenengan daktinggal tansah ngrasa kasepen. (KDL: 29: 19/12/2015) 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Wujud: andhahan mawi wuwuhan sesarengan kesepen'ing kawontenan sepen/suwung' sepi 'sepen/suwung' {ka-/-an} - Jinis: tembung kahanan raos (ngandharaken raos ingkang dipunalami manah) Katrangan: A : Andhahan Wj : Wujud DL : Dwilingga R : Rangkep Uk : Ukuran DP : Dwipurwa C : Camboran Wr : Werni DLS : Dwilingga Salin Swara K : Kombinasi Rs : Raos DL Semu : Dwilingga Semu N : Nasal Mt : Mental KDL : Kalawarti Djaka Lodang L : Lingga 1 3 9