109 LAMPIRAN Surat Keputusan Dekan Izin Menyusun Skripsi
110 Surat Permohonan Izin Kepada Dekan Universitas
111 Surat Permohonan Izin Penelitian Kepada Sekolah
112 Surat Keterangan Penelitian dari Kepala Sekolah
113 Dokumentasi Wawancara dengan Guru Bahasa Jawa Dokumentasi dengan Bapak Sri Paminto, S.S., M.Pd. Dokumentasi Wawancara dengan Siswa 1 Dokumentasi dengan Rizki Barokati Azizah
114 Dokumentasi Wawancara dengan Siswa 2 Dokumentasi dengan Mulia Widi Astuti Dokumentasi Wawancara dengan Ahli Sastra Dokumentasi dengan Ibu Tya Resta Fitriana, S.Pd., M.Pd.
115 Dokumentasi Objek Penelitian
118 Sinopsis Novel Kumpule Balung Pisah Karya A. Saerozi A.M Kumpule Balung Pisah (Anggitanipun A. Saerozi A.M) Kacarita Darminah anake Sastrosudiro kang mbarep ingkang nembe sambat kaliyan Mbok Nem babagan kahanan salebetipun kaluwargane, yaiku keluwarga Sastrosudiro ingkang owah, amargi garwanipun Sastrosudiro kena godha dening priya liya. Sastrosudiro minangka pegawai kantoran ingkang penghasilan sadina-dina bisa kasebut pas-pasan marai gawe garwane kurang syukur amargi rumangsa sarwa kurang. Wonten ing wayah wengi. Sastrosudiro lan garwane regejekan ana ing kamar. Regejekan kuwi kadaden amarga perkara dhuwit. Garwane Sastrosudiro rumangsa menawi dhuwit ingkang dipunparingi dening Sastrosudiro kurang kanggo nyukupi kebutuhan sadina-dina lan dheweke ngutus supaya Sastrosudiro korupsi supaya pikantuk arta ingkang kathah, ananging Sastrosudiro mboten purun lan milih kerja ingkang jujur wae. Saking perkawis punika, garwanipun Sastrosudiro mboten trima lan malah nyakot pundhake garwane nganti nabrak lemari lan tiba ana ing kasur. Anak-anake Sastrosudiro yaiku Darminah, Darmono, Darmini, lan Darmanto padha keweden lan ora bisa turu amarga krungu nalika bapak lan ibune lagi regejekan ana ing njero kamar. Dina sesuke, garwane Sastrosudiro pilih lunga ana omah lan ora bali-bali seprene suwene. Jebul sing gawe kahanan garwane Sastrosudiro ora mulih yaiku amarga dheweke milih urip karo mas Ranu sing sarwa mabyor lan sugih dhuwit. Garwane Sastrosudiro nganti ngirim layang pepisahan utawa layang talak marang Sastrosudiro. Saka kadadean iku, kahanan omah kaluwargane Sastrosudiro katon sepi nyenyet kaya dene hawa mendhung nalika arep udan. Saben dinane Sastrosudiro kerep nangis lan sabar ngadhepi pacoban urip saking Gusti. Crita selanjute yaiku nalika Sastrosudiro arep rabi maneh amarga mesakake anak-anake sing ijek padha cilik-cilik. Nalika Sastrosudiro balik ana omah sawise mulih makarya, dheweke katon bingah banget lan seneng ora kaya
119 biasane. Anak-anake sing ijik cilik, yaiku Darmini lan Darmanto nganti dikudhang-kudhang lan diuncal-uncalne amarga saking senenge atine Sastrosudiro. Darminah sing nyawang bapake bungah kaya ngono mau banjur tanglet marang bapake. Ora nyangka Sastrosudiro cerita marang Darminah menawa dheweke lan adhi-adhine bakale duwe ibu anyar utawa ibu kuwalon, saengga bisa ngewangi gaweyan omah lan ora ngrekasakake Darminah sing isih sekolah lan ngemong adhi-adhine sing nguras akeh tenaga. Mulane Sastrosudiro kepengin rabi maneh amarga kepengin gawe suasana omah katon sumringah lan ora ngrekasakake Darminah, saengga dheweke bisa fokus sekolah. Ana ing sawijining esuk, ana kendharaan sing mandheg ana ing ngarep omahe Sastrosudiro. Ora disangka-sangka, jebul pawongan sing mandheg ana ing ngarep omahe Sastrosudiro kuwi yaiku calon garwane Sastrosudiro utawa calon ibu kuwalon anak-anake Sastrosudiro. Banjur calon ibu kuwalon kuwi mau mlebu omah lan dikenalne karo Sastrosudiro marang anak-anake. Calon ibu kuwalon kuwi katon nyenengne banget, amarga dheweke ngudang-udang Darmini lan Darmanto. Dheweke diciwel-ciwel pipine, diambungi pipine malah kaya dene anak-anake dhewe. Darminah sing nyawang kadadean iku uga ngrasa seneng lan bingah, nganti dheweke namung kebagean kaelus pipine amarga calon ibu kuwalon kuwi ngudang-udang lan ndolani Darmini lan Darmanto. Darminah malah ngarep-arep banget lan syukur marang Gusti amarga calon ibu kuwalon kuwi bisa luwih apik dadi penggantine ibune sing lawas lan luwih sayang karo adhi-adhine. Suasana ing kedadean kasebut katon bingah lan nyenengake amarga Sastrosudiro sida ngrabi calon ibu kuwalon kanggo anak-anake kuwi mau. Ananging ora disangka-sangka kadadean ingkang nyenengake kuwi mau ora bertahan suwe, dados namung sedhela. Durung ana sesasi anggenipun Sastrosudiro rabi karo calon ibu kuwalon anak-anake kuwi, sifat-sifat asline metu kabeh, kedadean iku dialami anak-anake Sastrosudiro yaiku Darminah lan adhi-adhine. Saben Darminah tangi esuk kawanen sithik, dheweke langsung dipaido karo ibu kuwalone, dheweke diarani wadon prawan malesan, padhahal Darminah sewengi nyambut gawe akeh lan sinau kanggo sekolah, nanging ibu kuwalon ora percaya kadadean iku lan milih nglarani atine Darminah kanthi cara ngarani
120 dheweke nganggo tembung-tembung sing ora kepenak dirungokake. Jebul dheweke ora nyangka menawa ibu kuwalone duwe sifat sing kaya ngono kuwi, apa sing dibayangake karo Darminah jebul salah kaprah. Sakliyane kuwi, ibu kuwalon Darminah lan adhi-adhine kerep mara tangan, apa maneh Darmono sing kerep dadi langganan kampleng ibune. Ana ing sawijining dina, nalika Darmono mulih saka sekolah wetenge krasa luwe banget, dheweke banjur mara ana pawon lan njupuk sega saklawuhe, nalika Darmono lagi njupuk sega karo lawih ana ing lemari, dheweke kepergok karo ibu kuwalone, ibu kuwalon kuwi ngomong nek sega karo lawuh kuwi mengko dinggo Sastrosudiro nalika mulih makarya, Darmono malah mangsuli ibu kuwalone banjur dheweke dikampleng pundhake nganti tiba ana ing jubin, ora let suwe, Sastrosudiro teka lan nakokake perkara sing lagi wae kadaden. Sifat asli ibu kuwalon Darminah lan adhi-adhine banjur tambah ketok lan saya nemen, nalika ibu kuwalon kuwi lagi masak tempe ana ing pawon, Darmini sing saking luwene matur marang ibu kuwalone, dheweke nyuwun tempe sak biji amarga wis ora kuwat nahan luwe, nalika Darmini matur lan nyuwun tempe marang ibu kuwalone, dheweke malah dithuthuk nganggo susuk panas ana ing bathuke, banjur Darmini tiba lan nangis gero-gero. Krungu adhine sing jenenge Darmini nangis, mbakyune yaiku Darminah banjur mara mlayu ana ing pawon, dheweke langsung ngungkep-ungkep adhine sing keweden ana ing ngisor. Darminah banjur ora kuwat nandang kesabarane, dheweke diwani-wanikake matur marang ibu kuwalone menawa tumindak ibu kuwalone kuwi ora becik, amarga Darmini bocah cilik sing ora ngerti apa-apa mung njaluk tempe wae merga saking luwene malah dithuthuk nganggo susuk panas nganti tiba ana ing ngisor lan keweden. Krungu omongane Darminah, ibu kuwalon malah samsaya mangkel lan emosi, dheweke banjur nggetak-nggetak Darminah amarga ora trima karo tuturane Darminah sing ngarani menawa ibu kuwalone kuwi tumindake wis kliwat wates. Nalika lagi regejekan ana ing pawon kuwi, Sastrosudiro mulih lan langsung mara menyang pawon lan langsung nekoki anak-anake kedadean apa sing nyebabake Darminah nangis gero-gero lan keweden, banjur Darminah crita apa anane marang bapake nalika dheweke keluwen lan njaluk tempe marang ibu
121 kuwalon, dheweke malah dithuthuk nganggo susuk panas, ananging ibu kuwalon kuwi malah crita sewalike lan crita sing ora bener, dheweke crita nalika lagi nggoreng tempe, Darminah teka arep nyaut tempene nanging bathuke malah kethuthuk nganggo susuk panas. Saka crita kuwi mau, Sastrosudiro atine krasa lara, banjur dheweke menehi pitutur marang garwane supaya ora kena nglakoni tumindak kaya ngono maneh, ananging garwane Sastrosudiro ora trima amarga rumangsa ora ana sing mbelani, banjur garwane Sastrosudiro nangis mlayu ana kamar lan nutup lawang kamar kanti swara banter. Ana ing sawijining dina, nalika Darmono krasa keluwen amarga sedina durung mangan, dheweke matur marang ibu kuwalon lan nyuwun panganan amarga dheweke wis sedina utuh wiwit mangkat sekolah durung mangan nganti sore iki. Nanging ibu kuwalon ora ngolehne Darmono mangan, banjur Darmono nekat jupuk panganan ana ing pawon, nalika Darmono lagi jupuk panganan ana ing pawon lan dheweke lungguh ana ing ngisor karo mangan ndhelik-ndhelik, langsung wae ibu kuwalon nggebuki Darmono ana ing gegere nganggo gagang sapu, nalika Darmono arep digebuki maneh karo ibu kuwalone, dheweke nangkis lan ibu kuwalone kesurung nalika lagi lungguh ana kursi, ibu kuwalone tiba sakkursine lan banjur ngebruki tangane, jenthike Darmono sing kebrukan kursi kuwi malih retak lan kiwir-kiwir banjur dheweke nangis gero-gero amarga saking larane. Ora let suwe, Sastrosudira teka lan langsung marani anake ana ing pawon amarga krungu swara tangis saka njaba omah. Ngerti kadadean kuwi, Sastrosudiro rodok mangkel marang garwane lan maringi pitutur supaya karo anak-anak aja kasar lan ora kena nggedhek-gedhekne perkara cilik. Garwane sing krungu omongane Sastrosudiro rumangsa ora mbelani dheweke, banjur garwane kuwi meling supaya dipateni wae amarga ing donya iki dheweke wis ora duwe sapa-sapa, wis ora duwe sanak kadang, dadi kanggo apa nek urip neng donya iki dhewekan lan ora ana sing mbelani, kalebu garwane dhewe. Atine garwane Sastrosudiro krasa lara, dheweke nangis lan langsung mlebu ana ing njero kamar. Sastrosudiro sing mumet nyawang kadadean kuwi langsung mara ngampiri garwane ana ing njero kamar banjur Darmono dituntun karo mbakyune ana ing kamar, menehi perban ing jenthike Darmono.
122 Nalika Darminah lagi menehi perban ana ing jenthike Darmono, Darmono matur marang mbakyune menawa dheweke arep minggat saka omah arep nggoleki ibu kandhunge. Dheweke ngrasa ora tahan ana ing njero omah amarga sifat ibu kuwalone sing kejem kaya mangkono. Darmono pesen marang makyune supaya digugah ing wayah esuk banget amarga dheweke arep melu grobake wong-wong ana ing pasar, supaya etuk tumpangan gratis lan meling marang mbakyune supaya ora matur karo bapake, amarga menawa bapake ngerti nalika Darmono minggat, dheweke bakal digebuki lan malah ora sida minggat kanggo nggoleki ibu kandhunge. Nalika wayah esuk, sekitar jam telu nan, Darminah ngliwet sega rodok akeh supaya bisa menehi Darmono sangu sega. Jam papat esuk, Darminah nggugah Darmono supaya gage-gage tangi lan meling nek saiki kuwi wis jam papat esuk lan siap-siap budhal minggat nggoleki ibu kandhunge lan supaya etuk tumpangan gratis ana ing pasar. Sedurunge Darmono minggat, dheweke titip pesen marang Gusti supaya njaga adhi-adhine yaiku Darmini lan Darmanto. Dheweke ngambung pipine Darmini lan Darmanto amarga saking ora tega nalika ninggal adhi-adhine kuwi, nanging Darmono tetep kudu nglakoni tumindake kuwi supaya bisa ketemu karo ibu kandhunge. Sawise Darmono titip dedonga marang Gusti lan pamit karo adhi-adhine lan mbakyune banjur dheweke langsung metu saka omah lewat jendhela kamar suapaya ora dingerteni karo bapak lan ibu kuwalone. Darminah sing ora kuwat nyawang pengorbanane Darmono langsung dheweke ndheprok ana njaba lan nangis amarga saking ora kuwate. Saka kadadean pait kuwi, Darminah kerep nulis layang marang budhene sing isine sambate Darminah, wiwit kadadean nalika ditinggal karo ibu kandhunge, lan sifat-sifat ibu kuwalone sing kerep nyiksa dheweke lan adhi-adhine lan dheweke uga crita lumantar layang menawa Darmono minggat saka omah. Dheweke sambat marang budhene amarga nyuwun tulung tenan supaya diewangi ngrampungake perkara sing ana ing omahe kuwi. Nalika ing wayah sore, nalika Sastrosudiro mulih makarya, dheweke nekokake ana ngendi lungane Darmono marang Darminah, ananging Darminah ora ngaku lan mangsuli pitakonane bapake menawa dheweke ora mudheng ana ngendi parane Darmono
123 banjur Sastrosudiro nganggep menawa Darmono amung lunga sedhela lan nganggep menawa nalika luwe mesti dheweke mulih, nanging wis dienteni sedina-dina lan nganti sesasi Darmono wis ora bali ana ing ngomah. Nalika Darminah crita marang Mbok Nem perkara kedadean-kedadean sing ana ing omahe kuwi, saka kadohan ibu kuwalone teka, langsung wae Darminah mara menyang omah, amarga menawa ibu kuwalone wis ana omah lan ngerti menawa Darminah ora ana ing omah, mesti wae bakale dadi perkara gedhe, mula nalika Darminah ngerti ibu kuwalone saka kadohan, dheweke langsung pamit karo Mbok Nem lan langsung mlebu ana omahe. Nalika Darminah lagi ana njero kamar, krungu adhi-adhine sing jenenge Darmini lan Darmanto nangis gero-gero ana ing pawon, Darminah kaget nalika ana ing ngarep pawon, amarga adhi-adhine lagi dithuthuki sirahe nganggo wakul kosong karo ibu kuwalone. Kadadean kuwi amarga perkara Darmini lan Darmanto njaluk mangan karo ibu kuwalone amarga luwe, nanging ibu kuwalon kuwi malah nesu lan nuthuki Darmini lan Darmanto. Darminah langsung mlayu lan ngungkeb-ungkeb adhi-adhine lan matur marang ibu kuwalone menawa dheweke kuwi wis kelewat wates. Ora trima nalika Darminah ngomong kaya ngono kuwi, dheweke banjur ngomong karo Darminah supaya minggat wae saka omah kaya dene sing dilakoni karo Darmono. Ana ing sawijining esuk, kira-kira jam sewelas ana dhokar mandheg ana ing ngarepan, Darminah lan ibu kuwalone ora ngerti sapa pawongan sing ana ing dhokare kuwi. Ora disangka-sangka pawongan sing ana ing njero dhokar kuwi yaiku pakdhe lan budhene Darminah sing saka ibu kandhunge, dheweke saka Makassar lan gawa oleh-oleh snack ringan. Damini lan Darmanto sing ora tau mangan cemilan kaya ngono langsung nyerbu lan mangan tanpa mandheg amarga dheweke mangan cemilan ngono kuwi setahun pisan nalika riyaya. Suasana nalika kuwi katon bingah banget, ibu kuwalon sing kerep duka malih dadi srawung lan grapyak. Ananging pakdhe lan budhene Darminah wis ngerti menawa ibu kuwalone kuwi namung kembang lambe wae amarga dheweke ngerti sifat asli ibu kuwalone lumantar layang sing kerep dikirim Darminah. Pakdhe lan Budhene Darminah mara menyang omahe Sastrosudiro kuwi amarga duwe ancas,
124 yaiku kanggo njupuk Darmini lan Darmanto menawa arep dijak ing Makassar supaya diopeni lan disekolahake, amarga anak-anake pakdhe lan budhene Darminah wis pahda mentas, dadine dheweke ngejak Darmini lan Darmanto supaya bisa ngrameni omah lan alesan sakliyane kuwi yaiku amarga ora tega nyawang kahanan omahe lan kahanan Darmini lan Darmanto sing kerep disiksa karo ibu kuwalone. Nalika pakdhe lan budhene Darminah pamit lan nggawa Darmini lan Darmanto, ana ing njero dhokar Darmanto nangis gero-gero karo nyeluki mbakyune. Darminah sing ora kuwat ndelok kahanan kuwi banjur mlayu nututi dhokare nanging ora kecandhak amarga samsaya suwe dhokare mlaku samsaya banter. Sedina sakwise kadadean kuwi mau, nalika Darminah lan ibu kuwalone lagi ana ing pawon, lagak-lagake ibu kuwalone katon beda banget, dheweke katon mesam-mesem lan ngguya-ngguyu marang Darminah, ora kaya biasane sing gawene nesu-nesu lan duka marang dheweke lan adhi-adhine. Jebul ibu kuwalon dadi tumindak kaya ngono amarga ana kekarepane, yaiku njaluk Darminah supaya gelem dilamar karo mas Pras, amarga mas Pras kuwi anake juragan kayu sing sugih, ananging Darminah ora gelem amarga mas Pras kuwi gaweyane mung dolan, wira-wiri ora nggenah lan bisa kasebut menawi mas Pras kuwi pengangguran. Nanging ibu kuwalone Darminah tetep ngekon dheweke gelem dilamar karo mas Pras, amarga sugih dhuwit lan ibu kuwalone malah ngelek-elek Akhmadi yaiku calone Darminah sing lagi sekolah ana ing akademi kepolisian. Ibu kuwalon nganggep menawa gajine polisi kuwi ora sepira ketimbang akehe dhuwit sing diduweni keluwargane mas Pras. Amarga Darminah ora gelem nuruti kekarepane ibu kuwalone, langsung dheweke diseneni entek-entekan lan sifat ibu kuwalone sing beda kuwi amarga ana kepenginan tertemtu, yaiku supaya Darminah gelem dilamar karo mas Pras anake juragan kayu. Let limalas tahun, crita pindhah ana ing Darmono sing uwis dadi TNI, dheweke pengin nggoleki bapake amarga kangen wis limalas tahun suwene ora ketemu. Darmono ngejak Sundari, yaiku bojone nggoleki bapake bebarengan. Ing wayah esuk, Darmono lan Sundari nganggo mobil jeep mara menyang omahe bapake, nanging teka omahe kuwi, sing manggon ana ing njero omah dudu
125 bapake, nanging wis pawongan liya. Darmono bingung arep nggoleki bapake ana ing ngendi maneh. Darmono ora putus asa, dheweke nekoki tangga-tangga sing ana sing sekitare omahe bapake sing lawas iku, kalebu penghuni anyar omah kasebut. Saka kono, Darmono ngerti informasi bapake saiki ana ngendi, jebul bapake wis suwe anggone pindhah ana ing omah anyare saiki, langsung wae Darmono karo Sundari marani bapake menyang omahe sing anyar. Bener wae, nalika Darmono ndhodhog-ndhodhog lawang, dheweke kaget lan langsung ngekep bapake, dheweke njaluk ngapura marang bapake amarga jaman cilik dheweke lunga minggat ora pamit, Darmono lan Sastrosudiro nangis bebarengan. Darminah lan Sundari sing ndelok kedadean iku uga melu trenyuh, dheweke wong loro padha mbrebes mili nyawang kahanan kasebut. Suasana ing kono katon trenyuh lan nyenengake amarga limalas tahun suwene Darmono bisa ketemu karo bapake. Crita sabanjure yaiku nyritakake kangmase Sundari, yaiku Sundoro. Sundoro kalebu buronan polisi amarga nindakake pakaryan sing ora becik, dheweke kuwi pelaku tindhak kejahatan kriminal. Ana ing sawijining wengi nalika udan riwis-riwis, Sundoro mara menyang omahe adhine (Sundari). Sundoro mlebu omahe Sundari ora nganggo kulanuwun, dheweke langsung nylonong mlebu lan nyampirake mantol sing dinggo ana ing kursi. Untung wae Darmono nalika kuwi lagi tugas ana ing luar kota, dadine ora weruh kahanan kaya mangkono. Sundoro mara menyang omahe Sundari kuwi duwe ancas yaiku arep nyilih dhuwit lan njaluk kalung mas-masan sing ana ing gulune Sundari. Kalung mas-masan kuwi sing menehi ibune. Sakliyane iku, kalung mas-masan kuwi arep dinggo Sundoro nglakokake tindhak kejahatan kriminal, dheweke arep ngiming-ngimingi wanita supaya kepincut marang dheweke lan bisa nglancarake aksine. Ora mung kuwi, tanpa ijin sing duwe omah, Sundoro arep nginep lan turu ana ing kamare Sundari lan arep mulih ing wayah esuk. Ananging Sundari ora setuju, amarga dheweke njaga amanah saka garwane (yaiku Darmono) nek ora kena nggawa priya nginep ana ing omahe tanpa seijin Darmono. Mula, Sundari ngusir alus kangmase supaya gelem lunga lan menehi pitutur marang kangmase supaya gelem mertobat lan nglakoni tumindak becik.
126 Nalika Darmono ana ing omahe inspektur Akhmadi, dheweke krungu cerita lan laporan saka anggotane inspektur Akhmadi menawa ana penculikan bocah wadon sing dilakokake dening Sundoro. Laporan kuwi awujud crita menawa ana bocah wadon sing lambene disekap nganggo kain lan tangane dibanda nganggo tali sing digawa menyang omahe babah Dengkek. Krungu laporan kaya ngono, Darmono inisiatip ngewangi inspektur Akhamadi kanggo nuntasake perkara iki. Garwane Sundoro yaiku Sundari uga melu mbantu, dheweke cerita marang garwane lan inspektur Akhmadi lan Darminah menawa sasuwene iki Sundoro iku kangmase sing kerep tumindak ala lan dadi buronan polisi. Sundari cerita karo nangis amarga ora tega menawa kangmase dicekel lan ditahan ana sel. Nanging dheweke kudu profesional, Sundari diwenehi pitutur karo Darmono, inspektur Akhamdi uga Darminah menawa kejahatan iku kudu dibrantas, masiya Sundoro kuwi kangmase dhewe, nanging kudu uga dicekel lan dipertanggungjawabke tumindake kangmase kuwi. Ana ing wayah wengi, Darmono, inspektur Akhmadi uga anggotane arep nggrebek omahe babah Dengkek lan mbrantas penculikan kuwi. Ana ing sisih kiwa tengen kabeh wis padha ngepung omahe babah Dengkek, lan ora nganggo suwe, Darmono lan inspektur Akhmadi ndhobrak lawang omahe babah dengkek lan bener wae ana bocah wadon sing disekap ana ing njero omah kuwi. Darmono langsung marani bocah wadon kuwi lan nylametake bocah wadon kuwi seka sekapane Sundoro lan anak buahe. Sundoro kabur lan mlayu mlumpat ana ing jendhela, langsung wae inspektur Akhmadi nubruk Sundoro seka mburi lan loro-lorone padha tiba ana ing ngisor. Ing ruwangan ngisor kuwi, inspektur Akhmadi karo Sundoro duel, Sundoro dikampleng inspektur Akhmadi ana ing pipine. Semono uga inspektur Akhmadi kena tendhang wetenge dening Sundoro. Inspektur Akhmadi terkapar lemes ana ing ngisor, Sundoro langsung ngetokake lading gelathine arep nusuk inspektur Akhmadi. Lagi arep nusuk, saka mburi ana salah siji anggotane inspektur Akhmadi sing nangkis lan gawe Sundoro tumbang. Inspektur Akhmadi ngaturake panuwun marang anggotane kuwi amarga wis nylametake nyawane lan banjur Sundoro digawa menyang sel dupaya mempertanggungjawabke tumindake.
127 Ana ing sawijining dina, ing wayah awan Sundoro ngendika marang anake Darmono supaya enggal-enggal ngrabi Sundari. Darmono sarujuk apa sing diaturake karo bapake. Darmono manut bapake arep digolekake dina kapan lan wayah apa anggone nglaksanakake resepsi. Nalika Sastrosudiro lagi maca majalah ana ing ngarepan kanggo golek wektu lan wayah sing pas kanggo resepsi Darmono lan Sundari, ana ing ngarep omahe ana dhokar utawa kendharaan sing mandheg. Ora disangka-sangka, ora dikira-kira, jebul dhokar sing mandheg kuwi yaiku garwane Sastrosudiro sing lawas. Garwane Sastrosudiro sing lawas kuwi langsung nyuwun ngapura marang Sastrosudiro menawa nalika jaman semono dheweke ninggalake Sastrosudiro. Sastrosudiro ora nesu utawa duka marang mantan bojone kuwi, nanging dheweke tetep paring apura marang mantan bojone atas tumindak sing wis dilakoni nalika jaman semono. Anak-anake Sastrosudiro sing nyawang kedadean kuwi melu trenyuh lan padha mbrebes mili, amarga sasuwene limalas tahun suasana kaya mangkono iki bisa terwujud maneh lan kabeh bisa ketemu karo ibu kandhunge. Darminah sing lagi ana pawon langsung mlayu lan ngekep-ngekep ibu kandhunge kuwi amarga sasuwene limalas tahun iki ora tau ketemu. Nalika Sastrosudiro, mantan bojone, lan anak-anake lagi padha kumpul ana ing njero omah, ora nyangka Darmini mulih, jebul wanita sing diculik karo Sundoro wingi kuwi jenenge Darmini, malah pas banget anggone ngumpul keluwarga Sastrosudiro kuwi. Ora mung teka kono, anggotane inspektur Akhmadi sing nylamtake nyawane kuwi jebul anake Sastrosudiro karo garwane sing anyar, ananging garwane sing anyar wis seda amarga gerah. Anggotane inspektur Akhmadi kuwi cerita menawa biyen ibune pegat karo bapake lan balik menyang kampung halamane karo mbukak warung cilik-cilikan. Nanging ora let suwe, nalika dheweke ijik cilik, ibune seda amarga gerah. Suasana omahe Sastrosudiro katon rame, keluwargane sing limalas tahun kepengker pisah saiki padha ngumpul bebarengan lan bisa ngumpul ana ing ngomah anyar. Sastrosudiro ngrasa bungah banget amarga bisa ketemu karo anak-anake lan mantan bojone. Suasana ing kedadean iku uga katon trenyuh lan nyenengake, amarga seneng nalika anak-anake uga mantan bojone padha teka ana ngomah lan suasana
128 sedhih nalika padha tetangis amarga wis suwene limalas tahun padha ora tau ketemu. Banjur nalika kabeh wis padha ngumpul ana ing njero ngomah, kabeh padha nyritakake lelakone dhewe-dhewe. Siji mbaka siji cerita nganti dawane wektu. Cerita sing paling nrenyuhake yaiku ceritane Darmono nalika dheweke minggat saka omah kanggo nggoleki ibu kandhunge. Nalika Darmono miwiti critane, kabeh padha ngrungokake kanti tenanan, amarga kadadean sing paling rekasa dialami karo Darmono. Nalika Darmono mulai minggat saka omahe, dheweke kebul ora langsung lunga, Darmono saka kadohan nyawang mbakyune yaiku Darminah ndheprok nangis ana ing njaba. Darmono uga melu nangis amarga ora kuwat nyawang mbakyune sing krasa kelangan. Nanging kabeh kuwi kudu dilakono supaya bisa ketemu karo ibu kandhunge lan bisa nylametake adhi-adhine saka ibu kuwalon sing tumindak ala. Dadine Darmono ora semata-mata lunga minggat, ananging minggate Darmono kuwi nduweni ancas ingkang becik, yaiku nggoleki ibu kandhunge lan demi kebaikan adhi-adhine. Darmono nalika kuwi nutugake lakune, dheweke nunut grobak saka pasar lan mlaku mangulon supaya etuk tumpangan gratis, dheweke uga mangan sega sing digawani karo mbakyune sedurunge dheweke budal anggone minggat. Sawise teka desa kidul Tawangharjo, Darmono tetep mlaku. Swasana ing desa kuwi katon mendhung lan dalane padha teles lan becek. Bola-bali Darmono kepleset lan tiba amarga ing desa kuwi dalane akeh blethok lan durung diaspal. Ora let suwe, ing wayah awan nalika jam 2 awan udan deres makbres. Darmono ngeyup ana ing pos rondha sing ana ing desa kuwi. Udan nalika kuwi suwe banget, Darmono sing ngeyup ing pos rondha kuwi melu ketampon lan awake teles. Darmono kadhemen amarga kena tampone banyu udan lan ora nggawa salin, dadine dheweke gelem ora gelem kudu nunggu udane terang lan bisa nutugake lakune. Udan sing suwe banget iku gawe Darmono krasa lemes amarga kadhemen lan luwe, dheweke uga ora bisa nutugake laku amarga lagi udan deres banget. Ora mungkin nalika kuwi dheweke nutugake lakune, amarga malah mbebayani. Dalane ora ketok, dalane lunyu, ditambah angin sing gedhe. Darmono ngeyup ana pos rondha nganti arep ngancik maghrib, amarga udane wis terang.
129 Nalika jam setengah enem sore, durung nganti maghrib udane wis terang, Darmono nalika kuwi bisa nutugake lakune. Dalan-dalan sing wis peteng lan lunyu amarga bubar udan kudu dilewati Darmono sakkuwate tenaga. Ora mung kuwi, Darmono kudu ngadhepi kahanan liyane, yaiku wetenge krasa luwe banget amarga wiwit awan durung mangan, ditambah maneh dheweke kudanan lan kadhemen. Nalika Darmono ngliwati kebon jagung, dheweke wis lemes banget lan butuh mangan, dadi gelem ora gelem Darmono kudu njupuk utawa nyolong jagung sing ana ing kebon iku. Darmono kepeksa nyolong jagung ing kono merga wis keluwen lan kentekan tenaga. Nalika Darmono lagi arep methik jagung sing ana ing ngarep matane, saka mburi klambine ing gulu ana sing narik lan nggeret Darmono. Jebul Darmono kepergok karo sing duwe kebon jagung kuwi sing jenenge pak Dimin. Pak Dimin nekoki Darmono ngapa kok bocah cilik wayah wengi teka kene lan ditekoki ancase teka kene ana apa. Darmono nyritakake kadadeane sing ana ing ngomah, wiwit ibu kandhunge pegatan lan lunga ninggalake garwa lan anak-anake, banjur nalika ibu kuwalone tumindhak ala marang dheweke lan adhi-adhine lan nganti dheweke nekat minggat saka omah kanggo nggoleki ibu kandhunge. Krungu ceritane Darmono, Pak Dimin ngrasa trenyuh lan mesakake, banjur dheweke ngakon anake sing jenenge Dimin supaya nyedhiani panganan. Dimin awit mbakar jagung kanggo Darmono, banjur sakwise mbakar jagung, Dimin ngejak Darmono menyang kali arep mancing. Dimin cerita marang Darmono menawi musim udan kaya ngene iwak-iwak sing ana ing kali kene gedhe-gedhe lan gampang golekane. Bener wae anggone mancing dheweke wong loro etuk iwak kuthuk gedhe-gedhe. Banjur iwak kuthuk kuwi dibakar Dimin ora nganggo bumbon. Ananging dibungkus nganggo lempung. Darmono sing ora ngerti cara masake Dimin kuwi amung ndomblog amarga ora tahu weruh cara mbakar iwak sing dibungkus nganggo lempung kuwi. Sakwise iwake mateng, Dimin ngekon Darmono supaya nyoba lan bener wae Darmono ngrasa iwake rasane enak banget, senajan ora nganggo bumbu, nanging daginge krasa empuk lan gurih alami. Darmono nganti entek iwak kuthuk cacahe loro amarga saking luwene. Bubar mangan iwak kuthuk, Darmono diajak Dimin menyang omahe lan dipersiapke panggon kanggo dheweke turu.
130 Pak Dimin uga melu ngewangi Darmono, dheweke sesuk arep nyangoni Darmono iwak kuthuk kanggo sangu Darmono nalika nutugake laku, mula Pak Dimin ngekon Darmono gage-gage turu wae amarga ngrasakake kesele Darmono kaya piye. Dina sesuke, ing wayah esuk, Darmono digugah karo Pak Dimin lan siap-siap arep nutugake laku uga diparingi karo Pak Dimin iwak kuthuk bakar kanggo sangu ing perjalanan. Darmono banjur pamit lan ngaturake panuwun marang Pak Dimin karo Dimin amarga wis ngewangi akeh. Darmono nutugake lakune kanggo nggoleki ibu kandhunge. Dheweke banjur lewat ana ngarep pesantren. Ana ing pesantren kuwi Darmono diopeni lan disekolahke nganti lulus dadi TNI. Sastrosudiro lan keluwargane sing krungu ceritane Darmono kuwi ngrasa trenyuh banget lan ibu kandhunge karo Sastrosudiro nyuwun pangapura amarga biyen durung bisa dadi wong tuwa sing becik.