Implikatur ing Homili ... Yuswita Yekti Andriyani 65 IMPLIKATUR ING HOMILI RAMA WONTEN ING MISA EKARISTI IMPLICATURE OF RAMA'S PEARCHING IN EUCHARIST MASS Dening: Yuswita Yekti Andriyani, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Sarining Panaliten Panaliten menika ngrembag bab implikatur ing homili rama wonten ing Misa Ekaristi. Ancasing panaliten inggih menika 1) ngandharaken wujud tuturan ing homili, 2) ngandharaken implikatur ing homili, saha 3) ngandharaken implikasi saking implikatur ing homili.Panaliten menika fokus ing wujud tuturan lan implikatur ing homili rama nalika misa. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Sumber data ingkang dipunginakaken inggih menika homili rama. Cara ngempalaken data wonten ing panaliten menika migunakaken teknik rekam, teknik simak bebas libat cakap (SBLC), saha teknik catat. Data dipunanalisis mawi teknik pragmatik, inggih menika ngandharaken wujud tuturan lan implikatur saha implikasinipun ing homili rama wonten ing misa. Cara ngesahaken data ingkang dipunginakaken inggih menika validitas saha reliabilitas. Validitas dipunginakaken menika validitas semantis saha pertimbangan para ahli. Reliabilitas ingkang dipunginakaken reliabilitas stabilitas. Asiling panaliten kaandharaken wujud tuturan, implikatur saha implikasi ing homili rama wonten ing misa ekaristi. Wonten ing panaliten menika nedahaken bilih wujud tuturan ingkang ngandhut implikatur ing homili rama wonten ing misa inggih menika: ukara pawarta, ukara paken, saha ukara pandangon. jinising implikatur ingkang wonten ing panaliten menika implikatur pepeling, implikatur atur uninga, implikatur parentah nindakaken, implikatur pangajab, implikatur pangajak, saha implikatur pamenging (awisan). Wujud ukara pawarta ingkang ngandhut implikatur: a) implikatur pepeling: (1) implikatur pepeling nindakaken, (2) implikatur pepeling waspada; b) implikatur atur uninga: (1) implikatur atur uninga gesang pangandel, (2) implikatur atur uninga kawruh pangandel; c) implikatur parentah nindakaken; d) implikatur pangajab. Wujud ukara paken ingkang ngandhut implikatur: a) implikatur awisan; b) implikatur nindakaken: (1) Implikatur nindakaken tumindak, (2) implikatur nindakaken pangandel; c) implikatur atur uninga; d) implikatur pangajak; e) implikatur pangajab. Wujud ukara pandangon ingkang ngandhut implikatur: a) implikatur parentah: (1) implikatur parentah nindakaken, (2) implikatur parentah pangandel; b) implikatur atur uninga: (1) implikatur atur uninga nindakaken, (2) implikatur atur uninga pangandel. Pamijining tembung: Implikatur, Homili Abstract The research discusses about the implicature of Rama's Pearching in Eucharist Mass. The research is kind of descriptive which has purpose for; 1) describing the form of narrative in Pearching, 2)describing the implicature in Pearching, and 3) describing implicature meaning in the pearching. The research only focuses on the narrative and unreal meaning on Rama's Pearching in Mass. The technical of collecting data in this research are recording technique, keep eye open free technique (SBLC) and note technique. Data analyzed by pragmatic technique, which is describing the configuration of narrative and unreal meaning also the implicature of Rama's Pearching in Mass. Legalization technique of data that used in this research is semantic validity and reliability. Validity which use is semantic validity and the review of the specialist, whereas reliability which use is, stability reliability. The research shows that the configuration of narrative which is containing implicature in Pearching, those are; news sentence, command sentence, and question sentence. Implicature that found in this research were; implicature of reminding, implicature of notification, implicature of command, implicature of hope, implicature of allurement, and implicature of prohibition. Implicature that found in news sentence: a) Implicature of reminding: (1) implicature of reminding to action, (2)implicature of reminding to vigilant; b)implicature of notification: (1) implicature of notification live of faith, (2) implicature notification of faith; c) implicature of command; d) implicature of hope. Implicature that found incommand sentence: a) implicature of prohibition; b) implicatureof command: (1) implicatureof command to action, (2) implicaturecommand of faith; c) implicature of notification; d) implicature of allurement; e) implicature of hope. Implicature that found inquestion sentence: a) implicature of command: (1) implicature command to action, (2) implicature command to faith; b) implicature of notification: (1) implicature of notification to action, (2) implicature notification of faith.
66 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6,Nomor 4, April 2017 PURWAKA sipatipun paring pangertosan bilih bangku wonten Basa minangka piranti manungsa kangge komunikasi ingkang wigati. Basa menika ngajeng menika kosong, tegesipun saking andharan inggih menika supados bangku ing dipunginakaken kangge ngandharaken informasi. ngajeng menika dipunpanggeni rumiyin nembe Minangka piranti utama kangge komunikasi, basa bangku ingkang wingking. dipunginakaken kangge ngandharaken Sabda Panaliten menika gadhah ancas kangge Dalem Gusti ing ekaristi. ndhudhah menapa teges-teges ingkang Ekaristi inggih menika perangan ingkang dipunandharaken rama ing Ekaristi ingkang wonten ing perayaan ibadat ingkang ancasipun muji syukur dhumateng Allah. Wonten ing misa ngandhut implikatur, kangge mangertosi wujud tuturan ingkang wonten ing homili, kangge bab ingkang penting inggih menika homili. mangertosi implikatur ing homili. Pramila Homili inggih menika ngandharaken Sabda Dalem Gusti wonten ing Katolik. panaliten kanthi irah-irahan "implikatur ing homili rama wonten ing Misa Ekaristi Suci" menika Homili rama menika ngandhut mapinten- dipundamel, kangge dhudah teges implikaturipun. pinten ancas, anggenipun rama ngandharaken GEGARAN TEORI homili menika asring migunakaken basa-basa ingkang ngandhut teges ingkang sinandi. Teges Miturut Leech (1993: 8), Pragmatik inggih menika studi babagan teges ingkang gayut kaliyan ingkang sinandi bilih ing ilmu basa istilah menika situasi-situasi ujaran (speech situasions). Miturut dipunwastani implikatur. Implikatur inggih menika andharan saking Kunjana (2005: 49-50), pragmatik inggih menika ilmu basa ingkang nyinau bab anggenipun panutur ingkang ngandharaken samukawis bab ngginakaken basa adhedhasar konteks. Saking kanthi cara sinandi. Ancas saking pawicantenan dipunandharaken kanthi cara implisit. kalih andharan menika pragmatik dipuntegesi studi ilmu basa ingkang gayut kaliyan situasi lan Konteks andharan papan panggenan ing konteks ujaran, kangge mangertosi teges jangkep ngajeng mimbar menika taksih kathah ingkang saking setunggal ujaran utawi tuturan menika kosong, ananging panggenan wingking dumugi kedah mangertosi kados pundi situasi lan konteks njawi gereja sampun kathah. Lajeng rama ingkang saking ujaranipun. Konteks menika wonten nembe miwiti salam ing Misa ngandharaken bilih sekawan inggih menika (a) konteks fisik, (b) bangku ngajeng mimbar taksih kosong. Kados ukara: "yen Misa sing jenenge bangku ngarep konteks epistemis, (c) konteks linguistik, lan (d) konteks sosialinggih menika kahanan kuwi dadi bangku kosong. jane ki ana apa? Men (setting)saking pawicantenan. bisa metu dhisik dhewe yen rampung misane? Analisis implikatur saking ukara ing inggil Konteks sosial inggih menika konteks menika wujud tuturanipun ukara pawarta ingkang wonten amargi kadadosan saking (deklaratif)utawi pawarta, andharan menika interaksi antawis anggota masarakat wonten ing
lingkungan tartamtu. Konteks sosial inggih menika konteks ingkang dados faktor panentunipun inggih menika kedudukan (rank) anggota masarakat wonten ing institusi-institusi sosial ingkang wonten ing lingkungan masarakat. Situasi tutur inggih menika kahanan ingkang njalari tuturan. Wonten ing proses komunikasi boten wonten tuturan bilih boten wonten kahanan (situasi). Setunggal tuturan saged gadhah teges ingkang beda miturut kaliyan kahanan tuturan.Mangertosi bilih kahanan tutur menika penting kangge tuturan, Sperber lan Wilson (mawi Wijana, 2009: 14-16) ngandharaken mapinten-pinten aspek ingkang kedah dados kawigatosan wonten ing studi pragmatik, inggih menika: a) Panutur lan lawan tutur, b) Konteks tuturan, c) Tujuan tuturan, d) Tuturan dados wujud tindakan utawi tumindak, e) Tuturan dados produk saking tumindak verbal Dell Hymes ngandharaken faktor-faktor peristiwa tutur kanthi langkung jangkep. Miturut Dell Hymes (Chaer, 2004: 48) ngandharaken faktor-faktor peristiwa tutur mawi akronim, SPEAKING, inggih menika: S : Setting and scene, inggih menika papan lan wekdal wonten ing pirembagan menika.P : Participant, inggih menika pehak-pehak wonten ing tuturan kados panutur lan lawan tutur. E : (End: purpose and goal), inggih menika teges lan ancas saking wicantenan menika. A : Act sequences, gegayutan kaliyan pesan utawi amanat lan isi saking andharan. K : Key, menika faktor penentu wonten ing peristiwa tutur ingkang gayut kaliyan cara, intonasi, tindak Implikatur ing Homili ... Yuswita Yekti Andriyani 67 tanduk anggenipun pawicantenan. I : Instrumentalities, menika gayut kaliyan kados pundi cara panutur ngandharaken pawicantenan dhateng lawan tutur, kanthi lesan utawi seratan. N : Norms of interaction and interpretation, utawi norma, nedahaken norma utawi aturan, pandom anggenipun wicantenan. G : Genre, menika gayut kaliyan jinis utawi wujud tuturanipun kados narasi, geguritan, donga, sesorah, lsp. Wedhawati (2006:463) ngandharaken bilih wujud tuturan menika wonten 3, inggih menika ukara pawarta ingkang ginanipun kangge paring informasi, ukara pandangon ingkang gadhah ancas kangge nyuwun pirsa dhateng lawan tutur, saking ukara paken ingkang gadhah ancas kangge paring parentah dhumateng lawan tuturipun. Implikatur miturut Wijana (1996:38) inggih menika gegayutan antawis tuturan kaliyan teges ingkang sinandi, gegayutanipun menika adhedhasar kaliyan konteks tuturan. Implikatur ngandharaken beda antawis tuturan kaliyan ancas andharan. Saking kalih pamanggih menika saged dipunpendhet dudutan bilih implikatur menika andharan ingkang ngandharaken samukawis bab kanthi cara sinandi ingkang adhedhasar kaliyan konteks tuturanipun. Emanuel Martasudjita, ngandharaken bilih "Misa" wonten ing basa Indonesia menika saking basa Latin "missa'. Tembung misa menika nandhesaken perutusan kita, sakbibaripun ngalami karya panebusin Gusti ingkang sampun dipunrayakaken wonten ing Perayaan Ekaristi Suci umat.
68 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6,Nomor 4, April 2017 Misa menika asring dipunginakaken umat menika proses basa ingkang ngandhut kaprigelan Katolik kangge nyebat ibadat suci ingkang maos, nyerat, mirengaken, saha ngendika kanthi wonten Ekaristinipun, amargi ibadat suci ing migunakaken simbol lan tandha-tandha basa greja menawi boten wonten Ekaristinipun kanthi ancas saged parng pangertosan dhateng namung dipunsebat Ibadat kemawon boten misa. audience. Wonten ing homili menika ugi wonten Miturut E. Martasudjita, tembung kaprigelan maos, nyerat, mirengaken, saha "Ekaristi" menika saking basa Yunani micara. Basa ing homili menika basa lisan, "eucharistia" ingkang tegesipun muji syukur (E. homili menika sanes gladhen maos ananging Martasudjita, 2005:28). Ekaristi inggih menika micara. Homili menika seni saking micara donga berkat wonten ing perjamuan dhahar. ingkang dipunandharaken ing mimbar. Ekaristi menika dados bab ingkang inti wonten Homili ugi kedah nggatosaken aspek ing pahargyan bujana suci (misa). Katekismus pragmatis, inggih menika teges saking tembung Gereja Katolik ngandharaken bilih Ekaristi trep kaliyan konteksipun, sakderengipun damel menika sumber lan puncak sedaya gesang homili kedah mangertos kangge sinten tembung Kristiani. Ekaristi namung saged dipunadani ingkang dipunginakaken, tembung menika dening Rama, Frater, Bruder, saha Suster kangge menapa. ingkang sampun dipuntahbisaken.Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia, Ekaristi inggih menika CARA PENELITIAN perayaan ibadat ngucapkaken pujian lan syukur Panaliten "Implikatur ing Homili Rama dhumateng Allah, asring dipunsebat Misa Kudus. Wonten ing Misa Ekaristi" menika migunakaken Kanthi harfiah, tembung homili saking basa jinis panaliten deskriptif ingkang ngasilaken data Yunani "homilia" ingkang tegesipun deskriptif, inggih menika homili rama wonten ing pawicantenan. Homili menika ngandharaken misa. Sumber data wonten ing panaliten menika sabda dalem Gusti saha paring katrangan rekaman homili rama nalika misa. Caranipun babagan ayat ing Kitab Suci wonten ing Katolik. ngempalaken data mawi teknik rekam, teknik Homili menika perangan wigati wonten ing simak bebas libat cakap (SBLC), saha teknik Ekaristi. Wonten ing lingkup gereja, tembung catat. Cara nganalisis data mawi metode padan homili wiwitipun dipunginakaken kangge pragmatik. Cara anggenipun ngesahaken data nedahaken proses komunikasi nonritual saking mawi validitas semantis lan pertimbangan para Sabda Dalem Gusti dhateng umat. Dasanama ahli, reliabilitas stabilitas. saking homili inggih menika khotbah ingkang ASILING PANALITEN umumipun dipuntegesi minangka ngadharaken babagan piwulang agama utawi cara gesang Asiling panaliten ingkang sampun padintenan adhedhasar agama. katindakaken ngengingi implikatur ing homili Homili menika salah satunggaling jinis rama nalika misa. Adhedhasar sedaya data asiling komunikasi basa. Komunikasi basa inggih panaliten implikatur ing panaliten menika
implikatur pepeling, implikatur atur uninga, implikatur parentah nindakaken, implikatur pangajab, implikatur pangajak, saha implikatur awisan. Pirembagan ngengingi implikatur ing homili rama wonten ing ngandhap menika. Ukara pawarta ingkang ngandhut implikatur inggih menika implikatur pawarta pepeling, implikatur pawarta atur uninga, implikatur pawarta parentah nindakaken, saha implikatur pawarta pangajab. Implikatur pepeling inggih menika implikatur ukara deklaratif (pawarta) ingkang ngemot teges babagan pepeling, pangeling- ngeling pandom. Implikatur pepeling nindakaken menika gadhah ancas kangge paring pangeling- eling anggenipun tumindak. Implikatur jenis menika wonten ing ukara: Konteks : Wosing Surat Gembala ingkang ngajak umat KAS sembahyang saha nggatosaken adiyuswa, para sadulur ingkang nandhang gerah, kaum difabel. kita minangka uyah sing bisa njalari asin, sanadyan kudu ajur ajèr lan ora katon, lan minangka pepadhang, kuwagang dadi cahya ing pepeteng. APP1/7/2g Ukara ing inggil kalebet ukara pawarta ingkang ngandharaken kahanan. Ukara menika wonten tembung "minangka" ingkang dipunginakaken kangge pangeling-eling. Implikasi andharan ing inggil menika rama paring pangeling-eling bilih umat Allah menika uyah kabecikan lan pepadhang. Uyah kabecikan tulung tinulung sanadyan boten ketingal, lan saged paring Implikatur ing Homili ... Yuswita Yekti Andriyani 69 dalan padhang nalika wonten ingkang nandhang dukita, bebendu. Implikatur pepeling waspada inggih menika implikatur ukara pawarta ingkang ngemot teges babagan pepeling supados saged waspada. Implikatur jenis menika wonten ing ukara: Konteks : rama ingkang nyariosaken pengalaman pribadhi rama ing dina jum"at kepungkur. "Sok-sok pacoben dening Gusti ana ing kahanan urip kita kuwi cilik nanging sok-sok awake dhewe ora isa menggalih iki oleh utawa ora. " Ukara ing inggil kalebet ukara pawarta ingkang nyariyosaken kahanan. Ukara menika wonten tembung "sok-sok" ingkang dipunginakaken kangge pangeling-eling supados waspada. Implikasi saking andharan ing inggil menika rama paring pangeling-eling bilih pacoban saking Gusti menika saged saking perkawis ingkang gampil, kepenak, pramila kita menika kedahipun saged waspada. Implikatur atur uninga inggih menika implikatur ingkang ancasipun paring informasi dhateng lawan tuturipun. Implikatur pawarta atur uninga badhe kaandharaken ing ngandhap menika: Implikatur atur uninga gesang pangandel inggih menika impikatur ukara pawarta ingkang tegesipun ngemot babagan gesang pangandel kangge umat. Konteks saking andharan menika saking Lukas (4: 3-4) "wong iku uripe ora merga saka roti wae" lan iblis kanthi apik bahasane ngrayu Gusti, kanthi manah kang bakoh iblis iki mau bisa ditumpes Gusti." APP2/14/2c APP4/28/2d
70 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6,Nomor 4, April 2017 Tuturan ing inggil menika wujud ukara laku ingkang sae. Konteks andharan saking pawarta ingkang ngandharaken kahanan. Ukara waosan Injil. menika wujud ukara pawarta ingkang ngandhut "mula bapak ibu jaman saiki akeh maling implikatur atur uninga gesang pangandel ingkang alok maling akeh durjana alok durjana. implikasinipun rama paring uninga dhateng umat Kemunafikan ada dimana-mana awak bilih manungsa gesang menika boten namung saking dedharan kemawon ananging ugi saking dhewe kudu sinau jujur."APP3/21/2j imanipun. Tuturan ing inggil menika tuladha wujud Implikatur atur uninga kawruh pangandel ukara pawarta. Implikatur parentah wonten ing inggih menika ukara pawarta ingkang ngandhut ukara menika katingal saking tembung "kudu" implikatur babagan kawruh pangadel dhateng minangka jinis parentah nindakaken setunggal umat. tumindak. Implikasi saking andharan ing inggil Konteks: cariyos Bapa Abraham wonten ing menika rama paring parentah dhateng umat Waosan I. supados saged tumindak jujur, boten namung "nganti apapun yang terjadi meskipun pados gampil kangge piyambakipun ananging masih ada kegelapan, belum ada saged pados gampil tumrap sesaminipun ugi. kejelasan Abraham pasrah sumarah ana Ukara pawarta ingkang ngandhut ing ngarsa dalem Gusti, dadi pasrah implikatur parentah nindakaken inggih menika sakutuhe kuwi iman kang sejati." ukara pawarta (deklaratif) ingkang ancasipun APP3/21/2e ngandhut parentah. Konteks andharan saking Tuturan menika wujud ukara pawarta waosan Injil Lukas 13: 1-9 ingkang nyariosaken ingkang ngandharaken kahanan. Ukara menika pamartobatan. wujud ukara pawarta ingkang ngandhut "nanging nek kowe ora duwe rasa implikatur atur uninga kawruh pangandel ingkang pamartobat kowe uga bisa oleh implikasinipun rama paring pangertosan dhateng kahanan sing kaya mengkono uga" umat bilih sejatosipun iman ingkang sejati inggih tegese pendherek Dalem Gusti menika pasrah sumarah dhateng Gusti ing sedaya dikersakake Gusti supaya urip sing perkawis saha swasana ingkang nembe kita alami. becik. APP4/28/2b Ukara pawarta ingkang ngandhut implikatur parentah inggih menika ukara pawarta Tuturan ing inggil menika tuladha wujud (deklaratif) ingkang ancasipun boten namung ukara pawarta. Andharan rama wonten ing inggil paring pangertosan, informasi dhateng lawan menika ngandhut implikatur parentah nindakaken. tuturipun. Implikatur saking andharan ing inggil menika Implikatur parentah inggih menika ukara rama dhawuh dhateng umat supados umat gadhah pawarta ingkang ngandhut parentah dhateng raos pamartobat, gesang ingkang sae supados lawan tuturipun supados gadhah sikap, patrap, tebih saking bebendu.
Implikatur pangajab inggih menika implikatur ingkang ngandhut pangajab, pangarep- arep. Wonten ing panaliten menika implikatur pangajab kados ing ukara: Konteks: waosan Injil bab pamartobat. Kuwajiban umat Katolik ugi martobat setunggal tahun pisan, mliginipun ing mangsa Prapaskah. Mugi kita saged nglelimbang menapa ingkang dados teges saking waosan Injil ing enjang menika wonten ing mangsa Prapaskah wonten ing mangsa siyam kita kagungan rasa pamartobat.APP4/28/2g Tuturan ing inggil menika tuladha wujud ukara pawarta. Ukara pawarta ingkang ngandharaken pangajab. Tembung "mugi" wonten ing ukara menika dipunginakaken kangge nakyinaken pangajabipun. Implikaturipun saking andharan ing inggil menika rama ngandharaken pangajabipun supados kita gadhah raos pamartobat lan nindakaken Sakramen Bih (martobat) wonten ing masa Prapaskah. Ukara paken ingkang ngandhut implikatur inggih menika implikatur parentah nindakaken, implikatur parentah awisan, implikatur parentah atur uninga, implikatur parentah pepeling, saha implikatur parentah pangajab. Jinising implikatur menika badhe kaandharaken ing ngandhap menika: Implikatur parentah awisan inggih menika implikatur ingkang ngandhut awisan supados boten nindakaken setunggaling tumindak. Wonten ing panaliten menika implikatur parentah awisankados ing ukara: Konteks: dudutan saking homili ing Aksi Puasa Pembangunan kaping 3. Bab kasetyan, pasrah sumarah ing Gusti. Implikatur ing Homili ... Yuswita Yekti Andriyani 71 kekarepan kang becik ayo padha dirungokake, aja nganti dilawan. Lawan pepenginan kang ora apik. APP3/21/2k Tembung "ayo" wonten ing data menika kalebet jinis parentah alus saha tembung "aja" wonten ing data menika kalebet jinis parentah awisan, pramila ukara ing inggil menika kalebet jinis ukara paken. Implikatur menika katingal saking ukara "ayo padha dirungokake" ingkang implikasinipun saking andharan menika rama paring awisan dhateng umat supados saged nglawan pepenginan ingkang boten sae, kados boten nindakaken siyam lan sesirik. Supados saged setya dhateng Gusti. Implikatur parentah nindakaken inggih menika implikatur ingkang ngandhut parentah kangge nindakaken setunggal tumindak. Wonten ing panaliten menika implikatur parentah nindakaken tumindak saha implikatur parentah pangandel, badhe dipunandharaken kanthi rinci. Implikatur parentah nindakaken tumindak inggih menika ukara paken ingkang ngandhut teges implikatur parentah kangge nindakaken tumindak. Implikatur jinis menika kados ing ukara: Konteks: Rama nyariosaken pengalaman pribadhi ingkang nembe siyam lan sesirik nampi kathah pacoben. Pacoben menika saking perkawis alit ingkang saged njalari perkawis ingkang langkung ageng. "Dosa kuwi wiwitane saka perkara cilik. Boten pitados? Jajal dilakoni!"APP2/14/2b
72 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6,Nomor 4, April 2017 Andharan ing inggil menika tuladha wujud Konteks: waosan I kapendhet saking Kitab ukara paken. Ukara "jajal dilakoni!" Purwaning Dumadi 15: 5-12, ingkang dipunpungkasi tandha "!" minangka panandha nyariosaken babagan Bapa Abraham saking ukara paken. Andharan rama wonten ing ingkang pikanthuk kanugrahan dening inggil ngandhut implikatur parentah nindakaken. Gusti. Implikatur saking andharan menika rama dhawuh "anak turunmu akehe bakalkaya supados boten nyobi nglakoni tumindak dosa. lintang ing langit" coba itungen yen Ukara paken ingkang ngandhut implikatur bisa!"APP3/21/2d parentah nindakaken pangandel inggih menika Tuturan ing inggil menika tuladha wujud implikatur ingkang ancasipun paring parentah ukara paken. Tembung "coba" wonten ing ukara dhateng lawan tuturipun babagan nindakaken menika nedahaken wujud ukara paken kangge iman kapitayanipun, kados ing ukara: nindakaken setunggal tumindak. Andharan rama Konteks: Lukas 5:4 "bareng wis rampung tumuli ing inggil ngandhut implikatur atur uninga. ngandika marang Simon, "Parakna ing Implikatur menika rama paring uninga dhateng panggonan kang jero, jalamu tibakna supaya umat bilih putra tumurun Bapa Abraham menika oleh iwak.""Cariyos Simon minangka penjala iwak ingkang dados penjala kathah boten saged dipunetang. Implikatur parentah pangajakinggih manungsa. menika implikatur ingkang ancasipun parentah ajak-ajak. Ing kahanan mangkono, Gusti Yésus Konteks: waosan Injil kapendhet saking Lukas 13: ngarsakaké supaya kita menyang papan 1-9 sing jero (Luk. 5:4), supaya urip iki sangsaya gedhé awoh.APP1/7/2b maknané lan "Nah ana ing mangsa Prapaskah, mangsa siyam, mangsa sesirik awake dhewe Andharan ing inggil menika tuladha wujud diemutake ana ing waosan Injil iki, ukara paken. tembung "menyang" ing ukara ayo!" APP4/28/2c menika nedahaken wujud ukara paken ingkang Tuturan ing inggil tuladha wujud ukara tegesipun paring parentah. Andharan rama wonten paken ingkang ajak-ajak. Titikaning ukara menika ing inggil ngandhut implikatur parentah wonten tembung "ayo" minangka tandha pangandel. Implikatur saking andharan menika pangajak-ajak. Implikaturipun rama ngajak kita rama paring parentah dhateng umat kedah wantun supados martobat, amargi martobat menika lan teteg anggenipun martakaken Injil. kuwajiban mliginipun ing mangsa Prapaskah. menika Implikatur parentah atur uninga inggih implikatur ingkang ancasipun paring Implikatur parentah pangajab inggih menika implikatur ingkang ngandhut pangajab, informasi. Wonten ing panaliten menika implikatur parentah atur uningakados ing ukara:
pangarep-arep. Wonten ing panaliten menika implikatur parentah pangajabkados ing ukara: Konteks: kapendhet saking Lukas 13: 6-9 "Kula aturi nengga setunggal taun malih, wit ingkang boten wonten wohe menika badhe kula rabuk, supados sae malih." APP4/28/2f Tuturan ing inggil tuladha saking wujud ukara paken. Ukara paken ing inggil kalebet ukara paken jinis parentah alus, inggih menika panutur kadosipun boten paring parentah anaging nyumanggakaken lawan tuturipun, menika katingal saking ukara "Kula aturi nengga" ingkang tegesipun parentah supados nengga. Implikaturipun rama ngandharaken bilih Gusti gadhah pangajab supados pandherek Dalem gadhah raos martobat lan nindakaken pamartobatan. Ukara pandangon ingkang ngandhut implikatur inggih menika implikatur parentah, implikatur atur uninga. Jinising implikatur badhe kaandharaken ing ngandhap menika: Ukara interogatif ingkang ngandhut implikatur parentah nindakaken inggih menika ukara pandangon ingkang tegesipun paring parentah kangge nindakaken. Implikatur pandangon parentah nindakaken inggih menika ukara pandangon ingkang ngandhut implikatur parentah nindakaken. Panutur ngandharaken parentah dhateng lawan tutur mawi ukara pandangon, kanthi ancas paring parentah ingkang alus, kados ing ukara: Implikatur ing Homili ... Yuswita Yekti Andriyani 73 Konteks: Rama ngandharaken bilih ing buku biru sampun wonten unsur sembahyang minangka pandom kangge sembahyang. "Embuh wis dha maos hurung? Apa mung disimpen, eman- eman?"APP3/21/2b Tembung "apa" wonten ing ukara menika nedahaken titikanipun ukara pandangon, ingkang ancasipun nyuwun pirsa dhateng lawan tutur. Andharan menika implikasinipun rama paring parentah dhateng umat supados maos buku biru ingkang isinipun bab sembahyang.. Ukara pandangon ingkang ngandhut implikatur parentah pangandel inggih menika ukara pandangon ingkang ancasipun paring parentah dhateng lawan tuturipun babagan pangandel gesang, kados ing ukara: Konteks: waosan Injil ingkang nyariyosaken kahanan Gusti ingkang minggah ing sawijining gunung saprelu ndedonga. "Wong Gusti Putra Dalem kok nanging Gusti tetep setya nandhang kasangsaran, setya marang misi demi keselamatan umat manusia arepa resikone iku sangsara, apa meneh awak dhewe iki?" APP3/21/2i Tembung "apa" wonten ing ukara menika nedahaken titikanipun ukara pandangon, ingkang ancasipun nyuwun pirsa dhateng lawan tutur. Homili rama wonten ing inggil menika ngandhut implikatur parentah bab pangandel. Andharan menika implikasinipun rama paring parentah bilih kedahipun kita kados Gusti ingkang tetep setya sanadyan nandhang sangsara, saha kersa
74 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6,Nomor 4, April 2017 nandhang sangsara kangge tiyang sanes ingkang atur uninga babagan pangandel umat, kados ing betahaken pitulungan. ukara: Implikatur pandangon atur uninga menika Konteks: gayut kaliyan waosan Injil saking kaandharaken panutur kangge paring informasi Lukas 9: 28b-36, inggih menika Gusti ingkang dhateng lawan tuturipun migunakaken ukara donga ing sawijining gunung. Nalika semana pandangon. Wonten ing panaliten menika Gusti tasih manungsa biyasa ingkang ngraosaken implikatur pandangon atur uninga nindakaken geter, ajrih. saha implikatur pandangon atur uninga pangandel. Implikatur pandangon atur uninga "Yen teteg lo iki. Teteg boten bapak ibuk nindakaken menika kaandharaken panutur kangge sedherek kinasih ing Gusti?" paring informasi nindakaken dhateng lawan APP3/21/2h tuturipun migunakaken ukara pandangon, kados ing ukara: Tembung pandangon wonten ing ukara menika "teteg boten". Andharan ing inggil Konteks: Saking buku paduan sampun ngandhut implikatur atur uninga pangandel dipunandharaken unsur sembahyang, gayut ingkang tegesipun rama atur uninga bilih kanthi kaliyan waosan Kitab Suci, kedahipun umat manah ingkang teteg, mantep nalika sembahyang sembahyang nalika seneng lan susah. kita saged pikantuk kakiyatan, peneguhan, ning biyasane ngalami kabungahan sing pencerahan saking Gusti. gedhe lali karo Gusti, ngalami DUDUTAN kasusahan sing abot nembe kelingan nggih? APP3/21/2c 1. Rama asring migunakaken ukara ingkang ngandhut implikatur kanthi ancas tartamtu Ukara ing inggil kalebet wujud ukara kangge umat. Pramila pangajabipun umat pandangon ingkang ancasipun nyuwun pirsa saged mangertos saha paham teges saking dhateng lawan tuturipun. Tembung pandangon tuturan rama ingkang dipunandharaken wonten wonten ing ukara menika "nggih". Andharan ing homili nalika misa. rama wonten ing inggil menika ngandhut 2. Panaliten bab implikatur ing homili rama implikatur atur uninga nindakaken. wonten ing misa ekaristi menika taksih kathah Implikaturipun ramaparing uninga dhateng umat kakiranganipun. Pramila prelu wonten bilih sembahyang menika saenipun nalika panaliten ingkang langkung jangkep babagan nandhang susah lan seneng, boten namung nalika homili utawi khotbah boten namung babar nandhang susah. implikatur kemawon, ananging ugi panaliten Implikatur pandangon atur uninga ing aspek sanesipun. pangandel inggih menika implikatur ingkang wujud ukaranipun pandangon ananging tegesipun
KAPUSTAKAN Abdul Rani, Bustanul Arifin, Martutik. 2006. Analisis Wacana: Sebuah Kajian Bahasa dalam Pemakaian Cetakan Kedua. Malang: Bayumedia Publishing. Alwi, H, dkk. 2005. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka Atmasandjaja, Sutardja. 2005. Sesorah Menika Gampil. Yogyakarta: Tunas Harapan. Chaer, Leoni Agustina.2004.Sosiolinguistik Perkenalan Awal (Edisi Revisi). Jakarta: Rineka Cipta. A dan Kridalaksana, Harimurti.1983. Kamus Linguistik. Jakarta: PT.Gramedia. Komisi Liturgi KWI. 2011. Homiletik: Panduan Berkhotbah Efektif. Yogyakarta: Penerbit Kanisius. Leech, G.1993. Prinsip-prinsip Pragmatik ( Jakarta: penerjemah M.D.D Oka). Universitas Indonesia Press. Martasudjita, E. Teologis, Pastoral,Yogyakarta: Kanisius. 2005.Ekaristi: Liturgis, Tinjauan dan Moleong, Lexy J. 1988. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung : Remaja Rosdakarya. Mulyana.2005. Kajian Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana. PWJ Nababan. 1987. Ilmu Pragmatik (Teori dan Penerapannya). Jakarta: Depdikbud. Rahardi, Kunjana. 2005. Pragmatik: Kesantunan Jakarta: Imperatif Bahasa Erlangga Indonesia. Rakhmat, Jalaluddin.2012. Retorika Modern Pendekatan Praktis.Bandung: PT. Remaja Rosdakarya. Implikatur ing Homili ... Yuswita Yekti Andriyani 75 Ramlan, M. 2005. Sintaksis.Yogyakarta: Cv. Karyono. Sasangka, Drs. Sry Satriya Tjatur Wisnu. 1989. Jawa Gagrak Anyar. Paramasastra Surabaya: PT Citra Jaya Murti. Soenjono. 1988. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Sudaryanto.1993.Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa ( Pengantar Penelitian Wahana Kebudayaan Secara Linguistik). Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Bagian Pertama arah Memahami Metode Linguistik.Yogyakarta: Gajah Mada Univesity Press. .1998.Metode Linguistik ke Suhardi. 2008. Sintaksis. Yogyakarta: UNY Press. Sumarsono. 2009. Sosiolinguistik cetakan ke V. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Sugiyono. 2008. Metode Kuantitatif Kualitatif dan R&D. Bandung: Alfabeta. Suyono. 1991. Yogyakarta Press. Pragmatik. : Duta Wacana University Pengajaran Tim Penyusun Kamus.2002. Kamus Besar Bahasa Indonesia Edisi Ketiga. Jakarta: Balai Pustaka. Wijana, I Dewa. 1996. Dasar-dasar Pragmatik. Yogyakarta: Andi. Wedhawati. 2006. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Yogyakarta Penerbit Kanisius. dipunakses 09/06/2015