Camboya

An Camboya o Cambodia (;  , o Kampuchea ), nga opisyal nga tinatawag nga Ginhadi-an han Camboya o Ginhadi-an han Cambodia (, Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa, ), usá nga nasod nga nahamutang ha salatan nga dapit han Indochina nga Peninsula ha Timugan nga Asya. An kahaluag han nasod , nga ginsasapitan han Thailand ha kanawayan, han Laos ha dumagsaan, han Vietnam ha sinirangan, ngan han Gulpo han Thailand ha habagatan.

An Camboya mayda kamolupyohan hin labaw  ka milyon. An opisyal nga relihiyon Theravada nga Buddhismo, nga ginbubuhat hin mga 95 ka porsyento han kamolupyohan. Lakip han mga minoridad nga mga grupo han nasod an mga Vietnames, Tsino, mga Cham, ngan 30 ka mga tribo ha bukid. An pamunuan o kapital ngan an gidako-i nga syudad Phnom Penh, an sentro ha politika, ekonomiya, ngan kultura han Cambodia. An ginhadi-an usá nga elehido nga konstitusyonal nga monarkiya nga diin hi Norodom Sihamoni, usá nga monarka nga ginpili han Konseho han Trono nga Kanan-Hadi, komo mangulo hin estado.  An mangulo han kagamhanan hi Hun Sen, nga yanâ amo an Primer ministro ngan an gima-iha-i nga nagsisirbe nga diri-royal nga namumuno ha Timugan nga Asya ngan nagdumara han Camboya hin labaw 30 ka tuig.

Han 802 AD, hi Jayavarman II nagdeklara han iya kalugaringon nga hadì, nga gin-usá an mga mag-away nga mga Khmer nga prinsipe han Chenla ha ilarom han ngaran nga "Kambuja". Iní an katikangan han Imperyo Khmer nga nagmalinamposon hin gahom hin labaw 600 ka tuig, nga nagdangat han mga sumurunod nga hadi nga mag dumara ngan maghatag hin impluwensya han dako nga bahin han Timugan nga Asya ngan makakuha hin dako nga gahom ngan karikohan. An gin-Indyanisar nga ginhadi-an nagtukod hin mga dagko nga mga templo upod hiní an Angkor Wat, nga yanâ World Heritage Site, ngan nagpadalî han pagpahilawig han Hinduismo anay, sunod han Buddhismo ha dako nga bahin han Timugan nga Asya. Katapos han paglupig han Angkor nga nabuhat han Ayutthaya han ika-15 nga gatostuig, gindumara in gingamyan ngan naluya nga Camboya nga  vassal nga estado han mga silingan nga nasod. Han 1863 an Camboya nagin protektorado han Fransya nga nagdoble han kadako han nasod ha pagkabalik han amihan ngan katundan tikang ha Thailand.

Nakakuhâ hin paglugaríng an Camboya han 1953. An Gera ha Vietnam inmabot ngadto han nasod han ginbombahan han Estados Unidos an Camboya didâ han 1969 kutub 1973. Sunod han Camboyano nga golpe han 1970, an napaiwas-ha-poder nga hadì naghatag han iya suporta han iya mga kasanhi nga kaaway, an Khmer Rouge. Ginmawas an Khmer Rouge nga dako nga gahom, ngan nakuha nira an Phnom Penh han 1975 ngan ha urhe ginbuhat nira an Genocidio ha Camboya tikang 1975 tubtub 1979, nga diin ginpatalsik hirá tikang ha poder han Vietnam ngan han gin-ugopan-han-Vietnames nga Kanan Katawhan Republika han Kampuchea didâ han Camboyano-Vietnames nga Gera (1979–91).

Sunod han 1991 nga mga Kasabotan hin Kamurayaw ha Paris, gindumara hin madalî anay an Camboya in Nasyones Unidas nga misyon (1992–93). Binmiya an UN katapos hin pagbuhat hin mga pinili-ay nga diin 90 ka porsyento han mga rehistrado nga botante nanbotos. An 1997 nga golpe de estado nagbutang hin gahom dida ha kamot han Primer Ministro nga hi Hun Sen ngan han Partido han Katawhan han Camboya, nga nagpapabilin ha poder .

Damo it aratubangon han nasod. Upod han mga importante nga mga padayag an masurong nga pagkakablas, masurong nga pangurakot, kakulangan hin mga kagawasan ha politika, hamubo nga pagpadukwag han katawhan, ngan in hataas nga ihap hin kagutom. Gin-asoy an Cambodia han Southeast Asian Director han Human Rights Watch nga hi David Roberts, nga "madaparap nga komunista nga gawasnon-nga-merkado nga estado nga mayda maitatanding nga autoritaryano nga koalisyon nga nagdudumara hin bagabaga lâ nga demokrasya."

Samtang an per capita income nagpapabilin nga hamubo kun igtanding han kadam'an nga mga hagrani nga mga kanasoran, an Camboya mayda han usá han mga gimalaksihi nga natubo nga mga ekonomiya ha Asya nga an promedyo han pagtubo mga 6 ka porsyento han naglabay nga dekada. It pag-uma nagpapabilin nga amo an dominante nga sektor ha ekonomiya nga mayda makusog nga pagtubo ha mga tela, konstruksyon, mga panapton, ngan turismo nga nagdangat hin tikadamo nga investment tikang ha langyaw ngan internasyonal nga komersyo. Hamubo an ihap han Camboya dida hin panuigon nga index (2015) ha pagranggo han pagdumara ha balaod hin 102 ka nasod, nga an ranggo ika-99 ha tanan ngan gimarauti ha rehiyon.

Gin-aatubang gihapon han Camboya an pagkadaot han kalibungan nga tiarabot nga problema. An pinaka grabe nga buruhaton hini nga larangan amo an pagkawara han kagurangan han nasod, nga naglalakip gihapon hin mga nasodnon nga parke ngan mga santuaryo hin mga mananap. Ha pagsubay an pagkadaot han kalibungan ha Camboya naglalakip hin mga damo nga dirudilain nga mga ginbuhat, upod an ilegal nga pamulod hin kakahoyan, mga pamatay hin mga ginkakataragman nga mga endemiko nga mga espesiye, ngan pagkadaot hin mga importante nga habitat hin mananap tikang hin mga dagko nga mga proyekto hin konstruksyon ngan mga negosyo ha pag-uma.  An napadaot nga mga buruhaton naglalakip han lokal nga kamolupyohan, an mga Camboyano nga mga negosyo ngan mga namumuno ha gobyerno, pati gihapon an mga taga langyaw nga sindikato hin krimen ngan mga transnasyonal nga mga korporasyon tikang han tanan nga dapit han kalibutan.

Ngaran

An ngaran nga "Kahadi-an" o "Ginhadi-an han Camboya" o "Ginhadi-an han Cambodia" amo an opisyal nga ngaran han nasod.  Ha Ininggles "Kingdom of Cambodia" ngan ha Kinatsila "Reino de Camboya".  An Ininggles nga "Cambodia" ngan an Kinatsila nga "Camboya" tikang han Frinanses nga "Cambodge", nga amo an Frinanses nga pagsurat han Khmer nga Kampuchea. An Kampuchea amo an ginpahalipot nga alternatibo han opisyal nga ngaran han nasod ha Khmer, Preah Reacheanachak Kampuchea (Khmer: ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា). An Khmer nga endonimo nga Kampuchea ginkuha tikang han Sanskrit nga ngaran Kambojadeśa (कम्बोजदेश), nga nahimo tikang han देश, desa ("tuna han" o "nasod han") ngan कम्बोज, Kambojas, nga nagpapaaliday han mga mito han pagtukod han syahan nga kahadto nga ginhadi-an nga Khmer.

Ha diri pormal, an mga Camboyano natawag hit ira nasod nga Srok Khmer (), nga buot sidngong "Tuna ni Khmer", o kundi man an puropormal nga Prateh Kampuchea (), nga ha literal "Nasod han Kampuchea". An ngaran nga "Camboya" o "Cambodia" gin-gagamit hin agsob ha Katundan nga kalibotan samtang an "Kampuchea" masurong gamiton ha Sidlangan.

Mga lalawigan nga syudad ha Cambodia

Mga tigaman

Mga kasarigan

 
Nasod