Calbayog

An Syudad san Calbayog (ha iba nga klase hin Winaray: Syudad han Calbayog, Sinugboanon: Dakbayan sa Calbayog, Ininglis: Calbayog City; Tinag-alog: Lungsod ng Calbayog) usa ka ika-syahan nga klase nga syudad san lalawigan san Samar sa Sinirangan nga Kabisay-an nga rehiyon san Kabisay-an sa Pilipinas.  Sumala san census san tuig 2015, an Calbayog mayda populasyon nga 183,851 ka tawo sa  37,395 nga mga panimalay.

An calbayog an pantulo nga pinakadako nga syudad ha Pilipinas. Amo an ika-syahan nga gin-crown na syudad ha Samar ngan pan-19 nga syudad ha Pilipinas. Amo an pantulo nga pinaka populated ha Sinirangan ng Kabisay-an nga rehiyon nga it pinaka populated sa isla san Samar, ini nga syudad mismo an nasakop han 23.5% san populasyon san lalawigan san Samar. Natutunga an Calbayog sa tutulo nga major districts : Calbayog, Tinambacan ngan Oquendo.

Tinikangan 
An Calbayog nagtikang komo usa nga barangay sa daplin san Salog Oquendo san mga 1600. Usa an siyudad san Calbayog sa mga gudti na bungto sa puro san Samar nga amo an gin-istaran san mga Heswita na mga misyonaryo. Usa san mga syahan nga padre nga nag-ukoy dinhi amo si Padre Francisco Ignacio Alzina, usa nga Heswita nga misyonaryo nga nagsurat san Historia de las Islas Visayas (Kasaysan san Kapuropud'an nga Bisaya). Usa san mga basahon ngan impormasyon gikan sa mga Heswita kay an syahan nga pagtawag san siyudad nga Ibatan ngan Jibatang (Hibatang). Tikang sa mga impormasyon san tuig san 1739, an ngaran na Calbayog kay una nga nabatian. 

An syahan nga barangay san Calbayog amo an Barangay Anislag. Ginbalhin an bungto tikang sini nga barangay. Katapos sin usa pa nga pagbalhin an mga tawo dida nagpili pag-ukoy sin lugar nga tinatawag Tabok.

Duha an bersyon nga kon diin nagtikang an ngaran nga Calbayog. Siring san iba nga tikang daw an ngaran sa kahoy nga tinatawag na Bayog nga masurong dida sa Baranggay Tabok.

Sumala san ikaduha nga bersyon kon diin nagtikang an ngaran nga Calbayog nagtikang daw tikang sin sayop nga pag-intinde san mga Kastila san pamulong nga Kan Bayog. Sumala san opisyal na kasaysayan san syudad, an mga tawo nag-aagi-agi sin lugar nga gintatag-iyahan hin tawo nga an ngaran si Bayog. Mayda tawo nga ginpaki-anhan san mga Kastila kon ano an ngaran san lugar. Gasi san tawo nga ginpapaki-anhan siya kon diin siya tikang ngan nagbaton siya nga tikang kan Bayog. Amo nga ginsurat san mga Katsila an ngaran nga lugar nga Kan Bayog nga nahimo tungod sin damo nga sayop sa pagluwas nga Calbayog.

An Calbayog kay usa nga bungto san panahon san mga Espanyol. Mayda ini damo nga mga baryo, ngan an may pinakadako na populasyon kay gintatawag nga visitas. Dumako pa an Calbayog, nagtikang san pagiging visita hasta san naging pueblo o bungto. Ginhimo siya nga lain nga bungto san 1785. Sa panahon san mga Amerikano an Calbayog ginhimo nga sentro san Simbahan Katolika Romana pinaagi sa paghimo sa diosesis san Samar nga ginpamunoan sin Arzobispo sa Calbayog sa 10 Abril 1910. An kapadian san singbahan san Calbayog kay nag-atiman san espiritwal nga panginginahanglan san mga tawo nga naukoy sa Calbayog, sa bungto san Sta. Margarita, Sto. Niño ngan Almagro. San urhi nga bahin san ika-19 ka siglo, an iba nga mga visitas kay naging poblaciones san nagkaada sin damo nga bag-o nga baryo sa Calbayog. Ini na mga baryo kay an Caybago (yana kay Oquendo), Sta. Margarita, Weyler (yana kay Tinambacan) ngan an Sto. Niño.

San 1878, gin-atake an Calbayog sin usa nga epidemya nga cholera, kun diin namatay an haros tunga san papulasyon san bungto. Napiritan nga umiwas si Padre Sebastian Cordova, Cura Parroco san Calbayog sadto nga anahon, para igsalbar iya kalugaringon kun diin bungyod niya si Biktoy na nga usa nga sacristan sadto na mga panahon. Sa Manila, nagtrabaho si Biktoy sugad san usa nga estudyante nga nagseserbe liwat sa kumbento nga diri ginpapabay-an iya pag-aram. Kahuman san iya pagtapos sa pag-aram, iginrekomenda siya ni Padre Cordova para magtrabaho sa kasundalohan san mga Espanyol. Nag-baro siya ngan ginkarawat pagka-corporal. Kahuman san usa ka-tuig kay humataas an iya estado ngan nagin ika-duha nga tenyente sa infantry battalion san kasundaluhan san mga Espanyol. An una niya nga lugar kun diin hiya nagserbe kay ha rehiyon san Visayas. Usa ini hiya yana nga bayani sa siyudad san Calbayog, si Sr. Don. Benedicto P. Nijaga.

San panahon sn mga Amerikano, nagin kilala an Calbayog tungod hin politika ngan relihiyon. An pagiging kilala san siyudad tungod san politika ngan relihiyon kay tikang san mga tawo sa Samar ngan Leyte na nag-aram sa Colegio-Seminario de San Vicente de Paul (yana Christ the King College ngan st. Vicnent de Paul Seminary) nga natukod san 1905 ngan an La Milagrosa Academy nga natukod san 1911. An duwa nga eskwelahan kay ginpapadalagan hin mga kapadian ngan mga madre.

Usa san mga matinud-anon na natabo sa siyudad san Calbayog kay an pagtukod san diocesan tungod san Papal Bull ni Santo Papa Pius X. An diocese kay ginbubuo san mga puro san Samar ngan Leyte. Calbayog an naging sentro san diocese. Republic Act No. 328, kilala liwat nga Charter of the City of Calbayog kay napirmahan na batas san ika-kinse san Hulyo, 1948 san dati nga president nga si Elpidio Quirino. An pagiging siyudad san Calbayog ngan an una nga mga opisyales san Calbayog kay gin-inagurahan san ika-16 san Oktubre, 1948.

Ekonimiya 
An siyudad san Calbayog an usa san mga ginkikilala nga komersiyal, industriyal ngan sentro san pagpangisda sa probinsya san Katundan san Samar ngan usa san mga ginkikita nga tigre sa mga urban nga siyudad san Rehiyon Otso. An buhis dida san tuig san 2014 kay umabot sa 77 ka-milyon, kun diin naging ika-tulo ini siya nga may pinakadako na income sa bug-os na rehiyon 8. Calbayog an nangunguna san kalakaran san kopras ngan abaka sa probinsya san rehiyon. Usa giyap ini siya nga nangunguna sa paghihimo sin Coconut Oil o mas kilala nga asayti o mayon sa siyudad.

Mayda yana katorse nga bangko sa siyudad san Calbayog, inin kay an RCBC, PNB, Greenbank, Eastwest Rural Bank, UCPB, CitySavings Bank, Rural Bank of Calbayog City, Landbank, OK Bank, MetroBank ngan  Asia United Bank.

Agrikultura 
An sakop san katunaan san Calbayog kay gintutunga sa agrikultura ngan pag-uuma o pagsasaka. Natutunga an pan-agrikultura na tuna sa produksiyon, tanuman, protection land, mangrove, severe erosion area, ngan watershed forest reserve. An igintuturing nga kagurangan kay igintutunga pa sa kagobaan, pagtrotroso, tanuman ngan protection areas.

An pinakadako na parte o an 57,654.07 ka-hektarya o 63.85% san katunaan san Calbayog kay gingagamit para sa agrikultura samtang an 32,645.93 ka-hektarya o 36.15% kay para sa kagurangan. Kadam-an san mga produkto sa siyudad kay kopra, abaka, humay, mga gulay, mais, duma, prutas, kawayan, ngan nipa na may kadamo nga 28,330.428.

Pangingisda 
An Calbayog kay nagbabaligya o nag-ieksport sin isda ngan iba pa na lamang dagat. An pangingisda kay may dako na bulig sa ekonomiya san siyudad san Calbayog. Pipira sini na mga igin-ieksport kay an sardinas, mackerel, pusit, pasayan, alimango o masag, shells, tilang ngan iba pa.

Iba-iba nga klase giyap san pag proseso san mga isda sugad san smoking (tinapa), pag-aasin ngan pagbubulad an ginhihimo san pipira nga gudti na mga industriya sa local na siyudad san Calbayog. An mga presko nga dakop kay igin-ieksport sin dagkuan sa kada-adlaw sa bug-os na nasod. An kabug-usan san katubigan san Samar na mayda fishing ground na 1, 198 square miles (3,100 km2) kay usa san mga pinaka-importante nga ginkukuhaan san pan-agrikultura ngan maritime fish farming activities.

An mga katubigan sugad san busay kay usa giyap san mga ginpapa-upay san siyudad kay ini an ginkukuhaan sin gintatawag na Potable Drinking Water sa siyudad. Ini nga dam kay igingagamit san NAWASA ngan iginpapa-develop para gamiton para maging kuhaan san kuryente pinaagi san water turbine electric generator. Samtang mas damo an panginginahanglan san komunidad san tubig para paglimpyo, pangamit sa pan adlaw-adlaw, pansaribo sin tanum, ngan irigasyon, mas dako an kikinahanglanon nga kapasisad para sa kuryente.

Bahandi sa Kagurangan 
An katunaan san kagurangan kay mayda 6,327.91 hectares o hektarya. An Happy Valley ngan Seven Hills an mga mulupyo nga may mga produkto sugad san rattan, nito, kugon, kawayan ngan iba pa. Ini na mga produkto kay mayaman sa siyudad san Calbayog, sakto para pan-eksport.

Iginpahayag san mga opisyales san Calbayog na nagtitikaguti na an katunaan san kagurangan san siyudad.

Heograpiya 
San tuig 2007, an sukol san bug’os nga syudad kay umabot san 88,047 ka hektarya nga 0.29% san bugos na sukol san Pilipinas, 3.79% san bugos na sukol san rehiyunal, 6.12% san bugos na sukol san Samar, ngan 14.56% san bugos nga sukol sa probinsya.

Kwarenta porsyento san katunaan san syudad an mga kapatagan ngan mga bukid nga may kataasun nga naabot 5 hasta 20 metros ibabaw san dagat. Puro mga batuhon nga kabukiran an nahihisalin nga katunaan na naabot 300 hasta 700 metros ibabaw san dagat. Deri urog an pagbaha sa syudad tungod san mga salog nga naawas tikadto sa dagat.

Klima 
Nakakaabat an syudad sin pito nga duru-dilain nga hangin: Amihan (northeastwind), Timog (southwind), Habagat (southwestwind), Canaway (northwest wind), Cabunghan (east wind), Dumagsa (southeast wind) ngan Salatan (west wind).   

May maupay nga pagbahin-bahin an pag-uran sa syudad sa bug’os na tuig. Labot san bulan san Febrero tikadto Mayo kun diin kaurugan mapaso ngan mamara an syudad. Talagsahun la an paguran nga makusog sa syudad ngan an pinakahataas nga na lista nga pag-uran kay naabot sin 267 millimetros kada oras. Tungod sine nahihimo an Calbayog nga maupay nga lugar para sa pag-agrikultura.

Pagbahin sa Syudad 
Ginbabahin sa tolo ka distrito an 157 nga barangay san syudad.

Distrito san Calbayog  
Nakabutang sa may sidlangan ngan salatan san syudad ine nga distrito ngan amo ine an sentro san komersyo san bug’os nga syudad. Distrito san Oquendo ngan Tinambacan an utlanan sine sa norte, municipalidad san Santa Margarita sa salatan, ngan Matuguinao sa may sidlangan. May ada 84 nga barangay sine nga distrito ngan molupyo nga naabot 103,051 (2015 census) ngan sukol san tuna nga 446.6 kilometro kwadrado.

Distrito san Tinambacan 
Utlanan san syudad sa norte an distrito san Tinambacan. Ine nga distrito may ada utlanan sa norte nga municipalidad san San Isidro, N. Samar, distrito san Calbayog sa salatan, ngan distrito san Oquendo sa may sidlangan. May ada 27 na barangay ngan molupyo nga naabot 46,157 (2015 census) ngan sukol san tuna nga 182.9 kilometro kwardado.

Distrito san Oquendo 
Nakabutang sa may norte ngan sidlangan an distrito san Oquendo. Utlanan sine sa norte an municipalidad san Lope de Vega, distrito san Calbayog sa salatan, municipalidad san Silvino Lobos sa sidlangan, ngan distrito san Tinambacan sa katundan. May ada 46 nga barangay ngan molupyo nga naabot 34,643(2015 census) ngan sukol san tuna nga 251.2 kilometro kwadrado.

Populasyon

Demograpiya 
Sumala sa datos san Agosto 1, 2015 census, mayda molupyo an Calbayog nga naabot 183,851 ka tawo nga nahimo san 23.6% san bug’os na populasyon san probinsya san 

Samar.

Yinaknan 
Sa mga mag-urukoy sa Calbayog, 80% an nayakan gamit an Waray-waray, 15% an mga Cebuano, 2% and mga Tagalog, 1% an mga Masbantenyo ngan an salin nga 2% nga iba-iba na nga yinaknan. Inglis ngan Tagalog an urog nga gingagamit pag-abot sa komersyo ngan edukasyon.

Rehiliyon 
Kilala an kaurugan san mga taga Calbayog nga mga Romano Katoliko ngan may ada na Diocese an Calbayog tikang pa san tuig 1910 tikang san pagbulag sa Diocese san Cebu.

May ada liwat lain nga mga kristyano sa syudad ngan may presensya san mga Muslim.

Imprastraktura

Yutiliti

Tubig ngan Kalimpyuhan 
Ginbutang san Sangguniang Panlungsod san syudad san Calbayog an Calbayog City Water District (CCWD) pinaagi san Resolution No.169 sadto na Hulyo 22, 1986 na magkakapot san paghatag san tubig sa syudad. Sugad san tuig 2017, gingagamit an Salog san Hamonini ngan busay san Pasungon nga tinikangan san tubig. An Dawu interior sa Danao, nga usa na tirukan tubig nga ginhimo para sa CCWD harani sa Malajog. Gintindog an dam para sa irigasyon sa mga harani na barangay sugad san Pilar ngan Dawu. Mahal ngan daku ura ura an dam nga gintindog sa may Oquendo tungod kay nagamit sin tubig tikang sa salog ngan gingagastusan sin dako para san pagputli san tubig. Ginkokonekta an mga daan nga tubo san CCWD sab ago na dam. Damo liwat firetruck hydrant an makikit’an sakob san syudad.

Kuryente 
Makikit’an an Samar I Electric Cooperative, Inc. (SAMELCO I) sa Calbayog. May ada ine tolo nga gugti na istasyon na gintatagan enerhiya tikang sa Tongonan Geothermal Energy pinaagi san National Grid Corporation of the Philippines (NGCP) tikadto sa labaw nga opisina sa Carayman. Human, ginbabahin an 3600 voltahe san kuryente tikang sa Tongonan tikadto sa duha nga gugti na istasyon nga makikitan sa Erenas, San Jorge, Samar ngan sa Lonoy, Oquendo, Calbayog, Samar. Ine nga duha nga gugti na istasyon kaya an kapasidad nga 5 Megawatts pero an Area 1 sa Capoocan, Calbayog, Samar, may kapasidad nga 15 Megawatts. An istasyon san Lonoy amo an ika-duha nga natatagan san kuryente ngan gintatawag nga Area 2 ngan an Erenas an Area 3.

Panlawas 
Lista san mga Hospital

 St. Camillus Hospital
 Calbayog District Hospital
 OLPHI (Our Lady of Porziuncula Hospital Incorporated)
 Adventist Hospital

Edukasyon

Univercidad ngan Collegio 

 Northwest Samar State University
 ACLC Computer College
 Christ the King College
 STI Education Center
 Samar College of Science and Technology
 Seminario San Vicente de Paul

Elementaria ngan Secondaria  

 Christ the King College
 Calbayog City National High School
 Carayman National High School
 Bagacay Integrated School
 Rafael Lentejas Memorial School of Fisheries (Tinambacan Campus)
 La Milagrosa Academy
 Calbayog Pilot Central School
 Calbayog City SPED Center
 Calbayog East Central School
 Calbayog Christian Faith Academy
 St. Augustine International School
 San Joaquin National High School
 San Joaquin Central School
 San Policarpo National High School
 San Policarpo Central School
 STI Calbayog Senior High School
 Trinidad National High School (Tomaligues Annex Campus)
Trinidad National High School
 Trinidad Central Elementary School
 Tarabucan National High School
 Mag-ubay National High School
 Oquendo National High School
 Tabawan Integrated School

Mga Pasyadahan

Katedral nira San Pedro ngan Pablo
An Katedral nira San Pedro ngan Pablo (Iningles: Sts. Peter and Paul Cathedral) kay gin-tukod sadto na 1800s na amo naging sentro na simbahan san bag-o na Diocese san Calbayog sadtong 1910. Ginkilala nga pinakaharandon nga simbahan san Samar an Katedral nira San Pedro ngan Pablo kay gin-tukod tas gin-upay san pag-agi san mga kapanuhan. An simbahan ay may halo nga daan tas bag-o nga materyales. An daan nga simboryo (dome) pati na an madakmol nga pader an amo nala nahibilin sadto pa san pinaka orihinal nga simbahan sadto san panahon san Espanyol. An pag impluwensiya san Espanyol ay nag kaada sin epekto san aton klase nga pag tukod yana. An mga materyales nga gin-gamit tikang pa sa Malajog.

Nijaga Park
An Nijaga Park an pinakadako-i nga pasyadahan san siyudad. Gin-ngaran an Nijaga Park tungod san lokal nga bayani nga si Benedicto Nijaga. Makikit-an an Nijaga Park dapit sa may salog nga nagtutunga san bungto tas an mga barangay san Calbayog. Mayda liwat makikit-an nga replica san Bangon Falls tapos an monumento san aton bayani nga si Jose Rizal ay makikit-an liwat sa Nijaga Park.

Sacred Heart (Julio Cardinal Rosales) Plaza
Tabok san simbahan nga Katedral nira San Pedro ngan Pablo ay makikit-an an Sacred Heart Plaza harani sa balay sin siyudad. Ini nga plaza aada an imahe san Sacred Heart (Sagrado o Baraan nga Kasingkasing) kun diin nahihinabo danay an mga banal o baraan nga panitabo. Ika-Nobyembre san 2013 nagkaada an plaza usa nga fountain sa butnga mismo it lugar nga may maupay nga dekorasyon sa iyang palibot.

Calbayog Zipline and the Malajog Ridge Nature Park
An Calbayog Zipline an usa sa pinakamaupay na dapat pasyadahan kay amo ini an zipline na natabok ka sa gutiay na isla na makikit-an sa tabok san Malajog Beach. Matikang san usa na bundok san Malajog matabok san dagat pakadto sa isla kasunod sito an musakay san baluto pabalik sa pampang. An Malajog Ridge Nature Park naman ay dida nakatukod sadto an daan na simbahan na ginhimo gamit san bato nga an ngaran St. Peter and Paul Basilica (kun igbinisaya Basilika nira San Pedro ngan Pablo) san Calbayog.

Guinogo-an Cave
Makikit-an sa Barangay Longsob sa distrito san Oquendo, 30 ka-minutos na byahe pakadto Cabugawan tas mubaktas 50 ka-minuto pakadto sa lungib.

Mapaso Hot Spring
Makikit-an sa Barangay Rizal II sa distrito san Oquendo, 30 ka-minutos na byahe tapos 15 ka-minutos na pagbaktas pakadto. Damo pokot (fresh crustaceans) an makikit-an didto tungod san mataas nga temperatura san tubig.

Bangon-Bugtong Falls
Usa sa pinaka-aram na busay san Calbayog kay an Bangon-Bugtong Falls na makikit-an sa Barangay San Joaquin. An Bangon Falls ay usa sa mga kilala at maupay na pasyadahan sa tanan na busay san siyudad tungod san iya mala-dakila na itsura labi na an mahagkot na tubig na naagos sa igbaw san bundok. Diri la na usa ini siya na maupay pasyadahan, amo liwat an gin-kukuhaan siyahan na pangabuhi san mga taga didto.

Tabokno Falls
Makikit-an sa Barangay Cagbayang san Oquendo District, usa ka oras nga byahe tikang sa siyudad tas 40 ka-minuto na pagbaktas.

Danao Cave
Makikit-an sa Danao, katorse kakilometro pakanluran san siyudad san Calbayog. Urogan damo makikit-an nga klase san halas pati mga paniki.

Pan-as Falls
Makikita sa Barangay Pilar, usa ka oras nga byahe tikang siyudad tapos usa pa ka oras nga pagbaktas pakadto. Usa liwat ini nga pangunahing source san mga taga didto gamit sa ira pan adlaw adlaw na pamumuhi.

Kultura 

Sarakiki-Hadang Festival
Karakol
Adlaw san Calbayog
Calbayog Ko

City seal of Calbayog

Blazon of the arms 
Quarterly Orange and Azure (blue); 1st a rope Argent (white); 2nd a Cross and Bishop's staff Argent (white); 3rd in middle chief a pair of shells Or (yellow), three fishes Argent (white) from fess point down to nombril point, and barry wavy Argent (white); 4th a Coconut tree proper (natural color) upon ground Vert (green).

Symbolism 

Rope : Stands for the abaca industry in the city.
Cross and Bishop's Staff : Represents the Diocese of Calbayog.
Shells and Fishes : Stands for the shell and fishing industry in the city.
Coconut Tree and Rice Fields : Symbolizes the major products of Calbayog.

Mga Media

AM istasyons
DYOG 882 kHz (Philippine Broadcasting Service)
DYCC-AM 936 kHz (Radio Mindanao Network)
(PA) 1089 kHz Radyo Komentaryo Calbayog (Audiovisual Communicators, Inc.)
DYAN-AM 1476 kHz Super Radyo (Radio GMA)
D___-AM 1521 kHz (Audiovosial Communicators, Inc.)

FM istasyons
DYIR 96.5 MHz Infinite Radio Calbayong

Mga Malls
CityMall Calbayog 
Robinsons Place Calbayog
SM Center Calbayog

Kitaa Gihapon
Lista san mga Alkalde san Calbayog
Birisitahon sa Calbayog

Mga Sumpay sa Gawas

Calbayog, Samar bag-o nga mga litarato
icalbayog interactive nga proyekto para san mga Calbayognon 
Website mahitungod san Syudad san Calbayog 
Calbayog Ko nga Websayt
Philippine Standard Geographic Code 
2000 Philippine Census Information

 

Calbayog