Đào (thực vật)

Đào (danh pháp khoa học: Prunus persica) là một loài cây được trồng để lấy quả hay hoa. Nó là một loài cây sớm rụng lá, thân gỗ nhỏ, có thể cao tới 5–10 m. Lá của nó có hình mũi mác, dài 7–15 cm và rộng 2–3 cm. Hoa nở vào đầu mùa đông, trước khi ra lá; hoa đơn hay có đôi, đường kính 2,5–3 cm, màu hồng với 5 cánh hoa. Quả đào cùng với quả của anh đào, mận, mơ là các loại quả hạch.Quả của nó có một hạt giống to được bao bọc trong một lớp vỏ gỗ cứng (gọi là "hột"), cùi thịt màu vàng hay ánh trắng, có mùi vị thơm ngon và lớp vỏ có lông tơ mềm như nhung.

Tên gọi khoa học persica có lẽ có từ niềm tin ban đầu của người châu Âu cho rằng đào có nguồn gốc ở khu vực Ba Tư (Persia), nay là Iran. Sự đồng thuận lớn trong giới các nhà thực vật học ngày nay đã cho rằng nó có nguồn gốc từ Trung Quốc và được đưa vào Ba Tư cũng như khu vực Địa Trung Hải theo con đường tơ lụa vào khoảng thời gian ban đầu của lịch sử nhân loại, có lẽ vào khoảng thiên niên kỷ 2 TCN (Huxley và những người khác, 1992).

Các giống đào trồng được chia thành hai loại là "hột rời" và "hột dính", phụ thuộc vào việc hột có dính với cùi thịt hay không; cả hai loại này đều có cùi thịt trắng hay vàng. Quả đào với cùi thịt trắng thông thường có vị rất ngọt và ít vị chua, trong khi loại có cùi thịt màu vàng thông thường có vị chua kèm theo vị ngọt, mặc dù điều này cũng có sự dao động lớn. Cả hai màu thông thường đều có các vệt đỏ trong lớp thịt của chúng. Loại đào cùi trắng, ít chua là phổ biến nhất tại Trung Quốc, Nhật Bản và các quốc gia châu Á xung quanh, trong khi người châu Âu và Bắc Mỹ ưa thích loại có cùi thịt màu vàng và có vị chua hơn. Ở Việt Nam, hoa đào được sử dụng để chưng Tết, phổ biến ở miền Bắc .

Năm 2018, Trung Quốc sản xuất 62% tổng sản lượng đào và mận trên toàn thế giới. Tây Ban Nha, Ý, Thổ Nhĩ Kỳ và Hy Lạp, tất cả nằm trong khu vực Địa Trung Hải, cũng là những nhà sản xuất quan trọng của loại trái cây này.

Nguyên gốc từ 
Tên khoa học persica, cùng với từ "đào" chính mình - và các từ tương đồng trong nhiều ngôn ngữ châu Âu - xuất phát từ quan niệm của người châu Âu trong thời kỳ sớm rằng loại trái cây đào có nguồn gốc từ Ba Tư (nay là Iran). Người La Mã cổ đại gọi đào là  ("táo Ba Tư"), sau đó trở thành từ "pêche" trong tiếng Pháp và từ đó tạo nên từ "peach" trong tiếng Anh. Tên khoa học Prunus persica có nghĩa "mận Ba Tư", bởi vì nó có sự liên quan chặt chẽ đến loại mận.

Miêu tả 

Cây Đào (Prunus persica) có thể đạt chiều cao và chiều rộng tối đa lên đến , nhưng khi được tạo dáng chăm sóc đúng cách, thường cao và rộng khoảng . Các lá có hình dạng mũi lao, dài từ , rộng từ , và có gân ven theo kiểu lồng cầu. Hoa nở vào đầu mùa xuân trước khi lá nảy lên; chúng thường nở đơn độc hoặc thành cặp, có đường kính từ 2.5 đến 3 cm, màu hồng, với năm cánh hoa. Trái đào có mùi thơm dịu và có thịt màu vàng hoặc trắng, với vỏ có thể mịn (đào) hoặc nhám (mận) tùy theo từng giống cây. Thịt trái đào rất mỏng và dễ bị tổn thương ở một số giống cây, nhưng lại khá cứng ở một số giống thương mại, đặc biệt khi trái còn xanh. Hạt đào lớn, duy nhất, có màu đỏ nâu, hình dáng bầu dục, dài từ 1.3 đến 2 cm, và được bao quanh bởi một lớp vỏ giống gỗ. Đào, cùng với anh đào, mận và mơ, thuộc nhóm các loại trái cây hạt (drupe). Một số giống truyền thống bao gồm 'Đào Ấn Độ', hoặc 'Đào Máu Ấn Độ', mà có thể chín vào cuối mùa hè và có màu từ đỏ và trắng, đến màu tím.

Các cây đào được trồng cho mục đích thương mại được phân thành hai loại, bám gốc và tự do, tùy thuộc vào việc thịt trái dính vào hạt hay không; cả hai loại có thể có thịt trắng hoặc vàng. Trái đào màu trắng thường rất ngọt và ít có axit, trong khi trái đào màu vàng thường có vị chua kết hợp với vị ngọt, mặc dù điều này cũng có sự biến đổi. Cả hai màu thường có một ít màu đỏ trên vỏ. Trái đào màu trắng, ít axit, là loại phổ biến nhất tại Trung Quốc, Nhật Bản và các nước châu Á lân cận, trong khi người châu Âu và Bắc Mỹ thường ưa chuộng các giống đào màu vàng có vị chua.

So với một số loại cây trái khác, cây đào có tuổi thọ ngắn. Ở một số vùng, các vườn đào thường được trồng lại sau 8 đến 10 năm, trong khi ở những vùng khác, cây có thể sản xuất trái tốt trong khoảng 20 đến 25 năm hoặc hơn, phụ thuộc vào sự kháng bệnh, sâu bệnh và thiệt hại mùa đông của chúng.

Lịch sử 

Mặc dù được gọi là Prunus persica (cây đào Ba Tư), nhưng các nghiên cứu di truyền cho thấy rằng đào có nguồn gốc từ Trung Quốc, nơi chúng đã được trồng trọt từ thời kỳ Thời kỳ Kỷ nguyên đá. Trước đây, người ta nghĩ rằng việc trồng đào bắt đầu vào khoảng năm 2000 TCN. Tuy nhiên, các bằng chứng gần đây cho thấy quá trình thuần hóa đã xảy ra từ cách đây ít nhất vào năm 6000 TCN tại Tỉnh Chiết Giang của Trung Quốc. Đào đã được đề cập trong văn bản và văn học Trung Quốc từ thế kỷ thứ nhất TCN.

Ở Nhật Bản, loại đào thuần hóa xuất hiện sớm vào khoảng năm 4700–4400 TCN, trong thời kỳ Thời kỳ Jōmon. Nó đã tương đối giống với các dạng đào trồng trọt hiện đại, với viên hạt đào lớn hơn và bị nén hơn so với trước đó. Loại đào này được đưa vào Nhật Bản từ Trung Quốc. Tuy nhiên, ở Trung Quốc, loại đào này chỉ được ghi nhận vào một thời điểm sau đó, vào khoảng năm 3300 đến 2300 TCN.

Tại Ấn Độ, đào xuất hiện lần đầu vào khoảng năm 1700 TCN, trong thời kỳ Văn minh lưu vực sông Ấn. Nó cũng được tìm thấy ở nơi khác ở Tây Á trong thời kỳ cổ đại. Việc trồng đào đã đến Hy Lạp vào năm 300 TCN. Có thông tin cho rằng Alexander Đại đế có thể đã đưa chúng vào Hy Lạp sau khi chinh phục Ba Tư, nhưng không có bằng chứng lịch sử nào để chứng minh điều này. Tuy nhiên, đào đã trở nên rất nổi tiếng với người La Mã vào thế kỷ thứ nhất sau CN; những hình ảnh nghệ thuật cổ nhất về loại quả này được tìm thấy trong hai mảnh tranh tường, có niên đại vào thế kỷ thứ nhất sau CN, tại Herculaneum, được bảo tồn do phun trào núi lửa Vesuvius vào năm 79 sau CN, và hiện được giữ tại Bảo tàng Khảo cổ học Quốc gia ở Naples. Các khám phá khảo cổ cho thấy đào đã được trồng rộng rãi ở phía tây bắc lục địa châu Âu thời kỳ La Mã, nhưng sản xuất đào sụp đổ vào khoảng thế kỷ sáu; sau đó, một số sự phục hồi trong sản xuất đã xảy ra trong Phục hưng Carolingian của thế kỷ thứ chín.

Một bài viết về việc trồng cây đào tại Tây Ban Nha được ghi lại trong tác phẩm nông nghiệp thế kỷ 12 của Ibn al-'Awwam, Sách về Nông nghiệp. Cây đào đã được đưa vào châu Mỹ bởi các nhà thám hiểm Tây Ban Nha vào thế kỷ 16, và sau đó nó đã đến Anh và Pháp vào thế kỷ 17, nơi nó được coi là một món ăn quý giá và đắt đỏ. Người làm vườn George Minifie được cho là đã mang cây đào đầu tiên từ Anh vào các thuộc địa Bắc Mỹ của nó vào đầu thế kỷ 17, và đã trồng chúng tại địa điểm Buckland ở Virginia. Mặc dù Thomas Jefferson đã trồng cây đào tại Monticello, người nông dân Mỹ không bắt đầu sản xuất thương mại cho đến thế kỷ 19 tại Maryland, Delaware, Georgia, South Carolina, và cuối cùng là Virginia.

Đào mật ong Shanghai từng là một phần quan trọng của văn hóa thực phẩm và kinh tế nông nghiệp ở khu vực nơi thành phố hiện đại Shanghai đứng. Đào đã đóng vai trò quan trọng trong văn hóa vườn ươm của Shanghai trong thời kỳ đầu. Tuy nhiên, khi quá trình hiện đại hóa và tây hoá lan tỏa trong thành phố, đào mật ong Shanghai gần như biến mất hoàn toàn. Hầu hết phần lớn của Shanghai hiện đại đã được xây dựng trên những khu vườn và vườn đào này.

Vào tháng 4 năm 2010, một liên minh quốc tế, International Peach Genome Initiative, bao gồm các nhà nghiên cứu từ Hoa Kỳ, Ý, Chile, Tây Ban Nha và Pháp, đã công bố rằng họ đã xác định trình tự gen của cây đào (doubled haploid Lovell). Họ đã công bố trình tự gen cây đào và các phân tích liên quan. Trình tự này bao gồm 227 triệu nucleotide, sắp xếp thành tám pseudomolecule đại diện cho tám nhiễm sắc thể cây đào (2n = 16). Ngoài ra, họ đã dự đoán có 27.852 gen mã hóa protein và 28.689 mã hóa protein khác nhau.

Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích đa dạng di truyền trong nguồn gen cây đào và cách nó được tạo ra bởi hoạt động của con người như thuần hóa và lai giống. Họ đã phát hiện ra rằng có hai hạn chế quan trọng trong lịch sử, một liên quan đến quá trình thuần hóa gốc có thể đã diễn ra tại Trung Quốc khoảng 4.000-5.000 năm trước đây, và cái thứ hai liên quan đến nguồn gen phương Tây do việc đưa cây đào từ Trung Quốc sang châu Âu sớm hơn và các hoạt động lai giống gần đây ở Hoa Kỳ và châu Âu. Những hạn chế này đã làm giảm đáng kể đa dạng di truyền liên quan đến thuần hóa và lai giống.

Hóa thạch 
Hóa thạch của phần endocarp với đặc điểm giống hệt với những trái đào hiện đại đã được tìm thấy trong các tầng cuối thời kỳ Pliocene tại Kunming, có niên đại khoảng 2,6 triệu năm trước. Vì không có bằng chứng cho thấy các cây này giống hệt với cây đào hiện đại theo các cách khác, nên tên Prunus kunmingensis đã được đặt cho những hóa thạch này.

Sản xuất 

Vào năm 2020, sản lượng đào trên toàn cầu (kết hợp với mận để báo cáo) đạt 24,6 triệu tấn, dẫn đầu bởi Trung Quốc với 61% tổng sản lượng trên thế giới (bảng).

Tiểu bang Georgia của Hoa Kỳ được gọi là "Tiểu bang Đào" do sản xuất đáng kể đào từ cách đây cả đến năm 1571, với việc xuất khẩu đến các tiểu bang khác bắt đầu từ khoảng năm 1858. Năm 2014, Georgia xếp thứ ba trong sản xuất đào ở Hoa Kỳ, sau California và South Carolina.

Dinh dưỡng 

Thịt đào tươi sống chứa 89% nước, 10% hydrat cacbon (carbohydrates), 1% protein, và không có chứa động vật béo (fat) đáng kể. Một quả đào tươi sống kích thước vừa, nặng khoảng , cung cấp 39 calo, và chứa một lượng nhỏ các thành phần dinh dưỡng cần thiết, nhưng không có thành phần nào chiếm tỷ lệ đáng kể của Giá trị Dinh dưỡng Hằng ngày (DV). Một quả mận tươi sống cũng có nội dung dinh dưỡng thấp tương tự. Chỉ số lượng đường trong máu (glycemic load) của một quả đào trung bình (120 gram) là 5, tương tự như các loại trái cây ít đường khác.

Một quả đào trung bình cũng chứa 2% hoặc nhiều hơn Giá trị Dinh dưỡng Hằng ngày của vitamin E và K, niacin, folate, sắt, cholin, kali, magiê, photpho, mangan, kẽm và đồng. Đào tươi cung cấp một lượng tương đối của các chất chống oxi hóa và vitamin C, một loại vitamin cần thiết cho việc xây dựng mô nối bên trong cơ thể con người.

Hợp chất Thực vật 
Tổng hợp chất polyphenol trong 100 g trọng lượng tươi là 14–102 trong đào mỡ màu trắng, 18–54 trong đào mỡ màu vàng, 28–111 trong đào không mỡ màu trắng, và 21–61 trong đào không mỡ màu vàng. Các hợp chất phenolic chính trong đào bao gồm axit chlorogenic, catechin và epicatechin, cùng với các hợp chất khác được xác định bằng HPLC, bao gồm axit gallic và axit ellagic. Rutin và isoquercetin là những flavonol chính trong đào có hạt lớn.

Mận có thịt màu đỏ là nguồn giàu anthocyanin, đặc biệt là cyanidin glucosides, có mặt trong sáu loại mận và sáu loại lê. Ngoài ra, chúng còn chứa malvin glycosides trong loại mận lõi lớn.

Tương tự như nhiều loại cây thuộc họ hoa hồng khác, hạt của mận cũng chứa cyanogenic glycosides, bao gồm chất amygdalin (chú ý đến phân loại subgenus: Amygdalus). Những hợp chất này có khả năng phân giải thành đường và khí hydrogen cyanide (cyanua hydro). Tuy cyanogenic glycosides có độc tính khi tiêu thụ ở liều lượng lớn, nhưng việc tiêu thụ lớn lượng các hợp chất này từ bất kỳ nguồn nào cũng có thể gây nguy hiểm cho sức khỏe của động vật và con người.

Dị ứng hoặc không dung nạp đối với mận là một dạng phản ứng thường gặp đối với các protein có trong mận và các loại trái cây tương tự (như hạnh nhân). Triệu chứng có thể từ những hiện tượng cục bộ (như hội chứng dị ứng miệng, phản ứng da tiếp xúc) đến những phản ứng hệ thống nghiêm trọng hơn, bao gồm cả việc gây ra cơn sốc phản vệ (như phát ban mề đay, sưng nước, triệu chứng tiêu hóa và hô hấp). Những phản ứng này có thể phụ thuộc vào "tình trạng tươi mới" của trái mận, trong khi trái mận đã bóc vỏ hoặc đóng hộp thường có thể dung nạp.

Hương thơm 
Mận có khoảng 110 hợp chất hóa học góp phần vào hương thơm, bao gồm cồn, keton, aldehit, este, polyphenol và terpenoid.

Đào trơn 

Đào trơn còn gọi là du đào, xuân đào (P. p. var. nucipersica hay P. p var. nectarina) là một nhóm giống cây trồng hay một thứ của đào mà quả có lớp vỏ trơn, không lông tơ. Mặc dù về mặt thương mại, đào lông và đào trơn được xem là những loại quả khác nhau và người ta thường nhầm rằng đào trơn là giống lai tạo giữa đào lông và mận nhưng thực tế thì đào trơn thuộc về cùng một loài với đào lông. Nhiều nghiên cứu di truyền chỉ ra rằng đào trơn là kết quả của gien lặn, trong khi ở đào lông là gien trội. Quả đào trơn cũng có thể mọc lên từ cây đào lông, trường hợp này thường do biến dị chồi. Cùi thịt quả đào trơn có thể màu trắng hay vàng, và có thể dính hay không dính với hột. Thường thì đào trơn nhỏ hơn và ngọt hơn đào lông một chút. Việc thiếu lông tơ khiến cho quả đào trơn trông đỏ hơn quả đào lông và điều này cũng có nghĩa là vỏ đào trơn dễ bị thâm hơn đào lông. Lịch sử ra đời của đào trơn không rõ ràng; những ghi chép đầu tiên có đề cập tới nó tại Anh là vào năm 1616, nhưng có lẽ nó đã được trồng sớm hơn thế rất nhiều tại Trung Á và Đông Á.

Trong văn hóa đại chúng

Trung Quốc 
Hoa đào được coi trọng rất cao trong văn hóa Trung Quốc. Người Trung Quốc xưa tin rằng cây đào có sức sống mạnh mẽ hơn bất kỳ cây nào khác vì hoa đào nở trước khi lá nảy mầm. Khi các vị vua sớm của Trung Quốc thăm các lãnh thổ của họ, họ thường được tiền đàn pháp sư mang theo cây đào để bảo vệ họ khỏi các thế lực ma quỷ. Vào đêm Giao thừa, quan địa phương thường cắt nhánh cây đào và đặt chúng trước cửa nhà họ để bảo vệ khỏi ảnh hưởng của tà ma. Gỗ đào cũng được sử dụng cho những vị thần cửa biết đến sớm nhất trong thời đại Nhà Hán.

Gỗ đào và các tượng gỗ đào thường được đặt ở cửa và cổng để bảo vệ, như một tài liệu của triều đại Hán ghi, "thủ đô trở nên yên bình và trong lành." Công cụ khác để chống lại linh hồn ác là gậy gỗ đào, được sử dụng trong tang lễ và lễ trừ tà ở Trung Quốc. Hạt đào (桃仁 táo rén) thường dùng trong y học truyền thống Trung Quốc để giải độc máu và giảm viêm nhiễm.

Trong tiểu thuyết Tam Quốc Diễn Nghĩa, nhân vật Lưu Bị, Quan Vũ, và Trương Phi đã tạo kết bái huynh đệ dưới một vườn đào đang nở hoa. Tác phẩm "Khu Vườn Hoa Đào" của nhà thơ Đào Viên Minh cũng mô tả một khu vườn đào là biểu tượng cho thiên đàng utopia. Cây đào trên vách đá là nơi Đạo sư Trương Đào Lăng kiểm tra các đệ tử của ông.

Hàn Quốc 
Tại Hàn Quốc, đào đã được trồng từ lâu đời. Theo Samguk Sagi, cây đào đã xuất hiện trong thời kỳ Tam Quốc Triều Tiên, và Sallim gyeongje cũng ghi chép về cách trồng cây đào. Đào được xem là biểu tượng của hạnh phúc, giàu có, danh dự và sự trường thọ. Loại đào hiếm có hai hạt được coi là điềm lành của mùa đông ôn hòa. Nó cũng thuộc danh sách 10 loài cây và động vật bất tử, nên hình ảnh đào thường xuất hiện trong tranh dân gian minhwa. Tại Hàn Quốc, đào và cây đào còn được cho là có khả năng đuổi xa linh hồn ma quỷ, nên chúng không bao giờ xuất hiện trên bàn thờ tổ tiên (jesa), điều này khác biệt so với các loại trái cây khác.

Nhật Bản 

Loại đào ngọt nhất thế giới được trồng tại Fukushima, Nhật Bản. Kỷ lục thế giới về đào ngọt nhất hiện đang được giữ bởi một quả đào trồng tại Kanechika, Nhật Bản, có hàm lượng đường 22,2%. Tuy nhiên, một trang trại trái cây ở vùng nông thôn Fukushima, Koji đã trồng loại đào ngọt hơn nhiều, với chỉ số Brix là 32°. Độ Brix đo lường hàm lượng đường trong trái cây, thường nằm trong khoảng từ 11 đến 15 cho đào thông thường trong siêu thị.

Việt Nam 
Theo truyền thuyết Việt Nam, vào mùa xuân năm 1789, sau chiến thắng lớn trước binh đoàn xâm lược của triều đại Nhà Thanh Trung Quốc tại Ngọc Hồi, Hoàng đế Quang Trung đã gửi một người đặc biệt đến Phú Xuân (nay là Huế) để đưa một cành đào nở cho Hoàng hậu Lê Ngọc Hân. Sự kiện này diễn ra vào ngày thứ năm của tháng Giêng âm lịch, hai ngày trước dự đoán kết thúc của trận chiến. Cành đào nở từ phía Bắc đến trung tâm của Việt Nam không chỉ là thông điệp chiến thắng từ Hoàng đế đến Hoàng hậu mà còn đánh dấu mùa xuân mới của hòa bình và hạnh phúc cho nhân dân Việt Nam. Ngoài ra, do vùng Nhật Tân đã tự nguyện tặng cành hoa đào cho Hoàng đế, nên nó trở thành vườn đào trung thành của triều đình.

Trong tác phẩm Truyện Kiều, những nhân vật chính đã phát sinh tình cảm yêu nhau dưới gốc cây đào, và tại Việt Nam, hoa đào nở là biểu tượng của mùa xuân. Cuối cùng, cây đào bonsai thường được sử dụng để trang trí trong dịp Tết Nguyên Đán ở miền Bắc Việt Nam.

Châu Âu 

Nhiều nghệ sĩ nổi tiếng đã vẽ tranh với quả đào nổi bật. Các nghệ sĩ như Caravaggio, Vicenzo Campi, Pierre-Auguste Renoir, Claude Monet, Édouard Manet, Henri Fantin-Latour, Severin Roesen, Peter Paul Rubens, và Van Gogh đã sáng tạo trong việc vẽ quả đào và cây đào trong nhiều tình huống khác nhau. Một số học giả cho rằng nhiều bức tranh này mang tính biểu tượng, và một số khác có ý định giới thiệu hiện thực. Ví dụ, Tresidder cho biết các họa sĩ thời Phục Hưng thường sử dụng quả đào để biểu trưng cho trái tim và lá đào gắn vào quả đào như biểu tượng cho lưỡi, từ đó ám chỉ nói lời thật từ trái tim; một quả đào chín cũng là biểu tượng của sự khỏe mạnh. Các bức tranh của Caravaggio mang tính chất hiện thực bằng cách vẽ lá đào thường bị thay màu, bị thâm, hoặc có lỗ sâu từ sâu bọ - điều phổ biến trong việc trồng đào hiện đại.

Trong văn học, Roald Dahl đặt tên cuốn tiểu thuyết thần thoại dành cho trẻ em của ông là James và Quả Đào Khổng Lồ vì quả đào "đẹp hơn, to hơn và mềm hơn so với quả anh đào."

Hoa Kỳ 

Năm 1984, tiểu bang South Carolina đã chọn quả đào là thực phẩm chính thức của tiểu bang. Quả đào trở thành cây trái chính thức của tiểu bang Georgia, được biệt danh là "Tiểu Bang Quả Đào," vào năm 1995. Sản xuất quả đào ở miền Nam Hoa Kỳ bắt đầu từ những cây tự nhiên và sau đó chuyển sang trồng thương mại vào những năm 1850, khi bọ bông tấn công vào mùa bông bạt vùng này. Khi tiểu bang Georgia đạt đỉnh sản xuất vào những năm 1920, các lễ hội hoành tráng đã được tổ chức để tôn vinh loại trái cây này. Đến năm 2017, sản lượng đào của Georgia đại diện cho 3–5% tổng sản lượng của Hoa Kỳ. Alabama chọn quả đào là "trái cây cây trồng chính thức của tiểu bang" vào năm 2006. Delaware đã chọn hoa đào là hoa chính thức của mình từ năm 1995, và bánh đào trở thành món tráng miệng chính thức của tiểu bang vào năm 2009.

Chú thích

Hình ảnh

Liên kết ngoài
Hoa Đào – Ý Nghĩa Và Truyền Thuyết

P
Hoa
Quả
Thực vật Trung Quốc
Cây trang trí
Thực vật châu Á
Thực vật vườn châu Á
Trái cây có nguồn gốc Châu Á
Thực vật được mô tả năm 1753