Exsultet

Ang Exsultet o Exultet, kilala rin bilang Ang Maringal na Pagpapahayag na Ngayo'y Pasko ng Pagkabuhay (Latin: Praeconium Paschale), ay isang mahabang awitin na inihahayag ang papuri ng Kristong Muling Nabuhay sa pamamagitan ng isang Kandilang Pampaskwa. Ito'y inaawit kalimitan ng isang diakono sa Bisperas ng Pasko ng Pagkabuhay sa Rito Romano ng Iglesia Katolika. Sa kasalukuyang Rito Romano, maaaring ang pari o isang mang-aawit ang maghahayag nito; kung sakaling isang mang-aawit ang maghahayag nito, hindi niya sasasabihin ang nauukol sa diakono. Ito'y inaaawit pagkaprusisyon ng Kandilang Pampaskwa at bago ang Pagpapahayag ng Salita ng Diyos.

Kasaysayan 
Sa aklat na "Orate Fratres" ni Dom Jerome Gassner, O.S.B., ipinaliliwanag niya kung paano nabuo ang awit na ito. Ayon sa kaniyang pananaliksik, ang Kandilang Pampaskwa na kaugnay ng Exultet ay nagmula sa pagkuha ng tradisyon sa mga Hudyo sa Lumang Tipan. Ang pagsisindi ng ilawan na ginagamit sa Sinagoga sa pagtatapos ng Sabbath at ang pag-aalay ng insenso na matatagpuan sa Exodo 27 at 30 ay ginamit ng mga unang Kristyano bilang hudyat naman sa kanilang pagsamba na si Kristo'y inihain bilang Kordero at muling mabubuhay sa ikatlong araw.

Kaya't nagtanod ang mga sinaunang Kristyano para sa taunang paggunita ng Muling Pagkabuhay ni Kristo. Itinawag itong Lucenarium, kung saan salit-saling tradisyon mula sa Apostol ang pagsisindi ng maraming ilawan at pag-aawit ng mga Salmo na naghahayag ng mahusay na papuri sa Poon, tulad ng "Ito ang araw na ginawa ng Panginoon / magsaya tayo't magalak" (Ps 91)

Mula sa Lucenarium, umusbong ang dalawang natatanging pagdiriwang: ang Panalangin sa Takipsilim, at ang Pagbabasbas ng Kandilang Pampaskwa. Bagaman inalis ng sinaunang Simbaha ng Roma ang Lucenarium noong ikatlong siglo, may mga ilang simbahan sa labas ng Roma ang nagpanatili ng ganitong gawain tuwing Sabado Santo. Muling ipinakilala ang Lucenarium sa Simbahan ng Roma sa ikapitong siglo, bagaman iniuugnay kay Papa Sosimo (c. 417 AD) ito. Kaya't nang maiayos na ang gawi sa pagsamba sa Sabado de Gloria doon sa Roma, sinasabing sa ikalimang siglo ay nabuo na ang awit-papuring ito para sa Kandilang Pampaskwa. Matatgapuan ito sa mga Sakramentaryong Gallicano: sa Aklat ng Pagmimisa na gamit ng Abadia sa Bobbio sa Paris (ika-5 siglo), Aklat ng Pagmimisa na gamit ng Kaharian ng mga Goth (ika-8 siglo) at ang kaparehong Misal nito. Ngunit hindi matatgapuan ang Exsultet sa pinakamtatandang Sakramentaryong Gregoriano; isingit na lamang ang naturang awit bilang apendise, na maaaring iniutos ni Alcuin.

Sa labas naman ng Roma, ang paggamit ng Kandilang Pampaskwa ay isang matanda at iginagalang na nakagawian tulad ng sa Italya, Gaul, at Espanya; may patungkol na banggit din si San Agustin (batay sa kaniyang aklat na De Civitate Dei, kab. XV, blg. xxiii) na ginagamit ang naturang kandila sa Africa.

Ang kaayusan ng awit 
Buhat noong 1955 (nang sumailalim sa rebisyon ang mga pagdiriwang sa Mahal na Araw), tampok na pamagat na sa Aklat ng Pagmimisa sa Roma ang tinatawag na Praeconium patungkol sa Exsultet. 

Maihahanay ang awitin sa ganitong paraan: 

 Ang paunang pagpupuri sa nakapahalagang araw ng Muling Pagkabuhay ni Hesus;
 Isang paanyaya ng diakono upang hingin ang pagbabasbas ng Diyos sa kandila; 
 Ang mala-prepasyong bungad upang mas maihayag ang pagkamaringal ng Bisperas, at;
 Ang talagang Praeconium, na naglalaman ng mga pagtutulad sa Paskwa ng Lumang Tipan sa Bagong Tipan. Halimbawa dito ay ang pamosong O felix culpa, na ang ibig sabihi'y kinakailangan ang pagkakasala ni Adan upang lingapin muli ang sangkatauhan sa pamamagitan ng isang bagong Adan, si Hesukristo.

Ang balangkas ng awit

Ang Exsultet sa Nakatatandang Uso ng Rito Romano (bago ang 1970) 
Kung walang diakono, ang hahalili sa kaniya ay ang pari na nagdiriwang. Sa gayon, isusuot ng pari ang puting dalmatiko at isasantabi muna niya ang kapa na kulay lila. Hindi ito maaaring gampanan ng hindi kasama sa orden. 
{|
|+Ang Exsultet sa Forma Extraordinaria ng Rito Romano
!Balangkas sa wikang Tagalog
!Balangkas sa wikang Latin
|-
|Magalak kayong lahat na mga anghel sa kalangitan, 
magdiwang ang mga misteryo ng Diyos. 

Ipahayag ng mga matunog na trumpeta ang tagumpay ng dakilang Hari. 

Matuwa naman ang lupa sa mga sinag na nagpapaningning sa kaniya: 

at sa liwanag ng walang-hanggang Hari ay maramamdaman niya 

ang pagkapawi ng dilim sa buong santinakpan. 

Magalak din naman ang banal na Simbahang Ina natin, 

na napapalamutian ng ninging ng ilaw na maliwanag: 

at ang simbahang ito'y sumaya sa matutunog na tinig ng mga bayan. 

Kaya mga kapatid kong minamahal, 

na nakakakita ng kahanga-hangang liwanag nitong banal na ilaw, 

pagkaisahan natin ang paghingi ng awa sa makapangyarihang Diyos. 

Ako sana'y pagkalooban ng liwanag ng Kaniyang ilaw, 

dahil niloob niyang ako'y mapabilang sa mga Levita, 

bagaman 'di karapat-dapat, 

nang matutuhan kong ihayag ang kaupurihan ng dakilang kandilang ito. 

Alang-alang sa Anak Mo, si Hesukristong Panginoon namin, 

siyang nabubuhay at naghaharing kasama Niya kasama ng Espiritu Santo, 

magpasawalang-hanggan. 

Bayan: Amen.  

V. Sumainyo ang Panginoon.

R. At sa iyong espiritu. 

V. Itaas ang inyong puso at diwa.

R. Itinaas na namin sa Panginoon.

V. Pasalamatan natin ang Panginoong ating Diyos.

R. Marapat at matuwid.

Tunay ngang marapat  at matuwid, 

na ipagbunyi nang buong lakas at pagmamahal 

ang 'di-nakikitang Diyos, Amang makapangyarihan, 

at ang kaniyang bugtong na Anak na si Hesukristong aming Panginoon. 

Sa Amang walang hanggan, binayaran ni Kristo ang pagkakasala ni Adan, 

at sa mahal niyang dugo ay pinawi ang hatol ng unang kasalanan. 

Ito nga ang kasayahan ng Paskwa, 

at sa kaniya'y iniaslay ang tunay na Kordero. 

Sa kaniyang Dugo, naging banal ang tahanan ng mga binyagan. 

Ito ang gabi, noong unang panahon, 

inilabas mo sa Egipto ang mga anak ng Israel na aming mga ninuno, 

at pinatawid mo silang 'di nababasa ang mga paa sa Dagat na Pula. 

Ito ang gabi 

na pinawi ang dilim ng kasalanan 

sa bisa ng liwanag ng haliging apoy. 

Ito ang gabi, na ang mga Kristyano sa sanlibutan 

ay luminis mula sa mga kasalanan at naliligtas sa kasamaan, 

nagtatamo ng grasya at kabanalan.

Ito ang gabi, 

matapos malagot ang mga tanikala ng kamatayan 

at matagumpay na muling na-buhay mula sa libingan. 

Hindi natin mapakikinabangan ang pagpapanganak kay Hesus, 

kung hindi niya tayo tinubos.

O kahanga-hanganga ng Iyong ibunuhos na awa sa amin! 

O 'di-malirip na pag-ibig Mo sa amin! 

Sa pagtubos sa alipin ay inialay mo ang iyong sariling Anak!

O tunay na kailangang kasalanan ni Adan, 

na pinawi ng kamatayan ni Kristo!

O mapalad na kasalanan, 

na marapat na magkaroon ng dakilang Manunubos!

O tunay na mapalad na gabi, 

siyang marapat na makaalam ng panahon at oras 

ng muling pagkabuhay ni Kristo mula sa libingan!

Ito nga ang gabing tungkol sa kaniya'y nasusulat:  

"At ang gabi'y liliwanag na parang umaga, 

at ang gabi ay ilaw na nagniningning sa akin!"

Kaya't sa banal na gabing ito, 

lumalayo ang kasamaan, nahuhugasan ang mga kasalanan, 

naibabalik ang kabanalan sa mga makasalanan, 

at nagagalak ang mga nalulumbay. 

Nailalayo rin ang mga tampuhan, 

naihahanda ang pagkakaisa ng kalooban 

at sumusuko sa Diyos ang mga kaharian.

Sa kamahalan ng gabing ito, 

tanggapin Mo, Amang banal, 

ang inaalay naming mga insenso na ito, 

na inihahandog sa Iyo ng banal na Simbahan 

sa pamamagitan ng kaniyang mga alagad 

sa maringal na pag-aalay nitong Cirio Pascual, 

na gawa naman ng mga likha mong bubuyog. 

Nakikilala namin ang karangalan ng haliging ito, 

na sa kapurihan ng Diyos ay paniningasin ng ilaw na maliwanag.

Bagaman pinaghahati-hati ang apoy na ito, 

hindi nababawasan ang liwanag. 

Ang ilaw na ito'y nabubuhay sa natutunaw na pagkit, 

na tinipon ng inang bubuyog, 

upang maging buhay at maningning na liwanag.

O tunay na mapalad na gabi, 

na nagpahirap sa mga taga-Egipto 

at siyang nagpayaman sa mga Hebreo! 

Ito ang gabi ng pagkakasundo ng langit at lupa, 

at pinisan ang Diyos at tao.

Kaya hinihiling namin sa Iyo, Panginoon, 

basbasan mo itong Cirio Pascual sa ikapupuri ng iyong ngalan. 

Panatilihin mo itong nagniningas 

upang mapawi ang karimlan ng gabing ito.

Tanggapin Mo siyang parang nakalulugod na pabango, 

at mapisan sa mga tanglaw ng kalangitan. 

Ang kaniyang ningas ay makita ng Tala sa Umaga na 'di kailanman lumulubog, 

kundi Siya, na galing sa libingan ay sumikat na maliwanag sa sangkatauhan.

Kaya hinihiling din namin sa Iyo, Panginoon, 

na kaming iyong mga lingkod, ang tanang kaparian, 

ang nililiyag mong bayang banal, 

sa pakikiisa namin sa mahal na Santo Papa N., 

at ang aming Obispo N., 

pagkalooban mo sana ng kapayapaan sa aming kapanahunan, 

dito sa masayang panahon ng Paskwa,

at marapating alagaan kami sa Iyong tulong, 

at ingatan at pamahalaan.

Sa pamamagitan pa rin ni Hesukristong Panginoon namin, na iyong Anak: 

siyang nabubuhay at naghaharing kasama mo 

at ng Espiritu Santo, Diyos, 

magpasawalang-hanggan.

R. Amen.   
|Exultet jam Angélica turba cœlórum: 
exsúltent divína mystéria: 

et pro tanti Regis victória tuba ínsonet salutáris. 

Gáudeat et tellus tantis irradiáta fulgóribus: 

et ætérni Regis splendóre illustráta, 

totíus orbis se séntiat amisísse calíginem. 

Lætétur et mater Ecclésia, 

tanti lúminis adornáta fulgóribus: 

et magnis populórum vócibus hæc aula resúltet.  

Quaprópter astántes vos, fratres caríssimi, 

ad tam miram hujus sancti lúminis claritátem, 

una mecum, quæso, Dei omnipoténtis misericórdiam invocáte. 

Ut, qui me non meis méritis intra Levitárum 

númerum dignatus est aggregáre: 

lúminis sui claritátem infúndens, 

Cérei huius laudem implére perfíciat. 

Per Dominum nostrum Jesum Christum, Fílium tuum: 

qui cum eo vivit et regnat in unitáte Spíritus Sancti Deus: 

Per omnia sǽcula sæculórum. 

R. Amen.   

V. Dominus vobiscum.

R. Et cum spiritu tuo.  

V. Sursum corda.R. Habemus ad Dominum.V. Gratias agamus Domino Deo nostro.R. Dignum et justum est.'''

Vere dignum et iustum est, 

invisibilem Deum Patrem omnipoténtem Filiúmque ejus unigénitum, 

Dominum nostrum Jesum Christum, 

toto cordis ac mentis afféctu et vocis ministério personáre. 

Qui pro nobis ætérno Patri Adæ débitum solvit: 

et véteris piáculi cautiónem pio cruóre detérsit. 

Hæc sunt enim festa paschália, 

in quibus verus ille Agnus occíditur, 

cujus sánguine postes fidelium consecrántur.

Hæc nox est, in qua primum patres nostros, 

fílios Israël edúctos de Ægýpto, 

Mare Rubrum sicco vestígio transire fecísti.

Hæc ígitur nox est, 

quæ peccatórum ténebras 

colúmnæ illuminatióne purgávit.

Hæc nox est, 

quæ hódie per univérsum mundum in Christo credéntes, 

a vítiis sǽculi et calígine peccatórum segregátos, 

reddit grátiæ, sóciat sanctitáti.

Hæc nox est, 

in qua, destrúctis vínculis mortis, 

Christus ab ínferis victor ascéndit. 

Nihil enim nobis nasci prófuit, 

nisi rédimi profuísset.

O mira circa nos tuæ pietátis dignátio! 

O inæstimábilis diléctio caritátis: 

ut servum redimeres, Fílium tradidísti!

O certe necessárium Adæ peccátum, 

quod Christi morte delétum est!

O felix culpa, 

quæ talem ac tantum méruit habére Redemptórem!

O vere beáta nox, 

quæ sola méruit scire tempus et horam, 

in qua Christus ab ínferis resurréxit!

Hæc nox est, de qua scriptum est: 

Et nox sicut dies illuminábitur: 

Et nox illuminátio mea in delíciis meis.

Hujus ígitur sanctificátio noctis 

fugat scélera, culpas lavat: 

et reddit innocéntiam lapsis 

et mæstis lætítiam. 

Fugat ódia, 

concórdiam parat 

et curvat impéria.

In hujus ígitur noctis grátia, 

súscipe, sancte Pater, 

incénsi hujus sacrifícium vespertínum: 

quod tibi in hac Cérei oblatióne sollémni, 

per ministrórum manus de opéribus apum, 

sacro sancta reddit Ecclésia. 

Sed jam colúmnæ hujus præconia nóvimus, 

quam in honórem Dei rútilans ignis accéndit.

Qui licet sit divísus in partes, 

mutuáti tamen lúminis detriménta non novit. 

Alitur enim liquántibus ceris, 

quas in substántiam pretiósæ hujus lámpadis, 

apis mater edúxit.

O vere beáta nox, 

quæ exspoliávit Ægýptios, 

ditávit Hebrǽos! 

Nox, in qua terrénis cœléstia, 

humánis divína jungúntur.

Orámus ergo te, Dómine: 

ut Céreus iste in honórem tui nóminis consecrátus, 

ad noctis hujus calíginem destruéndam, 

indefíciens persevéret.

Et in odórem suavitátis accéptus, 

supérnis lumináribus misceátur. 

Flammas ejus lúcifer matutínus invéniat; 

Ille, inquam, lúcifer, qui nescit occásum. 

Ille, qui regréssus ab ínferis, 

humáno géneri serénus illúxit.

Precámur ergo te, Dómine: 

ut nos fámulos tuos, omnémque clerum, 

et devotíssimum pópulum: 

una cum beatíssimo Papa nostro N., 

et Antístite nostro N., 

quiéte témporum concéssa, 

in his paschalibus gáudiis, 

assídua protectióne régere, 

gubernáre et conserváre digneris.

Per eúndem Dóminum nostrum Jesum Christum, Fílium tuum: 

qui tecum vivit et regnat in unitáte 

Spíritus Sancti Deus: 

per ómnia sǽcula sæculórum. 

R. Amen.
|}

 Panalangin para sa Emperador ng Banal na Imperyo ng Roma 
Hanggang sa taong 1955, ang Exsultet ay nagtatapos sa isang mahabang panalangin para sa Emperador ng Banal na Imperyo ng Roma:

 Respice etiam ad devotissimum imperatorem nostrum [Nomen] cujus tu, Deus, desiderii vota praenoscens, ineffabili pietatis et misericordiae tuae munere, tranquillum perpetuae pacis accommoda, et coelestem victoriam cum omni populo suo. Tunghayan Mo rin sana ang aming Emperador N., yamang kaniyang mga hangarin ay batid mo noon panguna, O Diyos: sa iyong 'di-malirip na kabutihang-loob at habag, ipagkaloob Mo sana sa kaniya ang kapayapaan at kaayusang matibay, pati ang makalangit na tagumpay kasama ng kaniyang mamamayan. 

Tanging ang Emperador ng Banal na Imperyo ng Roma ang maaaring mabanggit sa panalangin na ito. Dahil nagbitiw sa tungkulin ang huling Emperador nito na si Fransico II ng Austria noong 1806, hindi na isinasama ang pagluhog na ito. Kaya't ipinalit dito ay ang panalangin para sa mga kasapi ng Simbahan.

 Precamur ergo te, Domine: ut nos famulos tuos, omnemque clerum, et devotissimum populum: una cum beatissimo Papa nostro N. et Antistite nostro N. quiete temporum assidua protectione regere, gubernare, et conservare digneris.Makalipas naman ang dekreto na Imperii Galliarum ni Papa Pio IX noong ika-10 ng Setyembre 1857, iniutos niya ang pagbabanggit ng ngalan ni Emperador Napoleon III ng Pransya mula 1858 hanggang 1870: 

 Precamur ergo te, Domine: ut nos famulos tuos, omnemque clerum, et devotissimum populum: una cum beatissimo Papa nostro N. et Antistite nostro N. necnon gloriosissimo Imperatore nostro N. quiete temporum assidua protectione regere, gubernare, et conservare digneris.Noong 1955, inalis na ni Pio XII ang panalangin para sa Emperador at ipinalit dito ang isinamang pagluhog para sa mga umuugit sa pamahalaan: 

 Precamur ergo te, Domine: ut nos famulos tuos, omnemque clerum, et devotissimum populum: una cum beatissimo Papa nostro N. et Antistite nostro N. quiete temporum concessa, in his paschalibus gaudiis, assidua protectione regere, gubernare, et conservare digneris. Respice etiam ad eos, qui nos in potestate regunt''', et, ineffabili pietatis et misericordiae tuae munere, dirige cogitationes eorum ad iustitiam et pacem, ut de terrena operositate ad caelestem patriam perveniant cum omni populo tuo.

Samantala, inalis naman na ito sa mga naging pagbabago sa liturhiya noong 1970, subalit nananatiling gamit ito sa Nakatatandang Uso ng Rito Romano.

Ang Exsultet sa kasalukuyang Rito Romano (post-1970) 
Ayon sa Ikatlong Siping Huwaran ng Aklat ng Pagmimisa sa Roma (2002) para pagdiriwang ng Bisperas na ito, kung walang diakono, ang hahalili sa kaniya ay ang pari na nagdiriwang o isang mang-aawit. Kung mang-aawit naman, lalaktawan niya ang mga katagang "Kaya mga minamahal na kapatid..." hanggang sa "Sumainyo ang Panginoon." Hindio rin ibibigay ng pari ang pagbabasbas tulad nang sa diakono, o hihingi ng pagbabasbas mula sa pari. May mahaba at maiksing paraan ng pagpapahayag na pagpipilian.

Gamit sa Pilipinas 

 Sa kasalukuyang gamit ng simbahan sa Pilipinas, ito ang natatanging pagsasalin na nasa Aklat ng Pagmimisa sa Roma (1981)

Mga Sanggunian 

Liturhiyang Katoliko
Mga pariralang Latin na panrelihiyon