Stupa

Ang isang stupa (, ) ay isang mala-montikulo o hemisperikong estruktura na naglalaman ng mga relikya (tulad ng śarīra – karaniwang mga labi ng mga Budistang monghe o madre) na ginagamit bilang isang lugar ng pagninilay-nilay. Ang isang nauugnay na termino sa arkitektura ay isang chaitya, na isang bulwagang pampanalangin o templo na naglalaman ng isang stupa.

Sa Budismo, ang sirkunbulasyon o pradakhshina ay isang mahalagang ritwal at gawaing debosyonal mula pa noong unang panahon, at ang mga stupa ay palaging may landas na pradakhshina sa kanilang paligid.

Paglalarawan at kasaysayan 
Ang mga Stupa ay maaaring nagmula bilang pre-Budistang tumulus kung saan ang mga śramaṇa ay inilibing sa isang nakaupong posisyon na tinatawag na chaitya.

Ang ilang mga may-akda ay nagmungkahi na ang mga stupa ay nagmula sa isang mas malawak na kultural na tradisyon mula sa Mediteraneo hanggang sa Timog Asya, at maaaring maiugnay sa mga konikong mala-bundok sa mga pabilog na base mula noong ika-8 siglo BCE na matatagpuan sa Phrygia (libingan ng Midas, ika-8 c . BCE), Lydia (tulad ng libingan ni Alyattes, ika-6 na c. BCE), o sa Phoenicia (mga libingan ni Amrit, ika-5 c. BCE).

Naobserbahan ng mga arkeologo sa India na ang ilang mga sinaunang Budistang stupa o libing ay matatagpuan sa paligid ng mas matatandang libingan bago ang kasaysayan, kabilang ang mga megalitikong pook. Kabilang dito ang site na nauugnay sa Kabihasnan sa Lambak ng Indus kung saan ang sirang palayok ng panahong Indus ay isinama sa mga huling libingang Budista. Ang mga estrukturang tampok ng stupa-kabilang ang pangkalahatang hugis nito at ang pagsasagawa ng mga nakapaligid na stupa na may bato o kahoy na rehas-ay katulad ng mga libing na cairn bago ang panahong Mauryano, pati na rin ang mga prehistorikong relikyang libingan na matatagpuan sa katimugang India. Ang ilang stupa na hindi pinaniniwalaang ninakawan ay nakitang walang laman kapag hinukay, tulad ng ilang mga prehistorikong pook cairn, at ang mga buto ng hayop ay pinaghihinalaang paminsan-minsan ay idineposito sa parehong uri ng mga pook.

Mga kilalang stupa 

Ang pinakaunang arkeolohikong katibayan para sa pagkakaroon ng mga Budistang stupa ay nagsimula noong huling bahagi ng ika-4 na siglo BCE. Sa India, ang Sanchi, Sarnath, Amaravati, at Bharhut ay kabilang sa mga pinakalumang kilalang stupa. Ang pinakamataas ay ang Jetavanaramaya Stupa na matatagpuan sa sinaunang lungsod ng Anuradhapura, Sri Lanka na may taas na . Ang Lambak Swat ay nagtatampok ng isang mahusay na napanatiling stupa sa Shingardar malapit sa Ghalegay; ang isa pang stupa ay matatagpuan malapit sa Barikot at Dharmarajika-Taxila sa Pakistan. Sa Sri Lanka, kasama sa sinaunang lungsod ng Anuradhapura ang ilan sa mga pinakamataas, pinakaluma, at pinakamahusay na pinakanapanatiling mga stupa sa mundo, gaya ng Ruwanwelisaya.

Mga sanggunian