Aserbayan

Ang Aserbayan (Aseri: ), opisyal na Republika ng Aserbayan, ay bansang transkontinental sa pagitan ng Silangang Europa at Kanlurang Asya. Bahagi ng Timog Kaukasya, hinahangganan ito ng Dagat Kaspiyo sa silangan, Armenya at Turkiya sa kanluran, Rusya sa hilaga, Heorhiya sa hilagang-kanluran, at Iran sa timog. Ang kabisera at pinakamalaking lungsod nito ay Baku.

Orihinal itong tinirhan ng kabihasnang Kawkausong Albanes (Aghvank), isang bayang Kristiyanong lokal na mayroon ng kanilang sariling alpabeto, ngunit halos nawalan ito ng bakas dahil sa Islamikong panlulupig. Sa kalaunan ay naging mayoryang-Muslim ang lugar, ngunit isa sa mga pinakasuportado sa sekularismo at pagpaparayang relihiyoso. Iprinoklama ng Republikang Demokratiko ng Aserbayan ang kasarinlan nito mula sa Republikang Pederatibong Demokratiko ng Transkaukasya noong 1918 at naging ang kauna-unahang estadong sekular at demokratiko sa mundong Islamiko. Naipatalsik ang pamahalaan nito ng Ika-11 Hukbo ng Hukbong Pula noong 1920, at pagkatapos ay naitatag ang Republikang Sosyalistang Sobyetiko ng Aserbayan bilang isa sa 15 republikang bumuo ng Unyong Sobyetiko. Nagsimula ang Unang Digmaan ng Nagorno-Karabah noong 1988 sa pagitan ng mga mayoryang etnikong Armenyo sa rehiyong Nagorno-Karabah at Aserbayan; nang naganap ang digmaan ay nagdeklara ng kasarinlan ang modernong Republika ng Aserbayan noong 30 Agosto 1991 habang binuo ng mga Armenyo ang Republikang ng Artsah sa Nagorno-Karabah noong 2 Setyembre, ilang buwan bago mabuwag ang Unyong Sobyetiko. Nagtapos ang digmaan noong 1994 nang pandaigdigang kinilala ang lugar at pitong distritong nakapalibot bilang bahagi ng Aserbayan habang de factong nag-isa ang Artsah at Armenya. Muling sumibol ang mga tensyon at umumpisa ang Ikalawang Digmaan ng Nagorno-Karabah noong 27 Setyembre 2020. Tumagal ito hanggang 10 Nobyembre ng parehong taon, kung saan naibalik ang halos lahat ng teritoryong nakuha ng Armenya sa unang digmaan.

Ang bansa ay isang republikang sekular, unitaryo, semi-presidensyal, at konstitusyonalista. Isa ito sa anim na estadong Turkikong malaya at kasaping aktibo ng Organisasyon ng mga Estadong Turkiko at ng pamayanang TÜRKSOY. Mayroon ito ng mga relasyong diplomatiko sa 182 bansa at pagkakasapi sa 38 organisasyong internasyonal, kabilang ang Nasyones Unidas, Konseho ng Europa, Kilusang Di-Nakahanay, OSCE, at ang programang  pangkapayapaan ng Alyansang Hilagang Atlantiko. Isa itong estadong tagamasid ng Organisasyong Pandaigdig ng Komersyo at kasaping tagapagtatag ng GUAM, Komonwelt ng mga Estadong Malaya, at Organisasyon para sa Pagbabawal ng mga Sandatang Kimiko. Naihalal ang estado noong 9 Mayo 2006 bilang kasapi ng bagong nilikhang Konseho ng Karapatang Pantao ng Asembleyang Pangkalahatan ng ONU. Sinimulan ng bansa noong 1 Enero 2012 ang dalawang taong termino nito bilang kasaping di-permanente ng Konsehong Pangkatiwasayan ng ONU, at noong 2015 ay naging kasaping tagamasid ito ng Poro ng mga Bayang Nagluluwas ng Gas. 

Ang Aserbayan isang bansang umuunlad, kung saan ika-88 ito sa Talatuntunan ng Kaunlarang Pantao. Ito ay may mataas na antas ng pag-unlad sa ekonomiya, alpabetisasyon, at pamantayan ng pamumuhay, at may mababang antas ng omisidiyo at kawalan ng trabaho kung ikukumpara sa mga bansa sa Silangang Europa at Komonwelt ng mga Estadong Malaya. Gayunpaman, inakusahan ang naghaharing Bagong Partido ng Aserbayan, na nasa kapangyarihan mula pa noong 1993 sa ilalim ng dinastiyang Aliyev, ng pamumunong awtoritaryo at pagpapalala ng talaan ng karapatang pantao sa bansa. Kabilang sa mga paratang ay ang pagtaas ng mga paghihigpit sa kalayaang sibil, partikular sa kalayaan sa pamamahayag at pampolitikang panunupil.

Heograpiya

Politika

Mga paghahating pang-administratibo

Ang Aserbayan ay nahahati sa sampung rehiyong pang-ekonomika, 66 na rayon (rayonlar, mag-isa rayon) at 77 na lungsod  (şəhərlər, mag-isa şəhər) na kung saan ang 11 ay nasa direktang pamamahala ng republika. Dagdag pa rito, kasama sa Aserbayan ang Nagsasariling Republika (muxtar respublika) ng Awtonomong Republika ng Nakhichevan.

Rehiyong Pang-Ekonomika ng Absheron
 Absheron (Abşeron)
 Baku (Bakı)
 Khizi (Xızı)
 Sumqayit (Sumqayıt)
Rehiyong Pang-Ekonomika ng Aran
 Aghjabadi (Ağcabədi)
 Aghdash (Ağdaş)
 Barda (Bərdə)
 Beylagan (Beyləqan)
 Bilasuvar (Biləsuvar)
 Goychay (Göyçay)
 Hajigabul (Hacıqabul)
 Imishli (İmişli)
 Kurdamir (Kürdəmir)
 Mingachevir (Mingəçevir)
 Neftchala (Neftçala)
 Saatly (Saatlı)
 Sabirabad (Sabirabad)
 Salyan (Salyan)
 Shirvan (Şirvan)
 Ujar (Ucar)
 Yevlakh (Yevlax)
 Yevlakh (Yevlax)
 Zardab (Zərdab)
Rehiyong Pang-Ekonomika ng Daghlig
 Aghsu (Ağsu)
 Gobustan (Qobustan)
 Ismailly (İsmayıllı)
 Shamakhy (Şamaxı)

Ganja-Gazakh
 Aghstafa (Ağstafa)
 Dashkasan (Daşkəsən)
 Gadabay (Gədəbəy)
 Ganja (Gəncə)
 Gazakh (Qazax)
 Goygol (Göygöl)
 Goranboy (Goranboy)
 Naftalan (Naftalan)
 Samukh (Samux)
 Shamkir (Şəmkir)
 Tovuz (Tovuz)
Guba-Khachmaz
 Guba (Quba)
 Gusar (Qusar)
 Khachmaz (Xaçmaz)
 Shabran (Şabran)
 Siyazan (Siyəzən)
Kalbajar-Lachin
 Gubadly (Qubadlı)
 Kalbajar (Kəlbəcər)
 Lachin (Laçın)
 Zangilan (Zəngilan)
Lankaran
 Astara (Astara)
 Jalilabad (Cəlilabad)
 Lankaran (Lənkəran)
 Lankaran (Lənkəran)
 Lerik (Lerik)

 Masally (Masallı)
 Yardimly (Yardımlı)
Nakhchivan
 Babek (Babək)
 Julfa (Culfa)
 Kangarli (Kəngərli)
 Nakhchivan (Naxçıvan)
 Ordubad (Ordubad)
 Sadarak (Sədərək)
 Shahbuz (Şahbuz)
 Sharur (Şərur)
Shaki-Zaqatala
 Balakan (Balakən)
 Gabala (Qəbələ)
 Gakh (Qax)
 Oghuz (Oğuz)
 Shaki (Şəki)
 Shaki (Şəki)
 Zaqatala (Zaqatala)
Yukhari Garabakh
 Aghdam (Ağdam)
 Fuzuli (Füzuli)
 Jabrayil (Cəbrayıl)
 Khankendi (Xankəndi)
 Khojaly (Xocalı)
 Khojavend (Xocavənd)
 Shusha (Şuşa)
 Shusha (Şuşa)
 Tartar (Tərtər)

Paalala: Ang mga lungsod na nasa direktang pamamahala ng republika ay naka-italisado.

Talababaan

Mga sanggunian 

 
Mga bansa sa Asya
Mga bansa sa Europa