Lumba-lumba

Ang mga lumba-lumba (mas kilala sa tawag na dolphin [Ingles] o delfín [Kastila]) ay mga mamalyang pantubig na malapit na kamag-anakan ng mga balyena at mga posenido (Kastila: focénido) o porpoise sa Ingles (mga lumba-lumbang may mga pangong ilong at bibig).  Mayroong halos mga 40 espesye ng mga lumba-lumba sa loob ng 17 genera.  Nagkakaiba-iba sila sa laki mula sa 1.2 metro (4 na talampakan) at 40 kilogramo (88 libra), katulad ng dolpin sa Maui, Hawaii; hanggang sa 9.5 m (30 talampakan) at 10 tonelada, katulad ng mga Orka o balyenang mamamatay (Ingles: killer whale).  Matatagpuan sila sa buong mundo, karamihan ang sa mga mabababaw na karagatan ng mga pitak pangkontinente.  Mga kumakain ng karne (o karniboro), at halos isda at mga pusit lamang.  Ang pamilyang Delphinidae ang siyang pinakamalaki sa mga Cetacea, at pinakakaylan lamang lumitaw.  Lumitaw ang mga lumba-lumba nang may 10 milyong mga taon na ang nakalilipas, sa kapanahunang Miocene.  Tinatanggap na ang mga dolpin na kabilang sa mga pinakamatatalinong hayop, at ang kanilang kadalasang maamong anyo at tila mapaglarong ugali ang sanhi ng kanilang kabantugan sa kalinangan ng mga tao.

Eboluyson 

Ang mga cetacean na mga balyena, mga dolphin at mga porpoise ay mga inapo ng pamilyang artiodactyle na Raoellidae na mga mammal na panglupain na inilalarawan ng bungo ng even-toed ungulate, balingkitang mga hita at tengang katulad sa mga sinaunang balyena. Ang pinagmulang panglupain ng mga cetacean ay pinapakita ng kanilang paghinga mula sa ibabaw ng katubigan sa pamamagitan ng kanilang baga, ang mga buto ng kanilang mga palikpik na tulad sa mga hita ng mga mammal na panglupain at ang kanilang mga bestihiyal na likurang hita na namana sa kanilang mga ninunong panglupain na may apat na hita.

Pinagmulan ng pangalan 
Hinalaw ang pangalang dolpin mula sa matandang wikang Griyegong delphís, na may kaugnayan sa salitang Griyegong delphys ()  o sinapupunan. Samakatuwid, ang pangalan ng hayop na ito ay maaaring isalin bilang "isdang may sinapupunan".  Nadala ang pangalan sa pamamagitan ng salitang delphinus ng wikang Latin, ng dolfinus ng Gitnang Latin at ng daulphin ng Matandang Pranses, na muling gumamit ng mga titik na ph sa loob ng salita.

Ginagamit ang salita sa ilang magkakaibang paraan. Maaaring tumukoy ito sa:
 Anumang miyembro ng pamilyang Delphinidae (mga lumba-lumbang pandagat),
 Anumang miyembro ng mga pamilyang Delphinidae at Platanistoidea (lumba-lumbang pandagat at yaong pang-ilog),
 Anumang miyembro ng sub-order na Odontoceti (mga balyenang may ngipin; kabilang dito ang mga pamilyang nabanggit sa itaas at ilang iba pa),
 Kaswal na ginagamit bilang sinonimo o kasingkahulugan ng bottlenose dolphin (lumba-lumbang may ngusong-bote), ang pinakapangkaraniwan at pinakakilalang espesye ng mga lumba-lumba.

Katawagan sa grupo ng mga lumba-lumba 
Sa wikang Ingles, ang isang grupo ng mga lumba-lumba ay tinatawag na school, paaralan ng mga lumba-lumba, at pod, kalipunan ng mga lumba-lumba.

Taksonomiya 

 Suborder Odontoceti, toothed whales
 Family Delphinidae, oceanic dolphins
 Genus Delphinus
 Long-beaked common dolphin, Delphinus capensis
 Short-beaked common dolphin, Delphinus delphis
 Genus Tursiops
 Common bottlenose dolphin, Tursiops truncatus
 Indo-Pacific bottlenose dolphin, Tursiops aduncus
 Burrunan dolphin, Tursiops australis, a new discovered species from sea around Melbourne in September 2011.
 Genus Lissodelphis
 Northern right whale dolphin, Lissodelphis borealis
 Southern right whale dolphin, Lissodelphis peronii
 Genus Sotalia
 Tucuxi, Sotalia fluviatilis
 Costero, Sotalia guianensis
 Genus Sousa
 Indo-Pacific humpback dolphin, Sousa chinensis
 Chinese white dolphin (the Chinese variant), Sousa chinensis chinensis
 Atlantic humpback dolphin, Sousa teuszii
 Genus Stenella
 Atlantic spotted dolphin, Stenella frontalis
 Clymene dolphin, Stenella clymene
 Pantropical spotted dolphin, Stenella attenuata
 Spinner dolphin, Stenella longirostris
 Striped dolphin, Stenella coeruleoalba
 Genus Steno
 Rough-toothed dolphin, Steno bredanensis
 Genus Cephalorhynchus
 Chilean dolphin, Cephalorhynchus eutropia
 Commerson's dolphin, Cephalorhynchus commersonii
 Heaviside's dolphin, Cephalorhynchus heavisidii
 Hector's dolphin, Cephalorhynchus hectori
 Genus Grampus
 Risso's dolphin, Grampus griseus
 Genus Lagenodelphis
 Fraser's dolphin, Lagenodelphis hosei
 Genus Lagenorhynchus
 Atlantic white-sided dolphin, Lagenorhynchus acutus
 Dusky dolphin, Lagenorhynchus obscurus
 Hourglass dolphin, Lagenorhynchus cruciger
 Pacific white-sided dolphin, Lagenorhynchus obliquidens
 Peale's dolphin, Lagenorhynchus australis
 White-beaked dolphin, Lagenorhynchus albirostris
 Genus Orcaella
 Australian snubfin dolphin, Orcaella heinsohni
 Irrawaddy dolphin, Orcaella brevirostris
 Genus Peponocephala
 Melon-headed whale, Peponocephala electra
 Genus Orcinus
 Killer whale (Orca), Orcinus orca
 Genus Feresa
 Pygmy killer whale, Feresa attenuata
 Genus Pseudorca
 False killer whale, Pseudorca crassidens
 Genus Globicephala
 Long-finned pilot whale, Globicephala melas
 Short-finned pilot whale, Globicephala macrorhynchus
 Genus †Australodelphis †Australodelphis mirus Family Platanistidae
 Ganges and Indus river dolphin, Platanista gangetica with two subspecies
 Ganges river dolphin (or Susu), Platanista gangetica gangetica Indus river dolphin (or Bhulan), Platanista gangetica minor Family Iniidae
 Amazon river dolphin (or Boto), Inia geoffrensis Family Lipotidae
 Baiji (or Chinese river dolphin), Lipotes vexillifer (possibly extinct, since December 2006)
 Family Pontoporiidae
 La Plata dolphin (or Franciscana), Pontoporia blainvilleiAng 6 na species ng pamilyang Delphinidae ay karaniwang tinatawag na "mga balyena" ngunit mga henetikong mga dolphin. Sila ay minsang tinatawag na blackfish.
 Melon-headed whale, Peponocephala electra Killer whale (Orca), Orcinus orca Pygmy killer whale, Feresa attenuata 
 False killer whale, Pseudorca crassidens Long-finned pilot whale, Globicephala melas Short-finned pilot whale, Globicephala macrorhynchus''

Mga talasanggunian 

Cetacea
Lumba-lumba