Dambuhalang Pulang Batik

Ang Dambuhalang Pulang Batík (Great Red Spot sa Ingles) ay isang rehiyong may mataas na presyur sa atmospera ng Hupiter, na kinatatangian ng isang bagyong pinakamalaki sa sistemang solar. Namumukod-tangi ang penomenong ito sa Hupiter dahil sa kulay nitong pula-kahel na ang pinagmulan ay di pa rin batid. Matatagpuan sa 22 digri timog latitud ng Hupiter, mayroon itong lakas ng hanging aabot sa 432 km kada oras (km/o). Pinaniniwalaang una itong nakita sa pagitan ng 1665 o hanggang 1713, at kung sakali, ibig sabihin nito'y umiiral na ito sa nakalipas na tatlong daang taon. Gayunman, tiyak nang natukoy na ito noon pang Setyembre 1831 at mula 1878 ay tuloy-tuloy nang inoobserbahan.

Kasaysayan ng pagmamasid

Mga unang obserbasyon 

Maaaring umiral na ang Dambuhalang Pulang Batik bago pa ang taong 1665, ngunit ang kasalukuyang batik ay unang naiulat lang noong 1830 at mas masinsing naaral noon lang 1879 matapos ang mas malinaw na paglitaw nito. Maaring ibang bagyo ang nakita noong ika-17 dantaon sa naiulat na bagyo noong ika-19 dantaon na umiiral pa rin hanggang ngayon. May mahabang agwat sa pagitan ng 1830 kung kailan nagsimula ang kasalukuyang pag-aaral dito sa naiulat na pagkakatuklas nito noong ika-17 dantaon. Hindi tiyak kung ang orihinal na batik ay nalusaw at muling nabuo, kung ito ay kumupas, o kung ang tala ng mga obserbasyon ay hindi lang maayos.

Obserbasyon sa huling bahagi ng ika-20 siglo at kasalukuyan 

Noon lang 25 Pebrero 1979 nang unang makakuha sa malapitan ng larawan ang Dambuhalang Pulang Batik ng sasakyang pangkalawakan na Voyager 1 sa layong  mula sa Jupiter. Mas detalyado ang mga larawan nito, kung saan maging ang mga bahagi nitong kasinliit lang ng  ay maaaring makita. Muling nakuhaan din ito ng litrato ng sasakyang pangkalawakan na Galileo mga halos dalawang dekada ang nakararaan.

Ang isang mas maliit na lugar, na tinawag na Oval BA, ang nabuo noong Marso 2000 mula sa pagsasama ng tatlong puting habilog na sa kalauna'y naging mapula-pula ang kulay. Pinangalanan ito ng mga astronomo na Little Red Spot (Munting Pulang Batik) o Red Jr. (Pulang Batik Jr.) sa Ingles.

Noon namang 2017, dumaan malapit sa ibabaw ng Dambuhalang Pulang Batik ang sasakyang pangkawalakan na Juno, na sumipat ng ilang larawan ng bagyo mula sa layong humigit-kumulang 8,000 km sa tuktok nito.  Sa panahon ng pag-iral ng misyon ng Juno, tuloy-tuloy ang naging pagkuha ng datos hinggil sa katangian ng atmospera ng Hupiter, kasama na ang Dambuhalang Pulang Batik nito.

Mekanikal na dinamiks 

Umiikot nang pakaliwa ang Dambuhalang Pulang Batik kung saan ang isang kompletong pag-ikot nito ay inaabot ng katumbas ng halos 4.5 araw sa Daigdig  o 11 araw ng Hupiter. Mas malaki ng 1.3 beses sa lapad ng Daigdig ang lapad ng Dambuhalang Pulang Batik na may sukat na .  Ang tuktok ng mga ulap ng bagyong ito ay nasa 8 km sa itaas ng mga nakapalibot na ulap. Kaya kayang umiral ng bagyo sa nakalipas na mga siglo ay dahil sa kawalan ng magaspang na ibabaw ng Hupiter (mantel lamang ng idrohino ang meron) na maaaring kumiskis at magpalusaw rito; walang harang o bagay na kumukontra sa angular momentum ng mga umiikot na hangin.

Matagal nang ipinahiwatig ng infrared data na ang Dambuhalang Pulang Batik ay mas malamig (at sa gayon ay mas mataas ang altitud) kaysa sa karamihan ng iba pang mga ulap sa planeta.  Gayunman, ang bahagi ng itaas na atmospera sa ibabaw ng bagyo ay may mga temperaturang 1,600 K (1,330°C) na kondiserableng mas mataas kaysa sa iba pang bahagi ng planeta sa kaparehong altitud.

Panloob na istruktura at lalim 

Nakakuha ng datos ng grabidad at thermal infrared sa kapaligiran ng batik ang sasakyang pangkalawakan ng NASA na Juno noong 2016 na nakapagbigay-silip sa katangiang istruktural at lalim nito. Noong Hulyo 2017, dumaan muli ang Juno sa ibabaw ng batik upang mangolekta ng mga along microwave na lumalabas dito para malaman kung gaano kalalim umaabot ang Dambuhalang Pulang Batik patungo sa suson ng Hupiter na binubuo ng malapot na tubig. Batay sa katangian ng mga microwave na ito, natantyang aabot sa 240 km paibaba ng mga ulap nito ang lalim ng bagyo, na may tinatayang pagbaba sa 100 bar ng presyur ng atmospera.

Ang pinakamataas na konsentrasyon ng pospina (PH3) at amonya (NH3) ay matatagpuan sa hilagang gilid ng Dambuhalang Pulang Batik. Nakatulong ang pagmanman sa mga kemikal na ito upang masundan at matukoy ang patimog na paggalaw ng mga hangin nito at sa pagpapakita ng katunayan na mayroong pagtaas sa altitud ng haligi ng mga gaas na ito na may presyur na sumasaklaw sa pagitan ng 200-500 millibar.  

Ang lalim ng Dambuhalang Pulang Batik at panloob na istruktura nito ay patuloy na nagbabago sa paglipas ng mga dekada, gayunpaman, wala pa ring lohikal na paliwanag kung bakit ito ay may 200–500 km na lalim bagaman ang mga hanging na nagbibigay ng puwersa na nagpapagalaw sa alimpuyo (vortex) nito ay nasa mas malalim na bahagi ng istruktura nito.

Kulay at komposisyon 
Hindi batid kung ano ang sanhi ng mapula-pulang kulay ng Dambuhalang Pulang Batik. Batay sa mga eksperimento sa laboratoryo, maaaring dulot ito ng radiyasyong ultrabiyolet mula sa araw na nakikipagreaksyon sa ammonium hydrosulfide  at ang kompuwestong organiko na acetylene, na lumilikha ng isang mapula-pulang materyal ng kompuwestong organiko na tinatawag na tholin.  Ang mataas na altitud ng mga kemikal na ito ay maaari ring may ambag sa kulay nito.

Mga sanggunian 

Hupiter (planeta)
Astronomiya