Nukuʻalofa

Ang Nukuʻalofa (; ) ay ang kabisera ng bansang Tonga. Ang lungsod ay nasa hilagang baybayin ng pulo ng Tongatapu, nasa pinakatimog na grupo ng mga pulo ng bansa.

Kasaysayan

Unang Kanluraning mga tala ng Nukuʻalofa 
Noong Hunyo 10, 1777, sumulat ang Britanikong kapitan James Cook tungkol sa kaniyang pagdating. Ang kaniyang paglalarawan ng lugar ay kinumpirma, sa pamamagitan ng niyang mapa, na ito ay look ng Nukuʻalofa.

Hindi kailanman gumamit si Cook ng pangalang Nukualofa ni anumang ibang baybay para sa mga ulat ng itong paglalayag, pero tinukoy ang pulo ng Pangaimodoo (Pangaimotu) nasa silangan ng niyang punto ng pagdumaong. Sumulat din ang Kapitan Cook na nagbiyahe sa lunday para bumisita ng Mooa (Muʻa) kung saan tumira si Paulaho at ang ibang mga dakilang tao. Ang bahay na ibinigay ni Paulaho ay nasa dalampasigan,  mula sa barko. Ipinapakita ng niyang mapa na dapat dumaong at tumira sa purok ng Siesia, ang silanganing bahagi ng modernong Nukuʻalofa. Ibinurador din ni Cook ang unang mapa ng look ng Nukuʻalofa.

Ang unang nakasulat na talaan para sa Nukuʻalofa ay sinabi sa unang aklat tungkol sa Tonga ni George Vason na inilathala noong 1810. Si George Vason ay isang misyonerong Ingles mula sa Sosyedad Pangmisyonero ng Londres () kung sino dumating sa Tonga noong 1797. Sumulat si George Vason tungkol sa pagdating na:

Iyon ay unang tukoy ng Nukuʻalofa, na binaybay bilang Noogoollefa. Ang kakaibang baybay ng Nukuʻalofa at Pangaimotu (bilang "Bonghy-Moddoo") ay dahil hindi nabuo ang alpabetong Tonga hanggang sa 1826–27.

Ang pangalawang pinakamatandang aklat tungkol sa Tonga ay ni William Mariner, ampon na anak ni Fīnau ʻUlukālala, na inilathala noong 1817. Inilarawan ni Mariner ang kaniyang mga karanasan habang mga taon kung kailan siya ay ampon na anak ni ʻUlukālala (1806–1810). Inilarawan ang digmaang sibil at pagkubkob ng Moog ng Nukuʻalofa, na nahulog sa ʻUlukālala at kaniyang mga mandirigma.

Noong Abril 1826 itinala ang ikatlong pagtatangka ng mga Kristiyanong misyonero, kung kailan dalawang Misyonerong Londres ay nakadetine ni Tupou, hepe ng Nukuʻalofa.

Ang pagdating ng mga misyonerong Metodista sa Nukuʻalofa noong 1827 ay nagpalagas ng ang pananampalatayang Kristiyano. Dahil sa pag-uusig na dinanas ng mga Kristiyano sa Hihifo at Hahake, maraming tao ang naghanap ng kanlungan sa Nukuʻalofa. Bilang resulta ng panghihikayat ni Tupou, Hari ng Nukuʻalofa, ito ay simula ng pagpapalaki ng Nukuʻalofa bilang pangunahing sentro ng Kristiyanismo sa Tonga.

Pinulong ng Ekspedisyon ni Wilkes ang Hari Josiah (Aleamotuʻa) noong 1840.

Ang huling yugto ng pagdating ng Kristiyanismo sa Tonga ay pagdating ng Pari Chevron, o Patele Sevelo, noong 1842, Sumulat siya na dumating sa Nukuʻalofa noong 1842 at nakilala ang Tuʻi Kanokupolu Aleamotuʻa kung sino bininyagan ng Wesleyano bilang Sosaia.

Sa pagtatapos,dahil sa mga pagdaong ito, ang Nukuʻalofa, dating maliit na nayon at kuta, ang naging sentro ng Tonga noong ipinakilala ang Kristiyanismo. Mula sa pinakaunang mga talaan para sa Nukuʻalofa, ang mga unang manunulat ay palaging tinutukoy ang pamayanan bilang Noogollefa (1797), Nioocalofa (1806), Nukualofa (1826 ng mga Metodista) and Noukou-Alofa (1842 ng mga paring Pranses Katoliko). Walang ibang binanggit na ibang pangalan ng pamayanan maliban sa pamayanan o kuta ng Nukuʻalofa.

Kabisera ng Kaharian ng Tonga (mula noong 1875) 

Ang Deklarasyon ng Saligang Batas ng Tonga noong 1875 ay nagtatag ng Nukuʻalofa bilang Kabisera ng Tonga. Ang Hari George Taufaʻahau Tupou I ay nag-isyu ng Saligang Batas ng Tonga noong Nobyembre 4, 1875, sa Nukuʻalofa. Sumabi din ang Saligang Batas (Artikulo 38) na magtatagpo ang Parlamento sa Nukuʻalofa puwera sa panahon ng digmaan.

Dahil sa patuloy na paglawak ng Nukuʻalofa, naging kailangan ang reorganisasyon para sa epektibong pangangasiwa ng kabisera. Ang reorganisasyon ng Nukuʻalofa ay humati ang lungsod sa tatlong bahagi:
 Kolomotuʻa (Kolo = "bayan" o "pamayanan", motuʻa = "matanda"), na sumasaklaw ng orihinal na pamayanan sa lumang moog ng Nukuʻalofa, kabilang sa purok ng Tavatuʻutolu (Longolongo), Sopu ʻo Vave (ngayon Sopu ʻo Taufaʻahau), Tongataʻeapa, Tufuenga, Kapeta at lahat ng kanluraning purok kung saan ay tradisyunal na pamayanan ng Tuʻi Kanokupolu, mula sa Mumui, ang ika-13 Tuʻi Kanokupolu, hanggang sa Aleamotuʻa, ang ika-18 Tuʻi Kanokupolu.
 Kolofoʻou (foʻou = "bago"). Sa silangan ng Kalye Vahaʻakolo, hanggang sa Maʻufanga, na sumasaklaw ng Palasyo ng Hari George Taufaʻahau Tupou I at luklukan ng pamahalaan, at saka ng lahat ng bagong pamayanan ng Fasi moe Afi ʻa Tungi, Malie Taha (Isang Milya). Ang Ngeleʻia ay isang lumang pamayanan habang mga digmaang sibil at sinira ni Taufaʻahau at niyang mga mandirigma. Tumira si Taufaʻahau sa kaniyang kau Toʻa Tautahi (Mga Warlord ng Dagat) sa Nukuʻalofa, para sa kaniyang pagprotekta mula sa mga kaaway, at tinawag ang purok na Kolofoʻou (Bagong Bayan). Ito ay nangyari pagkatapos ng pagsusunog at pagbagsak ng moog ng Pea ni Takai, sa utos ng niyang anak na lalaki ni Moeakiola noong 1852. Sa paligid ng mga oras na ito, nilipatan ni Taufaʻahau ang kabisera sa Kolofoʻou, Nukuʻalofa, pagkatapos ng paghahari mula sa Pangai, Haʻapai mula noong 1845.
 Maʻufanga, sa silangan ng Nukuʻalofa. Ang Maʻufanga ay isang lumang bayan ng Haʻa Takalaua, na ay Ari-Arian ng Hepeng Fakafanua, ngayon pinamamahalaan ng pamilyang Uhamaka. Tinukoy si George Vason na ang Maʻufanga ay purok para sa mga takas habang digmaang sibil, kung saan ang mga tao ay maaaring sumilong sa panahon ng hirap. Ang Maʻufanga ay purok na humarap ng Pangaimotu, kung saan dumaong si James Cook, at kung saan gumawa para sa Cook si Paulaho ng isang bahay sa dalampasigan, mga  mula sa barko.

Ika-21 na siglo 

Noong 2006, ang kakulangan ng progreso tungo sa demokrasya ay nagdulot ng kaguluhan sa Nukuʻalofa. Habang ito, ang karamihan ng gitnang distrito ay sinunog.

Ang kabisera ay pinalo ng tsunami dahil sa pagputok at tsunami ng Hunga Tonga–Hunga Haʻapai ng 2022. Ang mahalagang sira ay itinala sa kabisera, na baka tumagal ng ilang taon bago makabawi.

Pamahalaan 

Ang pambansang pamahalaan ay nasa Nukuʻalofa. Doon nagtatagpo ang Parlamento ng Tonga, at ang Maharlikang Palasyo ng Tonga ay malapit sa lungsod.

Tonga
Kabisera sa Oceania