Cetacea

Ang orden na Cetacea ay kinabibilangan ng mga mammal na pandagat na mga balyena, mga dolphin at mga porpoise. Ang cetus ay salitang Latin at nangangahulugang "balyena". Ang orihinal na kahuluga nito ay "malaking hayop ng dagat". Ito ay mula sa salitang Sinaunang Griyego na  () na may kahulugang "balyena" o "anumang dambuhalang isda o halimaw ng karagatan). Sa mitolohiyang Griyego, ang halimbawa na tinalo ni Perseus ay si Ceto. Ang cetolohiya ang sangay ng agham pang tubig na nag-aaral ng mga cetacean. Ang ebidensiyang fossil ay nagmumungkahing ang mga cetacean ay nagsasalo ng isang karaniwang ninuno sa mga mammal na nakatira sa lupain na nagsimulang tumira sa mga karagatan noong mga 50 milyong taong nakakaraan. Sa ngayon, ang mga cetacean ang mga mammal na pinakamahusay na umangkop sa buhay pangdagat. Ang katawan ng isang cetacean ay fusiform (hugis spindle). Ang mga harapang hita ay binago tungo sa mga flipper. Ang mga munting mga likurang hita nito ay bestihiyal. Ito ay hindi nakakabit sa likurangbuto at nakatago sa loob ng kanilang katawan. Ang kanilang buntot ay may horisontal na mga fluke. Sila ay halos walang balahibo at insulado mula sa mas malamig na mga katubigang kanilang tinitirhan sa pamamagitan ng isang patong ng blubber. Ang ilang species nito ay kilala para sa kanilang mataas na katalinuhan. Sa isang pagpupulong noong 2012 sa Vancouver, Canada, ang pinakamalaking pagpupulong sa agham na American Association for the Advancement of Science ay nagulit ng kanilang suporta para sa mga karapatan ng mga cetacean na nagtatala sa kanila bilang "mga personang hindi tao".

Taksonomiya 
Ang orden na Cetace ay naglalaman ng mga 90 species. Ang lahat ay pangdagat maliban sa 4 na species ng mga dolphin na tubig-sariwa. Ang orden ay naglalaman ng dalawang suborden: Mysticeti (mga balyenang baleen) at Odontoceti (mga balyenang may ngipin na kinabibilangan ng mga dolphin at mga porpoise). Ang mga cetacea ay kasapi ng klaseng Mammalia. Ang kanilang pinakamalapit na nabubuhay na mga kamag-anak ang mga even-toed ungulate gaya ng mga hippopotamus at mga usa.

Ang mga katangiang mammalian ng mga ito ang pagkakaroon ng mainit na dugo, paghinga sa kanilang mga baga, pagsuso ng mga supling sa suso ng kanilang magulang, pagkakaroon ng balahibo ngunit kaunti. Ang isang paraan ng pagtatangi ng isang cetacean mula sa isang isda ang hugis ng kanilang buntot. Ang mga buntot ng mga isda ay bertikal at gumagalaw ng gilid sa gilid kapag lumalangoy. Ang mga buntot ng mga cetacean ay tinatawag na fluke na horisontal at gumagalaw ng taas baba kapag lumalangoy dahil ang mga spine ng mga cetacea ay nakabaluktot sa parehong paraang tulad sa spine ng mga tao.

Ebolusyon 
Ang mga cetacean na mga balyena, mga dolphin at mga porpoise ay mga inapo ng pamilyang artiodactyle na Raoellidae na mga mammal na panglupain na inilalarawan ng bungo ng even-toed ungulate, balingkitang mgahita at tengang katulad sa mga sinaunang balyena. Ang pinagmulang panglupain ng mga cetacean ay pinapakita ng kanilang paghinga mula sa ibabaw ng katubigan, ang mga buto ng kanilang mga palikpik na tulad sa mga hita ng mga mammal na panglupain at ang kanilang mga bestihiyal na likurang hita na namana sa kanilang mga ninunong panglupain na may apat na hita. 

Ang larawan sa itaas ay hindi bumibihag ng tunay na ebolusyong pilohenetiko ng isang partikular na species ngunit nagpapakitang representasyon ng ebolusyon ng mga cetacean mula sa pagiging may apat na hitang mga mammal na panglupain mula sa kanilang ninuno hanggang sa mga iba't ibang yugto ng pag-aangkop sa buhay pantubig hanggang sa kasalukuyang mga anyo nito, ang hydronamikong hugis ng katawan, ang buong umunlad na caudal na palikpik at mga bestihiyal na likurang hita. Ang paghihiwalay ng mga cetacean sa suborden na mga balyenang baleen at suborden na mga balyenang may ngipin ay nangyari noong panahong Oligoseno. Ang Janjucetus at Squalodon ay kumakatawan sa mga maagang anyo ng kanilang mga suborden.

Klasipikasyon 

Ang klasipikasyong ito ay malapit na sumusunod sa Marine Mammals of the World: Systematics and Distribution (1998) ni Dale W. Rice na naging pamantayang sangguniang taksonomiya sa larangan. Ito ay napakalapit na umaayon sa pagitan ng klasipikasyong ito at ng Mammal Species of the World: 3rd Edition (Wilson and Reeder eds., 2005).
 ORDER CETACEA
 Suborder Mysticeti: Baleen whales
 Family Balaenidae: Right whales and bowhead whale
 Genus Balaena
 Bowhead whale, Balaena mysticetus
 Genus Eubalaena – tinuturing ito ni Rice ang tatlong tamang mga balyena bilang subspecies ng Balaena glacialis
 North Atlantic right whale, Eubalaena glacialis
 North Pacific right whale, Eubalaena japonica
 Southern right whale, Eubalaena australis
 Family Balaenopteridae: Rorquals
 Subfamily Balaenopterinae
 Genus Balaenoptera
 Common minke whale, Balaenoptera acutorostrata
 Antarctic minke whale, Balaenoptera bonaerensis
 Sei whale, Balaenoptera borealis
 Bryde's whale, Balaenoptera brydei
 Eden's whale Balaenoptera edeni – Tinatala ni Rice ang isang hiwalay na species, ang MSW3 ay hindi
 Omura's whale – tinatala ng MSW3 ito bilang kasingkahulugan ng balyena ni Bryde ngunit minumungkahi na ito'y maaring pansamantala lamang.
 Blue whale, Balaenoptera musculus
 Fin whale, Balaenoptera physalus
 Subfamily Megapterinae
 Genus Megaptera
 Humpback whale, Megaptera novaeangliae
 Family Eschrichtiidae
 Genus Eschrichtius
 Gray whale, Eschrichtius robustus
 Family Cetotheriidae
 Genus Caperea
 Pygmy right whale, Caperea marginata
 Suborder Odontoceti: mga balyenang may ngipin
 Family Delphinidae: Dolphin
 Genus Cephalorhynchus
 Commerson's dolphin, Cephalorhyncus commersonii
 Chilean dolphin, Cephalorhyncus eutropia
 Heaviside's dolphin, Cephalorhyncus heavisidii
 Hector's dolphin, Cephalorhyncus hectori
 Genus Delphinus
 Long-beaked common dolphin, Delphinus capensis
 Short-beaked common dolphin, Delphinus delphis
 Arabian common dolphin, Delphinus tropicalis. Kinikilala ito ni Rice bilang hiwalay na species.  Ang MSW3 ay hindi.
 Genus Feresa
 Pygmy killer whale, Feresa attenuata
 Genus Globicephala
 Short-finned pilot whale, Globicephala macrorhyncus
 Long-finned pilot whale, Globicephala melas
 Genus Grampus
 Risso's dolphin, Grampus griseus
 Genus Lagenodelphis
 Fraser's dolphin, Lagenodelphis hosei
 Genus Lagenorhynchus
 Atlantic white-sided dolphin, Lagenorhynchus acutus
 White-beaked dolphin, Lagenorhynchus albirostris
 Peale's dolphin, Lagenorhynchus australis
 Hourglass dolphin, Lagenorhynchus cruciger
 Pacific white-sided dolphin, Lagenorhynchus obliquidens
 Dusky dolphin, Lagenorhynchus obscurus
 Genus Lissodelphis
 Northern right whale dolphin, Lissodelphis borealis
 Southern right whale dolphin, Lissodelphis peronii
 Genus Orcaella
 Irrawaddy dolphin, Orcaella brevirostris
 Australian snubfin dolphin, Orcaella heinsohni Isang natuklasan noong 2005.  Sa gayon, hindi ito kinikilala ni Rice o ng MSW3 at maaring mabago.
 Genus Orcinus
 Killer whale, Orcinus orca
 Genus Peponocephala
 Melon-headed whale, Peponocephala electra
 Genus Pseudorca
 False killer whale, Pseudorca crassidens
 Genus Sotalia
 Tucuxi, Sotalia fluviatilis
 Costero, Sotalia guianensis
 Genus Sousa
 Pacific humpback dolphin, Sousa chinensis
 Indian humpback dolphin, Sousa plumbea
 Atlantic humpback dolphin, Sousa teuszii
 Genus Stenella
 Pantropical spotted dolphin, Stenella attenuata
 Clymene dolphin, Stenella clymene
 Striped dolphin, Stenella coeruleoalba
 Atlantic spotted dolphin, Stenella frontalis
 Spinner dolphin, Stenella longirostris
 Genus Steno
 Rough-toothed dolphin, Steno bredanensis
 Genus Tursiops – Pansamantalang sumang-ayon si Rice at ang MSW3 ukol sa pag-uuring ito.
 Indian Ocean bottlenose dolphin, Tursiops aduncus
 Burrunan dolphin, Tursiops australis
 Common bottlenose dolphin, Tursiops truncatus
 Family Monodontidae
 Genus Delphinapterus
 Beluga, Delphinapterus leucas
 Genus Monodon
 Narwhal, Monodon monoceros
 Family Phocoenidae: Porpoises
 Genus Neophocaena
 Finless porpoise, Neophocaena phocaenoides
 Genus Phocoena
 Spectacled porpoise, Phocoena dioptrica
 Harbour porpoise, Phocoena phocaena
 Vaquita, Phocoena sinus
 Burmeister's porpoise, Phocoena spinipinnis
 Genus Phocoenoides
 Dall's porpoise, Phocoenoides dalli
 Family Physeteridae: Sperm whale family
 Genus Physeter
 Sperm whale, Physeter catodon (syn. P. macrocephalus)
 Family Kogiidae – MSW3 treats Kogia as a member of Physeteridae
 Genus Kogia
 Pygmy sperm whale, Kogia breviceps
 Dwarf sperm whale, Kogia sima
 Superfamily Platanistoidea: mga lumba-lumbang taga-ilog
 Family Iniidae
 Genus Inia
 Amazon river dolphin, Inia geoffrensis
 Bolivian river dolphin, Inia boliviensis
 † Family Lipotidae – tinuturing MSW3 ang Lipotes bilang kasapi ng Iniidae
 † Genus Lipotes
 † Baiji, Lipotes vexillifer
 Family Pontoporiidae – tinuturing MSW3 ang Pontoporia bilang kasapi ng Iniidae
 Genus Pontoporia
 La Plata dolphin, Pontoporia blainvillei
 Family Platanistidae
 Genus Platanista
 Ganges and Indus River dolphin, Platanista gangetica. Tinuturing ng MSW3 ang Platanista minor bilang hiwalay na species, na may karaniwang pangalan na Ganges River dolphin at Indus River dolphin/
 Superfamily Ziphioidea: mga balyenang may tuka
 Family Ziphidae,
 Genus Berardius
 Arnoux's beaked whale, Berardius arnuxii
 Baird's beaked whale (North Pacific bottlenose whale), Berardius bairdii
 Subfamily Hyperoodontidae
 Genus Hyperoodon
 Northern bottlenose whale, Hyperoodon ampullatus
 Southern bottlenose whale, Hyperoodon planifrons
 Genus Indopacetus
 Indo-Pacific beaked whale (Longman's beaked whale), Indopacetus pacificus
 Genus Mesoplodon, Mesoplodont whale
 Sowerby's beaked whale, Mesoplodon bidens
 Andrews' beaked whale, Mesoplodon bowdoini
 Hubbs' beaked whale, Mesoplodon carlhubbsi
 Blainville's beaked whale, Mesoplodon densirostris
 Gervais' beaked whale, Mesoplodon europaeus
 Ginkgo-toothed beaked whale, Mesoplodon ginkgodens
 Gray's beaked whale, Mesoplodon grayi
 Hector's beaked whale, Mesoplodon hectori
 Strap-toothed whale, Mesoplodon layardii
 True's beaked whale, Mesoplodon mirus
 Perrin's beaked whale, Mesoplodon perrini. Kinikilala ang species na ito noongn 2002 at nilista ng MSW3 ngunit hindi si Rice.
 Pygmy beaked whale, Mesoplodon peruvianus
 Stejneger's beaked whale, Mesoplodon stejnegeri
 Spade-toothed whale, Mesoplodon traversii
 Genus Tasmacetus
 Shepherd's beaked whale, Tasmacetus shepherdi
 Genus Ziphius
 Cuvier's beaked whale, Ziphius cavirostris
†Kamakailang naging ekstinto

Mga sanggunian 

Cetacea