Panghimagsikang Hukbong Katihan ng Pilipinas

Ang Panghimagsikang Hukbong Katihan ng Pilipinas () , (   ); (Tagalog: Hukbong Pilipinong Naghihimagsik) paglaon ay pinangalanang Hukbong Katihan ng Pilipinas  ay ang opisyal na Sandatahang Lakas ng Pilipinas mula sa pagkatatag noong Marso ng 1899 at sa pagkabuwag noong Nobyembre ng taong iyon pabor sa mga operasyong guerilla sa Digmaang Pilipino–Amerikano.

Kasaysayan

Ginamit ng Rebolusyunaryong Hukbo noong 1896 ang edisyon ng regular na Kastilang hukbo na Ordenanza del Ejército upang i-organisa ang mga puwersa nito at maitatag ang isang karakter ng isang makabagong hukbo. Inilatag ang mga batas at regulasyong para sa re-organisasyon ng hukbo, kasama sa regulasyon ng ranggo at ang pag-akma ng makabagong pakikipaglaban, mga insinya ng bagong ranggo, at ang uniporme na kilala sa tawag na rayadillo. Ang Pilipinong pintor na si Juan Luna ay nabigyan ng kredito sa disenyong ito. Dinisenyo din ni Juan Luna ang insinya sa kuwelyo ng uniporme, ayon sa pagkaka-iba ng serbisyo: infantry, kabalyero, artilerya, mga inhinyerho, at mediko. Ang kanyang kapatid, si Heneral Antonio Luna ay kinomisyon siya sa isang gawain at binayaran ng personal para sa uniporme. Hindi bababa sa isang mananaliksik ang nag-sabi na si Juan Luna ay maaaring pinag-basehan ng tunika ayon sa English Norfolk jacket, dahil ang bersiyon ng Filipino ay hindi kopya ng anumang unipormeng Espanyol. Ang infantry na opisyal ay nakasuot ng asul na pantalon na may guhit na itim sa gilid pababa, habang ang mga kabalyero na opisyal ay nakasuot ng pulang pantalaon na may itim na guhit. Ang mga sundalo at batang mga opisyal naman ay ay may sobrerong gawa sa dayami  senior habang ang mga mataas na opisyal ay may suot na :en:Peaked cap.

Ang mga utos at sirkular ay inilabas sumasaklaw sa mga bagay tulad ng paggawa ng mga hukay at pagpapatibay, binigyan ng sandata ang mga kalalakihan na may edade 15 to 50 tulad ng pana at mga gulok, at itak bagamat ang mga opisyal ay  may hawak na Europeong mga espada, upang ma-engganyo ang mga sundalong Pilipino sa hukbong Espanyol na bumaligtad, pagkolekto ng mga walang laman na basyo ng bala para lagyan ng pulbura, pagbabawal ng mga hindi planadong atake, imbentaryo ng mga nakuhang armas at mga bala, pangangalap ng pondo, pagbili ng armas at suplay sa labas ng bansa, pagkakaisa ng kumandante militar, at hinihimok ang mayayaman na magbigay ng tulong sa mga sundalo .

Si Aguinaldo, matapos ang isang buwan ay nagdeklara ng kalayaan ng Pilipinas, lumikha ng pamantayan ng suweldo para sa mga opisyal sa hukbo: Kasunod ng lupon, ang isang brigada heneral ay tatanggap ng 600 piso taun-taon, at ang isang sarhento ng 72 na piso.
Nang sumiklab ang Digmaang Pilipino-Amerikano noong Pebrero 4, 1899, matinding pagkatalo sa lahat ng sektor. Maging si Antonio Luna ay hinimok si Apolinario Mabini, ang pinunong tagapayo ni Aguinaldo, na kumbinsihin ang Pangulo na ang pakikidigmang gerilya ay dpat na ipahayag  ng mas maaga sa Abril 1899. Ginawa ni Aguinaldo ang taktikang gerilya noong November 13, 1899, binuwag ang natitirang regular na hukbo at pagkatapos ng marami sa kanyang mga yunit ay nasira at nagkawatak-watak sa mga laban .

Arsenal
Ang mga Pilipino ay kapos sa mga modernong armas. karamihan sa kanilang mga sandata na nakuha mula sa mga Kastila, ay mga inayos lamang na armas kung hindi man ay mga tradisyunal na armas. Ang mga gamit na riple ng binubuong bagong hukbo ay ang Spanish M93 at ang Spanish Remington Rolling Block rifle]. Dagdag pa, habang nasa Hong Kong, si Emilio Aguinaldo ay bumile ng mga riple sa mga Amerikano. Dalawang batch na 2,000 na riple bawat isa ay may kasamang mga bala ang inorder at binayaran. Ang unang batch ay dumating ngunit hindi ang pangalawa. Sa kanyang liham kay Galicano Apacible, si Mariano Poncenaghanap din ng armas sa perhong domestiko at inetrnasyunal na nagbebenta sa bansang Hapon. Inalok siya ng ibang breech-loading o isang putok na riple sapagkat maraming mga bansa ay binabalewala ito pabor sa bago na bolt-action] na riple. Gayunman, walang anuman na nabanggit na may naganap na pagbili. Isa pang planong pagbili ay ang Murata rifle mula sa bansang Hapon subalit walang anuman na nakatala na napasakamay ito ng mga rebolusyunaryong Pilipino.

Nagsilbing armas ng Hukbong Pilipino ay ang mga nakuhang mga baril na Kastila katulad ng :en:Krupp, :en:Ordóñez guns, at Maxim-Nordenfelt multi-barreled guns. Mayroon ding improbisadong artileryang armas na gawa sa tubo na pinatibay ng kawayan o troso na kilala sa tawag na lantaka, na maari lamang paputukin ng minsan o dalawa.

Ranggo

Ang ebolusyon ng rebolusyonaryong insignia ng Pilipinas ay maaaring hatiin sa tatlong pangunahing yugto; maagang Katipunan, huling yugto ng Katipunan at hukbong Republikano.

Kulay ng Sangay
Noong 1898, ang gobyernong Pilipino any nagbigay ng mga kulay sa sangay ng dalawang beses:

Pagpapatala at panghihikayat
Noong rebolusyon laban sa Espanya, ang Katipunan ay nagbigay ng mga pulyetos sa mga tao upang himukin sila na sumama sa himagsikan. Sapagkat ang mga rebolusyunaryo ang naging mga regular na sundalo noong panahon ni Emilio Aguinaldo, inumpisahan nilang himukin ang mga kalalakihan ang ibang kababaihan na may edad 15 pataas bilang pagsisilbi sa bayan. Ilang mga Espanyol at Pilipinong naitala at mga opisyal og hukbong Espanya and hukbong dagat ng Espanya ay tumalikod sa Rebolusyunaryong hukbo, gayunpaman ang iba pang mga dayuhan at mga Amerikano ay boluntaryong sumama noong panahon ng rebolusyong

Ang pagpili sa rebolusyonaryong hukbo ay nagkabisa sa Pilipinas at ang serbisyong militar ay naging was sapilitan noong panahon ni Hen. Antonio Luna, ang pangunahing kumandante ng hukbo noong Digmaang Pilipino–Amerikano.

Rebolusyunaryong Hukbong Pang-dagat
Itinatag ang Rebolusyunaryong Hukbong Pang-dagat noong ikalawang yugto ng Himagsikang Pilipino nang si Heneral Emilio Aguinaldo ay itinatag ito. Noong Mayo 1, 1898, ang unang barko ay ibinigay ni Admiral George Dewey sa Rebolusyunaryong Hukbong Pang-dagat ay isang maliit na pinnace mula sa Reina Cristina ni Admiral Patricio Montojo,na pinangalanang Magdalo. Ang Hukbong pang-dagat ay maliit lamang noong una na may walong  Spanish steam launches na nakuha mula sa mga Espanyolc. Ang barko ay nilagyan ng 9-centimeter ng mga baril. Ang mga mayayaman, sina Leon Apacible, Manuel Lopez at Gliceria Marella de Villavicencio, ay nagbigay ng lima pang mga sasakyang dagat na mas malalaki, ang Taaleño, ang Balayan, ang Bulusan, ang Taal at ang Purísima Concepción. Ang00-ton inter-island tobacco steamer paglaon ay nagpalaks sa hukbo, ang Compania de Filipinas (pinangalanan na Filipinas), na binili mula Tsina at iba pang sasakyang pang-tubig na bigay ng mayayamang makabayan.

Ang mga istasyon ng hukbong-dagat kalaunan ay itinatag upang magsilbi bilang mga baseng tahanan ng mga barko sa mga sumusunod: 
Puerto ng Aparri
Puerto ng Legaspi
Puerto ng Balayan
Puerto ng Calapan
Puerto ng San Roque, Cavite

Noong Setyembre 26, 1898, si Aguinaldo ay hinirang si Kapitan Pascual Ledesma (isang kapitan ng pang merkadong barko) bilang Direktor ng  Bureau of the Navy, katulong si Kapitan Angel Pabie (isang ding kapitan ng pang merkadong barko). Matapos maipasa ang Konstitusyon ng Malolos ang hukbong pang-dagat ay nailipat sa Ministry of Foreign Relations  sa Department of War (matapos ay nakilalang Department of War and the Navy) na pinamunuan ni Hen. Mariano Trías.

Nang ang tensyon sa pagitan ng Pilipino at Amerikano ay sumiklab sa 1899 at nagpatuloy ang pagharang sa hukbong pang-dagat ng mga Amerikano, ang Hukbong pang-dagat ng Pilipinas ay nagsimulang masira.

Mga watawat at mga unang bandila ng rebolusyon

Mga pangkalahatang opisyales
Sa panahon na umiral ang Rebolusyunaryong hukbo , mahigit 100 indibidwal ang hinirang na may Heneral na grado. Sa iba pang detalye, tignan ang Listahan ng mga heneral na Pilipino sa Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano  na artikulo.

Iba pang kilalang opisyales

Heneral Águeda Kahabagan y Iniquinto - Kumandante ng Reserve Corps noong April 6, 1899. Ang nag-iisang babae sa talaan.
Korornel Agapito Bonzón
Korornel Felipe Salvador – Kumandante ng paksyon na Santa Iglesia.
Korornel Apolinar Vélez
Korornel Alejandro Avecilla
Korornel Francisco "Paco" Román – Katulong ni Tinyente Heneral Antonio Luna.
Korornel Manuel Bernal –  Katulong ni Tinyente Heneral Antonio Luna.
Korornel Pablo Tecson – Pinuno, Labanan sa Quingua.
Korornel Alipio Tecson – Supremong Kumandante Militar sa Tarlac noong 1900 at ipinatapon sa Guam. 
Korornel Simón Tecson – Namuno sa Labanan sa Baler; isa sa mga lumagda sa Konstitusyon ng Biak-na-Bato.
Korornel Simeón Villa
Korornel Luciano San Miguel
Korornel José Tagle –  Nakilala sa kanyang ginampanan sa Labanan sa Imus.
Tinyente Koronel Lázaro Macapagal – Kumandante opisyal sa pagbitay sa magkapatid na Andrés at Procopio Bonifacio.
Tinyente Koronel José Torres Bugallón – Bayani ng Labanan sa La Loma.
Tinyente Koronel Regino Díaz Relova – Lumaban bilang isa sa mga nanguna sa ilalim ni Heneral Juan Cailles sa lalawigan ng Laguna.
Major Manuel Quezon – Katulong ni Pangulong Emilio Aguinaldo. Pagkatapos ay sumunod sa kanya bilang pangalawang pangulo ng Pilipinas sa ilalim ng itinataguyod ng Estados Unidos na Komonwelt.
Major Eugenio Daza – Area Commander katimugang Samar at panglahatang kumandante at pangunahing nag-organisa ng Balangiga Encounter.
Major Juan Arce
Kapitan José Bernal – Katulong ni Tinyente Heneral Antonio Luna.
Kapitan Eduardo Rusca – Katulong ni Tinyente Heneral Antonio Luna.
Kapitan Pedro Janolino – Kumandante opisyal ng Batalyon ng Kawit.
Kapitan Vicente Roa
Kapitan Serapio Narváez – Opisyal ng 4th Company, Batalyon ng Morong.
Kapitan Cirilo Arenas- Kapitan ng Maguagui (Naic), Cavite.
Tinyente García – isa sa mga paboritong asintado ni Hen. Luna's sa Black Guard yunit.
Kabo Anastacio Félix – 4th Company, Batalyon ng Morong, unang Pilipinong nasawi sa Digmaang Pilipino-Amerikano.

Kilalang mga opisyal at kanilang katutubong pinagmulan

Army

Heneral Juan Cailles – Franco-Indian mestizo pinangunahan ang puwersang Pilipino sa Laguna
Heneral José Valesy Nazaraire – Spanish.
Brigada Heneral José Ignacio Paua – Purong Intsik na Heneral sa Hukbo.
Brigada Heneral B. Natividad – Gumanap na Kumandante ng Brigada sa Vigan sa ilalim ni Heneral Tinio.
Koronel Manuel Sityar – Kalahating Espanyol na Direktor ng Academía Militar de Malolos. Isang dating kapitan sa hukbong kolonyal ng Espanya na pumanig sa mga Pilipino.
Koronel Sebastian de Castro – Kastilang direktor ng hospital pang militar sa Malasiqui, Pangasinan.
Koronel Dámaso Ybarra y Thomas – Kastila.
Tinyente Koronel Potenciano Andrade – Kastila.
Estaquio Castellor – Pranseng mestizo na nanguna sa isang batalyon ng mga asintado.
Kumandante Candido Reyes – Guro sa Academía Militar de Malolos. Dating Sarhento sa hukbo ng Espanya.
Kumandante José Reyes – Guro sa Academía Militar de Malolos.Dating Sarhento sa hukbo ng Espanya.
Kumandante José Torres Bugallón – Kastilang opisyal na nagsilbi sa ilalim ni Heneral Luna.
Kapitan Antonio Costosa – Dating opisyal sa hukbo ng espanya.
Kapitan Tei Hara – Opisyal na Hapon na nakipaglaban sa Digmaang Pilipino-Amerikano kasama ang mga boluntaryong sundalo.
Kapitan Chizuno Iwamoto – Opisyal na Hapon na nagsilbi kay Emilio Aguinaldo. Returned to Japan after Aguinaldo's capture.
Isang Hapon na nagngangalang Tobira ("Tomvilla" sa talaan ng mga Amerikano) na isang adjutante kay Heneral Licerio Geronimo.
Kapitan David Fagen – Isang Aprikanong Amerikano Isang Kapitan na nagsilbi sa ilalim ni Heneral ng Brigada Urbano Lacuna. Dating Kabo sa United States Army 24th Colored Regiment.
Kapitan Francisco Espina – Kastila.
Kapitan Estanislao de los Reyes – Kastilang aide-de-camp kay Heneral Tinio.
Kapitan Feliciano Ramoso – Kastilang aide-de-camp kay Heneral Tinio.
Kapitan Mariano Queri – Kastilang opisyal na nagsilbi sa ilalim ni Heneral Luna bilang guro sa Academía Militar de Malolos at naging director-general ng departamentong pangdigmaan.
Kapitan Camillo Richairdi – Italiano.
Kapitan Telesforo Centeno – Kastila.
Kapitan Arthur Howard – Amerikano na tumakas mula sa 1st California Volunteer.
Kapitan Glen Morgan – Amerikano na nag-organisa ng mga pwersang paglaban sa gitnang Mindanao.
Kapitan John Miller – Amerikano na nag-organisa ng mga pwersang paglaban sa gitnang Mindanao.
Kapitan Russel – Amerikanong tumakas sa 10th Infantry.
Tinyente Danfort – Amerikanong tumakas sa 10th Infantry.
Tinyente Maximino Lazo – Kastila.
Tinyente Gabriel Badelly Méndez – Cubano.
ika-2 Tinyente Segundo Paz – Kastila.
Tinyente Alejandro Quirulgico – Kastila.
Tinyente Rafael Madina – Kastila.
Tinyente Saburo Nakamori – Hapon.
Tinyente Arsenio Romero – Kastila.
Private John Allane – Hukbong Sandatahan ng Estados Unidos.
Private Harry Dennis Hukbong Sandatahan ng Estados Unidos- bumaligtad ng panig noong Digmaang Pilipino-Amerikano .
Private William Hyer – Hukbong Sandatahan ng Estados Unidos.
Private Meeks (hindi nakilala ang buong pangalan) – United States Army.
Private George Raymond – 41st Infantry, United States Army.
Private Maurice Sibley – 16th Infantry, United States Army.
Private John Wagner – United States Army.
Private Edward Walpole – United States Army.
Henry Richter – Amerikanong tumakas mula sa 9th Cavalry.
Gorth Shores – Amerikanong tumakas mula sa 9th Cavalry.
Fred Hunter – Amerikanong tumakas mula sa 9th Cavalry.
William Denten – Amerikanong tumakas at nagsilbi kay Heneral Lukban sa Samar.
Enrique Warren – Amerikanong tumakas at nagsilbi kay Francisco Makabulos in Tarlac.
Frank Mekin - Amerikanong tumakas mula sa 37th Infantry at nagsilbi bilang Tinyente sa ilalim ni Heneral Juan Cailles.
Earl Guenther - Amerikanong tumakas at isang tagapangalaga ng kantina mula sa37th Infantry sa garison ng Paete na nagsilbi sa ilalim ni Heneral Juan Cailles.
Antonio Prisco – Kastila.
Manuel Alberto – Kastila.
Eugenia Plona – Kastila aide-de-camp kay Baldermo Aguinaldo.
Alexander MacIntosh – Ingles.
William McAllister – Ingles.
Charles MacKinley – Isang Ingles na nagsilbi sa Laoag.
James O'Brian – Ingles.

Navy
Kapitan Vicente Catalán – Flag officer in-Command  ng Philippine Navy. Isang dating myembro ng Royal Spanish Navy at isang Criollo mula sa Cuba.

Tignan din

Sandatahang Lakas ng Pilipinas
Kasaysayang Militar ng Pilipinas
Hukbong Katihan ng Pilipinas
Katipunan
Hukbong Katihan ng Komonwelt ng Pilipinas
Luna sharpshooters

Sanggunian

Bibliograpiya

Sa popular na media 
The Philippine revolutionary army has been mentioned in several books and films.

Aklat

Pelikula 
 Teniente Rosario (1937) 
 Dugo sa Kapirasong Lupa (1975)
 Ganito Kami Noon, Paano Kayo Ngayon? (1976)
 Aguila (1980)
 Tirad Pass: The Last Stand of Gen. Gregorio del Pilar (1996)
 José Rizal (1998)
 Baler (2008)
 Amigo (2010)
 El Presidente (2012)
 Bonifacio: Ang Unang Pangulo (2014)
 Heneral Luna (2015) 
 Goyo: Ang Batang Heneral'' (2018)

Panglabas na sanggunian 
 Philippines Independence Armies: Insignia 1896 – 1902
 
 Images of Filipino Republican Army rayadillo tunics

Himagsikang Pilipino