Ebanghelyo ni Lucas

Ang Ebanghelyo ni Lucas, Ebanghelyo ayon kay Lucas, o ang Mabuting Balita ayon kay Lucas ay isang aklat sa Bagong Tipan ng Bibliya at kabilang sa mga ebanghelyo.  Isinulat ito ni San Lucas.  Sinasabing karugtong ng ebanghelyong ito ang Aklat ng mga Gawa ng mga Alagad.

Komposisyon
Ang tradisyonal na paniniwala sa petsa ng pagkakasulat ng Ebanghelyo ni Lucas ay sa simula ng 59 o 60 CE. Ang may-akda nito ay umamin ng pamilyaridad sa mga mas naunang ebanghelyo (Lucas 1:1). Bagaman ang mga semitismo ay umiiral sa buong Ebanghelyo ni Lucas, ito ay isinulat sa Griyegong Koiner. Tulad ng Ebanghelyo ni Marcos ngunit hindi tulad ng Ebanghelyo ni Mateo, ang nilalayong mambabasa ng aklat na ito ang mga mamamayang nagsasalita ng Griyego sa rehiyong ito at sumisiguro sa mga mambabasa nito ang Kristiyanismo ay isang internasyonal na relihiyon at hindi lamang eklusibong sektang Hudyo.

Mga ebanghelyong sinoptiko

Ang mga ebanghelyo ni Lucas, Mateo at Marcos na tinatawag na mga ebanghelyong sinoptiko ay kinabibilangan ng maraming pare parehong kuwento na kalimitan ay nasa parehong pagkakasunod sunod at minsan ay sa eksaktong mga pananalita. Ang pinakamalawak na tinatanggap ng mga skolar ng Bibliya na paliwanag para dito ang hipotesis ng dalawang-pinagkunan (two-source hypothesis). Ang pananaw na ito ay nagsasaad na ang parehong Ebanghelyo ni Mateo at Ebanghelyo ni Lucas ay humiram o kumopya sa Ebanghelyo ni Marcos at sa isang kalipunan ng mga kasabihan na tinatawag na Dokumentong Q. Ang Dokumentong Q ang nagpapaliwanag ng mga talata o kuwentong pinagsasaluhan ng parehong Ebanghelyo ni Lucas at Mateo ngunit hindi matatagpuan sa Ebanghelyo ni Marcos.

Sa aklat na The Four Gospels: A Study of Origins (1924) ni Burnett Hillman Streeter, kanyang ipingatwiran ang isa pang pinagkunan ni Ebanghelyo ni Lucas na tinatawag na pinagkunang L (L source) na pinagbatayan ng materyal sa aklat na ito na walang katulad sa Ebanghelyo ni Marcos o Mateo. (See the Four Document Hypothesis )

Mga pinagkunan
Ang tradisyonal na pananaw ay ang Ebanghelyo ni Lucas na hindi saksi (eyewitness) sa ministerio ni Hesus ay sumulat ng ebanghelyong ito pagkatapos tipunin ang pinakamahuhusay na mga pinagkunan ng impormasyon na kanyang nakuha (Lucas 1:1-4). Ang pananaw naman ng halos lahat ng skolar ng Bibliya ang hipotesis ng dalawang-pinagkunan na nagsasaad na ang may-akda ng Ebanghelyo ni Lucas ay kumopya sa Ebanghelyo ni Marcos at sa Dokumentong Q.

Ebanghelyo ni Marcos

Ang karamihan sa mga modernong skolar ng Bibliya ay umaayon na pinagbatayan ng may-akda ng Ebanghelyo ni Lucas ang Ebanghelyo ni Marcos. Ayon din sa mga skolar ng Bibliya, ang Ebanghelyo ni Marcos ang pinaka-unang ebanghelyo sa kanon ng Bagong Tipan at ang pinagbatayan ng parehong Ebanghelyo ni Mateo at Ebanghelyo ni Lucas.

Ang Ebanghelyo ni Marcos ay maiksi at isinulat sa Griyegong Koine (karaniwang Griyego). Ito ay nagbibigay ng pangkalahatang kronolohiya mula sa bautismo ni Hesus hanggang sa walang lamang libingan nito. Gayunpaman, ang Ebanghelyo ni Lucas ay minsang nagtatanghal ng ng mga pangyayari sa ibang kaayusan upang mas maliwanag na suportahan ang kanyang mga pagbibigay diin. Halimbawa, ang Ebanghelyo ni Marcos ay nagsasaad na inakay ni Hesus ang kanyang mga alagad bago siya magsagawa ng mga himala. Sa Ebanghelyo ni Lucas naman, ang pag-akay sa mga alagad ay inilipat pagkatapos ng paggawa ng unang himala ni Hesus.

Dokumentong Q

Ang karamihan sa mga skolar ng Bibliya ay naniniwalang ginamit ng may-akda ng Ebanghelyo ni Lucas ang Dokumentong Q bilang ikalawang pinagbatayan. Ang Dokumentong Q (Aleman ng "Quelle" na ang ibig sabihin ang "pinagkunan") ay isang hipotetikal na mga kalipunan ng kasabihan ni Hesus. Sa hipotesis ng dalawang-pinagkunan, ang Dokumentong Q ang nagpapaliwanag ng pinagsaluhang materyal na nasa Ebanghelyo ni Mateo at Ebanghelyo ni Lucas na wala sa Ebanghelyo ni marcos gaya ng Ama Namin (Lord's prayer).

Ebanghelyo ni Mateo
Nangatwiran si Martin Hengel na ang may-akda ng Ebanghelyo ni Lucas ay gumamit rin ng Ebanghelyo ni Mateo na ikalawang ebanghelyong sinoptiko.

Pinagkunang L 
Ang materyal na natatangi sa Ebanghelyo ni Lucas ay sinasabing hinango sa pinagkunang tinatawag na pinagkunang L na sinasabing hinango sa tradisyonal ipinasa ng bibig.

Maliwanag na ang may-akda ng Lucas ay pormal na humugot ng mga pirasong hanay ng mga "katuruan" ng Kristiyanismo at isinama ito sa ebanghelyong ito. Ang isang halimbawa nito ang Magnificat kung saan pinuri ni Marya na ina ni Hesus ang diyos. 

Ang mga salaysay ng kapanganak sa parehong Ebanghelyo ni Lucas at Ebanghelyo ni Mateo ang pinakahuling bahagi ng mga ebanghelyong ito. Luke may have originally begun with verses 3:1-7, a second prologue.

Ang mga paghahambing ay ginawa sa pagitan ng salaysay na pagpapahayag (annunciation) sa Ebanghelyo ni Lucas sa manuskritong Q4Q246 ng Mga skrolyo ng Patay na Dagat (Dead Sea Scrolls). Ang skrolyo ng Patay na Dagat ay isinulat ng mga Essene mula 150 BCE hanggang 70 CE na isang sektang Hudaismo na ang ilang mga katuruan ay kapareho ng sa Kristiyanismo.:
“He will be great, and will be called the Son of the Most High … The power of the Most High will overshadow you; therefore the child to be born will be called holy, the Son of God” (Luke 1:32, 35).

Siya ay magiging dakila at tatawaging Anak ng Kataas Taasan...Sasaiyo ang Espiritu Santo at mapapasailalim ka sa kapangyarihan ng Kataas-taasang Diyos. Dahil dito, ang isisilang mo'y banal at tatawaging Anak ng Diyos. 

“[X] shall be great upon the earth. [O king, all (people) shall] make [peace], and all shall serve [him. He shall be called the son of] the [G]reat [God], and by his name shall he be hailed (as) the Son of God, and they shall call him Son of the Most High.” (Dead Sea scrolls manuscript Q4Q246)
Magiging dakila sa mundo. O hari, lahat (ng mga tao) ay makikipag payapaan at ang lahat ay sasamba sa [kanya. Siya ay tatawaging anak ng] [Diyos] na Dakila, at sa kanyang pangalan ay tatanghalin (bilang) Anak ng Diyos at tatawagin nila siyang Anak ng Kataas Taasan.

Ang pagkakapareho ng nilalamang ito ay inilarawan na "mahirap na maiwasan ang konklusyong ang Ebanghelyo ni Lucas ay nakabatay sa isang paraan na direkta o hindi direkta sa matagal nang nawalang teksto mula sa Qumran.

Griyego

Ang mga aklat ng Bagong Tipan ay isinulat sa Griyego. Ang istilo ng Ebanghelyo ni Lucas ang pinaka literaryo sa lahat ng mga aklat na ito.

May akda

Bagaman ang ebanghelyong ito ay nakapagpatuloy sa anyong anonimo (hindi kilala), itinuturing na ang pangalan ay alam ng pinatutungkulan (o pinadalhan) nito si Theophilus. Ang may-akda ay malamang na isang Kristiyanong hentil  Kung sino man ang may-akda nito ay isang may mataas na pinag-aralan, labis na nakapaglakbay, konektado at labis na nakapagbasa. Sa panahong kanyang nilikha ang ebanghelyong ito, siya ay isang labis na may kasanayan at may kakayahang may-akda na nagawang lumikha ng malawak na iba ibang anyong pampanitikan ayon sa mga hinihingi ng sandali.

Ang may-akda ng Ebanghelyo ni Lucas ay nagpapalagay ng isang kaalam sa Lumang Tipan at kasaysayang Hudyo (1:7; 4:38; 9:9-10 & 9:28-36). Ang katunayan, "ang may-akda ng Lucas ay natanto ang kanyang sarili bilang isang Hudyo".

Ayon sa mga skolar, ang Ebanghelyo ni Lucas at ang Mga Gawa ng mga Apostol ay parehong isinulat ng parehong may-akda. Ang pinakadirektang ebidensiya ay nagmumula sa mga panimula ng parehong aklat na ito na pinadala kay Theophilus at ang panimula ng Gawa ng mga Apostol ay hayagang may reperensiya sa "aking dating aklat" tungkol sa buhay ni Hesus. Sa karagadagan, may mga linguistiko at teolohikal na pagkakatulad sa pagitan ng dalawang aklat na ito na nagmumungkahing ang mga ito ay may karaniwang may-akda. Both books also contain common interests. Linguistic and theological agreements and cross-references between the books indicate that they are from the same author.

Ayon sa mga ama ng simbahan na sina Irenaeus (c. 170), Clement ng Alexandria, Origen, at Tertullian, ang Ebanghelyo ni Lucas ay isinulat ni Lucas. Ang manuskritong P75 (circa 200 CE) ay may atribusyon ng "Ebanghelyo ayon kay Lucas", bagaman may isa pang manuskrito na P4 na posibleng mas nauna sa Papyrus sa 75 na walang atribusyong ganito.

Pananaw ng mga skolar
Ayon sa nangingibabaw na pananaw ng mga skolar ng Bagong Tipan, ang ebidensiya na hindi si Lucas ang may-akda ay sapat na malakas at ang may-akda ay hindi alamm. Ang Gawa ng mga Apostol ay sumasalungat sa mga epistula ni Pablo gaya ng ikalawang paglalakbay ni Apostol Pablo sa Jerusalem para sa konsehong apostoliko. Si Pablo ay nagbigay diin sa kamatayan ni Hesus samantalang ang may-akda ng Lucas ay nagbigay diin sa pagdurusa ni Hesus at mayroong mga pagkakaiba sa eskatolihiya at Batas ng Hudaismo. Inilarawan ni Pablo si Lucas bilang isang "minamahal na manggagamot" na nagdulot kay Hobart noong 1882 na mag-angkin na ang bokabularyong ginamit sa Lukas-Gawa ay nagmumungkahing ang may-akda nito ay may pagsasanay medikal. Gayunpaman, ang pagpapalagay na ito ay sinalungat ng isang maimpluwensiya (influential) na pag-aaral ni Cadbury noong 1926 at tinalikuran na. Bagkus, ay pinaniniwalaan ngayon na ang wika ay nagpapakita lamang ng karaniwang edukasyong Griyego.

Petsa ng pagkakasulat
Ayon sa karamihan ng mga skolar ng Bagong TIpan, ang aklat na ito ay isinulat noong mga c 80–90 CE, bagaman ang ilan mga konserbatibong komentador ng Bibliya ay naniniwalang ito ay isinulat noong mga c. 60–65 CE.

75-100 CE
Ang karamihan sa mga skolar ng Bibliya ay tumuturing sa Ebanghelyo ni Marcos bilang pinagbatayan ng may-akda ng Ebanghelyo ni Lucas. Ayon din sa mga skolar ng Bibliya, ang Markos ay isinulat sa panahon ng pagkakawasak ng Templo sa Jesusalem noong mga 70 CE kaya ang Ebanghelyo ni Lucas ay hindi maaaring isulat bago ang 70 CE. Ang mga skolar ay naniniwalang ang prediksiyon ng pagkawasak ng templo ay hindi maaaring resulta ng paghula ni Hesus ng hinaharap ngunit may kapakinabangan ng pagkakaalam ng nakaraan tungkol sa mga spesipikong detalye. Ayon sa mga skolar, ang Lucas 21:5-30 ay sapat na spesipiko na mas spesipiko pa sa Ebanghelyo ni Marcos o Ebanghelyo ni Mateo na ang isang petsa pagkatapos ng 70 ay tila kinakailangan. Ayon sa  skolar ng Biblia na si S. Brown, ang mga reperensiya sa pagkawasak ng templo sa Jerusalem ay makikitang ebidensiya ng petsang pagktapos ng 70 CE. Ang mga skolar na ito ay nagmungkahi ng petsang pagkakasulat ng Ebanghelyo ni Lucas mula 75 CE hanggang 100 CE. Ang suporta sa kalaunang petsa ay nagmula sa iba't ibang mga dahilan. Ang mga pagkakaiba ng mga kronolohiya, istilo at teolohiya ay nagmumungkahing ang may-akda ng Lucas-Gawa ay hindi pamilyar sa walang katulad na teolohiya ni Pablo kundi bagkus ay isinulat mga dekada o higit pagkatapos ng petsa nito kung saan ang mahalagang pagtutugma sa pagitan ng iba't ibang mga tradisyon sa loob ng sinaunang Kristiyanismo ay nangyari. Sa karagdagan, ang Lucas-Gawa ay may mga pananaw sa kristolohiya ni Hesus, eskatolohiya (pagwawakas ng panahon), soteiolohiya (kaligtasan) na katulad ng matatagpuan sa mga epistulang Pastoral ni Pablo at kalimitang nakikita bilang pseudonymous (may pekeng pangalan) at may kalaunang petsa kesa sa mga ibang sulat ni Pablo.

Ang mga skolar ng Jesus Seminar ay nangatwirang ang mga salaysay ng kapanganak sa Lucas at Mateo ay mga kalaunang idinagdag (interpolation) sa kalaunang manuskrito ng mga ebanghelyong ito tungkol kay Hesus.
 Sa pananaw na ito, ang Lucas ay maaaring orihinal na nagsimula sa Lucas 3:1 kay Juan Bautista.

Ang terminus ad quem, o ang pinakahuling posibleng petsa para sa Ebanghelyo ni Lucas ay nakatali sa pinakaunang mga manuskritong papyrus na naglalaman ng mga bahagi ng Lucas (huli nang ika-2 siglo/simula ng ika-3 siglo CE) gayundin mula sa gitna hanggang huli ng ika-2 siglong CE mga kasulatan na sumipi (quoted) o sumangguni sa Ebanghelyo ni Lucas. Ang Lucas ay makikita sa  Didache, mga kasulatang Gnostiko nina Basilides at Valentinus,  mga apolohetiko ng ama ng simbahan na si Justin Martyr at gayundin ay ginamit ni Marcion. Ayon sa skolar na si Helmut Koester, bukod kay Marcion, "walang ebidensiya ng paggamit nito bago ang  ca. 150 CE. Sa gitna ng ikalawang siglo CE, ang isang binagong bersiyon ng Ebanghelyo ni Lucas ang tanging ebanghelyong tinanggap ni Marcion na tinawag na heretiko ng mga ama ng simbahan.

Layunin 
Naging layunin ni San Lucas sa ebanghelyong ito ang mabigyan ng mas matibay na kaalaman ang mga Kristiyano tungkol sa pananampalataya.

Paglalarawan 
Ito ang pinakamahabang ebanghelyo sa Bagong Tipan ng Bibliya.  Sinulat ito ni San Lucas noong bago maganap ang pagkawasak ng Herusalem noong mga 70.  Pinaniniwalaang sa panahong mula 63 hanggang 64, o himigit-kumulang, nasulat ang ebanghelyong sapagkat hindi ito bumabanggit ng anuman ukol sa pangyayari ng pagkawasak ng Herusalem.  May mga bagay-bagay na isinulat si San Lucas na hindi matatagpuan sa ibang mga kasamang ebanghelyo sa Bibliya.  Ilan sa mga halimbawa ng mga ito ang talinghaga hinggil sa "Publikano at Pariseo," ang "Anak na Alibugha" (o "Alibughang Anak"), at ang "Dives at Lazaro."

Mga bahagi 
Binubuo ng limang mga bahagi ang Ebanghelyo ni Lucas:
 Kamusmusan ni Hesus (1–2)
 Pangangaral ni Hesus sa Galilea (3, 1 - 9, 50)
 Patungo sa Herusalem (9, 51–19, 28)
 Pangangaral ni Hesus sa Herusalem (19, 29 - 21, 38)
 Paghihirap, Pagkamatay, at Muling Pagkabuhay ni Hesus (22–24)

Mga sanggunian

Mga panlabas na kawing 

 Ebanghelyo ni Lucas (Luke), mula sa Ang Dating Biblia (1905)
 Ang Magandang Balita ayon kay Lucas, Buong Bibliya sa wikang Tagalog, mula sa AngBiblia.net
 Ebanghelyo ni Lucas, Ang Salita ng Diyos (SND, 1998), Bibliyang Tagalog sa Internet (Bagong Tipan), BiblesInternational, BibleGateway.com

Bagong Tipan
Mga Ebanghelyo