Dinastiyang Han

Ang Dinastiyang Han (Tsino: 漢朝; Pinyin: Hàn cháo) ang pangalawang imperyal na dinastiya ng Tsina (206 BK–220 AD), sumunod sa Dinastiyang Qin. Umiral ng mahigit na 4 na siglo, ang Dinastiyang Han ay tinagurian na unang ginintuang panahon sa kasaysayan ng Tsina. Ito ay itinatag ng pinunong rebelde na si Liu Bang, kilala pagkatapos ng pagkamatay bilang Emperador Gaozu ng Han, at sandaling naantala ng Dinastiyang Xin (9-23 AD) ng pansamantalang puno na si Wang Mang. Itong hintong sandali ang naghihiwalay sa Dinastiyang Han sa dalawang kapanahunan: ang Kanluraning Han o Dating Han (206 BK–9 AD) at ang Silanganing Han o Huling Han (25–220 AD). 

Ang emperador ang nasa kasukdulan ng lipunan ng Han. Siya ang namuno sa pamahalaan ng Han ngunit ang kaniyang kapangyarihan ay hati sa parehong maharlika at mga hinirang na ministro na kung saan ang karamihan ay nanggaling sa mga aral.

Kasaysayan

Kanluraning Dinastiyang Han
Ang unang imperyal na dinastiya ng Tsina ay ang Dinastiyang Qin (221-206 BK). Pinag-isa ng Qin ang Mga Naglalabanang Estado ng Tsina sa paraan ng  pananakop, ngunit humina ang imperyo matapos pumanaw ang unang emperador na si Qin Shi Huangdi. Sa loob ng 4 na taon, nawalan ng kapangyarihan ang dinastiya sa kalagitnaan ng paghihimagsik. Dalawang dating mga rebeldeng pinuno, si Xiang Yu (d. 202 BK) ng Chu at Liu Bang (kam. 195 BK) ng Han, ay bumahagi sa isang digmaan upang magpasya kung sino ang magiging hegemon ng Tsina, na ngayon ay naghiwahiwalay sa 18 mga kaharian, bawat isa nanunumpa ng katapatan kay Xiang Yu o Liu Bang. Kahit napatunayang may kakayahang komandante si Xiang Yu, natalo siya ni Liu Bang sa Laban ng Gaixia (202 BK), sa kasalukuyang Anhui.

Paghahari ni Wang Mang at Digmaang Sibil
Naging unang emperatris si Wang Zhengjun (71 BK–13 AD), pagkatapos emperatris dowager at sa huli, enggrandeng emperatris dowager sa mga paghahari ng mga emperador na sina Emperador Yuan (r. 49–33 BK), Cheng (r. 33–7 BK), at Ai (r. 7–1 BK).

Silanganing Han
Ang Silanganing Han, kilala rin bilang Huling Han, opisyal na nagsimula noong ika-5 ng Agosto AD 25, noong naging emperador si Liu Xiu ng Han. Sa gitna ng malawakang paghihimagsik laban kay Wang Mang, ang estado ng Goguryeo ay naging malayang manalakay ng mga Koryanong commanderies ng Han; hindi pinatibay ng Han ang kontrol sa rehiyon hanggang AD 30. Ang Magkakapatid na Trưng ng Vietnam nagrebelde laban sa Han noong AD 40.

Katapusan ng Dinastiyang Han

Lipinunan at kultura

Antaspanlipunan

Kasal, kasarian, at pagkakamag-anak

Edukasyon, panitikan, at pilosopiya

Batas at kaayusan

Pagkain

Pananamit
Ang mga uri ng pananamit at materyales na ginamit noong panahon ng Han ay nakadepende sa antaspanlipunan.

Relihiyon, kosmolohiya, at metapisika

Ekonomiya

Agham, teknolohiya, at inhenyeriya

Mga sanggunian

Kasaysayan ng Tsina