Orion (talampad)

Ang Orion ay isang kilalang konstelasyon na matatagpuan sa celestial equator at nakikita sa buong mundo. Ito ay isa sa mga pinaka-kapansin-pansin at madaling makilala na mga talanyo sa kalangitan sa gabi. Ipinangalan ito kay Orion, isang mangangaso sa mitolohiyang Griyego. Taglay nito ang asterismong Orion's belt o Balatik na ipinangalan mula sa kahawig nitong 'balatik,' isang uri ng patibong na ginagamit ng mga sinaunang Pilipino. Ang mga pinakamaliwanag na bituin nito ay ang Rigel (Beta Orionis) at Betelgeuse (Alpha Orionis).

Lokasyon at lawak 
Pinaliligiran ang Orion ng talanyong Taurus sa hilagang-kanluran, ng Eridanus sa timog-kanluran, Lepus sa timog, Monoceros sa silangan, at Gemini sa hilagang-silangan. Ika-26 na pinakamalaki sa 88 talanyo ang Orion na sumasaklaw ng 594 digri kwadrado ang lawak. Ang mga hangganan ng talanyong ito, na inilarawan ng Belhikang astronomo na si Eugene Delporte noong 1930 ay may hugis na may 26 gilid. Sa sistemang equatorial coordinate, ang kanang asensiyon (RA) ng mga hangganang ito ay nasa pagitan ng  at , habang ang deklinasyon naman ay nasa pagitan ng 22.87° at -10.97°. Ang daglat ng talanyo, na inaprubahan ng Pandaigdigang Unyong Astronomiko noong 1922, ay "Ori."

Nasa timog ng plane ng ekliptik ang Orion bagaman nagkataong nakahimlay ito sa celestial na ekwador dahil ang puwesto sa ekliptik na umaayon sa solstisyo ng Hunyo ay malapit sa hangganan ng Gemini at Taurus na nasa dakong hilaga ng Orion. Pinakanatatanaw ang Orion sa panggabing kalangitan ng Hilagang Emisperyo mula Enero hanggang Abril. Sa mga rehiyong tropiko (yung mga lugar na pawang 0° hanggang 8° latitud mula sa ekwador), dumaraan ang talanyong ito sa zenit; makikita rin ito sa itaas ng ulo kapag tumingala kapag hatinggabi ng Disyembre at sa gabi ng Pebrero sa mga nasabing lugar.

Gabay sa nabigasyon 

Nakatutulong nang husto ang Orion bilang gabay upang matukoy ang lugar ng iba pang mga bitwin. Sa pamamagitan ng pagguhit ng linya ng Balatik (Orion's belt) pa-timog silangan, mahahanap ang pwesto ng bituing Sirius (α CMa); kapag pahilagang-kanluran, mahahanap naman ang Aldebaran (α Tau). Ang pagguhit naman ng pa-silangang linya na daraan sa mga 'balikat' ng talanyo ay papunta sa direksyon ng Procyon (α CMi). Samantala, ang linya mula Rigel patungong Betelgeuse ay magtuturo sa direksyon ng mga bituin ng Castor at Pollux.

Istruktura 
Ang pitong pinakamaliliwanag na mga bituin ng Orion ay bumubuo ng hugis orasa sa kalangitan ng gabi. Ang "ulo" ay ang ikawalong pinakamaliwanag na bituin, ang bituing Meissa. Sa gitna ay ang "sinturon ni Orion" (o Balatik sa etnoastronomiyang Pilipino), na binubuo ng tatlong bituin: Alnitak, Alnilam, at Mintaka. Mula sa baba ng "sinturon" ay linya ng tatlo pang tala na bumubuo sa "espada ni Orion".

Mga pinakamaliwanag na bituin 
Ang Betelgeuse ang bituing may pinakamatingkad na maliwanag na kalakhan, kung kaya ay may designasyong "alpha" (α) sa titik Griyego, bagaman sa usapin ng lubos na liwanag, pumapangalawa lamang ito sa Rigel.

Mga deep-sky object 
Sa "espadang" bahagi ng talanyo ay matatagpuan ang Nebula ni Orion (M42) at mga klaster ng mga bituin sa pusod nito, ang Trapezium. Gamit lang ng isang largabista, makikita na ang mga ulap at maliwanag na gaas at alikabok, maging ang mga umuusbong na tala. Sa pagmamasid ng Chandra X-ray Observatory, natuklasan ang napakataas na temperatura ng mga pangunahing bituin at mga rehiyon kung saan nabubuo ang mga bituin sa loob ng nebula, na umaabot sa 60,000 kelvin.

Ang M78 (NGC 2068) naman ay isang nebula sa talanyong Orion. May kalakhang liwanag na 8.0, mas mahina ang liwanag nito kumpara sa Nebula ni Orion sa timog nito bagaman kapareho lang ito halos ng layo mula sa daigdig (1,600 sinag-taon). Madali itong mapagkamalang kometa. Isa pang medyo maliwanag na nebula sa Orion ay ang NGC 1999 na malapit din sa Nebula ni Orion. May kalakhang liwanag ito na 10.5 at may layong 1,500 sinag-taon mula sa daigdig. Parehong may baryanteng bituin (variable star) o bituing regular na nagbabago ng liwanag ang mga nabanggit na mga nebula.

May isa pang sikat na nebula ang talanyong ito, ang Horsehead Nebula (o IC 434), na mahahanap malapit sa ζ Orionis. Mayroon itong maitim na ulap na kawangis ng ulo ng kabayo, kung kaya ganoon ang pangalan nito.

Kasaysayan at mitolohiya

Mga sinaunang Greco-Romano 
Sa mitolohiyang Griyego, si Orion ay isang higante at napakalakas na mangagaso na anak ni Euryale, isang Gorgon, at ni Poseidon (o Neptuno), ang diyos ng karagatan. Ayon sa isang bersyon ng mito, nagyabang si Orion na kaya niyang patayin ang lahat ng hayop sa daigdig, na siyang ikinagalit ng diyosang si Gaia, na nagpadala ng makamandag na alakdan sa mangagaso. Nang mamatay ang mangangaso, ginawang talanyo ang kanyang katawan. Ito rin ang itinuturong dahilan kung bakit sinasabing hindi magkasabay na umiiral sa langit ang talanyong Orion at talanyong Scorpio. Gayunman, may isang bersyon na linusan daw ni Ophiuchus si Orion, na isang dahilan kung bakit daw matatagpuan sa pagitan ng Orion at Scorpio ang talanyo ni Ophiuchus.

Nabanggit din ang talanyo sa Odes (Ode 3.27.18) ni Horacio, sa Odyssey (Aklat 5, linya 283) at Iliad ni Homer, at Aeneid (Aklat 1, linya 535) ni Virgil.

Mga Austronesyano at sinaunang mga Pilipino 

Iba-iba naman ang pagpapakahulugan ng mga Austronesyo sa mga bituing bumubuo sa Orion. Para sa mga taga-Polynesia, ang mga bituing ito ay ang Heiheionakeiki, na kawangis ang pigura ng isang bata na binuo gamit ng pisi. Para naman sa mga sinaunang mga Pilipino, ang sinturon ni Orion ay tinaguri nilang "balatik" dahil sa pagkakahawig nito sa isang uri ng kapangalan na patibong na kayang pumana nang mag-isa at ginagamit na panghuli ng mga baboy-ramo. Dahil sa kolonisasyon ng mga Espanyol, naging "Tres Marias" o "Tatlong Maria" ang tawag ng ibang mga pangkat-etniko sa sinturon.

Sa tradisyon ng mga Maori naman, ang pag-angat ng bitwing Rigel (na tinatawag nilang Puanga o Puaka) bago ang bukang-liwayway sa kalagitnaan ng taglamig ay hudyat ng pagdiriwang nila ng Matariki o ang pagsisimula ng kanilang taon.

Hinaharap 

Dahil sa presesyon ng aksis ng Daigdig, mag-iiba ng pwesto ang Orion sa panlangit na timbulog. Ililipat ng presesyon pa-timog ang pwesto ng Orion at sa loob ng 14,000 na taon, masyado nang nasa timog ang Orion kung kaya ay di na makikita sa mga lugar na nasa latitud ng Gran Britanya. 

Dahil sa dahan-dahang paggalaw ng mismong mga bituin ng Orion sa paglipas ng panahon, lalayo rin ang mga bituing ito sa sa't isa. Gayunman, dahil napakalayo ng mga pinakamaliliwanag na bituin ng Orion mula sa daigdig, hindi mahahalata ang epekto ng paglayo ng mga bituing ito at makikilala pa rin ang pangkalahatang hugis nito habang ang iba pang mga talanyo ay lubhang mag-iiba ng hugis. May ilan namang mga bituin nito, tulad ng Betelgeuse, ang puputok bilang supernova at kukupas kamakalawa.

Mga sanggunian

Mga tala 
1. Isa sa mga "tala" ay sa aktwal, isang nebula, ang Nebula ni Orion

Mga sipi 

Mga konstelasyon
Astronomiya