Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway

Ang Tarlac-Pangasinan-La Union Expressway (TPLEx) ay isang 89.21 kilometro (o 55.43 milyang) mabilisang daanan (expressway) na kasalukuyang ginagawa sa hilaga ng Maynila. Pinaguugnay nito ang gitna at hilagang Luzon, kung saan ang pinakatimog na dulo nito ay sa Lungsod ng Tarlac at ang pinakahilagang dulo nito ay sa Rosario, La Union.

Ang unang bahagi ng proyekto, mula Lungsod ng Tarlac hanggang Pura, ay pinapatakbo sa isang batayang "soft opening" mula Oktubre 31, 2013, at naging handa ito sa buong operasyon noong Nobyembre 2013.

Bahagi ng ikalawang bahagi na aabot hanggang Ramos ay nagbukas noong Disyembre 23, 2013. Ang natitirang bahagi mula Anao hanggang Rosales ay binuksan noong Abril 2014, at ang nalalabing bahagi na nag-uugnay ng Rosario sa Urdaneta ay binuksan noong Disyembre 20 sa parehong taon.

Bahagyang binuksan ang ikatlong bahagi papuntang Binalonan noong 2016, at papuntang Pozorrubio noong 2017. Binuksan ang huling bahagi ng kabuoang mabilisang daanan mula Pozorrubio hanggang Rosario noong Hulyo 15, 2020.

May mga panukala na pahabain ang mabilisang daanan hanggang sa Laoag, Ilocos Norte.

Ang TPLEx ay karugtong ng North Luzon Expressway at Subic–Clark–Tarlac Expressway mula Tarlac papuntang Rosario, La Union.

Tumatawid ang mabilisang daanan sa tatlong ilog sa loob ng lalawigan ng Pangasinan. Ang mga ilog na ito ay Ilog Agno, Ilog Binalonan, at Ilog Bued.

Kasaysayan

Ideya at unang pagpapausbong

Bagamat bumangon ang mga kahilingan para sa pagtatatag ng isang sistemang mabilisang daanan na umaabot sa Rosario, ang pinakatimog na pamayanan ng lalawigan ng La Union, mula sa pambansang kabisera ng Maynila bago ang pagtatapos ng ika-20 dantaon, masasakatuparan lamang ang mga kahilingan na ito noong kalagitnaan ng dekada-2000..

Sinimulan noong 2005, ang pagtatayo ng Subic–Clark–Tarlac Expressway (SCTEx) na nakalikha ng nakarugtong na sistemang mabilisang daanan na umabot sa Lungsod ng Tarlac - isang pagbabago mula sa dating dulo ng North Luzon Expressway sa Mabalacat, Pampanga.

Noong 2006, ang mga kinatawan ng Kongreso mula sa Hilagang Luzon ay sinamantalahan ang huling pagbasa ng Panukalang Batas ng Kapulungan Blg. 5749 upang maglobi para sa isang proyekto na magpapatuloy ng sistemang mabilisang daanan patungong Rosario, bilang paraan para makatulong sa pangangalakal, turismo, at mapapabilis ang transportasyon sa mga lalawigan ng Tarlac, silangang Pangasinan, at La Union. Bilang bunga sa paglolobi na ito, inihayag ng administrasyong Arroyo noong Oktubre 2006 ang sampung-taong panahon kung kailang ipapahaba ang North Luzon Expressway (NLEx) mula Mabalacat patungong Rosario, La Union, at ipapahaba ang South Luzon Expressway (SLEX) mula Calamba, Laguna patungong Lucena, Quezon, at sa huli sa Matnog, Sorsogon.

Pormal nang binuksan ang SCTEx noong 2008 na naging mitsa ng pagpapausbong ng TPLEx na idudugtong sa kabilang ibayo ng dulo ng SCTEx sa Lungsod ng Tarlac.

Ayon sa unang panukala ng pagtatayo ng TPLEx, ito ay binubuo ng dalawang mga yugto: Ang unang yugto ay kinapapalooban ng pagtatayo ng dalawang mga landas habang ang ikalawang yugto ay kinapapalooban ng pagpapalawak nito sa apat na mga landas upang mapagkasya ang 25,000 mga sasakyan.

Itinayo ang pinanukalang superhighway kalinya ng Lansangang MacArthur, at dadaan ito sa Lungsod ng Tarlac at mga bayan ng La Paz, Gerona, Victoria, Pura, Anao, at Ramos sa lalawigan ng Tarlac; Nampicuan at Cuyapo sa lalawigan ng Nueva Ecija; at Rosales, Villasis, Urdaneta, Binalonan, Laoac, Pozorrubio, at Sison sa lalawigan ng Pangasinan, at Rosario sa lalawigan ng La Union.

Paglaon, ginawaran ang pagtutustos, disenyo, pagtatayo, operasyon, at pagpapanatili ng unang yugto ng Tarlac–La Union Toll Expressway sa Private Infra Dev Corporation (PIDC)

Pagtutustos ng proyekto
Ibinalikat ng tatlong mga lokal na bangko ang pagtutustos ng TPLEX: BDO Unibank, Bangko sa Pagpapaunlad ng Pilipinas, at Land Bank of the Philippines. Dahil dito nakilala ang TPLEX sa industriya ng impraestruktura at pananalaping pagpapaunlad bilang "unang proyektong Public-Private Partnership sa Pilipinas na tampok ang buong-domestikong hanay ng mga isponsor at tagapagpautang.” Ipinangalan ng Project Finance Magazine mula Londres ang TPLEX bilang "Asia Pacific Transport Deal of the Year" para sa taong 2011.

Ipinatupad ang proyekto sa pamamagitan ng public-private partnership gamit ang paraang build–operate–transfer (BOT) kung saang nasa pananagutan ng tagapanukala ng proyekto ang disenyo, pagtutustos, at pagtatayo ng unang pandalawahang mabilisang-daanan.

Habang natatapos ang pagtatayo ng bawat bahagi ng mabilisang daanan, ipinapasa ito sa pamahalaan. Ang pamahalaan naman ang magpapahintulot sa nagpanukala ang prangkisa para patakbuhin at panatilihin ang mabilisang daanan. Dito ang nagpanukala ay siyang magpapatakbo ng mabilisang daanan sa ngalan ng pamahalaan sa ilalim ng pangmatagalang kasunduan sa konsesyon, pagkaraang inilabas ng Toll Regulatory Board ang sertipiko upang masimulan ang pagpapatakbo ng mabilisang daanan.

Mga pagtatalo

Pagkuha ng karapatan sa daanan
Isang nag-aambag sa mga antala unang pagpapausbong ng TPLEx ay ang pagbibili ng karapatan sa daraanan o right of way (ROW) ng proyekto. Sapagkat tinukoy ang TPLEX bilang may mataas na prayoridad na proyekto ng pamahalaan, ibinigay sa Kagawaran ng mga Pagawain at Lansangang Bayan (DPWH) ang trabaho ng pagkukuha ng karapatan sa daraanan ng ipinanukalang pagkakalinya ng proyekto, at inilaan ang ₱793 milyon sa pag-asang mapabibilis ang proseso.  Ngunit maraming mga ligal na pagtatalo ukol sa matatamaanang mga ari-arian, lalo na sa bahaging Tarlac ng proyekto, ay nagngangahulugang mga antala sa prosesong pag-uusap na ginagawa ng DPWH.

Paghahanay ng Palitan ng Rosario
Nagkaroon ng isang pangunahing antala sa inaasahang pagtatapos ng pagtatayo sa buong mabilisang daanan nang iniharap ang isang kusang panukala para baguhin ang kinaroroonan ng huling palitan sa Rosario. Ipinanukala ni Rep. Mark Cojuangco, dating kinatawan ng Ikalimang Distrito ng Pangasinan, ang tatlong mga pagkakalinya: isa na dadaan sa Urdaneta at San Fabian, at lalabas sa Brgy. Cataguintingan ng Rosario, La Union. Mas-mahaba ito nang 1.48 kilometro sa unang dulo ng TPLEx sa Barangay Subusob, Rosario. Ang pangalawang pagkakalinya ay dadaan din sa San Fabian ngunit tatapos sa unang dulo sa Barangay Subusob. Ang unang dalawang mga panukala ay hindi daraan sa Pozorrubio. Ang pangatlong panukala ay daraan sa Pozorrubio, San Fabian, at magtatapos sa Barangay Subusub. Lalaktawin ng lahat mga panukala ang bayan ng Sison. Hindi ito tinanggap ng Cordillera Administrative Region Development Council. Inilipat ang nilalayong petsa ng pagtatapos sa katapusan ng Abril 2018 mula sa dating katapusan ng Abril 2017.

Pagtatayo ng unang yugto (Lungsod ng Tarlac papuntang Rosales)

Nagsimula ang pagtatayo ng unang yugto ng Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway noong Enero 2010.

Noong Abril 2013, inihayag ng San Miguel Corporation na itatayo nang may apat na mga landas ang bahaging Lungsod ng Tarlac–Urdaneta, sa halip ng naunang panukala na dalawang landas lamang. Subalit ini-urong din nito ang pagbubukas ng mabilisang daanan sa Nobyembre 2013 mula sa dating Hunyo 2013.

Pagbubukas ng bahaging Lungsod ng Tarlac–Pura
Noong Oktubre 25, 2013, pinayagan ng Toll Regulatory Board ang pagpapalabas ng Toll Operation Permit para sa bahaging Lungsod ng Tarlac–Pura ng TPLEx pagkaraang natapos ng Private Infra Dev Corp. (PIDC) ang pagtatayo ng bahaging iyon. Ang PIDC ay ang konsorsyum na buong Pilipino at sinusuportahan ng mga kompanyang San Miguel Corporation (SMC) at DMCI Holdings, Inc.

Itong unang yugto na tinawag na "Bahaging 1A" ay nagsisimula sa isang dugtong sa SCTEx, at  bumabagtas nang 17 kilometro (11 milya) mula Lungsod ng Tarlac papuntang Victoria, at sa Pura. Inaasahang makatitipid ito ng oras ng paglalakbay papuntang Baguio nang higit sa 40 minuto.

Pagbubukas ng bahaging Pura–Ramos
Noong Disyembre 23, 2013, binuksan ang bahaging Pura–Ramos. Umabot na sa 23 kilometro (14 milya) ang haba ng operasyon nito.

Pagbubukas ng bahaging Pura–Rosales
Noong Abril 16, 2014, natapos na ang unang yugto ng proyekto nang binuksan ang bahaging Barangay Carmen, Rosales nang sa panahon para sa Mahal na Araw at nangangalahati na ito patungong Baguio.

Pagtatayo ng ikalawang yugto (Rosales papuntang Urdaneta)

Pagbubukas ng bahaging Rosales–Urdaneta 
Noong Disyembre 2014, binuksan sa trapiko ang ikalawang yugto ng proyekto na sumasaklaw aa habang 13.72 kilometro mula Barangay Carmen, Rosales papuntang Urdaneta, tulad ng pahayag ng pangulo ng PIDC na si Mark Dumol noong araw na inihayag ang pagtatapos ng unang yugto.

Pagtatayo ng ikatlong yugto (Urdaneta papuntang Rosario)
Sa kaniyang pahayag noong Disyembre 2014 ukol sa pagbubukas ng ikalawang yugto, inilagay ni Dumol na matatapos sa 2015 ang huling bahagi na sumasaklaw sa habang 25.83 kilometro mula Urdaneta papuntang Rosario, kasama ang isang labasan sa Pozorrubio. Ngunit may mga antala sa pagpapatupad ng proyekto, na kinabibilangan ng pinagtatalunang panukala na ilihis ang labasan nang pitong kilometro (4.3 milya) patungong San Fabian.

Inihayag ng kapuwa DPWH at PIDC noong Hulyo 2015 na patuloy nilang susundan ang naunang panukala para sa huling bahagi na tatapos sa Rosario. Dagdag nila na matatapos ito sa susunod na taon, sa 2016.

Ang yugto ng pagpapaunlad na ito ay inihati nang husto sa yugtong 3A, mula Urdaneta hanggang Pozorrubio, at yugtong 3B, mula Pozorrubio hanggang Rosario. Kasama sa "Bahaging 3A" ang hugis-trumpeta na mga palitan sa Binalonan at Pozorrubio, habang kasama sa Bahaging 3B ang isang palitan sa Sison at estilong-rotonda na dulong palitan sa Rosario, La Union.

Kasunod ng pagbubukas ng palitan sa Binalonan noong Disyembre 2017, winika ng DPWH na inaasahang matatapos ang bahaging 3B mula Pozorrubio papuntang Rosario sa Hunyo 2019.

Pagbubukas ng bahaging Urdaneta–Binalonan
Pagsapit ng kalagitnaan ng Agosto 2016, binuksan na sa publiko ang unang labasan ng Bahaging 3A sa Binalonan. Nakalikha ito ng mabilis na daang papasok ng Basílica Menor de Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Manaoag na matatagpuan 10 minuto lamang mula sa bagong labasan ng Binalonan.

Pagbubukas ng bahaging Binalonan–Pozorrubio

Pagsapit ng Disyembre 6, 2017, binuksan na sa publiko ang huling labasan ng Bahaging 3A sa Pozorrubio. Noong Setyembre 2016, winika ng DPWH na ang labasang ito ng Bahaging 3A, na sumasaklaw sa habang 7.53 kilometro mula Binalonan hanggang Pozorrubio, ay dapat sanang bubuksan noong Disyembre 2016. Inasahang bubuksan ang bahaging Binalonan hanggang Pozorrubio noong Oktubre 27, 2017, ngunit hindi ito nangyari dahil sa maliit na usaping karapatan sa daan ukol sa nawawalang 1-kilometrong bakod.

Pagbubukas ng bahaging Pozorrubio–Rosario

Noong Hulyo 15, 2020, binuksan sa mga motorista ang bahaging Pozorrubio hanggang Rosario ng mabilisang daanan, maliban sa labasang Sison, na itinatayo pa rin noong binuksan ang pangunahing daanan nito.

Paglalarawan ng ruta
Sinusunod ang TPLEX sa isang ruta na naglilinya sa Lansangang MacArthur mula Lungsod ng Tarlac sa lalawigan ng Tarlac hanggang Binalonan sa lalawigan ng Pangasinan. Ang buong mabilisang daanan ay may apat na mga linya, na may dalawang linya sa bawat direksiyon, at hinihiwalay ng isang kongkretong harangan. Ang mga bahagi sa mga labasan at mga kalapit nito ay ini-ilawan ng mga ilawan sa daan sa gabi. Mga mahalagang bahagi ng mabilisang daanan ay nakatayo sa pilapil na tanaw ang mga palayan. Ang buong mabilisang daanan ay itinakda bilang bahagi ng E1 ng makabagong Sistemang Pamilang ng Ruta ng Kagawaran ng mga Pagawain at Lansangang Bayan.

Tarlac

Nagsisimula ang Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway sa Lungsod ng Tarlac bilang pisikal na karugtong ng Subic–Clark–Tarlac Expressway. Dumadaan ang mabilisang daanan sa mga bayan ng Victoria, Pura, Ramos, at Anao. Nakatayo ang mga mahalagang bahagi ng mabilisang daanan sa mga nakaangat na lupa o pilapil, at ang mga umiiral na mga daan ay tumatawid sa ilalim ng mga daang pang-ilalim na itinayo sa mga hati ng pilapil. Papasok ang daan sa Cuyapo sa lalawigan ng Nueva Ecija nang walang tinutumbok na mga pangunahing sangandaan, bago pumasok sa Pangasinan sa bayan ng Rosales.

Pangasinan

Nagsisimula ang bahaging Pangasinan ng TPLEx sa bayan ng Rosales na may dalawang labasan, Rosales at Carmen. Nanatiling hindi bukas ang Labasan ng Rosales. Tatawid ang mabilisang daanan sa isang biyadukto sa ibabaw ng Ilog Agno. Papasok naman ang mabilisang daanan sa Urdaneta na pinagsisilbihan ng isang palitang dumudugtong sa Lansangang MacArthur. Ang labasang Urdaneta ay nagsilbing hilagang dulo ng mabilisang daanan bago binuksan ang karugtong sa Binalonan. Paglampas nito, tatawid ang TPLEx sa ibabaw ng Lansangang MacArthur at daraan sa ibabaw ng Binalonan at Pozorrubio. Ang huling labasan sa lalawigan ay sa Sison, na itinatayo pa rin at hindi nakabilang sa pagbubukas ng pangunahing daanan.

La Union
Paglampas ng labasang Sison, tatawirin ng mabilisang daanan ang Ilog Bued sa pamamagitan ng isang biyadukto. Papasok naman ito sa bayan ng Rosario, kung saang matatagpuan ang pangunahin at hilagang tarangkahang pambayad. Paglampas nito, may isang daang sangay na mag-uugnay nito sa rotondang Rosario. Ito rin ang hilagang dulo ng mabilisang daanan.

Sa hinaharap

Huling bahagi mula Pozorrubio papuntang Dulo sa Rosario
Kalakip ng pagbubukas ng labasan sa Pozorrubio noong Disyembre 6, 2017 at ang pasiya ng DPWH na pairalin ang naunang paghahanay, inihayag ng PIDC ang pagtatayo ng isa pang labasan sa Sison na hindi kasama sa unang panukala. Ipapangalan ito mula sa bayan ng Sison. Inasahan na matatapos ang bahaging Pozorrubio–Sison sa Marso o Abril 2018, ngunit dahil sa di-pagkakasundo dulot ng kusang panukala ng pagkakalinya patungong San Fabian, nailipat ang pinuntiryang pagtatapos ng proyekto sa Hunyo 2019.

Karugtong sa La Union
Bilang bahagi ng proyekto ng pagpapadagdag ng 200 kilometrong radyos ng mga Mataas na Pamantayan na Lansangan (High Standard Highway) ng Japan International Cooperation Agency (JICA) sa loob ng 300 kilometrong radyos mula Kalakhang Maynila, ipapahaba ang mabilisang daanan patungo sa lungsod ng San Fernando, La Union. Mayroon ding mga panukala na ilipat sa San Juan ang dulo karugtong, at mahahati ito sa tatlong mga bahagi.

Karugtong sa Laoag
Noong Hunyo 11, 2013, sa Taunang Stockholders Meeting ng San Miguel Corporation, ibinunyag ni Eduardo Cojuangco Jr., tagapangulo ng SMC, ang mga panukalang pagpapahaba ng mabilisang daanan patungong Laoag, Ilocos Norte sa hilaga. Sinabi niya na ang pagpapahaba ng mabilisang daanan ay naungkat pa mula noong pamamahala ni dating pangulong Gloria Macapagal-Arroyo.

Mga bayarin
Gumagamit ang Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway ng isang sistemang nakasara kung saan ang mga motorista ay kukuha ng isang kard pagkapasok at ibibigay ito paglabas. Ang bayarin ay batay sa kilometrong nilakbay, at nahahati ayon sa uri ng sasakyan. Noong Abril 8, 2019, ipinatupad sa TPLEx ang sistemang Autosweep electronic toll collection (ETC) na sistemang RFID ng magulang komapnya (parent company) nito sa lahat ng mga kontroladong mabilisang daanan nito sa bansa. Tinitiyak nito ang kakayahang mapagsabay sa ibang mga mabilisang daanan na pinapatakbo ng SMC pati na rin sa mga mabilisang daanan na pinapatakbo ng MPTC tulad ng NLEx at SCTEx.

Talaan ng mga Labasan

Ang mga labasan ay nakabilang sa pamamagitan ng kilometer post kung saan ito ay nagsisimula sa Rizal Park sa Maynila at nakatalaga bilang kilometer zero. Ang mga labasan ay nagsisimula sa 124 dahil ang SCTEX ay karugtong ng TPLEX kaya ang huling labasan ng SCTEX ay susundan ng labasan ng TPLEX.

Mga kasalukuyang labasan

Mga labasan sa hinaharap

Mga sanggunian

Kawing Panlabas
Mapa ng daanan sa ipinanukalang Tarlac-La Union expressway 

Mga mabilisang daanan sa Pilipinas