Ube

Ang ube o ubi (Ingles: purple yam) ay isang uri ng halamang-ugat na inaani mula sa ilalim ng lupa. Kulay lila ang matamis na halamang-ugat na ito na karaniwang ginagamit sa paghahalaya.  Dahil sa kulay nito, natatawag ding kulay-ubi ang kulay na lila. Subalit minsan sila ay kulay puti. Paminsan-minsan, ikinalilito ito sa gabi at ang kamote ng Okinawa (Ipomoea batatas cv. Ayamurasaki) ngunit tinatanim din ang ube sa Okinawa kung saan kilala siya bilang . Dahil sa kanyang pinagmulan sa tropiko ng Asya, may kaalaman ang mga tao sa ube kahit noong sinaunang panahon.

Pangalan 
Dahil nanaturalisa na ito sa buong Timog Amerika, Aprika, Australya, sa timog-silangan ng Estados Unidos, mayroong iba't ibang karaniwang pangalan ang ube o D. alata sa mga rehiyong ito. Sa Ingles, maliban sa purple yam, ginagamit din ang mga salitang Guyana arrowroot, ten-months yam, water yam, white yam, winged yam, violet yam, o yam mismo.

Kasaysayan ng paglilinang 

Ang ube ay isa sa mga pinkamahalagang pangunahing pananim sa mga kulturang Austronesyo. Isa ito sa mga iba't ibang sarihay ng yam na dinomestika at tinanim nang nagsasarili sa Kapuluan ng Timog Asya at Bagong Ginea para sa kanilang mga malagawgaw na lamang-lupa, kabilang ang round yam (Dioscorea bulbifera), ubi gadong (Dioscorea hispida), tugi (Dioscorea esculenta), Pacific yam (Dioscorea nummularia), fiveleaf yam (Dioscorea pentaphylla), at pencil yam (Dioscorea transversa). 

Sa mga ito, ube at tugi lamang ang palaging tinatanim at kinakain, habang itinuring ang iba bilang pagkain sa taggutom dahil sa kanilang mataas ang kanilang nilalaman na dioskorina, isang toksin, kaya kailangang ihanda sila nang maayos bago kainin. Mas madalas na tinatanim ang ube kaysa sa tugi, higit sa lahat dahil mas malaki ang kanyang mga lamang-lupa.

Ang ube at tugi ay naging pinakamainam sa mahabaing transportasyon sa mga barkong Austronesyo at ikinarga sa lahat o karamihan ng  pagkakalat ng mga Austronesyo. Bukod-tangi, ipinakilala ang ube sa mga Kapuluang Pasipiko at Bagong Silandya. Ikinarga rin ito ng mga Austronesyong manlalakbay patungo sa Madagascar at ang Comoros.

Hindi alam kung saan ang pinanggalingan ng ube, pero iminumungkahi ng mga ebidensyang arkeolohiko na pinakinabangan ito sa Kapuluan ng Timog Asya at Bagong Ginea bago ang pagkakalat ng mga Austronesyo. Ipinapaniwala na ang ube ay isang totoong cultigen, kilala lamang sa kanyang tinatanim na uri. Isa itong polyploide at baog, at kaya hindi ito makatatawid ng mga lawas ng tubig. Subalit ipinahayag ng Hardin Botaniko ng Missouri na maaari siyang kumalat sa pamamagitan ng buto, kaya hindi siya baog. Hinahadlangan nito ang pagkilala ng ube sa mga kapuluan sa pamamagitan ng mga tao lamang, kaya magandang tagapagpahiwatig sila ng paglipat ng mga tao. Iminungkahi ng mga iilang may-akda, nang walang ebidensya, sa pinagmulan sa Kontinental na Timog Asya, ngunit pinakamalaki ang kanyang pagkaaligin ng penotipo sa Pilipinas at Bagong Ginea.

Ayon sa katibayang arkeolohiko ng mga pabinhian at nalabing halaman sa puwesto ng Bana Kuk, iminungkahi ng mga may-akda na unang dinomestika ito sa mga tagaytay ng Bagong Ginea noong mga 10,000 BP at kumalat patungo sa Kapuluang Timog-silangang Asya sa pamamagitan ng kulturang Lapita noong mga s. 4,000 BP, kasama ng D. nummularia at D. bulbifera. Sa kabila nito, pinaniniwalaan na ipinakilala ang D. esculenta ng kulturang Lapita sa Bagong Ginea. Mayroon ding ebidensya ng rebolusyon sa agrikultura sa panahong ito dahil sa mga makabagong-likha mula sa pakikipag-ugnayan sa mga Austronesyo, kabilang ang paglinang ng tubigan. Gayunman, nabawi rin ang mga mas lumang labi na pinag-uring ube mula sa Yungib ng Niah of Borneo (Huling Pleistoceno, <40,000 BP) at sa Yungib ng Ille of Palawan (s. 11,000 BP), pati na rin ang labi ng nakakalasong ubi gadong (D. hispida) na kailangang ihanda bago ito makain. Kahit hindi ito nagpapatunay ng paglilinang upang pakinabangan ang mga malagawgaw na halaman at na katutubong halaman ang ube sa Kapuluang Timog-silangang Asya. Bilang karagdagan, nagbigay-daan ito sa tanong kung tunay na sarihay ang ube o nilinang kaysa sa pinaniniwalaan nang mas maaga kaysa sa pinaniniwalaan.

Nananatiling importanteng ani ang ube sa Timog-silangang Asya, lalo na sa Pilipinas kung saan gamit na gamit ang lilang uri sa mga iba't ibang tradisyonal at modernong panghimagas. Nananatiling mahalaga rin ito sa Melanesya, kung saan itinatanim din ito para sa layuning panseremonya na nakatali sa laki ng mga lamang-lupa sa anihan. Gayunman, umigsi ang kahalagahan nito sa silangang Polynesia at Bagong Silandya pagkatapos ng pagpapakilala ng ibang ani, lalo na ang kamote.

Paggamit

Kulinaryo 

Mayroong mga makakaing lamang-lupa ang mga ube na may banayad na matamis, malalupa, at malanuwes na lasa na nakapagpapaalaala ng kamote o gabi. Partikular na pinapalila nang todo ng lilang kultibar ang mga putahe dahil mataas ang kanyang nilalamang antosianina. Pinapahalagaan din ang mga ube para sa gawgaw na maaaring iproseso sa kanila. Pinakasikat ang ube sa tradisyonal at modernong lutuing Pilipino. Madalas na ginagamit ito para sa mga iba't ibang uri ng Pilipinong panghimagas, pati na rin bilang kasangkapan/lasa para sa sorbetes, gatas, pionono, donut, tart, galyetas, kapkeyk, keyk, halaya at iba pang uri ng pastelerya. Madalas itong kinakain na pinakulo, inihurno, o bilang isang pinatamis na panghimagas na tinatawag na ube halaya; ang huli ay isang popular na kasangkapan sa eladong panghimagas na tinatawag na halo-halo. Kamakailan lamang, pumasok ang mga ubeng panghimagas sa Estados Unidos sa pamamagitan ng lutuing Pilipino, sa ilalim ng pangalang "ube". Sikat na sikat ito dahil sa kapansin-pansing kulay lila na ibinibigay niya sa mga panghimagas.

In Maharashtra, kinakain ang mga ginisang chips sa pag-aayuno. Mahalagang kasangkapan ang ube sa Undhiyu. Sikat na panghimagas ang ube sa Jaffna, Sri Lanka.

Madalas na ikinalilito ang ube para sa mga lilang uri ng kamote, dahil sa kanilang pagkakapareho sa kulay, lasa, at kulinaryong paggamit. Gayunman, ang ube, tulad ng mga ibang yam, ay mas mahalumigmig kaysa sa mga kamote. Mas mataas rin ang antosianina ng ube kaysa sa kamote. Kahit ganoon, maaari sila maging kahalili ng isa't isa sa karamihan ng mga resipi.

Panggamot 
Sa katutubong gamot, ginagamit ang ube bilang kainamang pampadumi at pampurga, at para sa lagnat, gonorea,  ketong, tumor, at namagang almuranas. Medyo mataas ang okslato ng ube (486–781 mg/100 g tuyong butang).

Iba pang paggamit 
Ang kulay ng mga lilang uri ay dahil sa mga iba't ibang pangulay na antosianina  Natutunaw ang mga pangulay sa tubig, at ipinanukla bilang posibleng kinabasang pampakulay ng pagkain. Minsan, itinatanim ang ube sa mga hardin dahil sa kanyang halagang pandekorasyon.

Bilang nagsasalakay na sarihay 
Katutubong sarihay ang ube sa Timog-silangang Asya, pati rin sa mga pumapaligid na lugar (Taiwan, Kapuluan ng Ryukyu ng Japan, Assam, mga timak ng Nepal, Bagong Ginea, Pulo ng Christmas). Nakatakas ito sa kanyang dawak ng pagtutubo patungo sa kagubatan ng mga ibang lugar, at nanaturalisa sa mga ibang bahagi ng timugang at gitnang-silangang Tsina, Aprika at Madagascar, ang Kanlurang Hating-globo, at iba't ibang kapuluan sa mga karagatang Indyano at Pasipiko. Namamalagi ito sa kasukalan sa Estados Unidos sa Louisiana, Georgia, Alabama, Florida, Puerto Rico, Haiti, at ang U.S. Virgin Islands. Itinuturing ito bilang nagsasalakay na sarihay, kahit sa Florida man lang.

Tingnan din 

 Domestikadong halaman at hayop ng Austronesya
 Kamote
 Colocasia esculenta
 Alocasia macrorrhizos
 Amorphophallus paeoniifolius
 Cyrtosperma merkusii

Talasanggunian 

Halaman
Pagkain
Lutuing Pilipino