Wikang Kapampangan

Ang Kapampangan o Capampáñgan ay isa sa mga walong pangunahing wika ng Pilipinas. Ito ang pangunahing wika ginagamit sa buong lalawigan ng Pampanga at Timugang Tarlac, sa timugang bahagi ng kalagitnaang kapatagan ng Luzon, karamihan nito ay sumasailalim sa pangkat-etnikong Kapampangan. Sinasalita rin ang Kapampangan sa hilagang-silangang Bataan, pati na rin sa mga munisipalidad ng Bulacan, Nueva Ecija, at Zambales na pumapaligid sa Pampanga. Nakakapag-intindi at nakakapagsalita rin ng Kapampangan ang mga iilang Aeta sa timugang bahagi ng Gitnang Luzon. Ang naturang wika ay tinatawag ding Pampango, Capampan͠gan/Capampañgan, Pampangueño, at bilang panggalang, Amanung Sisuan (wikang ipinasuso).

Pag-uuri 
Ang Kapampangan ay isa sa mga wika ng Gitnang Luzon ng mga wikang Austronesyo. Kabilang sa mga malalapit na wika ng Kapampangan ay ang mga wikang Sambal sa Zambales at ang Wikang Bolinao sa sinasalita sa mga bayan ng Bolinao at Anda sa Pangasinan. Magkapareho ang mga wikang ito sa repleksong  ng proto-Austronesyong katinig *R.

Kasaysayan
Ang salitang "Kapampangan" ay nagmula sa salitang-ugat na pampang na ang ibig sabihin ay tabing ilog (pareho sa wikang Tagalog). Sa kasaysayan, ginamit ang wika sa Bayan ng Tondo, na pinamumunuan ng mga Lakan.

Isinulat ang mga iilang diksyunaryo at balarilang aklat tungkol sa Kapampangan noong panahong kolonyal ng mga Kastila. Nagsulat si Diego Bergaño ng dalawang aklat noong ika-18 siglo tungkol sa: Arte de la lengua Pampanga (unang inilathala noong 1729) at Vocabulario de la lengua Pampanga (unang inilathala noong 1732). Nagbunga ang Kapampangan ng dalawang dakilang tao sa panitikan noong ika-19 na siglo; kilala si Anselmo Fajardo para sa Gonzalo de Córdova at Comedia Heróica de la Conquista de Granada, at isinulat ni mandudulang Juan Crisóstomo Soto ang Alang Dios noong 1901. Isinulat ang "Crissotan" ni Amado Yuzon, ang kapanahon ni Soto noong dekada 1950 at kandidato ng Gantimpalang Nobel para sa kapayapaan at panitikan, upang mapanatiling-buhay ang kanyang kontribusyon sa panitikan ng Kapampangan.

Sa kasalukuyan, ang paggamit sa Kapampangan, kahit na sa mga lugar na kung saan tradisyunal na ginagamit ang wika ay unti-unti nang nababawasan.

Distribusyong heograpiko

Ang Kapampangan ay pangunahing ginagamit sa mga lalawigan ng Pampanga, at sa mga bayang nasa katimugan ng Tarlac (Bamban, Capas, Concepcion, San Jose, Gerona, La Paz, at Lungsod ng Tarlac). Ginagamit din ang naturang wika sa mga piling lugar sa mga lalawigan ng Bataan (Abucay, Dinalupihan, Hermosa, at Samal), Nueva Ecija (Cabiao, San Isidro, Lungsod ng Gapan at Lungsod ng Cabanatuan), Bulacan (Baliuag, San Miguel, San Ildefonso, Hagonoy, Plaridel, Pulilan at Calumpit), at Zambales (Lungsod ng Olongapo at Subic). Sa Mindanao, may makabuluhang minoryang komunidad na nagsasalita ng Kapampangan sa Lungsod ng Dabaw, Timog Cotabato, lalo na sa Heneral Santos at mga bayan ng Polomolok and Tupi. Ayon sa senso ng Pilipinas 2000, 2,312,870 tao (mula sa kabuuang populasyon ng 76,332,470) ang nagsasalita ng Kapampangan bilang kanilang katutubong wika.

Tinigan 
Ang Pamantayang Kapampangan ay may 21 ponema: 15 katinig at 5 patinig; ang iilang kanlurang wika ay may anim na patinig. Madali ang istraktura ng pantig; ang bawat pantig ay naglalaman ng isang katinig at isang patinig o higit pa.

Patinig 
May limang ponemang patinig ang Kapampangan:

 , isang sarado, likod, at di-bilugang patinig kung hindi binigyang-diin; aloponiko sa , isang bukas, harap, at di-bilugang patinig tulad ng "father" sa Ingles kung binigyang-diin
 , isang bukas-katamtaman, harap, at di-bilugang patinig tulad ng "bed" sa Ingles
 , isang sarado, harap, at di-bilugang patinig tulad ng "machine" sa Ingles
 , isang sarado-katamtaman, likod, at bilugang patinig tulad ng "forty" sa Ingles
 , isang sarado, likod, at bilugang patinig tulad ng "flute" sa Ingles

Kabilang din ang  sa mga iilang wika.

Mayroong apat na pangunahing diptonggo: , , , and . Sa karamihan ng mga diyalekto (kabilang ang pamantayang Kapampangan), binabawasan ang  at  at nagiging  at  ayon sa pagkabanggit.Mayroong mga alopono ang mga monoptonggo sa mga posisyon na walang-diin at pantig-pangwakas:

 Ang  ay itinataas nang kaunti sa mga posisyong walang-diin, maliban sa mga huling pantig.
 Ang  na walang-diin ay karaniwang binibigkas bilang , tulad sa  "bit" and "book" sa Ingles, ayon sa pagkabanggit (maliban sa mga huling pantig).
 Sa mga huling pantig, ang  ay maaaring bigkasin bilang , at binibigkas ang  bilang .
 Ang deni/reni ("mga ito") ay maaaring bigkasin bilang [ˈdɛnɛ]/[ˈɾɛnɛ] o [ˈdɛni]/[ˈɾɛni]; seli ("binili") ay maaaring bigkasin bilang [ˈsɛlɛ] r [ˈsɛli]; ang kekami ("sa amin") ay maaaring bigkasin bilang [kɛkɐˈmɛ] o [kɛkɐˈmi]; ang suerti ay maaaring bigkasin bilang [ˈswɛɾtɛ] o [ˈswɛɾti], ang sisilim ("dapit-hapon") ay maaaring bigkasin bilang [sɪˈsilɛm] o [sɪˈsilim].
 Ang kanu ("sinabi niya, sinabi nila, nasabi na, diumano’y") ay maaaring bigkasin bilang [kaˈno] o [kaˈnu]; ang libru ("libro") ay maaaring bigkasin bilang [libˈɾo] o [libˈɾu]; ang ninu ("sino") ay maaaring bigkasin bilang [ˈnino] o [ˈninu]; ang kaku ("sa akin") ay maaaring bigkasin bilang [ˈkako] o [ˈkaku], at ang kamaru ("kuliglig") ay maaaring bigkasin bilang [kamɐˈɾo] o [kamɐˈɾu].
 Ang  na walang-diin ay kadalasang binibigkas bilang , ayon sa pagkabanggit (maliban sa mga huling pantig).

Katinig 
Sa talahanayan ng mga katinig-Kapampangan, aspirado ang lahat ng mga plosibo. Nagkakaroon ng agma sa lahat ng posisyon, kasama ang simula ng isang salita. Hindi katulad sa mga ibang wika ng Pilipinas, walang ponemang /h/ ang Kapampangan.

 May kaugaling maglenita ang  sa  sa gitna ng mga patinig.
 Ang  at  ay alopono sa Kapampangan, at minsan mapagpapalit sa isa't isa; Nukarin la ring libru? ay maaaring Nukarin la ding libru? ("Saan ang mga libro?").
 Kadalasang nawawala ang impit sa huling bahagi ng salita na sa gitna ng isang pangungusap.

Diin 
Malaponema ang diin sa Kapampangan. Nagaganap ang pangunahing diin sa huling o pangalawa-sa-huling pantig ng isang salita. Sumasama ang paghahaba ng pantig sa primaryang o sekondaryong diin, maliban kung binibigayng-diin ang huling bahagi ng salita. Maaaring magkaroon ng paglilipat ng diin, lumilipat sa kanan o kaliwa para ibukod ang nominal at berbal na paggamit (tulad sa mga sumusunod na halimbawa):

 dápat ("dapat") → dapát ("gawain, negosyo")
 dapúg ("magtipon, magsunog ng basura") → dápug ("tambak ng basura")

Maaari ring magkaroon ng paglilipat ng diin kung natatamo ang isang salita mula sa isa pang salita sa pamamagitan ng pagkakaugnay; muli, maaaring lumipat ang diin patungo sa kanan o sa kaliwa:

 ábe → abáyan ("kumpanya")
 láso → lasáwan ("tunawin")

Pagbabago sa tunog 
Sa Kapampangan, ang proto-Pilipinong patinig-schwa na  ay pinagsama sa /a/ sa karamihan ng mga diyalekto ng Kapampangan; nakapreserba ito sa iilang mga kanlurang wika. Ang proto-Pilipinong  ay tanam (tanim) sa Kapampangan, kumpara sa tanim ng Tagalog, tanom ng Sebwano at tanem (libingan) ng Ilokano

Pinagsama ang proto-Pilipinong  sa . Ang salitang Kapampangan para sa "bago" ay bayu; ito ay baro sa Ilokano, at baru sa Indones.

Salitang hiram 
Humiram ang Kapampangan ng maraming salita mula sa wikang Tsino (lalo na sa Kantones at Hokkien), tulad ng:

 ápû      阿婆 "lola (maternal)"
 impû     外婆 "lola (paternal)"
 ingkung  外公 "lolo (paternal)"
 atchi    阿姐 "ate (panganay)"
 koya     哥仔 "kuya (panganay)"
 susi     鎖匙 "susi"
 pansit   便食 "pansit" (literal na "agarang pagkain")
 buisit   無衣食 "buwisit" o "malas" (literal na "nang walang damit at pagkain")

Dahil sa impluwensya ng Budismo at Hinduismo, nakakuha rin ang Kapampangan ng mga salita mula sa Sanskrito. Kabilang sa mga halimbawa ang:

 alaya, "tahanan", mula sa Sanskritong आलय alaya
 kalma, "kapalaran", mula sa Sanskritong कर्म karma
 damla, "banal na batas", mula sa Sanskritong धर्म dharma
 mantala, "pangkulam", mula sa Sanskritong मन्त्र mantra
 upaya, "kapangyarihan", mula sa Sanskritong उपाय upaya
 siuala, "boses", mula sa Sanskritong स्वर svara
 lupa, "mukha", mula sa Sanskritong रुपा rupa
 sabla, "bawat", mula sa Sanskritong सर्व sarva
 lawu, "laho", mula sa Sanskritong राहु rahu
 galura, "higanteng agila o phoenix" (apelyido), mula sa Sanskritong गरुड garuda
 laksina, "timog" (apelyido), mula sa Sanskritong दक्षिण dakshin
 laksamana, "almirante" (apelyido), mula sa Sanskritong लक्ष्मण lakshmana

Mayroon ding mararaming salitang hiram ang wika mula sa Kastila, tulad ng suerti (mula suerte, "swerte"), kurus (mula sa cruz, "krus"), karni (mula sa carne, "karne"), korsunada (from corazonada, "crush") at kasapego (from casa fuego, "kumbad").

Pamamaraan ng pagsulat at ortograpiya 

Tulad ng mga ibang wika ng Pilipinas, gumagamit ang Kapampangan ng alpabetong Latin. Bago ang kolonisasyong Kastila ng Pilipinas, ipinangsulat nito ang sulat-Kulitan. Karaniwang sinusulat ang Kapampangan sa isa sa tatlong sistema ng pagsulat: sulat Baculud, sulat Wawa at isang pinaghalu-halong uri ng dalawa, Amung Samson.

Ang unang sistema (sulat Baculud, kilala rin bilang tutung Capampangan o tutung Kapampangan sa sistemang sulat Wawa) ay nakabatay sa ortograpiyang Kastila, kung saan kasangkot ang paggamit ng mga letrang ⟨c⟩ at ⟨q⟩ para sa ponemang /k/ (depende sa tunog ng patinig na sumusunod sa ponema). Ginamit ang ⟨c⟩ bago ang /a/, /o/ at /u/ (ca, co and cu), at ginamit ang ⟨q⟩ kasama ang ⟨u⟩ bago ang /e/ at /i/ (que, qui). Una sa lahat, iniuugnay ang ortograpiyang batay sa Kastila sa panitikan mula sa mga may-akda mula sa Bacolor at ang tekstong ginagamit sa Pasion ng Kapampangan.

Ang ikalawang sistema, ang Sulat Wawa, ay isang "isinakatutubong" anyo na may higit na pagkakagusto sa ⟨k⟩ sa halip ng ⟨c⟩ at ⟨q⟩ sa representasyon ng ponemang /k/. Ginamit ang ortograpiyang ito na nakabatay sa Abakada ng mga manunulat mula sa Guagua at magkaribal na manunulat mula sa kalapit na bayan ng Bacolor.

Binabalak ng ikatlong sistema, ang hibridong ortograpiyang Amung Samson, na iresolba ang salungatan ng mga nagpanukala ng sulat Baculud at sulat Wawa. Nilkha itong sistema ng dating Katolikong pari Venancio Samson noong dekada 1970 upang isalinwika ang Bibliya sa Kapampangan. Naresolba nito ang mga salungatan sa paggamit ng ⟨q⟩ at ⟨c⟩ (sa sulat Baculud) at ⟨k⟩ (sa sulat Wawa) sa paggamit ng ⟨k⟩ bago ang ⟨e⟩ at ⟨i⟩ (sa halip ng [qu]⟩ at sa paggamit ng ⟨c⟩ bago ang ⟨a⟩, ⟨o⟩, at ⟨u⟩ (instead of ⟨k⟩). Itinanggal din ng sistema ang ⟨ll⟩ at ⟨ñ⟩ (mula sa Kastila), at pinalitan ng ⟨ly⟩ at ⟨ny⟩.

Pinagdedebatehan ang ortograpiya ng mga manunulat ng Kapampangan, at nag-iiba-iba ang mga ortograpikong estilo ayon sa manunulat. Naging mas popular ang sulat Wawa dahil sa impluwensya ng wikang Filipino (ang pambansang wika) na nakabase sa Taglaog at ang kanyang ortograpiya. Ginagamit ang sulat Wawa ng Akademyang Kapampangan at ng makata na si Jose Gallardo.

Kasaysayan ng ortograpiya at alitan 
Mula noong ika-10 siglo PK hanggang 1571, bago ang Kastilang pananakop ng Lúsung Guo na nagresulta sa paglikha ng Lalawigan ng Pampanga, ginamit ng mga Kapampangan ang isang sistema ng pagsulat na kilala bilang Kulitan o Sulat Kapampangan. Pinag-aralan ng mga Agustinong misyonero ang wikang Kapampangan at ang kanyang sistema ng pagsulat.

Kahit na noong dakong huli ng 1699, higit sa isang siglo pagkatapos ng pananakop ng Kastila, ipinagpatuloy ng mga Kastila ang pag-aaral ng wikang Kapampangan at ang kanyang sistema ng pagsusulat. Ipinakilala ng mga Kastila ang pina-Romanong ortograpiya, kilala bilang Ortograpiya ng Bacolor, Súlat Bacúlud o Tutûng Kapampángan ("totoong Kapampangan") dahil sa mga bilang ng mga sinulat gamit itong ortograpiya. Kabilang sa ortograpiya ang mga letrang q, c, f, ñ at ll.

Sa katapusan ng pananakop ng Kastila, pinalitan ang c at q ng k sa Abakada (kilala rin bilang Súlat Wáwâ o sulat Guagua). Ginusto ng mga makabayang manunulat ng Kapampangan mula sa Wáwâ (Guagua) na maglika ng pagkakakilanlan na iba mula sa tradisyong pampanitikan ng Bacúlud. Nabigyan sila ng inspirasyon mula kay José Rizal na nagpanukala ng pina-Romanong Tagalog sa pamamagitan ng pagpalit sa c at q ng k. Nakibagay ang dalawang manunulat ng Kapampangan mula sa Wáwâ, Aurelio Tolentino at Monico Mercado (sa kanyang pagsasalinwika ng "Mi último adiós" ni Rizal) sa panukala ni Rizal sa kanilang sulat Kapampangan.

Noong Disyembre 31, 1937, ipinroklama ni Pilipinong Pangulong Manuel L. Quezon ang wika batay sa Tagalog bilang ang pambansang wika ng mankumunidad. Iminungkahi ni Zoilo Hilario ang pagsasapamantayan ng ortograpiyang Kapampangan. Bilang miyembro ng Surian ng Wikang Pambansa (SWP), sinikap ni Hilario na tumulad sa Abakada na ginagamit sa Tagalog bilang sistema ng ortograpiya ng Kapampangan. Inilagay ng legal na pagpapairal ng Tagalog bilang ang pambansang wika ng Pilipinas ang lahat ng mga iba pang wika ng Pilipinas (kabilang ang Kapampangan) sa nakababang posisyon. Inalingawngaw ng mga manunulat ng Kapampangan ang salungatan ng mga "purista" at "kontra-purista" na nagpasapit ng salot sa eksenang pampanitikan ng Tagalog.

Noong 1970 (bago ang kanyang pagsasalinwika ng Bibliya sa Kapampangan), ipinahayag ni Venancio Samson ang alitan sa ortograpiyang Kapampangan sa Philippine Bible Society at nagpasa ng panukala na naglalayong pagtugmain ang lumang at bagong pagbaybay sa sulat Kapampangan sa pamamagitan ng kinikilala bilang ang magkahalong ortograpiya ni Ámung Samson. Tinanggap kaagad ang sintesis ni Samson ng Katolikong Arkodiyosesis ng Pampanga na gumamit nito sa karamihan ng kanilang paglalathala sa Kapampangan noong unang bahagi ng dekada 1970.

Noong 1997, sinabi ng Batiáuan Foundation na ang pangunahing hadlang sa pagpapasikat ng Kapampangan ay ang matinding salungatan tungkol sa ortograpiya. Itinuring ng mga Kapampangan na totoong banta ang hula na malakip ang mga Kapampangan sa mga Katagalugan, dahil pinapalitan ang mga katutubong salita sa pasalitang Kapampangan ng mga salitang Tagalog. Binago nila ang Abakada sa sulat Kapampangan sa pagtanggal ng letrang w at sa pagmandato ng pinayak na markang patuldik. Ayon sa Akademyang Kapampangan, pinapahirapan ng bersyong Batiáuan ang pagsulat sa Kapampangan at nakalilito ito sa mga kaanib ng kanilang iminumungkahing ortograpiya. Iginigiit ng Batiáuan na kailangang-kailangan ang mga markang patuldik sa pasulating Kapampangan, dahil mararami ang mga salitang may parehong baybay na nag-iiba sa pagbigkas. Sa pananaw na ito, pinapadali ng mga markang patuldik ang pagkaintindi kaysa sa pinapagulo ang wika.

Mga dasal, salita at pangungusap 

 Tanda ng krus: 
 Sumasampalataya Ako: 
Ama Namin: 
Aba Ginoong Maria: 
Luwalhati sa Ama: 
Aba Po, Santa Mariang Hari: 

Mga bilang:

 Isa - isa (ginagamit kapag binibigkas ang mga bilang; ginagamit ang metung para sa pagbilang)
 Dalawa - addua
 Tatlo - atlu
 Apat - apat
 Lima - lima
 Anim - anam
 Pito - pitu
 Walo - walu
 Siyam - s'yam
 Sampu - apulu

Mga pangungusap:

 John ang pangalan ko. - Juan ya ing lagyu ku.
 Nandito ako! - Atyu ku keni! (Ati ku keni!)
 Saan ka? - Nukarin ka (kanyan)?
 Mahal kita. - Kaluguran daka.
 Anong gusto mo? - Nanu ya ing buri mu?
 Uuwi ako. - Muli ku.
 Ayaw nilang kumain. - Ali la bisang mangan.
 Bumili siya ng bigas. - Sinali yang nasi.
 Gusto niya iyon. - Buri ne ita.
 Maaari ba akong lumabas? - Malyari ku waring lumwal?
 Hindi ko makatulog. - Ali ku mipapatudtud.
 Takot kami. - Tatakut kami.
 Namatay ang alagang hayop ko kahapon. - Mete ya ing sese ku napun.
 Ilang taon ka na? - Pilan na kang banua?
 Paano mo ginawa iyon? - Makananu meng gewa ita?
 Paano ka nakarating dito? – Katnamu ka miparas keni?
 Gaano kalaki? - Makananu ya karagul? (Nu anti ya karagul?)
 Kailan ka babalik? - Kapilan ka mibalik?

Mga salita:
Ako - yaku, i(y) aku
Ikaw - ika
Kayo - ikayu
Ikaw at ako - ikata
We - ikami
Tayo - itamu, ikatamu
Lahat tayo - itamu ngan, ikatamu nganLahat kayo - ikayu nga, iko nganPag-ibig - lugudGalit - muwaMaganda - malaguGwapo - masanting (panlalaki at [kadalasan], mga bagay)
Kagandahan - laguUlo - buntukBuhok - buakMata - mataIlong - arungTainga - balugbugLabi - labi, asbuk, balungusNgipin - ipanLeeg - batalNoo - kanuanLikod - gulutKamay - gamatDaliri - taliriPuwit - bulditDibdib - saluTiyan - atyanBalikat - pagoBinti - puwadPusod - pusadAraw - aldoBuwan - bulanBituin - batuinLangit - banuaUlap - ulapDaigdig - yatuUmaga - abakTanghali - ugtu, ugtung aldoHapon - gatpanapunTakipsilim - sisilimGabi - bengiAlmusal - almusalTanghalian - abakanHapunan - apunanHatinggabi - kapitangang bengiLiwayway - ganing aldoLandas, daan - dalanTulay - teteHangin - anginLupa - gabunTubig - danumApoy - apiPagkain - pamanganUlam, putahe - ulam, asanBagoong - bagukPinaasim na isda - buruMga tira - lataklatakAso - asuPusa - pusaDaga - dagisLanggam - panas, salusadAhas - ubingan, binganLamok - amukLangaw - langoAnay - aneParuparo - paru-paruTutubi - tulangTipaklong - tipaklungKuliglig - kamaruButiki - lupisakBubuyog - bubuyugIpis - ipasGagamba - babagwaIbon - ayupBuwaya - dapuKabayo - kabayuBaboy, bulugan - babiManok - manukPato - bibiIsda - asanKalabaw - damulagBaka - bakaHipon - paroAlimango, alimasag - emaUlo ng isda - buligHito - ituBangus - bangusTilapia - talapiaHalaman - tanamanBulaklak - sampagaDahon - bulungUgat - uyatGulay - gulePrutas - prutasBahay - balePaaralan - iskuwelaSimbahan - pisambanKapilya - bisitasOspital - uspitalLibingan - campo santo, kabisantuUlan - uranKulog - duldulKidlat - kildapLindol - ayunBagyo - bagyuBuhawi - ipu-ipu, buawiBaha - albugBayan - balenAsawa - asawa, abeAnak - anakMagulang - pengariKapatid - kapatadTito - bapaTita - daraPinsan - pisanBiyenan - katuanganManugang - manuyangHipag o bayaw - bayo, bilasApo - apuNinong o ninang - tegawanInaanak - nanakKaibigan - kaluguranKalaban - kapate''

Talasanggunian

Mga kawing panlabas

10 ICAL Paper – Issues in Orthography 
10 ICAL Paper – Importance of Diacritical Marks
10 ICAL Paper – Transitivity & Pronominal Clitic Order 
Austronesian Basic Vocabulary Database 
Bansa.org Kapampangan Dictionary 
Kapampangan in 10 Easy Lessons  NB: uses SÚLAT BACÚLUD or the Spanish-derived Orthography
Electronic Kabalen – New Writing on Kapampangan Life & Letters
Dying languages 
State can still save Kapampangan 
Wikibook Kapampangan
Siuala ding Meangubie
Online E-book of Arte de la Lengua Pampanga by Diego Bergaño. Originally published in 1736.

Mga wika ng Pilipinas
Pamilya ng mga wikang Hilagang Filipino