มะตูม

มะตูม มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Aegle marmelos ภาคเหนือเรียกว่า มะปิน ภาคใต้เรียกว่า กะทันตาเถร,  และตุ่มตัง ภาคอีสานเรียกว่า  ภาษาเขมรเรียกว่า พะโนงค์ () ชาวกะเหรี่ยงเรียกว่า มะปีส่า เป็นไม้ผลยืนต้นพื้นเมืองของอนุทวีปอินเดียและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีการเพาะปลูกทั่วไปในอินเดีย รวมทั้งในศรีลังกา แหลมมลายูตอนเหนือ เกาะชวา และฟิลิปปินส์ จัดเป็นพืชเพียงสปีชีส์เดียวที่อยู่ในสกุล Aegle

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ 
ลำต้นมีความสูง 18 เมตร เปลือกลำต้นมีสีเทาเรียบเป็นร่องตื้น เนื้อไม้แข็ง มีสีขาวแกมเหลือง และมีกลิ่นหอม โคนต้นและกิ่งก้านมีหนามแหลม ยาว แข็ง ออกเดี่ยวหรือเป็นคู่ตามกิ่ง ใบประกอบแบบขนนก ใบย่อยรูปไข่หรือรูปหอกมี 3 ใบ มองดูคล้ายตรีศูลของพระศิวะ ดอกสีขาวหรือขาวอมเขียว มีกลิ่นหอม ผลมีเปลือกแข็งเรียบและมีเส้นผ่านศูนย์กลาง 5–15 เซนติเมตร บางผลมีเปลือกแข็งมากจนต้องกระเทาะเปลือกออกโดยใช้ค้อนทุบ เนื้อผลเหนียวข้น มีกลิ่นหอม และมีเมล็ดจำนวนมากแทรกอยู่ในเนื้อผล โดยเมล็ดจะมีขนหนาปกคลุม

การใช้ประโยชน์ 
ผลมะตูมใช้รับประทานได้ทั้งแบบสดและแบบแห้ง น้ำจากผลเมื่อนำไปกรองและเติมน้ำตาลจะได้เครื่องดื่มคล้ายน้ำมะนาว และยังใช้ในการทำ Sharbat ซึ่งเป็นเครื่องดื่มที่ได้จากการนำเนื้อผลมะตูมไปผสมกับมะขาม ผลอ่อนฝานแล้วตากแห้งนำไปต้มกับน้ำเป็นน้ำมะตูม นำมายำ ใบอ่อนและยอดอ่อนใช้รับประทานเป็นผักสลัด กินกับน้ำพริก ลาบ และข้าวยำ ผลแก่แต่เปลือกยังนิ่มนำมาฝานแล้วทำเป็นมะตูมเชื่อม ซึ่งนำไปเป็นส่วนผสมของขนมอื่นอีกหลยอย่าง มะตูมสุก เนื้อเละใช้รับประทานเป็นผลไม้ และใช้เป็นยารักษาอาการท้องร่วง ท้องเดิน โรคลำไส้ ตาแห้งไข้หวัดธรรมดา และยังใช้รักษาอาการท้องผูกเรื้อรัง

ความเชื่อ 
คนไทยถือว่ามะตูมเป็นไม้มงคล นิยมปลูกทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของบ้าน ศาสนาฮินดู เป็นต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ของพระศิวะ ดังนั้นจึงพบต้นมะตูมได้ทั่วไปในสวนของวิหารในประเทศอินเดีย และใบมะตูมยังเป็นส่วนประกอบในพิธีกรรมทางศาสนา เช่นการทำน้ำมนต์สะเดาะเคราะห์หรือครอบครู

สัญลักษณ์ 
ต้นมะตูมเป็นพันธุ์ไม้มงคลพระราชทานประจำจังหวัดชัยนาท ผู้ที่ได้รับทุนเล่าเรียนหลวงหรืองานสมรสพระราชทานจะได้รับพระราชทานใบมะตูมเพื่อเป็นสิริมงคล

ชื่อท้องถิ่นของมะตูม 
ชื่อสามัญของมะตูมในภาษาต่าง ๆ ได้แก่
 เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
  /ou' shi'/ หรือ /oʊʔ ʃiʔ/
  /pnɨv/
  /mȁːk tuːm/
  (ต้นไม้)

 เอเชียใต้
 ภาษาเบงกอล: বেল
 ภาษาฮินดี: बिल्व (Bilva)
 
 ภาษากันนาดา: ಬೇಲದ ಹಣ್ಣು
 ภาษากงกัณ: gorakamli
 ภาษามลยาฬัม: കൂവളം
 ภาษามราฐี: बेल หรือ कवीठ (Kaveeth)
 ภาษาปัญจาบ: ਬਿਲ (Beel)
 ภาษาสันสกฤต : बिल्वम्
 ภาษาสินธี: ڪاٺ گدرو 
 ภาษาสิงหล: බෙලි (Beli)
 ภาษาทมิฬ: வில்வம் (Vilvam)
 ภาษาเตลูกู: మారేడు (maredu)
 Sir Phal (ภาษาฮินดีโบราณ)

ดูเพิ่ม 
 รายชื่อพันธุ์ไม้มงคลพระราชทานประจำจังหวัด

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 

สมุนไพร
ผลไม้
ต้นไม้ประจำจังหวัดของไทย
วงศ์ส้ม
พืชที่ใช้ในอายุรเวท