สกุลส้ม

สกุลส้ม (Citrus) อยู่ในวงศ์ Rutaceae มีต้นกำเนิดในเขตร้อนและเขตร้อนชื้นเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เป็นไม้พุ่มขนาดใหญ่หรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก สูง 5-15 เมตร มีหนามที่ต้น มีใบแบบสลับและเป็นไม้ไม่ผลัดใบ ออกดอกเดี่ยวหรือเป็นช่อดอกขนาดเล็ก แต่ละดอกมีเส้นผ่านศูนย์กลาง 2-4 ซม. มีกลีบดอกสีขาว 5 กลีบ (น้อยชนิดมี 4 กลีบ) และมีเกสรตัวผู้จำนวนมาก ปกติดอกมีกลิ่นหอม ผลกลมจนถึงยาว ขนาดยาว 4 – 30 ซม. เส้นผ่านศูนย์กลาง 4 – 20 ซม. พืชสกุลนี้มีความสำคัญทางการค้า โดยหลายชนิดมีการปลูกเพื่อนำผลไปกินสด ๆ หรือคั้นเป็น น้ำผลไม้

ผลมีกลิ่นหอม เนื่องจากมีสาร ฟลาโวนอยด์ และ ลิโมนอยด์ (ซึ่งจะเปลี่ยนเป็นสาร เทอร์พีน) ในเปลือกและในน้ำ  นอกจากนี้น้ำมี กรดซิตริกจำนวนมากจึงทำให้มีรถเปรี้ยว และเป็นแหล่ง ไวตามินซี และ ฟลาโวนอยด์

อนุกรมวิธานในสกุลส้มนี้มีความซับซ้อน และ ไม่ทราบจำนวนชนิดที่แน่นอนในธรรมชาติ หลายชนิดที่รู้จักเป็นพันธุ์ผสม พืชในสกุลส้มที่นำมาปลูกกันอาจได้มาจาก 4 ชนิดที่เป็นชนิดดั้งเดิม  พันธุ์ผสมหลายชนิดที่พบมากในธรรมชาติ และที่นำมาปลูกกัน รวมถึงชนิดที่มีความสำคัญทางการค้า เช่น ส้มเช้ง ส้มเกรพฟรุท เลมอน มะนาว และ ส้มเขียวหวาน จากงานวิจัยเร็ว ๆ นี้ได้แสดงว่าพืชในสกุลที่ใกล้เคียง เช่น สกุลส้มคัมควอท  สกุลส้มสามใบ และสกุลพื้นเมืองของออสเตรเลีย Microcitrus และ Eremocitrus ควรถูกจัดรวมอยู่ใน สกุลส้ม ในปัจจุบันนักพฤกษศาสตร์หลายท่านจัดสกุลพื้นเมืองของออสเตรเลีย  Microcitrus และ Eremocitrus อยู่ใน สกุลส้ม.

การเพาะปลูก 

พืชในสกุลส้มเกิด พันธุ์ลูกผสม ได้ง่ายมาก (เช่น เมล็ดที่โตจาก มะนาวตาฮิติ สามารถให้ผลที่ใกล้เคียงส้มเกรฟฟรุตได้) พืชในสกุลส้มที่ปลูกเป็นการค้าทั้งหมดใช้กิ่งตอน ของ สายพันธุ์ที่ต้องการ มาปลูกบนต้นตอที่ต้านทานโรค และทนทาน 

สีของผลไม้สกุลส้มจะมีสีสดเฉพาะในเขตภูมิอากาศที่หนาวเย็น ส่วนในเขตภูมิอากาศร้อน ผลของต้นไม้สกุลส้มจะยังมีสีเขียวอยู่แม้ว่าจะโตเต็มที่ จึงมักถูกเรียกว่า "ส้มสีเขียว"  ต้นมะนาวเป็นตัวอย่างหนึ่งซึ่งมีไวต่อสภาพอากาศเย็นมากดังนั้นจึงไม่เคยถูกทิ้งในสภาพอากาศที่เย็นเหมาะสมพอจะสร้างสีสดได้ ถ้าผลมะนาวถูกทิ้งไว้ที่ต้นให้อยู่ข้ามฤดูหนาว ผลจะเปลี่ยนเป็นสีเหลือง ไม้ในสกุลส้มหลายชนิดจะถูกเก็บตั้งแต่ยังมีสีเขียวและไปสุกขณะที่ขนส่งไปยังร้านค้า 

ต้นไม้ในสกุลส้มปกติจะไม่ทนทานต่อความเย็นกว่าจุดเยือกแข็ง  ส้มบางพันธ์ในชนิด Citrus reticulata มีแนวโน้มเป็นชนิดทั่วไปที่ทนทานต่อความเย็นที่ตำกว่าจุดเยือแข็งได้มากที่และสามารถอยู่รอดได้ระยะเวลาสั้น ๆ ในอุณหภูมิ  −10 องศาเซลเซียส แต่ในความเป็นจริงอุณภูมิที่เหมาะสมต่อการเพาะปลูกต้องไม่ตำกว่า −2 องศาเซลเซียส  พันธุ์ผสมบางชนิดทนทานต่ออุณหภูมิที่ตำกว่าจุดเยือกแข็งแต่ไม่สามารถให้ผลที่มีคุณภาพดีได้ ส่วนพืชที่ใกล้เคียงคือ ส้มสามใบ (Poncirus trifoliata) สามารถอยู่รอดได้ในอุณหภูมิที่ตำกว่า−20 องศาเซลเซียส ผลมีรสชาติฝาดและไม่สามารถกินผลสดได้ ต้องนำไปประกอบอาหาร

ต้นไม้ในสกุลส้มเจริญเติบโตดีที่สุดในที่มีแสงแดดแรง มีความชื้นพร้อมกับดินอุดมสมบูรณ์ และปริมาณน้ำฝนหรือการชลประทานที่เพียงพอ

รายชื่อของผลไม้ในสกุลส้ม 

สกุลส้ม เชื่อว่ามีต้นกำเนิดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ก่อนที่มนุษย์จะนำมาทำเกษตรกรรม, มีจำนวนชนิดเพียงเล็กน้อย:

 พาเพดา
 Citrus aurantifolia - มะนาว, จากอินเดีย
 Citrus halimii, จาก ไทยและมลายา
 Citrus maxima - ส้มโอ, จากกลุ่มเกาะมลายู
 Citrus medica - มะงั่ว, จากอินเดีย
 Citrus reticulata - ส้มแมนดาริน, จากจีน
 มะนาวออสเตรเลีย
 Citrus australasica - มะนาวนิ้ว - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล Microcitrus
 Citrus australis - มะนาวออสเตรเลียกลม - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล  Microcitrus
 Citrus glauca - มะนาวทะเลทราย - บางครั้งถูกแยกไปอยู่ในสกุล Eremocitrus

ส้มคัมควอท อยู่ในสกุล สกุลส้มคัมควอท

พันธุ์ลูกผสมและพันธุ์ต่าง ๆ 
เรียงตามพันธุ์รุ่นพ่อแม่ พันธุ์ลูกผสมและพันธุ์ต่าง ๆ แต่ละพันธุ์ผสมมาจาก (อย่างน้อย) รุ่นพ่อแม่ 2 ชนิด, จึงมีรายชื่อซ้ำได้
 Citrus maximaเป็นฐาน
 อะมานาสึ, นาสึมิคาน; Citrus × natsudaidai (C. maxima × ไม่ทราบ)
 ไลม์ควอท
 เกรพฟรุท, Citrus × paradisi (C. maxima × C. × sinensis)
 เลมอนจักรพรรดิ (Imperial lemon) (C. × limon × C. × paradisi)
 มินเนโอลา แทงเจโล (C. reticulata × C. × paradisi)
 ออเรนเจโล, ชิรอนจา (C. × paradisi × C. × sinensis)
 โอโรบลังโก้, สวีทตี้ (C. maxima × C. × paradisi)
 ส้มหวาน - Citrus × sinensis (อาจจะ C. maxima × C. × reticulata)
 แทงเจโล - Citrus × tangelo (C. reticulata × C. maxima or C. × paradisi)
 แทงกอร์ - Citrus × nobilis (C. reticulata × C. × sinensis)
 อุกลิ (C. reticulata × C. maxima หรือ C. × paradisi)
 วิลกิ่ง (C. × nobilis × C. × deliciosa)

 Citrus medica เป็นฐาน
 ส้มโอมือ - Citrus medica var. sarcodactylus
 อีทรอก
 เฟอร์นานดินา - Citrus × limonimedica (อาจจะ C. medica × C. × limon)
 พอนเดอโรซา เลมอน (อาจจะ C. medica × C. × limon)

 Citrus reticulata' 'เป็นฐาน
 ส้มเบอร์กามอท, ส้มเซวิล - Citrus × aurantium ssp. bergamia หรือ Citrus × bergamia ส้มซ่า - Citrus × aurantium ส้มสีทับทิม - Citrus × sinensis พันธุ์
 คามซาห์น (C. reticulata × C. × sinensis)
 ชินอทโต้ - Citrus × aurantium var. myrtifolia หรือ Citrus × myrtifolia ฉุงกยุน
 คลีเมนไทน์ - Citrus × clementina ส้มแมนดารินคลีโอพลัทตรา - Citrus × reshni เดโคพอน - Citrus reticulata cv. 'Siranui' (Kiyomi × Ponkan)
 ไดได - Citrus × aurantium var. daidai หรือ Citrus × daidai เกรปฟรูต, Citrus × paradisi (C. maxima × C. × sinensis)
 เฮอร์มานดินา
 เลมอนจักรพรรดิ (C. × limon × C. × paradisi)
 คินโนว์
 เลมอนเมเยอร์, เลมอนภูเขา - Citrus × meyeri (C. × limon × C. × paradisi หรือ C. × sinensis)
 ส้มแมนดารินไมเคิล
 มิคาน, ซาสึมา - Citrus × unshiu มินเนโอลา แทงเจโล (C. reticulata × C. × paradisi)
 ส้มแมนดารินโนวา
 โอเรนเจโล, ชิรอนจา (C. × paradisi × C. × sinensis)
 โอโรบลังโก้, สวีทตี้ (C. maxima × C. × paradisi)
 พงคาน
 รังเพอร์, เลมานเดอริน, มะนาวแมนดาริน - Citrus × limonia (C. reticulata × C. × limon)
 ส้มหวาน - Citrus × sinensis (อาจจะ C. maxima × C. × reticulata)
 แทงเจโล - Citrus × tangelo (C. reticulata × C. maxima หรือ C. × paradisi)
 ส้มเขียวหวาน
 แทงกอร์ - Citrus × nobilis (C. reticulata × C. × sinensis)
 อุกลิ (C. reticulata × C. maxima หรือ C. × paradisi)
 วิลกิ่ง (C. × nobilis × C. × deliciosa)
 วิลโลลีฟ - Citrus × deliciosa ส้มยูสุ - Citrus × junos (C. reticulata × C. × ichangensis)

 ที่มาไม่แน่นอน
 อลีโมว์, โคโล - Citrus × macrophylla ดเจอร์รุค ลิมัวร์ - Citrus × amblycarpa กาจานิมมา, มะนาวควาย - Citrus × pennivesiculata เลมอนอิฉาง, อิฉางพาเพดา - Citrus × ichangensis เลมอนจักรพรรดิ (C. × limon × C. × paradisi)
 อิโยคาน, อนาโดมิคาน
 คาโบสุ - Citrus × sphaerocarpa มะกรูด,  - Citrus × hystrix ขลาสี พาเพดา - Citrus × latipes เลมอน - Citrus × limon ลิเมตตา, เลมอนหวาน, มะนาวหวาน, โมซามบิ - Citrus × limetta มะนาวโอมานิ
 มะนาวหวานปาเลสไตน์ - Citrus × limettioides มะนาวเปอร์เซีย, มะนาวตาฮิติ - Citrus × latifolia มะนาวขรุขระ - Citrus × jambhiri เชกวาชา, มะนาวฮิรามิ, ส้มเขียวหวานไต้หวัน - Citrus × depressa สุดาชิ - Citrus × sudachi ซันไค, ซึนคาท - Citrus × sunki ส้มทาจิบานะ
 เลมอนวอลคาเมียร์ - Citrus × volkamerianaสำหรับพันธุ์ลูกผสมด้วย ส้มจี๊ด (ส้มกิมจ๊อ) , ดูที่ × Citrofortunella. สำหรับพันธุ์ลูกผสมด้วย ส้มสามใบ, ดูที่ citrange.

 ดูเพิ่ม 
 Japanese citrus

 เชิงอรรถ 

 อ้างอิง 
 Andrews, A.C. (1961) : Acclimatization of citrus fruits in the Mediterranean region. Agricultural History 35 (1) : 35-46.
 Calabrese, Francesco (2002) : Origin and history. In:  (2002) : Citrus. Taylor & Francis. ISBN 0-415-28491-0
 de Araújo, E. Freitas; de Queiroz, L. Paganucci & Machado, M.A. (2003) : What is Citrus? Taxonomic implications from a study of cp-DNA evolution in the tribe Citreae (Rutaceae subfamily Aurantioideae). Organisms Diversity & Evolution 3 (1) : 55-62.  (HTML abstract)
 Ellis, R.H.; Hong, T.D. & Roberts, E.H. (1985) : Chapter 64. Rutaceae. In: Handbook of Seed Technology for Genebanks (Volume II: Compendium of Specific Germination Information and Test Recommendations). International Board for Plant Genetic Resources, Rome, Italy. HTML fulltext 
 Frison, E.A. & Taher, M.M. (eds.) (1991) : FAO/IBPGR Technical Guidelines for the Safe Movement of Citrus Germplasm. FAO, IOCV, IPGRI. PDF fulltext
 International Plant Genetic Resources Institute (IPGRI) (1999) : Descriptors for Citrus (Citrus spp.). PDF fulltext
 Janick, Jules (2005) : Purdue University Tropical Horticulture Lecture 32: Citrus 
 Luro, F.; Laigret, F.; Bové, J.M. & Ollitrault, P. (1995) : RFLP analysis of cytoplasmic and nuclear genomes used for citrus taxonomy. In: Mandarines - développements scientifiques récents, résumés oraux et posters: 12-13. CIRAD-FLHOR, San Nicolao, France. HTML abstract 
 Molina, A.B.; Roa, V.N.; Bay-Petersen, J.; Carpio, A.T. & Joven, J.E.A. (eds.) (2000) : Citrus, Proceedings of a regional workshop on disease management of banana and citrus through the use of disease-free planting materials held in Davao City, Philippines, 14-16 October 1998. INIBAP. PDF fulltext 
 Nicolosi, E.; Deng, Z.N.; Gentile, A.; La Malfa, S.; Continella, G. & Tribulato, E. (2000) : Citrus phylogeny and genetic origin of important species as investigated by molecular markers. Theoretical and Applied Genetics 100 (8) : 1155-1166.  (HTML abstract)
 Sackman. Douglas Cazaux (2005) : Orange Empire: California and the Fruits of Eden.
 University of California Division of Agricultural Sciences (UC-DAS) (1967-1989) : The Citrus Industry. HTML fulltext of Vol. 1, 2, & Vol. 5, Chapter 5

แหล่งข้อมูลอื่น 

 Culture & Care for the genus Citrus  on CultureSheet.org
 Citrus Research and Education Center  of IFAS (largest citrus research center in world)
 Citrus Variety Collection by the University of California  
 Citrus  (Mark Rieger, Professor of Horticulture, University of Georgia)
 Sorting Citrus names
 Fundecitrus - Fund for Citrus Plant Protection  is an organization of citrus Brazilian producers and processors.
 Home Citrus Growers
 Buy Citrus Trees Online

 
วงศ์ส้ม
พืชแบ่งตามสกุล