หลักฐานโดยเรื่องเล่า

คำว่า หลักฐานโดยเรื่องเล่า () หมายถึงหลักฐานที่ได้มาจากเรื่องที่เล่าสู่กันฟัง
เนื่องจากว่า  มีตัวอย่างเพียงเล็กน้อย  จึงมีโอกาสมากที่หลักฐานนั้นจะเชื่อถือไม่ได้เพราะอาจมีการเลือกเอาหลักฐาน  หรือว่า หลักฐานนั้นไม่เป็นตัวแทนที่ดีของกรณีทั่ว ๆ ไปในเรื่องนั้น ๆ 
มีการพิจารณาว่าหลักฐานโดยเรื่องเล่าไม่ใช่เป็นตัวสนับสนุนข้ออ้างที่ดี  จะรับได้ก็ในกรณีที่ไม่มีหลักฐานที่ดีกว่านั้นแล้วเท่านั้น
ไม่ว่าเรื่องเล่านั้นจะซื่อสัตย์ตรงความจริงมากแค่ไหน

หลักฐานอย่างนี้มักจะใช้เทียบกับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ (scientific evidence) เช่นเมื่อกล่าวถึงวิธีการรักษาต่าง ๆ ในการแพทย์ที่อ้างอิงหลักฐาน  (evidence-based medicine) คือหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ต้องเป็นไปตามกระบวนการระเบียบแบบแผนของวิทยาศาสตร์
แต่หลักฐานโดยเรื่องเล่าบางอย่างไม่จัดว่าเป็นหลักฐานทางวิทยาศาสตร์เพราะไม่สามารถพิสูจน์ได้ด้วยวิธีทางวิทยาศาสตร์
การใช้หลักฐานโดยเรื่องเล่าอย่างผิด ๆ เป็นเหตุผลวิบัติอรูปนัย  (informal fallacy) อย่างหนึ่ง
ที่เป็นการอ้างหลักฐานเป็นต้นว่า  "มีคน ๆ หนึ่งที่..."  "มีกรณี ๆ หนึ่งที่..."
แต่จริง ๆ แล้ว  เหตุผลโดยเรื่องเล่าที่กล่าวนั้นอาจจะไม่เป็นตัวแทนที่ดีของเรื่องในประเด็นนั้น ๆ 
และเนื่องจากว่ามนุษย์มีความเอนเอียงทางประชานเช่นความเอนเอียงเพื่อยืนยัน  (confirmation bias)  จึงหมายความว่า  จะจำเรื่องบอกเล่าที่เด่น ๆ หรือที่ยืนยันความคิดฝ่ายตนได้ดีกว่า
การจะกำหนดว่า  เรื่องบอกเล่านั้นเป็นเรื่องที่ทั่วไปในประเด็นนั้นต้องอาศัยหลักฐานโดยสถิติ

ในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับคดีความ  นักจิตวิทยาได้พบว่า  มนุษย์มักจะระลึกถึงตัวอย่างที่เด่นได้ดีกว่าตัวอย่างที่ทั่ว ๆ ไป

อารัมภบท
ในรูปแบบของหลักฐานโดยเรื่องบอกเล่าทุกอย่าง  ความน่าเชื่อถือได้โดยเป็นการประเมินแบบเป็นกลาง ๆ เป็นที่น่าสงสัย
ซึ่งเป็นผลของวิธีการที่ไม่มีแบบแผนในการเก็บข้อมูล  การบันทึกข้อมูล  การแสดงข้อมูล  หรือว่า  ทั้งสามอย่างผสมผเสกัน
หลักฐานชื่อนี้บ่อยครั้งใช้กล่าวถึงสถานการณ์ที่ไม่มีการบันทึกข้อมูลที่ดี
จนกระทั่งว่าต้องอาศัยความน่าเชื่อถือของผู้แสดงหลักฐานนั้น  ๆ

ในโครงการจำแนกประเภทสารอันตรายของสหประชาชาติ  หลักฐานโดยการบอกเล่าเรียกว่า  ประสบการณ์มนุษย์  (human experience)
สารสิ่งใดสิ่งหนึ่ง  ไม่ว่าจะเป็นแบบบริสุทธิ์ล้วนหรือแบบผสม  แม้ว่าจะไม่เข้ากับหลักเกณฑ์เพื่อการรวมเข้าในประเภท  9  อย่าง
แต่ถ้ายังมีหลักฐานโดยการบอกเล่าที่แสดงว่าสินค้านั้นมีพิษต่อมนุษย์  สัตว์  หรือสิ่งแวดล้อม  ก็จะรวมสินค้านั้นในประเภทที่เหมาะสมด้วย

ทางวิทยาศาสตร์
ทางวิทยาศาสตร์  คำนิยามเกี่ยวกับหลักฐานโดยการบอกเล่ารวมทั้ง
ข้อมูลที่ไม่เป็นความจริงหรือไม่ได้เกิดจากการศึกษาที่รอบคอบ
รายงานหรือข้อสังเกตของผู้สังเกตการณ์ที่ไม่รู้วิธีการทางวิทยาศาสตร์
สังเกตการณ์หรือตัวอย่างอย่างคร่าว ๆ ที่ไม่ใช่การวิเคราะห์ที่เข้มงวดกวดขันหรือเป็นไปในแนวทางวิทยาศาสตร์

หลักฐานโดยเรื่องเล่ามีการประเมินด้วยมาตรฐานที่ไม่เหมือนกัน
ยกตัวอย่างเช่น  ในการแพทย์  หลักฐานโดยเรื่องเล่าที่ตีพิมพ์โดยผู้สังเกตการณ์ผู้เชี่ยวชาญเช่นหมอนั้น  เรียกว่า  case report  ซึ่งต้องผ่านการตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญในสาขาเดียวกัน  (peer review) 
แม้ว่าหลักฐานเช่นนี้จะไม่เป็นข้อยุติ  แต่บางครั้งก็จะได้รับการพิจารณาว่า  เป็นการเชื้อเชิญเพื่อการศึกษาที่เข้มข้นยิ่งขึ้นไปในประเด็นนั้น ๆ 
ยกตัวอย่างเช่น  มีงานวิจัยหนึ่งที่พบว่า  มีรายงานการแพทย์โดยเรื่องเล่า 35 กรณีจาก 47 กรณีเกี่ยวกับผลข้างเคียงของยา  ที่ภายหลังได้รับการยืนยันว่าถูกต้อง

หลักฐานโดยการบอกเล่าพิจารณากันว่าเป็นหลักฐานที่ไม่น่าเชื่อถือที่สุดในบรรดาหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ทั้งหมด 
ซึ่งตรงกันข้ามกับ  "หลักฐานทางวิทยาศาสตร์"  (scientific evidence)  
คือนักวิจัยอาจใช้หลักฐานโดยการบอกเล่าในการเสนอสมมติฐานใหม่  แต่จะไม่ใช้เป็นหลักฐานในการยืนยันสมมติฐานนั้น

ตรรกะที่ผิดพลาด
หลักฐานโดยการบอกเล่าพิจารณาว่าไม่เป็นวิทยาศาสตร์หรือเป็นวิทยาศาสตร์เทียม (pseudoscience)
เพราะว่าความเอนเอียงทางประชาน  (cognitive bias) ของมนุษย์อาจจะมีอิทธิพลต่อการรวบรวมและการแสดงหลักฐานนั้น ๆ 
ยกตัวอย่างเช่น  บุคคลที่ยืนยันว่าตนได้พบกับอมนุษย์เหนือธรรมชาติหรือมนุษย์ต่างดาวอาจจะเล่าเรื่องที่ละเอียดชัดเจน  แต่ว่าเป็นเรื่องที่ไม่สามารถพิสูจน์ว่าผิดพลาดได้
เป็นปรากฏการณ์ที่อาจเกิดขึ้นแม้กับชนกลุ่มใหญ่เพราะตรงกับความเชื่อของตน

นอกจากนั้นแล้ว  หลักฐานโดยเรื่องบอกเล่ามักจะตีความหมายกันผิดโดยผ่าน availability heuristic ซึ่งเป็นวิธีการคิดที่อาศัยเรื่องที่นึกถึงได้ง่ายที่สุด  ซึ่งนำไปสู่การประเมินความแพร่หลายของเรื่อง ๆ หนึ่งสูงเกินไป
คือ  ถ้าสามารถเชื่อมเหตุ ๆ หนึ่งกับผลที่เกิดขึ้นได้อย่างง่าย ๆ  เรามักจะประเมินว่าเหตุนั้นทำให้เกิดผลนั้นในระดับที่สูงเกินไป
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง  เรื่องเล่าที่มีรายละเอียดชัดเจน  ประกอบด้วยอารมณ์ความรู้สึกสูง  ดูเหมือนว่ามีความน่าเป็นไปได้ในระดับที่สูงขึ้น  เราจึงให้น้ำหนักในเรื่องนั้นสูงขึ้น
และอีกประเด็นหนึ่งที่เกี่ยวข้องกันก็คือ  มันเป็นไปไม่ได้ที่จะตรวจสอบเรื่องบอกเล่าทุก ๆ เรื่อง  คือไม่สามารถตรวจสอบเรื่องที่บางคนประสบแต่ไม่ได้พูดถึง

วิธีที่เรื่องบอกเล่ากลายเป็นหลักฐานที่ไม่น่าเชื่อถือก็โดยผ่านการคิดหาเหตุผลที่ผิดพลาดเช่นเหตุผลวิบัติโดย "Post hoc ergo propter hoc"
ซึ่งเป็นความโน้มเอียงของมนุษย์ที่จะเหมาเอาว่า  ถ้าเหตุการณ์หนึ่งเกิดขึ้นหลังจากอีกเหตุการณ์หนึ่ง  เหตุการณ์แรกนั้นต้องเป็นเหตุที่ทำให้เกิดเหตุการณ์ที่สอง (เช่นบนพระบนเจ้าว่า  ให้สอบได้  แล้วเกิดสอบได้  ดังนั้น  พระหรือเจ้าเป็นผู้บันดาลให้สอบได้)
เหตุผลวิบัติอีกอย่างหนึ่งก็คือการหาเหตุผลเชิงอุปนัย (inductive reasoning)
ยกตัวอย่างเช่น  ถ้าเรื่องเล่าเรื่องหนึ่งนำไปสู่บทสรุปที่ต้องการแทนที่บทสรุปที่มีเหตุผล  ก็จะเป็นเหตุผลวิบัติโดยการวางนัยทั่วไปที่ผิดพลาดหรือเร็วเกินไป 
ตัวอย่างต่อไปนี้เป็นเรื่องบอกเล่าที่ใช้เป็นหลักฐานของบทสรุปที่ต้องการ

เรื่องบอกเล่าเช่นนี้ไม่ได้เป็นตัวพิสูจน์อะไรสักอย่าง 
ในกรณีที่องค์ประกอบบางอย่างมีอิทธิผลต่อผลที่เกิดขึ้น  แต่ไม่ได้เป็นตัวกำหนดผลอย่างสิ้นเชิง  กรณีเฉพาะ ๆ ที่เลือกมาไม่ได้เป็นตัวพิสูจน์อะไร
ยกตัวอย่างเช่น  "ปู่ของผมสูบบุหรี่ 40 ม้วนต่อวันจนกระทั่งถึงวันตายที่อายุ 90 ปี"
และ "ส่วนพี่สาวของผมไม่เคยอยู่ใกล้ใครที่สูบบุหรี่แต่กลับเสียชีวิตไปเพราะมะเร็งปอด"
เรื่องบอกเล่าบ่อยครั้งชี้กรณีพิเศษ  แทนที่จะชี้กรณีทั่ว ๆ ไป
คือ  "เรื่องบอกเล่าจะไม่ค่อยสำเร็จประโยชน์เพราะว่าอาจจะแสดงผลที่ไม่ทั่วไป"
คือ  โดยทั่ว ๆ ไปแล้ว  สหสัมพันธ์โดยสถิติระหว่างเหตุการณ์สองอย่างไม่ได้ชี้ว่าเหตุการณ์ไหนเป็นเหตุของเหตุการณ์ไหน
เช่น  งานวิจัยหนึ่งพบว่า  การดูโทรทัศน์มีสหสัมพันธ์ระดับสูงกับการบริโภคน้ำตาล
แต่นี่ไม่ได้เป็นเครื่องพิสูจน์ว่า  การดูโทรทัศน์ทำให้บริโภคน้ำตาลมาก  หรือแม้แต่ทางตรงกันข้าม

ในการแพทย์  ยังต้องมีการตรวจดูว่าหลักฐานแบบบอกเล่าเช่นนั้นเป็นผลของปรากฏการณ์ยาหลอกหรือไม่อีกด้วย 
คือมีหลักฐานที่ชัดเจนว่า ความคาดหมายหรือความหวังของคนไข้หรือของหมอสามารถมีผลต่อการรักษาได้จริง ๆ
การวิจัยเชิงทดลองทางคลินิกแบบปิดสองทาง (double-blind) ให้ยาโดยสุ่ม (randomized) โดยมีกลุ่มควบคุมที่ใช้ยาหลอกเท่านั้น
ที่สามารถจะยืนยันสมมติฐานเกี่ยวกับประสิทธิภาพการรักษาโดยไม่มีผลจากความต้องการหรือความคาดหวัง

โดยเปรียบเทียบกันแล้ว  ในวิทยาศาสตร์และตรรกศาสตร์  กำลังของคำอธิบายขึ้นอยู่กับว่าสามารถตรวจสอบได้หรือไม่
ว่ามีเหตุดังที่ว่าจริง ๆ 
และสามารถตรวจสอบได้โดยเป็นกลางโดยวิธีที่นักวิจัยอื่น ๆ เห็นด้วยว่าเป็นวิธีการตรวจสอบที่สมควร
ที่สามารถตรวจสอบได้ด้วยโดยคนอื่น ๆ

กฎหมาย
โดยกฎหมายแล้ว  การให้การของพยานเป็นหลักฐานอย่างหนึ่ง
ซึ่งกฎหมายก็มีวิธีที่จะเช็คดูพยานว่าน่าเชื่อถือหรือไม่
กระบวนการตามกฎหมายเพื่อที่จะสืบหาและตรวจสอบหลักฐานมีแบบแผน
คำให้การของพยานบางพวกอาจจะจัดอยู่ในหลักฐานโดยเรื่องบอกเล่า  เช่นเรื่องราวจากบุคคลต่าง ๆ ที่ประสบการก่อกวน (harassment) ที่พบในคดีฟ้องร้องในนามกลุ่มบุคคล (เช่นฟ้องศาลเรื่องบริษัทมีนโยบายที่มีผลให้เกิดการก่อกวนทางเพศต่อพนักงานของบริษัท)
ถึงอย่างนั้น  การให้การของพยานก็ยังสามารถประเมินความน่าเชื่อถือได้
ตัวอย่างของวิธีตรวจสอบและประเมินหลักฐานจากพยานรวมทั้งการซักถาม  หลักฐานจากพยานที่ให้การคล้อยตามกัน  เอกสาร  วีดิโอ  และหลักฐานทางนิติเวชศาสตร์อื่น ๆ
ถ้าศาลไม่มีวิธีในการตรวจสอบและประเมินคำให้การของพยานคนหนึ่ง ๆ 
เช่นไม่มีคำให้การอื่นที่เข้ากันหรือยืนยันกัน
ศาลก็อาจจะตัดสินว่าหลักฐานมีผลจำกัดหรือไม่มีน้ำหนักในการตัดสินคดี

หลักฐานวิทยาศาสตร์โดยเป็นหลักฐานทางนิติ
ในบางกรณี  หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่นำเสนอต่อศาลต้องครบองค์ประกอบเพื่อจะใช้เป็นหลักฐานในศาล
ยกตัวอย่างเช่น  ในประเทศสหรัฐอเมริกา  คำให้การของผู้เชี่ยวชาญในสาขาต้องได้มาตรฐาน Daubert standard
ซึ่งบ่งว่า  หลักฐานที่ผู้เชี่ยวชาญให้ต้องผ่านกระบวนการที่เป็นที่ยอมรับโดยทั่ว ๆ ไปของกลุ่มนักวิทยาศาสตร์
ในบางกรณี  หลักฐานโดยเรื่องบอกเล่าอาจจะครบองค์ในการให้การแบบนี้
เช่น  case report  ที่ยืนยันหรือปฏิเสธหลักฐานอื่น ๆ 

ศ. แอลต์แมนและแบลนด์เสนอว่า  case report  หรือข้อมูลที่ไม่ลงตัวกับสถิติทั่ว ๆ ไป ไม่สามารถที่จะตัดสินว่าไม่มีน้ำหนักโดยสิ้นเชิง  คือ

ดูเพิ่ม
 ความเอนเอียงเพื่อยืนยัน
 เหตุผลวิบัติ
 วิธีการทางวิทยาศาสตร์

เชิงอรรถและอ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
  Overall Assessment of Approach and Analysis of the Law Commission Report Ministry of Economic Development, New Zealand
Legal Terms & Definitions  Sprenger & Lang, Attorneys
Judge certifies Wal-Mart class action lawsuit MSBN, June 22, 2004
Second Generation Disparity Study Final Report  City of Phoenix study
"Anecdotal Evidence"  from a course in Critical thinking at Santa Rosa Junior College. No longer active as of 2013-01-17
Lindsay, Don. Anecdotal Evidence, via don-lindsay-archive.org
Carroll, Robert Todd. Anecdotal (testimonial) evidence, from the Skeptic's Dictionary.
Thompson, Bruce. Anecdotal Evidence , describing its use as a fallacious argument.

เหตุผลวิบัติอรูปนัย
ปรัชญาวิทยาศาสตร์
วิมตินิยม
กังขาคติ
หลักฐาน
คำให้การ
การแพทย์ทางเลือก