พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากระจับ

พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากระจับ (พ.ศ. 2315 — พ.ศ. 2395) เป็นพระธิดาพระองค์ใหญ่ในสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ กับพระชายาทองอยู่

พระประวัติ
พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากระจับ ประสูติเมื่อปี พ.ศ. 2315 เป็นพระธิดาพระองค์ใหญ่ในสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ กับเจ้าครอกทองอยู่ เดิมมีพระนามว่า หม่อมเจ้ากระจับ ต่อมาใน พ.ศ. 2329 ทรงได้รับโปรดเกล้าฯ เลื่อนเป็น พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้ากระจับ

พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากระจับ มีพระโสทรภราดา และพระโสทรภคินี 5 พระองค์ คือ
 พระสัมพันธวงศ์เธอ กรมหมื่นนราเทเวศร์ (พระนามเดิม ปาน) ต้นราชสกุลปาลกะวงศ์
 พระสัมพันธวงศ์เธอ กรมหมื่นนเรศร์โยธี (พระนามเดิม บัว)
 พระสัมพันธวงศ์เธอ กรมหลวงเสนีบริรักษ์ (พระนามเดิม แตง) ต้นราชสกุลเสนีวงศ์
 พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปฐมวงศ์
 พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจงกล

ภายหลังจากสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ทิวงคต พระองค์เจ้ากระจับ ทรงสร้างพระพุทธฉายจำลองขึ้นในวัดอมรินทรารามวรวิหาร มีลักษณะเป็นภูเขามีความสูง 3 วา 2 ศอก กว้างโดยรอบ 19 วา เพื่อเป็นพระราชกุศลอุทิศถวายพระบิดา

หลังกรมพระราชวังบวรสถานพิมุขทิวงคต พระราชวังหลังแบ่งเป็น 4 วัง วังเดิม อันเป็นพระราชมณเฑียรของกรมพระราชวังบวรสถานพิมุขนั้น พระชายาทองอยู่ประทับปกครองเชื้อวงศ์ของกรมพระราชวังหลังอยู่กับพระองค์เจ้ากระจับ และพระองค์เจ้าจงกล เมื่อพระชายาทองอยู่สิ้นพระชนม์ พระองค์เจ้ากระจับทรงปกครองเจ้านายวังหลังมาจนถึงสมัยรัชกาลที่ 4 ครั้งเมื่อพระองค์เจ้ากระจับสิ้นพระชนม์ เชื้อสายเจ้านายวังหลังไม่มีความสามารถรักษาพระราชวังบวรสถานพิมุขไว้ได้จึงได้ปล่อยให้รกร้างผุพังไป

พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากระจับ สิ้นพระชนม์ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อปี พ.ศ. 2395 สิริพระชันษา 80 ปี พระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุวัดอมรินทราราม

อ้างอิง

พระองค์เจ้าหญิง
พระองค์เจ้ายก
พระสัมพันธวงศ์เธอ