ธาตุหายาก

ตามที่กำหนดโดย IUPAC ธาตุหายาก ("REEs") หรือ ธาตุแรร์เอิร์ท ได้แก่ ธาตุทั้ง 17 ธาตุซึ่งเป็นธาตุทุกธาตุในหมู่แลนทาไนด์และรวมกับสแกนเดียมและอิตเทรียม  สแกนเดียมและอิตเทรียมเป็นโลหะเบาที่หายาก เนื่องจากพวกมันมีแนวโน้มว่าจะเกิดในสินแร่เหล็กเช่นเดียวกับธาตุในหมู่แลนทาไนด์และมีสมบัติทางเคมีคล้ายกัน

อย่างไรก็ตามธาตุหายาก (ยกเว้นธาตุโพรมีเทียมที่เป็นกัมมันตรังสี) มีความอุดมสมบูรณ์ของข้างในเปลือกโลกซึ่งมีซีเรียมเป็นธาตุที่มีมากที่สุดประมาณ 25 ส่วน ต่อ 68 ล้าน (เหมือนกับทองแดง) เพราะมีสมบัติทางเคมีธรณีของพวกมัน แร่ธาตุหายากอยู่ห่างกันมากและไม่กระจุกตัว ซึ่งทำให้บนพื้นโลกธาตุเหล่านี้จึงหายาก และด้วยความหายากนี้ทำให้ธาตุหายากมีราคาสูงและทำให้ขาดแคลนเป็นอย่างมาก แร่หายากชนิดแรกที่ค้นพบ คือ แร่แกโดลิไนต์ ซึ่งมีสารประกอบของซีเรียม อิตเทรียม เหล็ก ซิลิกอน และธาตุอื่นๆ แร่นี้นำมาจากเหมืองของหมู่บ้าน Ytterby ในประเทศสวีเดน ซึ่งภายหลังได้นำชื่อหมู่บ้านนี้ไปตั้งเป็นชื่อธาตุ "อิตเตอร์เบียม"

รายชื่อ 
ตารางด้านล่างแสดงชื่อ มวลอะตอม รากศัพท์ และการนำไปใช้ของธาตุหายากทั้ง 17 ธาตุหายากบางธาตุได้ตั้งชื่อตามนักวิทยาศาสตร์ที่ค้นพบธาตุนั้นๆ หรือสถานที่ที่ค้นพบธาตุนั้นๆ

{| class="wikitable sortable"
|-
!Z
!สัญลักษณ์
!ชื่อ
! class="unsortable"|รากศัพท์
! class="unsortable"|การนำไปใช้
|-
|21
|Sc
|สแกนเดียม
|ตามคำละตินว่า สแกนเดีย (สแกนดิเนเวีย) สถานที่ที่ธาตุหายากชนิดแรกถูกค้นพบ.
| อัลลอยอะลูมิเนียม-สแกนเดียมเบาซึ่งทำเป็นชิ้นส่วนของอากาศยาน, ถูกเพิ่มใส่ โคมไฟโลหะแฮไลด์ และ หลอดไฟไอปรอท,<ref name="CRC_ed89_elements">C. R. Hammond, "Section 4; The Elements", in CRC Handbook of Chemistry and Physics, 89th Edition (Internet Version 2009), David R. Lide, ed., CRC Press/Taylor and Francis, Boca Raton, FL.</ref> ซึ่งถ้าเป็นกัมมันตรังสีก็ใช้ติดตามในโรงกลั่นน้ำมัน
|-
|39
|Y
|อิตเทรียม
|ตามหมู่บ้าน Ytterby, Sweden, สถานที่ที่ค้นพบธาตุหายากชนิดแรก.
|เลเซอร์โกเมนอะลูมิเนียม-อิตเทรียม (YAG) , อิตเทรียมวานาเดต (YVO4) ใช้เป็นตัวนำของยูโรเพียมในทีวีเรืองแสงสีแดง, YBCO เป็นตัวนำยิ่งยวดอุณหภูมิสูง,  โกเมนอิตเทรียมเหล็ก (YIG) ตัวกรองไมโครเวฟ, ในหลอดไฟประหยัดพลังงาน, ใช้เติมลงไปในอะลูมิเนียมที่ใช้ทำสายส่งไฟฟ้าแรงสูงเพื่อเพิ่มสภาพนำไฟฟ้า
|-
|57
|La
|แลนทานัม
|ตามชื่อกรีก"แลนทาเนียน" แปลว่า ถูกซ่อนไว้.
|แลนทานัมออกไซด์ (La2O3) ใช้ทำเลนส์กล้องถ่ายภาพ
|-
|58
|Ce
|ซีเรียม
|ตามดาวเคราะห์แคระ เซเรส, และตั้งชื่อตามเทพเจ้าแห่งการเกษตรของโรมัน
|ใช้เป็นตัวออกซิไดส์
|-
|59
|Pr
|เพรซีโอดิเมียม
|ตั้งชื่อตามภาษากรีก "เพรซิออส" ซึ่งแปลว่า สีเขียวต้นหอม และคำว่า "ไดดีมอส"ซึ่งแปลว่า แฝด|ใช้ทำแม่เหล็กของธาตุหายาก
|-
|60
|Nd
|นีโอดิเมียม
|ตั้งชื่อตามภาษากรีก "นีออส"ซึ่งแปลว่า ใหม่ และคำว่า "ไดดีมอส"ซึ่งแปลว่า แฝด|ใช้ทำแม่เหล็กของธาตุหายาก ใช้ทำเลเซอร์สีม่วง ใช้ทำแก้วไดดีเมียม,
|-
|61
|Pm
|โพรมีเทียม
|ตั้งชื่อตาม ไททัน โพรมีธีอุส ผู้ที่นำไฟมาสู่มนุษย์
|ใช้ทำแบตเตอรี่นิวเคลียร์ และเลนส์อินฟราเรด
|-
|62
|Sm
|ซาแมเรียม
|ตาม Vasili Samarsky-Bykhovets ผู้ค้นพบแร่หายาก ซามาร์สไกต์.
|ใช้ทำแม่เหล็กของธาตุหายาก
|-
|63
|Eu
|ยูโรเพียม
|ตามทวีปยุโรป.
|ใช้ทำสารเรืองแสงสีแดงและสีน้ำเงิน ใช้ทำเลเซอร์ และหลอดไฟไอปรอท
|-
|64
|Gd
|แกโดลิเนียม
|ตาม โจฮัน แกโดลิน (1760–1852), เพื่อเป็นเกียรติแก่การตรวจสอบธาตุหายากของเขา
|ใช้ทำแม่เหล็กของธาตุหายาก ใช้ทำหลอดรังสีเอกซเรย์
|-
|65
|Tb
|เทอร์เบียม
|ตามหมู่บ้าน Ytterby, Sweden, สถานที่ที่ค้นพบธาตุหายากชนิดแรก.
|ใช้ทำสารเรืองแสงสีเขียว ใช้ทำเลเซอร์ 
|-
|66
|Dy
|ดิสโพรเซียม
|ตามภาษากรีก "ดิสโพรซิทอส" แปลว่า หาได้ยาก.
|ใช้ทำแม่เหล็กของธาตุหายาก
|-
|67
|Ho
|โฮลเมียม
|ตาม สต็อกโฮล์ม (ในละติน, "โฮลเมีย") ซึ่งเป็นเมืองบ้านเกิดของผู้ค้นพบคนหนึ่ง
|ใช้ทำเลเซอร์, ใช้ทำแม่เหล็ก
|-
|68
|Er
|เออร์เบียม
|ตามหมู่บ้าน Ytterby, สวีเดน
|ใช้ทำเลเซอร์อินฟราเรด, เหล็กกล้าวาเนเดียม
|-
|69
|Tm
|ทูเลียม
|ตามดินแดนทางเหนือในตำนาน ทูล.
|ใช้ทำโคมไฟโลหะแฮไลด์, เลเซอร์
|-
|70
|Yb
|อิตเตอร์เบียม
|ตามหมู่บ้าน Ytterby, สวีเดน
|ใช้ทำเลเซอร์อินฟราเรด, เป็นตัวรีดิวซ์, เหล็กกล้าสแตนเลส
|-
|71
|Lu
|ลูทีเชียม
|หลัง ลูทีเชีย เป็นชื่อเมืองก่อนที่จะเปลี่ยนชื่อเป็น ปารีส.
|ลูทีเชียมแทนทาเลตใช้เป็นตัวนำสารเรืองแสง
|}

 ตัวย่อ 
ตัวย่อที่ใช้บ่อยคือ
 RE = หายาก
 REM = โลหะหายาก
 REE = ธาตุหายาก
 REO = ออกไซด์หายาก
 REY = ธาตุหายากและอิตเทรียม
 LREE = ธาตุหายากเบา (La Ce Pr Nd Pm Sm Eu และ Gd รู้จักในชื่อของกลุ่มซีเรียม) 
 HREE = ธาตุหายากหนัก (Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu และ Y รู้จักในชื่อของกลุ่มอิตเทรียม) 
 ดูเพิ่ม 
 ธาตุหมู่ 3
 KREEP
 แร่หายาก
 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

Rare earths mining: China's 21st Century gold rush, BBC News June 2010 infographic examining China's role in the rare earths market.
Rare Earth Elements in National Defense: Background, Oversight Issues, and Options for Congress  Congressional Research Service, March 31, 2011.
Digging for rare earths: The mines where iPhones are born | Apple - CNET News, September 26, 2012
Khan, Malek; Lundmark, Martin; Hellström, Jerker "Rare Earth Elements and Europe’s Dependence on China"  in Strategic Outlook 2013'', Swedish Defence Research Agency (FOI), June 2013, pp.93-98.
Terra Rara: The strange story of some political elements  Prof Andrea Sella, Royal Institution filmed event, 31 May 2013

หมุ่ธาตุเคมี
ธาตุโลหะ