พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ พระนามเดิม พระองค์เจ้าปราโมช เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยและเจ้าจอมมารดาอัมพา ประสูติ เมื่อวันอังคาร แรม 9 ค่ำ เดือน 4 ปีชวด ตรงกับวันที่ 11 มีนาคม พ.ศ. 2359 ทรงเป็นต้นราชสกุลปราโมช

พระองค์เจ้าปราโมช ทรงกำกับราชการ กรมพระนครบาล กรมหมอ กรมช่างเคลือบ ช่างหุงกระจก กรมญวนหก และกรมท่า ในวันที่ 12 พฤศจิกายน พ.ศ. 2394 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้สถาปนาเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ จนถึงวันที่ 23 กันยายน พ.ศ. 2410 จึงโปรดให้เลื่อนเป็น กรมขุนวรจักรธรานุภาพ

ในช่วงต้นรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในการสถาปนากรมพระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) ที่ประชุมอันมีสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน เป็นประธาน ตกลงที่จะแต่งตั้งกรมหมื่นบวรวิไชยชาญ พระโอรสองค์ใหญ่ของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ตามคำเสนอของพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์ แต่เรื่องนี้ไม่เป็นมติเอกฉันท์ของที่ประชุม เพราะพระองค์เจ้าปราโมช กรมขุนวรจักรธรานุภาพ ทรงคัดค้านว่า การแต่งตั้งผู้ดำรงตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลนั้น ตามโบราณราชประเพณีเป็นพระราชอำนาจของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ไม่ใช่เป็นหน้าที่ของที่ประชุม ซึ่งทำความไม่พอใจให้แก่สมเด็จเจ้าพระยาฯ ท่านจึงได้ย้อนถามว่า ที่ไม่ยอมนั้น อยากจะเป็นเองหรือ (ทิพากรวงศ์ 2504, 266-267)

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ สิ้นพระชนม์เมื่อวันพฤหัสบดี ขึ้น 8 ค่ำ เดือน 8 ปีวอก พ.ศ. 2415 พระชนมายุได้ 56 พรรษา

พระโอรส-ธิดา 

หม่อมราชวงศ์หญิงดวงใจ ปราโมช มีพระโอรส-พระธิดา 7 องค์ได้แก่

หม่อมเจ้าหญิงเมาฬี ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2396 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2466 พระราชทานเพลิง ณ วัดบรมนิวาส เมื่อวันที่ 4 มิถุนายน พ.ศ. 2467)
หม่อมเจ้าหญิงฉวีวาด ปราโมช อดีตชายาในกรมหมื่นวรวัฒน์สุภากร
หม่อมเจ้าหญิงคอยท่า ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2400 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 11 ธันวาคม พ.ศ. 2465)
หม่อมเจ้าจำรูญ ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2402 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม พ.ศ. 2453 พระราชทานเพลิง ณ วัดบรมนิวาส เมื่อวันที่ 11 มิถุนายน พ.ศ. 2455) สมรสกับหม่อมเยื้อน ปราโมช ณ อยุธยา มีโอรสและธิดา คือ
หม่อมราชวงศ์หญิงจรวย ปราโมช เป็นเจ้าจอมพระสนมในรัชกาลที่ 5
ร้อยโท หม่อมราชวงศ์จรัญ ปราโมช
หม่อมเจ้าหญิงโอษฐอ่อน ปราโมช (ประสูติเมื่อวันที่ 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2411)
หม่อมเจ้าหญิงรำมะแข ปราโมช
หม่อมเจ้าคำรบ ปราโมช ต่อมาทรงได้รับสถาปนาขึ้นเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าคำรบ (ประสูติเมื่อวันที่ 3 พฤศจิกายน พ.ศ. 2414 สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 7 สิงหาคม พ.ศ. 2482 พระราชทานเพลิง ณ วัดเทพศิรินทราวาส)

หม่อมพลับ ปราโมช ณ อยุธยา มีพระโอรส-ธิดา ดังนี้

หม่อมเจ้าปรีดา ปราโมช ต่อมาทรงได้รับสถาปนาขึ้นเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปรีดา (ประสูติเมื่อวันที่ 12 พฤษภาคม พ.ศ. 2378 สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 16 กันยายน พ.ศ. 2457 พระราชทานเพลิง ณ วัดเทพศิรินทราวาส เมื่อวันที่ 12 เมษายน พ.ศ. 2463)
หม่อมเจ้าดำรง ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2399 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 7 กันยายน พ.ศ. 2465)
หม่อมเจ้าดำเกิง ปราโมช ต่อมาทรงผนวชเป็นพระภิกษุ “หม่อมเจ้าพระดำเกิง” (ประสูติ พ.ศ. 2402 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 22 เมษายน พ.ศ. 2434 พระราชทานเพลิง ณ วัดมกุฎกษัตริยาราม เมื่อวันที่ 24 พฤษภาคม พ.ศ. 2438)
 หม่อมเจ้ากรรมสิทธิ์ ปราโมช (ประสูติ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2408 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 5 กรกฎาคม พ.ศ. 2471 พระราชทานเพลิง ณ วัดมกุฎกษัตริยาราม)
 หม่อมเจ้าหญิงไขศรี ปราโมช (ประสูติเมื่อวันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2409 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 1 มิถุนายน พ.ศ. 2496 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ)
 หม่อมเจ้าหญิงมารศรี ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2410 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 19 เมษายน พ.ศ. 2470 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ) เสกสมรสกับหม่อมเจ้าวิทยา วัชรีวงศ์ พระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระเทเวศร์วัชรินทร์ 

พระโอรสพระธิดาที่ประสูติแต่หม่อมคนอื่น ๆ อีกหลายองค์ ดังนี้ 

 หม่อมเจ้าพยับ ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2386 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 22 ตุลาคม พ.ศ. 2420)
หม่อมเจ้าหญิงไม่ปรากฏพระนาม
หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม
หม่อมเจ้าอเนก ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2397)
หม่อมเจ้าหญิงวิงวอน ปราโมช 
หม่อมเจ้าโอภาส ปราโมช (ประสูติเมื่อวันที่ 9 มกราคม พ.ศ. 2401 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2458 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2460)
หม่อมเจ้าหญิงลาวัณ ปราโมช (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 15 สิงหาคม พ.ศ. 2432 พระราชทานเพลิง ณ วัดพิเรนทร์)
หม่อมเจ้าไม่แน่ชัดว่าเป็นหญิงหรือเป็นชาย (ตกโลหิต (แท้ง) สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 16 มีนาคม พ.ศ. 2401)
หม่อมเจ้าหญิงไม่ปรากฏพระนาม (ประสูติเมื่อวันที่ 9 มิถุนายน พ.ศ. 2402)
หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม (ประสูติเมื่อวันที่ 6 กรกฎาคม พ.ศ. 2402)
หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม (ประสูติเมื่อวันที่ 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2402)
หม่อมเจ้าสฤษดิ์ ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2403 พระราชทานเพลิง ณ วัดโมฬีโลกยาราม เมื่อวันที่ 16 เมษายน พ.ศ. 2460)
หม่อมเจ้าหญิงสุธาวรรณ ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2503 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2461 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่  7 มกราคม พ.ศ. 2462)
หม่อมเจ้าทินวุฒิ ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2403 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 20 พฤษภาคม พ.ศ. 2436)
หม่อมเจ้าอัทยา ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2404 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 20 ธันวาคม พ.ศ. 2463 พระราชทานเพลิง พ.ศ. 2465)
หม่อมเจ้าหญิงพิศมัย ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2505 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 18 กันยายน พ.ศ. 2461)
หม่อมเจ้าหญิงประทุมแมน ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2405 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 19 ตุลาคม พ.ศ. 2463 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ)
หม่อมเจ้าหญิงสไบ ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2405)
หม่อมเจ้าสอาด ปราโมช (ประสูติเมื่อวันที่ 4 ธันวาคม พ.ศ. 2406 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 22 สิงหาคม พ.ศ. 2457 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2460)
หม่อมเจ้าไม่ปรากฏพระนาม (ประสูติ พ.ศ. 2407)
หม่อมเจ้าเสพย์บัณฑิตย์ ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2408 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 5 มีนาคม พ.ศ. 2438 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2440)
หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม
หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม
หม่อมเจ้าหญิงประภา ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2411)
หม่อมเจ้าหญิงไม่ปรากฏพระนาม
หม่อมเจ้าหญิงคำขาว ปราโมช หรือ หม่อมเจ้าหญิงขำขาว (ประสูติ พ.ศ. 2412)
หม่อมเจ้าหญิงมณีนิล ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2412 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2435 พระราชทานเพลิง ณ วัดชัยชนะสงคราม เมื่อวันที่ 2 กันยายน พ.ศ. 2437)
หม่อมเจ้าเล็ก ปราโมช (ประสูติ พ.ศ. 2415 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2469 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 3 17 มกราคม พ.ศ. 2470)
หม่อมเจ้ารทวย ปราโมช (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2442)
หม่อมเจ้าหญิงระเบียบ ปราโมช (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 3 กันยายน พ.ศ. 2443 พระราชทานเพลิง ณ วัดตรีทศเทพ)
หม่อมเจ้าประพฤติ ปราโมช (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2444)
หม่อมเจ้าหญิงสอาดเอี่ยม ปราโมช (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 31 ธันวาคม พ.ศ. 2444  พระราชทานเพลิง ณ วัดชัยชนะสงคราม เมื่อวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2445)
หม่อมเจ้าประดับ ปราโมช (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 29 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2446)
หม่อมเจ้าบันเทิง ปราโมช (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2450 พระราชทานเพลิง ณ วัดจักรวรรดิราชาวาส เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2452)
หม่อมเจ้าหญิงสุภา ปราโมช (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2551 พระราชทานเพลิง ณ วัดระฆังโฆสิตาราม เมื่อวันที่ 30 เมษายน พ.ศ. 2456)
หม่อมเจ้าอาจ ปราโมช
หม่อมเจ้าสดับ ปราโมช
หม่อมเจ้าหญิงเกษร ปราโมช หรือ หม่อมเจ้าหญิงเกษรดอกไม้
หม่อมเจ้ากริต ปราโมช
หม่อมเจ้าประวัติ ปราโมช

พระเกียรติยศ

พระอิสริยยศ 

 พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าปราโมช (11 มีนาคม พ.ศ. 2359 - 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367)
 พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าปราโมช (21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367 - 12 พฤศจิกายน พ.ศ. 2394)
 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ (12 พฤศจิกายน พ.ศ. 2394 - 23 กันยายน พ.ศ. 2410)
 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ (23 กันยายน พ.ศ. 2410 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - ปัจจุบัน)

พงศาวลี

อ้างอิง 

 ทิพากรวงศ์, เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4 เล่ม 2. พระนคร : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2504.
 
 

พระราชโอรสในรัชกาลที่ 2
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 2
พระองค์เจ้า 
วรจักรธรานุภาพ 
 
วรจักรธรานุภาพ