ปรากฏการณ์ที่เกิดในตา

ปรากฏการณ์ที่เกิดในตา 
( จาก  แปลว่า "ภายใน" และ ὀπτικός แปลว่า "เกี่ยวกับการเห็น")
หมายถึงปรากฏการณ์ทางการเห็นที่มีกำเนิดภายในตาเอง
ตาม ศ. นพ. แฮร์มันน์ ฟอน เฮล์มโฮลทซ์
"ภายใต้ภาวะที่เหมาะสม แสงที่ตกลงที่ตาอาจทำให้เห็นวัตถุบางอย่างภายในตาเอง การรับรู้เช่นนี้เรียกว่า entoptical (เกิดในตา)"

มุมมองกว้าง ๆ 
ภาพที่เกิดในตามีมูลฐานทางกายภาพจากรูปซึ่งตกลงที่จอตา
ดังนั้น จึงเป็นคนละเรื่องจากภาพลวงตา ซึ่งเป็นปรากฏการณ์รับรู้ที่เกิดจากการตีความภาพของสมอง
แต่เพราะภาพที่เกิดในตามาจากปรากฏการณ์ในตาเอง จึงมีลักษณะอย่างหนึ่งเหมือนกับภาพลวงตาและประสาทหลอน คือ ผู้ที่เห็นไม่สามารถแชร์สิ่งที่เห็นโดยเฉพาะและโดยตรงกับผู้อื่น

หมอเฮล์มโฮลทซ์
ได้กล่าวถึงปรากฏการณ์ที่เห็นได้ง่าย ๆ โดยบางคน แต่ไม่เห็นเลยโดยคนอื่น ๆ 
ความหลายหลากเช่นนี้ไม่น่าแปลกใจเพราะตาของแต่ละคนมีลักษณะโดยเฉพาะ ๆ ดังนั้น ภาพเช่นนี้ที่แต่ละคนเห็นจึงไม่เหมือนกับของคนอื่น ๆ
เพราะความต่างกันของตาแต่ละคนและความไม่สามารถแชร์สิ่งเร้าที่เหมือนกัน ปรากฏการณ์นี้จึงไม่เหมือนกับการเห็นอย่างอื่น ๆ 
และก็ไม่เหมือนภาพลวงตาประเภทที่ทำให้เกิดโดยให้ดูสิ่งเร้าเหมือน ๆ กันด้วย

ตัวอย่างของปรากฏการณ์ที่เกิดในตารวมทั้ง
 วัตถุลอย (Floater/muscae volitantes) เป็นวัตถุที่ค่อย ๆ ลอยไปโดยมีขนาด รูปร่าง และความโปร่งใสที่ต่าง ๆ แต่จะมองเห็นได้ง่ายเป็นพิเศษเมื่อมองที่พื้นสว่างและไม่มีอะไร ๆ (เช่นท้องฟ้า) หรือมองแหล่งไฟที่ส่องแบบกระจายและอยู่ใกล้ ๆ ตา เป็นภาพเงา ๆ ของสิ่งที่ลอยอยู่ข้างหน้าจอตา บางอันอาจจะเป็นเซลล์เม็ดเลือดแดงเดี่ยว ๆ ที่บวมเนื่องจากความดันออสโมซิส หรือเซลล์ที่ติดกันเป็นลูกโซ่ แล้วสามารถเห็นรูปแบบการเลี้ยวเบนของแสงผ่านวัตถุเช่นนี้ แต่ก็อาจเป็นโปรตีนวุ้นตาที่เกาะกันเป็นก้อน หรือเป็นส่วนเหลือของพัฒนาการช่วงตัวอ่อน หรือเป็นการรวมตัวกันรอบ ๆ ผนังของ Hyaloid canal ซึ่งเป็นช่องใสที่วิ่งจากประสาทตาผ่านวุ้นตาไปยังแก้วตา วัตถุลอยอาจจะรวมตัวกันอยู่เหนือรอยบุ๋มจอตา (ซึ่งอยู่กลางลานสายตา) และดังนั้นจะมองเห็นได้ง่ายกว่าเมื่อนอนหงายแล้วมองขึ้น
 ปรากฏการณ์ลานสีน้ำเงินที่เกิดในตา (blue field entoptic phenomenon) ปรากฏเป็นจุดเล็ก ๆ และสว่างที่เคลื่อนที่ไปอย่างรวดเร็วตามเส้นขยุกขยิกในลานสายตา ซึ่งมองเห็นได้ชัดกว่าเมื่อมองที่ลานสีน้ำเงินล้วน โดยมีเหตุจากเซลล์เม็ดเลือดขาวที่เคลื่อนไปตามหลอดเลือดฝอยหน้าจอตา เพราะเม็ดเลือดขาวใหญ่กว่าเม็ดเลือดแดง จึงต้องบิดรูปร่างเพื่อให้พอดีกับหลอดเลือด เมื่อมันกำลังผ่านหลอดเลือดฝอยเส้นหนึ่ง ก็จะมีช่องเปิดขึ้นข้างหน้าและเซลล์เม็ดเลือดแดงก็จะกองรวมกันข้างหล้ง ทำให้จุดแสงสว่างที่ว่านี้ ปรากฏออกยาว ๆ โดยมีหางดำ ๆ
 แปรงของไฮดิงเกอร์ (Haidinger's brush) เป็นรูปผ้าผูกคอหูกระต่ายหรือนาฬิกาทราย ซึ่งเห็นเมื่อมองพื้นที่มีองค์ประกอบเป็นแสงสีน้ำเงินซึ่งเปลี่ยนเป็นแสงโพลาไรซ์ตามแนวระนาบ หรือตามแนววงกลมแล้วหมุนรอบ ๆ ตาของผู้ดู ถ้าแสงเป็นสีน้ำเงิน รูปจะปรากฏแบบเป็นเงาสีเข้ม ๆ ถ้าแสงมีสเปกตรัมทั้งหมด รูปจะปรากฏเป็นสีเหลือง ซึ่งมีเหตุมาจากลักษณะการดูดซึมแสงโพลาไรซ์สีน้ำเงินของโมเลกุลสารสีในรอยบุ๋มจอตา
 ภาพเพอร์คินจี (Purkinje images) เป็นรูปสะท้อนจากผิวกระจกตาทางด้านหน้ากับด้านหลัง และผิวแก้วตาด้านหน้ากับด้านหลัง แม้ภาพสะท้อนสี่อย่างนี้จะไม่จัดว่าเกิดในตา แต่ในปี ค.ศ. 1860 นักวิชาการชาวเยอรมันได้กล่าวถึงแสงที่สามารถสะท้อนจากผิวด้านหลังของแก้วตา แล้วสะท้อนจากผิวด้านหน้าของกระจกตา เพื่อโฟกัสรูปที่สองลงที่จอตา ซึ่งจะจางกว่าและกลับตีลังกา และในปี 1920 จักษุแพทย์ชาวเดนมาร์กได้เรียกว่า ภาพที่หก (โดยภาพที่ห้าเกิดจากแสงสะท้อนจากผิวด้านหน้าของแก้วตาและกระจกตา ซึ่งสร้างภาพไปทางด้านหน้าของจอตามากเกินไปที่จะมองเห็น) แล้วให้ข้อสังเกตว่า นี่จางกว่ามากและเห็นได้ดีที่สุดเมื่อปล่อยตาสบาย ๆ (ซึ่งจะทำให้เห็นวัตถุไกล ๆ ได้ชัดที่สุด) ในห้องที่มืด ให้ปิดตาข้างหนึ่งแล้วมองไปข้างหน้าด้วยตาอีกข้างหนึ่ง ขยับแสงไฟไปทางหน้าหลังกลับไปกลับมาใต้ที่มอง นี่จะทำให้เห็นรูปจาง ๆ ที่เคลื่อนไปในทิศทางตรงกันข้าม
 ต้นไม้เพอร์คินจี (Purkinje tree) เป็นภาพของเส้นเลือดในจอตาของตนเอง ซึ่ง ศ. ยัน เอวังเกลิสตา ปูร์กิเญเป็นผู้กล่าวถึงเป็นครั้งแรกในปี 1823 ซึ่งเห็นได้เมื่อส่องแสงไฟฉายสว่างแบบปากกาผ่านรูม่านตาจากส่วนรอบ ๆ สายตาของผู้เห็น แล้วมีผลโฟกัสภาพของแสงให้ตกลงที่ส่วนรอบ ๆ จอตา ซึ่งแสงก็จะทำให้เกิดเงาของเส้นเลือด (ซึ่งอยู่ที่ผิวของจอตา) ลงบนส่วนจอตาที่ยังไม่ได้ปรับตัวให้เข้ากับแสงสว่าง ปกติแล้ว ภาพของเส้นเลือดที่จอตาจะมองไม่เห็นเพราะการปรับตัวของตา คือถ้าแสงไม่เลื่อนที่ ภาพก็จะหายไปภายในหนึ่งวินาทีหรือประมาณนั้น แต่ถ้าแสงเคลื่อนไปที่ราว ๆ 1 เฮิรตซ์ กระบวนการปรับตัวก็จะไม่มีผล และก็จะสามารถเห็นภาพได้อย่างคงยืน ภาพเส้นลือดเช่นนี้บ่อยครั้งคนไข้จะเห็นเมื่อจักษุแพทย์ตรวจตาโดยใช้กล้องส่องตรวจในตา (ophthalmoscope) อีกวิธีหนึ่งที่เงาของเส้นเลือดอาจเห็นก็คือถือไฟสว่างชิดกับเปลือกตาที่มุม แสงก็จะส่องเข้าไปในตาแล้วสร้างเงาของเส้นเลือดเหมือนดังที่กล่าวแล้ว แต่ต้องขยับแสงไปมาเพื่อเอาชนะการปรับตัว ในกรณีทั้งสอง จะมีโอกาสเห็นดีขึ้นในห้องมืดเมื่อมองพื้นเรียบ ๆ นพ. เฮล์มโฮลทซ์ได้กล่าวถึงเรื่องนี้อย่างพิสดารไว้
 เส้นโค้งเพอร์คินจีสีน้ำเงิน (Purkinje's blue arc) สัมพันธ์กับการทำงานของประสาทที่กำลังส่งสัญญาณ จากจุดที่แสงโฟกัสลงที่จอตาระหว่างรอยบุ๋มจอตากับจานประสาทตา (optic disc) ให้ดูที่ขอบด้านขวาของแสงสีแดงจุดเล็ก ๆ ในห้องมืดด้วยตาข้างขวาโดยปิดตาด้านซ้าย หลังจากที่ปรับตาให้เข้ากับความมืดเป็นเวลา 30 วินาที แล้วก็จะเห็นเส้นโค้งสีน้ำเงินจาง ๆ โดยเริ่มขึ้นที่ไฟและวิ่งเข้าไปทางจุดบอด เมื่อมองที่ขอบซ้ายก็จะเห็นเส้นสีน้ำเงินจางเส้นหนึ่งจากไฟไปทางขวา
 ฟอสฟีน (phosphene) ก็คือการเห็นแสงโดยไม่มีแสงจริง ๆ เข้ามาในตา เช่น ที่เกิดจากกดลูกตาที่ปิดอยู่

ปรากฏการณ์หนึ่งที่อาจจัดว่าเกิดในตาถ้าขนตาจัดเป็นส่วนของตาก็คือ การเห็นแสงเลี้ยวเบนผ่านขนตา
ซึ่งจะปรากฏเป็นจานแสงที่มีเส้นพร่ามัวหลายเส้น (คือเงาของขนตา) วิ่งข้าม แต่ละเส้นจะมีสีต่าง ๆ
โดยรูปจานจะมาจากรูม่านตา

เชิงอรรถและอ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 

Picture of the entoptic phenomenon: Vitreous Floaters (PDF file, requires an Acrobat Reader or plugin)
Diagram of entoptic subjective visual phenomena
Video describing history and science of first entoptic viewing technique
Video describing history and science of second entoptic viewing technique
The Relation Between Migraine, Typical Migraine Aura and “Visual Snow”

จักษุวิทยา
การมองเห็น
ปรากฏการณ์ทางสายตา