อำเภอเมืองอุดรธานี

เมืองอุดรธานี เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดอุดรธานี โดยถือเป็นศูนย์กลางทางด้านการปกครอง เศรษฐกิจ การศึกษา สาธารณสุข และการคมนาคมของจังหวัด

ประวัติศาสตร์ 
อุดรธานี เดิมชื่อบ้านเดื่อหมากแข้ง มีสภาพภูมิประเทศส่วนใหญ่เป็นที่ราบกว้างใหญ่ ก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2436 เนื่องจากกรณี ร.ศ.112 ไทยกับฝรั่งเศส เมื่อวันที่ 3 ตุลาคม ร.ศ.112 ไทยยอมสละกรรมสิทธิในดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง รวมทั้งเกาะทั้งหลายในแม่น้ำโขงและตามความในสัญญาข้อ 3 ในสัญญาอาณาเขตริมฝั่งแม่น้ำโขง บรรดาป้อมค่ายคูจะต้องรื้อถอนให้สิ้นภายในหนึ่งเดือน ห้ามมิให้ประเทศสยามตั้งกองทหารในรัศมี 25 กิโลเมตร จากฝั่งแม่น้ำโขงไทยจะส่งคนที่มิใช่คนท้องถิ่น (Local Man) เข้ามาอยู่ในบริเวณนี้ มิได้ให้บริเวณริมฝั่งแม่น้ำโขงเป็นย่านการค้าเสรี จะเก็บภาษีขาเข้าใดๆ ไม่ได้ แม้กระทั่งจะตกปลา ถ้าฝ่าฝืนก็ถูกเอาตัวเข้าไปขังคุกที่เวียงจันทน์ด้วยเหตุผลดังกล่าว

ในปี พ.ศ. 2436 พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคมจึงย้ายกองบัญชาการมณฑลลาวพวน ซึ่งเดิมตั้งอยู่เมืองหนองคายริมฝั่งแม่น้ำโขงมาตั้งอยู่ริมหนองนาเกลือตั้งอยู่บ้านเดื่อหมากแข้ง (มะเขือพวง) ขนาดใหญ่กว่าปกติธรรมดาอยู่ต้นหนึ่ง ซึ่งอยู่ในบริเวณวัดมัชฌิมาวาสปัจจุบัน จึงให้ชื่อหมู่บ้านนี้ว่า “บ้านหมากแข้ง” ส่วนหนองนาเกลือในสมัยต่อมาเรียกว่า “หนองประจักษ์” และเรียกค่ายทหารว่า “ค่ายหมากแข้ง” 

จากหนังสือประวัติวัดมัชฌิมาวาส กล่าวไว้ว่า การย้ายกองบัญชาการมณฑลลาวพวน มายังบ้านเดื่อหมากแข้งนั้น ผู้เฒ่า ผู้แก่เล่าไว้ว่าต้องใช้เกวียนประมาณ 200 เล่ม เป็นพาหนะได้ออกเดินทางรอนแรมมาโดยลำดับถึงน้ำสวย (ซวย หมายถึง ปลาชนิดหนึ่ง ปัจจุบันเรียกว่า น้ำสวย) เสด็จในกรมฯ ได้ให้ตรวจดูพื้นที่ เพื่อจะได้ตั้งกองบัญชาการ แต่เมื่อตรวจดูโดยถ้วนถี่แล้วเห็นว่ามีพื้นที่ไม่สม่ำเสมอ สูงๆ ต่ำๆ ไม่เหมาะสมที่จะสร้างเป็นเมืองใหญ่ในโอกาสข้างหน้า และตั้งอยู่จากฝั่งแม่น้ำโขงประมาณ 20 กิโลเมตรเท่านั้น เสด็จในกรมฯ ท่านให้เดินทางจนถึงบ้านเดื่อหมากแข้ง จึงได้พักกองเกวียน อยู่ใกล้ต้นโพธิ์ใหญ่ข้างวัดมัชฌิมาวาส ปัจจุบันบริเวณนี้เป็นที่ตั้งที่ทำการสาธารณสุขจังหวัดอุดรธานี จึงได้ให้ออกสำรวจดูห้วย หนอง คลอง บึง ในบริเวณใกล้เคียงทางทิศตะวันออก มีหนองบัวกลอง หนองเหล็ก ทางทิศใต้มีหนองขอนขว้าง ตะวันตกมี หนองนาเกลือ หนองวัวข้อง หนองสวรรค์ และทิศเหนือมีหนองสำโรง หนองแด และมีลำห้วยหมากแข้ง ซึ่งมีต้นน้ำจากภูพาน มีน้ำใสสะอาดมีป่าไผ่ปกคลุม มีปลา เต่า จระเข้ ชุกชุมมาก ลำน้ำนี้ไหลผ่านจากทิศใต้สู่ทิศเหนือลง  ลำห้วยหลวง เสด็จในกรมฯ จึงตกลงพระทัยให้ตั้งกองบัญชาการ สร้างบ้านแปลงเมืองลง ณ พื้นที่ดังกล่าวนี้ และท้องที่แห่งนี้จึงกลายเป็นศูนย์กลางของจังหวัดอุดรธานี

 วันที่ 12 มกราคม 2450 รวมเมืองกมุทธาไสย เมืองกุมภวาปี เมืองหนองหาร และอำเภอบ้านหมากแข้ง ตั้งเป็นเมืองจัตวา เรียกว่า "เมืองอุดรธานี" เป็นที่ตั้งที่ว่าการมณฑล
วันที่ 1 สิงหาคม 2452 โอนพื้นที่ตำบลบ้านขาว อำเภอเมืองเพ็ญ มาขึ้นกับ อำเภอเมืองอุดรธานี
 วันที่ 29 เมษายน 2460 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเมือง จังหวัดอุดร เป็น อำเภอหมากแข้ง
 วันที่ 31 พฤษภาคม 2468 ยุบตำบลเชียงเพ็ง รวมกับท้องที่ตำบลเชียงยืน และยุบตำบลนาแอง แล้วตั้งตำบลหมากหญ้าขึ้นแทน
 วันที่ 16 พฤษภาคม 2469 โอนพื้นที่ตำบลกุดจับ อำเภอบ้านผือ ไปขึ้นกับ อำเภอหมากแข้ง
 วันที่ 5 มิถุนายน 2470 ยุบตำบลกุดสระ และแยกเอาหมู่บ้านไปรวมขึ้นกับตำบลหมูม่น และตำบลบ้านขาว
 วันที่ 14 มีนาคม 2479 จัดตั้งเทศบาลเมืองอุดรธานี ในท้องที่บางส่วนของตำบลหมากแข้ง
 วันที่ 20 มีนาคม 2481 เปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอหมากแข้ง จังหวัดอุดรธานี (1,2,3,4,5,6,7)
 (1) โอนพื้นที่หมู่ 2,6,10-11 (ในขณะนั้น) ของตำบลหมากแข้ง ไปขึ้นกับตำบลเชียงพิณ 
 (2) โอนพื้นที่หมู่ 8 (ในขณะนั้น) ของตำบลหมากแข้ง และหมู่ 3-4,9-12,15-18 (ในขณะนั้น) ของตำบลบ้านเหล่า ไปขึ้นกับตำบลหนองบุ
 (3) โอนพื้นที่หมู่ 7 (ในขณะนั้น) ของตำบลหมากแข้ง หมู่ที่ 6-8,13-14 (ในขณะนั้น) ของตำบลบ้านเหล่า และหมู่ 9 (ในขณะนั้น) ของตำบลบ้านขาว ไปขึ้นกับตำบลหมูม่น
 (4) โอนพื้นที่หมู่ 11 (ในขณะนั้น) ของตำบลกุดจับ และหมู่ 7 (ในขณะนั้น) ของตำบลกุดจับ ไปขึ้นกับตำบลเชียงยืน
 (5) โอนพื้นที่หมู่ 13-14 (ในขณะนั้น) ของตำบลหมูม่น ไปขึ้นกับตำบลบ้านขาว
 (6) โอนพื้นที่หมู่ 12 (ในขณะนั้น) ของตำบลเชียงพิณ ไปขึ้นกับตำบลกุดจับ
 (7) โอนพื้นที่หมู่ 14 (ในขณะนั้น) ของตำบลเชียงพิณ และหมู่ 8,17 (ในขณะนั้น) ของตำบลกุดจับ ไปขึ้นกับตำบลหมากหญ้า
 วันที่ 14 พฤศจิกายน 2481 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอหมากแข้ง จังหวัดอุดรธานี เป็น อำเภอเมืองอุดรธานี
 วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลหนองบัว แยกออกจากตำบลหนองบุ ตำบลหมูม่น และตำบลบ้านตาด
 วันที่ 26 พฤษภาคม 2496 เปลี่ยนแปลงเขตเทศบาลเมืองอุดรธานี (ครั้งที่ 1) เพื่อความเหมาะสมในการบริหารกิจการและการทะนุบำรุงท้องถิ่น
 วันที่ 16 พฤษภาคม 2504 ตั้งตำบลอูบมุง แยกออกจากตำบลหมากหญ้า
 วันที่ 25 พฤษภาคม 2508 ตั้งตำบลนิคมสงเคราะห์ แยกออกจากตำบลเชียงพิณ ตำบลบ้านตาด และตำบลหมากหญ้า ตั้งตำบลเชียงเพ็ง แยกออกจากตำบลเชียงยืน ตั้งตำบลปะโค แยกออกจากตำบลกุดจับ
 วันที่ 11 มิถุนายน 2511 ตั้งตำบลกุดสระ แยกออกจากตำบลหมูม่น ตั้งตำบลบ้านเลื่อม แยกออกจากตำบลเชียงพิณ ตำบลหมูม่น และตำบลหนองบัว
 วันที่ 29 กรกฎาคม 2512 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองวัวซอ ในท้องที่บางส่วนของตำบลหมากหญ้า
 วันที่ 6 ตุลาคม 2513 ตั้งตำบลสามพร้าว แยกออกจากตำบลหนองบุ
 วันที่ 20 เมษายน 2514 แยกพื้นที่ตำบลอูบมุง ตำบลหมากหญ้า และตำบลนิคมสงเคราะห์ ของอำเภอเมืองอุดรธานี ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอหนองวัวซอ ขึ้นกับอำเภอเมืองอุดรธานี
 วันที่ 18 กรกฎาคม 2515 แยกพื้นที่ตำบลกุดจับ ตำบลปะโค และตำบลเชียงเพ็ง ของอำเภอเมืองอุดรธานี ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอกุดจับ ขึ้นกับอำเภอเมืองอุดรธานี
 วันที่ 19 กันยายน 2515 ตั้งตำบลหนองอ้อ แยกออกจากตำบลอูบมุง และตำบลหมากหญ้า
 วันที่ 4 กันยายน 2516 โอนพื้นที่ตำบลนิคมสงเคราะห์ กิ่งอำเภอหนองวัวซอ อำเภอเมืองอุดรธานี มาขึ้นกับอำเภอเมืองอุดรธานี ดังเดิม
 วันที่ 20 พฤศจิกายน 2516 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองบัว ในท้องที่บางส่วนของตำบลหนองบัว และตำบลบ้านตาด
 วันที่ 12 มีนาคม 2517 จัดตั้งสุขาภิบาลโนนสูง - น้ำคำ ในท้องที่หมู่ 10 บ้านโนนสูง และหมู่ 14 บ้านน้ำคำ ตำบลบ้านตาด
 วันที่ 28 มีนาคม 2517 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอหนองวัวซอ อำเภอเมืองอุดรธานี เป็น อำเภอหนองวัวซอ
 วันที่ 27 สิงหาคม 2517 ตั้งตำบลโนนสูง แยกออกจากตำบลบ้านตาด และตำบลหนองบุ
 วันที่ 12 สิงหาคม 2518 ตั้งตำบลขอนยูง แยกออกจากตำบลกุดจับ
 วันที่ 8 กันยายน 2519 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอกุดจับ อำเภอเมืองอุดรธานี เป็น อำเภอกุดจับ
 วันที่ 9 พฤศจิกายน 2519 ตั้งตำบลนาดี แยกออกจากตำบลเชียงพิณ
 วันที่ 23 ตุลาคม 2522 ตั้งตำบลหนองไฮ แยกออกจากตำบลนิคมสงเคราะห์
 วันที่ 27 มกราคม 2524 จัดตั้งสุขาภิบาลโพธิ์สว่าง ในท้องที่บางส่วนของตำบลบ้านเลื่อม
 วันที่ 25 พฤษภาคม 2525 ตั้งตำบลนาข่า แยกออกจากตำบลบ้านขาว
 วันที่ 30 สิงหาคม 2526 ตั้งตำบลบ้านจั่น แยกออกจากตำบลบ้านตาด
 วันที่ 31 สิงหาคม 2531 ตั้งตำบลหนองขอนกว้าง แยกออกจากตำบลหนองบัว
 วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2533 จัดตั้งสุขาภิบาลนิคมสงเคราะห์ ในท้องที่บางส่วนของตำบลนิคมสงเคราะห์
 วันที่ 7 กันยายน 2533 ตั้งตำบลโคกสะอาด แยกออกจากตำบลนิคมสงเคราะห์
 วันที่ 22 เมษายน 2535 จัดตั้งสุขาภิบาลบ้านจั่น ในท้องที่บางส่วนของตำบลบ้านจั่น
 วันที่ 27 พฤศจิกายน 2535 ตั้งตำบลนากว้าง แยกออกจากตำบลหมูม่น
 วันที่ 9 เมษายน 2536 จัดตั้งสุขาภิบาลนาข่า ในท้องที่บางส่วนของตำบลบ้านขาว และตำบลนาข่า
 วันที่ 17 กันยายน 2536 ตั้งตำบลหนองไผ่ แยกออกจากตำบลโนนสูง
 วันที่ 30 ธันวาคม 2536 เปลี่ยนแปลงเขตเทศบาลเมืองอุดรธานี (ครั้งที่ 2) กับเปลี่ยนแปลงเขตสุขาภิบาลโพธิ์สว่าง (ครั้งที่ 1) และเปลี่ยนแปลงเขตสุขาภิบาลหนองบัว (ครั้งที่ 1) เพื่อความเหมาะสมในการบริหารกิจการและการทะนุบำรุงท้องถิ่น
 วันที่ 25 กันยายน 2538 ยกฐานะเทศบาลเมืองอุดรธานี เป็น เทศบาลนครอุดรธานี
 วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลหนองบัว สุขาภิบาลโนนสูง - น้ำคำ สุขาภิบาลโพธิ์สว่าง สุขาภิบาลนิคมสงเคราะห์ สุขาภิบาลบ้านจั่น และสุขาภิบาลนาข่า เป็นเทศบาลตำบลหนองบัว เทศบาลตำบลโนนสูง - น้ำคำ เทศบาลตำบลโพธิ์สว่าง เทศบาลตำบลนิคมสงเคราะห์ เทศบาลตำบลบ้านจั่น และเทศบาลตำบลนาข่า ตามลำดับ ด้วยผลของกฎหมาย 
วันที่ 24 กันยายน 2547 ยุบสภาตำบลหนองบัว รวมกับองค์การบริหารส่วนตำบลกุดสระ และยุบองค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเลื่อม รวมกับองค์การบริหารส่วนตำบลเชียงพิณ 
 วันที่ 17 ธันวาคม 2547 เปลี่ยนแปลงชื่อเทศบาลตำบลโพธิ์สว่าง อำเภอเมืองอุดรธานี เป็นเทศบาลตำบลหนองสำโรง
 วันที่ 22 พฤศจิกายน 2550 ยกฐานะเทศบาลตำบลโนนสูง - น้ำคำ เป็นเทศบาลเมืองโนนสูง - น้ำคำ
 วันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2551 ยกฐานะเทศบาลตำบลหนองสำโรง เป็นเทศบาลเมืองหนองสำโรง

ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอเมืองอุดรธานีตั้งอยู่ทางตอนกลางของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอบ้านผือและอำเภอเพ็ญ
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอพิบูลย์รักษ์ อำเภอหนองหาน และอำเภอประจักษ์ศิลปาคม
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอกุมภวาปีและอำเภอหนองแสง
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอหนองวัวซอและอำเภอกุดจับ

การแบ่งเขตการปกครอง

การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอเมืองอุดรธานีแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 21 ตำบล 252 หมู่บ้าน

การปกครองส่วนท้องถิ่น 

ท้องที่อำเภอเมืองอุดรธานีประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 25 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลนครอุดรธานี ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหมากแข้งทั้งตำบล 
 เทศบาลเมืองโนนสูง-น้ำคำ ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลโนนสูง
 เทศบาลเมืองหนองสำโรง ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลหมูม่น ตำบลนาดี ตำบลบ้านเลื่อม และตำบลเชียงพิณ
 เทศบาลตำบลหนองบัว ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลหนองบัว ตำบลหนองนาคำ ตำบลสามพร้าว และตำบลหนองขอนกว้าง
 เทศบาลตำบลนิคมสงเคราะห์ ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลนิคมสงเคราะห์และตำบลโคกสะอาด
 เทศบาลตำบลบ้านจั่น ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลบ้านจั่นและตำบลหนองขอนกว้าง
 เทศบาลตำบลนาข่า ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลบ้านขาวและตำบลนาข่า
 เทศบาลตำบลหนองไผ่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองไผ่ทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลหนองขอนกว้าง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองขอนกว้าง (นอกเขตเทศบาลตำบลบ้านจั่นและเทศบาลตำบลหนองบัว)
 เทศบาลตำบลบ้านตาด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านตาดทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลนิคมสงเคราะห์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนิคมสงเคราะห์ (นอกเขตเทศบาลตำบลนิคมสงเคราะห์)
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านขาว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านขาว (นอกเขตเทศบาลตำบลนาข่า)
 องค์การบริหารส่วนตำบลโนนสูง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนสูง (นอกเขตเทศบาลเมืองโนนสูง-น้ำคำ)
 องค์การบริหารส่วนตำบลหมูม่น ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหมูม่น (นอกเขตเทศบาลเมืองหนองสำโรง)
 องค์การบริหารส่วนตำบลเชียงยืน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเชียงยืนทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองนาคำ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองนาคำ (นอกเขตเทศบาลตำบลหนองบัว)
 องค์การบริหารส่วนตำบลกุดสระ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุดสระทั้งตำบลและบางส่วนของตำบลหนองบัว (นอกเขตเทศบาลตำบลหนองบัว)
 องค์การบริหารส่วนตำบลนาดี ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาดี (นอกเขตเทศบาลเมืองหนองสำโรง)
 องค์การบริหารส่วนตำบลเชียงพิณ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเชียงพิณและตำบลบ้านเลื่อม (นอกเขตเทศบาลเมืองหนองสำโรง)
 องค์การบริหารส่วนตำบลสามพร้าว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสามพร้าว (นอกเขตเทศบาลตำบลหนองบัว)
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองไฮ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองไฮทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลนาข่า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาข่า (นอกเขตเทศบาลตำบลนาข่า)
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านจั่น ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านจั่น (นอกเขตเทศบาลตำบลบ้านจั่น)
 องค์การบริหารส่วนตำบลโคกสะอาด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโคกสะอาด (นอกเขตเทศบาลตำบลนิคมสงเคราะห์)
 องค์การบริหารส่วนตำบลนากว้าง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนากว้างทั้งตำบล

อ้างอิง 

มืเองอุดรธานี
อำเภอเมืองอุดรธานี