วงศ์เพียงพอน

วงศ์เพียงพอน หรือ วงศ์วีเซล () เป็นวงศ์ของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ในอันดับสัตว์กินเนื้อวงศ์หนึ่ง ใช้ชื่อวงศ์ว่า Mustelidae (มาจากภาษาละตินคำว่า Mustela หมายถึง "เพียงพอน")

ลักษณะโดยรวมของสัตว์ในวงศ์นี้ คือ มีหัวกลม ใบหูสั้นกลม ขาสั้นเตี้ย ลำตัวเพรียวยาว หางยาว มีขนที่อ่อนนุ่มและหนาทั้งตัวและหาง อุ้งเล็บตีนแหลมคม ในปากมีฟันที่แหลมคม มีฟันตัดเหมาะสมสำหรับการกินเนื้อ ซึ่งสามารถเขียนเป็นสูตรได้ว่า  ส่วนใหญ่เป็นสัตว์ที่หากินในเวลากลางคืน เป็นสัตว์ที่คล่องแคล่วว่องไว ปราดเปรียว และกินอาหารได้หลากหลายไม่เลือกทั้งพืชและสัตว์ หลายชนิด โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เพียงพอน จะล่ากระต่ายกินเป็นอาหาร ทั้งที่เป็นสัตว์ที่มีขนาดใหญ่กว่า โดยทำการล่าเป็นฝูงและมุดเข้าไปลากดึงเอาถึงในโพรงจากลำตัวที่เพรียวยาว

ลักษณะเด่นคือประการ คือ ส่วนมากยกเว้นนากทะเล จะมีต่อมกลิ่นใกล้กับรูทวาร ซึ่งผลิตสารเคมีที่เป็นของเหลวเหมือนน้ำมันสีเหลือง มีกลิ่นฉุนสำหรับใช้ประกาศอาณาเขตและใช้เป็นการประกาศทางเพศ และเมื่อปฏิสนธิแล้ว ไข่ที่ได้รับการปฏิสนธิจะยังไม่ฝังตัวเข้ากับผนังมดลูก แต่จะลอยอยู่อย่างนั้น ซึ่งอาจกินเวลานับ 10 เดือน จะฝังตัวเฉพาะเมื่อถึงฤดูกาลที่อาหารอุดมสมบูรณ์เท่านั้น ก่อนที่จะพัฒนาต่อมาเป็นตัวอ่อนและพัฒนาต่อมาจนกระทั่งคลอดออกมาในฤดูที่อาหารอุดมสมบูรณ์ อุณหภูมิอากาศพอเหมาะแก่ลูกอ่อนที่เกิดขึ้นมา ซึ่งตัวแม่จะออกลูกและเลี้ยงดูลูกไว้ในโพรงดินหรือโพรงไม้ ลูกอ่อนจะยังไม่ลืมตา และมีขนบาง ๆ ปกคลุมตัวเท่านั้น จนกระทั่งอายุได้ราว 2-3 เดือน จึงจะเริ่มหย่านม และออกมาใช้ชีวิตเองตามลำพังเมื่ออายุได้ราว 1 ปี

พบกระจายพันธุ์ไปในหลายพื้นที่รอบโลก ทั้งในป่าทึบ, ที่ราบสูง, พื้นที่ชุ่มน้ำ, ชายฝั่งทะเล ตลอดจนชุมชนเมืองของมนุษย์ จนกระทั่งหลายชนิดเป็นสัตว์รังควานสร้างความเสียหายให้แก่มนุษย์

การจำแนก
แบ่งออกได้เป็น 57 ชนิด ใน 22 สกุล

วงศ์ย่อย Lutrinae (นาก)
สกุล Aonyx
นากเล็กเล็บสั้นแอฟริกา, A. capensis
นากเล็กเล็บสั้น, A. cinerea
สกุล Enhydra
นากทะเล, E. lutris
สกุล Lontra
นากแม่น้ำอเมริกาเหนือ, L. canadensis
นากแม่น้ำใต้, L. provocax
นากแม่น้ำนีโอทรอปิคอล, L. longicaudis
นากทะเลอเมริกาใต้, L. felina
สกุล Lutra
นากยุโรป, L. lutra
นากจมูกขน, L. sumatrana
สกุล Hydrictis
นากคอจุด, H. maculicollis
สกุล Lutrogale
นากใหญ่ขนเรียบ, L. perspicillata
สกุล Pteronura
นากยักษ์, P. brasiliensis
วงศ์ย่อย Mustelinae (แบดเจอร์)
สกุล Arctonyx
หมูหริ่ง, A. collaris
สกุล Eira
ไทย์รา, E. barbara
สกุล Galictis
ไกรซันใหญ่, G. vittata
ไกรซันเล็ก, G. cuja
สกุล Gulo
วูล์ฟเวอรีน, G. gulo
สกุล Ictonyx
โพลแคทลายแถบ, I. striatus
โพลแคทลายแถบสะฮารา, I. libycus
สกุล Lyncodon
เพียงพอนพาตาโกเนีย, L. patagonicus
สกุล Martes (มาร์เทิน, หมาไม้)
หมาไม้อเมริกา, M. americana
หมาไม้, M. flavigula
บีชมาร์เทิน, M. foina
หมาไม้นิลกิรี, M. gwatkinsii
หมาไม้ต้นสน, M. martes
หมาไม้ญี่ปุ่น, M. melampus
ฟิชเชอร์, M. pennanti
เซเบิล, M. zibellina
สกุล Meles
แบดเจอร์ญี่ปุ่น, M. anakuma
แบดเจอร์เอเชีย, M. leucurus
แบดเจอร์ยุโรป, M. meles
สกุล Mellivora
ฮันนี่แบดเจอร์, M. capensis
สกุล Melogale (หมาหริ่ง)
หมาหริ่งบอร์เนียว, M. everetti
หมาหริ่งจีน, M. moschata
หมาหริ่งชวา, M. orientalis
หมาหริ่งพม่า, M. personata
สกุล Mustela (วีเซล, เพียงพอน)
เพียงพอนอเมซอน, M. africana
เพียงพอนภูเขา, M. altaica
เออร์มิน, M. erminea
โพลแคททุ่งหญ้าสเตปป์, M. eversmannii
เพียงพอนโคลัมเบีย, M. felipei
เพียงพอนหางยาว, M. frenata
เพียงพอนญี่ปุ่น, M. itatsi
เพียงพอนท้องเหลือง, M. kathiah
เพียงพอนยุโรป, M. lutreola
เพียงพอนภูเขาอินโดนีเซีย, M. lutreolina
เพียงพอนตีนดำ, M. nigripes
เพียงพอนสีน้ำตาล, M. nivalis
เพียงพอนเหลือง, M. nudipes
โพลแคทยุโรป, M. putorius
เฟอเรท, M. p. furo
เพียงพอนไซบีเรีย, M. sibirica
เพียงพอนเส้นหลังขาว, M. strigidorsa
เพียงพอนอียิปต์, M. subpalmata
สกุล Neovison
มิงค์อเมริกา, N. vison
มิงค์ทะเล, N. macrodon († สูญพันธุ์ไปในศตวรรษที่ 19)
สกุล Poecilogale
เพียงพอนแถบแอฟริกา, P. albinucha
สกุล Taxidea
แบดเจอร์อเมริกา, T. taxus
สกุล Vormela
โพลแคทลายหินอ่อน, V. peregusna

สำหรับในประเทศไทยพบทั้งหมด 10 ชนิด คือ นากเล็กเล็บสั้น, นากยุโรป, นากจมูกขน, นากใหญ่ขนเรียบ, หมูหริ่ง, หมาไม้, หมาหริ่งพม่า, เพียงพอนเหลือง, เพียงพอนไซบีเรีย และเพียงพอนเส้นหลังขาว ซึ่งเป็นสัตว์ป่าคุ้มครองทั้งหมด

สูญพันธุ์
มีหลายสกุลที่สูญพันธุ์ไปแล้วตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์
Brachypsalis
Chamitataxus
Cyrnaonyx
Ekorus
Megalictis
Oligobunis
Potamotherium
Sthenictis

ความผูกพันกับมนุษย์

สัตว์ในวงศ์เพียงพอนมีความผูกพันกับมนุษย์อย่างมาก ตั้งแต่อดีตด้วยการไล่ล่าเอาหนังและขนมาทำเป็นเสื้อขนสัตว์ เช่น มิงค์, นาก, เพียงพอน, เออร์มิน หรือหมาไม้ แต่ด้วยความที่เป็นสัตว์ที่มีขนาดเล็ก ดังนั้นการทำเสื้อขนสัตว์หนึ่งตัว ต้องใช้จำนวนมิงค์หรือนากถึง 40 ตัว จนกระทั่งในปี ค.ศ. 1975 กองทุนสัตว์ป่าโลก (WWF) ได้เรียกร้องให้รัฐบาลประเทศต่าง ๆ ยกเลิกการค้าหนังนาก ซึ่งก็ได้รับความร่วมมือเป็นอย่างดี ทำให้นากได้รับความคุ้มครอง แต่กระนั้นในบางพื้นที่ก็ยังคงมีการลักลอบกันอยู่จนถึงปัจจุบัน

ในบางจำพวกอย่าง หมาไม้ หรือเพียงพอน เป็นสัตว์รังควานในพื้นที่ยุโรปและอเมริกาเหนือ ที่สร้างความเสียหายให้แก่เครื่องเรือนและเครื่องยนต์ของรถในบ้านเรือน ด้วยการที่เป็นสัตว์ที่ปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมที่มนุษย์อาศัยอยู่ได้เป็นอย่างดี แต่จากการที่เป็นสัตว์กินเนื้อ และชอบล่าสัตว์เล็ก ๆ เช่น หนู หรือกระต่าย ทำให้มีการใช้เฟอเรทสำหรับล่าหนูที่สร้างความเสียหายแก่พื้นที่ทางการเกษตรในบางพื้นที่ เช่น สหรัฐอเมริกา สำหรับในประเทศไทย ของเหลวคล้ายน้ำมันกลิ่นฉุนจากต่อมใกล้ทวารของหมูหริ่ง หรือ หมาหริ่งใช้ทำยาในการแพทย์แผนไทยได้ด้วย

ที่นิวซีแลนด์ ซึ่งเป็นดินแดนห่างไกลจากแผ่นดินใหญ่ เป็นที่ ๆ มีสิ่งมีชีวิตถิ่นเดียวอยู่อย่างหลากหลาย โดยที่ไม่มีสัตว์ผู้ล่าอยู่เลย แต่ทว่าเมื่อชาวตะวันตกเข้าไปบุกเบิก เออร์มิน หรือสโทธก็ได้ติดเข้าไปด้วย และกลายมาเป็นชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่รุกรานการขยายพันธุ์ของนกที่บินไม่ได้หลายชนิดที่นั่น เช่น นกกีวี ทำให้อยู่ในสภาวะใกล้สูญพันธุ์ในปัจจุบัน

ที่เวียดนามมีการให้เพียงพอนกินเมล็ดกาแฟ แล้วให้เอนไซม์ในกระบวนการย่อยของเพียงพอนถ่ายมูลออกมา เพื่อเก็บขายในราคาที่สูงมาก เรียกว่า "กาแฟขี้เพียงพอน" เช่นเดียวกับกาแฟขี้ชะมด ที่ได้จากอีเห็น

อีกทั้งยังมีการนำมาเลี้ยงเป็นสัตว์เลี้ยง โดยการศึกษาทางดีเอ็นเอพบว่ามีการเลี้ยงเฟอเรทเป็นสัตว์เลี้ยงของมนุษย์มานานกว่า 2,500 ปีมาแล้ว และมีเฟอเรทปรากฏในหน้าประวัติศาสตร์โลกมาตั้งแต่อดีต เช่น เป็นสัตว์เลี้ยงของสมเด็จพระราชินีนาถอลิซาเบธที่ 1 แห่งอังกฤษ และปรากฏในภาพวาดของลีโอนาร์โด ดา วินชี ที่ชื่อ "สตรีกับเออร์มิน" (Lady with an Ermine) เป็นต้น

See also
 List of heaviest extant mustelids

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น

สัตว์
สัตว์มีแกนสันหลัง
สัตว์มีกระดูกสันหลัง
วงศ์เพียงพอน
สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนม
สัตว์กินเนื้อ