มะขามแขก

มะขามแขก () มีทรงต้นเป็นพุ่มหรือกอขนาดเล็กแตกกิ่งก้านสาขามากมาย จะสูงประมาณ 60-150 เซนติเมตร ใบเหมือนกับกับมะขามทั่วไป แต่จะยาวกว่า และที่ปลายใบแหลมกว่า   ก้านใบมีใบย่อย ประมาณ   7   คู่ และ ใบมีสีเขียว  มีรสเปรี้ยวหวานชุ่ม ยอดของกิ่งจะออกดอกเป็นช่อสีเหลือง จะมีกลีบที่รองดอกและกลีอดอกเกือบมีขนาดที่เท่ากันจำนวน 5 กลีบ ออกผลเป็นฝักลักษณะเหมือนกับถั่วลันเตา แต่จะแบนกว่า กว้างประมาณ 2 เซนติเมตร และยาวประมาณ 7 เซนติเมตร มีสีเขียวใสตอนยังอ่อน เมื่อแก่จะกลายเป็นสีดำ มีเมล็ดประมาณ 6 เมล็ด  มีรสเปรี้ยว

ลักษณะของดินและน้ำที่เหมาะสม
ดิน 	มะขามแขกชอบดินที่มีลักษณะร่อนอุดมสมบูรณ์
น้ำ 	มะขามแขกเป็นพืชทนแล้ง ไม่ชอบน้ำท่วมขัง เมื่อเกิดการขังของน้ำจะทำให้รากของมะขามแขกเน่าได้

การปลูก
ใช้เมล็ดหยอดลงหลุม หรือ ใช้ต้นกล้า ไปปลูกในพื้นที่ที่ต้องการ ช่วงแรกหมั่นดูแลรักษาให้ดินมีความชุ่มชื่นตลอด  เมื่อมะขามแขกเริ่มใหญ่แล้วจากนั้นรดน้ำตามความเหมาะสม  ช่วงที่นิยมปลูกเป็นช่วงปลายฤดูฝน

ช่วงเวลาเก็บเกี่ยว
การเก็บใบจะเริ่มการเก็บเกี่ยวเมื่ออายุได้ 50 วัน โดยตัดยอดเหนือใบแก่ รูดเอาแต่ใบย่อยใส่กระจาด เกลี่ยให้บาง ๆ  แล้วนำไปผึ่งไว้ประมาณ 2-5 วัน
การเก็บผลจะเก็บเมื่อผลมีอายุได้ประมาณ 20-23 วัน นำมาผึ่งในที่ร่ม โดยแผ่ออกบาง ๆ ผึ่งประมาณ  1-2 วัน แล้วนำไปผึ่งแดดอีกประมาณ 1 วันให้แห้งสนิท แล้วเก็บใสภาชนะที่สะอาดและมิดชิด

ประโยชน์
ใบ	ใช้ ระบายท้อง ถ่ายพิษอุจจาระเป็นมูก ถ่ายน้ำเหลือง ถ่ายพิษไข้ ถ่ายโรคบุรุษ ถ่ายพยาธิ แก้ริดสีดวงทวาร
ผล	ใช้ แก้ท้องผูก แก้ริดสีดวงทวาร ถ่ายพิษไข้ ขับลมในลำไส้

มะขามแขกมีสรรพคุณเป็นยาระบาย เนื่องจากจุลินทรีย์ในทางเดินอาหารจะเข้าไปย่อยสลายสารเซนโนไซด์เอและบีกลายเป็นสารเคมีชนิดหนึ่ง  ที่ไปกระตุ้นการบีบตัวของกล้ามเนื้อลำไส้ใหญ่  ทำให้รู้สึกปวดท้องอยากถ่าย  แต่คนมักเข้าใจผิดจึงโหมกินยาระบายวันละหลาย ๆ รอบ  เมื่อเสียน้ำจากการถ่ายมากๆ  ร่างกายก็จะทรุดโทรมลง  รู้สึกอ่อนเปลี้ยเพลียแรง  อาจถึงช็อกจนเสียชีวิตได้  และถ้าใช้ติดต่อกันเป็นเวลานานมากๆ  จะทำให้ลำไส้ใหญ่นั่นเคยชิน  การกินสมุนไพรมะขามแขกในรูปของชาชง  ชนิดเม็ด  หรือชนิดแคปซูลนั้น  ถ้ากินในปริมาณที่พอเหมาะเพื่อช่วยแก้ปัญหาท้องผูกถือว่าไม่เป็นอันตราย  แต่ถ้ากินในปริมาณที่มากจนเกินไปก็จะทำให้เกิดอันตรายได้เช่นกัน  และที่เราต้องทำความเข้าใจกันใหม่นั้นก็คือ  ยาระบายเหล่านี้ไม่ช่วยให้ลดความอ้วนได้  เพราะสิ่งที่ถูกขับออกมานั้นเป็นกากอาหารและน้ำในร่างกาย  ส่วนไขมันก็ยังวนเวียนอยู่ในตัวเราไม่ได้ถูกระบายไปพร้อมกับของเสีย มะขามแขกเป็นเพียงแค่ยาระบายเท่านั้นไม่สามารถนำมากินเพื่อที่จะลดความอ้วนได้  และถ้ากินในปริมาณที่มากจนเกินไปก็อาจจะทำให้เสียชีวิตได้ด้วย

อ้างอิง
สมุนไพรกับวัฒนธรรมไทย ตอนที่ 2 ไม้ริมรั้ว หน้าที่ 198 โดย สถาบันการแพทย์แผนไทย กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข จัดพิมพ์เนื่องในวานชุมนุมแพทย์แผนไทยและสมุนไพรไทยแห่งชาติ ครั้งที่ 3
สกุลขี้เหล็ก
สมุนไพร