ภาพลวงตาปอนโซ

ภาพลวงตาปอนโซ  () เป็นภาพลวงตาเชิงเรขาคณิต
ที่ค้นพบโดยนักจิตวิทยาชาวอิตาลีชื่อว่า มาริโอ ปอนโซ (ค.ศ. 1882-1960) ในปี ค.ศ. 1911 (พ.ศ. 2456) 
เขาเสนอว่า  ใจมนุษย์ตัดสินขนาดของวัตถุโดยอาศัยพื้นหลัง
เขาจึงสนับสนุนความคิดนี้โดยวาดเส้นตรงยาวเท่ากันสองเส้น  ผ่านเส้นสองเส้นที่เบนเข้าหากัน  โดยมีลักษณะคล้ายกับทางรถไฟ
ซึ่งทำให้เส้นด้านบนจะดูยาวกว่าเส้นด้านล่างเพราะว่า  เราแปลผลเส้นที่เบนเข้าหากันตามหลักทัศนมิติว่า เป็นเส้นขนานที่ถอยห่างออกไปเรื่อย ๆ ตามระยะทาง
ดังนั้นเราจึงแปลผลเหมือนกับว่า  เส้นบนนั้นอยู่ไกลกว่า  และจึงเห็นมันว่ายาวกว่า
โดยในมุมมอง 3 มิติแล้ว  วัตถุที่ไกลกว่าต้องมีความยาวมากกว่าวัตถุที่ใกล้กว่า  เพื่อที่จะมีความยาวเท่ากันปรากฏบนเรตินา

วิธีการอธิบายภาพลวงตานี้เรียกว่า  สมมุติฐานทัศนมิติ (perspective hypothesis)
ซึ่งกล่าวว่า  ทัศนมิติที่เห็นในรูปเกิดขึ้นจากเส้นสองเส้นที่เบนหาเข้ากันซึ่งปกติมีความสัมพันธ์กับระยะทาง
ซึ่งก็คือ  เส้นเอียงสองเส้นดูเหมือนจะวิ่งไปบรรจบกันที่เส้นขอบฟ้าหรือที่จุดสุดสายตา  ที่อยู่ไกลออกไป

วิธีการอธิบายอีกวิธีหนึ่งเรียกว่า   สมมุติฐานกรอบภาพ  (framing-effects hypothesis)
ซึ่งกล่าวว่า  ช่องระหว่างเส้นแนวนอนกับเส้นเอียง (แนวตั้ง) ที่เป็นกรอบอาจจะเป็นตัวกำหนด
หรือมีส่วนในการกำหนดระดับความบิดเบือนจากความเป็นจริง  ของความยาวของเส้นแนวนอนสองเส้น

โดยตัวอย่างหนึ่งของภาพลวงตาปอนโซ คือ ภาพลวงตาโดยพระจันทร์  คือการเห็นพระจันทร์พระอาทิตย์เป็นต้นที่ใกล้ ๆ เส้นขอบฟ้าใหญ่กว่าที่เห็นกลางท้องฟ้า 
โดยที่วัตถุปรากฏ  "ไกลออกไป"  (เพราะอยู่ที่ขอบฟ้า)  จะต้องใหญ่กว่าวัตถุที่อยู่ข้างบน

ภาพลวงตาเช่นนี้ก็เกิดขึ้นด้วยสำหรับผู้ที่ใช้อุปกรณ์ที่ส่งข้อมูลการเห็นโดยสัมผัสหรือโดยเสียง
ซึ่งบุคคลนั้นต้องเคยมีการเห็นทางตาจริง ๆ มาก่อนเท่านั้น  เพราะว่า  คนที่พิการทางสายตาโดยสมบูรณ์มาแต่กำเนิดจะไม่ประสบกับปรากฏการณ์นี้

มีการใช้ภาพลวงตาปอนโซเพื่อแสดงการแยกออกจากกันระหว่างวิถีประสาทการเห็นเพื่อการรับรู้  และวิถีประสาทการเห็นเพื่อการเคลื่อนไหว (ดูสมมุติฐานทางสัญญาณสองทาง)
กล่าวคือ  การปรับเปลี่ยนขนาดของมือเพื่อที่จะยื่นออกไปจับวัตถุที่อยู่ในภาพลวงตาปอนโซไม่ปรากฏว่าเกิดการลวง 
กล่าวอีกอย่างหนึ่งก็คือ  เมื่อยื่นมือไปจับวัตถุ  การอ้านิ้วชี้และนิ้วโป้งออก    
จะเป็นไปตามขนาดของวัตถุจริง ๆ ไม่ใช่ขนาดวัตถุที่ปรากฏในการรับรู้  โดยระบบสายตาเพื่อการเคลื่อนไหวไม่ถูกลวง  ในขณะที่ระบบสายตาเพื่อการรับรู้ถูกลวง

ความแตกต่างในความเป็นอยู่ในชีวิตทำให้เกิดความไวต่อภาพลวงตาปอนโซในระดับต่าง ๆ กัน
คือ  คนชนบทและผู้ที่ไม่ใช่ชาวตะวันตกปรากฏว่า  เกิดการลวงในระดับที่ต่ำกว่า 
งานวิจัยในปี ค.ศ. 2011 เสนอว่า  อิทธิพลของภาพลวงตาปอนโซ  และของภาพลวงตาเอ็บบิงก์เฮาส์
อาจจะมีสหสัมพันธ์เชิงผกผันกับขนาดของคอร์เทกซ์สายตาปฐมภูมิ โดยยิ่งขนาดของคอร์เทกซ์ใหญ่เท่าไร  บุคคลนั้นก็ถูกลวงน้อยลงเท่านั้น

เชิงอรรถและอ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
 
 
An interactive illustration of the Ponzo illusion in Roger Shepard's Terror Subterra

ภาพลวงตา