เขตปลอดทหาร

เขตปลอดทหาร (; ย่อ: DMZ หรือ DZ) เป็นท้องที่ที่ห้ามดำเนินกิจกรรมทางทหาร โดยมักเป็นเขตแดนหรือพรหมแดนระหว่างอำนาจหรือพันธมิตรทางทหารสองฝ่ายหรือกว่านั้น และการห้ามเช่นว่ามักมีขึ้นโดยอาศัยสนธิสัญญาสันติภาพ การสงบศึก ความตกลงทวิหรือพหุภาคี บ่อยครั้งที่เขตปลอดทหารอยู่ในพื้นที่ควบคุมและทำหน้าที่เป็นเขตแดนระหว่างประเทศอย่างแท้จริง

เขตปลอดทหารหลายแห่งกลายเป็นเขตสงวนพันธุ์สัตว์ป่าไปโดยมิได้ตั้งใจ เพราะอันตรายเกินกว่าจะปลูกสร้างสิ่งใด ๆ ทั้งน้อยคนจะสามารถรุกล้ำหรือล่าสัตว์ในนั้นได้ เขตปลอดทหารทำนองนี้มีเขตปลอดทหารเกาหลี และเขตปลอดทหารเวียดนาม เป็นต้น

โดยทั่วไป ที่ว่า "ปลอดทหาร" นั้นหมายถึง แปลงให้พ้นจากประโยชน์หรือความมุ่งหมายทางทหาร กลับสู่อาณาเขตที่ปราศจากทหารสหภาพโซเวียตในอดีตมักใช้คำนี้ในความหมายดังกล่าวทั้งในภาษาตะวันตกและภาษาถิ่นของตัว

แม้ว่าเขตปลอดทหารหลายเขตเป็นดินแดนที่เป็นกลาง เพราะไม่มีฝ่ายใดสามารถเข้าไปควบคุมได้ แม้เป็นการปกครองดูแลโดยมิใช่เพื่อการยุทธก็ตาม แต่ในหลายกรณี ท้องที่ท้องที่หนึ่งจะปลอดทหารก็ต่อเมื่อมีความตกลงให้รัฐหนึ่ง ๆ มีอำนาจเต็มในอันที่จะปกครองดูแลท้องที่นั้นได้ และก็เป็นไปได้ที่ขั้วอำนาจต่าง ๆ จะตกลงกำหนดเขตปลอดทหารกันโดยไม่ได้ตกลงระงับข้อเรียกร้องทางดินแดนซึ่งยังขัดแย้งกันอยู่ กระบวนการแบบนี้จะเกิดขึ้นได้ก็โดยวิถีทางอันสันติ เช่น การเจรจาทางทูต หรือเสนอข้อหาต่อศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ นอกจากนี้ อาจตกลงกำหนดเขตดังกล่าวกันโดยให้พักการเรียกร้องเช่นนั้นไว้ชั่วระยะหนึ่งก่อนก็ได้

เขตปลอดทหารในปัจจุบัน 

 หมู่เกาะโอลันด์ – ตามอนุสัญญาโอลันด์ ค.ศ. 1921 ซึ่งเป็นมติของสันนิบาตชาติภายหลังจากเหตุการณ์วิกฤติการณ์โอลันด์ โดยสั่งการให้รัฐบาลฟินแลนด์สงวนพื้นที่ดังกล่าวไว้เป็นเขตปลอดทหาร
 เขตแอนตาร์กติกา – ตามระบบสนธิสัญญาแอนตาร์กติก มาตราที่ 1 ที่ห้ามไม่ให้มีกิจกรรมทางการทหารในบริเวณพื้นที่ดังกล่าว เช่น การจัดตั้งฐานทัพและป้อมปราการที่ใช้งานทางหทาร การซ้อมรบทางทหาร รวมถึงการทดสอบอาวุธทุกประเภท แต่อย่างไรก็ตาม สนธิสัญญาได้กำหนดไว้ให้สามารถบุคลากรทางทหารหรือนักวิจัยสามารถทำการวิจัยหรือทดสอบใด ๆ ที่ใช้ในเชิงสันติ
 เขตกันชนระหว่างประเทศมอลโดวากับเขตปกครองตัวเองทรานส์นิสเตรีย – รู้จักกันในชื่อ Dniester Valley Security Zone ซึ่งถูกกำหนดและดูแลโดยคณะกรรมการควบคุมร่วม (Joint Control Commission) ตามสนธิสัญญาหยุดยิงหลังสงครามทรานส์นิสเตรีย โดยคณะกรรมการมีหน้าที่ในการเฝ้าติดตามและตรวจสอบเขตปลอดทหารซึ่งถูกกำหนดให้ใช้แม่น้ำนีสเตอร์ ซึ่งกั้นเขตระหว่างสองพื้นที่ขัดแย้ง มีความยาวประมาณ 225 กิโลเมตร และมีความกว้างของเขตตั้งแต่ 1 ถึง 15 กิโลเมตร
 เขตปลอดทหารเกาหลี – ตามความตกลงการสงบศึกเกาหลีได้กำหนดให้มีเขตปลอดทหารความกว้าง 4 กิโลเมตร ระหว่างเกาหลีเหนือและเกาหลีใต้ภายหลังสงครามเกาหลี ปัจจุบันกลับเป็นเขตที่มีการเสริมกำลังทหารสูงที่สุดแห่งหนึ่งของโลกแม้จะมีชื่อเรียกว่าเขตปลอดทหารก็ตาม
 ด่านคูเวต-อิรัก – คณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติได้อนุมัติให้มีการสร้างเขตปลอดทหารขึ้นตามมติที่ 689 หลังจากสงครามอ่าวเปอร์เซีย ตั้งอยู่บริเวณคาบสมุทรซีนาย ระหว่างอียิปต์กับอิสราเอล 
 เกาะมาร์ติน การ์เซีย – เป็นเกาะของประเทศอาเจนตินาที่อยู่ภายในน่านน้ำริโอเดลาปลาตาของอุรุกวัย โดยสนธิสัญญาริโอเดลาปลาตา ข้อที่ 45 ระบุว่า เกาะมาร์ติน การ์เซีย ถูกกำหนดให้เป็นพื้นที่สงวนทางธรรมชาติเพื่อการอนุรักษ์พันธุ์สัตว์และพืชพื้นเมืองภายใต้เขตอำนาจของสาธารณรัฐอาเจนตินา และให้สถานะเป็นเขตปลอดทหาร
 ประสาทพระวิหาร – ตามคำสั่งของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศได้กำหนดให้มีเขตปลอดทหารชั่วคราวรอบ ๆ พื้นที่ตัวปราสาท ซึ่งทั้งไทยและกัมพูชาอ้างในกรรมสิทธิดังกล่าว
 คาบสมุทรไซนาย – ตามสนธิสัญญาสันติภาพอียิปต์-อิสราเอล กำหนดให้มีการจำกัดจำนวนกองทหารอียิปต์ที่สามารถประจำการได้ในคาบสมุทรไซนาย โดยส่วนต่าง ๆ ของคาบสมุทรจะมีสัดส่วนการกำหนดการปลอดทหารในสัดส่วนต่าง ๆ โดยเฉพาะในพื้นที่รัศมี 20-40 กิโลเมตร (12-25 ไมล์) จากอิสราเอล ซึ่งอิสราเอลตกลงจะจำกัดจำนวนกองกำลังของตนในพื้นที่รัศมี 3 กิโลเมตรจากพรมแดนอียิปต์ โดยพื้นที่ดังกล่าวอยู่ภายใต้การสังเกตการณ์ของกองกำลังผู้สังเกตการข้ามชาติ (Multinational Force and Observers: MFO) ต่อมาเนื่องจากปัจจุบันพื้นที่ดังกล่าวประสบปัญหาการก่อความไม่สงบ ทุกฝ่ายจึงมีความเห็นให้กองกำลังอียิปต์สามารถส่งกองกำลังเข้าไปในพื้นที่ดังกล่าว รวมถึงยานยนต์และเฮลิคอปเตอร์เพื่อต่อสู้กับกลุ่มอิสลามิสต์ และมีการกำหนดพื้นที่เขตปลอดทหารระหว่างพรมแดนอียิปต์และฉนวนกาซ่าระยะทาง 10 กิโลเมตรเพื่อป้องการการโจมตีจากกลุ่มกบฎและการลักลอบค้าอาวุธ รวมถึงรับมือต่อภัยก่อการร้าย
 สฟาลบาร์ – กำหนดขึ้นตามสนธิสัญญาสฟาลบาร์ ค.ศ. 1920 กำหนดให้รับรองเขตอธิปไตยของนอร์เวย์บนพื้นที่ดังกล่าว และกำหนดพื้นที่บางส่วนเป็นเขตปลอดทหาร ซึ่งเป็นเขตปลอดทหารแห่งเดียวในปัจจุบัน ที่อยู่ภายใต้อธิปไตยของประเทศเดียว
 ซูดาน – กำหนดให้มีเขตปลอดทหารระยะทาง 10 กิโลเมตร (6 ไมล์) ตามแนวพรมแดนซูดาน และซูดานใต้
 พื้นที่กันชนของสหประชาชาติในไซปรัส (United Nations Buffer Zone in Cyprus) – คณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติได้กำหนดเขตปลอดทหารแยกระหว่างสาธารณรัฐตุรกีแห่งนอร์เทิร์นไซปรัสที่ประกาศแยกตัวเองออกเป็นอิสระจากไซปรัสโดยปราศจากการรับรองจากประเทศในสหประชาชาติ ซึ่งสหประชาชาติได้มีมติที่ 186 ในการส่งกองกำลังรักษาสันติภาพเข้าไปปฏิบัติการในไซปรัส
 เขตกองกำลังสังเกตการณ์อิสระแห่งสหประชาชาติ (United Nations Disengagement Observer Force Zone) – คณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติได้กำหนดเขตปลอดทหารบริเวณที่ราบสูงโกลันในซีเรียซึ่งอิสราเอลยึดครองอยู่ ตามมติที่ 350 หลังจากสงครามยมคิปปูร์ โดยพื้นที่ดังกล่าวอยู่ภายใต้การดูแลของกองกำลังสังเกตการณ์อิสระแห่งสหประชาชาติ (United Nations Disengagement Observer Force)

ดูเพิ่ม 

 การพักรบ (การหยุดยิง)

อ้างอิง 

 
คำศัพท์การทหาร