คณะรัฐศาสตร์ในประเทศไทย

คณะรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ เปิดสอนศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับการบริหารรัฐกิจ การเมืองการปกครอง รวมไปถึงความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ ซึ่งการศึกษาวิชารัฐศาสตร์นั้น เป็นการศึกษาในลักษณะของสหวิทยาการ กล่าวคือ ต้องอาศัยศาสตร์หลาย ๆ ศาสตร์เข้ามาประกอบการศึกษา อธิบายภาวะต่าง ๆ ทางสังคม ที่เกิดขึ้นได้

ประวัติ 
การศึกษาในสาขารัฐศาสตร์นั้น เริ่มขึ้นในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยทรงจัดตั้ง "โรงเรียนฝึกหัดวิชาข้าราชการพลเรือน" ขึ้น เพื่อฝึกหัดนักเรียนให้รับการศึกษาเพื่อเข้ารับราชการตามกระทรวงต่าง ๆ ต่อมา ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงสถาปนา "จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย" ขึ้น โดย "คณะรัฐประศาสนศาสตร์" เป็น 1 ใน 4 คณะแรกตั้งของมหาวิทยาลัย หลังจากนั้น ได้เปลี่ยนชื่อเป็น "คณะนิติศาสตร์และรัฐศาสตร์" และโอนไปสังกัดมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และการเมือง และในที่สุดก็กลับมาจัดตั้งใหม่อีกครั้งในจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยในปี พ.ศ. 2491 หลังจากนั้น สาขาวิชารัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ก็ได้เปิดสอนในหลายมหาวิทยาลัย ดังต่อไปนี้ (หมายเหตุ : นับเฉพาะหลักสูตรปริญญาตรี ข้อมูล ณ วันที่ 16 พ.ย. 2563)

มหาวิทยาลัยที่เปิดสอนคณะรัฐศาสตร์ ในภาพรวมแล้วนั้นการเรียนการสอนรัฐศาสตร์ในมหาวิทยาลัยของรัฐ และมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐที่ไม่ใช่มหาวิทยาลัยราชภัฎ การเรียนการสอนรัฐศาสตร์ และรัฐประศาสนศาสตร์มักเปิดในคณะรัฐศาสตร์ หรือคณะสังคมศาสตร์ หรือคณะรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ และจากภาพรวมแล้วมหาวิทยาลัยที่อยู่ในเขตกรุงเทพมหานครนคร และมหาวิทยาลัยที่ก่อตั้งขึ้นมานาน จะมีการเรียนการสอนทั้งรัฐศาสตร์ และรัฐประศาสนศาสตร์ ส่วนมหาวิทยาลัยในเขตภูมิภาค หรือมหาวิทยาลัยที่ก่อตั้งใหม่มักมีการเรียนการสอนแต่ด้านรัฐประศาสนศาสตร์ ปัจจุบัน ภายในการศึกษาด้านรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์นั้น ได้มีการแยกสาขาวิชาที่ศึกษาให้หลากหลายและครอบคลุมยิ่งขึ้น จึงมีหลักสูตรต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องเกิดขึ้นภายในคณะรัฐศาสตร์ขึ้นเป็นอย่างมาก เช่น การบริหารงานยุติธรรม การปกครองส่วนท้องถิ่น เป็นต้น

กลุ่มมหาวิทยาลัยราชภัฏ ในภาพรวมมหาวิทยาลัยราชภัฎจะไม่มีความแตกต่างหลากหลายในการจัดการเรียนการสอน กล่าวคือมีเพียงแต่ด้านรัฐประศาสนศาสตร์ ที่เป็นสาขาในคณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ ปัจจุบันมีมหาวิทยาลัยราชภัฎเพียง 8 มหาวิทยาลัยเท่านั้นที่มีการเรียนการสอนรัฐศาสตร์ เป็นมหาวิทยาลัยราชภัฎในภาคเหนือ 2 มหาวิทยาลัย ภาคอีสาน 3 มหาวิทยาลัย และภาคกลาง 3 มหาวิทยาลัย

มหาวิทยาลัยเอกชนมีการเรียนการสอนรัฐศาสตร์เพียง 3 มหาวิทยาลัย นอกจากนั้นมีการเรียนการสอนรัฐประศาสนศาสตร์ ที่น่าสนใจคือมหาวิทยาลัยเอกชนมักมีคณะรัฐศาสตร์ แต่กลับไม่มีการเรียนการสอนด้านรัฐศาสตร์ แต่กลับมีการเรียนการสอนในวิชารัฐประศาสนศาสตร์แทน

 หมายเหตุ การนับในที่นี้ มี คือ มีวุฒิการศึกษาที่รับรองในหลักสูตรฯของแต่ละมหาวิทยาลัย แต่ในที่นี้ไม่ได้ลงรายละเอียดในวิชาต่าง ๆ ที่เปิดเรียนในหลักสูตร

สาขาต่าง ๆ ของวิชารัฐศาสตร์ 
ดู รัฐศาสตร์

สัญลักษณ์ 
ชาวรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ไทยจะมีสำนึกจารีตในการใช้สัญลักษณ์ สิงห์ หรือ ราชสีห์ เป็นสัญลักษณ์ของสาขาวิชา เนื่องจากความหมายที่ว่าสิงห์เป็น "ราชาแห่งสัตว์ป่า" รวมทั้ง ยังเป็นสัญลักษณ์แห่งอำนาจ และกำลัง จึงถูกนำไปเปรียบเทียบกับผู้มีอำนาจ ซึ่งก็คือ นักปกครองแบบนักรัฐศาสตร์ และนักบริหารแบบนักรัฐประศาสตนศาสตร์ และการที่กระทรวงมหาดไทย ซึ่งเป็นกระทรวงที่ชาวรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ใฝ่ฝันที่จะเข้ารับราชการเป็นส่วนใหญ่ได้ใช้ตรารูปราชสีห์ เป็นสัญลักษณ์ประจำกระทรวงด้วย ดังนั้น จึงมีจารีตนำเอารูปสัญลักษณ์สิงห์ หรือ ราชสีห์ มาเป็นสัญลักษณ์ของสาขาวิชารัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์

หลักสูตรศิลปศาสตร์บัณฑิต สาขาวิชาปรัชญา การเมือง และเศรษฐศาสตร์ หรือ Philosophy Politics and Economics (PPE) เปิดสอนที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์แห่งเดียวของประเทศไทย เป็นหลักสูตรเก่าแก่ของ oxfords university ที่นำมาเปิดทำการเรียนการสอนที่ประเทศไทย โดยหลักสูตรนี้เปิดทำการเรียนการสอนที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ และศูนย์ลำปาง โดยเมื่อเรียนจบหลักสูตรนี้แล้ว กพ. รับรองให้วุฒิเทียบเท่ารัฐศาสตร์บัณฑิต

การประชุมวิชาการรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์แห่งชาติ 
เป็นการจัดประชุมวิชาการระดับชาติของประเทศไทย ในสาขาวิชาด้านรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ โดยมี คณะกรรมการสภาวิจัยแห่งชาติ สาขารัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ เป็นผู้สนับสนุนหลักด้านงบประมาณและมาตรฐานวิชาการ โดยจะจัดร่วมกับคณะรัฐศาสตร์ในประเทศไทยหรือองค์กรวิชาการในสาขาดังกล่าว

กิจกรรมสานสัมพันธ์นิสิต-นักศึกษารัฐศาสตร์ 
สิงห์สัมพันธ์

เป็นกลุ่มกิจกรรมของนิสิตหรือนักศึกษาที่กำลังศึกษาระดับปริญญาตรีด้านรัฐศาสตร์ในมหาวิทยาลัยต่าง ๆ เรียกว่า สิงห์สัมพันธ์ โดยเมื่อครั้งเริ่มก่อตั้งเมื่อปีการศึกษา 2547 ได้ใช้ชื่อว่า 5 สิงห์ โดยการก่อตั้งมีวัตถุประสงค์เพื่อเสริมสร้างความรักและความสามัคคีระหว่างนิสิตและนักศึกษาที่ศึกษาด้านรัฐศาสตร์ ด้วยการจัดกิจกรรมแข่งขันกีฬาชนิดต่าง ๆ การประกวดแสตนด์เชียร์และผู้นำเชียร์ และเพื่อเสริมสร้าง-แลกเปลี่ยนความรู้ทางวิชาการด้านรัฐศาสตร์ โดยการจัดกิจกรรมแต่ละครั้งก็จะมีการจัดกิจการการตอบปัญหาทางวิชาการและเสวนาวิชาการจากอาจารย์ผู้ทรงคุณวุฒิด้วยอยู่เสมอ

สมาชิกของกลุ่ม 5 สิงห์ ประกอบด้วยองค์กรกิจกรรมนิสิตหรือนักศึกษาของ คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (สิงห์ดำ), คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (สิงห์แดง), ภาควิชารัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (สิงห์เขียว), คณะรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (สิงห์ขาว) และ ภาควิชารัฐศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (สิงห์เงิน)

อย่างไรก็ตาม เมื่อปีการศึกษา 2552 ภาควิชารัฐศาสตร์ คณะรัฐศาสตร์และนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา (สิงห์คราม) ได้แสดงความจำนงขอเข้าร่วมกลุ่ม 5 สิงห์ และโดยมติของคณะกรรมการกลุ่ม 5 สิงห์ ซึ่งมาจากองค์กรนิสิตหรือนักศึกษาที่ทำหน้าที่บริหารกิจกรรมของคณะหรือภาควิชารัฐศาสตร์ของ 5 มหาวิทยาลัยก่อตั้งกลุ่ม จึงรับเข้าร่วมเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่ม 5 สิงห์และเปลี่ยนชื่อเป็น สิงห์สัมพันธ์ ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา

และในวันที่ 17 กุมภาพันธ์ 2556 ที่ประชุมสมาชิกสิงห์สัมพันธ์ได้รับรองให้ คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (สิงห์แสด) เป็นสมาชิก ทำให้งานสิงห์สัมพันธ์ตั้งแต่ครั้งที่ 9 เป็นต้นไปจะมีสมาชิกเข้าร่วมทั้งหมด 7 สิงห์

ทั้งนี้ กลุ่มสิงห์สัมพันธ์ ได้มีความพยายามจัดตั้ง สมาพันธ์นิสิตนักศึกษารัฐศาสตร์แห่งประเทศไทย หรือ สนรท. ตั้งแต่ปีการศึกษา 2551 แต่เนื่องจากยังไม่มีความพร้อมของแต่ละมหาวิทยาลัย องค์กรนี้จึงยังไม่เกิดขึ้นเป็นรูปธรรมและประกาศต่อสื่อมวลชน

กิจกรรมที่ดำเนินการ เช่น กิจกรรมวิชาการ กิจกรรมกลุ่มสัมพันธ์ กิจกรรมแข่งขันกีฬา กิจกรรมแสตนเชียร์ และเชียร์ลีดเดอร์ และกิจกรรมงานราตรีชาวสิงห์ โดยเจ้าภาพครั้งที่ผ่านมา ได้แก่
 ครั้งที่ 1 มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (ปีการศึกษา 2547) -- ณ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต
 ครั้งที่ 2 มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (ปีการศึกษา 2548) -- ณ มหาวิทยาลัยศรีนคริทรวิโรฒ องครักษ์
 ครั้งที่ 3 จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (ปีการศึกษา 2549) -- ณ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
 ครั้งที่ 4 มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (ปีการศึกษา 2550) -- ณ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตบางเขน
 ครั้งที่ 5 มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (ปีการศึกษา 2551) -- ณ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
 ครั้งที่ 6 มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (ปีการศึกษา 2552) -- ณ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ องครักษ์
 ครั้งที่ 7 มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (ปีการศึกษา 2553) -- ณ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต
 ครั้งที่ 8 มหาวิทยาลัยบูรพา (ปีการศึกษา 2555) -- ณ มหาวิทยาลัยบูรพา วิทยาเขตบางแสน
 ครั้งที่ 9 จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (ปีการศึกษา 2557) -- ณ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ครั้งที่ 10 มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (ปีการศึกษา 2558) -- ณ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตบางเขน
ครั้งที่ 11 มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (ปีการศึกษา 2561) -- ณ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี

หมายเหตุ : เนื่องจากปีการศึกษา 2554 ได้เกิดปัญหาอุทกภัยขึ้น จึงทำให้ต้องงดจัดงานสิงห์สัมพันธ์

เนื่องด้วยปีการศึกษา 2559 เหตุการณ์การสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชในหลวงรัชกาลที่9 ทางผู้จัดจึงงดจัดกิจกรรม

เนื่องด้วยปีการศึกษา 2560 เกิดการที่สโมสรนักศึกษาคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ปีการศึกษา 2560 ขาดประสิทธิภาพในการจัดกิจกรรม ทางผู้จัดจึงงดจัดกิจกรรม

ในปีการศึกษา 2561 เริ่มการจัดตั้ง สมาพันธ์นิสิตนักศึกษารัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์แห่งประเทศไทย หรือ สนรท.  มหาวิทยาลัยริเริ่มจัดตั้งได้แก่ คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี

วัตถุประสงค์ของสมาพันธ์นิสิตนักศึกษารัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์แห่งประเทศไทย

         1 เสริมสร้างความสัมพันธ์อันดีระหว่างนิสิตนักศึกษาจากทุกสถาบัน 

         2 เป็นตัวกลางประสานงานกับบุคคลและองค์กรต่างๆ ในนามนิสิตนักศึกษา 

         3 จัดกิจกรรมนอกหลักสูตร เพื่อพัฒนาศักยภาพและเสริมสร้างคุณธรรมจริยธรรม ความเป็นผู้นำ ความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ รู้รักสามัคคี รู้แพ้รู้ชนะรู้อภัย แก่นิสิตนักศึกษา 

         4 เพื่อรักษาสิทธิ เสรีภาพ ความเสมอภาพ และสร้างความเข้าใจอันดีระหว่างนิสิตนักศึกษากับบุคคลหรือองค์กรภายนอก 

         5 จัดกิจกรรมเพื่อเผยแพร่ชื่อเสียงของสมาพันธ์นิสิตนักศึกษารัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์แห่งประเทศไทย และสถาบันผลิตนักรัฐศาสตร์และนักปกครองต่างๆ ให้เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลาย

อ้างอิง

ดูเพิ่ม 
 คณะ (มหาวิทยาลัย)

คณะรัฐศาสตร์ในประเทศไทย
การปกครอง