หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร

มหาอำมาตย์โท หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร (14 กรกฎาคม พ.ศ. 2424 - 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2498) อดีตองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว อดีตสมาชิกวุฒิสภาไทย ชุดที่ 2 เป็นพระโอรสองค์ใหญ่ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป ประสูติแต่หม่อมเอี่ยม ชยางกูร ณ อยุธยา

พระประวัติ
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร เป็นพระโอรสองค์ใหญ่ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป (อธิบดีกรมพิพิธภัณฑ์พระองค์แรก และองคมนตรีในรัชกาลที่ 5) ประสูติแต่หม่อมเอี่ยม ชยางกูร ณ อยุธยา เมื่อวันที่ 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2424 มีโสทรอนุชาองค์เดียวคือ หม่อมเจ้าวิเศษศักดิ์ ชยางกูร ทรงเข้าพระราชพิธีเกษากันต์เมื่อวันที่ 23 มีนาคม พ.ศ. 2435 ทรงสำเร็จการศึกษาจากโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบ จากนั้นได้ทรงเข้ารับราชในกรมมหาดเล็กและกระทรวงมหาดไทย จนได้ดำรงตำแหน่งสูงสุดเป็นสมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑล

thumb|250px|การประชุมเทศาภิบาล 
กระทรวงมหาดไทย พ.ศ. 2453 
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร ประทับยืนองค์ที่ 9 แถวที่ 2

ครอบครัว
ชีวิตส่วนองค์เสกสมรสกับหม่อมเจ้าหญิงผุดผ่องพรรณ ชยางกูร ขนิษฐาต่างหม่อมมารดา หม่อมเชื้อ ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม โรจนดิศ) และหม่อมเนื่อง ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม ณ นคร) มีโอรสธิดา 16 คน

สิ้นชีพิตักษัย
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2498 พระราชทานเพลิงศพ ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร เมื่อวันที่ 26 ธันวาคม พ.ศ. 2498 โดยได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พระราชทานพระโกศไม้สิบสองเป็นกรณีพิเศษ เนื่องจากทรงรับราชการมายาวนานตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

โอรสและธิดา
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร มีโอรสธิดาทั้งสิ้น 16 คน ดังนี้

โอรสธิดาในหม่อมเชื้อ (สกุลเดิม โรจนดิศ)

 หม่อมราชวงศ์เดชสิทธิ์ ชยางกูร ต.จ.สมรสกับลัดดา ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม ทองมิตร)
 หม่อมหลวงเรืองเดช ชยางกูร
 พลเอก หม่อมหลวงวิชัย ชยางกูร
 หม่อมหลวงเดชา ชยางกูร
 หม่อมหลวงสุดารัตน์ สมรสกับณรงค์ฤทธิ์ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา
 หม่อมหลวงภัทราวดี สมรสกับศาสตราจารย์ฟรานซิส เคเนดี

 หม่อมราชวงศ์รุ่งฤทธี ชยางกูร สมรสกับชูศรี ชยางกูร ณ อยุธยา(สกุลเดิม ศศิผลิน)
 หม่อมหลวงรื่นรมย์ บุณยทรรพ
 หม่อมหลวงชาติชาย ชยางกูร
 หม่อมหลวงไพจิตร สมรสกับพลเรือโท นฤดล บุราคำ

 หม่อมราชวงศ์มีชัย ชยางกูร สมรสกับชุลี ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม เอี่ยมกระสิทธุ์)
 หม่อมหลวงอังสนา ลีลายนกุล
 หม่อมหลวงจันทราวดี สงกราน
 หม่อมหลวงเผด็จ ชยางกูร

 หม่อมราชวงศ์เชื้อชยาง สมรสกับนายแพทย์มณเฑียร บุนนาค
มณทิรัช บุนนาค
ลวลี บุนนาค

 พันเอก(พิเศษ) หม่อมราชวงศ์จุมพล ชยางกูร สมรสกับสุโข ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม เกตุพันธุ์)
หม่อมหลวงพิศเพียงแข สมรสกับพลเอก วราห์ บุญญะสิทธิ์
หม่อมหลวงพักตร์เพียงเพ็ญ ชยางกูร
หม่อมหลวงพรรณเพียงเดือน สมรสกับ พันตำรวจโท ไพศิษฎ์ สังคหะพงศ์
 หม่อมราชวงศ์ศุภชัย ชยางกูร สมรสกับสุกัญญา ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม คาซึโกะ)
 หม่อมหลวงศิริกัญญา ชยางกูร
 หม่อมหลวงนภาศิริ ชยางกูร

โอรสธิดาในหม่อมเนื่อง (สกุลเดิม ณ นคร)

 หม่อมราชวงศ์ทิพยวดี สมรสกับหม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์เฉลิมลาภ ทวีวงศ์)
 หม่อมหลวงถวัลยวดี เตวิทย์
 ท่านผู้หญิงนราวดี ชัยเฉนียน

 หม่อมราชวงศ์ศรีสฤษดิ์ สมรสกับหลวงสุขุมนัยประดิษฐ (ประดิษฐ์ สุขุม)

 หม่อมราชวงศ์วิจิตรโฉม สมรสกับหม่อมเจ้าขจรจบกิตติคุณ กิติยากร 
 หม่อมราชวงศ์เกียรติคุณ กิติยากร สมรสมรสกับอาภัสรา หงสกุล
 หม่อมราชวงศ์สฤษดิ์คุณ กิติยากร ท.จ.ว. สมรสกับหม่อมราชวงศ์เดือนเด่น ชยางกูร (ราชสกุลเดิม สวัสดิวัตน์)
 ท่านผู้หญิงสุจิตคุณ สมรสกับอาสา สารสิน

 หม่อมราชวงศ์โสมสมร สมรสกับหม่อมหลวงชวนชื่น กำภู

 หม่อมราชวงศ์พรพรรณ สมรสกับหม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์เฉลิมลาภ ทวีวงศ์) (เมื่อหม่อมราชวงศ์ทิพยวดี พี่สาว ถึงแก่กรรมแล้ว)

โอรสธิดาในหม่อมเจ้าผุดผ่องพรรณ ชยางกูร

 หม่อมราชวงศ์ผ่องพรรณแสง ชยางกูร
 หม่อมราชวงศ์แจลงพรรณศรี ชยางกูร
 หม่อมราชวงศ์อภิรมณ์ ชยางกูร
 หม่อมราชวงศ์สรรพจารี ชยางกูร
 ร้อยตำรวจเอก หม่อมราชวงศ์เศวตวรชัย ชยางกูร สมรสกับขวัญเรือน ชยางกูร ณ อยุธยา(สกุลเดิม ใจพรมเมือง)
 ร้อยตำรวจโท หม่อมหลวงวรชัย ชยางกูร
 หม่อมหลวงชัยสิทธิ์ ชยางกูร
 หม่อมหลวงอมราภรณ์ ชยางกูร พิวจ์

การรับราชการ
 พ.ศ. 2444 - นายเวรกระทรวงมหาดไทย
 พ.ศ. 2445 - เลขานุการมณฑลราชบุรี
 พ.ศ. 2446 - ข้าหลวงมหาดไทยมณฑลราชบุรี
 พ.ศ. 2451 - ปลัดมณฑลราชบุรี
 พ.ศ. 2454 - เกณฑ์เมืองรั้งกระทรวงมหาดไทย
 พ.ศ. 2454 - รักษาราชการแทนเจ้ากรมสรรพากรนอก
 พ.ศ. 2455 - ข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลราชบุรี
 18 เมษายน พ.ศ. 2455 – ข้าหลวงเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลราชบุรี(ภายหลังเรียกสมุหเทศาภิบาล)
 พ.ศ. 2459 - สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลจันทบุรี
 พ.ศ. 2466 - สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลปัตตานี
 พ.ศ. 2469 - สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลภูเก็ต
 พ.ศ. 2473 - ลาออกจากราชการเนื่องจากมีพระอาการประชวร

องคมนตรี/สมาชิกวุฒิสภา

องคมนตรี
เมื่อวันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2458 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งองคมนตรี

ต่อมาวันที่ 6 ธันวาคม พ.ศ. 2468 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งองคมนตรีต่อไป โดยทรงดำรงตำแหน่งถึงวันที่ 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2475

สมาชิกวุฒิสภา
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร ได้รับพระบรมราชโองการแต่งตั้งเป็นสมาชิกวุฒิสภาไทย ชุดที่ 2 เมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 โดยทรงดำรงตำแหน่งครั้งที่ 1 ระหว่างวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 - 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2493 และครั้งที่ 2 ระหว่างวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2493 - 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2496

อื่นๆ
 พ.ศ. 2459 - ได้รับพระราชทานพระแสงราชศาสตราประจำมณฑลราชบุรีจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

 พ.ศ. 2462 - ทรงก่อตั้งโรงเรียนศรียานุสรณ์
 พ.ศ. 2463 - ทรงดำริให้สร้างศาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ที่จังหวัดจันทบุรี

 พ.ศ. 2467 - ทรงดำริก่อตั้งโรงพยาบาลปัตตานี
 พ.ศ. 2483 - พระนามของท่านได้ถูกนำมาใช้เป็นชื่อโรงเรียนสฤษดิเดช โดยตั้งตามชื่อสถานที่ตั้งของโรงเรียน(ขณะนั้น โรงเรียนตั้งอยู่ที่ถนนสฤษดิเดช)

 หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร เป็นหม่อมเจ้าพานทอง ทรงศักดินา 3000 เทียบเท่าขุนนางชั้นพระยาพานทอง (โดยปกติหม่อมเจ้าจะทรงศักดินา 1500)

พระยศ

ยศพลเรือน
 พ.ศ. 2454 - อำมาตย์เอก
 พ.ศ. 2455 - มหาอำมาตย์ตรี
 พ.ศ. 2458 - จางวางตรี
 พ.ศ. 2467 - จางวางโท
 พ.ศ. 2469 - มหาเสวกโท
 พ.ศ. 2469 - มหาอำมาตย์โท

ยศเสือป่า
 พ.ศ. 2455 - นายหมู่ตรี
 พ.ศ. 2455 - นายหมู่เอก 
 พ.ศ. 2456 - นายหมู่ใหญ่
 พ.ศ. 2457 - นายกองตรี
 พ.ศ. 2460 - นายกองโท
 พ.ศ. 2462 - นายกองเอก
 พ.ศ. 2465 - นายนาวาเอกในกองพันราชนาวีเสือป่าจันทบุรี (นายนาวาเอก ร.น.ส.)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

 (ชื่อเดิม:ประถมาภรณ์มงกุฎสยาม)

 (ชื่อเดิม:จุลวราภรณ์)
 (ชื่อเดิม:จุลสุราภรณ์)

 (ชื่อเดิม:นิภาภรณ์)
 (ชื่อเดิม:ภัทราภรณ์)
  (ชื่อเดิม:ทิพยาภรณ์)

 พ.ศ. 2469 -  เหรียญศารทูลมาลา (ร.ศ.ท.)

 พ.ศ. 2469 -  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 3 (ป.ป.ร.3)

เข็มพระราชทาน
พ.ศ. 2454 - เข็มข้าหลวงเดิม

พงศาวลี

อ้างอิง

องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
องคมนตรีในรัชกาลที่ 7
สมาชิกวุฒิสภาไทยแบบแต่งตั้ง
หม่อมเจ้าชาย
ราชสกุลชยางกูร
สกุลโรจนดิศ
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ช.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ม.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.ว. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ป.ป.ร.3
ผู้ได้รับเหรียญจักรพรรดิมาลา
สมาชิกกองเสือป่า