อำเภอหนองหาน

หนองหาน เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดอุดรธานี อดีตเป็นอำเภอที่เคยมีอาณาเขตพื้นที่ขนาดใหญ่ ซึ่งพื้นที่อำเภอหนองหานครอบคลุมพื้นที่อำเภอบ้านดุง อำเภอทุ่งฝน อำเภอไชยวาน อำเภอพิบูลย์รักษ์ และอำเภอกู่แก้ว ในปัจจุบัน ซึ่งแยกการปกครองออกเรื่อยมา และยังเป็นที่ตั้งของแหล่งโบราณคดีบ้านเชียง ที่ทำให้รับรู้ถึงการดำรงชีวิตในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ย้อนหลังไปกว่าห้าพันปี

ประวัติ 

เมืองหนองหานมีประวัติเชื่อมโยงเกี่ยวกับเมืองสุวรรณภูมิ โดย พระพิทักษ์เขื่อนขันธ์ เจ้าเมืองหนองหานคนแรก ต้นสายสกุล "รักษาเมือง" และ "พิทักษ์เขื่อนขันธุ์" ทั้งนี้ พระพิทักษ์เขื่อนขันธ์ นามเดิม คือ "ท้าวเพ" เป็นบุตรคนโต ของ ท้าวเซียง หรือ เจ้าเซียง ผู้ดำรงตำแหน่งพระรัตนวงษา เจ้าเมืองสุวรรณภูมิ ท่านแรก และเจ้าเมืองท่งศรีภูมิ ลำดับที่ ๔ อันสืบเชื้อสาย จากเจ้าแก้วมงคล ผู้มีศักดิ์ เป็นพระราชปนัดดาของพระเจ้าวรวงศาธรรมิกราช กษัตริย์ลาวพระองค์ที่ 26 แห่งอาณาจักรล้านช้าง โดย ภายหลัง เจ้าเซียง บิดา ผู้ครองเมืองสุวรรณภูมิ ได้เสียชีวิตลง ในปี พ.ศ. 2330 ท้าวสูน ผู้เป็นน้องชาย ของท้าวเซียง ที่ดำรงตำแหน่ง อุปฮาดเมืองสุวรรณภูมิ ในขณะนั้น ได้ ครองเมืองต่อ จากพี่ชาย เพื่อสนับสนุนและป้องกันปัญหาการครองเมืองดังในอดีต (ระหว่าง เจ้าสุทนต์มณี เจ้าเมืองท่งศรีภูมิ ลำดับที่ 3 กับ ท้าวเซียง เจ้าเมืองท่งศรีภูมิลำดับที่ 4 ที่มี ศักดิ์ เป็น อา และหลาน ) รวมทั้งเป็นเมืองบริวารและป้องกันเมืองสำคัญด้านทิศเหนือ คือ นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน (หนองบัวลำภู) พระรัตนวงษา(สูน) จึงได้ขอพระราชทานให้มีพระบรมราชโองการ แต่งตั้ง ท้าวเพ ไปตั้งเมืองใหม่ และแบ่งเขตดินแดนทางตอนเหนือของเมืองสุวรรณภูมิ (ภายหลัง เป็นเขตของเมืองร้อยเอ็ดแล้ว)และแบ่งเขตแดนของนครหลวงเวียงจันทน์บางส่วน  ให้ ท้าวเพ ได้ปกครอง เมืองสุวรรณภูมิ จึงได้แบ่งไพร่พล ให้ จำนวน 600 คน ไปตั้งเมืองบริเวณเมืองเก่า ขึ้นเป็นเมืองหนองหาน ปัจจุบัน คือ อำเภอหนองหาน และสถานปนาพระยศ ท้าวเพ เป็น "พระพิทักษ์เขื่อนขันธ์" เจ้าเมืองหนองหาน ท่านแรก ขึ้นกับกรุงเทพ ในปี 2330 

อาณาเขตของเมืองหนองหานขณะนั้น ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2330 เป็นต้นมา ครอบคลุมรวมไปถึงอำเภอเมืองอุดรธานีด้วย กล่าวคือ อาณาเขตเมืองหนองหานทางฝั่งตะวันตกบรรจบกับเขตเมืองเก่าบ้านผือ(ขึ้นกับนครหลวงเวียงจันทน์ ครอบคลุมอำเภอบ้านผือ,อำเภอน้ำโสม,อำเภอนายูง) เขตตอนเหนือบรรจบเมืองเพ็ญ(ครอบคลุมอำเภอเพ็ญ,อำเภอสร้างคอม)ซึ่งขึ้นกับเมืองปากห้วยหลวงของนครหลวงเวียงจันทน์(พื้นที่ของอำเภอโพนพิสัย จังหวัดหนองคาย ในปัจจุบัน) จึงกล่าวได้ว่า ในยุคก่อนจะกำเนิดเมืองอุดร พื้นที่เมืองหนองหานครอบคลุมพื้นที่อุดรตอนล่าง ตอนกลางและฝั่งตะวันออก รวมถึงพื้นที่ของอำเภอเมืองอุดรทั้งหมด และกินพื้นที่ส่วนใหญ่ของจังหวัดอุดรธานีในปัจจุบัน ได้แก่ อำเภอหนองหาน,อำเภอเมืองอุดร,อำเภอบ้านดุง,อำเภอกุมภวาปี,อำเภอกุดจับ,อำเภอหนองวัวซอ,อำเภอหนองแสง,อำเภอประจักษ์ศิลปาคม,อำเภอกู่แก้ว,อำเภอศรีธาตุ,อำเภอวังสามหมอ,อำเภอไชยวาน,อำเภอทุ่งฝน,อำเภอพิบูลย์รักษ์ ยกเว้นพื้นที่อำเภอโนนสะอาด (ขึ้นกับเมืองร้อยเอ็ดตั้งแต่ปี พ.ศ. 2318 - พ.ศ. 2340 และขึ้นกับเมืองขอนแก่นตั้งแต่ ปี พ.ศ. 2340 ภายหลังจึงถูกโอนย้ายมาขึ้นกับจังหวัดอุดร) ต่อมาภายหลังมีการตั้งเมืองขึ้นใหม่ ได้แก่ เมืองหนองคาย บ้านหมากแข้งหรือเมืองอุดรธานี เมืองกมุทธาสัย และเมืองกุมภวาปี ส่วนกลางจึงมีการโอนพื้นที่เมืองหนองหานเดิมบางส่วนไปให้แก่เมืองดังกล่าวที่กล่าวมาข้างต้น

ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2387 ได้มีชาวภูไทเมืองกะป๋อง ( เมืองเซโปน สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว )ได้รับการเกลี้ยกล่อมจากทางการสยามให้มาตั้งหลักเเหล่งในพื้นที่ภาคอีสานของสยาม โดยมีท้าวราชนิกูล เป็นผู้นำในการอพยพ ขบวนผู้อพยพได้เดินทาง พักแรม ผ่านเขตเมืองนครพนม สกลนคร ต่อมาได้พาครอบครัวและบ่าวไพร่อพยพเข้าสู่เมืองสกลนคร เจ้าเมืองและกรมการเมืองสกลนคร์ได้จัดสรรพื้นที่ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ชั่วคราว จนกระทั่งปี พ.ศ. 2390 ครอบครัวและบ่าวไพร่ของท้าวราชนิกุลอัตคัดที่ทำกิน จึงได้พาราษฎรย้ายออกจากเมืองสกลนคร เเละได้ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่บ้านหนองหอย ( อำเภอวาริชภูมิ ในปัจจุบัน ) อย่างไรก็ตามทางกรมการเมืองสกลนครได้มาเกลี้ยกล่อมให้ท้าวราชนิกูลพาราษฎรกลับไปอาศัยอยู่ท้องที่เดิมในเมืองสกลนคร ท้าวราชนิกุลจึงตอบตกลงยอมพาราษฎรกลับไปอาศัยอยู่ที่เดิม (ในเมืองสกลนคร) จนกระทั่งถึงปีพ.ศ. 2419 ท้าวราชนิกุลได้ขอยกบ้านหนองหอยขึ้นเป็นเมืองแต่กรมการเมืองสกลนครไม่ยอมเสนอขึ้นทูลเกล้า ท้าวราชนิกูลจึงให้ท้าวสุพรหม บุตรชายไปร้องเรียนต่อทางราชการ แต่ติดขัดที่กรมการเมืองสกลนครไม่ยื่นเรื่องดำเนินการขอยกบ้านหนองหอยให้เป็นเมือง ท้าวราชนิกูลกับท้าวสุพรหมจึงอพยพออกจากเมืองสกลนครกลับมาอยู่ที่บ้านหนองหอยตามเดิม ต่อมาในปี พ.ศ.2420 ท้าวราชนิกูลกับท้าวสุพรหม ได้ขอร้องให้พระพิทักษ์เขตขันธ์หรือพิทักษ์เขื่อนขันธ์ เจ้าเมืองหนองหาน ขอพระราชทานยกฐานะบ้านหนองหอยขึ้นเป็นเมือง เจ้าเมืองหนองหานจึงมีใบบอก กราบบังคมทูลขอตั้งบ้านป่าเป้าเมืองไพรในแขวงเมืองหนองหาน (ไม่ได้ตั้งที่บ้านหนองหอย) เป็นเมืองวาริชภูมิ แล้วให้ท้าวสุพรหม เป็นพระสุรินทร์บริรักษ์ (สุพรหม) เป็นเจ้าเมืองวาริชภูมิขึ้นตรงต่อเมืองหนองหานมานับเเต่บัดนั้น เเต่ต่อมาชาวเมืองวาริชภูมิก็ไม่ได้ย้ายไปอยู่ที่บ้านป่าเป้าเมืองไพรพื้นที่ที่เสนอที่ตั้งเมืองตามใบบอกหากแต่ยังคงอาศัยอยู่ที่บ้านหนองหอย แขวงเมืองสกลนครตามเดิม ในช่วงระยะแรกของเมืองวาริชภูมิ การทำราชการต่าง ๆ จะขึ้นกับเมืองหนองหาน แต่เกิดกรณีพิพาทเขตแดนระหว่างเมืองหนองหาน กับเมืองจังหวัดสกลนครอยู่บ่อยครั้ง สาเหตุเนื่องมาจากการที่ราษฎรเมืองวาริชภูมิไม่ไปอยู่ในท้องที่ตามตราภูมิเมืองนั้น ทำให้เกิดปัญหาเรื่องตัวเลือกระหว่างเมืองหนองหานและเมืองสกลนคร จนกระทั่งในที่สุด ปี พ.ศ. 2439 พลตรี พระเจ้าบรมวงษ์เธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ผู้สำเร็จราชการหัวเมืองลาวฝ่ายเหนือ มีคำสั่งให้โอนการทำราชการของเมืองวาริชภูมิไปขึ้นกับเมืองสกลนครเเทน

อำเภอหนองหาน เป็นอำเภอเก่ายุคแรกของการตั้งอุดรธานีอำเภอหนองหาน มีประวัติตามตำนานเดิมชื่อ “เมืองหนองหานน้อย” ในสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี เมืองหนองหานเคยตกอยู่ในอาณาจักรล้านช้าง ต่อมาในสมัยกรุงธนบุรี เกิดกบถเจ้าสิริบุญสารเวียงจันทน์ สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก และเจ้าพระยาสุรสีห์ได้เป็นแม่ทัพ ยกไปปราบกบถที่เวียงจันทน์ กองทัพไทยได้เข้าไปตีจนถึงแคว้นเชียงขวางของพวนและสิบสองจุไท ได้เวียงจันทน์ไว้ในอำนาจ พวกพวนได้อพยพมาตั้งบ้านเรือนที่บ้านแพง และอพยพตามกันมา จนถึงต้นรัตนโกสินทร์ และได้เปลี่ยนชื่อบ้านดงแพงเป็น “บ้านเชียง” นอกจากลาวพวนที่อพยพมาอยู่เมืองหนองหานแล้วยังมีพวกลาวเวียงและไทอีสานเข้ามาอยู่เมืองหนองหาน จึงเป็นชุมชนใหญ่มาแต่โบราณ ในปี พ.ศ. 2443 สมัยรัชกาลที่ 5 ได้ยกฐานะเมืองหนองหานน้อยเป็น “อำเภอหนองหาน” โดยมีขุนอภัย บริพัฒน์ ดำรงตำแหน่งนายอำเภอหนองหานคนแรก 

 วันที่ 29 มีนาคม 2450 โอนพื้นที่ตำบลบ้านจำปี ตำบลนายุง ตำบลสาแล ตำบลเชียงแหว และตำบลบ้านอุ่มจาร อำเภอเมืองหนองหาร ไปขึ้นกับ อำเภอกุมภวาปี 
 วันที่ 31 พฤษภาคม 2468 ยุบตำบลบ้านกั้ง ไปรวมขึ้นกับตำบลสร้อยพร้าว 
 วันที 4 ตุลาคม 2468 ยุบตำบลผักตบ ไปรวมขึ้นกับตำบลหนองหาร 
 วันที่ 19 กันยายน 2481 โอนพื้นที่หมู่ 4 บ้านหนองเม็ก (ในขณะนั้น) ของตำบลบ้านเชียง ไปขึ้นกับตำบลหนองหาร 
วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลบ้านยา แยกออกจากตำบลไชยวาน และตำบลบ้านเชียง
 วันที่ 24 มกราคม 2499 โอนพื้นที่หมู่ 13 (ในขณะนั้น) ของตำบลไชยวาน ไปตั้งเป็นหมู่ 13 ของตำบลบ้านเชียง 
 วันที่ 30 พฤษภาคม 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองหาร ในท้องที่บางส่วนของตำบลหนองหาร 
 วันที่ 19 พฤษภาคม 2502 แยกพื้นที่ตำบลบ้านดุง ตำบลบ้านจัน และตำบลดงเย็น อำเภอหนองหาร มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอบ้านดุง ขึ้นกับอำเภอหนองหาร 
 วันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2506 ตั้งตำบลโพนงาม แยกออกจากตำบลหนองหาร และตั้งตำบลพังงู แยกออกจากตำบลบ้านจีด 
 วันที่ 16 กรกฎาคม 2506 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอบ้านดุง อำเภอหนองหาร เป็น อำเภอบ้านดุง 
 วันที่ 25 เมษายน 2510 ตั้งตำบลทุ่งใหญ่ แยกออกจากตำบลสะแบง ตั้งตำบลบ้านแดง แยกออกจากตำบลสร้อยพร้าว และตั้งตำบลหนองหลัก แยกออกจากตำบลไชยวาน 
 วันที่ 6 ตุลาคม 2513 ตั้งตำบลคอนสาย แยกออกจากตำบลบ้านจีด และตั้งตำบลหนองเม็ก แยกออกจากตำบลหนองหาน ตำบลชัยวาน และตำบลบ้านเชียง 
 วันที่ 9 พฤศจิกายน 2514 ตั้งตำบลทุ่งฝน แยกออกจากตำบลบ้านเชียง 
 วันที่ 29 มิถุนายน 2519 แยกพื้นที่ตำบลทุ่งฝน และตำบลทุ่งใหญ่ อำเภอหนองหาน มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอทุ่งฝน ขึ้นกับอำเภอหนองหาน 
 วันที่ 9 พฤศจิกายน 2519 ตั้งตำบลโพนสูง แยกออกจากตำบลหนองหลัก 
 วันที่ 18 มกราคม 2520 แยกพื้นที่ตำบลไชยวาน และตำบลหนองหลัก อำเภอหนองหาน มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอไชยวาน ขึ้นกับอำเภอหนองหาน 
 วันที่ 26 กรกฎาคม 2520 ตั้งตำบลนาชุมแสง แยกออกจากตำบลทุ่งใหญ่ 
 วันที่ 20 พฤศจิกายน 2522 โอนพื้นที่ตำบลโพนสูง อำเภอหนองหาน มาขึ้นกับ กิ่งอำเภอไชยวาน 
 วันที่ 27 พฤศจิกายน 2522 ตั้งตำบลคำเลาะ แยกออกจากตำบลไชยวาน 
 วันที่ 10 ตุลาคม 2529 ตั้งตำบลหนองไผ่ แยกออกจากตำบลหนองหาน ตั้งตำบลผักตบ แยกออกจากตำบลโพนงาม ตั้งตำบลดอนกลอย แยกออกจากตำบลบ้านแดง และตั้งตำบลนาทราย แยกออกจากตำบลสะแบง 
 วันที่ 6 พฤศจิกายน 2529 จัดตั้งสุขาภิบาลบ้านเชียง ในท้องที่บางส่วนของตำบลบ้านเชียง 
 วันที่ 12 ธันวาคม 2529 ตั้งตำบลค้อใหญ่ แยกออกจากตำบลพังงู 
 วันที่ 31 ธันวาคม 2530 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอไชยวาน อำเภอหนองหาน เป็น อำเภอไชยวาน 
 วันที่ 15 กันยายน 2532 ตั้งตำบลหนองสระปลา แยกออกจากตำบลบ้านยา และตั้งตำบลดอนหายโศก แยกออกจากตำบลสร้อยพร้าว 
 วันที่ 31 พฤษภาคม 2533 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอทุ่งฝน อำเภอหนองหาน เป็น อำเภอทุ่งฝน 
 วันที่ 4 ธันวาคม 2533 ตั้งตำบลโนนทองอินทร์ แยกออกจากตำบลบ้านจีต 
 วันที่ 22 เมษายน 2535 แยกพื้นที่ตำบลบ้านแดง ตำบลนาทราย และตำบลดอนกลอย อำเภอหนองหาน มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอพิบูลย์รักษ์ ขึ้นกับอำเภอหนองหาน 
 วันที่ 30 กันยายน 2535 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองเม็ก ในท้องที่บางส่วนของตำบลหนองเม็ก 
 วันที่ 26 พฤษภาคม 2537 แยกพื้นที่ตำบลบ้านจีต ตำบลโนนทองอินทร์ ตำบลค้อใหญ่ และตำบลคอนสาย อำเภอหนองหาน มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอกู่แก้ว ขึ้นกับอำเภอหนองหาน 
 วันที่ 26 กันยายน 2540 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอพิบูลย์รักษ์ อำเภอหนองหาน เป็น อำเภอพิบูลย์รักษ์ 
 วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลหนองหาน สุขาภิบาลบ้านเชียง และสุขาภิบาลหนองเม็ก เป็นเทศบาลตำบลหนองหาน เทศบาลตำบลบ้านเชียง และเทศบาลตำบลหนองเม็ก ตามลำดับ 
 วันที่ 15 สิงหาคม 2545 กำหนดเขตตำบลในท้องที่กิ่งอำเภอกู่แก้ว ตำบลค้อใหญ่ ให้มีเขตการปกครองรวม 6 หมู่บ้าน ตำบลโนนทองอินทร์ ให้มีเขตการปกครองรวม 8 หมู่บ้าน ตำบลบ้านจีต ให้มีเขตการปกครองรวม 8 หมู่บ้าน และตำบลคอนสาย ให้มีเขตการปกครองรวม 15 หมู่บ้าน  
 วันที่ 8 กันยายน 2550 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอกู่แก้ว อำเภอหนองหาน เป็น อำเภอกู่แก้ว

ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอหนองหานตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอพิบูลย์รักษ์และอำเภอทุ่งฝน
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอสว่างแดนดิน (จังหวัดสกลนคร)
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอไชยวาน อำเภอกู่แก้ว และอำเภอประจักษ์ศิลปาคม
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอเมืองอุดรธานี

การแบ่งเขตการปกครอง

การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอหนองหานแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 12 ตำบล 161 หมู่บ้าน

การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอหนองหานประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 15 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลบ้านเชียง ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลบ้านเชียง
 เทศบาลตำบลหนองเม็ก ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลหนองเม็ก
 เทศบาลตำบลหนองหาน ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลหนองหาน
 เทศบาลตำบลโคกสูง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองเม็ก (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลหนองเม็ก)
 เทศบาลตำบลหนองไผ่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองไผ่ทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลผักตบ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลผักตบทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองหาน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองหาน (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลหนองหาน)
 องค์การบริหารส่วนตำบลพังงู ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพังงูทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลสะแบง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสะแบงทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลสร้อยพร้าว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสร้อยพร้าวทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเชียง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านเชียง (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลบ้านเชียง)
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านยา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านยาทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลโพนงาม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโพนงามทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลดอนหายโศก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลดอนหายโศกทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองสระปลา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองสระปลาทั้งตำบล

สถานที่สำคัญ
 แหล่งโบราณคดีบ้านเชียง

ชาวอำเภอหนองหานที่มีชื่อเสียง
แพมมี่ สุธิดา (นางเอกหนังเรื่อง สัปเหร่อ รายได้ 600 ล้านบาท)

อ้างอิง 
หนองหาน