พระนางเหมชาลา พระทันทกุมาร

พระนางเหมชาลา พระทันทกุมาร หรือ เจ้าหญิงเหมชาลา เจ้าชายทันทกุมาร บางครั้งนิยมออกนามว่า พระแม่เหมชาลา พระฑันทกุมาร ในภาษาไทยและเหมามาลี ฑันทกุมารสำหรับในภาษาสิงหล ภาษาทมิฬ และภาษาอังกฤษ () เป็นบุคคลที่ปรากฏในประวัติศาสตร์ศรีลังกาและในเรื่องเล่ามุขปาฐะท้องถิ่นทางภาคใต้ของประวัติศาสตร์ไทยในฐานะปูชนียบุคคลผู้อัญเชิญพระเขี้ยวแก้วมายังนครลงกา ประเทศศรีลังกาและพระบรมสารีริกธาตุมาประดิษฐาน ณ วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารและวัดจะทิ้งพระ ประเทศไทย

บทบาทตามประวัติศาสตร์ 

พระนางเหมชาลาและพระฑันทกุมารปรากฏตามประวัติศาสตร์ศรีลังกาและเรื่องเล่ามุขปาฐะท้องถิ่นทางภาคใต้ของประวัติศาสตร์ไทยในฐานะปูชนียบุคคลผู้อัญเชิญพระเขี้ยวแก้วมายังนครลงกา ประเทศศรีลังกาและพระบรมสารีริกธาตุมาประดิษฐาน ณ วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารและวัดจะทิ้งพระ ประเทศไทย  โดยมีบทบาทเรื่องราวเหมือนกันคือ ทรงลี้ภัยจากแผ่นดินมาตุภูมิเดิมจากภัยสงครามโดยลอบนำพระเขี้ยวแก้วและพระบรมสารีริกธาตุติดพระองค์มาด้วย ก่อนจะประดิษฐานในที่ต่าง ๆ ตามที่ปรากฏในปัจจุบัน แต่แตกต่างตามรายละเอียดเล็กน้อย เช่น แผ่นดินมาตุภูมิที่มาของทั้งสองพระองค์เดิม ซึ่งตามตำนานฝั่งลังกากล่าวว่า คือ นครปุรี รัฐโอฑิศา ประเทศอินเดีย แต่ในตำนานตามฝั่งไทย คือ นครทันตะปุระ ประเทศอินเดีย ไม่ปรากฏที่ตั้งในปัจจุบัน หรือ ฐานะของทั้งสองพระองค์ คือ ตามตำนานฝั่งลังกากล่าวว่า ทรงเป็นคู่สามีภริยา แต่ในตำนานตามฝั่งไทย กล่าวว่าทรงเป็นพี่น้องกัน เป็นต้น

อนุสรณ์สถาน 
ด้วยบทบาทและคุณุปการของพระนางและพระราชกุมารที่มีต่อศาสนาพุทธในประเทศศรีลังกาและได้ทรงนำพระเขี้ยวแก้วมาสถิตยังนครลงกา ทรงได้รับประดิษฐานพระสาทิสลักษณ์และพระราชานุสาวรีย์โดยทั่วไปในพุทธศาสนสถานของศาสนาพุทธในประเทศศรีลังกา โดยจิตรกรรมที่มีชื่อเสียงที่สุดคือจิตรกรรมแบบศิลปะเพณีศรีลังกาในชุดเหตุการณ์สำคัญของศาสนาพุทธในประเทศศรีลังการ่วมกับจิตรกรรมแบบศิลปะเพณีศรีลังกาของพระพุทธประวัติและชาดกจากมหานิบาตชาดกของอุโบสถวัดกัลณียาราชมหาวิหาร (หรือบางที่มักออกนาม ว่า วัดคงคาราม) นครโคลัมโบซึ่งบูรณะปฏิสังขรณ์เมื่อปีพ.ศ. 2431โดยนางเฮเลนา วิเจวาร์เดนา (Mrs. Helena Wijewardena) เศรษฐีนีแห่งกรุงโคลัมโบ ผลงานของนายโสริอัส เมนดิส (Solius Mendis) ศิลปินชื่อดังของศรีลังกาที่ได้อุทิศเวลากว่า 20 ปีในการรังสรรค์ภาพจิตรกรรมที่งดงามดังกล่าวส่วนพระราชานุสาวรีย์ที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักและได้รับการยกย่องมากที่สุด คือ พระรูปด้านหน้าวัดพระเขี้ยวแก้ว นครกัณฏิ ประเทศศรีลังกา พระราชานุสาวรีย์อันสถิตย์ในวัดลังกาปัตนะ สมุทรคีรีวิหาร () เขตตรินโคมาลี ทางตะวันออกเฉียงเหนือของศรีลังกา ซึ่งเป็นท่าเรือขึ้นฝั่งระหว่างของอินเดียและลังกาแต่โบราณและ วัดรณะวนาราชมหาวิหาร () แขวงปิลิมาธาลาวาชานเมืองของนครกัณฏิเป็นต้น

ประเทศไทย 
เนื่องด้วยพระนางและพระราชกุมารมีความความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับตำนานพื้นเมืองท้องถิ่นทางภาคใต้ของไทยโดยเฉพาะอย่างกับเมืองนครศรีธรรมราชและเมืองสทิงพระรวมถึงศาสนาพุทธในประเทศไทยแบบเถรวาทด้วยอิทธิพลของศาสนาพุทธในประเทศศรีลังกา ทรงได้รับการสักการะบูชาในฐานะปูชนียบุคคล และได้รับการยกย่องเป็นหนึ่งในมเหศักดิ์ (มเหสักข์)และอารักษ์ในศาสนาพื้นเมืองเดิมท้องถิ่นของไทยร่วมกับเทพารักษ์ พระหลักเมือง พระเสื้อเมือง อารักษ์เสื้อวัด และเทพบรรพชนโดยทั่วไปของท้องถิ่นภาคใต้ (เช่นเดียวกับคติครามเทวตาและกุลเทวดาในศาสนาพราหมณ์ ฮินดูพื้นเมืองเดิมท้องถิ่นของอินเดียภาคใต้หรือสิงหล) นามของพระนางและพระราชกุมารยังได้รับสถาปนาเป็นพระพุทธรูปฉลองพระองค์อุทิศถวาย ณ วิหารธรรมศาลา วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารซึ่งกำหนดอายุทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีได้ในศิลปะไทยสกุลช่างท้องถิ่นสมัยอาณาจักรอยุธยาตอนปลายประมาณตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศลงมาและยังมีพระราชานุสาวรีย์ของพระนางและพระราชกุมารในวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหารและวัดจะทิ้งพระ นอกจากนี้ยังมีพระพุทธรูปฉลองพระองค์อุทิศถวายแด่ทั้งสองพระองค์ในฐานะพระพุทธรูปประธานของอุโบสถร่วมกับพระพุทธรูปฉลองพระองค์ของพระเจ้าศรีธรรมาโศกราช ณ วัดหนองคุย อำเภอแกลง จังหวัดระยองอีกด้วย

ในวัฒนธรรมร่วมสมัย 
เรื่องราวและบทบาทของพระนางในฐานะปูชนียบุคคลของประวัติศาสตร์ศรีลังกา ประวัติศาสตร์ไทยภาคใต้และมีความเกี่ยวข้องกับศาสนาพุทธในประเทศศรีลังกาและศาสนาพุทธในประเทศไทยและมีความผูกผันกับตำนานท้องถิ่นของเมืองนครศรีธรรมราชและเมืองสทิงพระ ในประเทศศรีลังกาได้รับการสร้างเป็นภาพยนตร์ใปีพุทธศักราช2557 ในชื่อ Siri Daladagamanaya  ()ซึ่งพระนางเหมชาลา รับบทโดย ปเสนทิ สามารกูล (Prasadi Samarakoon) และพระฑันฑกุมาร รับบทโดย หรรษ มณุลา (Heshan Manula) นักแสดงชาวสิงหล นอกจากนี้พระนางและพระราชกุมารมักได้รับการจำลองตัวแทนสมมุติในขบวนแห่ของเทศกาลต่าง ๆ ในท้องถิ่นของประเทศศรีลังกาเช่นกัน

สำหรับในประเทศไทย พระนางเหมชาลาได้รับการสร้างสรรค์ในนาฏศิลป์ไทยในชุดการแสดง เหมชาลาทรงเครื่อง โดยวิทยาลัยนาฏศิลปจังหวัดนครศรีธรรมราช สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ โดยได้สร้างสรรค์ขึ้นในปีพุทธศักราช 2565นอกจากนี้พระนางและพระราชกุมารมักได้รับการจำลองตัวแทนสมมุติในขบวนแห่ของเทศกาลต่าง ๆ ในท้องถิ่นของภาคใต้ในประเทศไทยอันที่มีชื่อต่าง ๆ เป็นที่กล่าวถึงในวงกว้าง อาทิ ประเพณีแห่นางดาน ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุ ประเพณีชักพระ ประเพณีตรุษไทย ประเพณีสารทไทย ประเพณีสงกรานต์ ประเพณีลอยกระทงเป็นต้น

ดูเพิ่ม 
 พระเขี้ยวแก้ว 
 วัดพระเขี้ยวแก้ว  
 ศิลปะศรีวิชัย 
 ประวัติศาสตร์ศรีลังกา
 ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุ
 วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร
 วัดจะทิ้งพระ

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 

บุคคลที่ยังไม่ทราบปีที่เสียชีวิต
ประวัติศาสตร์ศรีลังกา
ประเทศศรีลังกา
ชาวศรีลังกา
ศาสนาพุทธ
พระบรมวงศานุวงศ์
จังหวัดนครศรีธรรมราช
ประเทศไทย
อาณาจักรนครศรีธรรมราช‎