มะลิ

มะลิ เป็นไม้พุ่มหรือไม้เถาในวงศ์มะลิ มีประมาณ 200 ชนิด มีถิ่นกำเนิดในพื้นที่เขตร้อนและกึ่งเขตร้อนในแถบทวีปยุโรป เอเชีย และแอฟริกา ลักษณะดอกและกลิ่นมีความแตกต่างกันไปตามแต่ละชนิดหรือพันธุ์

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ 
มะลิมีทั้งชนิดไม้ผลัดใบและไม้ไม่ผลัดใบที่ลำต้นตั้งตรงหรือกางออก หรือเป็นไม้พุ่มและไม้เถา ใบเรียงใบแบบตรงข้ามหรือเรียงใบแบบสลับ สามารถเป็นใบเดี่ยว มีสามใบ หรือเป็นแบบขนนก ดอกมีเส้นผ่านศูนย์กลางราว  มีสีขาวหรือเหลือง บางชนิดมีสีแดงเรื่อ ดอกแบบช่อกระจุก หนึ่งกระจุกมีอย่างน้อยสามดอก บางชนิดเป็นดอกเดี่ยวที่ปลายแขนง แต่ละดอกมี 4 - 9 กลีบดอก มี 2 ช่อง และ 1 - 4 ออวุล มีเกสรเพศผู้ที่มีก้านชูอับเรณูสั้นๆ 2 เกสร ใบประดับรูปแถบหรือรูปไข่ วงกลีบเลี้ยงรูประฆัง ดอกมีกลิ่นหอม ผลแบบเบอร์รี เปลี่ยนเป็นสีดำเมื่อสุก

จำนวนโครโมโซมพื้นฐานของสกุลคือ 13 สปีชีส์ส่วนมากเป็น diploid (2n=26) อย่างไรก็ตาม ยังมี polyploidy (จำนวนโครโมโซมมากกว่าปกติ) ปรากฏอยู่ในธรรมชาติ โดยเฉพาะใน Jasminum sambac (2n=39), Jasminum flexile (2n=52), Jasminum primulinum (2n=39), และ Jasminum angustifolium (2n=52)

การกระจายพันธุ์และถิ่นอาศัย
มะลิมีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนและกึ่งเขตร้อนในพื้นที่ทวีปเอเชีย, ทวีปแอฟริกา, และออสตราเลเซีย มีประมาณ 200 ชนิด มีเพียงชนิดเดียวที่มีถิ่นกำเนิดในยุโรป มีศูนย์กลางความหลากหลายในเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

แม้ว่าจะไม่มีถิ่นกำเนิดในยุโรป มะลิหลายชนิดได้ปรับตัวกลายเป็นพืชพื้นถิ่นในแถบเมดิเตอร์เรเนียน เช่น มะลิสเปน (Jasminum grandiflorum) ที่มีถิ่นกำเนิดจากประเทศอิหร่านและทางตะวันตกของเอเชียใต้ และปัจจุบันได้กลายเป็นพืชท้องถิ่นในคาบสมุทรไอบีเรีย

Jasminum fluminense (บางครั้งถูกเข้าใจผิดเป็นมะลิบราซิล) และ Jasminum dichotomum (Gold Coast Jasmine) เป็นชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่รุกรานในรัฐฮาวายและรัฐฟลอริดา Jasminum polyanthum เป็นชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่รุกรานในประเทศออสเตรเลียเช่นกัน

อนุกรมวิธาน
สปีชีส์ภายใต้สกุล Jasminum จัดอยู่ภายใต้เผ่า Jasmineae ของวงศ์ Oleaceae Jasminum แบ่งเป็น 5 หมู่ ประกอบด้วย Alternifolia, Jasminum, Primulina, Trifoliolata, และ Unifoliolata ชื่อสกุลกลายมาจากคำว่า Yasameen ("ของขวัญจากพระเจ้า") ในภาษาเปอร์เซียมาเป็นภาษาอาหรับและภาษาละติน

สปีชีส์

ประกอบด้วย:

 J. abyssinicum Hochst. ex DC.  – forest jasmine 
 J. adenophyllum Wall.  – bluegrape jasmine, pinwheel jasmine, princess jasmine 
 J. angulare Vahl
 J. angustifolium (L.) Willd.
 J. auriculatum Vahl  – Indian hasmine, needle-flower jasmine 
 J. azoricum L.
 J. beesianum Forrest & Diels  – red jasmine 
 J. dichotomum Vahl  – Gold Coast jasmine 
 J. didymum G.Forst.
 J. dispermum Wall.
 J. elegans Knobl.
 J. elongatum (P.J.Bergius) Willd.
 J. floridum Bunge
 J. fluminense Vell.
 J. fruticans L.
 J. grandiflorum L.  – Catalonian jasmine, jasmin odorant, royal jasmine, Spanish jasmine 
 J. humile L.  – Italian jasmine, Italian yellow jasmine 
 J. anceolarium Roxb.
 J. mesnyi Hance  – Japanese jasmine, primrose jasmine, yellow jasmine 
 J. multiflorum (Burm.f.) Andrews  – Indian jasmine, star jasmine, winter jasmine 
 J. multipartitum Hochst.  – starry wild jasmine 
 J. nervosum Lour.
 J. nobile C.B.Clarke
 J. nudiflorum Lindl.  – winter jasmine 
 J. odoratissimum L.  – yellow jasmine 
 J. officinale L.  – common jasmine, jasmine, jessamine, poet's jasmine, summer jasmine, white jasmine 
 J. parkeri Dunn  – dwarf jasmine 
 J. polyanthum Franch.
 J. sambac (L.) Aiton  – Arabian jasmine, Sambac jasmine 
 J. simplicifolium G.Forst.
 J. sinense Hemsl.
 J. subhumile W.W.Sm.
 J. subtriplinerve Blume
 J. tortuosum Willd.
 J. urophyllum Hemsl.

ความเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมและชนชาติ 
เนื่องจากมะลิมีหลายพันธุ์ และขึ้นอยู่ในภูมิภาคเอเชีย มะลิจึงมีความสำคัญต่อวัฒนธรรมของชนชาติต่างๆ ในแถบเอเชียใต้ และตะวันออกเฉียงใต้
 คนไทยนิยมนำดอกมะลิมาใช้ลอยน้ำเย็นเพื่อดื่ม ตกแต่ง ร้อยเป็นมาลัยบูชาพระ และทำเครื่องหอม นอกจากนี้มะลิยังเป็นสัญลักษณ์ของวันแม่ด้วยมีสีขาวบริสุทธิ์ ส่งกลิ่นหอมได้ไกลและได้นาน อีกทั้งยังออกดอกได้ตลอดทั้งปี โดยตีความเปรียบกับความรักบริสุทธิ์ของแม่ที่มีต่อลูกไม่เสื่อมคลาย
 มะลิ (melati putih) เป็นดอกไม้ประจำชาติของประเทศอินโดนีเซีย
 มะลิฉัตร หรือ มะลิลา (Arabian jasmine) เป็นดอกไม้ประจำชาติของประเทศฟิลิปปินส์

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 

สกุลมะลิ
ไม้ดอกไม้ประดับ
พืชแบ่งตามสกุล
ดอกไม้ที่เป็นอาหาร