บุก

บุก หรือ สกุลบุก () เป็นพืชล้มลุกอายุหลายปีหลากชนิด ในวงศ์บอน (Araceae) มีหัวใต้ดินขนาดใหญ่ ออกดอกในช่วงต้นฤดูฝน ขณะบานส่งกลิ่นเหม็นมาก เมื่อดอกโรยแล้วใบจะงอกตามออกมาเพียงใบเดียว ก้านดอกและก้านใบกลมยาว และพักตัวในฤดูแล้ง ลำต้นเหี่ยวแห้งและเหลือหัวอยู่ใต้ดิน มีเขตการกระจายพันธุ์อยู่ในภูมิภาคเขตร้อนในทวีปเอเชีย แอฟริกา ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของทวีปออสเตรเลีย และหมู่เกาะในมหาสมุทรต่าง ๆ ไปจนถึงเขตอบอุ่นตอนกลาง ของประเทศจีน เกาหลี ญี่ปุ่น รวมทั้งในประเทศไทย

พืชในสกุลบุกบางชนิดกินได้ และจัดเป็น "อาหารในภาวะทุพภิกขภัย" โดยส่วนของก้านใบ ก้านดอกอ่อน และหัวใต้ดิน มาบริโภคได้ซึ่งต้องผ่านการเตรียมอาหารอย่างระมัดระวังเพื่อขจัดสารเคมีที่ก่อความระคายเคือง หัวบุกบางชนิดยังนำมาแปรรูปเป็นผงบุกซึ่งนำไปสกัดได้สารกลูโคแมนแนน ซึ่งมีศักยภาพในการใช้ประโยชน์ด้านอุตสาหกรรมอาหารเพื่อสุขภาพ ชนิดที่โดดเด่นเป็นที่รู้จักได้แก่ ดอกบุกยักษ์ (A. titanum) ในอินโดนีเซียซึ่งเป็นหนึ่งในพืชชนิดที่มีช่อดอกที่ใหญ่ที่สุดในโลกและเป็นที่รู้จักกันในชื่อ "ดอกซากศพ" จากกลิ่นฉุนที่เกิดขึ้นในช่วงดอกบาน และอีกชนิดคือคอนยัค ที่รู้จักดีในการใช้เป็นอาหารญี่ปุ่นเรียก คนเนียกุ (บุกก้อนและบุกเส้น)

ประวัติ 

บันทึกที่เก่าที่สุดของการจัดระบบอนุกรมวิธานพืชบุก คือในปี 1692 เมื่อเฮนดริค ฟาน รีเดอ  (Van Rheede tot Drakenstein) ตีพิมพ์ระบุชนิดพืช 2 ชนิดในสกุล โดยชื่อสกุล "Amorphophallus" ถูกระบุเป็นครั้งแรกโดยคาร์ล บรูเมอ (Carl Ludwig Blume) นักพฤกษศาสตร์ชาวดัตช์ในปี 1834 ต่อมาระหว่างปี 1876 ถึง 1911 อดอล์ฟ เองเกลอร์ (Engler) ได้รวมสกุลอื่น ๆ จำนวนหนึ่งเข้าใน Amorphophallus และลงในบทความเกี่ยวกับสกุลนี้ซึ่งระบุเป็นเอกสารฉบับสุดท้าย ตีพิมพ์ในปี 1911 ด้วยสีและกลิ่นของดอกจึงมักถูกเรียกว่า "purple aki" (ชื่ออาชญากรในอังกฤษช่วงปี 1995–2000)

อนุกรมวิธาน 

ชื่อสกุล Amorphophallus มาจากภาษากรีกโบราณ amorphos "ไม่มีรูปร่าง" หรือ "ผิดรูป" + phallos "องคชาต" จากรูปร่างของช่อดอกเชิงลดแบบมีกาบ (spadix) ที่โดดเด่น  

บุกเป็นสกุลขนาดใหญ่ของพืชสมุนไพรที่มีหัวในเขตร้อนและกึ่งเขตร้อนประมาณ 200 ชนิดจากวงศ์บอน (Araceae)

รายชื่อชนิด 

 Amorphophallus aberrans
 Amorphophallus abyssinicus
 Amorphophallus abyssinicus subsp. abyssinicus
 Amorphophallus abyssinicus subsp. akeassii
 Amorphophallus abyssinicus subsp. unyikae
 Amorphophallus albispathus
 Amorphophallus albus
 Amorphophallus amygdaloides
 Amorphophallus angolensis
 Amorphophallus angolensis subsp. angolensis
 Amorphophallus angolensis subsp. maculatus
 Amorphophallus angulatus
 Amorphophallus angustispathus
 Amorphophallus ankarana
 Amorphophallus annulifer
 Amorphophallus antsingyensis
 Amorphophallus aphyllus
 Amorphophallus ardii
 Amorphophallus asper
 Amorphophallus asterostigmatus
 Amorphophallus atrorubens
 Amorphophallus atroviridis
 Amorphophallus barthlottii
 Amorphophallus baumannii
 Amorphophallus beccarii
 Amorphophallus becquaertii
 Amorphophallus bonaccordensis
 Amorphophallus borneensis
 Amorphophallus boyceanus
 Amorphophallus brachyphyllus
 Amorphophallus brevispathus
 Amorphophallus bufo
 Amorphophallus bulbifer : บุกเกลี้ยง
 Amorphophallus calabaricus
 Amorphophallus calabaricus subsp. calabaricus
 Amorphophallus calabaricus subsp. mayoi
 Amorphophallus canaliculatus
 Amorphophallus carneus
 Amorphophallus chlorospathus
 Amorphophallus cicatricifer
 Amorphophallus cirrifer
 Amorphophallus coaetaneus
 Amorphophallus commutatus
 Amorphophallus consimilis
 Amorphophallus corrugatus
 Amorphophallus costatus
 Amorphophallus coudercii
 Amorphophallus cruddasianus
 Amorphophallus curvistylis
 Amorphophallus dactylifer
 Amorphophallus declinatus
 Amorphophallus decus-silvae : West-Java giant amorphophallus
 Amorphophallus discophorus
 Amorphophallus dracontioides
 Amorphophallus dunnii
 Amorphophallus dzuii
 Amorphophilus eburneus
 Amorphophilus echinatus
 Amorphophallus eichleri
 Amorphophallus elatus
 Amorphophallus elegans
 Amorphophallus elliottii
 Amorphophallus epsteinii
 Amorphophallus excentricus
 Amorphophallus forbesii
 Amorphophallus galbra
 Amorphophallus gallaensis
 Amorphophallus gigas : Sumatra giant amorphophallus
 Amorphophallus gliruroides
 Amorphophallus glossophyllus
 Amorphophallus goetzei
 Amorphophallus gomboczianus
 Amorphophallus gracilior
 Amorphophallus gracilis
 Amorphophallus haematospadix
 Amorphophallus harmandii
 Amorphophallus hayi
 Amorphophallus henryi : Taiwan amorphophallus
 Amorphophallus hetterscheidii
 Amorphophallus hewittii
 Amorphophallus hildebrandtii
 Amorphophallus hirsutus
 Amorphophallus hirtus
 Amorphophallus hohenackeri
 Amorphophallus hottae
 Amorphophallus impressus
 Amorphophallus incurvatus
 Amorphophallus infundibuliformis
 Amorphophallus interruptus
 Amorphophallus johnsonii
 Amorphophallus kachinensis
 Amorphophallus kiusianus
 Amorphophallus konjac : คนเนียกุ (Devil's tongue, elephant foot, elephant-yam, leopard palm, snake palm, umbrella arum, voodoo lily)
 Amorphophallus konkanensis Hett., S.R.Yadav & K.S.Patil
 Amorphophallus koratensis Gagnep.  : บุกหูช้าง
 Amorphophallus krausei Engl.
 Amorphophallus kuznetsovii (Serebryanyi) Hett. & Claudel
 Amorphophallus lacourii Linden & André
 Amorphophallus lambii Mayo & Widjaja
 Amorphophallus lanceolatus (Serebryanyi) Hett. & Claudel
 Amorphophallus lanuginosus Hett.
 Amorphophallus laoticus Hett.
 Amorphophallus lewallei Malaisse & Bamps
 Amorphophallus linearis Gagnep.
 Amorphophallus linguiformis Hett.
 Amorphophallus longicomus Hett. & Serebryanyi
 Amorphophallus longiconnectivus Bogner
 Amorphophallus longispathaceus Engl. & Gehrm.
 Amorphophallus longistylus Kurz ex Hook.f.
 Amorphophallus longituberosus (Engl.) Engl. & Gehrm.
 Amorphophallus lunatus Hett. & Sizemore
 Amorphophallus luzoniensis Merr.
 Amorphophallus lyratus (Roxb.) Kunth
 Amorphophallus macrophyllus (Gagnep. ex Serebryanyi) Hett. & Claudel
 Amorphophallus macrorhizus Craib
 Amorphophallus manta
 Amorphophallus margaritifer
 Amorphophallus margretae
 Amorphophallus maximus
 Amorphophallus maximus subsp. fischeri
 Amorphophallus maximus subsp. maximus
 Amorphophallus maxwellii
 Amorphophallus mekongensis
 Amorphophallus merrillii
 Amorphophallus mildbraedii
Amorphophallus minimus
 Amorphophallus minor
 Amorphophallus mossambicensis
 Amorphophallus muelleri : บุกคนโท
 Amorphophallus mullendersii
 Amorphophallus mysorensis
 Amorphophallus nanus
 Amorphophallus napalensis
 Amorphophallus napiger
 Amorphophallus nicolsonianus
 Amorphophallus obovoideus
 Amorphophallus obscurus
 Amorphophallus ochroleucus
 Amorphophallus opertus
 Amorphophallus paeoniifolius : Whitespot giant arum, elephant yam
 Amorphophallus palawanensis
 Amorphophallus parvulus
 Amorphophallus paucisectus
 Amorphophallus pendulus : Brunei amorphophallus
 Amorphophallus perakensis
 Amorphophallus perrieri
 Amorphophallus pilosus
 Amorphophallus plicatus
 Amorphophallus polyanthus
 Amorphophallus prainii
 Amorphophallus preussii
 Amorphophallus purpurascens
 Amorphophallus pusillus
 Amorphophallus putii
 Amorphophallus pygmaeus
 Amorphophallus rhizomatosus
 Amorphophallus richardsiae
 Amorphophallus rostratus
 Amorphophallus rugosus
 Amorphophallus sagittarius
 Amorphophallus salmoneus
 Amorphophallus saraburiensis : บุกรอ
 Amorphophallus saururus
 Amorphophallus scaber
 Amorphophallus scutatus
 Amorphophallus sizemorae
 Amorphophallus smithsonianus
 Amorphophallus sparsiflorus
 Amorphophallus spectabilis
 Amorphophallus staudtii
 Amorphophallus stipitatus
 Amorphophallus stuhlmannii
 Amorphophallus subsymbiformis
 Amorphophallus sumawongii
 Amorphophallus sylvaticus
 Amorphophallus symonianus
 Amorphophallus synandrifer
 Amorphophallus taurostigma
 Amorphophallus tenuispadix
 Amorphophallus tenuistylis
 Amorphophallus teuszii
 Amorphophallus tinekeae
 Amorphophallus titanum : บุกยักษ์ (titan arum, krubi) (ดอกไม้ที่มีช่อดอกใหญ่ที่สุดในโลก)
 Amorphophallus tonkinensis
 Amorphophallus variabilis
 Amorphophallus venustus
 Amorphophallus verticillatus
 Amorphophallus yuloensis
 Amorphophallus yunnanensis : Kerri's giant arum
 Amorphophallus zengianus
 Amorphophallus zenkeri
 Amorphophallus zenkeri subsp. mannii
 Amorphophallus zenkeri subsp. zenkeri

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ 

บุก (Amorphophallus) เป็นพืชพืชล้มลุก อายุหลายปี หลายชนิดมีขนาดตั้งแต่เล็กถึงใหญ่ เจริญจากหัวใต้ดิน หัวบุกมีความแตกต่างกันอย่างมากในแต่ละชนิด ตั้งแต่หัวทรงกลมสม่ำเสมอของบุกคอนยัค (A. konjac) หัวยาวของ A. longituberosus และทรงกระบอก A. macrorhizus หรือลักษณะคล้ายหัวมันแกว หรือหน่อรอบหัว ไปจนถึงหัวที่มีลักษณะกระจุก ๆ ของ A. coaetaneus

ใบเดี่ยว เป็นใบประกอบแตกแขนง สองชั้น สามชั้น หรือหลายแขนง ก้านใบเป็นลำกลมตั้งตรง เกิดขึ้นมาจากกลางหัวบุก ใบแฉกและปลายใบแหลมลักษณะคล้ายใบมะละกอ ลักษณะคล้ายลำต้นซึ่งเรียกว่า ลำต้นเทียม ผิวลำต้นมีสีเขียวเข้ม บางชนิดมีลายเป็นเส้นตรง ลายกระ ลายด่าง มีสีเขียวสลับขาวหรือน้ำตาลอ่อน บางชนิดสีเขียวล้วน น้ำตาลล้วน มีทั้งชนิดที่ผิวเรียบ บางชนิดก้านใบมีหนามอ่อนทั่วทั้งก้านใบ โดยทั่วไปออกใบหลังจากดอกโรยแล้วจากกลางหัว

ดอก คล้ายดอกหน้าวัว (เป็นพืชวงศ์เดียวกัน) คือมีกาบและฝักดอกตรงกลาง เป็นดอกไม้แบบดอกรวมที่ไม่มีกลีบดอก ดอกบุกแต่ละชนิดมีขนาด สี และรูปทรงต่างกัน บางชนิดมีดอกขนาดใหญ่มากสูงได้หลายเมตรและมีกลิ่นเหม็นเหมือนเนื้อสัตว์เน่า บุกบางชนิดมีดอกเล็ก บางชนิดมีกลิ่นหอม ก้านดอกงอกโผล่ขึ้นตรงจากกลางหัวบุกเช่นเดียวกับก้านใบ ช่อดอกบุกมีกาบหุ้มช่อ ภายในช่อดอกแบ่งเป็น 3 ส่วน ส่วนแรกด้านบนสุดเป็นส่วนของจะงอยเกสรเพศผู้ ลักษณะคล้ายดอกบัวตูม, กลมป้อม, ยาวรี หรือทรงกระบอก ส่วนที่สองเป็นดอกเพศผู้ลักษณะคล้ายไข่ปลาเรียงชิดติดกันแน่น บางชนิดจะมีส่วนของดอกเพศผู้ที่เป็นหมันปนอยู่ ส่วนใหญ่มักเป็นสีน้ำตาลอมม่วงหรือขาวอมเขียว ข้างในมีสันหรือหูดซึ่งทำหน้าที่เป็นกับดักแมลง ส่วนที่สามด้านล่างสุดคือ ดอกเพศเมีย ประกอบด้วยยอดแกสรเพศเมีย ก้านเกสรเพศเมีย และรังไข่ 

ดอกตัวเมียที่โตเต็มที่มักจะบานเปิดรับเกสรเพศผู้ได้เพียง 1 วัน หลายชนิดช่อดอกส่งกลิ่นของเนื้อเน่าเพื่อดึงดูดแมลงผสมเกสร (แม้ว่าบางชนิดอาจมีกลิ่นหอม) ให้เดินผ่านกับดักแมลงซึ่งมีลักษณะทางเดียวคือ กาบดอกที่เรียวแคบลง แมลงผสมเกสรต้องเดินผ่านดอกตัวผู้จำนวนมากที่เจริญเต็มที่และปล่อยละอองเรณู ซึ่งตกลงบนตัวและขนของแมลงเหล่านี้ จากนั้นจะตามกลิ่นที่ปล่อยออกจากดอกเพศเมียที่ด้านล่างและเกิดการผสมเกสร ดอกของบุกยังใช้เป็นพืชอาหารโดยหนอนผีเสื้อและผีเสื้อกลางคืน (Lepidoptera) บางชนิดเช่น Palpifer sexnotatus และ Palpifer sordida 

ผลอ่อนของบุกเป็นแบบผลเบอร์รี่ทรงกลมมีสีขาวอมเหลือง เมื่อสุกแก่เปลี่ยนเป็นสีเขียวเข้ม สีม่วง สีส้ม หรือสีแดง แตกต่างกันไปขึ้นอยู่กับชนิด มักมีจุกดำที่ปลายคล้ายผลกล้วย ผลของบุกส่วนใหญ่จะมีลักษณะคล้าย ๆ กัน แต่เมล็ดภายใน แตกต่างกัน บางชนิดมีเมล็ดรูปกลม แต่ส่วนมากมีเมล็ดเป็นรูปทรงกลมรี บุกบางชนิดมีเมล็ดจำนวนมากกว่าพันเมล็ด ในขณะที่บุกชนิดที่มีขนาดเล็กชนิดอื่น มีเมล็ดจำนวนไม่เกินร้อยเมล็ด

วงจรชีวิต 
บุกเป็นพืชหัวล้มลุกที่มีช่วงการเจริญเติบโตทางลำต้นต่างปีกับที่เจริญเติบโตเป็นดอก ส่วนใหญ่มีการเจริญเติบโตทางลำต้นเพียงอย่างเดียวนาน 4–6 ปี จึงเข้าสู่ช่วงออกดอก บุกซึ่งมีดอกส่วนใหญ่จะไม่มีการเจริญเติบโตทางลำต้น โดยธรรมชาติจะเริ่มงอกและเจริญเติบโตในช่วงปลายฤดูแล้งต่อฤดูฝน หัวที่งอกและเจริญเติบโตเป็นดอกจะงอกได้เร็วกว่าหัวที่เจริญเติบโตเป็นต้น โดยมีลักษณะการเจริญเติบโตแบบถ่ายหัว หัวที่เกิดใหม่จะซ้อนอยู่ด้านบนของหัวเดิม หัวเก่าจะฝ่อและเหี่ยวแห้งไปเมื่อต้นและใบเหี่ยวเฉาหรือผลสุกแก่เต็มที่ หัวก็เริ่มเข้าสู่ระยะพักตัวรอเวลาและสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมเพื่องอกเป็นต้นหรือเป็นดอกในปีต่อไป

ชนิดเด่น 

 บุกยักษ์ (Amorphophallus titanum หรือ 'corpse flower' หรือ titan arum) พบที่หมู่เกาะสุมาตรา มีช่อดอกที่ไม่มีกิ่งก้านที่ใหญ่ที่สุดในโลก โดยมีความสูงได้ถึง 2.5 เมตร (8.2 ฟุต) และกว้าง 1.5 เมตร (4.9 ฟุต) เมื่อวันที่ 29 กันยายน 2015 ดอกบุกยักษ์ที่สวนพฤกษชาติชิคาโกสูงมากกว่า 1.2 เมตร (3.9 ฟุต) ซึ่งมีผู้เข้าชมหลายพันคนต่อแถวเพื่อดูและดมกลิ่น ได้รับการขนานนามว่า "อลิซ" นักจัดดอกไม้อธิบายว่ามันมีกลิ่น "กลิ่นแรงมาก เหมือนคนจรจัด ยุ้งข้าว ผ้าอ้อมสกปรก และมีกลิ่นเหมือนลูกเหม็นเล็กน้อยด้วย" บุกยักษ์มีถิ่นกำเนิดในป่าฝนของประเทศอินโดนีเซีย ใช้เวลาประมาณ 7-10 ปีจึงจะออกดอก
 Amorphophallus gigas ซึ่งมีลำต้นเทียมที่สูงกว่า แต่มีช่อดอกที่เล็กกว่า
 บุกคอนยัค (Amorphophallus konjac) ใช้ทำคนเนียกุ (コンニャク) สารเพิ่มความข้นในอาหารญี่ปุ่นและเป็นวุ้นที่กินได้ซึ่งมีกลูโคแมนแนน

การแพร่กระจายและถิ่นที่อยู่ 

บุกเป็นพืชในที่ลุ่มทั่วไป เติบโตในเขตร้อนและกึ่งเขตร้อนของพื้นที่เขตร้อนของแอฟริกา, เอเชีย และ โอเชียเนีย (Paleotropical Kingdom) ไม่พบในทวีปอเมริกา แม้ว่าจะมีสกุล Dracontium คล้ายคลึงกันมากแต่ไม่เกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกัน บุกส่วนใหญ่เป็นชนิดพืชเฉพาะถิ่น บุกเติบโตได้ดีบนพื้นที่รกร้างเช่น ป่าทุติยภูมิ

ชนิดที่พบในประเทศไทย 

ในประเทศไทยพบ 68 ชนิด เป็นบุกพื้นเมือง 64 ชนิด โดยพบทางภาคเหนือของไทยมากกว่า 41 ชนิด จากการสำรวจพบบุกบนพื้นที่สูงในจังหวัดตาก แม่ฮ่องสอน เชียงใหม่ เชียงราย และน่าน

ชนิดที่สำคัญ ได้แก่

 บุกคางคก (Amorphophallus paeoniifolius)
 บุกเกลี้ยง (Amorphophallus bulbifer)
 บุกหูช้าง (Amorphophallus koratensis)
 บุกคนโท หรือ บุกเนื้อทราย (Amorphophallus muelleri)
 บุกรอ (Amorphophallus saraburiensis)

การใช้ประโยชน์

บุกคอนยัค 

ปลูกในเอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และใช้ประโยชน์จากหัวที่เป็นพืชแป้งขนาดใหญ่ ใช้ทำแป้งและวุ้นก้อนในชื่อ คนเนียกุ (อาหารญี่ปุ่น), โหมยฺวี่โต้วฟู (魔芋豆腐) ในอาหารจีนเสฉวน นอกจากนี้ยังใช้แทนเจลาตินในอาหารมังสวิรัติ ในประเทศไทยใช้บุกคางคกและบุกเนื้อทราย

ประโยชน์ด้านสุขภาพ 

หัวบุกคอนยัคแห้ง มีสารสำคัญคือ สารเหนียวกลูโคแมนแนนประมาณร้อยละ 40 สารพอลิแซ็กคาไรด์นี้ทำให้บุกก้อนมีความหนืดสูงที่ละลายน้ำได้ และอาจมีประโยชน์ต่อสุขภาพหลายอย่าง เช่น ในยาจีนโบราณสำหรับการล้างพิษ, การควบคุมเนื้องอก, การบรรเทาอาการเลือดชะงักงัน, การจัดการโรคหอบหืด, การรักษาโรคผิวหนัง และการทำให้เสมหะเหลว ใยอาหารจากหัวบุกใช้เป็นส่วนประกอบของอาหารเสริมลดน้ำหนัก

พิษ 
โดยทั่วไปยางที่พบในหัวบุกสด ลำต้นและใบ (ในบุกหลายชนิดเช่น บุกคอนยัค (A. konjac), บุกคนโท (A. muelleri), A. oncophyllus, บุกคางคก (A. paeoniifolius)) ประกอบด้วยสารแคลเซียมออกซาเลต (calcium oxalate) หากสัมผัสกับผิวหนังจะทำให้เกิดอาการคัน  หากเข้าตาจะทำให้เกิดการระคายเคือง มีอาการแสบตาอย่างรุนแรงและอาจทำให้ตาบอดได้ 

หัวบุกออกรสเผ็ด เป็นยาร้อน มีพิษออกฤทธิ์ต่อม้าม ตับ และระบบทางเดินอาหาร ในกลุ่มคนที่ม้าม ตับ และระบบทางเดินอาหารไม่ดี ควรหลีกเลี่ยงและหรือไม่กินมากเกินไป

อ้างอิง 

วงศ์บอน
พืชที่รับประทานได้
พืชมีพิษ
พืชหัว