อำเภอด่านขุนทด

ด่านขุนทด เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดนครราชสีมา จากทั้งหมด 32 อำเภอ ซึ่งอำเภอด่านขุนทดเป็นอำเภอศูนย์กลางการปกครอง การศึกษา สาธารณสุขที่สำคัญอำเภอหนึ่งของจังหวัดนครราชสีมา

ประวัติศาสตร์
เรื่องราวที่เป็นตำนานชาวด่านขุนทด ที่ปรากฏหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เป็นลายลักษณ์อักษรในพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงนิพนธ์ไว้ได้กล่าวถึงสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชตอนปราบชุมชนต่างๆและปรากฏในการปราบชุมนุมพระเจ้าพิมายโดยกล่าวไว้ว่า "ฝ่ายพระเจ้าพิมายได้ทราบข่าวศึก จึงแต่งตั้งให้พระยาวรวงศาธิราช(พระยาน้อย) ยกกองทัพลงมาตั้งค่ายรับอยู่ ณ ด่านขุนทด ทางหนึ่ง และให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ พระยามนตรี กับทั้งมองญา ยกกองทัพมาตั้งค่ายรับอยู่บ้านจอหอทางหนึ่ง" และ "สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (พระเจ้าตากสิน) จึงดำรัสให้ พระมหามนตรี และพระราชวรินทร์ ยกกองทัพไปตีทัพพระยาวรวงศาธิราชซึ่งตั้ง ณ ด่านขุนทด นั้น" จึงกล่าวได้ว่าด่านขุนทดมีกำเนิดมาก่อนรัชสมัยของพระเจ้าตากสินค่อนข้างแน่ชัด

อำเภอด่านขุนทด มีประวัติเท่าที่รวบรวมค้นหาหลักฐานได้ ในด้านตัวบุคคลที่ได้รับการแต่งตั้งหรือสืบเชื้อสายปกครองดูแลด่านขุนทด คอยเก็บส่วยอากรไปยังแขวงสันเทียะ มีพระเสมารักษาเขตเป็นผู้ปกครองดูแลรักษาด่าน โดยมีที่ทำการอยู่ที่วัดโพธิ์ชุมพล (วัดโคกรักษ์) ต่อมาพระเสมารักษาเขตถึงแก่อนิจกรรมพระประเวชเข้มแข็ง บุตรชายได้รับแต่งตั้งให้ทำหน้าที่แทน ต่อมาในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งได้เปลี่ยนแปลงระบบการปกครอง 

 พ.ศ. 2451 (ร.ศ.127)ชุมชนด่านขุนทดจึงได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นอำเภอ เมื่อได้รับการจัดตั้งเป็นอำเภอ ได้ย้ายที่ทำการจากวัดโพธิ์ชุมพล (บ้านโคกรักษ์) มายังบริเวณตะวันตกของโรงเรียนบ้านหาญในปัจจุบัน และได้เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอบ้านหาญ ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอพันชนะ 

 วันที่ 20 กรกฎาคม 2457 เปลี่ยนชื่อเป็น อำเภอด่านขุนทด อีกครั้ง

 วันที่ 24 กันยายน 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลด่านขุนทด ในท้องที่บางส่วนของตำบลด่านขุนทด

 วันที่ 16 มีนาคม 2503 โอนพื้นที่หมู่ 2 และ หมู่ 7 (ในขณะนั้น) ของตำบลด่านใน อำเภอด่านขุนทด ไปขึ้นกับกิ่งอำเภอขามทะเลสอ

 วันที่ 17 พฤศจิกายน 2503 กำหนดเขตตำบลด่านใน หลังจาก ได้โอนมาจากตำบลด่านใน อำเภอด่านขุนทด (หมู่ 2 และ หมู่ 7) ไปตั้งเป็น หมู่ 5 และหมู่ 6 ของตำบลหนองสรวง กิ่งอำเภอขามทะเลสอ

 วันที่ 30 กันยายน 2514 ตั้งตำบลหินดาด แยกออกจากตำบลตะเคียน ตั้งตำบลหนองกราด แยกออกจากตำบลกุดพิมาน และ ตั้งตำบลบ้านแปรง แยกออกจากตำบลหนองบัวตะเกียด

 วันที่ 20 กันยายน 2522 ตั้งตำบลสำนักตะคร้อ แยกออกจากตำบลพันชนะ

 วันที่ 15 สิงหาคม 2526 ตั้งตำบลห้วยบง แยกออกจากตำบลหินดาด

 วันที่ 1 ตุลาคม 2526 เปลี่ยนแปลงเขตตำบลหนองกราด และ ตำบลกุดพิมาน โดยโอนหมู่ 10 (หมู่บ้านสำนักพิมาน) ของตำบลหนองกราด ไปขึ้นกับตำบลกุดพิมาน แล้วตั้งเป็น หมู่ 12 ของตำบลกุดพิมาน

 วันที่ 6 กันยายน 2528 ตั้งตำบลหนองแวง แยกออกจากตำบลบ้านเก่า

 วันที่ 1 กรกฎาคม 2533 ตั้งตำบลหนองไทร แยกออกจากตำบลบ้านแปรง และ ตั้งตำบลโนนเมืองพัฒนา แยกออกจากตำบลหนองบัวละคร

 วันที่ 29 มีนาคม 2535 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองกราด ในท้องที่บางส่วนของตำบลหนองกราด

 วันที่ 30 กันยายน 2535 จัดตั้งตำบลบึงปรือ แยกออกจากตำบลสำนักตะคร้อ

 วันที่ 1 เมษายน 2538 ได้แยกพื้นที่ตำบลสำนักตะคร้อ ตำบลหนองแวง และตำบลบึงปรือ ไปตั้งเป็นกิ่งอำเภอสำนักตะคร้อ ขึ้นกับอำเภอด่านขุนทด

 วันที่ 31 สิงหาคม 2539 เปลี่ยนชื่อเป็น กิ่งอำเภอเทพารักษ์

 วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลด่านขุนทด และ สุขาภิบาลหนองกราด เป็น เทศบาลตำบลด่านขุนทด และ เทศบาลตำบลหนองกราด

 วันที่ 8 กันยายน 2550 ยกฐานะเป็นอำเภอเทพารักษ์

ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอด่านขุนทดตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอบำเหน็จณรงค์และอำเภอจัตุรัส (จังหวัดชัยภูมิ)
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอพระทองคำและอำเภอโนนไทย
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอขามทะเลสอ อำเภอสูงเนิน และอำเภอสีคิ้ว
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอลำสนธิ (จังหวัดลพบุรี) และอำเภอเทพารักษ์

การแบ่งเขตการปกครอง

การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอด่านขุนทดแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 16 ตำบล 225 หมู่บ้าน

* ข้อมูลจำนวนประชากรและจำนวนหลังคาเรือน ปี พ.ศ. 2563

การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอด่านขุนทดประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 18 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลด่านขุนทด ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลด่านขุนทด
 เทศบาลตำบลหนองกราด ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลหนองกราด
 เทศบาลตำบลหนองบัวตะเกียด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวตะเกียดทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลกุดพิมาน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุดพิมานทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลด่านขุนทด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านขุนทด (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลด่านขุนทด)
 องค์การบริหารส่วนตำบลด่านนอก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านนอกทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลด่านใน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านในทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลตะเคียน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตะเคียนทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเก่า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านเก่าทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านแปรง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านแปรงทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลพันชนะ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพันชนะทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลสระจรเข้ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสระจรเข้ทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองกราด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองกราด (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลหนองกราด)
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวละคร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวละครทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหินดาด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหินดาดทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลห้วยบง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยบงทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลโนนเมืองพัฒนา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนเมืองพัฒนาทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองไทร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองไทรทั้งตำบล

หน่วยงานราชการในอำเภอ 
 ที่ว่าการอำเภอด่านขุนทด
 สำนักงานที่ดินจังหวัดนครราชสีมา สาขาด่านขุนทด
 สำนักงานสรรพากรพื้นที่ สาขาด่านขุนทด
 สำนักงานสัสดี 
 สำนักงานเกษตรอำเภอด่านขุนทด
 สำนักงานขนส่งจังหวัดนครราชสีมา สาขาด่านขุนทด
 สำนักงานประปาส่วนภูมิภาค สาขาด่านขุนทด
 สำนักงานไฟฟ้าส่วนภูมิภาค สาขาด่านขุนทด
 สำนักงานไฟฟ้าส่วนภูมิภาค สาขาย่อยห้วยบง
 สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอด่านขุนทด
 สำนักงานสาธารณสุขอำเภอด่านขุนทด
 โรงพยาบาลด่านขุนทด
 สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษานครราชสีมา เขต 5
 สำนักงานการศึกษานอกระบบและตามอัธยาศัยอำเภอด่านขุนทด
 สถานีตำรวจภูธรด่านขุนทด
 สถานีตำรวจภูธรหินดาด

ประชากร 
อำเภอด่านขุนทด มีประชากรทั้งหมด 128,756 คน (ข้อมูล ณ สิ้นปี 2564)

สถาบันการศึกษา

โรงเรียน

สถาบันอาชีวศึกษาและอุดมศึกษา

 สถาบันการอาชีวศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ๕ (ศูนย์กลางเทคนิคหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ)
 โครงการจัดตั้ง สถาบันเทคโนโลยีปทุมวัน ศูนย์นครราชสีมา

การสาธารณสุข
 โรงพยาบาลด่านขุนทด
 โรงพยาบาลหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ (โรงพยาบาลด่านขุนทดแห่งใหม่)
 โรงพยาบาลด่านเมดิคอล

ตลาด
 ตลาดไชยณรงค์
 ตลาดเทศบาล 1
 ตลาดเทศบาล 2 (ตลาด บ.ข.ส.)
 ตลาดพงษ์ศิริ
 ตลาดคลองถม

ทางหลวง 
  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 201 สีคิ้ว-ชัยภูมิ
  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2148 ถนนเลิศประคอง,ด่านขุนทด-หนองสรวง
  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2256 ชัยบาดาล-ด่านขุนทด
  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2217 ด่านขุนทด-บำเหน็จณรงค์
  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2161 มอสูง-สูงเนิน
  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2164 ตะเคียน-ท่าขี้เหล็ก
  ทางหลวงชนบท นม.3003 โคกน้อย-เจริญผล
  ทางหลวงชนบท นม.3012 ห้วยยายจิ๋ว-บ้านดอน
  ทางหลวงชนบท นม.3038 หนองบัวตะเกียด-ดอนใหญ่
  ทางหลวงชนบท นม.3044 โนนประดู่-บ้านกุดนางทอหูก
  ทางหลวงชนบท นม.3059 ห้วยทราย-ห้วยบง
  ทางหลวงชนบท นม.4008 ถนนหักน้อย-ปะคำ
  ทางหลวงชนบท นม.4014 หนองกราด-กุดสระแก้ว
  ทางหลวงชนบท นม.4033 หนองใหญ่-ช่องสำราญ

สถานที่ท่องเที่ยว
 บึงบ้านหาญ
 อนุสาวรีย์พ่อขุนทด
 อนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี
 วัดบ้านไร่
 เขาผาแดง
 น้ำตกห้วยบง
 ศาลเจ้าพ่อด่านขุนทด
 อ่างเก็บน้ำห้วยปราสาทใหญ่
 ทุ่งกังหันลม ตำบลห้วยบง

อ้างอิง

ด่านขุนทด