รถจักรไอน้ำ

รถจักรไอน้ำ (Steam locomotive) เป็น รถไฟในยุคแรกที่ใช้กลไกของแรงดันไอ (น้ำ) ในการผลักดันให้ล้อรถหมุนและทำให้รถเคลื่อนที่ ซึ่งในปัจจุบันรถจักรประเภทนี้แทบไม่มีใช้ให้เห็นกันแล้ว

ที่มาของรถจักรไอน้ำ 

หลังจากปี ค.ศ. 1768 เจมส์ วัตต์ (James Watt) นักประดิษฐ์ชาวอังกฤษสามารถสร้างเครื่องจักรไอน้ำได้สำเร็จได้มีนักประดิษฐ์จำนวนมากนำเครื่องจักรไอน้ำมาใช้เป็นส่วนประกอบของเครื่องจักรชนิดต่างๆมากมาย แต่ก็ไม่ค่อยได้รับความนิยมกัน ซึ่งหนึ่งในนั้นคือริชาร์ด เทรวิทิก (Richard Trevithick) วิศวกรชาวอังกฤษที่ได้ทำการสร้างรถจักรไอน้ำเป็นผลสำเร็จ ซึ่งรถจักรไอน้ำนี้ยังเป็นล้อธรรมดาและวิ่งบนถนนอยู่ ต่อมาทางเหมืองแร่ที่จอร์จ สตีเฟนสัน (George Stephenson) ทำงานอยู่ได้นำรถจักรไอน้ำนี้มาใช้ในการขนถ่านหิน แต่รถจักรของวิชาร์ดทราวิคนั้นยังมีข้อเสียอยู่หลายอย่างทั้งเรื่องความเร็ว และยังทำความเสียหายแก่ถนนเพราะน้ำหนักการบรรทุกที่มาก จึงได้มีการสร้างรางเหล็กให้รถจักรนี้วิ่งซึ่งเป็นการกำจัดปัญหาการทำให้ถนนพัง แต่เมื่อมีการวิ่งรถบนรางแล้วรถจักรก็ยังคงตกรางอยู่บ่อย ๆ จึงได้มีการปรับปรุงล้อรถจักรเสียใหม่ จากเดิมที่เป็นล้อธรรมดาก็ให้เปลี่ยนเป็นล้อเหล็กและมีร่องสำหรับ วิ่งบนรางเหล็กอีกด้วย 

ต่อมา จอร์จ สตีเฟนสัน ได้นำรถจักรนี้ไปพัฒนาให้มีความเร็วมากยิ่งขึ้นในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1814 รถจักรของสตีเฟนสันมีตัวถึงเป็นไม้ มีล้อเหล็ก 4 ล้อ วิ่งได้ 4 ไมล์ต่อชั่วโมงสามารถลากรถถ่านหินได้ถึง 30 ตัน สตีเฟนสันตั้งชื่อรถของเขาว่าบลูเซอร์ (Blueser) ระหว่างนั้นเองเอ็ดเวิร์ด พิส (Edward Piss) ได้สร้างทางรถไฟจากเมืองสตอกตัน (Stockton) ไปยังเมืองดาร์ลิงตัน (Darlington) สตีเฟนสันจึงได้นำรถจักรของเขาไปเสนอแก่พิสเพื่อหวังให้พิสเห็นดีกับรถของเขาและให้การสนับสนุน ซึ่งมันก็เป็นอย่างที่เขาคิด พิสสนับสนุนเขาในการสร้างหัวรถจักรด้วยเงินเดือนปีละ 300 ปอนด์และรถจักรไอน้ำก็เริ่มเป็นที่นิยมมากขึ้นจนทำให้บรรดาเจ้าของรถม้าที่เสียผลประโยชน์ไม่พอใจ และทำการขัดขวางการทำงานของสตีเฟนสันอยู่บ่อยครั้ง จนกระทั่งรัฐบาลอังกฤษเล็งเห็นถึงความสำคัญของการพัฒนาระบบการขนส่งด้วยรถจักร จึงประกาศใช้กฤษฎีกาใช้สร้างทางรถไฟขึ้นในปี ค.ศ. 1826 ระหว่างแมนเชสเตอร์และลิเวอร์พูล ซึ่งการสร้างทางรถไฟสายนี้มีความยากลำบากมากแต่ในที่สุดสตีเฟนสันก็สามารถสร้างทางรถไฟจากแมนเชสเตอร์ไปถึงลิเวอร์พูลได้สำเร็จ กิจการรถไฟจึงเป็นที่นิยมมากขึ้น และเริ่มแพร่ขยายตัวไปยังเมืองต่าง ๆ ในอังกฤษ ในขณะเดียวกันก็เริ่มแพร่กระจายไปยังประเทศต่าง ๆ รวมถึงประเทศไทยด้วย

รถจักรไอน้ำที่นำเข้ามาใช้งานในประเทศไทย

รถจักรไอน้ำที่ใช้การในประเทศไทยนั้น จะมีการจัดการวางล้อของรถจักรไอน้ำมี 11 ชนิด

ประเภทแบบล้อรถจักรไอน้ำที่ใช้การในประเทศไทย 

 ชนิดโฟร์ คัพเปลอร์ (เเฮนส์คอม) (0-4-0) หรือ สูงเนิน ใช้ทำการก่อสร้างทางรถไฟสายกรุงเทพ - นครราชสีมา ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในภายหลังใช้เป็นขนฟืนจากสูงเนินมายังสถานีรถไฟสูงเนินและประจำการแขวงนครราชสีมา ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ได้มีการสั่งซื้อรถจักรไอน้ำประเภทนี้เพิ่มมาอีก 3 คัน จากบริษัท เคียวซัง โคเงียว จำกัด ประเทศญี่ปุ่น แต่เป็นขนาดแบบเดียวกันกับรัชกาลที่ 5 คือ 0.60 เมตร จนปลดระวางรถประเภทนี้ในปี พ.ศ. 2508
 ชนิดซิกส์ คัพเปลอร์ (0-6-0) ใช้ทำการสับเปลี่ยนขบวนรถในย่านสถานีกรุงเทพ และขบวนรถระยะสั้นอย่างเฉพาะ มีขนาดเล็ก น้ำหนักเบา กะทัดรัด ทำความเร็วไม่มากถึงปานกลางและประหยัดเชื้อเพลิงได้ดีกว่ารถจักรไอน้ำขนาดใหญ่
 ชนิดเท็น คัพเปลอร์ (0-10-0) ใช้ลากจูงขบวนรถสินค้าหนักในทางภูเขาสายตะวันออกเฉียงเหนือ ตอนแก่งคอย – ปากช่อง ซึ่งมีทางลาดชันสูงสุด 24 ใน 1,000 ก่อนที่จะมีมีการสั่งซื้อรถจักรไอน้ำประเภทการัต ชนิดดับเบิลมิกาโด ในสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
 ชนิดมิกาโด (2-8-2) ใช้ทำการลากจูงขบวนรถสินค้าหนักทั้งในทางราบและทางภูเขา รถรวมในทางภูเขา และรถรวมขนาดหนักทั้งในทางราบและภูเขา เพราะมีล้อกำลังขนาดเล็กและมีจำนวนมาก ทำให้มีแรงฉุดสูง
 ชนิดเท็น วีลเลอร์ (4-6-0) ใช้ทำการลากจูงขบวนรถโดยสารทั้งด่วนและเร็ว รถรวมขนาดเบาในทางราบในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เพราะมีล้อกำลังขนาดโต และมีจำนวนน้อยกว่า ทำให้สามารถลากจูงขบวนรถได้เร็ว ก่อนจะเปลี่ยนมาเป็นชนิดแปซิฟิค (4-6-2) ในภายหลัง

 ชนิดแปซิฟิค (4-6-2) ใช้ทำการลากจูงขบวนรถโดยสารทั้งด่วนและเร็ว รถรวมขนาดเบาในทางราบ เพราะมีล้อกำลังขนาดโต และมีจำนวนน้อยกว่า ทำให้สามารถลากจูงขบวนรถได้เร็ว

 ชนิดคอนโซลิเดชั่น (2-8-0) ใช้ทำการลากจูงขบวนรถรวม รถสินค้าในทางภูเขา โดยเฉพาะทางรถไฟสายเหนือจากอุตรดิตถ์ถึงเชียงใหม่ ซึ่งมีแนวทางวางผ่านภูเขาเกือบตลอดทาง มีส่วนที่เป็นทางลาดชันมาก โดยบางตอนมีทางลาดชันสูงสุดถึง 25 ใน 1,000

 รถกำลัง 2 เครื่องต่อกัน (Articulated Locomotive หรือการัต (Garratt) ชนิดดับเบิลมิกาโด (2-8-2+2-8-2) ได้แก่รถรุ่น 451 เป็นรถจักรอีกชนิดหนึ่งที่กรมรถไฟได้นำมาใช้ลากจูงขบวนรถสินค้าหนักในทางภูเขาสายตะวันออกเฉียงเหนือ ตอนแก่งคอย – ปากช่อง ซึ่งมีทางลาดชันสูงสุด 24 ใน 1,000 รถแบบการัตนี้เป็นรถจักรที่เหมาะสมที่จะใช้การในทางภูเขา โดยถือได้ว่านำเอารถชนิดมิกาโด 2 คันมาพ่วงต่อกันนั้นเอง แต่ใช้พนักงานรถจักรชุดเดียว ทำให้รถจักรมีแรงฉุดมาก คุณลักษณะอื่นๆ คือมีหม้อน้ำขนาดใหญ่ผลิตไอน้ำได้มาก ใช้ไอดงโดยมีอุปกรณ์ดงไอจามระบบของชมิดท์ การกลับคันเปลี่ยนอาการใช้บังคับโดยเครื่องกลไอน้ำแทนที่จะบังคับด้วยมือ และถจักรที่ซื้อภายหลัง 2 คันนั้น ได้รับการปรับปรุงแก้ไขส่วนประกอบบางอย่างให้ดีขึ้นเป็นต้นว่า ติดตั้งอุปกรณ์ Thermic Syphon แบบ Nicholson สำหรับช่วยให้ไอน้ำเกิดได้เร็ว และมีประสิทธิภาพดี ขยายเตาไฟให้กว้างขึ้น เพื่อจะได้อำนวยความร้อนให้ได้มาก

 ชนิดแบบโมกุล (2-6-0) ได้แก่รถรุ่น C56, Hanomag, Krauss สำหรับรุ่น C56 เดิมจะใช้โดยญี่ปุ่นเพื่อทำการลากขบวนรถโดยสารและขบวนรถสินค้าในประเทศญี่ปุ่น พอจวบจนสงครามโลกครั้งที่สอง กองทัพญี่ปุ่นใช้รถรุ่น C56 ใช้เป็นอาวุธยุทธโธปกรณ์ในการก่อสร้างทางรถไฟสายมรณะ ตั้งแต่จังหวัดราชบุรีและจังหวัดกาญจนบุรี ไปสู่ประเทศพม่า จวบจนหลังสงครามใช้ทำการลากจูงขบวนรถโดยสารทั้งด่วนและเร็ว รถรวมขนาดเบาในทางราบ ในเส้นทางรถไฟสายใต้ โดยเฉพาะแขวงธนบุรี และ แขวงชุมพร มีน้ำหนักเบาที่สามารถผ่านสะพานถ้ำกระแซได้ ส่วนทางรถไฟสายเหนือ ทางรถไฟสายตะวันออกเฉียงเหนือ และทางรถไฟสายใต้ตั้งแต่แขวงชุมพรลงไปนั้น นิยมเป็นรถจักรสับเปลี่ยนทางนั้นกว่า เพราะมีน้ำหนักมากเล็กน้อย คือ 10.6 ตัน

 ชนิดแบบแพรรี่ (2-6-2) ได้แก่รถรุ่น C58 สำหรับรุ่น C58 เดิมจะใช้โดยญี่ปุ่นเพื่อทำการลากขบวนรถโดยสารและขบวนรถสินค้าในประเทศญี่ปุ่น พอจวบจนสงครามโลกครั้งที่สอง กองทัพญี่ปุ่นใช้รถรุ่น C58 ใช้เป็นอาวุธยุทธโธปกรณ์ไปทางประเทศมาเลเซีย พอจวบหลังสงครามก็ประจำการแขวงบางซื่อ เหมาะเป็นรถจักรสับเปลี่ยนทางนั้นกว่า เพราะมีน้ำหนักมาก 13.5 ตัน ไม่เหมาะกับการทำขบวนรถในระยะทางไกลในประเทศไทย เพราะสมัยนั้นทางรถไฟในประเทศไทยมีน้ำหนัก 10.5 ตันเท่านั้น จึงเหมาะในการสับเปลี่ยนในเมืองหลวงและทำขบวนไม่ไกลจากกรุงเทพมากนัก

รถจักรไอน้ำที่ใช้งานในประเทศไทย 

 รถจักรไอน้ำดู๊บส์ (Dübs) (2-4-0T, 0-6-0 และ 2-4-0TT)
รถจักรไอน้ำสูงเนิน (0-6-0WT และ 0-4-0T)
รถจักรไอน้ำซิกส์ คัพเปลอร์ (Peckett รุ่น B1) (0-6-0ST)
รถจักรไอน้ำซิกส์ คัพเปลอร์ (Hunslet) (0-6-0ST)
รถจักรไอน้ำซิกส์ คัพเปลอร์ (Manning&Wardle) (0-6-0ST)
รถจักรไอน้ำโฟว์ วีลเลอร์ (W.G. Bagnall) (0-4-0IST)
รถจักรไอน้ำเคราส์ (โมกุล) (Krauss) (Mogul type) (2-6-0)
รถจักรไอน้ำเคราส์ (โคลัมเบีย) (Krauss) (Columbia type) (2-4-2)
รถจักรไอน้ำกาแร็ต (2-8-2+2-8-2)
รถจักรไอน้ำพี คลาส (FMSR รุ่น P) (4-6-2)
รถจักรไอน้ำสวิสคอนโซลิเดชั่น (RhB G⅘) (2-8-0)
รถจักรไอน้ำฮาโนแม็คโมกุล (Hanomag Mogul) (2-6-0)
รถจักรไอน้ำฮาโนแม็คโฟร์ วีลเลอร์ (Prussian Railway รุ่น P3) (2-4-0)
รถจักรไอน้ำฮาโนแม็คแปซิฟิค (Hanomag Pacific) (4-6-2)
รถจักรไอน้ำฮาโนแม็ค เท็น คัปเปอร์ สวิชเชอร์ (Hanomag Ten Coupler Switcher) (0-10-0)
รถจักรไอน้ำบรูช (Brush) (A Class) (0-6-0T)
รถจักรไอน้ำเฮนเชล (Henschel) (0-6-0T)
รถจักรไอน้ำอี คลาส (E class) (4-6-0)
รถจักรไอน้ำบอลด์วินแปซิฟิค (Baldwin Pacific) (4-6-2)
รถจักรไอน้ำบอลด์วินมิกาโด (Baldwin Mikado) (2-8-2)
รถจักรไอน้ำ แมคอาเธอร์ (USATC รุ่น S118) (2-8-2)
รถจักรไอน้ำซี 56 (JNR รุ่น C56) (2-6-0)
รถจักรไอน้ำญี่ปุ่นแปซิฟิค (Japanese Pacific) (4-6-2)
รถจักรไอน้ำญี่ปุ่นมิกาโด (Japanese Mikado) (2-8-2)
รถจักรไอน้ำซี 58 (JNR รุ่น C58) (2-6-2)
รถจักรไอน้ำบาร์ติญโญ่แปซิฟิค (Batignolles Pacific) (4-6-2)
รถจักรไอน้ำบาร์ติญโญ่มิกาโด (Batignolles Mikado) (2-8-2)
รถจักรไอน้ำนาสมิธมิกาโด (Nasmyth Mikado) (2-8-2)
รถจักรไอน้ำซี 52 (NISM รุ่น C52) (4-6-0)

อ้างอิง 

 http://siweb.dss.go.th/Scientist/Scientist_1/George%20Stephenson.html

ดูเพิ่ม 

รถจักรไอน้ำแปซิฟิค
รถจักรไอน้ำมิกาโด​ 
รถจักรไอน้ำโมกุล C56
รถจักรไอน้ำแพรรี่ C58
ซี56 31
รถจักรไอน้ำเอเดรียติค C10

เทคโนโลยี
รถไฟ