วงศ์ตีนเป็ด

วงศ์ตีนเป็ด หรือ วงศ์ไม้ลั่นทม หรือ วงศ์โมก (ชื่อวิทยาศาสตร์: Apocynaceae‎) หรือ Dogbane Family เป็นชื่อวงศ์พรรณไม้ของพืชในสกุล  lสกุลลั่นทม หรือ ลีลาวดี, ตีนเป็ด,  ลักษณะเด่นคือทุกส่วนของต้นพืชมีน้ำยางขาวมี ใบเป็นเดี่ยวติดตรงข้ามหรือติดเป็นวงรอบข้อ ขอบใบเรียบเส้นแขนงใบเป็นร่างแห กลีบดอกเชื่อมติดกัน เกสรเพศผู้มี 5 อันติดบนท่อกลีบดอก มีเกสรเพศเมีย 2 อันเชื่อมติดกัน รังไข่ติดเหนือวงกลีบ รังไข่มี 2 ช่อง ผลเป็นฝักคู่ หรือเดี่ยวแตกตามแนวเดียว เมล็ดมีขนเป็นกระจุกที่ปลาย ในวงศ์นี้เป็นไม้หวงห้าม 4 สกุล คือ สกุลตีนเป็ด สกุลไยลูตง สกุลโมกหลวง และสกุลโมกมัน ไม้ตีนเป็ด จัดเป็นไม้หวงห้ามประเภท ก ตามพระราชกฤษฎีกากำหนดไม้หวงห้าม พ.ศ. 2530

ลักษณะประจำวงศ์ 
วงศ์ตีนเป็ดเป็นวงศ์ของ ไม้ต้น ไม้พุ่ม หรือไม้เลื้อย ซึ่งมียางสีขาว ใบเป็นใบเดี่ยวติดตรงข้ามหรือติดเป็นวงรอบข้อ ดอกออกเป็นช่อตามง่ามใบหรือตามปลายยอด และเป็นดอกสมบูรณ์เพศสมมาตรตามรัศมี กลีบเลี้ยงและกลีบดอกมีอย่างละ 5 กลีบ กลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นรูปแจกัน รูปทรงกระบอก รูปกรวย รูปคนโท หรือรูปวงล้อ ปลายกลีบซ้อนกัน เกสรเพศผู้มี 5 อันติดบนท่อกลีบดอก รังไข่ติดเหนือวงกลีบ มีเกสรเพศเมีย 2 อัน เชื่อมติดกัน ยอดเกสรเพศเมียมีอันเดียว รังไข่ภายในมี 2 ช่องหรือมีช่องเดียว ผลมีลักษณะทั้ง นุ่มมีเมล็ดเดี่ยว และ แข็ง หรือหลายเมล็ด หรือผลเป็นฝักคู่ เมื่อแก่แตก หรือผลแตกตามแนวเดียว เมล็ดมีขนเป็นกระจุกที่ปลาย

วงศ์ใกล้เคียง 
 วงศ์นมตำเลีย (ชื่อวิทยาศาสตร์: Asclepiadaceae) ลักษณะที่แตกต่างคือ วงศ์นมตำเลียจะมีกลีบดอกแยกกันเป็นรูปวงล้อ ก้านเกสรเพศผู้สั้น หรือไม่มีเลย รังไข่ติดเหนือวงกลีบ หรือติดค่อนข้างใต้วงกลีบ ผลมักมีปุยขนที่ปลายด้านใดด้านหนึ่งเพียงด้านเดียว ในระบบ APG รวมเข้ากับวงศ์ตีนเป็ดแล้ว

 วงศ์เข็ม (ชื่อวิทยาศาสตร์: Rubiaceae) โดยวงศ์เข็มมีหูใบร่วมระหว่างโคนก้านใบ รังไข่ติดใต้วงกลีบ บางครั้งพบติดอยู่เหนือวงกลีบ
 วงศ์กันเกรา (ชื่อวิทยาศาสตร์: Loganiaceae) เพียงแต่วงศ์กันเกราไม่มีหูใบ บางที่พบว่ามีรังไข่ติดอยู่เหนือวงกลีบ หรือบางครั้งพบติดอยู่เกือบใต้วงกลีบ

การจัดจำแนก

วงศ์ย่อย
Apocynoideae และ Rauvolfioideae เป็นส่วนของวงศ์ Apocynaceae อย่างแคบ ส่วนอีกสามวงศ์ย่อยมาจากวงศ์นมตำเลีย 
Apocynoideae
Asclepiadoideae
Periplocoideae
Rauvolfioideae
Secamonoideae

สกุล

 Acokanthera
 Adenium
 Aganonerion
 Aganosma
 Alafia
 Allamanda
 Allomarkgrafia
 Allowoodsonia
 สกุลตีนเป็ด (Alstonia)
 Alyxia
 Amalocalyx
 Ambelania
 Amsonia
 Ancylobothrys
 Anechites
 Angadenia
 Anodendron
 Apocynum
 Araujia
 Arduina
 Artia
 Asclepias
 Asketanthera
 Aspidosperma
 Baissea
 Beaumontia
 Bousigonia
 Cabucala
 Callichilia
 Calocrater
 Cameraria
 Caralluma
 Carissa
 Carpodinus
 Carruthersia
 Carvalhoa
 Catharanthus
 Cerbera
 Cerberiopsis
 Ceropegia
 Chamaeclitandra
 Chilocarpus
 Chonemorpha
 Cionura
 Cleghornia
 Clitandra
 Condylocarpon
 Couma
 Craspidospermum
 Crioceras
 Cycladenia
 Cyclocotyla
 Cylindropsis
 Cynanchum
 Delphyodon
 Dewevrella
 Dictyophleba
 Dipladenia
 Diplorhynchus
 Dyera
 Ecdysanthera
 Echites
 Elytropus
 Epigynium
 Eucorymbia
 Farquharia
 Fernaldia
 Forsteronia
 Funtumia
 Galactophora
 Geissospermum
 Gonioma
 Grisseea
 Gymnema
 Hancornia
 Haplophyton
 Himatanthus
 Holarrhena
 Hoya
 Hunteria
 Hymenolophus
 Ichnocarpus
 Isonema
 Ixodonerium
 Kamettia
 Kibatalia
 Kopsia
 Lacmellea
 Landolphia
 Laubertia
 Laxoplumeria
 Lepinia
 Lepiniopsis
 Leuconotis
 Lochnera
 Lyonsia
 Macoubea
 Macropharynx
 Macrosiphonia
 Malouetia
 Mandevilla
 Mascarenhasia
 Melodinus
 Mesechites
 Micrechtites
 Microplumeria
 Molongum
 Mortoniella
 Motandra
 Mucoa
 Neobracea
 Neocouma
 Nerium
 Nouettea
 Ochrosia
 Odontadenia
 Oncinotis
 Orthopichonia
 Pachypodium
 Pachouria
 Papuechites
 Parahancornia
 Parameria
 Parepigynum
 Parsonsia
 Peltastes
 Pentalinon
 Periploca
 Petchia
 Picralima
 Plectaneia
 Pleiocarpa
 Pleioceras
 (สกุลลีลาวดี) หรือ (อังกฤษ: Genus Plumeria)
 Pottsia
 Prestonia
 Pycnobotrya
 Quiotania
 Rauvolfia
 Rhabdadenia
 Rhazya
 Rhigospira
 Rhodocalyx
 Rhyncodia
 Saba
 Schizozygia
 Secondatia
 Sindechites
 Skytanthus
 Spirolobium
 Spongiosperma
 Stemmadenia
 Stephanostegia
 Stephanostema
 Stipecoma
 Strempeliopsis
 Strophanthus
 Tabernaemontana
 Tabernanthe
 Temnadenia
 Thenardia
 Thevetia
 Tintinnabularia
 Trachelospermum
 Urceola
 Urnularia
 Vahadenia
 Vallariopsis
 Vallaris
 Vallesia
 Vinca
 Vincetoxicum
 Voacanga
 Willughbeia
 Woytkowskia
 Wrightia
 Xylinabaria
 Xylinabariopsis

การกระจายพันธุ์ 
พันธุ์ไม้ในวงศ์นี้มีประมาณ 180 สกุล 1,500 ชนิด  กระจายพันธุ์ในประเทศไทย 42 สกุล 150 ชนิด โดยมีสกุลเด่นๆคือ
 สกุลตีนเป็ด (ชื่อวิทยาศาสตร์: Alstonia) มีลักษณะผลเป็นฝักคู่ ขึ้นในป่าดิบที่ต่ำ ได้แก่ ตีนเป็ดหรือพญาสัตบรรณ (Alstonia scholaris (L.) R. Br.)
 สกุลตีนเป็ดทะเล  (ชื่อวิทยาศาสตร์: Cerbera) ไม้ต้น ขึ้นตามป่าชายเลนและป่าชายหาด ได้แก่ ตีนเป็ดทราย (Cerbera manghas L.) ผลมีเนื้อเมล็ดแข็ง
 สกุลไยลูตง (ชื่อวิทยาศาสตร์: Dyera) ไม้ต้น ขึ้นตามป่าชายหาด ได้แก่ ตีนเป็ดแดง (Dyera costulata (Miq.) Hook.f.) ผลเป็นฝักคู่ เมล็ดรีแบนมีปีก
 สกุลคุย (ชื่อวิทยาศาสตร์: Willughbeia) ไม้เลื้อย ผลนุ่ม กลม สีเหลืองหรือส้ม ได้แก่ คุย (Willughbeia edulis Roxb.)
 สกุลโมกหลวง (ชื่อวิทยาศาสตร์: Holarrhena) ไม้พุ่มผลัดใบหรือไม้ต้น สูงได้ถึง 15 เมตร เปลือกต้นสีเทาอ่อนถึง น้ำตาล หลุดลอกเป็นแผ่นกลมๆ ไม่เท่ากัน เช่น โมกหลวง (Holarrhena pubescens)
 สกุลโมกมัน (ชื่อวิทยาศาสตร์: Wrightia) ไม้ต้นผลัดใบขนาดเล็กถึงขนาดกลาง สูง 8 - 20 เมตร เปลือกสีขาวหรือสีเทาอ่อนถึงน้ำตาล นิ่มคล้ายจุกไม้ก๊อร์ค เช่น โมกมัน (Wrightia arborea (Dennst.) Mabb.)

อ้างอิง 
 
 วงศ์ตีนเป็ด  สวนพฤกษศาสตร์จังหวัดชายแดนภาคใต้ ตามพระราชเสาวนีย์สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ
 ตีนเป็ด  ส่วนปลูกป่าเอกชน กรมป่าไม้
 

วงศ์ตีนเป็ด