โคดีอีน

โคดีอีน ( โดย INN) เป็นยาในกลุ่มโอปิออยด์ ใช้เป็นยาบรรเทาปวด ยาแก้ไอ และยาแก้ท้องร่วง ซึ่งผลิตออกจำหน่ายในรูปเกลือซัลเฟต คือ โคดีอีน ซัลเฟต และเกลือฟอสเฟตคือ โคดีอีน ฟอสเฟต

โคดีอีนเป็นอัลคะลอยด์ (alkaloid) ที่พบในฝิ่นซึ่งมีความเข้มข้นประมาณ  0.7-2.5 เปอร์เซนต์ ในขณะที่สามารถสกัดได้จากฝิ่นแต่โคดีอีนที่ใช้ในสหรัฐอเมริกา ส่วนใหญ่จะได้จากการสังเคราะห์จากมอร์ฟีนโดยกระบวนการ โอ-เมตทิเลชั่น (O-methylation)

ข้อบ่งใช้ 
อนุญาตให้ใช้โคดีอีนได้ดังนี้
 ใช้เป็นยาแก้ไอ
 ใช้เป็นยาแก้ท้องร่วง
 บรรเทาอาการเจ็บปวด

โคดีอีนบางครั้งผลิตออกมาในรูปตำรับยาผสมเช่น 
 กับยาพาราเซตามอล มีชื่อการค้าว่า โค-โคดามอล (co-codamol)
 กับยาแอสไพริน มีชื่อการค้าว่า โค-โคแดปริน (co-codaprin)
 กับยาไอบูโปรเฟน มีชื่อการค้าว่า นูโรเฟน (Nurofen)

พบว่าตำรับยาผสมมีฤทธิ์แรงกว่าการใช้ยาเดี่ยว ๆ แยกกันเราเรียกว่ายาเสริมฤทธิ์กัน (Drug Synergy)

เภสัชจลนศาสตร์ (Pharmacokinetics) 
โคดีอีนเป็นโปรดรัก (prodrug) เพราะเมตาโบไลต์ที่ออกฤทธิ์เป็นยาบรรเทาปวดของมันคือมอร์ฟีน โคดีอีนมีความแรงน้อยกว่ามอร์ฟีน เพราะว่าโคดีอีนเพียง 10 % เท่านั้นที่เปลี่ยนเป็นมอร์ฟีน และผลทำให้ติดยาก็น้อยกว่ามอร์ฟีนด้วย

ในทางทฤษฎีปริมาณ โคดีอีนที่ให้โดยการรับประทานขนาด 200 มก. จะมีฤทธิ์บรรเทาปวดเท่ากับการรับประทานยามอร์ฟีน 30 มก. การเปลี่ยนโคดีอีนเป็นมอร์ฟีนเกิดขึ้นในตับโดยเอ็นไซม์ "ซีวายพี2ดี6" (CYP2D6)

ผลข้างเคียง 
ผลข้างเคียงที่เกิดจากการใช้ยาโคดีอีนมีดังนี้
 ทำให้อารมณ์ดี (Itching)
 อาการคลื่นเหียน (nausea)
 อาเจียน (vomiting)
 เซื่องซึม (drowsiness)
 ปากแห้ง (dry mouth)
 ภาวะที่รูม่านตาตีบตัวเล็กกว่าปกติ (miosis)
 ความดันต่ำขณะเปลี่ยนอิริยาบถ (orthostatic hypotension)
 ปัสสาวะน้อย (urinary retention)
 ท้องผูก (constipation)

การใช้ผิดวัตถุประสงค์ 
เนื่องจากตำรับยาโคดีอีนหาซื้อได้ง่ายโดยไม่ต้องใช้ใบสั่งแพทย์ จึงมีผู้คนมากมายใช้โคดีอีนเพื่อเอาผลข้างเคียงที่ทำให้เกิดความเคลิบเคลิ้มเป็นสุข (euphoria) มีรายงานว่าในประเทศฝรั่งเศส 95 % ของโคดีอีนที่ขายในร้านขายยาไม่ได้ใช้ในทางการแพทย์

อ้างอิง 

 Rossi S (Ed.) (2004). Australian Medicines Handbook 2004. Adelaide: Australian Medicines Handbook. ISBN 0-9578521-4-2.
 Schroeder K & Fahey T (2004). Over-the-counter medications for acute cough in children and adults in ambulatory settings. The Cochrane Database of Systematic Reviews 2004 (4) , DOI:10.1002/14651858.CD001831.pub2.

โอปิออยด์
ยาบรรเทาปวด
ยาหลักขององค์การอนามัยโลก
ยา
ยาเสพติด