ปัญญา (ศาสนาพุทธ)

-
ปัญญา (𑀧𑀜𑁆𑀜𑀸; ปญฺญ) ในภาษาบาลี หรือ ปราชญ์ (प्रज्ञा; ปฺรชฺญฺา) ในภาษาสันสกฤต แปลว่า ความรู้ทั่ว คือรู้ทั่วถึงเหตุถึงผล รู้อย่างชัดเจน, รู้เรื่องบาปบุญคุณโทษ, รู้สิ่งที่ควรทำควรเว้น เป็นต้น เป็นธรรมที่คอยกำกับศรัทธา เพื่อให้เชื่อประกอบด้วยเหตุผล ไม่ให้หลงเชื่ออย่างงมงาย

ในสังคีติสูตร พระสารีบุตรกล่าวว่า ปัญญา ทำให้เกิดได้ 3 วิธี คือ
 โดยการสดับตรับฟัง การศึกษาเล่าเรียน (สุตมยปัญญา  ปัญญาที่เกิดจากการฟัง)
 โดยการคิดค้น การตรึกตรอง (จินตามยปัญญา  ปัญญาที่เกิดจากการคิด)
 โดยการอบรมจิต การเจริญภาวนา (ภาวนามยปัญญา  ปัญญาที่เกิดจากการอบรม) หลักธรรมทางพระพุทธศาสนาที่เกี่ยวข้องกับปัญญา3อย่างคือ

 กาลามสูตร จัดเป็นสุตามยปัญญา
 โยนิโสมนสิการ จัดเป็นจินตามยปัญญา
 สมถะและวิปัสสนา จัดเป็นภาวนามยปัญญา

ปัญญา ที่เป็นระดับ อธิปัญญา คือปัญญาอย่างสูง จัดเป็นสิกขาข้อหนึ่งใน สิกขา 3 หรือ ไตรสิกขา คือ อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา

อ้างอิง
พระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช), พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด คำวัด, วัดราชโอรสาราม กรุงเทพฯ พ.ศ. 2548

ธรรมหมวด 3
หลักธรรมของศาสนาพุทธ
คำศัพท์ศาสนาพุทธ