วัดเขาแก้ว (จังหวัดนครสวรรค์)

วัดเขาแก้ว เป็นวัดประจำตำบลพยุหะคีรี อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ มีพื้นที่บริเวณวัดติดกับเขาแก้ว และเป็นที่ตั้งของโรงเรียนพยุหะวิทยา (วัดเขาแก้ว)

ประวัติ 

สันนิษฐานว่า วัดเขาแก้วนั้น ตั้งมาตั้งแต่ประมาณปี พ.ศ. 1900 สมัยสุโขทัยเป็นราชธานี ได้ชื่อวัดเขาแก้วเพราะ บริเวณที่ตั้งของวัดแห่งนี้ ด้านหลังติดเขา ซึ่งสภาพหินจะมีลักษณะเหลี่ยมใส คล้ายแก้ว จึงเรียกนามว่า เขาแก้ว และเรียกวัดแห่งนี้ว่า วัดเขาแก้ว อนึ่ง มีตำนานเล่าต่อๆ กันมาว่า บนเขาแก้วมีถ้ำ ภายในถ้ำมีวัวหัวแด่นตัวใหญ่ ยืนเฝ้าสมบัติอยู่ ชาวบ้านจึงเรียกว่าบ้าน วัวหน้าแด่น ภายหลังก็เพี้ยนมาจนเป็น บ้านหัวแด่น ภายในวัดมีวัตถุโบราณหลายชิ้น และศาสนสถานโบราณอยู่หลายแห่ง  อายุก็คาดว่าอยู่สมัยราวๆ กรุงสุโขทัยเป็นราชธานี

ปัจจุบัน ได้รับการรับรองเป็นโบราณสถานของจังหวัดนครสวรรค์ เมื่อวันที่ 23 มิถุนายน 2566

ความสำคัญ 

 ศูนย์เรียนธรรมบาลีแห่งแรกของจังหวัดนครสวรรค์
 ที่ตั้ง โรงเรียนพยุหะวิทยา (วัดเขาแก้ว)
 ที่ประดิษฐานรอยพระพุทธบาทจำลอง
 สำนักวิปัสสนากรรมฐานใหญ่ของอำเภอพยุหะคีรี

คณะสังฆาธิการ 
 พระครูนิวิฐมณีวงศ์ (สะอาด อาวุฑสีโล) ตำแหน่งเจ้าอาวาส,อดีตเจ้าคณะตำบลท่าน้ำอ้อย 
 พระครูนิเทศเขมรัตน์ (เกรียงไกร เขมะปญฺโญ) ตำแหน่ง เจ้าคณะตำบลเขากะลา
 พระแปลก รัตนวัณโณ ตำแหน่งรองเจ้าอาวาส
 พระ ก้าน สิรินธโร ตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าอาวาส
 พระ มงคล เขมปุญโญ ตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าอาวาส และเจ้าสำนักวิปัสสนา
 พระครูวินัยธร เจษฎา ยัสวัณโณ ตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าอาวาส
 พระสมบูรณ์ ปัญญาวชิโร ตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าอาวาส

อดีตพระสังฆาธิการ 
 พระธรรมไตรโลกาจารย์ (ยอด อกฺกวํโส) ตำแหน่ง อดีตเจ้าคณะจังหวัดนครสวรรค์,อดีตเจ้าอาวาสวัดเขาแก้ว 
 พระครูนิวาสธรรมขันธ์ (เดิม พุทฺธสโร) ตำแหน่ง อดีตเจ้าอาวาสวัดเขาแก้ว,อดีตเจ้าคณะอำเภอพยุหะคีรี,อดีตเจ้าอาวาสวัดหนองโพ
 พระครูนิสิตคุณากร (กัน คงฺครตโน) ตำแหน่ง อดีตเจ้าอาวาสวัดเขาแก้ว,อดีตเจ้าคณะตำบลพยุหะ
 พระครูนิยุตต์ธรรมกิจ (บุญธรรม ธมฺมปฺปสาโท) ตำแหน่ง อดีตเจ้าอาวาสวัดเขาแก้ว,อดีตเจ้าคณะตำบลพยุหะ,อดีตเจ้าคณะอำเภอพยุหะคีรี
 พระครูนิทัศนพลธรรม (ต่อ พลธมฺโม) ตำแหน่ง อดีตเจ้าอาวาสวัดเขาแก้ว
 พระครูนิทัศน์ธรรมเวที (ปลด ปิยธโร) ตำแหน่ง อดีตรองเจ้าอาวาส,อดีตเจ้าคณะอำเภอพยุหะคีรี

โบราณสถานที่สำคัญ 
 ซากโบสถ์เก่าด้านเหนือของวัด
 ซากวิหารเก่าบนยอดเขา
 เจดีย์ยอดนพศูลและพระปรางค์ 5 ยอด สมัยสุโขทัย
 โบสถ์เก่าหลังที่สอง สมัยพระนารายณ์มหาราช (จากเงินพดด้วงที่มีตราประจำรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช)

ประเพณีที่สำคัญ 
 ประเพณีงานวัดเขาเพ็ญเดือน 3
 ประเพณีสรงน้ำพระวันสงกรานต์
 ประเพณีสวดมนต์ข้ามปีวันสิ้นปี

แหล่งศูนย์รวมศรัทธาประชาชน 
 วิหารบูรพาจารย์สามหลวงพ่อศักดิ์สิทธิ์
 รอยพระพุทธบาทจำลอง บนมณฑป
 สามหลวงพ่อหินหยกที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย

ลำดับเจ้าอาวาส

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
 ประวัติหลวงพ่อกัน 
 ประวัติวัดเขาแก้ว
เขาแก้ว
เขาแก้ว
โบราณสถานในจังหวัดนครสวรรค์