พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาล สุพรรฒนาการสวัสดิ

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาล สุพรรฒนาการสวัสดิ (22 กรกฎาคม พ.ศ. 2355 – 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2431) มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าอรุณวงษ์ เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 58 ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเอม ในรัชกาลที่ 2 เมื่อวันอาทิตย์ เดือน 7 แรม 6 ค่ำ ปีวอก ตรงกับวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2355 ทรงรับราชการในรัชกาลที่ 4 ว่าการกรมกองแก้วจินดา และกรมช่างหล่อ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาเป็นกรมหมื่นวรศักดาพิศาล เมื่อปีกุน พ.ศ. 2394

ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาเป็น กรมหลวงวรศักดาพิศาล สุพรรฒนาการสวัสดิ เมื่อปีจอ พ.ศ. 2417

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาล สุพรรฒนาการสวัสดิ สิ้นพระชนม์ เมื่อวันศุกร์ แรม 4 ค่ำ เดือน 8 ปีชวด ตรงกับวันที่ 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2431 สิริพระชันษา 76 ปี นับเป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยที่มีพระชันษาสูงที่สุด

การพระเมรุพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาล สุพรรฒนาการสวัสดิ 
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีพระราชพิธีการพระเมรุขึ้นที่วัดสระเกศราชวรมหาวิหารในระหว่างวันที่ 2 ถึง 6 ธันวาคม พุทธศักราช 2432 ในการนี้ได้เสด็จพระราชดำเนินโดยรถพระที่นั่งไปพระราชทานเพลิงพระศพ ในวันวันที่ 5 ธันวาคม พุทธศักราช 2432 ประทับอยู่จนเวลาค่ำ แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับพระบรมมหาราชวัง

พระโอรส-พระธิดา
พระองค์เป็นต้นราชสกุลอรุณวงศ์ มีพระโอรสและพระธิดา ดังนี้ 

หม่อมเจ้าประวัติ อรุณวงศ์ (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 5 มีนาคม พ.ศ. 2452)
หม่อมเจ้าหญิงสอิ้ง อรุณวงศ์ (พ.ศ. 2390? – 26 ตุลาคม พ.ศ. 2456 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2461)
หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม (ประสูติเมื่อวันที่ 8 พฤษภาคม พ.ศ. 2402)
หม่อมเจ้าชายไม่ปรากฏพระนาม
หม่อมเจ้าทัศนา อรุณวงศ์ (พ.ศ. 2405 – 22 มกราคม พ.ศ. 2471 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 19 มกราคม พ.ศ. 2472) มีโอรส คือ 
หม่อมราชวงศ์คอย อรุณวงศ์ (มีบรรดาศักดิ์เป็นหลวงแก้วกาญจนเขตต์)
หม่อมเจ้าหญิงระเบียบ อรุณวงศ์ (พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 30 มกราคม พ.ศ. 2471)
หม่อมเจ้าหญิงเล็ก อรุณวงศ์ (พ.ศ. 2411 – 7 พฤษภาคม พ.ศ. 2440 พระราชทานเพลิง ณ วัดจักรวรรดิราชาวาส เมื่อวันที่ 11 พฤษภาคม พ.ศ. 2447)
หม่อมเจ้าหญิงเฉลิม อรุณวงศ์ (ประสูติ พ.ศ. 2411)
หม่อมเจ้าน้อย อรุณวงศ์ หรือ หม่อมเจ้าหนูน้อย (15 สิงหาคม พ.ศ. 2420 – 7 กันยายน พ.ศ. 2473 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 26 ธันวาคม พ.ศ. 2475)
หม่อมเจ้าหญิงชอ้อน อรุณวงศ์ ทรงเสกสมรสกับหม่อมเจ้าสุบรรณ ดวงจักร พระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นณรงค์หริรักษ์
หม่อมเจ้าสนธยา อรุณวงศ์ (พระราชทานเพลิงเมื่อวันที่ 25 มิถุนายน พ.ศ. 2427) ทรงสมรสกับหม่อมพร้อม อรุณวงศ์ ณ อยุธยา ธิดาพระยาวิเศษสัจธาดา (โต ไชยนันน์) ทรงมีโอรสและธิดา 2 คน คือ 
หม่อมราชวงศ์ลพ อรุณวงศ์ (พระยาพิพิธไอสุริยะ)
หม่อมราชวงศ์หญิงสำอางค์ อรุณวงศ์ 
หม่อมเจ้าหญิงเสาวคนธ์ อรุณวงศ์ (พระราชทานเพลิง ณ วัดอนงคาราม เมื่อวันที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2447)
หม่อมเจ้าหญิงแฉล้ม อรุณวงศ์ (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2426)

พระกรณียกิจ

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาล สุพรรฒนาการสวัสดิ เป็นหนึ่งในคณะ ปรีวีเคาน์ซิล ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีหน้าที่ถวายคำปรึกษาส่วนพระองค์ สืบสวนข้อเท็จจริงในราชการต่าง ๆ เพื่อกราบบังคมทูลและถวายความเห็นให้ทรงทราบ สอดส่องเหตุการณ์สำคัญในบ้านเมือง รวมไปถึงการชำระความฎีกาที่มีผู้นำมาถวาย ซึ่ง พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาลฯ มีพระกรณียกิจช่วยราชการ สนองงานพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจนมีผลงานปรากฏดังนี้

 การเลิกทาส พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดฯ ให้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาล วินิจฉัยการเลิกทาสเด็ก ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาลน้อมเกล้าฯ ถวายความเห็นสนับสนุนพระราชดำริในพระองค์
 การโทรเลข พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดฯ ให้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาล วินิจฉัยเรื่องการติดตั้งสายโทรเลขจากอังกฤษมายังกรุงเทพฯ ซึ่งทางอังกฤษยื่นข้อเสนอที่จะเป็นฝ่ายดำเนินการ แต่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาลถวายคำปรึกษาว่า ควรที่จะให้บริษัทของสยามเป็นผู้ดำเนินการเองจะส่งผลดีต่อประเทศชาติในระยะยาวมากกว่า 
 การจัดศาล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดฯ ให้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาล วินิจฉัยการจัดศาล เพื่อมิให้เกิดคดีค้างศาล อันเป็นความเดือดร้อนของพสกนิกร ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาลน้อมเกล้าฯ ถวายความเห็นเพื่อปรับปรุงประสิทธิภาพของกระบวนการยุติธรรม และออกหมายเร่งรัดลูกขุนให้เร่งตัดสินคดีความ
 การลดเงินค่าราชการ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดฯ ให้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาล วินิจฉัยการปรับค่าธรรมเนียมราชการ ซึ่งราษฏรแต่ละคนต้องเสียค่าธรรมเนียมราชการในอัตราที่แตกต่างกัน ตามสถานภาพที่แตกต่างกัน ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาลน้อมเกล้าฯ ถวายความเห็นว่า อัตราค่าธรรมเนียมเดิม ทำให้คนบางคนอยากเป็นทาสเพื่อที่จะไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียมในอัตราที่สูง จึงควรปรับปรุงให้เสมอภาคกัน และจะต้องจัดตั้งอำเภอเพื่อควบคุมบัญชี เพื่อให้เกิดความรวดเร็วในการเรียกงานราชการ

พระเกียรติยศ

พระอิสริยยศ 
 22 กรกฎาคม พ.ศ. 2355 - 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367 : พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าอรุณวงษ์
 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367 - พ.ศ. 2394 : พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าอรุณวงษ์
 พ.ศ. 2394 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 : พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวรศักดาพิศาล
 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2417 : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวรศักดาพิศาล
 พ.ศ. 2417 - 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2431 : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาล สุพรรฒนาการสวัสดิ

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

พงศาวลี

อ้างอิง 

 ประวัติ พระยารัตนจักร (หงส์ทอง) 
 ราชกิจจานุเบกษา, ประวัติของพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมหลวงวรศักดาพิศาล สุพรรฒนาการสวัสดิ, เล่ม 5, ตอน 19, 9 กันยายน จ.ศ. 1888, หน้า 156  

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 2
พระองค์เจ้าชาย
กรมหลวง
ราชสกุลอรุณวงศ์
พระราชโอรสในรัชกาลที่ 2
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ น.ร.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า)