กลีบข้าง

สมองกลีบข้าง ( หรือ parietal cortex, ) ในประสาทกายวิภาคศาสตร์ เป็นกลีบสมองหนึ่ง อยู่เหนือสมองกลีบท้ายทอย (occipital lobe) และหลังสมองกลีบหน้า (frontal lobe)

สมองกลีบข้างผสมผสานสัญญาณรับความรู้สึกจากหน่วยรับความรู้สึกทั้งหลาย   มีหน้าที่เฉพาะในการประมวลความรู้สึกเกี่ยวกับปริภูมิ (spatial sense) และการนำทาง (navigation) ตัวอย่างเช่น  สมองกลีบข้างประกอบด้วยคอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกาย (somatosensory cortex) และทางสัญญาณด้านล่าง (dorsal stream) ของระบบการเห็น   ซึ่งทำให้คอร์เทกซ์กลีบข้างสามารถสร้างแผนที่ของวัตถุที่เห็น  โดยที่วัตถุมีตำแหน่งสัมพันธ์กับร่างกาย  (เช่นเห็นว่าอยู่ทางซ้ายหรือทางขวาของกาย)  

มีเขตหลายเขตของสมองกลีบข้างที่มีความสำคัญในการประมวลผลทางภาษา  และด้านหลังต่อจากร่องกลาง  (central sulcus)  ก็คือรอยนูนหลังร่องกลาง (postcentral gyrus)  ซึ่งมีหน้าที่เกี่ยวกับการรับรู้ความรู้สึกทางกาย 
คอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกายมีแผนที่เป็นรูปมนุษย์ที่บิดเบือน  ที่เรียกว่า  cortical homunculus  (homunculus มาจากภาษาละตินที่แปลว่า  "คนตัวเล็ก ๆ")  โดยที่ส่วนต่าง ๆ  ของร่างกายมีขนาดเท่ากับเขตที่คอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกายมีพื้นที่ให้สำหรับส่วนนั้นของร่างกาย

ชื่อของสมองกลีบข้าง  (parietal lobe)  มาจากชื่อของกระดูกข้างขม่อม  (parietal bone)  ที่อยู่เหนือสมอง  คำอังกฤษว่า  "parietal"  นั้นมาจากภาษาละติน  ซึ่งแปลว่า  "กำแพง"  หรือ  "ข้าง"

กายวิภาค 

สมองกลีบข้างล้อมรอบด้วยโครงสร้างทางกายวิภาค 4 ส่วน ได้แก่ ร่องกลาง (central sulcus) ที่แบ่งสมองกลีบข้างจากสมองกลีบหน้า, parieto-occipital sulcus (ร่องระหว่างสมองกลีบข้างและสมองกลีบท้ายทอย) ที่แบ่งสมองกลีบข้างจากสมองกลีบท้ายทอย, ร่องด้านข้าง (lateral sulcus)  หรือร่องซิลเวียน (sylvian fissure)  ซึ่งอยู่ด้านข้างมากที่สุด  และแบ่งสมองกลีบข้างจากสมองกลีบขมับ, และ medial longitudinal fissure  (ช่องตามยาวแนวกลาง) ที่แบ่งสมองซีกซ้ายจากสมองซีกขวา.  ในแต่ละซีกสมอง  คอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกายมีแผนที่ของเขตผิวหนังในด้านตรงกันข้ามของร่างกาย  (เช่นคอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกายในสมองซีกขวามีแผนที่ของเขตผิวหนังในร่างกายด้านซ้าย)

ทันทีหลังจากร่องกลาง  ซึ่งเป็นส่วนหน้าสุดของสมองกลีบข้าง  ก็คือ รอยนูนหลังร่องกลาง  (postcentral gyrus) หรือเขตบร็อดแมนน์ 3  เป็นคอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกายปฐมภูมิ  (primary sensory cortex) และร่องหลังร่องกลาง (postcentral sulcus) แบ่งส่วนหน้าของสมองกลีบข้างนี้จากคอร์เทกซ์กลีบข้างด้านหลัง  (posterior parietal cortex)  

คอร์เทกซ์กลีบข้างด้านหลังสามารถแบ่งออกเป็น 
 superior parietal lobule  (สมองกลีบข้างย่อยด้านบน  ซึ่งก็คือ  เขตบร็อดแมนน์ 5 และ 7) 
 inferior parietal lobule  (สมองกลีบข้างย่อยด้านล่าง  ซึ่งก็คือ  เขตบร็อดแมนน์ 39 และ 40)  
 กลีบย่อยทั้งสองแบ่งออกจากกันโดย  intraparietal sulcus (ร่องภายในสมองกลีบข้าง, ตัวย่อ IPS) 
IPS พร้อมกับรอยนูน  (gyrus)  ที่อยู่ติด ๆ  กันยังสามารถแบ่งออกโดยความต่างกันของการจัดระเบียบของเซลล์  (cytoarchitectonics) และความต่างกันโดยกิจ  เป็นส่วนย่อย ๆ คือ  ส่วนใน  (medial, ตัวย่อ MIP)  ส่วนข้าง  (lateral, ตัวย่อ LIP)  ส่วนล่างหรือส่วนท้อง  (ventral, ตัวย่อ VIP)  และส่วนหน้า  (anterior, ตัวย่อ AIP)

กิจหน้าที่ 
สมองกลีบข้างมีบทบาทสำคัญในการประสานข้อมูลความรู้สึกมาจากส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย  ในความรู้เกี่ยวกับตัวเลขและความสัมพันธ์ของตัวเลข  และในการเคลื่อนไหวจัดการวัตถุต่าง ๆ.  มีเขตหลายเขตในสมองกลีบข้างที่มีความเกี่ยวข้องกับการประมวลปริภูมิทางตา  ถึงแม้ว่าเราจะรู้ถึงกิจของสมองส่วนนี้ดังที่ได้กล่าวไปแล้ว  แต่โดยทั่ว ๆ ไปแล้ว    สมองกลีบข้างนั้นยังไม่เป็นที่รู้จักกันดีเท่ากับสมองกลีบอื่น ๆ ในซีรีบรัม

งานวิจัยต่าง ๆ ในคริสต์ทศวรรษ  1990  พบเขตหลายเขตของสมองกลีบหน้าในลิงมาคากที่เป็นแผนที่ของปริภูมิต่าง ๆ 
 เขต LIP (lateral intraparietal) มีแผนที่โทโพกราฟิก  (topographic map) 2 มิติของปริภูมิ  เป็นการเข้ารหัสข้อมูลจากเรตินา  แสดงความโดดเด่นและตำแหน่งในปริภูมิของวัตถุ  ระบบการสั่งการที่ประสานกับข้อมูลทางตาสามารถใช้แผนที่นี้เพื่อนำการเคลื่อนไหวของตา
 เขต VIP (ventral intraparietal) รับข้อมูลมาจากประสาทต่าง ๆ เช่น ระบบการเห็น ระบบความรู้สึกทางกาย ระบบการได้ยิน และระบบการทรงตัว  เซลล์ประสาทที่มีลานรับความสัมผัส  รองรับแผนที่ปริภูมิมีศีรษะเป็นศูนย์กลาง.  เซลล์ลานรับข้อมูลทางตา  ก็รองรับแผนที่ปริภูมิมีศีรษะเป็นศูนย์กลางเช่นกัน   แต่ว่า  ก็อาจจะมีตาเป็นศูนย์กลางด้วย
 เซลล์ประสาทในเขต MIP (medial intraparietal) เข้ารหัสตำแหน่งของวัตถุที่จะเอื้อมจับโดยมีตาเป็นศูนย์
 เขต AIP (anterior intraparietal) มีเซลล์ประสาทที่ตอบสนองต่อรูปร่าง  ขนาด  และทิศทางของวัตถุที่จะเอื้อมจับ  และต่อการสั่งการเคลื่อนไหวมือทั้งสองด้วย  โดยมีปฏิกิริยาต่อทั้งตัวกระตุ้นที่เห็นอยู่จริง ๆ หรือตัวกระตุ้นที่ระลึกจำได้

พยาธิ 
 Gerstmann's syndrome  มีความสัมพันธ์กับรอยโรคในสมองกลีบข้างซีกควบคุม  (dominant)  ซึ่งมักจะเป็นซีกซ้าย  
 Balint's syndrome  มีความสัมพันธ์กับรอยโรคในสมองกลีบข้างทั้งสองซีก  
 ภาวะละเลยข้างเดียว  ปกติมีความสัมพันธ์กับความบกพร่องของความใส่ใจอย่างรุนแรงในซีกสมองที่ไม่ใช่เป็นซีกควบคุม  (non-dominant)

ภาพอื่น ๆ

อ้างอิง

ดูเพิ่ม 
 กลีบสมอง

ซีรีบรัม