พระยาดำรงราชพลขันธ์ (จุ้ย คชเสนี)

พระยาดำรงราชพลขันธ์รามัญราชชาติเสนาบดีศรีสิทธิสงคราม (จุ้ย คชเสนี) เจ้าเมืองนครเขึ่อนขันธ์คนที่ 2 (จังหวัดพระประแดงในอดีต) โดยดำรงตำแหน่งต่อจากพระยานครเขื่อนขันธ์รามัญราชชาติเสนาบดีศรีสิทธิสงคราม (ทอมา คชเสนี)เจ้าคุณอาของท่าน

ประวัติ 
พระยาดำรงราชพลขันธ์ (จุ้ย คชเสนี) เกิดปลายสมัยรัชกาลที่ 1 เป็นบุตรเจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรียะ คชเสนี) บุตรเจ้าพระยามหาโยธานราธิบดีศรีพิชัยณรงค์ (พญาเจ่ง) ต้นสกุล "คชเสนี" ท่านได้เข้ารับราชการตั้งแต่วัยเด็กตามธรรมเนียมของบุตรหลานขุนนางผู้ใหญ่ โดยถวายตัวเป็นมหาดเล็กใน พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ (พระยศของรัชกาลที่ 3 ในขณะนั้น) ในรัชกาลที่ 2 ต่อมาเมื่อรัชกาลที่ 3 ทรงขึ้นครองราชย์ ท่านจึงได้ย้ายไปเป็นมหาดเล็กในพระบรมมหาราชวัง หลังจากไปทัพกับบิดาคราวปราบกบฏเจ้าอนุวงศ์ จึงได้รับแต่งตั้งเป็น "พระธนูสิน" ต่อมารัชกาลที่ 3 ทรงมอบหมายให้ไปทำการร่อนทองคำที่เมืองกำเนิดนพคุณ (อำเภอบางสะพาน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์) มีความชอบ ได้รับโปรดเกล้าฯแต่งตั้งเป็น "พระยานครอินทร์" ต่อมาในรัชกาลเดียวกัน ได้เลื่อนเป็นผู้สำเร็จราชการเมืองนครเขื่อนขันธ์ในราชทินนามว่า "พระยานครเขื่อนขันธ์รามัญราชชาติเสนาบดีศรีสิทธิสงคราม" และรับพระราชทานเครื่องยศพระยาเจ้าเมือง ถีงสมัยรัชกาลที่ 4 ได้รับพระราชทานราชทินนามใหม่เป็น "พระยาดำรงราชพลขันธ์รามัญราชชาติเสนาบดีศรีสิทธิสงคราม" ถึงสมัยรัชกาลที่ 5 ท่านรับราชการอยู่ในตำแหน่งเดิม

ด้านศาสนา 
พระยาดำรงราชพลขันธ์ (จุ้ย คชเสนี) เป็นผู้มีศรัทธาในพระพุทธศาสนาโดยอุทิศถวายบ้านของท่านซึ่งผู้คนเรียกว่า "จวนเจ้าเมือง" เพื่อสร้างเป็นวัดจึงเป็นที่มาของชื่อวัดว่า "วัดจวนดำรงค์ราชพลขันธ์" อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ" ผู้คนมักเรียกว่า "วัดจวนฯ" นอกจากนี้ รัชกาลที่ 3 ยังโปรดฯให้ท่านทำการบูรณะปฏิสังขรณ์ "วัดทรงธรรมวรวิหาร"

ครอบครัว 
ปรากฏนามภรรยาของท่านชื่อ คุณหญิงโหมด ซึ่งคาดว่ามีท่านอื่น ๆ อีก เนื่องด้วยพระยาดำรงราชพลขันธ์ (จุ้ย  คชเสนี)  มีบุตรธิดาหลายท่านด้วยกันอย่างเช่น
เจ้าจอมมารดากลิ่น ในรัชกาลที่ 4 พระราชโอรสคือพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศวรฤทธิ์ 
คุณหญิงอำพัน ณ ป้อมเพชร สมรสกับพระยาไชยวิชิตสิทธิสาตรา (นาค ณ ป้อมเพชร)
พระยามหาโยธา (นกแก้ว คชเสนี) สมรสกับคุณหญิงตะขาบ (ไม่ทราบสกุล) และ คุณหญิงปิ๋ว (บุนนาค) ธิดาเจ้าพระยาศรีพิพัฒน์รัตนราชโกษาธิบดี (แพ บุนนาค) บุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค)       
พระยาเกียรติ์ (ขุนทอง คชเสนี) สมรสกับคุณหญิงจันทร์
หม่อมปราง บุนนาค สมรสกับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค)
พระยาขยันสงคราม (เจ๊ก, แป๊ะ หรือ ชื่น คชเสนี) คาดว่าภรรยาคือคุณหญิงสร้อย พี่สาวหม่อมแช่ม กฤดากร ณ อยุธยา ในกรมพระนเรศวรฤทธิ์
หม่อมเอม นพวงศ์ฯ สมรสกับหม่อมเจ้าถนอม นพวงศ์ พระโอรสคือสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์
คุณพลอย บุนนาค สมรสกับพระยามนตรีสุริยวงศ์ (ชุ่ม บุนนาค) น้องชายร่วมมารดาในสมเด็จเจ้าพระยาฯ (ช่วง บุนนาค) บุตรคือพระยามหาบุรีรมย์ (ทับทิม บุนนาค)
หม่อมลูกอินท์ ณ ลำปาง สมรสกับเจ้าราชบุตร (น้อยอินหวัน ณ ลำปาง)
พระยาดำรงราชพลขันธ์ (หยอย คชเสนี) สมรสกับ คุณหญิงชมด
พระยานาคราชกำแหงประแดงบุรีนายก (แจ้ง คชเสนี) สมรสกับหม่อมราชวงศ์หญิงเจือ

พระยาดำรงราชพลขันธ์ (จุ้ย  คชเสนี) รับราชการมาถึง 4 แผ่นดิน ท่านล้มป่วยลงด้วยโรคชราในสมัยรัชกาลที่ 5 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศวรฤทธิ์ (พระยศในขณะนั้น) ผู้เป็นหลานตา ทรงมอบหมายให้หลวงจินดาโอสถมาทำการตรวจรักษา อาการทรงๆทรุดๆอยู่ราว 5 เดือนก็ถึงแก่อนิจกรรม รัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯแต่งตั้งบุตรชายของท่าน ขึ้นเป็นเจ้าเมืองนครเขึ่อนขันธ์แทนท่านในราชทินนามเดียวกัน คือ "พระยาดำรงราชพลขันธ์ (นกแก้ว คชเสนี)" ต่อมาท่านผู้นี้ได้ย้ายไปเป็นราชทูตในหลายประเทศทั้งยุโรปและอเมริกา ซึ่งภายหลังได้รับราชทินนามใหม่คือ "พระยามหาโยธา (นกแก้ว คชเสนี)"

อ้างอิง 

บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา
สกุลคชเสนี