เจ้าจอมละม้าย ในรัชกาลที่ 5

เจ้าจอมละม้าย ในรัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2399 - 19 มีนาคม 2476) เป็นบาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว  เป็นธิดาของพระยาอนุชิตชาญไชย (พึ่ง สุวรรณทัต) ที่เกิดแต่คุณหญิงเกษร  ต่อมาได้เข้าถวายตัวต่อรัชกาลที่ 5

ประวัติ
เจ้าจอมละม้าย เป็นธิดาของพระยาอนุชิตชาญไชย (พึ่ง สุวรรณทัต) ที่เกิดแต่คุณหญิงเกษร มีพี่สาวอีกคนชื่อเจ้าจอมจำเริญ  เป็นเจ้าจอมในรัชกาลเดียวกัน ท่านทั้งสองเป็นธิดาของพระยาอนุชิตชาญชัย(พึ่ง สุวรรณทัต)  จางวางกรมพระตำรวจขวา มารดาชื่อคุณหญิงเกษร เป็นธิดาพระยาสุนทรบุรีศรีพิชัยสงคราม (เสือ) ต้นสกุล สุนทรศารทูล คุณจอมละม้ายมีพี่น้องร่วมบิดามารดา ๔ ท่านคือเจ้าจอมจำเริญ  เจ้าจอมละม้าย พระยาธรรมศาสตร์นาถประนัย(จุ้ย สุวรรณทัต) และคุณหญิงเชย ภรรยาพระยาอนุชิตชาญชัย (สาย สิงหเสนี)
มีประวัติแค่นี้ ไม่มีประวัติเมื่อท่านไปอยู่ในวัง

เจ้าจอมละม้าย ถือเป็นครูสอนนาฏศิลป์ที่มีฝีมือท่านหนึ่ง ท่านได้รับการถ่ายทอดจากละครหลวงสายรัชกาลที่ ๒ เรื่องอิเหนา และเป็นละครหลวงในสมัยรัชกาลที่ ๔ ในช่วงพ.ศ. ๒๔๒๕ เจ้าจอมละม้ายได้เป็นครูละครซ้อมเรื่องอิเหนาให้กับเจ้านายต่าง ๆ ไว้สำหรับการแสดงสมโภชเฉลิมพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท การระบำกิ่งไม้เงินไม้ทองหน้าม่านเป็นการแสดงรูปแบบใหม่ที่ถือกำเนิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ ๔ ซึ่งเจ้าจอมละม้ายท่านได้มีท่วงท่าการรำกิ่งไม้เงินกิ่งไม้ทองได้งามเลิศ และยังจัดท่ารำฝรั่งคู่ได้อย่างงดงาม จนการรำเป็นท่าแบบฉบับของเจ้าจอมละม้ายไปในที่สุดคือ ท่ารำฉุยฉายนางถือกิ่งไม้เงินทอง (สองนางเนื้อเหลือง) ไปในที่สุด

เมื่อละครฝ่ายวังสวนกุหลาบเริ่มมีการหัดนางในมีการคัดสรรครูละครหลวงมาต่อท่ารำให้กับละครวังสวนกุหลาบด้วย ซึ่งเจ้าฟ้ากรมขุนราชสีมาท่านก็โปรดให้เรียกเจ้าจอมละม้ายเข้ามาสอน เนื่องจากเป็นละครที่ได้รับท่วงท่าสมัยรัชกาลที่ ๒ โดยลูกศิษย์ที่สอนคือ ครูเฉลย ศุขวณิชย์ (ตัวพระ)

ภายหลังจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 เจ้าจอมละม้ายจึงได้ย้ายออกมาพำนักอยู่นอกพระราชวังดุสิต กระทั่งถึงแก่อนิจกรรมด้วยโรคชราเมื่อวันที่ 19 มีนาคม 2476 อายุ 77 ปี

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 
 
 พ.ศ. 2447 :  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4 ชั้นที่ 5 (ม.ป.ร.5)
 พ.ศ. 2451 -  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5 ชั้นที่ 3

อ้างอิง 

เจ้าจอม
พระภรรยาในรัชกาลที่ 5