การจับ

จับ หรือในอดีตใช้ว่า เกาะ () นั้น พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 ว่า เป็นอาการที่ "เกาะกุมตัวไว้โดยเจ้าพนักงานผู้มีอำนาจตามกฎหมาย, จับกุม ก็ว่า" กล่าวคือ เป็นการพรากไปซึ่งเสรีภาพของบุคคล เพื่อประโยชน์แห่งการสอบสวนความผิดอาญาหรือการปราบปรามการกระทำความผิดอาญา โดยในภาษาอังกฤษ คำว่า "arrest" นั้น มาจากคำในภาษาฝรั่งเศส "arrêt" หมายความว่า "หยุดยั้ง" ส่วนในภาษาไทย คำว่า "เกาะ" นั้น หมายความว่า "ไปเอาตัวมาโดยอำนาจศาลเป็นต้น เช่น ไปเกาะตัวมา"

ในความหมายทั่วไป คำว่า "จับ" นั้น หมายถึง การกุมหรือกักตัวบุคคลหนึ่ง ๆ และตามความหมายนี้ หากจะถามว่าบุคคลถูกจับแล้วหรือยัง คำตอบมิได้ขึ้นอยู่กับว่า การนั้นชื่อว่าเป็นการจับโดยชอบด้วยกฎหมายแล้วหรือยัง แต่ต้องพิจารณาว่า บุคคลนั้น ๆ ถูกพรากเสรีภาพในการเคลื่อนไหวของเขาไปแล้วหรือยัง ทว่า ในความหมายของกฎหมาย การจับ ซึ่งเป็นขั้นตอนหนึ่งในวิธีพิจารณาความอาญานั้น เป็นการที่บุคคลหนึ่งซึ่งมีอำนาจตามกฎหมาย เอาอีกบุคคลหนึ่งควบคุมไว้ กักไว้ หรือขังไว้ เพื่อเอาคำให้การของเขา หรือเพื่อป้องกันการกระทำความผิดอาญาเพิ่มเติม ตามความหมายนี้ องค์ประกอบอันสำคัญแห่งการจับ จักต้องประกอบด้วย เจตนาที่จะจับโดยอาศัยอำนาจหน้าที่ และประกอบด้วยการหน่วงเหนี่ยวหรือกักขังบุคคลไว้โดยประการที่กฎหมายบัญญัติ ซึ่งในลักษณะนี้ เป็นที่รับรู้กันว่า บุคคลนั้น ๆ ถูกจับ

โดยปรกติ เจ้าพนักงานตำรวจ และเจ้าพนักงานอื่น ๆ มีอำนาจจับ แต่ในบางสถานการณ์ ราษฎรก็มีอำนาจจับ

ปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน ข้อ 9 ว่า "ซึ่งจะจับ กักขัง หรือเนรเทศบุคคลใดตามอำเภอใจนั้น หากระทำได้ไม่"

วิธีจับ

สหรัฐอเมริกา 

เมื่อมีเหตุอันควรเชื่อว่า บุคคลใดได้กระทำความผิดอาญาอุกฉกรรจ์ เจ้าพนักงานตำรวจจะจับบุคคลนั้น โดยปรกติ มักใส่กุญแจมือเขา แล้วพาเขาไปยังสถานีตำรวจหรือศาลระหว่างการสอบสวนความผิดอาญา

อังกฤษและเวลส์ 

ตามกฎหมายอังกฤษ ปัญหาที่ว่าบุคคลใดได้ถูกจับแล้วหรือไม่นั้น มิได้พิจารณาถึงอำนาจหน้าที่ของบุคคลผู้จับ แต่จะพิจารณาว่าบุคคลผู้ถูกจับถูกพรากไปซึ่งเสรีภาพในการเคลื่อนไหวหรือยัง ส่วนปัญหาที่ว่าการจับนั้นชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ จึงจะพิจารณาถึงอำนาจหน้าที่ของบุคคลผู้จับ

เมื่อจับแล้ว ผู้ถูกจับจะถูกพาไปยังสถานีตำรวจทันทีที่กระทำได้ และอาจได้รับการปล่อยชั่วคราว

ไทย

การจับโดยเจ้าพนักงาน 

ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา ว่า ในกรณีทั่วไป เจ้าพนักงานต้องจับโดยมีหมายของศาล หรือมีคำสั่งของศาล ให้จับ แต่มีบางกรณีที่เจ้าพนักงานสามารถจับโดยปราศจากหมายจับได้

วิธีจับ ให้เจ้าพนักงานแจ้งบุคคลนั้น ๆ ว่า "คุณต้องถูกจับ" จากนั้น ให้สั่งให้เขาเดินทางไปที่ทำการของพนักงานสอบสวนผู้รับผิดชอบคดีนั้นหรือผู้มีอำนาจในท้องที่นั้นพร้อมด้วยเจ้าพนักงานผู้จับ ในการนี้ เจ้าพนักงานต้องแจ้งเขาด้วยว่า

"ผู้ถูกจับมีสิทธิที่จะไม่ให้การหรือให้การก็ได้ ถ้อยคำของผู้ถูกจับนั้นอาจใช้เป็นพยานหลักฐานในการพิจารณาคดีได้ และผู้ถูกจับมีสิทธิที่จะพบและปรึกษาทนายความหรือผู้ซึ่งจะเป็นทนายความ"

และให้เจ้าพนักงานแจ้งให้เขาทราบถึงสิทธิอื่น ๆ ตามกฎหมาย ทั้งต้องอำนวยความสะดวกให้เขาใช้สิทธิเหล่านั้นด้วย นอกจากนี้ เจ้าพนักงานยังต้องทำบันทึกการจับ ถ้าเจ้าพนักงานไม่แจ้งสิทธิดังกล่าวนี้ ไม่ทำให้การจับกลายเป็นมิชอบด้วยกฎหมายไป เพียงแต่ถ้อยคำใด ๆ ที่เขาให้ไว้ จะใช้ไม่ได้โดยสิ้นเชิง  อย่างไรก็ตาม แม้จะมีการแจ้งสิทธิครบถ้วนแล้ว คำรับสารภาพในชั้นจับกุมนั้นรับฟังไม่ได้เลยโดยไม่มีข้อยกเว้น คงรับฟังได้แต่ถ้อยคำประกอบเท่านั้น 
 
ในการจับ ห้ามเจ้าพนักงานฉุดคร่าผู้ถูกจับไป เพียงให้บอกข้างต้นแล้วสั่งให้เขาไปหรือพาเขาไปที่ทำการของพนักงานสอบสวนเท่านั้น แต่ถ้าเขาขัดขวางหรือหลบหนี หรือจะทำเช่นนั้น เจ้าพนักงานมีอำนาจใช้มาตรการต่าง ๆ เท่าที่จำเป็นตามสถานการณ์  เมื่อไปถึงที่ทำการของพนักงานสอบสวนแล้ว เจ้าพนักงานผู้จับจะแจ้งข้อกล่าวหา แลเหตุผลที่จับ ให้ผู้ถูกจับทราบ ถ้ามีหมายจับ เจ้าพนักงานต้องอ่านให้เขาฟัง และส่งให้เขาดู แล้วมอบสำเนาบันทึกการจับกุมให้เขาด้วย

หลังจากจับแล้ว พนักงานสอบสวนจะถามปากคำผู้ถูกจับเพื่อประโยชน์แห่งการสอบสวนความผิดอาญา ในระหว่างนี้ พนักงานสอบสวนมีอำนาจปล่อยเขาไปชั่วคราว หรือจะขังเขาไว้ก่อนก็ได้ โดยถ้าจะขัง ให้พนักงานสอบสวนพาเขาไปยังศาลภายในสี่สิบแปดชั่วโมงนับแต่เขามาถึงที่ทำการของตน แล้วชี้แจงต่อศาลถึงความจำเป็นที่ต้องขังเขาไว้ เพื่อขอให้ศาลออกหมายขัง

การจับโดยราษฎร 

ราษฎรที่พบเห็นการกระทำความผิดซึ่งหน้า ซึ่งเป็นความผิดที่บัญญัติไว้ในบัญชีท้ายประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา สามารถจับผู้กระทำความผิดนั้นได้ หรือราษฎรอาจช่วยเหลือเจ้าพนักงานผู้จัดการตามหมายจับร้องขอให้ช่วยจับ หรือเป็นนายประกันจับตัวผู้หลบหนีประกัน วิธีจับ ให้ราษฎรผู้จับแจ้งบุคคลนั้น ๆ ว่า "คุณต้องถูกจับ" จากนั้น ให้สั่งให้เขาเดินทางไปที่ทำการของพนักงานสอบสวนผู้รับผิดชอบคดีนั้นหรือผู้มีอำนาจในท้องที่นั้นพร้อมด้วยราษฎรผู้จับ โดยราษฎรไม่ต้องแจ้งข้อกล่าวหาหรือแจ้งสิทธิให้ผู้ถูกจับ

ดูเพิ่ม 
 การจับโดยราษฎร
 เอกชนซึ่งมีอำนาจจับ
 การกักตัวผู้ต้องหาไว้ในที่พำนัก
 การขัง
 ความผิดอาญาที่จับได้ (ศัพท์กฎหมายที่ล้าสมัยแล้วในสหราชอาณาจักร)
 การขัดขืนการจับ
 การจับและกักขังตามอำเภอใจ
 การจับลวง

อ้างอิง

หนังสืออ่านเพิ่ม 
 Lim, Samson. Siam’s New Detectives: Visualizing Crime and Conspiracy in Modern Thailand. Honolulu, HI: University of Hawaiʻi Press, 2016.

แหล่งข้อมูลอื่น 
 

วิธีพิจารณาความอาญา
กฎหมายอาญา