พจนานุกรมพุทธศาสนาจีน-สันสกฤต-อังกฤษ-ไทย

พจนานุกรมพุทธศาสนาจีน-สันสกฤต-อังกฤษ-ไทย เป็นพจนานุกรมศัพท์ทางพระพุทธศาสนามหายานเล่มแรกของไทย  ที่รวบรวมคำศัพท์ทางพระพุทธศาสนาจากพระไตรปิฎกจีน  รวมถึงอรรถกถา  และปกรณ์คัมภีร์ต่างๆ  ภายในเล่มบรรจุคำศัพท์ทั้งภาษาจีน  สันสกฤต  บาลี  มีคำแปลความหมายเป็นภาษาอังกฤษและภาษาไทย  เนื้อหาครอบคลุมทั้งพระพุทธศาสนามหายาน  เถรวาท  และลัทธิปรัชญาทั้งในอินเดีย  จีน  ญี่ปุ่น  ตลอดจนขนบธรรมเนียมวัฒนธรรมทางศาสนาของเอเชียตะวันออก  จัดพิมพ์เผยแพร่โดยคณะสงฆ์จีนนิกายแห่งประเทศไทย  เมื่อ พ.ศ. 2519

ประวัติ 
แต่เดิมการศึกษาพระพุทธศาสนามหายานในประเทศไทยยังไม่เป็นที่รู้จักกันแพร่หลาย  ตำราสำหรับศึกษาค้นคว้ามีอยู่จำกัด  ทำให้ผู้สนใจศึกษาเรื่องเกี่ยวกับพระพุทธศาสนาในภาคภาษาจีนเป็นไปได้โดยลำบาก  เนื่องจากพระธรรมคัมภีร์ในฉบับจีนนั้นมีอรรถะอันลึกซึ้งคัมภีรภาพยิ่งนัก  ทั้งสำนวนการแปลก็เป็นภาษาเก่า  มีสำนวนที่ยาก  บางแห่งใช้คำน้อยแต่กินความมาก  บุคคลทั่วไปที่แม้จะรู้ภาษาจีนก็ยังอาจทำความเข้าใจได้ไม่กระจ่าง  จำเป็นต้องอาศัยคำอธิบายจากพจนานุกรมเฉพาะทางเพื่อค้นคว้าอ้างอิง  สำหรับในประเทศจีนได้มีการทำพจนานุกรมอธิบายความศัพท์ทางพระพุทธศาสนามาแต่ครั้งโบราณแล้ว  แม้นักปราชญ์ชาวตะวันตกก็ได้พยายามค้นคว้าและจัดทำขึ้น  ดังที่ในอดีต อ.เสถียร  โพธินันทะ ก็ได้อาศัย Dictionary of Chinese Buddhist Term ซึ่งรวบรวมโดย William Edward Soothill และ Lewis Hodous  กับ A Sanskrit Chinese Dictionary ของ Ernest J. Eitel เป็นคู่มือในการเทียบศัพท์สันสกฤต-จีนเพื่อประกอบในการค้นคว้าและการแปล  ซึ่งพจนานุกรมทั้งสองเล่มนี้ได้รับการยอมรับและใช้อ้างอิงในหมู่นักวิชาการด้านจีนศึกษาและพุทธศาสนามหายานตลอดมา  ในระยะแรกพระภิกษุสามเณรฝ่ายจีนนิกายในประเทศไทย  เมื่อจะศึกษาพระสูตรพระคัมภีร์ในพระไตรปิฎกจีน  ก็ได้อาศัยพจนานุกรมพระพุทธศาสนาฉบับของนายแพทย์ เต็ง ฮก เป้า เป็นหลัก  แต่เนื่องจากพจนานุกรมเล่มดังกล่าวมีคำอธิบายเป็นภาษาจีน  จึงไม่สะดวกต่อการศึกษาค้นคว้าของผู้สนใจทั้งบรรพชิตและคฤหัสถ์ในประเทศไทย  พระมหาคณาจารย์จีนธรรมสมาธิวัตร (โพธิ์แจ้งมหาเถระ) อดีตเจ้าคณะใหญ่จีนนิกาย  ได้เล็งเห็นความสำคัญที่จะมีตำราหลักเป็นคู่มือในการค้นคว้าทำความเข้าใจคัมภีร์พระพุทธศาสนาในภาคภาษาจีน  สำหรับคนไทยได้ใช้ศึกษา  จึงตั้งคณะกรรมการดำเนินการจัดทำพจนานุกรมพระพุทธศาสนา จีน-สันสกฤต-อังกฤษ-ไทย ขึ้นชุดหนึ่ง  โดยมีหลวงจีนใบฎีกาเย็นหงวน (ปัจจุบันคืออาจารย์กิตติ  ตันทนะเทวินทร์) เป็นประธานดำเนินการ  โดยในชั้นแรกได้ อ. สุชิน  ทองหยวก ปธ.6  MA. Sanskrit (BHU) นักวิชาการภาษาสันสกฤตและพระพุทธศาสนา  มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย  เป็นผู้จัดทำและรับผิดชอบภาษาอังกฤษ  รวมถึงภาษาบาลีสันสกฤต  ต่อมาจึงได้เชิญ อ.ทรงวิทย์  แก้วศรี  ปธ.7 สำนักวัดเบญจมบพิตร  M. Lib.Sc.(BHU) จากมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย  เป็นผู้รับผิดชอบต่อจนแล้วเสร็จ  และโดยที่เป็นเล่มแรกจึงต้องอาศัยการค้นคว้าข้อมูลค่อนข้างมาก  รวมแล้วใช้เวลาดำเนินงานไม่น้อยกว่า 7 ปีจึงเสร็จสมบูรณ์ในปี พ.ศ. 2519

พจนานุกรมพระพุทธศาสนามหายานฉบับเฉลิมพระเกียรติ 
หลังจากได้พิมพ์พจนานุกรมพระพุทธศาสนาเล่มแรกสำเร็จในปี พ.ศ. 2519  คณะสงฆ์จีนนิกายได้เล็งเห็นว่า  พจนานุกรมเล่มเดิมนั้นได้อำนวยประโยชน์สมดังเจตนารมณ์และมีความแพร่หลายไปในระดับนานาชาติ  จำเนียรกาลล่วงมาจนกระทั่ง พ.ศ. 2539 คณะผู้จัดทำเห็นสมควรที่จะตรวจสอบชำระปรับปรุงใหม่ให้มีความทันสมัยและสมบูรณ์ยิ่งขึ้น  จึงได้เกิดโครงการพจนานุกรมพระพุทธศาสนามหายานฉบับเฉลิมพระเกียรติ  50 พรรษา  สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีขึ้น  ด้วยการอุปถัมภ์ของ พระมหาคณาจารย์จีนธรรมสมาธิวัตร (เย็นเต็ก) เจ้าคณะใหญ่จีนนิกายรูปปัจจุบัน  วัดโพธิ์แมนคุณาราม  กรุงเทพ ฯ  โดยมีการแต่งตั้งคณะกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิทางด้านศาสนา ปรัชญา  ภาษาศาสตร์ และนักวิชาการของคณะสงฆ์จีนนิกาย  ช่วยกันยกร่างพจนานุกรมขึ้นใหม่ในลักษณะของกึ่งสารานุกรมซึ่งรวบรวมทั้งคำศัพท์ทางพระพุทธศาสนาจากพระไตรปิฎก  อรรถกถา  ฎีกา  ปกรณ์พิเศษของนิกายต่าง ๆ ของทั้งเถรวาทและมหายาน  โดยรวบรวมข้อมูลได้มากมายจากหลักฐานทั้งในฝ่ายบาลี  สันสกฤต  จีน  ญี่ปุ่น  ทิเบต  เนื้อหาภายในบรรจุข้อมูลหลากหลาย  อาทิ  หลักธรรมนิกายต่างๆ ทั้งในยุคโบราณและปัจจุบัน  เนื้อหาสาระจากคัมภีร์สำคัญ  รวมถึงหลักปรัชญาอินเดียทั้งในและนอกพุทธศาสนา  ชีวประวัติบุคคลสำคัญทางศาสนา  สถานที่สำคัญในพระพุทธศาสนา  หลักพิธีกรรมความเชื่อทางศาสนา  โดยมีรูปภาพประกอบมากมาย  ตลอดจนให้รายชื่อคำเทียบศัพท์ต่างๆ มากกว่า 25,000 คำ  ตลอดจนการเทียบคำศัพท์จากภาษาจีนเป็นสันสกฤต  เรียงตามลำดับขีดอักษรจีนและแปลเป็นภาษาไทยและภาษาอังกฤษ  คาดว่าจะสำเร็จสมบูรณ์เป็นหนังสือชุดราว 7 เล่ม  ปัจจุบันอยู่ในระหว่างดำเนินการจัดทำ  และจะเสร็จสมบูรณ์ในราว พ.ศ. 2551

พจนานุกรม
มหายาน