พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช

นายร้อยโท พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช (7 กันยายน พ.ศ. 2428 – 22 สิงหาคม พ.ศ. 2477) อดีตองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพระโอรสในสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ประสูติแต่หม่อมแม้น ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา

พระประวัติ
พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช เป็นพระโอรสในสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ประสูติแต่หม่อมแม้น ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา เมื่อวันที่ 7 กันยายน พ.ศ. 2428 เมื่อประสูติมีพระอิสริยยศที่ หม่อมเจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์ ทรงสำเร็จการศึกษาจากประเทศอังกฤษ ระดับประถมศึกษาที่โรงเรียนรอตทิงดีน ระดับมัธยมศึกษาที่โรงเรียนแฮร์โรว์ และระดับปริญญาตรี สาขาวิชากฎหมายและการปกครองที่มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ แล้วเสด็จกลับมาทรงรับราชการที่กรมเสนาธิการทหารบก

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนา หม่อมเจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์ ขึ้นเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์ และเมื่อวันที่ 12 เมษายน พ.ศ. 2443 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์ จากนั้นพระองค์ทรงย้ายไปรับราชการที่กรมยุทธศึกษาทหารบก 

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นองคมนตรี และวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2466 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช ทรงศักดินา 11000 

ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทรงดำรงตำแหน่งองคมนตรีต่อไป โดยทรงดำรงตำแหน่งถึงวันที่ 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2475

พระองค์ประชวรด้วยพระโรคพระอันตะ (ลำไส้ใหญ่) อักเสบเป็นแผลเรื้อรัง สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 22 สิงหาคม พ.ศ. 2477 สิริพระชันษา 48 ปี พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระโกศมณฑป แว่นฟ้า 2 ชั้นเป็นเกียรติยศ และพระราชทานเพลิงพระศพ ณ วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร เมื่อวันที่ 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2478

พระโอรส-ธิดา 
พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์ เสกสมรสกับหม่อมเจ้าวิไลกัญญา ภาณุพันธุ์ (ราชสกุลเดิม เทวกุล; พระธิดาในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ) เมื่อวันที่ 26 ตุลาคม พ.ศ. 2460 โดยรับพระราชทานน้ำมหาสังข์จากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว นอกจากนี้ยังมีหม่อมอีกหลายคน ได้แก่ หม่อมแผ่ว, หม่อมอรุณศรี (สกุลเดิม เพ็งเอี่ยม), หม่อมมาลี (สกุลเดิม สุขเจริญ), หม่อมพเยาว์ (สกุลเดิม นายนันท์) มีพระโอรสและพระธิดา ดังนี้
 สวรรณา วิชัยรัตน์ (7 เมษายน พ.ศ. 2460 – 6 กันยายน พ.ศ. 2559) ประสูติแต่หม่อมแผ่ว ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์เพื่อสมรสกับเจริญ วิชัยรัตน์
 หม่อมเจ้าภาณุเทวัญ (3 กรกฎาคม พ.ศ. 2462 – 11 มิถุนายน พ.ศ. 2464) ประสูติแต่หม่อมเจ้าวิไลกัญญา
 หม่อมเจ้าพันธุ์ภาณุ ภาณุพันธุ์ (ประสูติ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2467; สิ้นชีพิตักษัยแล้ว) ประสูติแต่หม่อมอรุณ
 รองศาสตราจารย์ประภาพันธุ์ กรโกสียกาจ (3 ธันวาคม พ.ศ. 2472 – 24 มีนาคม พ.ศ. 2563) ประสูติแต่หม่อมมาลี ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์เพื่อสมรสกับพลอากาศตรีโกสีย์ กรโกสียกาจ
 หม่อมเจ้าอรุณแสงไข ภาณุพันธุ์ (2 มิถุนายน พ.ศ. 2474 – 29 ตุลาคม พ.ศ. 2556) ประสูติแต่หม่อมอรุณ
 หม่อมเจ้าสุริยพันธุ์ ภาณุพันธุ์ (ประสูติ 26 ตุลาคม พ.ศ. 2474; สิ้นชีพิตักษัยหลังจบชั้นมัธยมปลายได้ไม่นาน) ประสูติแต่หม่อมมาลี
 หม่อมเจ้านิพัทธพันธุพงศ์ ภาณุพันธุ์ (ประสูติ 11 กันยายน พ.ศ. 2475; สิ้นชีพิตักษัยแล้ว) ประสูติแต่หม่อมพเยาว์
 แพทย์หญิงพันธุ์วโรภาส เศวตรุนทร์ (ประสูติ 4 สิงหาคม พ.ศ. 2476) ประสูติแต่หม่อมมาลี ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์เพื่อสมรสกับนายแพทย์ชูช่วง เศวตรุนทร์
 หม่อมเจ้าอุทัยกัญญา ภาณุพันธุ์ (ประสูติ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2476) ประสูติแต่หม่อมพเยาว์

พระเกียรติยศ

พระอิสริยยศ 
หม่อมเจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์ (7 กันยายน พ.ศ. 2428 – 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2436)
พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์ (26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2436 – 12 เมษายน พ.ศ. 2443) 
พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านิพันธ์ภาณุพงศ์ (12 เมษายน พ.ศ. 2443 – 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2466)
พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2466 – 22 กรกฎาคม พ.ศ. 2477)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

เข็มพระราชทาน 
 พ.ศ. 2454 - เข็มข้าหลวงเดิม

ราชตระกูล

อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม

 Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดาใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง

องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
ทหารบกชาวไทย
พระเจ้าวรวงศ์เธอ
พระองค์เจ้าชาย
พระองค์เจ้ายก
กรมหมื่น
ราชสกุลภาณุพันธุ์
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.ว. (ฝ่ายหน้า)
เสียชีวิตจากโรคระบบทางเดินอาหาร