ยศทหารและตำรวจไทย

ยศทหารและตำรวจไทยตามแบบชาติตะวันตกเริ่มกำหนดให้มียศทหารและตำรวจไทยขึ้นครั้งแรกในสมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งเป็นยุคที่มีการปรับปรุง และจัดระบบระเบียบการบริหารราชการแผ่นดินใหม่ตามแบบยุโรปในทุกด้าน โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แยกยศและบรรดาศักดิ์ออกจากกันอย่างเด็ดขาด และโปรดเกล้าฯ ให้ตราพระราชบัญญัติสำหรับลำดับยศนายทหารบกขึ้นในปี พ.ศ. 2431 กำหนดให้มียศทหารบกตามลำดับชั้นแบบอารยประเทศ ต่อมาเมื่อจัดระเบียบฝ่ายทหารบกเรียบร้อยแล้วจึงให้จัดระเบียบยศทหารเรือ โดยอนุโลมตามแบบกองทัพเรือต่างประเทศเป็นลำดับถัดมา

เมื่อมีการจัดตั้งกองทัพอากาศในสมัยรัชกาลที่ 8 ก็ได้จัดระเบียบยศทหารโดยอนุโลมตามแบบกองทัพเรือ ส่วนยศของตำรวจนั้นได้นำรูปแบบยศของกองทัพบกมาปรับใช้โดยอนุโลม

ยศทหารไทย ปัจจุบันมีกฎหมายรองรับคือพระราชบัญญัติยศทหาร พ.ศ. 2479   

ยศตำรวจไทยนั้น แต่เดิมได้มีการโอนทหารไปรับราชการเป็นตำรวจและใช้ยศทหารบกสำหรับตำรวจ ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2458 พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ได้ทรงมีพระบรมราชโองการกำหนดให้มียศตำรวจขึ้นเป็นครั้งแรก  โดยปัจจุบันยศตำรวจถูกกำหนดโดยพระราชบัญญัติตำรวจแห่งชาติ พ.ศ. 2547  

ยศทหารชั้นสัญญาบัตร และตำรวจชั้นสัญญาบัตรของไทย เป็นยศที่ต้องมีพระบรมราชโองการพระราชทานยศจากพระมหากษัตริย์  ดังนั้นเมื่อส่วนราชการของทหาร-ตำรวจ ได้แต่งตั้งทหาร-ตำรวจให้มียศสัญญาบัตรใด ๆ จะมีคำว่า "ว่าที่" (Acting) ของยศนั้นนำหน้า จนกว่าจะได้นำความกราบบังคมทูลพระมหากษัตริย์ให้มีพระบรมราชโองการพระราชทานยศแล้ว จึงจะไม่มีคำว่า "ว่าที่" นำหน้ายศนั้น ๆ เว้นแต่ยศทหาร-ตำรวจ ชั้นนายพล ซึ่งพระมหากษัตริย์จะมีพระบรมราชโองการแต่งตั้งยศพร้อม ๆ กับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่ง 

ยศของทหาร-ตำรวจไทย แบ่งได้ดังต่อไปนี้

กองทัพบก

สัญญาบัตร(Commissioned) 

เดิมไม่มียศจ่าสิบเอกพิเศษแต่เป็นยศนายดาบทหารบก

ประทวน(Non-commissioned)

กองทัพเรือ

สัญญาบัตร

ประทวน

กองทัพอากาศ

สัญญาบัตร

ชั้นประทวน

ตำรวจ

ชั้นสัญญาบัตร

ชั้นประทวน

ยศกองอาสารักษาดินแดน 
ยศกองอาสารักษาดินแดน เป็นยศที่ต้องมีพระบรมราชโองการพระราชทานยศจากพระมหากษัตริย์ เนื่องจากกำลังพลของกองอาสารักษาดินแดนเป็นกำลังพลกึ่งทหาร สังกัดกระทรวงมหาดไทย มีฐานะเป็นนิติบุคคล เป็นหน่วยงานที่มีลักษณะพิเศษ เทียบเท่ากองทัพต่าง ๆ ของกระทรวงกลาโหม จัดตั้งขึ้นโดยพระราชบัญญัติกองอาสารักษาดินแดน พ.ศ. 2497 ดังนั้น เพื่อความเหมาะสมในการปกครองบังคับบัญชาให้เป็นไปตามระเบียบวินัย จึงได้มีการกำหนดให้มีชั้นยศขึ้นตามพระราชบัญญัติยศ และเครื่องแบบผู้บังคับบัญชาและเจ้าหน้าที่กองอาสารักษาดินแดน พ.ศ. 2497 หรือเมื่อต้องปฏิบัติหน้าที่ร่วมกับหน่วยทหาร หรือตำรวจ โดยแบ่งออกเป็นชั้นยศของผู้บังคับบัญชาและเจ้าหน้าที่กองอาสารักษาดินแดนชั้นสัญญาบัตร และชั้นยศของสมาชิกกองอาสารักษาดินแดนชั้นประทวน [5] สำหรับชื่อชั้นยศในภาษาอังกฤษนั้น ยึดถือตามระเบียบกระทรวงมหาดไทย ว่าด้วยการเรียกชื่อยศและตำแหน่งในกองอาสารักษาดินแดนเป็นภาษาอังกฤษ พ.ศ. 2511 (เพื่อใช้สำหรับพลาง)  และการแต่งตั้งผู้ใดให้ว่าที่ยศชั้นใดชั่วคราวตั้งแต่ชั้นนายหมวดตรีขึ้นไป ให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยมีอำนาจแต่งตั้งผู้นั้นให้ว่าที่ยศชั้นนั้นชั่วคราวได้ จนกว่าจะได้นำความกราบบังคมทูลพระมหากษัตริย์ให้ทรงมีพระบรมราชโองการพระราชทานยศแล้ว สำหรับผู้ที่จะได้รับยศตั้งแต่ชั้นนายหมู่ใหญ่ลงมานั้น ให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย หรือผู้บังคับบัญชาที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยมอบหมายเป็นผู้แต่งตั้งได้ โดยชั้นยศกองอาสารักษาดินแดนนั้น มีลำดับชั้นยศเหมือนกับยศทหาร หรือตำรวจ เพียงแค่เรียกกันคนละแบบ และใช้แบบขนบธรรมเนียมในการเทียบชั้นยศกันกับหน่วยงานใกล้เคียง

ชั้นยศของผู้บังคับบัญชาและเจ้าหน้าที่ 
ชั้นยศของผู้บังคับบัญชาและเจ้าหน้าที่กองอาสารักษาดินแดนชั้นสัญญาบัตร แบ่งออกเป็น 2 ชั้น ได้แก่ ชั้นยศนายกอง (นายพล) และชั้นยศนายหมวด (นายพัน) มี 7 ชั้นยศ

ชั้นยศของสมาชิก 
ชั้นยศของสมาชิกกองอาสารักษาดินแดนชั้นประทวน มีชั้นนายหมู่ (จ่า) เพียงชั้นเดียว มี 4 ชั้นยศ 

สมาชิกเอก สมาชิกโท สมาชิกตรี และสมาชิก เป็นลำดับชั้นของสมาชิกกองอาสารักษาดินแดนที่มิได้กำหนดเป็นชั้นยศ และใช้คำเรียกในภาษาอังกฤษว่า Volunteer Defense Corps Member (VDC Mbr.) เพื่อใช้สำหรับพลาง

นักเรียนทหาร

นักเรียนนายร้อย

นักเรียนแพทย์พยาบาล

ธงหมายยศ

นักเรียนทหาร

กองบัญชาการกองทัพไทย

กองทัพบก

กองทัพเรือ

กองทัพอากาศ

ตำรวจ

อัตราเงินเดือนข้าราชการทหาร-ตำรวจ

นายทหารชั้นประทวน

นายทหารชั้นสัญญาบัตร

หมายเหตุ ตำแหน่งด้านหลังเป็นการเทียบระดับข้าราชการทหารกับข้าราชการพลเรือน(เทียบตามสายสะพาย)

อัตราเงินเดือนของตำรวจชั้นประทวน และสัญญาบัตร

หมายเหตุ 
 การเทียบยศของทหารและตำรวจไทยเป็นภาษาอังกฤษจะอ้างอิงกับยศของกองทัพสหรัฐอเมริกา (บางเหล่าทัพใช้การเทีบบยศคล้ายยศของกองทัพสหราชอาณาจักร เช่น กองทัพอากาศ)
 ยศชั้นสัญญาบัตรที่ยังไม่มีพระบรมราชโองการพระราชทานยศ ให้มีคำว่า "ว่าที่" (Acting) นำหน้ายศนั้น
 ยศจอมพลเป็นยศเฉพาะข้าราชการทหารเท่านั้น (ตำรวจนั้นเป็นข้าราชการฝ่ายพลเรือนจึงไม่มียศชั้นนี้) ปัจจุบันยศนี้ยังคงไว้เช่นเดียวกับชั้นพลจัตวา แต่ไม่มีการแต่งตั้งเพิ่ม มีเพียงแต่อัตราเงินเดือนชั้นจอมพล หรือ น.9 เท่านั้น เนื่องจากในช่วงหลังเหตุการณ์ 14 ตุลา ทางราชการได้ดำริว่า ยศจอมพลควรเป็นพระยศเฉพาะสำหรับองค์จอมทัพ เช่นเดียวกับธรรมเนียมในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กระทรวงกลาโหมจึงมิได้ดำเนินการขอพระราชทานยศจอมพลให้แก่ผู้บัญชาการเหล่าทัพคนใดอีกเลย ปัจจุบันชั้นยศจอมพลในประเทศไทย จึงมีเฉพาะสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถเท่านั้น อย่างไรก็ตาม หากมีสงครามเกิดขึ้นก็อาจจะมีการแต่งตั้งจอมพลอีกครั้งก็ได้ เพราะในต่างประเทศถือว่าชั้นยศนี้มีอำนาจคุมกำลังทหารทั้งหมด ปัจจุบันคณะรัฐมนตรีได้เปลี่ยนอัตราเงินเดือนชั้นจอมพลเป็นอัตราเงินเดือนชั้นพลเอกพิเศษแทน
 ยศนายดาบทหารในขณะนี้ยังไม่มีการยกเลิกชั้นยศ แต่ไม่มีการแต่งตั้งชั้นยศนี้เพิ่มเติม
 สำหรับทหารเรือ ตั้งแต่ชั้นยศพันจ่าตรีขึ้นไป ในเครื่องแบบสีขาวและสีกากี ประดับยศไว้บริเวณอินทรธนู และในเครื่องแบบสีน้ำเงินดำ ประดับยศเป็นแถบดิ้นสีทองบริเวณปลายแขนเสื้อ
 ยศพลอาสาสมัคร มียศเทียบเท่ากับ พลทหาร หรือ อาสาสมัครทหารพราน แต่ พลอาสาสมัคร คือ ข้าราชการทหารประจำการ ไม่ใช่ทหารเกณฑ์ หรือ อาสาสมัคร ดังเช่น อาสาสมัครทหารพราน ซึ่ง จะได้รับเงินเดือนระดับ พ.2 และ ยศพลตำรวจสมัคร มียศเทียบเท่ากับ พลตำรวจพิเศษ ซึ่งสูงกว่าพลตำรวจ และ จะได้รับเงินเดือนระดับ พ.2

เชิงอรรถ

ดูเพิ่ม 

 ธงแสดงยศทหาร (กองทัพไทย)
 ยศข้าราชการพลเรือนในอดีตของไทยเทียบกับยศทหารบก
 ยศทหารบกไทย
 ยศตำรวจไทย
 ยศเสือป่าและกองอาสารักษาดินแดน

แหล่งข้อมูลอื่น 
 http://web.schq.mi.th/~mid/rank.htm 
 http://www1.mod.go.th/opsd/sdweb/p3_rankthaarmed.htm 
 http://www.bsp.police7.go.th/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=2

ไทย
กองทัพไทย