การแบ่งโปแลนด์

การแบ่งโปแลนด์ () หมายถึงการแบ่งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย ซึ่งเกิดขึ้นในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 และทำให้เครือจักรภพสิ้นสุดลง ส่งผลให้โปแลนด์และลิทัวเนียสูญเสียอธิปไตยของตนเป็นเวลากว่า 123 ปี ออสเตรีย ราชอาณาจักรปรัสเซีย และจักรวรรดิรัสเซียเป็นผู้ดำเนินการแบ่งโปแลนด์ โดยตกลงควบรวมดินแดนส่วนต่าง ๆ ของเครือจักรภพเป็นของตนเอง ผ่านการยึดครองและการผนวกดินแดน

การแบ่งโปแลนด์ครั้งที่หนึ่งเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 5 สิงหาคม ค.ศ. 1772 หลังจากสมาพันธ์บาร์พ่ายแพ้ในสงครามกับรัสเซีย การแบ่งครั้งที่สอง เกิดขึ้นภายหลังจากสงครามรัสเซีย–โปแลนด์และสมาพันธ์ทาร์กอวิตสกายุติลง ทหารรัสเซียและปรัสเซียได้เข้ามาในพรมแดนของเครือจักรภพอีกครั้ง ข้อตกลงแบ่งโปแลนด์เป็นครั้งที่สอง ได้รับการลงนามในวันที่ 23 มกราคม ค.ศ. 1793 โดยที่ออสเตรียไม่ได้มีส่วนร่วมในการแบ่งครั้งนี้ การแบ่งโปแลนด์ครั้งที่สามเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 24 ตุลาคม ค.ศ. 1795 เป็นการตอบโต้การลุกฮือกอชชุชกอที่ไม่ประสบความสำเร็จในปีก่อนหน้า การแบ่งครั้งนี้เป็นเหตุให้เครือจักรภพล่มสลายลง

ในภาษาอังกฤษ บางครั้งนิยามศัพท์ "การแบ่งโปแลนด์" ถูกใช้ในทางภูมิศาสตร์ในฐานะภูมินามวิทยา เพื่อหมายถึงดินแดนของเครือจักรภพที่ผู้แบ่งแยกแบ่งออกเป็นสามส่วน ได้แก่ ส่วนแบ่งของออสเตรีย ส่วนแบ่งของปรัสเซีย และส่วนแบ่งของรัสเซีย ในภาษาโปแลนด์มีคำศัพท์สองคำซึ่งมีความหมายต่างกัน ได้แก่   (รูปพหูพจน์: ) ซึ่งหมายถึงกระบวนการแบ่งแยกและผนวกโปแลนด์อย่างต่อเนื่อง และคำว่า  (รูปพหูพจน์: ) ซึ่งหมายถึงส่วนต่าง ๆ ของเครือจักรภพที่จักรวรรดิรัสเซีย ปรัสเซีย หรือออสเตรียผนวกเข้าไปเป็นดินแดนส่วนหนึ่งของตนระหว่าง ค.ศ. 1772–95 ภายหลังการประชุมใหญ่แห่งเวียนนาที่จัดขึ้นเมื่อ ค.ศ. 1815 เขตแดนของส่วนที่ถูกแบ่งทั้งสามได้รับการกำหนดขึ้นใหม่ ฝ่ายออสเตรียได้สถาปนากาลิเซีย ขึ้นในดินแดนที่เป็นส่วนแบ่งของตน ในขณะที่รัสเซียได้วอร์ซอจากปรัสเซีย และก่อตั้งหน่วยการเมืองปกครองตนเองนามว่าคองเกรสโปแลนด์ ขึ้นในส่วนดินแดนของตน

ในประวัติศาสตร์นิพันธ์ของโปแลนด์ มีการใช้นิยาม "การแบ่งโปแลนด์ครั้งที่สี่" เพื่อกล่าวถึงการผนวกดินแดนโปแลนด์ครั้งต่อ ๆ มา โดยผู้รุกรานต่างชาติ ขึ้นอยู่กับแหล่งข้อมูลและยุคสมัยทางประวัติศาสตร์ นิยามดังกล่าวอาจจะหมายถึงเหตุการณ์ใน ค.ศ. 1815 1832 1846 หรือ 1939 นิยาม "การแบ่งโปแลนด์ครั้งที่สี่" ในมุมมองปัจจุบันอาจสามารถหมายถึงชุมชนผู้พลัดถิ่นซึ่งบทบาทสำคัญในทางการเมืองอันนำไปสู่การสถาปนารัฐอธิปไตยโปแลนด์ขึ้นใหม่หลัง ค.ศ. 1918

ประวัติ 

ในรัชสมัยของพระเจ้าววาดือสวัฟที่ 4 (ครองราชย์ ค.ศ. 1632–48) หลักการ ลิเบอรัม วีโต () ได้พัฒนาขึ้นเป็นกระบวนการทางรัฐสภาซึ่งตั้งอยู่บนสมมติฐานว่า "ผู้ดี/ขุนนางโปแลนด์" ทุกรายต่างมีสิทธิ์ทางการเมืองเท่าเทียมกัน ดังนั้นก่อนจะกระทำการใด ๆ จะต้องได้รับความยินยอมอย่างเป็นเอกฉันท์เสียก่อน แม้ว่าพระราชบัญญัติดังกล่าวจะได้รับการเห็นชอบแล้วก็ตาม แต่หากสมาชิกสภาแม้แต่เพียงผู้เดียวเชื่อว่าการกระทำดังกล่าวจะส่งผลเสียต่อเขตของตน (โดยทั่วไปแล้วหมายถึงที่ดินซึ่งสมาชิกผู้นั้นถือครอง) กระบวนการดังกล่าวก็สามารถยั้บยั้งพระราชบัญญัตินั้นได้ ดังนั้นจึงเป็นการยากที่จะลงมือกระทำการใด ๆ นอกจากนี้ ลิเบอรัม วีโต ยังเปิดโอกาสให้ทูตต่างชาติเข้าแทรกแซงเครือจักรภพอีกด้วย ผ่านทางการติดสินบนเหล่าขุนนาง อาจจะกล่าวได้ว่าเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียในช่วงปลาย (กลางคริสต์ศตวรรษที่ 18) ก่อนที่จะเกิดการแบ่งขึ้นนั้นตกอยู่ในสภาวะโกลาหล และมิใช่รัฐอธิปไตยโดยสมบรูณ์ หากแต่มีสถานะใกล้เคียงกับเมืองขึ้นมากกว่า โดยจักรพรรดิรัสเซียทรงเข้าแทรกแซงกระบวนการเลือกพระประมุขของเครือจักรภพได้ ตัวอย่างที่เห็นเด่นชัดที่สุดคือการเลือกตั้งครั้งสุดท้ายซึ่งสตาญิสวัฟ เอากุสตุส ปอญาตอฟสกี อดีตคนรักของจักรพรรดินีเยกาเจรีนาที่ 2 แห่งรัสเซียเป็นผู้ชนะการเลือกตั้ง

ใน ค.ศ. 1730 ประเทศเพื่อนบ้านของเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย (หรือในภาษาโปแลนด์เรียกรัฐของตนอย่างลำลองว่า ) อันประกอบไปด้วยปรัสเซีย ออสเตรีย และรัสเซีย ได้ร่วมกันลงนามในสนธิสัญญาลับเพื่อร่วมกันรักษาสถานะเดิม () หรือหากระบุอย่างเจาะจงก็คือเพื่อทำให้มั่นใจว่ากฎหมายต่าง ๆ ภายในเครือจักรภพจะไม่ได้รับการเปลี่ยนแปลง พันธมิตรของจักรวรรดิทั้งสามกลายมาเป็นที่รู้จักในโปแลนด์ในภายหลังในนาม "พันธมิตรแห่งพญาอินทรีดำทั้งสาม" (หรือ "สนธิสัญญาโลเวนโวลด์", Löwenwolde's Treaty) เพราะรัฐทั้งสามต่างใช้ตรานกอินทรีดำเป็นสัญลักษณ์ (ตรงกันข้ามกับโปแลนด์ซึ่งใช้ตรานกอินทรีขาว) เครือจักรภพจำต้องพึงพารัสเซียในการป้องกันตนเองจากราชอาณาจักรปรัสเซียที่เริ่มเรืองอำนาจ ซึ่งเรียกร้องดินแดนในทางตะวันตกเฉียงเหนือของเครือจักรภพ เพื่อที่จะเชื่อมดินแดนในฝั่งตะวันตกและฝั่งตะวันออกของตนเอง ข้อเรียกร้องดังกล่าวจะส่งผลให้โปแลนด์–ลิทัวเนียเหลือแนวชายฝั่งทะเลบอลติกในลัตเวียและลิทัวเนียเท่านั้น พระนางเยกาเจรีนาต้องทรงใช้การทูตเพื่อให้ออสเตรียยอมอยู่ข้างพระองค์

โปแลนด์–ลิทัวเนียได้วางตัวเป็นกลางในสงครามเจ็ดปี (ค.ศ. 1756–1763) กระนั้นเครือจักรภพก็เอนเอียงไปทางฝ่ายพันธมิตรฝรั่งเศส–ออสเตรีย–รัสเซีย และอนุญาตให้กองทัพรัสเซียใช้ดินแดนทางตะวันตกของเครือจักรภพเป็นฐานสำหรับเข้าโจมตีปรัสเซีย พระเจ้าฟรีดริชที่ 2 แห่งปรัสเซียจึงทรงตอบโต้ด้วยการมีพระราชกระแสรับสั่งให้ปลอมแปลงเงินตราของเครือจักรภพ เพื่อบ่อนทำลายเศรษฐกิจของโปแลนด์–ลิทัวเนีย พระนางเยกาเจรีนาทรงบีบให้เครือจักรภพยอมรับรัฐธรรมนูญในเหตุการณ์สภาเซย์มเรปนิน แห่ง ค.ศ. 1767 โดยดำเนินการผ่านทางขุนนางโปแลนด์ซึ่งถูกรัสเซียควบคุม และเจ้าชายนิโคไล เรปนิน เอกอัครราชทูตรัสเซียประจำกรุงวอร์ซอ ผู้เป็นที่มาของชื่อสภาและยังเป็นผู้บงการสภาชุดดังกล่าว (อีกทั้งยังเป็นผู้ออกคำสั่งให้เข้าจับกุมและเนรเทศผู้ไม่เห็นด้วยกับนโยบายของเขาไปยังคาลูกา รวมไปถึงบิชอปยูแซฟ อันด์แชย์ ซาลุสสกี้ และคนอื่น ๆ) รัฐธรรมนูญใหม่นี้ยกเลิกการปฏิรูปทั้งหมดที่พระเจ้าสตาญิสวัฟที่ 2 ทรงประกาศใช้ใน ค.ศ. 1764  และกฎหมายที่มีช่องโหวต่าง ๆ อันจะส่งผลเสียต่อเครือจักรภพที่ได้รับการผ่านในรอบ 150 ปีก่อน ได้รับการรับรองว่าเป็นข้อกฎหมายที่ไม่อาจแก้ไขได้ในรัฐธรรมนูญฉบับใหม่นี้ (เรียกกันว่า ข้อกฎหมายหลัก, Cardinal Laws) เรปนินยังเรียกร้องให้รัสเซียสามารถเข้าปกป้องสิทธิของไพร่ในที่ดินส่วนตัวของขุนนางโปแลนด์และลิทัวเนีย เสรีภาพทางศาสนาและการเมืองให้ชาวโปรเตสแตนต์ อีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์ และคาทอลิกตะวันออก รวมถึงสิทธิที่จะดำรงตำแหน่งของรัฐทุกตำแหน่ง รวมไปถึงตำแหน่งทางราชวงศ์ ซึ่งจะทำให้เชื้อพระวงศ์รัสเซียสามารถขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์ถัดไปได้ สภาเซย์มเห็นชอบกับข้อเรียกร้องดังกล่าว ส่งผลให้เกิดการโต้ตอบจากคริสตชนโรมันคาทอลิกบางกลุ่มของโปแลนด์ เช่นเดียวกับความไม่พึงพอใจอย่างรุนแรงที่รัสเซียเข้าแทรกแซงกิจการภายในของเครือจักรภพ รวมไปถึงการเนรเทศเหล่าบิชอปนิกายโรมันคาทอลิกระดับสูงไปยังรัสเซีย ซึ่งเป็นสมาชิกของวุฒิสภาโปแลนด์ นำไปสู่สงครามสมาพันธ์บาร์ ระหว่าง ค.ศ. 1768–1777 สมาพันธ์ก่อตั้งขึ้นในเมืองบาร์ โดยชาวโปแลนด์ซึ่งพยายามจะขับไล่กองกำลังรัสเซียออกจากเครือจักรภพ กองกำลังฝ่ายโปแลนด์ที่กระจัดกระจายและระเบียบวินัยย่ำแย่ไม่อาจต้านกองทัพรัสเซียได้ และประสบกับความพ่ายแพ้ครั้งใหญ่ ความวุ่นวายมาเพิ่มขึ้นอีกเมื่อไพร่และพวกคอสแซคยูเครนก่อกบฎขึ้นในทางตะวันออก (เรียกว่าคอลลิยูสเซนา [ ]) ซึ่งเริ่มขึ้นใน ค.ศ. 1768 และส่งผลให้มีการสังหารหมู่ขุนนางโปแลนด์ () ชาวยิว ผู้ถือนิกายคาทอลิกตะวันออก ชนกลุ่มน้อย และนักบวชนิกายโรมันคาทอลิก ก่อนที่จะถูกปราบปรามโดยรัสเซียและทหารโปแลนด์ฝ่ายรัฐบาล การลุกฮือครั้งนี้ทำให้เครือจักรภพถูกจักรวรรดิออตโตมันเข้าแทรกแซง โดยมีฝรั่งเศสและออสเตรียที่นับถือนิกายโรมันคาทอลิกให้การสนับสนุน ฝ่ายสมาพันธ์บาร์และฝรั่งเศสเสนอยกโพโดเลีย และวอยยาเนีย รวมไปถึงการนำเครือจักรภพเข้าเป็นรัฐในอารักขา เพื่อแลกกับการสนับสนุนด้านอาวุธจากจักรวรรดิออตโตมัน

ใน ค.ศ. 1769 ราชาธิปไตยฮาพส์บวร์คได้ทำการผนวกดินแดนสปีช ซึ่งเป็นดินแดนขนาดเล็ก และใน ค.ศ. 1770 ก็ได้ผนวกโนวี ซัลซค์ และโนวี ทาร์กเพิ่ม ดินแดนเหล่านี้มีความสำคัญเพราะเป็นพื้นที่ที่มีการเผซิญหน้า (Contention) ระหว่างโปแลนด์และฮังการี ซึ่งเป็นหนึ่งในดินแดนภายใต้การปกครองของราชวงศ์ฮาพส์บวร์ค อย่างไรก็ตาม ฝ่ายจักรวรรดิออตโตมัน สมาพันธ์บาร์และทหารอาสาชาวฝรั่งเศสและชาติยุโรปอื่น ๆ ก็พ่ายแพ้ต่อกองกำลังรัสเซียและฝ่ายรัฐบาลโปแลนด์โดยมีบริเตนใหญ่ให้ความช่วยเหลือ ในขณะที่รัสเซียกำลังขยับขยายเข้าไปในไครเมียและเหล่าราชรัฐในแถบแม่น้ำดานูบ (ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ราชวงศ์ฮาพส์บวร์คหมายตาไว้มาเป็นระยะเวลานาน) พระเจ้าฟรีดริชที่ 2 แห่งปรัสเซียและจักรพรรดินีมาเรีย เทเรซา ทรงเป็นกังวลว่าการที่จักรวรรดิออตโตมันพ่ายแพ้จะส่งผลเสียต่อสมดุลอำนาจในยุโรปตะวันออกอย่างรุนแรง พระเจ้าฟรีดริชจึงทรงริเริ่มแผนเตรียมการแบ่งโปแลนด์ เพื่อช่วยทำให้ดุลอำนาจในยุโรปตะวันออกกลับมาสมดุลอีกครั้ง

การแบ่งโปแลนด์ครั้งที่หนึ่ง 

ในเดือนกันยายน ค.ศ. 1772 ข้อตกลงเรื่องการแบ่งโปแลนด์ก็ได้รับการลงนามในกรุงเวียนนา เมื่อถึงต้นเดือนสิงหาคม ทหารรัสเซีย ปรัสเซีย และออสเตรียก็เข้ายึดครองพื้นที่ต่าง ๆ ตามที่ตกลงกันระหว่างประเทศทั้งสาม กระนั้น ก็มีการสู้รบและการปิดล้อมเกิดขึ้นหลายครั้งเนื่องจากทหารของฝ่ายสมาพันธ์และเหล่าอาสาสมัครฝรั่งเศสไม่ยอมจำนน (โดยเฉพาะในเทเนียซ์ ตแชนสตอคอวาและกรากุฟ)
มีการออกคำแถลงการณ์ยึดครองในวันที่ 5 สิงหาคม ค.ศ. 1772 สร้างความประหลาดใจให้แก่ประชากรของเครือจักรภพที่กำลังเหนื่อยล้าจากการปราบปรามสมาพันธ์บาร์ เกินกว่าจะทำการต่อต้านการยึดครองได้อย่างมีประสิทธิภาพ
จากนั้นสันธิสัญญาว่าด้วยการแบ่งโปแลนด์จึงได้รับการให้สัตยาบัน (Ratified) โดยประเทศผู้ลงนามในวันที่ 22 กันยายน ค.ศ. 1772 ทำให้พระเจ้าฟรีดริชที่ 2 ทรงยินดีในความสำเร็จของพระองค์เอง ปรัสเซียได้ผนวกพื้นที่ส่วนมากของปรัสเซียหลวง (ยกเว้นเมืองดันท์ซิช) อันเป็นดินแดนของผู้พูดภาษาเยอรมัน ที่คั่นกลางระหว่างราชอาณาจักรปรัสเซียและแคว้นชายแดนบรันเดินบวร์ค ซึ่งอยู่ภายใต้การปกครองของราชวงศ์โฮเอินท์ซ็อลเลิร์นทั้งคู่ ปรัสเซียยังได้ผนวกดินแดนเอลม์ลันด์ (Ermland; ภาษาโปแลนด์เรียกว่าวาร์เมีย [Warmia]) พื้นที่ทางเหนือของภูมิภาควีแยลกอปอลสกา ตามแนวแม่น้ำโนเตซ (เขตเน็ตเซ) และพื้นที่ส่วนหนึ่งของภูมิภาคกูยาวือ (แต่ไม่รวมเมืองทอรูน)  ในด้านของออสเตรียนั้น แม้จักรพรรดินีมาเรีย เทเรซาจะทรงวิพากษ์วิจารณ์การแบ่งโปแลนด์อยู่บ้าง แต่รัฐบรุษเว็นท์เซิล อันโทน เจ้าชายแห่งเคานีท-ไรยแบร์ค ก็มีความภาคภูมิใจที่ออสเตรียได้ส่วนแบ่งเป็นจำนวนมาก อันได้แก่เหมืองเกลืออันอุดมสมบรูณ์ของเมืองบ็อกเนียและเวียลิกซ์กา ออสเตรียยังได้เมืองซาทอร์และเอาช์วิทซ์ (ออชฟีแยญชิม) ส่วนหนึ่งของภูมิภาคมาวอปอลสกา อันประกอบด้วยส่วนหนึ่งของเทศมณฑล (Counties) กรากุฟกับซันโดเมียซ์ อีกทั้งยังได้ภูมิภาคกาลิเซียทั้งภูมิภาค และได้พื้นที่ของเมืองกรากุฟอีกเล็กน้อยด้วย จักรพรรดินีเยกาเจรีนาที่ 2 แห่งรัสเซีย ก็ทรงพึงพอพระทัยเช่นกัน แม้จะทรงเสียกาลิเซียให้แก่ออสเตรียก็ตาม ด้วย "เอกสารทางการทูต" (Diplomatic document) ฉบับนี้ รัสเซียจึงได้เข้าครองส่วนหนึ่งของภูมิภาคลิโวเนีย ที่ยังคงอยู่ภายใต้การปกครองของเครือจักรภพ และเบลารุสตะวันออก อันประกอบด้วยเทศมณฑลวีเชปสก์ โปลัตสก์ และมชชิสเลา

การแบ่งครั้งนี้ทำให้เครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียเสียดินแดนร้อยละ 30 และประชากรครึ่งหนึ่ง (คิดเป็นจำนวน 4 ล้านคน) ของตน ซึ่งโดยส่วนมากแล้วเป็นประชากรที่ไม่มีเชื้อสายโปแลนด์ การที่ปรัสเซียยึดพื้นที่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของโปแลนด์ ทำให้ปรัสเซียสามารถเข้าควบคุมการค้าขายกับต่างประเทศของเครือจักรภพได้ร้อยละ 80 จากทั้งหมด อีกทั้งยังตั้งภาษีศุลกากรไว้สูงมาก จึงเท่ากับว่าปรัสเซียเป็นผู้เร่งให้เกิดการล่มสลายของเครือจักรภพ

หลังจากที่ได้เข้ายึดครองดินแดนส่วนต่าง ๆ ตามที่ตกลงกันไว้ มหาอำนาจผู้กระทำการแบ่งทั้งสามได้เรียกร้องให้พระเจ้าสตาญิสวัฟที่ 2 และสภาเซย์มรับรองการกระทำของพวกเขา เมื่อเห็นแล้วว่าไม่มีความช่วยเหลือใด ๆ จะมาถึงในระยะเวลาอันใกล้นี้ กอปรกับการที่กองทัพของชาติทั้งสามเข้ายึดครองกรุงวอร์ซอเพื่อบีบบังคับให้มีการเรียกประชุมสภาด้วยกำลัง เครือจักรภพไม่มีทางเลือกอื่นใดอีกนอกจากการยินยอมตอบสนองต่อข้อเรียกร้องของพวกเขาแต่โดยดี รัฐสภาชุดที่ได้ชื่อว่าสภาเซย์มแบ่งดินแดน (Partition Sejm) ที่สมาชิกฝ่ายค้านถูกกองทัพรัสเซียข่มขู่ จึงลงนามในสนธิสัญญาส่งมอบดินแดนในวันที่ 18 กันยายน ค.ศ. 1773 และสละการอ้างสิทธิ์ของเครือจักรภพในดินแดนที่ถูกยึดครองไปพร้อมกันด้วย

การแบ่งโปแลนด์ครั้งที่สอง 

เมือถึง ค.ศ. 1790 เครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียก็อ่อนแอลงอย่างมาก จนถึงขั้นที่ต้องจำยอมเข้าเป็นพันธมิตรกับปรัสเซียผู้เป็นศัตรู กติกาสัญญาโปแลนด์–ปรัสเซีย ค.ศ. 1790 จึงได้รับการลงนาม เงื่อนไขของกติกาสัญญานี้เป็นหนึ่งในสาเหตุที่นำไปสู่การแบ่งโปแลนด์–ลิทัวเนียในอีกสองครั้งถัดมา

รัฐธรรมนูญเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1791 ได้ให้สิทธิทางการเมืองแก่ชนชั้นกระฎุมพี อีกทั้งยังได้ทำการแยกอำนาจของรัฐบาลออกเป็นสามฝ่าย และแก้ไขผลเสียที่ได้รับมาจากเหตุการณ์สภาเซย์มเรปนิน การปฏิรูปเหล่านี้กระตุ้นให้ประเทศเพื่อนบ้านเริ่มทำการเคลื่อนไหวในเชิงก้าวร้าว โดยอ้างว่าโปแลนด์ได้ตกเป็นเหยื่อของลัทธิฌากอแบ็ง (Jacobinism) ลัทธิทางการเมืองหัวรุนแรงที่ได้กำลังได้รับความนิยมอย่างสูงในฝรั่งเศส ณ ขณะนั้น กองกำลังรัสเซียจึงเข้ารุกรานเครือจักรภพใน ค.ศ. 1792

ในสงครามป้องกันรัฐธรรมนูญ ฝ่ายสมาพันธ์ทาร์กอวิตสกาของเหล่าผู้มีอิทธิพล (Magnate) ชาวโปแลนด์ผู้มีแนวคิดอนุรักษนิยมและนิยมรัสเซีย ต่อสู้กับกองกำลังของชาวโปแลนด์ที่สนับสนุนรัฐธรรมนูญ โดยฝ่ายทาร์กอวิตสกาเชื่อว่ารัสเซียจะช่วยพวกตนในการนำหลักเสรีภาพทองคำกลับคืนมา ฝ่ายสนับสนุนรัฐธรรมนูญโปแลนด์ที่ถูกทอดทิ้งโดยปรัสเซียผู้เป็นพันธมิตร และต้องเผชิญหน้ากับกองกำลังของฝ่ายทาร์กอวิตสกาและกองทัพรัสเซียแต่เพียงผู้เดียวจึงประสบกับความพ่ายแพ้ ปรัสเซียได้ลงนามในสนธิสัญญากับรัสเซีย อันมีเนื้อหาว่าปรัสเซียเห็นควรด้วยในการเพิกถอนการปฏิรูปของโปแลนด์ และประเทศทั้งสองจะได้ดินแดนส่วนหนึ่งของเครือจักรภพ ใน ค.ศ. 1793 ผู้แทนในสภาเซย์มกรอดนอ รัฐสภาชุดสุดท้ายของเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย ยอมรับข้อเรียกร้องด้านดินแดนของรัสเซีย โดยที่กองทัพรัสเซียได้ทำการล้อมเมืองกรอดนอซึ่งเป็นสถานที่ประชุมอยู่ ในการแบ่งโปแลนด์ครั้งที่สองนี้ รัสเซียและปรัสเซียได้ผนวกดินแดนจำนวนมาก จนทำให้เหลือเพียงหนึ่งในสามของประชากรจากปี 1772 เท่านั้นที่ยังคงอยู่ในดินแดนโปแลนด์ ปรัสเซียตั้งชื่อดินแดนใหม่ที่ได้มานี้ว่าจังหวัดปรัสเซียใต้ โดยมีโพเซ็น (และภายหลังย้ายไปวอร์ซอ) เป็นเมืองหลักของจังหวัดใหม่นี้

ฝ่ายสมาพันธ์ทาร์กอวิตสกา ผู้ไม่ได้คาดว่าจะมีการแบ่งเกิดขึ้นอีกครั้ง และพระเจ้าสตาญิสวัฟที่ 2 เอากุสตุส ผู้ทรงเข้าร่วมกับพวกเขาในช่วงท้ายสงคราม ต่างสูญเสียการสนับสนุนและเกียรติภูมิ (Prestige) ของตนเองเป็นอย่างมาก ในทางตรงกันข้าม ฝ่ายปฏิรูปกลับยิ่งได้รับการสนับสนุนเพิ่มขึ้น และนำไปสู่การลุกฮือกอชชุชกอใน ค.ศ. 1794

การแบ่งโปแลนด์ครั้งที่สาม 

กองกำลังผู้ก่อการกำเริบของกอชชุชกอได้รับชัยชนะบ้างในช่วงแรก แต่ในท้ายที่สุดแล้วพวกเขาก็พ่ายแพ้ต่อจักรวรรดิรัสเซียผู้มีกองกำลังมากกว่า เมื่อเห็นว่าว่าความไม่สงบเพิ่มขึ้นในดินแดนที่เหลืออยู่ของเครือจักรภพ ชาติมหาอำนาจผู้กระทำการแบ่งจึงตัดสินใจแก้ปัญหาด้วยการขจัดรัฐเอกราชโปแลนด์ออกไปจากแผนที่ ในวันที่ 24 ตุลาคม ค.ศ. 1795 ผู้แทนของชาติทั้งสามได้ลงนามในสนธิสัญญาแบ่งดินแดนที่เหลืออยู่ของเครือจักรภพระหว่างชาติของตน อะเลคซันดร์ เบซบรอดโค หนึ่งในผู้วางแนวทางนโยบายการต่างประเทศคนสำคัญของรัสเซีย เป็นผู้ถวายคำแนะนำให้กับจักรพรรดินีเยกาเจรีนาที่ 2 ในเรื่องการแบ่งโปแลนด์ครั้งที่สองและครั้งที่สาม

จากการแบ่งครั้งนี้ รัสเซียได้พื้นที่  ประขากร 1.2 ล้านคน และเมืองวิลนีอัส ปรัสเซียได้พื้นที่  (ต่อมาได้รับการจัดตั้งเป็นจังหวัดปรัสเซียตะวันออกใหม่และจังหวัดไซลีเซียใหม่) ประชากรจำนวน 1 ล้านคน พร้อมเมืองวอร์ซอ ส่วนออสเตรียได้พื้นที่  พร้อมประชากร 1.2 ล้านคน และเมืองลูบลินกับกรากุฟ

บทสรุป 
ในด้านประชากร โปแลนด์เสียประชากรของตนไปสี่ถึงห้าล้านคนจากการแบ่งครั้งที่หนึ่ง (ประมาณหนึ่งในสามจากประชากร 14 ล้านคนก่อนเกิดการแบ่ง)  หลังจากการแบ่งครั้งที่สอง โปแลนด์เหลือประชากรในการปกครองของตนประมาณ 4 ล้านคนเท่านั้น เท่ากับว่าโปแลนด์–ลิทัวเนียเสียอีกหนึ่งส่วนสามของจำนวนประชากรก่อนเกิดการแบ่ง หรือครึ่งหนึ่งของประชากรที่เหลือจากการแบ่งโปแลนด์ครั้งที่หนึ่ง การแบ่งครั้งที่สามทำให้ปรัสเซียได้ส่วนแบ่งประชากรประมาณร้อยละ 23 จากจำนวนประชากรทั้งหมดของเครือจักรภพ ในขณะที่ออสเตรียได้ส่วนแบ่งร้อยละ 32 และรัสเซียได้ส่วนแบ่งร้อยละ 45

(เปียตรอ วันดิซ เสนอการประมาณการอัตตราร้อยละของดินแดนทั้งหมดที่ถูกผนวกที่แตกต่างออกไปจากตารางด้านบนเล็กน้อย โดยส่วนแบ่งของออสเตรียเป็นร้อยละ 18 ปรัสเซียร้อยละ 20 และรัสเซียร้อยละ 62) 

ระหว่างสงครามนโปเลียน และช่วงเวลาที่ตามมาหลังสงครามสิ้นสุด พรมแดนของชาติผู้กระทำการแบ่งมีการเปลี่ยนแปลงอยู่หลายครั้ง ทำให้อัตราร้อยละในตารางด้านบนมีการเปลี่ยนแปลง ท้ายที่สุดแล้ว รัสเซียกลายเป็นผู้ถือครองดินแดนของอดีตเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียเอาไว้มากที่สุด โดยปรัสเซียและออสเตรียยอมสละดินแดนบางส่วนในส่วนแบ่งของตนให้ หลังจากการประชุมใหญ่แห่งเวียนนา รัสเซียได้ถือครองดินแดนร้อยละ 82 ของโปแลนด์ เมื่อเทียบจากพรมแดนของเครือจักรภพก่อน ค.ศ. 1772 (นับรวมพื้นที่ของคองเกรสโปแลนด์ ซึ่งเป็นรัฐหุ่นเชิดเข้าไปด้วย) ออสเตรียถือครองร้อยละ 11 และปรัสเซียร้อยละ 7

ผลที่ตามมา 

พระเจ้าสตาญิสวัฟที่ 2 เอากุสตุส ผู้อยู่ภายใต้การอารักขาจากกองทัพรัสเซีย เสด็จไปยังกรอดนอ ที่ซึ่งพระองค์กระทำการสละราชสมบัติในฐานะพระมหากษัตริย์แห่งเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย เมื่อวันที่ 25 พฤศจิกายน ค.ศ. 1795 หลังจากนั้นพระองค์จึงเสด็จไปยังเซนต์ปีเตอส์เบิร์ก เมืองหลวงของจักรวรรดิรัสเซีย สถานที่ที่พระองค์จะประทับอยู่ตลอดพระชนม์ชีพที่เหลือ การกระทำนี้เป็นไปเพื่อช่วยยืนยันว่ารัสเซียจะถูกมองในฐานะชาติผู้มีความสำคัญที่สุดในบรรดาผู้กระทำการแบ่ง

ด้วยผลกระทบจากการแบ่ง ชาวโปแลนด์จึงถูกบีบให้พยายามเสาะหาช่องทางการเปลี่ยนแปลงสถานะเดิม (Status quo) ของทวีปยุโรป กวี นักการเมือง ขุนนาง นักเขียน และศิลปินชาวโปแลนด์หลายคนต่างถูกบีบให้ย้ายถิ่นฐาน (เป็นที่มาของศัพท์ "การอพยพครั้งใหญ่") ซึ่งกลายมาเป็นนักปฏิวัติในคริสต์ศตวรรษที่ 19 อีกทั้งยังทำให้ความปรารถนาในเสรีภาพกลายมาเป็นนิยามหนึ่งของแนวคิดจินตนิยมโปแลนด์ (Polish romanticism)  นักปฏิวัติชาวโปแลนด์ได้เข้าร่วมการก่อการกำเริบในปรัสเซีย ออสเตรีย และรัสเซียอยู่หลายครั้ง กองทหารโปแลนด์ (Polish Legions) ต่อสู้เคียงข้างจักรพรรดินโปเลียน ชาวโปแลนด์ยังมีส่วนร่วมในกระแสการปฏิวัติ ค.ศ. 1848 (โดยเฉพาะการปฏิวัติในฮังการี)  อย่างกว้างขวาง ภายใต้คำขวัญ เพื่อเสรีภาพของเราและของท่าน

รัฐโปแลนด์จะถูกรื้อฟื้นขึ้นมาอีกครั้ง โดยมีอาณาเขตที่เล็กลงกว่าเดิม เมื่อจักรพรรดินโปเลียนทรงสถาปนาดัชชีวอร์ซอใน ค.ศ. 1807 หลังจากพระองค์ประสบกับความพ่ายแพ้ และการบังคับใช้สนธิสัญญาการประชุมใหญ่แห่งเวียนนาใน ค.ศ. 1815 ราชอาณาจักรคองเกรสโปแลนด์ที่ถูกรัสเซียครอบงำจึงเข้ามาแทนที่ หลังเสร็จสิ้นการประชุมใหญ่แห่งเวียนนาแล้ว รัสเซียจึงได้ส่วนแบ่งในดินแดนโปแลนด์มากกว่าเดิม (รวมไปถึงเมืองวอร์ซอ) และหลังจากปราบปราม การก่อการกำเริบใน ค.ศ. 1831 สิทธิ์ปกครองตนเองของราชอาณาจักรคองเกรสถูกเพิกถอน และชาวโปแลนด์ต้องเผชิญกับการถูกยึดทรัพย์ การเนรเทศ (Deportation) การถูกบังคับให้รับราชการทหาร และการสั่งปิดมหาวิทยาลัย หลังจาก การก่อการกำเริบใน ค.ศ. 1863 นโยบายแผลงเป็นรัสเซีย (Russification) ถูกนำมาบังคับใช้ในโรงเรียนระดับมัธยมศึกษาของชาวโปแลนด์ ทำให้อัตราการรู้หนังสือลดลงอย่างมาก ในดินแดนโปแลนด์ที่เป็นส่วนแบ่งของออสเตรีย ซึ่งกลายมาเป็นดินแดนชื่อว่ากาลิเซีย ชาวโปแลนด์มีอิสระเสรีกว่า และได้รับอนุญาตให้มีผู้แทนในรัฐสภาและสามารถก่อตั้งมหาวิทยาลัยของตนเองได้ กรากุฟและเล็มแบร์ค (ลวุฟ/ลวิว) กลายมาเป็นศูนย์กลางของการศึกษาและวัฒนธรรมโปแลนด์ ในขณะเดียวกัน ปรัสเซียใช้นโยบายแผลงเป็นเยอรมัน กับระบบการศึกษาทุกระดับชั้นของชาวโปแลนด์ที่อยู่ภายใต้การปกครอง และไม่ได้มีความเคารพต่อวัฒนธรรมและขนบธรรมเนียมของโปแลนด์มากไปกว่าจักรวรรดิรัสเซียเลย ใน ค.ศ. 1916 ราชอาณาจักรโปแลนด์ รัฐบริวารของจักรวรรดิเยอรมันและจักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการี ได้รับการจัดตั้งขึ้นโดยฝ่ายมหาอำนาจกลางในสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง ภายหลังการการยอมแพ้ของฝ่ายมหาอำนาจกลางต่อฝ่ายสัมพันธมิตรตะวันตก ความโกลาหลจากการปฏิวัติรัสเซียและสนธิสัญญาแวร์ซาย โปแลนด์จึงสามารถกลับมามีเอกราชอย่างเต็มตัวอีกครั้งหลังผ่านไปกว่า 123 ปี

การแบ่งโปแลนด์ครั้งที่สี่ 

ศัพทฺ์ "การแบ่งโปแลนด์ครั้งที่สี่" อาจหมายถึงการแบ่งดินแดนโปแลนด์ครั้งถัด ๆ มา รวมไปถึง:
 การแบ่งดัชชีวอร์ซอ ณ การประชุมใหญ่แห่งเวียนนา หลังการสิ้นสุดของสมัยนโปเลียน ใน ค.ศ. 1815
 การควบรวม "ราชอาณาจักรคองเกรส" เข้ากับรัสเซียใน ค.ศ. 1832 เสรีนครกรากุฟ เข้ากับออสเตรียใน ค.ศ. 1846 และการควบรวมแกรนด์ดัชชีโพเซ็นเข้ากับปรัสเซียใน ค.ศ. 1848
 การแบ่งโปแลนด์ใน ค.ศ. 1939 ระหว่างนาซีเยอรมนีและสหภาพโซเวียต ตามกติกาสัญญาโมโลตอฟ–ริบเบินทร็อพ
หากให้ยอมรับเหตุการณ์มากกว่าหนึ่งเหตุการณ์ด้านบนนี้เป็นการแบ่งโปแลนด์ อาจจะสามารถนับจำนวนครั้งการแบ่งได้ถึงห้า หก หรือเจ็ดครั้ง แต่การใช้ศัพท์เหล่านี้ก็ไม่สามารถพบเห็นได้บ่อยนัก (ตัวอย่างเช่น ในหนังสือ ก็อดส์เพลย์กราวด์ ของนอร์แมน เดวียส์ กล่าวถึงการสถาปนาดัชชีวอร์ซอใน ค.ศ. 1807 ว่าเป็นการแบ่งโปแลนด์ครั้งที่สี่ การประชุมใหญ่แห่งเวียนนาใน ค.ศ. 1815 เป็นการแบ่งครั้งที่ห้า การลงนามในสนธิสัญญาเบรสท์-ลีตอฟสก์ เมื่อ ค.ศ. 1918 เป็นการแบ่งครั้งที่หก การแบ่งโปแลนด์ระหว่างนาซีเยอรมนีและสหภาพโซเวียตใน ค.ศ. 1939 เป็นการแบ่งครั้งที่เจ็ด) 

ศัพท์ "การแบ่งโปแลนด์ครั้งที่สี่" ยังถูกใช้ในคริสต์ศตววรรษที่ 19 และ 20 เพื่อกล่าวถึงชุมชนผู้พลัดถิ่น ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องอย่างมากในความพยายามกอบกู้เอกราชโปแลนด์ บางครั้ง คนกลุ่มนี้ถูกเรียกว่าโพโลเนีย ชุมชนนอกประเทศเหล่านี้มักจะทำหน้าที่ช่วยสนับสนุนทางด้านการเงินหรือการทหารให้กับความพยายามฟื้นฟูรัฐชาติโปแลนด์ การเมืองภายในชุมชนผู้พลัดถิ่นได้รับผลกระทบอย่างมากจากความเป็นไปในและรอบ ๆ แผ่นดินเกิด และการเมืองในแผ่นดินโปแลนด์ก็ได้รับผลกระทบจากชุมชนผู้พลัดถิ่นเช่นกัน เหตุการณ์เช่นนี้ดำเนินไปเป็นเป็นเวลาหลายทศวรรษ

ในทางประวัติศาสตร์นิพนธ์ 
การค้นคว้าเมื่อไม่นานมานี้อ้างว่าการแบ่งโปแลนด์เกิดขึ้นในขณะที่เริ่มมีสิ่งบ่งชี้ว่าเครือจักรภพกำลังเริ่มฟื้นตัวเองอย่างช้า ๆ และมองว่าการแบ่งสองครั้งหลังเป็นสิ่งที่ช่วยส่งเสริมการปฏิรูปในเครือจักรภพ อีกทั้งยังเป็นการสื่อว่าประเทศเพื่อนบ้านมองว่าเครือจักรภพอาจกลายเป็นภัยคุกคามต่อพวกตนในภายหลัง

ดังเช่นที่นักประวัติศาสตร์นอร์แมน เดวียส์ได้กล่าวไว้ว่า เป็นเพราะหลักสมดุลแห่งอำนาจ ถูกถือปฏิบัติอยู่ในขณะนั้น ผู้สังเกตการณ์ที่อยู่รวมสมัยกับการแบ่งจึงยอมรับ "คำแก้ต่างอันทรงภูมิธรรม" ของรัฐผู้กระทำการแบ่ง นักประวัติศาสตร์สมัยคริสต์ศตวรรษที่ 19 จากเหล่าประเทศที่กระทำการแบ่งโปแลนด์ เช่น เซียร์เกย์ โซโลยอฟ นักวิชาการชาวรัสเซีย และกลุ่มนักวิชาการในคริสต์ศตวรรษที่ 20 ซึ่งได้รับอิทธิพลทางความคิดจากเขา ได้แย้งว่าการแบ่งโปแลนด์เป็นการกระทำที่มีเหตุผล อันเนื่องมาจากการที่เครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย ได้เสื่อมโทรมลงจนทำให้ถูกแบ่งนั้น เป็นเพราะหลักการที่ไม่ก่อให้เกิดประโยชน์ของ  ทำให้การตัดสินใจเกี่ยวกับเรื่องที่ต้องการความเด็ดขาด เช่น การปฏิรูปทางสังคมเป็นวงกว้าง แทบเป็นไปไม่ได้เลย โซโลยอฟยังเน้นย้ำอย่างเจาะจงถึงความแตกต่างในด้านวัฒนธรรม ภาษา และศาสนา ระหว่างชนชั้นสูงและชนชั้นล่างของสังคมในพื้นที่ทางตะวันออกของเครือจักรภพ ที่ซึ่งเกษตรกรชาวเบลารุสและชาวยูเครนผู้เป็นทาสติดที่ดิน นับถือนิกายออทอดอกซ์ นักเขียนชาวรัสเซียหลายรายมักเน้นย้าถึงความเกี่ยวโยงกันทางประวัติศาสตร์ของเบลารุส ยูเครน และรัสเซีย ในฐานะที่ต่างก็เคยเป็นส่วนหนึ่งของจักรวรรดิรุสเคียฟ อาณาจักรรัสเซียโบราณในสมัยกลางที่ปกครองโดยราชวงศ์รูลิค ดังเช่นที่เห็นได้จากข้อเขียนของนีโคไล คารามซิน ที่ว่า: "ให้พวกต่างชาติประณามการแบ่งโปแลนด์ไปเถิด: เราเพียงแค่นำสิ่งที่เป็นของของเราคืนมา" นักประวัติศาสตร์ชาวรัสเซียมักเน้นว่ารัสเซียทำการผนวกเฉพาะพื้นที่ที่มีชาวยูเครนและเบโลรัสเซีย (เบลารุส) ซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธ์สลาฟตะวันออกอาศัยอยู่เป็นหลักเท่านั้น แม้ชาวรูทีเนีย (ชื่อที่ชาวต่างชาติใช้เรียกกลุ่มชาติพันธ์สลาฟตะวันออก) จะไม่ได้มีความยินดีที่พวกตนได้ตกอยู่ภายใต้การปกครองของรัสเซีย มากไปกว่าเมื่อครั้งที่อยู่ภายใต้การปกครองของโปแลนด์เลย คำอ้างดังกล่าวยังละเลยการผนวกพี้นที่ที่มีชาวโปแลนด์และลิทัวเนียอาศัยอยู่เป็นหลักในการแบ่งโปแลนด์ครั้งหลังด้วย อีกเหตุผลหนึ่งสำหรับแบ่งโปแลนด์ได้รับการเสนอขึ้นมาโดยเหล่านักเขียนชาวรัสเซียในยุคเรืองปัญญา เช่น กาวิลลา เดอชาวิน เดนิส ฟอนวิซิน และอะเลคซันดร์ พุชกิน นักเขียนเหล่านี้ต่างเน้นย้ำถึงความเสื่อมโทรมของรัฐคาทอลิกโปแลนด์ และมีความจำเป็นที่จะต้องถูก "ทำให้ศิวิไลซ์" โดยบรรดาประเทศเพื่อนบ้าน

กระนั้น บุคคลในคริสต์ศตวรรษที่ 19 แสดงความกังขาต่อการแบ่งมากกว่า ยกตัวอย่างเช่น เซอร์โรเบิร์ต พิลลิมอร์ นักกฎหมายชาวบริติช ให้ความเห็นว่าการแบ่งโปแลนด์เป็นการละเมิดกฎหมายระหว่างประเทศ ไฮน์ริช เบิร์นฮาร์ท โอปเปนเฮ็ล์ม นักกฎหมายชาวเยอรมัน ก็มีมุมมองที่คล้ายกัน นักประวัติศาสตร์ในยุคก่อนหน้านั้นที่ทำการแย้งเหตุผลดังกล่าวของการแบ่งโปแลนด์ยังรวมไปถึง ฌูล มีเชอเล นักประวัติศาสตร์ชาวฝรั่งเศส ทอมัส บาบิงตัน แม็คอูเลย์ นักประวัติศาสตร์และนักการเมืองชาวบริติช และ เอ็ดมันด์ เบิร์ก ผู้วิพากษวิจารณ์ความผิดทำนองคลองธรรม (Immorality) ของการแบ่ง

นักวิชาการหลายคนให้ความสนใจเกี่ยวกับแรงจูงใจทางเศรษกิจของชาติผู้ทำการแบ่ง แยซือ คซาจิวสกี (Jerzy Czajewski) เขียนไว้ว่า ชาวรัสเซียในแถบชนบทได้ทำการหลบหนีมายังเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 18 และเป็นจำนวนมากพอจนกลายเป็นปัญหาสำคัญสำหรับรัฐบาลรัสเซีย และส่งผลต่อการตัดสินใจแบ่งเครือจักรภพด้วย การแบ่งโปแลนด์ช่วยยุติปัญหานี้ลง กองทัพรัสเซียทำการรุกล้ำเข้ามาในพื้นที่ของเครือจักรภพ เหตุผลอย่างเป็นทางการคือเพื่อจับกุมผู้หลบหนี แต่ในความเป็นจริงแล้วกลับลักพาตัวประชากรท้องถิ่นหลายรายกลับไปด้วย ฮาโจ โฮลบอร์น ตั้งข้อสังเกตว่าปรัสเซียหมายจะเข้าควบคุมการค้าธัญพีชในแถบบอลติกที่ได้กำไรมาก ผ่านทางเมืองดันท์ซิช (กดัญสก์) 

นักวิชาการบางรายใช้ศัพท์ 'ภาค' (Sector) เพื่อกล่าวถึงพื้นที่ที่ประกอบไปด้วยมรดกวัฒนธรรมและเหตุการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์ของโปแลนด์ (ไม่ใช่โปแลนด์-ลิทัวเนีย) ซึ่งสามารถอาจสืบย้อนไปไกลได้ถึงช่วงแรก ๆ ของรัฐชาติโปแลนด์

ปฏิกิริยาจากรัฐอื่น 
จักรวรรดิออตโตมัน เป็นหนึ่งในสองรัฐที่ปฏิเสธที่จะยอมรับการแบ่งโปแลนด์ (อีกรัฐหนึ่งคือจักรวรรดิเปอร์เชีย)  และสงวนที่ในพิธีต้อนรับคณะทูตานุทูตไว้เพื่อรอการมาถึงของเอกอัครราชทูตจากเลคิสถาน (โปแลนด์)

"" เพลงชาติของประเทศอิตาลี มีการกล่าวถึงการแบ่งโปแลนด์ด้วย

ใน เดอะเฟเดอราลลิสต์เปเปอร์ส การแบ่งโปแลนด์ (ซึ่งกำลังดำเนินอยู่ในขณะนั้น) เป็นหัวข้อสำคัญที่ถูกนำมาอภิปราย โดยมีการอ้างถึงโครงสร้างของรัฐบาลโปแลนด์ และการที่มันถูกเข้าแทรกแซงโดยอิทธิพลของต่างชาติในข้อเขียนหลายฉบับ (เช่น เฟเดอราลลิสต์ หมายเลข 14 เฟเดอราลลิสต์ หมายเลข 19 เฟเดอราลลิสต์ หมายเลข 22 และเฟเดอราลลิสต์ หมายเลข 39 เป็นต้น) เพื่อเป็นอุทาหรณ์ให้แก่เหล่าผู้ร่างรัฐธรรมนูญสหรัฐ

ดูเพิ่ม 
 การแบ่งเขตการปกครองของดินแดนโปแลนด์–ลิทัวเนียหลังจากการแบ่งโปแลนด์
 การแบ่งเขตการปกครองของเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย
 เอกอัครราชทูตและรัฐทูตรัสเซียประจำโปแลนด์ (ค.ศ. 1763–1794)
 มุมสามจักรพรรดิ สถานที่ซึ่งพรมแดนของจักรวรรดิรัสเซีย ออสเตรีย และเยอรมัน ในพื้นที่ของอดีตเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนียมาบรรจบกัน

หมายเหตุ

อ้างอิง

อ่านเพิ่ม 
 Lewitter, L. R. "The Partitions of Poland" History Today (Dec 1958) 8#12 pp 813–820.
 Lewitter, Lucjan R. "The Partitions of Poland" in A. Goodwyn, ed. The New Cambridge Modern History: vol 8 1763–93 (1965) pp. 333–59.
 Lord, Robert. The second partition of Poland; a study in diplomatic history (1915) online
 Lukowski, Jerzy. The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 (1998) ; online review
 McLean, Thomas. The Other East and Nineteenth-Century British Literature: Imagining Poland and the Russian Empire (Palgrave Macmillan, 2012) pp. 14–40.

แหล่งข้อมูลอื่น 

 Krzysztof Wroński, Rozbiory Polski w XVIII w. " ich uwarunkowania i skutki 
 Where Is Poland? สื่อมัลติมีเดียสร้างโดยเว็บไซต์ Culture.pl เป็นการแนะแนวเกี่ยวกับโปแลนด์ในช่วง 123 ปีที่ถูกแบ่งดินแดน 

ประเทศโปแลนด์ภายใต้การยึดครองทางทหาร
ป
คริสต์ทศวรรษที่ 1770 ในเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย
คริสต์ทศวรรษที่ 1790 ในเครือจักรภพโปแลนด์–ลิทัวเนีย