เจ้าพระยาอภัยภูเบศร (แบน)

เจ้าพระยาอภัยภูเบศร (แบน) หรือ พระยายมราช (แบน) เจ้าเมืองพระตะบองคนที่ 1 เป็นแม่ทัพคนหนึ่งในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีและพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมื่อรัชกาลสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีได้มีพระบรมราชโองการสั่งยกทัพไปช่วยเขมรเพื่อป้องกันการรุกรานจากญวน โดย พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเมื่อครั้งยังดำรงพระอิสริยศเป็น เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกเป็นแม่ทัพใหญ่ ซึ่งได้ขอตัวพระยายมราช (แบน) ไปด้วย ด้วยเป็นนายทหารฝีมือดี  

เมื่อเสด็จนำกองทัพไปถึงเมืองกัมพูชาแล้ว พระยาสรรค์ก่อกบฏขึ้นในกรุงธนบุรี เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกต้องรีบนำทัพกลับเพื่อจัดการกบฏ แต่ทางกัมพูชานี้ได้ทิ้งไว้ให้พระยายมราช (แบน) เป็นผู้ดูแล ไม่นานนัก เมื่อเสด็จมาถึงและได้ปราบดาภิเษกเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ส่วนพระยายมราช (แบน) ก็ติดราชการอยู่ที่เมืองกัมพูชาอยู่

ต่อมา นักองค์เอง เจ้านายฝ่ายเขมร ในเวลานั้นอายุเพียง ๕ พรรษา เป็นผู้มีสิทธิ์ขึ้นเถลิงถวัลย์ราชสมบัติเขมร พระยายมราช (แบน) คิดว่าหากปล่อยไว้คงเกิดการฆ่าฟันขึ้นอีก จึงให้พระยาเขมรและขุนนางฝ่ายไทยคุมตัว นักองค์เองขึ้นมาทูลเกล้าฯ ถวายแด่ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าที่กรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าก็ได้ทรงรับนักองค์เองเป็นราชบุตรบุญธรรม แล้วมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯให้เลื่อนยศของพระยายมราช (แบน) เป็น เจ้าพระยาอภัยภูเบศร (แบน) ได้เป็นผู้ปกครองเขมร และถิอเป็นต้นตระกูล "อภัยวงศ์"

บุตรธิดา
มีบุตรธิดา รวม 16 คน
 พระยาอภัยภูเบศร (รศ) 
 พระองค์แก้ว (มา)
 พระนรินทรบริรักษ์ (อุ่ม)
 พระยกกระบัตร (ตม)
 หลวงเมือง (เม้า)
 หลวงสัจจาคม เมืองโตนด
 นายกอง
 นายเกต
 หม่อมอยู่
 นักเทพ ห้ามสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดี
 อำแดงมี ภรรยาพระสุพรรณพิศาล
 อำแดงปก
 อำแดงแป้น
 อำแดงนวม
 อำแดงเมียด
 อำแดงแก้ว

อ้างอิง 

 หนังสือ กำเนิดพรรคประชาธิปัตย์ ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๙ ๖๑ ปี ประชาธิปัตย์ อยู่ยั้งยืนยง โดย จรี เปรมศรีรัตน์ ISBN 978-974-7046-72-4 
 เรื่องนายควง อภัยวงศ์ 
อภัยวงศ์

เจ้าเมืองพระตะบอง
บรรดาศักดิ์ชั้นเจ้าพระยา
บุคคลจากจังหวัดพระตะบอง
ชาวไทยเชื้อสายเขมร
 
บุคคลจากจังหวัดตาแก้ว