วงศ์พังพอน

วงศ์พังพอน (; ไทยถิ่นเหนือ: จ่อน) เป็นวงศ์ของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในอันดับสัตว์กินเนื้อวงศ์หนึ่ง ใช้ชื่อวงศ์ว่า Herpestidae

เดิมเคยถูกรวมเป็นวงศ์เดียวกับ วงศ์ Viverridae หรือ วงศ์ชะมดและอีเห็น

ลักษณะและพฤติกรรม
พังพอนมีรูปร่างโดยรวม เป็นสัตว์ขนาดเล็ก มีลำตัวเพรียวยาว ช่วงขาสั้นแต่แข็งแรง มีเล็บที่แข็งแรงและแหลมคม หางยาว ใบหูเล็ก ส่วนใบหน้าแหลม ในปากมีฟันแหลมคมประมาณ 33-34 ซี่ ซึ่งนับว่าใกล้เคียงกับวงศ์ชะมดและอีเห็น มีลำตัวยาวตั้งแต่ 43 เซนติเมตร จนถึง 1 เมตร น้ำหนัก 320 กรัม จนถึง มากกว่า 5 กิโลกรัม

พังพอนส่วนใหญ่มีขนที่หยาบสีน้ำตาลหรือสีเทา ในบางชนิดจะเป็นขนสีอ่อนและมีลายปล้องสีคล้ำพาดเป็นลายขวางหรือลายตั้งเป็นทางยาว

พังพอนโดยมากจะมีพฤติกรรมอยู่รวมกันเป็นฝูง หรืออยู่ลำพังเพียงตัวเดียว หรืออยู่กันเป็นครอบครัว ในหลากหลายสภาพภูมิประเทศ ตั้งแต่ป่าดิบทึบ, ทุ่งหญ้า, ป่าละเมาะ, ทะเลทราย จนถึงนาข้าว หรือพื้นที่เกษตรกรรมในชุมชนของมนุษย์

พังพอนมักหากินในเวลากลางคืน โดยกินอาหารได้หลากหลาย ตั้งแต่ ผลไม้, ลูกไม้, แมลง, สัตว์ทั้งมีกระดูกสันหลังและไม่มีกระดูกสันหลังขนาดเล็กต่าง ๆ รวมถึง แมงมุม, แมงป่อง และงูหรือกิ้งก่าอีกด้วย อีกทั้งพังพอนเป็นสัตว์ที่มีความปราดเปรียวว่องไว สามารถพองขนให้ตัวมีขนาดใหญ่ขึ้นได้เพื่อขู่ศัตรู และมีภูมิคุ้มกันพิษงูอยู่ในตัว จึงสามารถสู้กับงูพิษได้เป็นอย่างดี ด้วยการหลอกล่อให้งูเหนื่อย และฉวยโอกาสเข้ากัดที่ลำคอจนตาย แต่ถ้าหากถูกกัดเข้าอย่างจัง ก็ทำให้ถึงตายได้เช่นกัน

พังพอนเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์เมื่ออายุได้ 2 ปี ยกเว้นในบางชนิดที่สามารถตั้งท้องเมื่ออายุได้เพียง 9 เดือน มีระยะเวลาตั้งท้องประมาณ 45-105 วัน ออกลูกครั้งละ 10-24 ตัว มีอายุขัยประมาณ 10 ปี มีรายงานว่าพังพอนในสถานที่เลี้ยงบางตัวมีอายุยืนถึง 17 ปี

การอนุกรมวิธาน
ปัจจุบัน พังพอนถูกอนุกรมวิธานไว้ทั้งสิ้น 33 ชนิด ใน 14 สกุล (ดูในเนื้อหา) กระจายพันธุ์ตั้งแต่ทวีปแอฟริกาจนถึงตะวันออกกลาง, เอเชียใต้ จนถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ สำหรับในประเทศไทยพบ 2 ชนิด คือ พังพอนเล็ก หรือพังพอนธรรมดา (Herpestes javanicus)  กับพังพอนกินปู หรือพังพอนยักษ์  (H. urva)

สกุลและชนิด
สกุล Atilax
พังพอนบึง, A. paludinosus 
สกุล Bdeogale
พังพอนหางพวง, B. crassicauda
พังพอนแจ๊คสัน, B. jacksoni
พังพอนตีนดำ, B. nigripes
สกุล Crossarchus
พังพอนอเล็กซานเดอร์, C. alexandri
พังพอนแองโกลัน, C. ansorgei
พังพอนจมูกยาว, C. obscurus
พังพอนหัวแบน, C. platycephalus
สกุล Cynictis
พังพอนเหลือง, C. penicillata
สกุล Dologale
พังพอนโพซากิวส์, D. dybowskii
สกุล Galerella
พังพอนเพรียวแองโกลัน, G. flavescens
พังพอนเพรียวโซมาลี, G. ochracea
พังพอนเล็กสีเทา, G. pulverulenta
พังพอนปลายดำ, G. sanguinea
สกุล Helogale
พังพอนแคระเอธิโอเปีย, H. hirtula
พังพอนแคระธรรมดา, H. parvula
สกุล Herpestes
พังพอนหางสั้น, H. brachyurus
พังพอนอินเดียสีเทา, H. edwardsii
พังพอนอินเดียสีน้ำตาล, H. fuscus
พังพอนอียิปต์, H. ichneumon
พังพอนเล็ก, H. javanicus
พังพอนจมูกยาว, H. naso
พังพอนปลอกคอ, H. semitorquatus
พังพอนแดง, H. smithii
พังพอนกินปู, H. urva
พังพอนคอลาย, H. vitticollis
สกุล Ichneumia
พังพอนหางขาว, I. albicauda
สกุล Liberiictus
พังพอนไลบีเรีย, L. kuhni
สกุล Mungos
พังพอนแกมเบีย, M. gambianus
พังพอนแบน, M. mungo
สกุล Paracynictis
พังพอนโซลัส, P. selousi
สกุล Rhynchogale
พังพอนมิลเลอร์, R. melleri
สกุลSuricata
เมียร์แคต, S. suricatta

ชนิดที่สูญพันธุ์ 
Leptoplesictis 

 †L. atavus Beaumont, 1973
 †L. aurelianensis (Schlosser, 1888)
 †L. filholi Gaillard, 1899
 †L. mbitensis Schmidt-Kittler, 1987
 †L. namibiensis Morales et al., 2008
 †L. peignei, Grohé et al., 2020
 †L. rangwai Schmidt-Kittler, 1987
 †L. senutae Morales et al., 2008

ความสัมพันธ์กับมนุษย์
ด้วยความที่พังพอนเป็นสัตว์ที่ปราดเปรียวว่องไว สามารถกำจัดสัตว์ที่เป็นอันตรายต่อมนุษย์ได้ พังพอนในบางพื้นที่จึงนิยมเลี้ยงเป็นสัตว์เลี้ยงในพื้นที่ทำการเกษตร เพื่อให้กำจัดหนู  ขณะที่อินเดีย นิยมมีการละเล่นให้พังพอนสู้กับงูเห่าหรืองูจงอาง

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น

สัตว์กินเนื้อ
สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนม
วงศ์พังพอน