จังหวัดตาก

ตาก () เป็นจังหวัดในภาคตะวันตกหรือบางแห่งจัดอยู่ในภาคเหนือตอนล่างของไทย มีพื้นที่มากเป็นอันดับ 4 ของประเทศ และมีประชากรเบาบางเป็นอันดับ 2 ของประเทศ นับเป็นจังหวัดชายแดนที่สำคัญอีกจังหวัดหนึ่งของไทย มีประวัติศาสตร์เก่าแก่นับตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัย ทั้งยังมีแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติและวัฒนธรรมที่งดงามหลายแห่งด้วย นอกจากนี้จังหวัดตากยังเป็นจังหวัดที่มีอาณาเขตติดต่อจังหวัดอื่น ๆ ถึง 9 จังหวัด

ประวัติศาสตร์ 
เมืองตากในอดีตเป็นเมืองที่มีชาวมอญอยู่มาก่อน ดังมี หลักฐานศิลปมอญปรากฏอยู่ที่อำเภอบ้านตาก มีประวัติความเป็นมาเก่าแก่ และเป็นหนึ่งในหัวเมืองที่มีอายุเกินกว่าสองพันปีขึ้นไป เมื่อมีการอพยพของชนชาติไทยจากลุ่มน้ำแยงซีตอนใต้ ลงมาตามแนวลำน้ำคง (ลำน้ำสาละวิน) มีพวกหนึ่งได้ข้ามลำน้ำสาละวิน ผ่านลุ่มน้ำเมยหรือแม่น้ำต่องยินเข้ามาทางช่องเขาด้านอำเภอแม่สอดและมาถึงบริเวณที่ปัจจุบันเรียกว่า "เมืองตาก"

ผู้นำกลุ่มคนไทยที่อพยพมาตั้งถิ่นฐานที่เมืองตากในยุคนั้น ได้ตั้งตนเป็นกษัตริย์ปกครองสืบทอดต่อเนื่องกันมาจนถึงปี พ.ศ. 560 รัชสมัยพระเจ้าสักดำ ซึ่งเป็นกษัตริย์เมืองตากที่ยิ่งใหญ่มาก มีอาณาเขตที่อยู่ในอำนาจแผ่ไปจนจรดทะเลอันดามันดังมีบันทึกในพงศาวดารเหนือกล่าวว่าในรัชสมัยพระเจ้าสักดำนั้นเมืองตากมีการค้าขายกับเมืองอินเดียด้วย 

เมืองตากคงจะเสื่อมลงในช่วงพุทธศตวรรษที่ 10 พระยากาฬวรรณดิสผู้เป็นกษัตริย์เมืองตากที่อพยพมาจาก ตอนใต้ของลุ่มแม่น้ำแยงซีเกียง ได้โยกย้ายไปสร้างราชธานีขึ้นใหม่ที่เมืองละโว้ทางตอนใต้ของเมืองตากลงไปอีก 

มีบางยุคเมืองตากถูกทอดทิ้ง กลายเป็นเมืองร้างดังในพงศาวดารเหนือได้ กล่าวถึงการเสด็จทางชลมารคของพระนางจามเทวี พระราชธิดากษัตริย์ละโว้ (ระยากาฬวรรณดิส) เพื่อไปปกครองแคว้นหริภุญไชย (ลำพูน) ในราว พ.ศ. 1176 โดยทางลำน้ำปิง พระนางจามเทวีขึ้นไปสำรวจบนฝั่งแม่น้ำพบร่องรอยกำแพงเมืองเก่าๆ ถูกทิ้งร้าง จึงโปรดให้สร้างเป็นบ้านเมืองใหม่ชื่อว่า "เมืองตาก"

ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 1805 ขุนสามชนเจ้าเมืองฉอดได้ยกทัพ มาประชิดเมืองตาก ซึ่งเป็นเมืองชายแดนของกรุงสุโขทัย พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ทรงจัดกองทัพออกไปรบ โดยมีพระราชโอรสองค์เล็กซึ่งมีพระชนมายุได้ 19 พรรษา ติดตามไปด้วย กองทัพ ทั้งสองฝ่ายปะทะกันที่บริเวณเชิงดอยนอกเมืองตากประมาณกิโลเมตรเศษ ราชโอรสองค์เล็กได้ทรงชนช้าง กับขุนสามชนกระทำยุทธหัตถีกัน ขุนสามชนสู้ไม่ได้แตกพ่ายไป ต่อมาภายหลังทรงพระนามว่า "พ่อขุนรามคำแหงมหาราช" และได้โปรดสร้างเจดีย์ขึ้นเป็นที่ระลึกถึงชัยชนะในการทำยุทธหัตถีครั้งนั้น องค์หนึ่งเป็นศิลปแบบสุโขทัย ซึ่งเจดีย์ยุทธหัตถีนี้อยู่ที่วัดพระบรมธาตุ อำเภอบ้านตาก ห่างจากตัวเมืองไปทางฝั่งตะวันตกของแม่น้ำปิงราว 31 กิโลเมตร 

ต่อมาในแผ่นดินมหาธรรมราชา ได้ย้ายเมืองตากลงมาทางตอนใต้ตามลำน้ำปิง ไปตั้งอยู่ที่ป่ามะม่วง ฝั่งตะวันตก ของแม่น้ำปิง ซึ่งอยู่ในเขตตำบลป่ามะม่วง อำเภอเมืองตากในปัจจุบัน 

เมืองตากที่ย้ายมาตั้งใหม่นี้มิใช่เมืองหน้าด่าน สำหรับป้องกันกองทัพพม่าที่จะยกเข้ามาทางด่านแม่ละเมาเท่านั้น แต่ยังเป็นเมืองที่กองทัพไทยใช้เป็นที่ชุมนุมพลในเวลา ที่จะยกทัพไปตีเมืองเชียงใหม่อีกด้วย ในรัชสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระนารายณ์มหาราช และสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีได้เสด็จมาชุมนุมกองทัพที่เมืองตากนี้ทุกพระองค์ 

โดยเฉพาะสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ก่อนที่พระองค์จะขึ้นครองราชสมบัตินั้น พระองค์ได้รับแต่งตั้งจากสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ ให้เป็นข้าหลวงเชิญท้องตราราชสีห์ ไปชำระความหัวเมืองฝ่ายเหนือและต่อมาได้รับการแต่งตั้งเป็นหลวงยกกระบัตรเมืองตาก ปลัดเมืองตาก พระยาวชิรปราการแล้วปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดินโดยลำดับ 

กล่าวโดยสรุป จังหวัดตากเป็นจังหวัดที่มีความเป็นมาในประวัติศาสตร์ ควรค่าแก่การสนใจ เป็นเมืองที่พระมหากษัตริย์ในอดีตได้เสด็จมาชุมนุมกองทัพที่เมืองตากนี้แล้วถึง 4 พระองค์ คือ พ่อขุนรามคำแหงมหาราชทรงชนช้างกับขุนสามชนเจ้าเมืองฉอด สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงประกาศอิสรภาพ ณ เมืองแครง และทรงยกทัพกลับราชอาณาจักรไทยโดยผ่านดินแดนเมืองตากเป็นแห่งแรก สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงนำทัพไปตีหัวเมืองฝ่ายเหนือ และได้สร้างวัดพระนารายณ์ที่เชิงสะพานกิตติขจรปัจจุบัน และสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีเคยได้รับพระบรมราชโองการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองตาก และเป็นผู้กอบกู้เอกราชของชาติไทยจากพม่า ครั้งที่ 2

ภูมิศาสตร์

อาณาเขตติดต่อ 
ตามภูมิศาสตร์ที่ตั้ง จังหวัดตากเป็นจังหวัดที่อยู่ในภาคตะวันตก แต่การแบ่งในทางการปกครอง กรมทางหลวง กรมอุตุนิยมวิทยา และการท่องเที่ยว จะถูกจัดอยู่ในภาคเหนือตอนล่าง มีพื้นที่ติดต่อกับจังหวัดอื่น ๆ 9 จังหวัด ดังนี้
 ทิศเหนือ ติดกับ อำเภอสบเมย(จังหวัดแม่ฮ่องสอน) อำเภออมก๋อย อำเภอดอยเต่า(จังหวัดเชียงใหม่) อำเภอลี้ (จังหวัดลำพูน) อำเภอแม่พริกและอำเภอเถิน (จังหวัดลำปาง)
 ทิศตะวันออก ติดกับ อำเภอบ้านด่านลานหอย (จังหวัดสุโขทัย) อำเภอพรานกระต่าย อำเภอโกสัมพีนคร อำเภอคลองลาน อำเภอปางศิลาทอง (จังหวัดกำแพงเพชร) อำเภอแม่วงก์ (จังหวัดนครสวรรค์)และอำเภอบ้านไร่        (จังหวัดอุทัยธานี)
 ทิศใต้ ติดกับอำเภอสังขละบุรีและอำเภอทองผาภูมิ            (จังหวัดกาญจนบุรี)
 ทิศตะวันตก ติดกับรัฐกะเหรี่ยง (ประเทศพม่า) โดยมีแม่น้ำสายสำคัญแบ่งเขตแดนระหว่างไทยกับพม่าคือแม่น้ำเมย

พื้นที่ส่วนใหญ่ของจังหวัดเป็นป่าไม้และภูเขาสูง โดยเฉพาะพื้นที่ทางด้านตะวันตกของจังหวัด ถึงแม้จังหวัดตากจะมีพื้นที่ติดกับจังหวัดอุทัยธานีและกาญจนบุรีทางด้านทิศตะวันออกและทิศใต้ แต่ไม่มีถนนเชื่อมต่อกันโดยตรง เพราะเป็นที่ตั้งของ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร แหล่งมรดกโลกในประเทศไทย

สัญลักษณ์ประจำจังหวัด 
 คำขวัญประจำจังหวัด : ธรรมชาติน่ายล ภูมิพลเขื่อนใหญ่ พระเจ้าตากเกรียงไกร เมืองไม้และป่างาม
 ตราประจำจังหวัด : รูปสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงหลั่งทักษิโณทกบนคอช้าง
 ต้นไม้ประจำจังหวัด : ต้นแดง () 
 ดอกไม้ประจำจังหวัด : ดอกเสี้ยวดอกขาว ()
 สัตว์น้ำประจำจังหวัด : ปลาตะพากส้มหรือปลาจาด ()

หน่วยการปกครอง

อำเภอ 
การปกครองแบ่งออกเป็น 9 อำเภอ 63 ตำบล 493 หมู่บ้าน

เทศบาล

รายนามเจ้าเมืองและผู้ว่าราชการ

การศึกษา 
ระดับอุดมศึกษา
 มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา วิทยาเขตตาก (มีโครงการยกฐานะเป็น มหาวิทยาลัยตากสิน)
 วิทยาลัยโพธิวิชชาลัย มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ 
 มหาวิทยาลัยราชภัฏกำแพงเพชร แม่สอด 
 วิทยาลัยชุมชนตาก
 วิทยาลัยนอร์ทเทิร์น
โครงการจัดตั้ง
 มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์แม่สอด โครงการจัดตั้งร่วมของเทศบาลนครแม่สอดและมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยการสนับสนุนทุนวิจัยขั้นต้นจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) 
 มหาวิทยาลัยแม่สอด โครงการจัดตั้งของเทศบาลนครแม่สอด

สถาบันอาชีวศึกษา
 วิทยาลัยเทคนิคตาก
 วิทยาลัยเทคนิคแม่สอด
 วิทยาลัยการอาชีพบ้านตาก
 วิทยาลัยเกษตรและเทคโนโลยีตาก
 โรงเรียนไฮเทค-เทคโนโลยี ตาก

ระดับต่ำกว่าอุดมศึกษา

 โรงเรียนตากพิทยาคม อำเภอเมืองตาก
 โรงเรียนผดุงปัญญา อำเภอเมืองตาก
 โรงเรียนสรรพวิทยาคม อำเภอแม่สอด
 โรงเรียนบ้านตาก"ประชาวิทยาคาร" อำเภอบ้านตาก
 โรงเรียนวังประจบวิทยาคม อำเภอเมืองตาก
 โรงเรียนวังเจ้าวิทยาคม อำเภอวังเจ้า
 โรงเรียนเทศบาลเฉลิมพระเกียรติ สมเด้จพระเทพรัตนราชสุดา สยามบรมราชกุมารี ฯ
 โรงเรียนนาโบสถ์พิทยาคม อำเภอวังเจ้า
 โรงเรียนดงซ่อมวิทยาคม อำเภอวังเจ้า

การขนส่ง

ระยะทางจากตัวจังหวัดไปอำเภอต่างๆ 

 อำเภอบ้านตาก 21 กิโลเมตร
 อำเภอวังเจ้า 32 กิโลเมตร
 อำเภอสามเงา 51 กิโลเมตร
 อำเภอแม่สอด 87 กิโลเมตร
 อำเภอแม่ระมาด 116 กิโลเมตร
 อำเภอพบพระ 130 กิโลเมตร
 อำเภอท่าสองยาง 165 กิโลเมตร
 อำเภออุ้มผาง 247 กิโลเมตร

สถานที่ท่องเที่ยว 

 อุทยานแห่งชาติลานสาง
 น้ำตกทีลอซู  
 เจดีย์ยุทธหัตถีพ่อขุนรามคำแหง 
 ศาลสมเด็จพระเจ้าตากสิน  
 วนอุทยานแห่งชาติเขาพระบาท  
 น้ำพุร้อนแม่กาษา 
 ถ้ำแม่อุสุ 
 ดอยสอยมาลัย 
 วัดดอนแก้ว 
 ศาลเจ้าพ่อพระวอ 
 เมืองเก่าท่าสองยาง 
 อุทยานประวัติศาตร์เมืองตากเก่า 
 น้ำพุร้อนห้วยน้ำนัก  
 ไร่กุหลาบ  
 วัดมงคลคีรีเขต  
 พระธาตุหินกิ่วที่ดอยดินจี่  
 วัดพระบรมธาตุบ้านตาก  
 คอกช้างเผือก  
 วัดดอยข่อยเขาแก้ว 
 ศาลสมเด็จพระนเรศวร 
 ศาลเจ้าพ่อขุนสามชน 
 วัดชุมพลคีรี 
 เนินพิศวง 
 วัดพระพุทธบาทดอยโล้น
 เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร
 อุทยานแห่งชาติขุนพะวอ
 อุทยานแห่งชาติตากสินมหาราช
 อุทยานแห่งชาติน้ำตกพาเจริญ
 อุทยานแห่งชาติแม่เมย
 อุทยานแห่งชาติลานสาง
 อุทยานแห่งชาติคลองวังเจ้า
 เขื่อนภูมิพล

บุคคลที่มีชื่อเสียง 
 เฉลิม พรมมาส อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข(2สมัย)
 จุมพล โพธิสุวรรณ เป็นนักหนังสือพิมพ์
 เฉลียว วัชรพุกก์ อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย (2 สมัย) อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรกรุงเทพมหานคร และ อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดตาก
 ชัยวุฒิ บรรณวัฒน์  อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงอุตสาหกรรม อดีตรองหัวหน้าพรรคประชาธิปัตย์(ภาคเหนือ)
 ถนอม กิตติขจร อดีตนายกรัฐมนตรีคนที่ 10 ของประเทศไทย
 เทอดพงษ์ ไชยนันทน์ อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขและรัฐมนตรีว่าการประจำสำนักนายกรัฐมนตรี เป็นบุตรของ เทียม ไชยนันทน์ หนึ่งในผู้ก่อตั้งพรรคประชาธิปัตย์ 
 ธนิตพล ไชยนันทน์ กรรมการบริหารพรรคประชาธิปัตย์ 
 พันทิวา สินรัชตานันท์ นักร้อง
 รักษ์ ตันติสุนทร เป็นอดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงพาณิชย์ ในรัฐบาลนายชวน หลีกภัย (ครม.53)
 สุนีย์ สินธุเดชะ เป็นนายกสภามหาวิทยาลัยรัตนบัณฑิต หรือที่รู้จักกันทั่วไปว่า "อาจารย์แม่" 
 เสรี วงษ์มณฑา เป็นนักวิชาการด้านสื่อสารมวลชนและการตลาด
 อุดร ตันติสุนทร อดีต รมช.กระทรวงเกษตรและสหกรณ์, รมช.กระทรวงมหาดไทย, วุฒิสมาชิก, สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดตาก 5 สมัย, สมาชิกวุฒิสภา
อนันต์ อาศัยไพรพนา (นัน) นักร้อง

อ้างอิง

ดูเพิ่ม 
 รายชื่อวัดในจังหวัดตาก
 รายชื่อโรงเรียนในจังหวัดตาก
 รายชื่อห้างสรรพสินค้าในจังหวัดตาก

แหล่งข้อมูลอื่น 
 เว็บไซต์อย่างเป็นทางการของจังหวัด