พระราชพิธีสิบสองเดือน

พระราชพิธีสิบสองเดือน รู้จักกันในคำยืมภาษาบาลี/สันสกฤตว่า พระราชพิธีทวาทศมาส เป็นเรื่องราวทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับพระราชพิธีรายปีโดยพระมหากษัตริย์สยาม (ปัจจุบันคือประเทศไทย) ซึ่งมีการกล่าวถึงในกฎมนเทียรบาลของอาณาจักรอยุธยา (คริสต์ศตวรรษที่ 14–18) และในโคลงทวาทศมาส ในคริสต์ศตวรรษที่ 15

พระราชพิธีนี้ได้รับความสนใจอีกครั้งจากสถาบันกษัตริย์และขุนนางในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนกลาง ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ครองราชย์ พ.ศ. 2394–2411) สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ได้แต่งโคลงเกี่ยวกับพระราชพิธีนี้ โดยมีชื่อว่า โคลงพระราชพิธีทวาทศมาส ซึ่งตีพิมพ์ครั้งแรกใน พ.ศ. 2463 ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ครองราชย์ พ.ศ. 2411–2453) ทรงเขียนและตีพิมพ์เป็นหนังสือร้อยแก้วชื่อ พระราชพิธีสิบสองเดือน ใน พ.ศ. 2431 และต่อมาพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (ครองราชย์ พ.ศ. 2453–2468) ทรงปรับปรุงและพัฒนาพระราชพิธีหลายอัน

พระราชพิธีเหล่านี้ถูกยกเลิกหลังยุบเลิกระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ใน พ.ศ. 2475 แต่มีบางพระราชพิธีได้รับการรื้อฟิ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร โดยเฉพาะการฟื้นฟูความนิยมพระมหากษัตริย์ใหม่ในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1960–1970 แรกนาขวัญเป็นหนึ่งในไม่กี่พระราชพิธีที่ยังมีการจัดทุกปีจนถึงปัจจุบัน พระราชนิพนธ์เล่มนี้นับเป็นวรรณคดีชิ้นเอกเล่มหนึ่งของไทย

ประวัติ 
พระราชพิธีสิบสองเดือนเป็นพระราชนิพนธ์ที่อธิบายถึงพระราชพิธีต่าง ๆ ที่ทำเป็นประจำในแต่ละเดือน โดยทรงค้นคว้าและแต่งขึ้นทีละเรื่อง จนได้พระราชพิธีทั้งหมด 11 เดือน ขาดแต่เดือน 11 (ทรงเริ่มต้นที่เดือน 12 ก่อน) เนื่องจากติดพระราชธุระจนไม่ได้แต่งต่อจวบสิ้นรัชสมัย

เนื้อหา 
เนื้อหาในพระราชนิพนธ์เล่มนี้ว่าด้วยพระราชพิธีต่าง ๆ ที่จัดขึ้นทั้งในสมัยโบราณ และในสมัยที่ทรงแต่ง รวมหลายสิบพระราชพิธีด้วยกัน ทรงเล่าถึงพระราชพิธีต่าง ๆ ด้วยสำนวนภาษาที่ไม่เคร่งครัดอย่างตำรา ในสมัยใหม่อาจเรียกได้ว่าสารคดี 

พระราชพิธีสิบสองเดือนเป็นหนังสือที่อ่านได้ยากมากๆ มีรายละเอียดของพระราชพิธีในส่วนต่าง ๆ อย่างครบถ้วน นอกจากทรงเล่าถึงพระราชพิธีตามตำรับโบราณแล้ว ยังทรงมีพระราชวินิจฉัยในเรื่องต่าง ๆ ได้อย่างแยบยล

คุณค่าทางวรรณศิลป์ 
พระราชนิพนธ์เล่มนี้นับเป็นแบบอย่างทั้งการเขียนความเรียง และตำราอ้างอิงที่สำคัญเกี่ยวกับพระราชพิธีของไทย ครั้นเมื่อ สมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งวรรณคดีสโมสรขึ้น พระราชนิพนธ์ พระราชพิธีสิบสองเดือน ก็ได้รับการยกย่อง ว่าเป็น "ยอดของความเรียงอธิบาย" นอกจากนี้ยังได้รับการจัดเป็นหนึ่งใน หนังสือดี 100 เล่มที่คนไทยควรอ่าน

รายชื่อพระราชพิธีในเรื่อง 
 เดือน 1
 พระราชพิธีไล่เรือ
 เดือน 2
 พระราชพิธีบุษยาภิเษก
 พระราชพิธีตรียัมพวาย (ตรีปวาย)
 เดือน 3
 พิธีธานยเทาะห์
 พิธีศิวาราตรี
 เดือน 4
 พิธีรดเจตร
 พระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์
 เดือน 5
 พระราชพิธีศรีสัจจปานกาล (ถือน้ำ)
 พระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน
 พิธีทอดเชือก 
 พิธีสงกรานต์
 เดือน 6
 พระราชพิธีพืชมงคล 
 พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ
 พระราชพิธีวิสาขบูชา
 เดือน 7
 พระราชพิธีเคณฑะทิ้งข่าง 
 พระราชพิธีทูลน้ำล้างพระบาท
 เดือน 8
 พระราชพิธีเข้าพรรษา
 เดือน 9
 พิธีตุลาภาร
 พระราชพิธีพิรุณศาสตร์
 เดือน 10
 พระราชพิธีสารท
 พิธีกวนข้าวทิพย์
 พระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา
 เดือน 11
 พระราชพิธีแข่งเรือ
 เดือน 12
 พระราชพิธีกะติเกยา
 พระราชพิธีลอยพระประทีป
 พระราชพิธีฉัตรมงคล

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
 Text of Phraratchaphithi Sip Song Duean, from the Vajirayana Digital Library 
 1956 edition of Khlong Phraratchaphithi Thawathotsamat, from the Internet Archive 
 จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. พระราชพิธีสิบสองเดือน. พระนคร: โรงพิมพ์พระจันทร์, 2496.
 ธงชัย วินิจจะกูล. (2562). กรอบมโนทัศน์พื้นฐานของสยามยุคสมัยใหม่ (เค้าโครงสังเขป).” ใน เมื่อสยามพลิกผัน: ว่าด้วยกรอบมโนทัศน์พื้นฐานของสยามยุคสมัยใหม่ (น. 3-27). กรุงเทพฯ: ฟ้าเดียวกัน.
ธงชัย วินิจจะกูล (ผู้บรรยาย). (25 กรกฎาคม 2554). ยุคสมัยอย่างใหม่ในพระราชพิธีสิบสองเดือน. กรุงเทพฯ: ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. 
วิศรุต พึ่งสุนทร. (2561). จินตภาพพหุอารยธรรมสยาม: จากนางนพมาศถึงพระราชพิธีสิบสองเดือน. ใน เสาวณิต จุลวงศ์ (บก.), ถกเถียงเรื่องคุณค่า 2: ว่าด้วยความหลากหลายทางวัฒนธรรม (น. 207-242). กรุงเทพฯ: วิภาษา.
วิศรุต พึ่งสุนทร. (2562, ม.ค.-มิ.ย.). หนังสือพระราชพิธีสิบสองเดือนกับประสบการณ์แบบอาณานิคม.” วารสารประวัติศาสตร์ ธรรมศาสตร์. 6(1): 95-126.
อาทิตย์ ศรีจันทร์. (2557, ก.ค.-ธ.ค.). พระราชพิธีสิบสองเดือน: อรรถาธิบายแห่งความศิวิไลซ์และการจัดระเบียบจักรวาลวิทยาแบบสมัยใหม่ในพระราชพิธีของสยาม. วารสารรัฐศาสตร์ปริทรรศน์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. 1(2): 149-184.

วรรณคดีไทย
หนังสือดี 100 เล่มที่คนไทยควรอ่าน
พระมหากษัตริย์ไทย
พิธีในประเทศไทย
พิธีกรรมของรัฐ