พญานาค

พญานาค หรือ นาคราช ( นาคราช) หมายถึง นาคผู้เป็นใหญ่ นาคผู้เป็นหัวหน้า ตามความเชื่อในศาสนาแบบอินเดีย คล้ายกับพญามังกร ( หลงหวัง) ตามคติศาสนาชาวบ้านจีน

ศาสนาพุทธ 
พระไตรปิฎกภาษาบาลีกล่าวถึงพญานาคหลายตน เช่น
 มณีกัณฐ์ มีแก้วมณีประดับที่คอ อาศัยในแม่น้ำคงคา ศรัทธาฤๅษีตนหนึ่งจึงขึ้นมาขดตัว 7 รอบแล้วแผ่พังพานใหญ่บนศีรษะฤๅษีนั้น
มุจลินท์ ได้ขดตัว 7 รอบพระโคตมพุทธเจ้า แล้วแผ่พังพานใหญ่บนพระเศียรเพื่อปกป้องพระองค์จากสภาพอากาศและสัตว์ต่าง ๆ ระหว่างทรงเสวยวิมุตติสุขใต้ต้นจิกหลังตรัสรู้ เป็นที่มาของปางนาคปรก
 สุปัสสะ ผู้กราบทูลพระพุทธเจ้าว่านาคที่ไม่มีศรัทธาเลื่อมใสอาจทำร้ายภิกษุที่ฉันเนื้องู เมื่อพญานาคกลับไปหลังจากฟังธรรมจากพระพุทธเจ้าแล้ว ก็ทรงบัญญัติสิกขาบทว่าภิกษุฉันเนื้องูต้องอาบัติทุกกฎ

ในอรรถกถา กล่าวถึงพญานาคอื่น ๆ เช่น 
 กาฬะ เมื่อพระโคดมลอยถาดทองที่แม่น้ำเนรัญชรา ถาดนั้นลอยทวนน้ำแล้วจมลงไปในนาคพิภพ แล้วซ้อนใต้ถาดของพระพุทธเจ้าสามพระองค์ พญากาฬนาคราชได้ยินเสียงนั้นแล้วจึงกล่าวว่า เมื่อวาน พระพุทธเจ้าบังเกิดขึ้นองค์หนึ่ง วันนี้บังเกิดขึ้นอีกหนึ่งองค์ แล้วลุกขึ้นกล่าวสรรเสริญด้วยบทหลายร้อยบท

ศาสนาฮินดู 
ในศาสนาฮินดู มีนาค 3 ตนที่ได้ชื่อว่าพญานาค ได้แก่ เศษะ วาสุกี และ ตักษกะ ทั้งหมดเป็นบุตรของพระฤๅษีกัศยปะกับนางกัทรุ
 เศษะ หรือ อนันตนาคราช เป็นบุตรตนโตผู้อุทิศตนรับใช้พระวิษณุ เป็นพระแท่นบรรทมของพระองค์เมื่อทรงบำเพ็ญโยคนิทรา ซึ่งรู้จักในชื่อนารายณ์บรรทมสินธุ์
 วาสุกี หรือ วาสุกรี เป็นบุตรคนรองผู้รับใช้พระศิวะ ให้ทรงใช้เป็นสังวาลย์ห้อยพระศอ และเสียสละร่างกายเป็นเชือกกวนเกษียรสมุทรแก่เหล่าเทพและอสูร
 ตักษกะ เป็นศัตรูของพระอรชุน ต่อมาพ่ายแพ้จึงถูกเนรเทศไปอยู่ตักศิลา

ตระกูลของพญานาค 
พญานาคแบ่งออกเป็น 4 ตระกูลด้วยกัน
 ตระกูลวิรูปักข์ คือ พญานาคตระกูลสีทอง
 ตระกูลเอราปักข์ถะ คือ พญานาคตระกูลสีเขียว
 ตระกูลฉัพพยาปุตตะ คือ พญานาคตระกูลสีรุ้ง
 ตระกูลกัณหาโคตมะ คือ พญานาคตระกูลสีดำ

การเกิดของพญานาค 
การเกิดของพญานาคแบ่งออกเป็น 4 แบบ
 เกิดในไข่ (อัณฑชะ)
 เกิดในครรภ์ (ชลาพุชะ)
 เกิดจากเหงื่อไคล (สังเสทชะ)
 เกิดแล้วโตทันที (โอปปาติกะ)

พิษของพญานาค 
แบ่งเป็น 4 ประเภท คือ
 กัฏฐะมุขะ เป็นพญานาคมีพิษ ผู้ใดถูกกัด ร่างกายจะมีอาการแข็งไปหมดทั้งตัว ปวดมากอวัยวะต่าง ๆ ยึดหรืองอไม่ได้
 ปุติมุขะ เป็นพญานาคมีพิษ เมื่อกัดผู้ใดแล้ว รอยแผลที่ถูกกัดจะเน่าลุกลาม มีน้ำเหลืองไหลออกมา ถ้าไม่มียารักษา จะถึงแก่ความตาย
 อัคคิมุขะ เป็นพญานาคมีพิษ ผู้ถูกกัดจะมีอาการร้อนจัดไปทั้งตัว รอยแผลที่ถูกกัดเป็นลักษณะคล้ายถูกไฟไหม้
 สัตถะมุขะ เป็นพญานาคมีพิษ ผู้ถูกกัดมีอาการเหมือนถูกฟ้าผ่า
พญานาคทั้งหมดเหล่านี้ มีวิธีทำอันตรายได้ 4 อย่าง คือ
 กัดแล้วให้เกิดพิษซ่านทั้งตัว
 ใช้ตามองดูแล้วพ่นพิษออกทางตา
 มีพิษทั่วไปที่ร่างกาย กระทบถูกตรงที่ใด แพร่พิษให้ได้ทั้งสิ้น
 ใช้ลมหายใจพ่นเป็นพิษ แผ่ซ่านพิษไปทั่ว
พิษที่พญานาคปล่อยออกมาทั้ง 4 วิธีนั้นมีปฏิกิริยาเป็น 4 อย่าง คือ
 พิษแผ่ซ่านไปได้อย่างรวดเร็ว แต่ไม่รุนแรง
 พิษรุนแรงมาก แต่แผ่ออกไปอย่างช้า ๆ
 พิษรุนแรง แผ่ซ่านรวดเร็ว
 พิษไม่แรง แผ่ออกไปซ้า

อ้างอิง