โกฐ

โกฐ (ภาษาโบราณอาจเขียนเป็น โกฎ โกฎ โกฎฐ์ โกด หรือ โกษฐ์) หมายถึง กลุ่มของสมุนไพรจำพวกหนึ่ง จัดเป็นกลุ่มต่างๆ ได้เช่น โกฐทั้งห้า โกฐทั้งเจ็ด โกฐทั้งเก้า รวมถึงมีโกฐพิเศษอีกสามชนิด

- โกฐทั้งห้า ได้แก่
 โกฐหัวบัว คือ เหง้าและรากแห้งของไม้ล้มลุก 4 ชนิด ในวงศ์ Umbelliferae คือ Cnidium officinale Makino, Conioselinum univittatum Turcz. Ligusticum chuanxiong S.H.Qiu และ Licusticum wallichii Franchet
 โกฐสอ คือ รากแห้งของไม้ล้มลุก ชนิด Angelica dahurica Fisch.ex Hoffm.
 โกฐเขมา [ขะ-เหฺมา] หรือ โกฐหอม คือเหง้าและรากแห้งของพืชหลายชนิดในสกุล Atractylodes spp.
 โกฐเชียง คือ รากแขนงของไม้ล้มลุก ชนิด Angelica sinensis (Oliv.) Diels
 โกฐจุฬาลัมพา หรือ โกฐจุฬาลำพา คือ เรือนยอดแห้งที่กำลังมีดอกของพืชสามชนิดในสกุล Artemisia spp.

- โกฐทั้งเจ็ด รวมโกฐทั้งห้าที่กล่าวมาและเพิ่มอีกสองชนิด ได้แก่
 โกฐกระดูก คือ เหง้าแห้งของพืช Aucklandia lappa Dcne.
 โกฐก้านพร้าว หรือ โกฐก้านมะพร้าว คือ รากแห้งของพืช Picrorhiza kurroa

- โกฐทั้งเก้า รวมโกฐทั้งเจ็ดที่กล่าวมาและเพิ่มอีกสองชนิด ได้แก่
 โกฐพุงปลา (อีสานเรียก ปูดกกส้มมอ) คือ สิ่งที่นูนปูดขึ้นมาตามกิ่งและใบของไม้ต้นหลายชนิด ในสกุล Terminalia วงศ์ Combretaceae เช่น สมอไทย (Terminalia chebula Retz.) 
 โกฐชฎามังษี หรือ โกฐชฎามังสี คือ รากแห้งของพืชล้มลุก Nardostachys jatamansi DC. ในวงศ์ Valerianaceae

และ โกฐพิเศษ อีกสามชนิดด้วยกัน ได้แก่
 โกฐกะกลิ้ง คือ เมล็ดแก่แห้งของต้นแสลงใจ (Strychnos nux-vomica)
 โกฐกักกรา คือ ส่วนที่ปูด (gall) ของพืช Pistacia integerrima
 โกฐน้ำเต้า คือ เหง้าและรากแห้งของพืช 6 ชนิด ในสกุล Rheum วงศ์ Polygonaceae เช่น Rheum officinale Baillon., Rheum palmatum L.

อีกทั้งยังมีเครื่องยาที่มีชื่อเรียกว่า โกฐอื่นๆ ปรากฏอยู่ตามพระคัมภีร์ทางการแพทย์แผนไทยหรือในตำรายาต่างๆ อยู่อีกเจ็ดชนิดด้วยกัน ได้แก่
 โกฐจุฬารศ คือ ส่วนของใบจากพืช Eucalyptus globulus
 โกฐกุสุมภ์ คือ ดอกคำฝอยแห้ง (Carthamus tinctorius)
 โกฐนษิณี คือ เครื่องยาที่ได้จากพืช Psoralea corylifolia
 โกฐสิงคลี คือ เขาของสัตว์กีบที่เรียกว่า กุย (Saiga tatarica L.)
 โกฐกะเพ่อ คือ สารประกอบเคมีมีสูตรเป็น Hg2Cl2 ชื่อสามัญเรียก Calomel
 โกฐขี้แมว คือ รากที่เป็นหัวใต้ดินของพืช Rehmannia glutinosa
 โกฐสอเทศ คือ เหง้าที่ปอกเปลือกแล้วของต้นพืชในสกุล Iris spp.

ดูเพิ่ม 
 โกด เสียงของคำในภาษาไทยที่มีหลายรูปและหลายความหมาย

อ้างอิง 

ยาแผนโบราณ