สาบหมา

สาบหมา หรือพาพั้งดำในภาษาไทใหญ่  เป็นพืชล้มลุกในวงศ์ Asteraceae ชื่อสามัญที่รู้จักกันทั่วไปคือ  eupatory, sticky snakeroot, crofton weed, และ Mexican devil ลำต้นสีม่วงแดง ใบเดี่ยวเรียงตรงข้าม แผ่นใบรูปไข่ หรือรูปสามเหลี่ยม ขอบใบหยัก ปลายแหลม ดอกเป็นช่อกลม ดอกย่อยสีขาว อัดแน่นเป็นกระจุกกลม ผลแห้ง มีขนสีขาวจำนวนมาก ชาวไทใหญ่ใช้ใบขยี้ห้ามเลือด รากต้มรักษาโรคกระเพาะ 

สาบหมาเป็นพืชที่มีฤทธิ์ทางอัลลีโลพาทีชัดเจน สารสกัดด้วยมทานอลจากใบยับยั้งการงอกและการเจริญของไมยราบเครือ ข้าวน้ำรู โสนขน ผักโขมหนาม ผักโขมหัด ถั่วผี หญ้าปากควาย หงอนไก่ป่า กะหล่ำปลี คะน้า และข้าวพันธุ์ กข 23 ได้สารสกัดด้วยเมทานอลจากส่วนเหนือดินยับยั้งการเจริญของผักโขมหนาม ปืนนกไส้ กระดุมใบใหญ่ หงอนไก่ป่า หญ้าขจรจบ โสนขนและหญ้าปากควาย

พืชชนิดพันธุ์ต่างถิ่นรุกราน

                ต้นสาบหมาเป็นพืชดั้งเดิมในเม็กซิโก แต่เป็นที่รู้จักในพื้นที่อื่นๆ ว่าเป็นชนิดพันธ์ต่างถิ่นและบ่อยครั้งเป็นพืชมีพิษอันตราย โดยต้นไม้ชนิดนี้ทำให้เกิดความสูญเสียทางเศรษฐกิจอย่างมากมายในด้านเกษตรกรรมที่ตะวันตกเฉียงใต้ของจีนและคุกคามต่อความหลากหลายทางชีวภาพในท้องถิ่นนั้น มันได้ถูกนำมาใช้โดยไม่ได้คาดคิดที่ยูนาน ประมาณ ค.ศ. 1940 และแพร่หลายอย่างรวดเร็วอันเนื่องมาจากมันเป็นพืชที่สามารถปล่อยสารพิษไปทำอันตรายต่อพืชชนิดอื่นๆข้างเคียงเพื่อให้ตัวเองอยู่รอด ต้นสาบหมาเป็นพืชที่พบที่ออสเตรเลียโดยนำมาใช้ที่ Sydney ในปี ค.ศ. 1904 และแพร่กระจายไปตามชายฝั่ง Northern New South Wales และ South Queensland  ซึ่งต้นไม้ชนิดนี้ถูกจัดให้อยู่ในระดับ 4 ของพืชอันตราย ของ พรบ. ของนิวเซาท์เวลส์ เรื่องพืชอันตราย และในปี 1993 ต้นสาบหมาก็ได้แพร่กระจายเช่นกันที่ฮาวายและในแผ่นดินใหญ่ของสหรัฐอเมริกาซึ่งเป็นที่รู้จักว่าเป็นวัชพืชใน 10 มลรัฐ ทางใต้และตะวันตกเฉียงใต้  ในประเทศอื่นๆมันเป็นพืชพันธุ์ที่ชอบรุกรานในหลายๆพื้นที่ทางประเทศเขตร้อนและใกล้เขตร้อน รวมทั้งที่ตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย จีน ศรีลังกา ไนจีเรีย เอเซียตะวันออกเฉียงใต้ ออสเตรเลีย นิวซีแลนด์ หมู่เกาะปาซิพิก หมู่เกาะคานารี่ และอัฟริกาใต้  	 
                สำหรับในประเทศไทย ต้นสาบหมาเริ่มระบาดเข้ามาสู่ประเทศไทยจากประเทศพม่าและทางตอนใต้ของจีน ซึ่งในปัจจุบันพบว่าระบาดในพื้นที่ที่สูง จากระดับน้ำทะเลตั้งแต่ 500-600 เมตรขึ้นไป  โดยการระบาดพบมากในพื้นที่ภูเขาทางภาคเหนือของประเทศไทย เช่น บริเวณยอดดอยสุเทพ ดอยปุย ดอยตุง ดอยเชียงดาว ดอยอ่างขาง และดอยอินทนนท์ เป็นต้น จังหวัดที่พบมีการระบาดคือ แม่ฮ่องสอน เชียงใหม่ เชียงราย ลำพูน ลำปาง พะเยา แพร่ น่าน อุตรดิษฐ์ พิษณุโลก เพชรบูรณ์ และเลย

ผลกระทบต่อสัตว์
                ต้นสาบหมามีอันตรายต่อปศุสัตว์ จากการที่ม้าบริโภคต้นสาบหมาอย่างต่อเนื่องก่อให้เกิดโรคปอดเรื้อรังหรือที่รู้จักกันว่า Numinbah Horse Sickness หรือ Tallebudgera Horse Disease ในรัฐ Northern New South Wales และรัฐ Queensland ประเทศออสเตรเลีย โดยโรคระบาดนี้ได้เริ่มเกิดการระบาดในรัฐ Hawaii ประเทศสหรัฐอเมริกา ในปี ค.ศ. 1920 และระบาดในทางตะวันออกของประเทศออสเตรเลียและรัฐ Northland ในประเทศนิวซีแลนด์ รายงานจำนวนมากของการสูญเสียม้าทั้งหมดจากฟาร์มอันเนื่องมาจากสาเหตุนี้ มันเป็นตัวอย่างของความบกพร่องในการทำงานหรือการใช้ปอดและอาการผิดปกติอย่างเรื้อรังของปอดอันเนื่องมาจากถุงลมโป่งพองและขาดการยืดหยุ่น(emphysema) ผลการวินิจฉัยทางพยาธิวิทยา จะรวมทั้งการเกิดผังผืดแทรกอยู่ในปอด (pulmonary interstitial fibrosis) และการสร้างเนื้อเยื่อบุผิวที่มีลักษณะคล้ายถุงลมในปอด( alveolar epithelisation)

ผลกระทบต่อพืช
                นอกจากต้นสาบหมาจะส่งผลเสียต่อปศุสัตว์แล้วยังส่งผลเสียต่อพืชอีกด้วย อันเนื่องมาจากสารสกัดที่ได้จากต้นสาบหมาเป็นสารที่ส่งผลกระทบต่อพืชชนิดอื่นๆคือ สารแอลลิโลพาธิค (Allelopathy)  สารแอลลิโลพาธิคพบในทุกส่วนของต้นสาบหมา  โดยมีปริมาณสูงในใบและต้นลำต้น รวมทั้งสามารถถูกสกัดออกมาได้ดีด้วยสารละลายเมทานอล จากผลทางการศึกษาสารแอลลิโลพาธิคกับพืชจำนวน 19 ชนิด พบว่าสารแอลลิโลพาธิคจากต้นสาบหมาเพียงแค่ 1 กรัมมีผลต่อการยับยั้งของการงอกของเมล็ดทุกชนิด และส่งผลกระทบต่อการเจริญของรากและการเจริญของต้นของพืช แต่มีผลอย่างรุนแรงจนถึงสมบูรณ์กับพืชที่นำมาทดสอบ 12 ชนิดจาก 19 ชนิด โดยใน 12 ชนิดเป็นวัชพืชที่ระบาดในไร่ทั่วไป 10 ชนิด เมื่อนำพืชทดสอบ 9 ชนิดที่ปลูกในดินที่หมักด้วยต้นสาบหมาในอัตรา 5-10 เปอร์เซ็นต์จะถูกยับยั้งการเจริญ แต่ไม่มีผลต่อพืชทดสอบที่ปลูกในดินที่โรยผิวหน้าดินด้วยสาบหมา หรือดินที่รดด้วยสารสกัด

การกระจายพันธุ์

                พืชชนิดนี้สามารถแพร่กระจายเหมือนกับพืชทั่วไป โดยที่ลำต้นสามารถงอกรากและเติบโตเมื่อสัมผัสกับผิวดิน ซึ่งทำให้มันสามารถแพร่พันธุ์ได้อย่างรวเร็ว เมล็ดของมันก็เช่นกันจะถูกนำพาไปโดยลมและน้ำและ และจับกลุ่มรวมกันในพื้นที่ที่ถูกมันไปรบกวนเช่น ท้องนา หรือ พื้นที่ใกล้ที่พักอาศัยของมนุษย์ อย่างทันทีทันใด เมล็ดของมันบางทีอาจจะถูกนำพาไปโดยสัตว์ และในพื้นดิน. และอีกสาเหตุที่ต้นสาบหมาสามารถกระจายพันธุ์ได้อย่างดีคือ สภาพท้องที่และภูมิอากาศของเมืองไทยที่เอื้อต่อการเจริญเติบโต เนื่องจากต้นสาบหมาเป็นพืชที่เจริญได้ดีในที่โล่งแดดจัด  ระดับสูงจากระดับน้ำทะเลตั้งแต่ 500-600 เมตรขึ้นไป  ซึ่งมีลักษณะสอดคล้องกับลักษณะทางภาคเหนือของประเทศไทย จึงทำให้ภาคเหนือมีปัญหาเรื่องการแพร่ระบาดของต้นสาบหมา

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 
 USDA Plants Profile
 GRIN Species Profile 
 Photo gallery
 

วงศ์ทานตะวัน
สมุนไพร