ไตรภูมิ

ไตรภูมิ หรือ ไตรโลก (หมายถึง สามโลก) ซึ่งเป็นคติเกี่ยวกับโลกสัณฐานตามความเชื่อในศาสนาพุทธ ไตรภูมิประกอบด้วย กามภูมิ รูปภูมิ และอรูปภูมิ สัตวโลกทั้งหลายก็จะต้องเวียนว่ายตายเกิดในไตรภูมินี้จนกว่าจะสำเร็จเป็นพระอรหันต์

ศาสนาพุทธ

กามภูมิ 
กามภูมิ (หรือกามโลก) แบ่งเป็น 11 ส่วนย่อยได้แก่

 ทุคติภูมิ 
 นรกภูมิ  
 เปรตภูมิ  
 อสูรกายภูมิ  
 เดรัจฉานภูมิ  

 สุคติภูมิ 
 มนุสสภูมิ  
 จาตุมหาราชิกา  
 ดาวดึงส์  
 ยามา  
 ดุสิต  
 นิมมานรดี  
 ปรนิมมิตวสวัตดี

รูปภูมิ 
รูปภูมิ (หรือรูปโลก) แบ่งเป็น 16 ชั้น เป็นที่สถิตของพระพรหม (ตามคติของพราหมณ์) พระพรหมที่จะสถิตอยู่จะต้องบำเพ็ญฌาน
แบ่งออกเป็น ปฐมฌานภูมิ 3 ทุติยฌานภูมิ 3 ตติยฌานภูมิ 3 และจตุตฌานภูมิ 7

อรูปภูมิ 
อรูปภูมิ (หรืออรูปโลก) แบ่งเป็น 4 ชั้น เป็นที่สถิตของพระพรหมระดับสูงซึ่งไม่มีรูปกาย
ชั้นที่ 1 อากาสานัญจายตนภูมิ
ชั้นที่ 2 วิญญาณัญจายตนภูมิ
ชั้นที่ 3 อากิญจัญญายตนภูมิ
ชั้นที่ 4 เป็นภูมิชั้นสูงสุดในไตรภูมิ คือ เนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ

ไตรภูมิในสถาปัตยกรรมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

เขมร 
คติความเชื่อเรื่องไตรภูมิที่มีเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลางแห่งจักรวาล ปรากฏมากมายในวัฒนธรรมเขมร  เมื่อมาสมัยการสร้างเมืองพระนครของพระเจ้ายโศวรมันที่ 2  ก็ได้มีการนำคติไตรภูมิซึ่งสืบต่อมาจากอินเดียคือ  มีภูเขาศักดิ์สิทธิ์อยู่กลางเมืองเป็นสัญลักษณ์แทนเขาพระสุเมรุซึ่งเป็นที่ประทับของเทวดา  โดยพระเจ้ายโศวรมันทรงเลือกเขาพนมบาแค็งเป็นศูนย์กลางแห่งเมืองพระนคร   และสร้างปราสาทพนมบาแค็งเป็นปราสาท 5 หลังซึ่งมีหลังหนึ่งอยู่ตรงกลางและอีก 4 หลังอยู่ 4 มุมนั้น  แสดงถึงยอด 5 ยอดของเขาพระสุเมรุซึ่งเป็นที่ประทับของเทวดา  บนยอดเขาพระสุเมรุนั้นเป็นที่ประทับของเทวดา 33 องค์  คือสวรรค์ชั้นดาวดึงส์  ศาสตราจารย์ฟิลลิโอซาต์ได้ตั้งข้อสังเกตว่าเขาพนทบาแค็งนั้น  ถ้าเรามองดูจากเฉพาะฐานแต่ละด้านเราจะเห็นเฉพาะปราสาท 33 หลัง  สำหรับปราสาทที่เหลือนั้นจะมองไม่เห็น  ดังนั้นเขาพนมบาแค็งจึงเป็นเขาพระสุเมรุซึ่งเป็นที่ประทับของเทวดาและศูนย์กลางของมนุษยโลก

ลาว 
ความเชื่อเรื่องศูนย์กลางจักรวาลของเขาพระสุเมรุอันหมายถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ก็ปรากฏคติความเชื่อนี้ที่ลาวด้วย  เช่นในเรื่องของยอดจั่วหัวท้ายของอุโบสถที่เรียกว่า สิม  (ที่ภาคกลางก็คือช่อฟ้านั่นเอง)  สิมทำเป็นรูปปราสาทและที่สำคัญคือประดับอยู่สันหลังคาโดยมีความหมายถึงปราสาทของพระอินทร์บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์  สิมจึงเสมือนเป็นศูนย์กลางจักรวาลนั่นเอง

พม่า 
คติความเชื่อเรื่องไตรภูมิที่มีเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลางแห่งจักรวาล  ก็ปรากฏมายมายที่พม่าด้วยเช่นเดียวกัน  เห็นได้จากการสร้างเมือง  การสร้างปราสาทราชวังที่มีคูน้ำล้อมรอบอันแสดงถึงความเป็นศูนย์กลางจักรวาลที่มีมหานทีสีทันดอนล้อมรอบด้วย  เช่น  พระราชวังมัณฑเลย์ที่สร้างขึ้นระหว่างปี พ.ศ. 2400-2402 โดยพระเจ้ามินดงเพื่อเป็นศูนย์กลางของจักรวาลตามคติพุทธศาสนา  

นอกจากนี้ ก็ปรากฏคติความเชื่อเรื่องศูนย์กลางแห่งจักรวาลในงานศิลปกรรมอีกมากมายในงานสถาปัตยกรรมต่างๆ  เช่น  การสร้างเจดีย์ของพม่าส่วนใหญ่ก็จะสร้างในคติการสร้างเจดีย์ที่ประดิษฐานพระเกศธาตุและพระเขี้ยวแก้วของพระพุทธเจ้า คือเจดีย์จุฬามณีที่พระอินทร์บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์   ตัวอย่างเช่น อุบาลีเถียน  เมืองพุกาม  ครึ่งหลังพุทธศตวรรษที่ 18  เป็นอาคารในผังสี่เหลี่ยมผืนผ้า  ผนังก่อด้วยอิฐ  ภายในมีพระพุทธรูปปูนปั้นประทับนั่ง  ภายนอกอาคารมีเจดีย์ทรงระฆังขนาดเล็กประดับอยู่ที่กลางสันหลังคา  ซึ่งอาจมีความหมายถึงเจดีย์จุฬามณีที่ประดิษฐานพระเกศธาตุและพระเขี้ยวแก้ว  พระอินทร์สร้างไว้บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั่นเอง 
นอกจากนี้ยังมีตัวอย่างอีกที่  เจดีย์สินพยุเมที่เมืองมินคุนซึ่งพระเจ้าพะคยีดอทรงสร้างใน พ.ศ. 2359  ก่อนที่จะเสวยราชย์  เจดีย์องค์นี้เปรียบเสมือนพระเจดีย์จุฬามณีซึ่งตั้งอยู่เหนือเขาพระสุเมรุอันป็นศูนย์กลางแห่งจักรวาลตามความเชื่อถือเกี่ยวข้องกับไตรภูมิในพุทธศาสนา  คือ  มีแผนผังเป็นรูปวงกลมประกอบด้วยลานซ้อนขึ้นไป 7 ชั้น  ลานเหล่านี้มีผนังเตี้ยๆทำเป็นรูปคล้ายรูปคลื่นโดยรอบ  เหนือลานชั้นบนมีฐานรูปทรงกระบอกซึ่งมีห้องไว้พระพุทธรูปอยู่ภายใน  ยอดเป็นรูปเจดีย์ตามแบบพม่า  

อาจกล่าวได้ว่าชนชาติพม่าเป็นชนชาติที่ดูจะเคร่งครัดกับพระพุทธศาสนาอย่างยิ่ง  ด้วยเหตุนี้ คติความเชื่อเรื่องไตรภูมิที่มีเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลางแห่งจักรวาลที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนาจึงสืบต่อลงมาอย่างเหนียวแน่น  ดังเห็นจากงานศิลปกรรมในรุ่นหลังๆที่ยังคงรักษาคตินี้ไว้

อ้างอิง 

 
 

 http://palungjit.org/threads/1-%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%A0%E0%B8%B9%E0%B8%A1%E0%B8%B4-2-%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B8%9B%E0%B8%A0%E0%B8%B9%E0%B8%A1%E0%B8%B4-3-%E0%B8%AD%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B8%9B%E0%B8%A0%E0%B8%B9%E0%B8%A1%E0%B8%B4.108741/

ดูเพิ่ม 
 ไตรภูมิพระร่วง
 ไตรภูมิโลกวินิจฉัย
 เตภูมิกถา

คำศัพท์ศาสนา
จักรวาลวิทยา