อำเภอพานทอง

พานทอง เป็นอำเภอในจังหวัดชลบุรี ได้รับการจัดตั้งขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตามพระราชบัญญัติลักษณะปกครองท้องที่ ร.ศ. 116 เมื่อวันที่ 10 พฤษภาคม พ.ศ. 2440 ปัจจุบันเป็นพื้นที่ที่มีการเพิ่มของประชากรสูงอันดับต้นของจังหวัด เนื่องจากรองรับประชากร มีการขยายตัวของนิคมอุตสาหกรรมและชุมชนเมืองที่รองรับความเจริญเติบโตของจังหวัดชลบุรี

ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอพานทองมีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอบางปะกงและอำเภอบ้านโพธิ์ (จังหวัดฉะเชิงเทรา)
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอพนัสนิคม
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอบ้านบึง 
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอเมืองชลบุรี

ประวัติ 
ชุมชนพานทองเมื่อยุคกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่า พระเจ้าตากสินมหาราชได้นำทหารในบังคับบัญชาตีฝ่าวงล้อมทหารพม่าหลบหนีออกจากกรุงศรีอยุธยา และกวาดต้อนครัวเรือนรายทางมาตั้งเมือง และค่ายทหารชั่วคราวขึ้นที่ตำบลโป่งตามุข เรียกว่า "เมืองโป่งตามุข" เป็นเมืองควบคุมหัวเมืองชายทะเล มีเจ้าเมือง ศาล และเรือนจำ สำหรับใช้เป็นที่ปกครองชำระคดีความ โดยมีตัวเมืองตั้งอยู่บริเวณวัดโป่งตามุข ตำบลหนองหงษ์

ในสมัยนั้นมีพรานป่าคนหนึ่งชื่อ ทอง เป็นชาวอยุธยา ได้อพยพครอบครัวและญาติพี่น้องหนีพม่ามาตั้งภูมิลำเนาทำมาหากินเลี้ยงชีพในทางล่าสัตว์อยู่ที่หมู่บ้านริมคลองซึ่งแยกจากคลองบางปะกง (ปัจจุบันเรียกคลองพานทอง) ที่ระหว่างตำบลบ้านเก่ากับตำบลบางนางในปัจจุบัน และพร้อมกันนั้น นายพรานทองได้ทำหน้าที่เป็นจารชนสืบข่าวของข้าศึกถวายพระเจ้าตากสิน และได้รวบรวมกำลังเข้าร่วมกับพระเจ้าตากสินกอบกู้อิสรภาพขับไล่พม่า จนกรุงศรีอยุธยาเป็นเอกราชตามเดิม เมื่อเสร็จศึกสงครามแล้ว นายพรานทองจึงได้สร้างวัดขึ้นวัดหนึ่ง ณ ริมคลองสายเดียวกัน ให้ชื่อว่า "วัดพรานทอง" นัยว่าเพื่อเป็นการล้างบาปที่ตนเองมีอาชีพในทางล่าสัตว์ และได้อพยพครอบครัวมาประกอบอาชีพเป็นหลักฐานอยู่ในบริเวณใกล้วัดพรานทองนี้ชาวบ้านจึงเรียกหมู่บ้านนี้ว่า "หมู่บ้านพรานทอง" และเรียกคลองซึ่งแยกจากคลองบางปะกงว่า "คลองพรานทอง" ด้วย แต่ปัจจุบันสะกดเป็น วัดพานทอง, บ้านพานทอง และคลองพานทอง ดังในปัจจุบัน

เมื่อประชากรได้เพิ่มจำนวนหนาแน่นมากขึ้น สภาพพื้นที่ของอำเภอสมัยนั้น เป็นที่ราบลุ่มคล้ายท้องกะทะ เหมาะแก่การทำไร่นา มีคลองธรรมชาติจากอำเภอพนัสนิคม ผ่านหมู่บ้านท่าตะกูด บ้านพานทอง บ้านเก่า ถึงที่แม่น้ำบางปะกง ผลผลิตทางการเกษตรจากอำเภอพนัสนิคม จะถูกขนส่งมาทางเรือในฤดูน้ำหลาก มารวมจุดพักขนถ่ายซื้อขายที่หมู่บ้านท่าตะกูด ส่วนหน้าแล้งประชาชนจะส่งผลผลิตทางการเกษตรมาทางล้อเลื่อน ซึ่งมีลักษณะคล้ายเกวียนขนาดเล็ก ใช้วัว ควาย ลากจูง ซึ่งชาวบ้านเรียกล้อเลื่อนว่า "ตะกูด" และเรียกหมู่บ้านที่เป็นชุมชนทางการค้านี้ว่า "ท่าตะกูด" บ้านท่าตะกูดนี้มีพื้นที่ใกล้เคียงกับบ้านพานทอง

เมื่อมีประชากรเพิ่มมากขึ้นก็เริ่มมีโจรผู้ร้ายรบกวน ทำให้ประชาชนเดือดร้อน และมีความจำเป็นที่ประชาชนจะต้องติดต่อราชการมากขึ้น ทางราชการจึงตั้งที่ว่าการอำเภอขึ้น โดยอาศัยบ้านนางเชย สุอังคะ ซึ่งตั้งอยู่ที่บ้านพานทอง เป็นที่ว่าการอำเภอชั่วคราว ต่อมาได้ย้ายไปอาศัยโรงบ่อนที่บ้านท่าตะกูดเป็นที่ว่าการอำเภอชั่วคราว และต่อมาได้ย้ายกลับมาตั้งทำการอยู่ที่เดิมอีก โดยทางราชการได้ปลูกสร้างเป็นโรงไม้ขึ้น ใช้เป็นที่ว่าการอำเภอชั่วคราวและเรียกชื่อว่า "อำเภอท่าตะกูด" ขึ้นกับจังหวัดชลบุรี มณฑลปราจิณบุรี จนถึงปี พ.ศ. 2451 จึงได้ปลูกสร้างที่ว่าการอำเภอถาวรหลังใหม่ขึ้น ณ ที่เดิม และพร้อมกันนี้ได้เปลี่ยนชื่ออำเภอใหม่เป็น "อำเภอพานทอง" ในปี พ.ศ. 2460 สำหรับที่ว่าการอำเภอหลังปัจจุบันนี้ได้ย้ายมาตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2481

 วันที่ 3 มีนาคม 2449 ปรับเขตตำบลในอำเภอท่าตะกูด จังหวัดชลบุรี มณฑลปราจิณบุรี โดยยุบตำบลมาบกระบก ตำบลหนองจับอึ่ง รวมเข้ากับตำบลหนองตำลึง ยุบตำบลตลาดควาย ตำบลบางหัก รวมเข้ากับตำบลเกาะลอย ยุบตำบลบ้านมอญ รวมเข้ากับตำบลบางนาง ยุบตำบลเนินถ่อน ตำบลหน้าประดู่ รวมเข้ากับตำบลพานทอง ให้ตำบลหนองกะขะ ตำบลหนองหงษ์ ตำบลมาบโป่ง มีพื้นที่ดังเดิม
 วันที่ 3 พฤศจิกายน 2450 เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัดชลบุรีกับจังหวัดฉะเชิงเทรา โดยโอนพื้นที่ตำบลบ้านบางพึ่ง (ตำบลบางผึ้ง) ของอำเภอท่าตะกูด จังหวัดชลบุรี ไปขึ้นกับอำเภอบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา
 วันที่ 29 เมษายน 2460 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอท่าตะกูด จังหวัดชลบุรี เป็นอำเภอพานทอง วันที่ 28 พฤศจิกายน 2481 ตั้งตำบลหนองบอนแดง แยกออกจากตำบลหนองหงษ์ อำเภอพานทอง และตำบลหนองขยาด ตำบลหนองขวาง อำเภอพนัสนิคม และโอนไปขึ้นการปกครองกับกิ่งอำเภอบ้านบึง อำเภอเมืองชลบุรี กับโอนพื้นที่หมู่ 13 (ในขณะนั้น) ของตำบลหนองตำลึง อำเภอพานทอง ไปขึ้นกับตำบลมาบไผ่ กิ่งอำเภอบ้านบึง อำเภอเมืองชลบุรี
 วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลหน้าประดู่ แยกออกจากตำบลพานทอง ตั้งตำบลบางหัก แยกออกจากตำบลเกาะลอย ตั้งตำบลบ้านเก่า แยกออกจากตำบลบางนาง
 วันที่ 3 สิงหาคม 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลพานทอง ในท้องที่หมู่ 2–4, 7–8, 10 ของตำบลพานทอง
 วันที่ 22 กุมภาพันธ์ 2520 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองตำลึง ในท้องที่หมู่ 1, 3, 5–7 ของตำบลมาบโป่ง กับหมู่ 1–2, 4 ตำบลหนองกะขะ และหมู่ 6–7 ของตำบลหนองตำลึง
 วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลพานทอง และสุขาภิบาลหนองตำลึง เป็น เทศบาลตำบลพานทอง และเทศบาลตำบลหนองตำลึง ตามลำดับ ด้วยผลของกฎหมาย
 วันที่ 15 กันยายน 2547 ยุบองค์การบริหารส่วนตำบลบางหัก รวมกับองค์การบริหารส่วนตำบลเกาะลอย และยุบองค์การบริหารส่วนตำบลหนองกะขะ รวมกับองค์การบริหารส่วนตำบลพานทอง และยุบองค์การบริหารส่วนตำบลหนองตำลึง รวมกับเทศบาลตำบลหนองตำลึง
 วันที่ 15 ตุลาคม 2557 เปลี่ยนชื่อองค์การบริหารส่วนตำบลพานทอง เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลพานทองหนองกะขะ
 วันที่ 27 สิงหาคม 2558 เปลี่ยนชื่อองค์การบริหารส่วนตำบลเกาะลอย เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลเกาะลอยบางหัก

 การแบ่งเขตการปกครอง 
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอพานทองแบ่งเขตการปกครองออกเป็น 11 ตำบล 52 หมู่บ้าน 

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอพานทองประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 10 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลพานทอง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพานทอง (เฉพาะหมู่ที่ 4, 6 และบางส่วนของหมู่ที่ 2–3, 7–8, 10)
 เทศบาลตำบลหนองตำลึง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองตำลึงทั้งตำบล รวมทั้งพื้นที่ตำบลมาบโป่ง (เฉพาะหมู่ที่ 6–7) และตำบลหนองกะขะ (เฉพาะหมู่ที่ 1–2, 4)
 องค์การบริหารส่วนตำบลพานทองหนองกะขะ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพานทอง (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลพานทอง) และตำบลหนองกะขะ (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลหนองตำลึง)
 องค์การบริหารส่วนตำบลมาบโป่ง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลมาบโป่ง (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลหนองตำลึง)
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองหงษ์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองหงษ์ทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลโคกขี้หนอน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโคกขี้หนอนทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเก่า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านเก่าทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหน้าประดู่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหน้าประดู่ทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลบางนาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบางนางทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลเกาะลอยบางหัก''' ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเกาะลอย และตำบลบางหักทั้งตำบล

อ้างอิง 

พานทอง