วิศวรูป

วิศวรูป (, IAST: ) เป็นรูปเชิงประติมานวิทยาและรูปอวตารเป็นมนุษย์ของเทพเจ้าในศาสนาฮินดู โดยเฉพาะพระวิษณุในฮินดูร่วมสมัย รูปปางอวตารเป็นวิศวรูปที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดพบใน ภควัตคีตา ซึ่งพระกฤษณะทรงอวตารมาในมหาภารตะระหว่างสงครามทุ่งกุรุเกษตร ถือกันว่าวิศวรูปเป็นปางสูงสุดของพระวิษณุ ที่ซึ่งมีจักรวาลทั้งหมดอยู่ภายในพระองค์

ประติมานวิทยา

ยุคแรก 
แหล่งข้อมูเชิงวรรณกรรมหลายแหล่งระบุถึงวิศวรูปว่ามีศีรษะและแขน "หลาย" หรือ "พัน/ร้อย" หรือ "อนันต์" แต่ก็ไม่ได้ระบุจำนวนอวัยวะเฉพาะที่ปรากฏ ประติมากรรมยุคคุปตะและหลังคุปตะจึงต้องพยายามสร้างสรรค์ผลงานที่สามารถแสดงความอนันต์ของอวัยวะดังกล่าว การบรรยายลักษณะของวิศวรูปโดยอรชุนในภควัตคีตาทำให้มีความเป็นไปได้ในการสร้างสรรค์ประติมากรรมอยู่สองแบบ: วิศวรูปในฐานะเทพเจ้าหลายศีรษะและหลายแขน หรือเทพเจ้าที่ภายในร่างกายมีองค์ประกอบทั้งปวงของจักรวาลอยู่ภายใน วิศวรูปแบบฮินดูนิยมสร้างด้วยแบบแรก ส่วนพระพุทธเจ้าแห่งจักรวาล (พระไวโรจนพุทธะ) แสดงในรูปแบบหลัง เทวรูปองค์หนึ่งที่พบในปาเรล นครมุมไบ อายุราว ค.ศ. 600 แสดงเทพเจ้าเจ็ดองค์ที่เชื่อมต่อกันและกัน ซึ่งเป็นวิศวรูปของพระศิวะ อันถือเป็นปางที่พบได้ยาก

วิศวรูปกลายมาเป็นสัญลักษณ์ของพระวิษณุในสมัยคุปตะ (คริสต์ศตวรรษที่ 6) เทวรูปวิศวรูปยุคคุปตะชิ้นแรก ๆ เป็นศิลปะมถุรา พบที่อำเภออันคฤห์ สร้างขึ้นราว ค.ศ. 430-60 โดยได้รูปแบบมาจากคำบรรยายที่ปรากฏในภควัตคีตา วิศวรูปนี้มีสามศีรษะ มนุษย์อยู่ตรงกลาง, สิงห์ (แทนนรสิงห์) และ หมูป่า (แทนวราหะ) และมีสี่แขน อีกหนึ่งเทวรูปยุคแรกพบที่ปัจจุบันประดิษฐานในจังงูนารายัณมนเทียร ประเทศเนปาล อายุราวศตวรรษที่ 5-6 แสดงเพทเจ้าสิบหัว สิบแขน และล้อมรอบด้วยสามพื้นที่ของจักรวาลวิทยาฮินดู ได้แก่สวรรค์, ปฤถวี (โลก) และ ปาตาล (ใต้โลก) ตามเทพเจ้า มนุษย์ และสัตว์ปาตาลอย่างนาค ตามลำดับ ทางขวาเป็นปิศาจ และทางซ้ายเป็นเทวะ แสดงให้เห็นถึงรูปที่เป็นสองขั้วในปาง เช่นเดียวกับที่พบในวราหะมนเทียร เทโอคฤห์

ยุคใหม่ 
ในงานศิลปะสมัยนิยม นิยมแสดงภาพของวิศวรูปในรูปเทพเจ้ามีหลายศีรษะ แต่ละศีรษะอาจแทนเทพเจ้าแต่ละองค์หรือแต่ละปาง แสดงจนถึงปางดุร้ายของเทพเจ้าเป็นต้น ในมือถืออาวุธหลากชนิด และหลายครั้งมักพบอรชุนปรากฏอยู่ในฉากเคารพแก่องค์วิศวรูปด้วย ที่ชโยติสระ ซึ่งเชื่อกันว่าพระกฤษณะแสดงภควัตคีตาแก่อรชุน มีประดิษฐานเทวรูปพระกฤษณะขนาด 40 ฟุตในรูปวิศวรูป สร้างขึ้นจาก อัษฏธาตุ

อ้างอิง

บรรณานุกรม
 
 

ประติมานวิทยาฮินดู
พระวิษณุ
พระกฤษณะ