รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ

รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ หรือ บีอาร์ที เป็นระบบขนส่งมวลชนรูปแบบหนึ่งที่ใช้รถโดยสาร ให้บริการเร็วขึ้นและมีประสิทธิภาพมากขึ้นจากรถโดยสารประจำทางทั่วไป โดยพัฒนารูปแบบการเดินรถ ตัวรถโดยสาร ตารางการเดินรถ ระบบขนส่งอัจฉริยะ และที่สำคัญคือจะมีช่องทางวิ่งแยกออกมาจากถนนปกติเป็นช่องทางเฉพาะ โดยมีจุดมุ่งหมายให้มีคุณภาพของบริการเทียบเท่ากับระบบขนส่งมวลชนระบบราง ในความเร็วและความจุผู้โดยสารที่เทียบเท่ากับระบบรถไฟฟ้ารางเบา ในขณะที่ต้นทุนการก่อสร้างและการเดินรถโดยสารประจำทางที่ประหยัดกว่า ทั้งยังสามารถจัดเส้นทางการเดินรถได้ยืดหยุ่นมากกว่าระบบราง

ชื่อเรียกของระบบขนส่งรูปแบบนี้มีหลากหลายเช่นในทวีปอเมริกาเหนือนิยมเรียกว่า bus rapid transit หรือ บีอาร์ที (BRT) ในทวีปยุโรป และออสเตรเลีย เรียกว่า "บัสเวย์" () หรือมีการเรียกว่า รถโดยสารคุณภาพ (quality bus)

ความเร็วของระบบขนส่งรูปแบบนี้จะอยู่ประมาณ 30 - 45 กิโลเมตรต่อชั่วโมง ซึ่งใกล้เคียงกับระบบรถไฟฟ้าขนาดเบา

คุณสมบัติที่สำคัญของระบบประเภทนี้ 
 มีช่องทางเดินรถแยกต่างหาก  ช่องทางเดินรถจะมีช่องทางเฉพาะที่ไม่ปะปนกับรถประเภทอื่น มีทางเข้า-ออกจำกัดเฉพาะจุดที่กำหนด ซึ่งอาจเป็นเพียงการตีเส้นแบ่งจากช่องทางปกติเป็นช่องเดินรถมวลชน (diamond lane หรือ high-occupacy vehicle lane) หรือมีการกั้นช่องทางอย่างชัดเจน ซึ่งทางวิ่งเฉพาะจะช่วยให้การเดินรถเป็นไปอย่างรวดเร็วและแน่นอน

 เส้นทางเดินรถ  เป็นการปรับปรุงจากโครงข่ายถนนเดิมที่มีอยู่แล้วและสามารถเชื่อมโยงพื้นที่ต่าง ๆ ได้อย่างทั่วถึง ให้กลายเป็นเส้นทางรถประจำทางที่มีจุดจอดไม่มากเกินไป เส้นทางไม่ซับซ้อน เข้าใจง่าย สามารถเชื่อมต่อกับระบบขนส่งมวลชนอื่น และรถประจำทางที่รับส่งภายในย่านต่าง ๆ ได้

 ความถี่ในการเดินรถ  เดินรถด้วยความถี่สูงและเหมาะสมตลอดเวลาทำการ เพื่อให้ประสิทธิภาพในการให้บริการดีกว่าระบบขนส่งมวลชนรูปแบบอื่น และระบบมีโอกาสรองรับกลุ่มผู้โดยสารได้อย่างหลากหลาย

 ระบบขนส่งอัจฉริยะ  มีศูนย์ควบคุมการเดินรถที่สามารถติดตามตำแหน่งของรถแต่ละคันได้ด้วยระบบจีพีเอส จึงสามารถให้บริการข้อมูลการเดินรถแก่ผู้โดยสารที่สถานี หรือบริการข้อมูลทางโทรศัพท์และอินเทอร์เน็ตได้อย่างทันสถานการณ์ ซึ่งรวมไปถึงข้อมูลรถที่กำลังมาถึงสถานี, การเดินรถล่าช้า และการวางแผนการเดินทางให้แก่ผู้โดยสาร

 มาตรการให้ความสำคัญแก่รถโดยสารประจำทาง  เป็นผลจากระบบขนส่งอัจฉริยะ ทำให้สามารถกำหนดให้รถในเส้นทางที่ต้องเดินรถผ่านทางแยกที่มีสัญญาณไฟจราจรได้รับสัญญาณไฟเขียวโดยอัตโนมัติ

 ระบบเก็บค่าโดยสาร  มีเทคโนโลยีบัตรโดยสารที่ทันสมัย มีการเก็บค่าโดยสารจากสถานีก่อนขึ้นรถ ดังนั้นการจ่ายค่าโดยสารแต่ละครั้งจึงสามารถใช้เดินทางเชื่อมต่อทั่วถึงทั้งระบบ

รถโดยสาร  มีประตูขึ้น-ลงหลายจุด ขึ้นลงสะดวก พื้นเสมอกับชานชาลา ภายในโอ่โถง จุผู้โดยสารได้มาก รูปทรงทันสมัย เครื่องยนต์ใช้พลังงานสะอาด ก่อมลพิษน้อย

สถานี  การออกแบบเน้นความสะดวกสบายและปลอดภัยทั้งภายในสถานีและทางเดินเข้าสู่สถานี มีประตูกั้นเพื่อความปลอดภัยขณะรถเทียบชานชาลา มีสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับผู้พิการ สามารถเดิน หรือใช้จักรยาน หรือโดยสารรถรับส่ง หรือขับรถส่วนตัวมาจอดที่จุดจอดแล้วจร (park and ride) เพื่อเข้าสู่สถานีได้อย่างสะดวกสบาย รูปลักษณ์มีความโดดเด่น ภูมิทัศน์โดยรอบสวยงาม

การใช้ประโยชน์ที่ดิน  มีการใช้ที่ดินสอดคล้องกับกิจกรรมการเดินทางของผู้โดยสาร

 ภาคการตลาด  มีชื่อหรือสัญลักษณ์ของระบบที่โดดเด่นและแปลกใหม่

ระบบรถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษในประเทศไทย 

 รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล ดำเนินงานโดย กรุงเทพมหานคร เปิดให้บริการมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2553 ได้แก่ รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ สายช่องนนทรี-ราชพฤกษ์
 โครงการระบบขนส่งมวลชนเมืองเชียงใหม่ (Chiangmai Transit System - CTS) เกิดขึ้นจากข้อเสนอของเทศบาลนครเชียงใหม่ ร่วมกับสำนักงานนโยบายและแผนการขนส่งและจราจร (สนข.) โดยมีคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เป็นที่ปรึกษาโครงการ
 บริษัท รีเจียนนอล ทรานซิท โคเปอร์เรชั่น จำกัด (RTC) ได้เปิดเดินรถโดยสารขนส่งมวลชนสาย R3 ระหว่างท่าอากาศยานนานาชาติเชียงใหม่-นิมมานเหมินท์-คูเมืองเชียงใหม่ โดยจะเริ่มเปิดให้บริการในวันที่ 5 เมษายน 2561 ตั้งแต่เวลา 6.00 - 24.00 น. 
 โครงการระบบขนส่งมวลชนเมืองขอนแก่น อยู่ระหว่างการศึกษาของเทศบาลนครขอนแก่น ร่วมกับคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น 
 โครงการระบบขนส่งมวลชนภูเก็ต และหาดใหญ่ อยู่ระหว่างการศึกษาโดย สนข.

รายชื่อเมืองในต่างประเทศที่มีระบบรถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ

ทวีปเอเชีย 
 เซบูซิตี ประเทศฟิลิปปินส์ (โครงการ)
 จาการ์ตา ประเทศอินโดนีเซีย : TransJakarta
 นะโงะยะ ประเทศญี่ปุ่น : Guideway Bus Shidami Line หรือ สาย Yutorito (Yutreet) 
 เจียอี้ ประเทศไต้หวัน : Chiayi BRT เชื่อมระหว่างตัวเมือง สถานีรถไฟ และสถานีรถไฟความเร็วสูงไต้หวันเจียอี้
 ไฮฟา ประเทศอิสราเอล : Metronit (โครงการ)
 เตหะราน ประเทศอิหร่าน
 เซจง ประเทศเกาหลีใต้ 
 อัมมาน ประเทศจอร์แดน 
 ฮานอย ประเทศเวียดนาม 
 กรุงเทพมหานคร ประเทศไทย : รถโดยสารด่วนพิเศษ สายสาทร-ราชพฤกษ์

จีน 
 ปักกิ่ง : BRT บนถนน Nan Zhongzhouxian
 ฉงชิ่ง
 ต้าเหลียน
 กว่างโจว (โครงการ)
 หางโจว: สาย B1
 จี๋หนาน (โครงการ)
 คุนหมิง
 เซี่ยงไฮ้: บีอาร์ที เชื่อมต่อกับสถานีรถไฟ Shanghai West
 เหอเฟย์
 เซินเจิ้น (โครงการ)
 อู๋ซี : (โครงการ 5 เส้นทาง)
 เซียะเหมิน : Xiamen BRT
 ซีอาน : (โครงการ)
 เฉิ่นหยาง: (โครงการ 6 เส้นทาง)
 ฉางโจว

อินเดีย 
 ปูเน รัฐมหาราษฏระ: Pune Bus Rapid Transit
 นิวเดลี: Delhi Bus Rapid Transit
 อินโดร์ รัฐมัธยประเทศ
 อัห์มดาบาด รัฐคุชราต: Ahmedabad BRTS
 รัฐกัว: SkyBus Goa
 Vijayawada รัฐอานธรประเทศ: Vijayawada BRTS (โครงการ)
 Visakhapatnam รัฐอานธรประเทศ: Visakhapatnam BRTS (โครงการ)
 มุมไบ รัฐมหาราษฏระ: BRTS (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
 เจนไน รัฐทมิฬนาฑู: Chennai BRTS และ Chennai RBTW (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
 บังคาลอร์ รัฐกรณาฏกะ: Bangalore BRTS (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
 Mangalore รัฐกรณาฏกะ (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)

ทวีปอเมริกาเหนือ

แคนาดา 
 แคลกะรี รัฐแอลเบอร์ตา: Calgary Transit 
 กาตีโน รัฐควิเบก: Société de Transport de l'Outaouais (STO) Rapibus
 Halifax Regional Municipality รัฐโนวาสโกเชีย: Metro Transit's MetroLink
 มิสซิสซอกา รัฐออนแทรีโอ: Mississauga Transit (โครงการ)
 มอนทรีออล รัฐควิเบก: Montreal Bus Rapid Transit (STM BRT)  สาย 505 "Express Pie IX"
 กรุงออตตาวา รัฐออนแทรีโอ: Ottawa Transitway (เป็นส่วนหนึ่งของระบบขนส่งมวลชน OC Transpo ร่วมกับระบบรางขนาดเบา)
 Saint John รัฐนิวบรันสวิก: ComeX
 แวนคูเวอร์ รัฐบริติชโคลัมเบีย: TransLink R1, R2, R3, R4, R5 และ 99 B-Line Rapidbus
 Waterloo Regional Municipality รัฐออนแทรีโอ: iXpress ในระบบรถประจำทาง Grand River Transit
 York Regional Municipality รัฐออนแทรีโอ: Viva

เม็กซิโก 
 กัวดาลาฮารา รัฐฮาลิสโก: Macrobus
 เลออน รัฐกวานาวาโต: Optibus
 เม็กซิโกซิตี รัฐเฟเดอรัลดิสตริกต์ : Metrobús

สหรัฐอเมริกา 
 แอลบูเคอร์คี รัฐนิวเม็กซิโก: Rapid Ride
 ออสติน รัฐเท็กซัส: Capital Metrorapid 
 บอสตัน รัฐแมสซาชูเซตส์: MBTA Silver Line
 ชิคาโก รัฐอิลลินอย: Busway เชื่อมต่อใจกลางเมืองชิคาโกกับ ศูนย์การประชุมแมคคอร์มิค เพลส  (McCormick Place)
 คลีฟแลนด์ รัฐโอไฮโอ: Health Line 
 เดนเวอร์ รัฐโคโลราโด: Downtown Express (I-25 HOV)  
 ดิมอยน์ รัฐไอโอวา: Des Moines Area Regional Transit Authority   Rapid Transit Corridor study 
 ยูจีน รัฐออริกอน: Emerald Express (EmX) 
 ฟอร์ตคอลลินส์ รัฐโคโลราโด: MAX 
 โฮโนลูลู รัฐฮาวาย: TheBus
 ฮิวสตัน รัฐเท็กซัส: ช่องทางรถมวลชน (HOV)  
 แคนซัสซิตี รัฐมิสซูรี: Metro Area Express (MAX) 
 ลาสเวกัส รัฐเนวาดา: Metropolitan Area Express (MAX)  
 ลอสแอนเจลิส รัฐแคลิฟอร์เนีย: El Monte Busway, LACMTA Orange Line, Harbor Freeway Transitway, Metro Rapid
 ไมแอมี รัฐฟลอริดา: South Miami-Dade Busway 
 มินนีแอโพลิส-เซนต์พอล รัฐมินนิโซตา: University of Minnesota transit } Metro Transit
 โอกแลนด์ รัฐแคลิฟอร์เนีย:  AC Transit บีอาร์ทีสาย 72R
 ออเรนจ์ รัฐแคลิฟอร์เนีย: Bus Rapid Transit 
 ออร์แลนโด รัฐฟลอริดา: Lynx
 ฟีนิกซ์ รัฐแอริโซนา: RAPID 
 ฟิลาเดลเฟีย รัฐเพนซิลเวเนีย: Ardmore Busway
 พิตต์สเบิร์ก รัฐเพนซิลเวเนีย: Port Authority  สาย East Busway, South Busway และ West Busway
 พรอวิเดนซ์ รัฐโรดไอแลนด์: East Side Bus Tunnel
 แซนดีเอโก รัฐแคลิฟอร์เนีย: Super Loop
 แซนโฮเซ รัฐแคลิฟอร์เนีย: Santa Clara Valley Transportation Authority บีอาร์ทีสาย 522 
 แซนตามอนิกา รัฐแคลิฟอร์เนีย:  Big Blue Bus บีอาร์ทีสาย 3
 ซีแอตเทิล รัฐวอชิงตัน: Downtown Seattle Transit Tunnel
 แทมปา รัฐฟลอริดา: HART BRT (โครงการ, 1 ใน 2 เส้นทางจะเปิดให้บริการในปี 2010)

ทวีปอเมริกาใต้ 
 บาร์กีซีเมโต ประเทศเวเนซุเอลา: Transbarca (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
 กอนเซปซีออน ประเทศชิลี: รถโดยสาร Bio Bus (ระบบผสมกับรถไฟฟ้า Bio Tren)
 กูรีตีบา ประเทศบราซิล: Rede Integrada de Transporte (RIT) 
 โฟลเรียนอโปลิส ประเทศบราซิล: Sistema Integrado de Transporte (SIT) ) ,
 กัวเตมาลาซิตี ประเทศกัวเตมาลา: Transmetro
 ลิมา ประเทศเปรู: El Metropolitano (บนเกาะกลางทางพิเศษสาย Paseo de la República, อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
 เมรีดา ประเทศเวเนซุเอลา: Trolmérida
 ปอร์ตูอาเลเกร ประเทศบราซิล: Portais da Cidade
 กีโต ประเทศเอกวาดอร์: Unidad Operadora del Sistema Trolebús (มีแผนปรับปรุงเป็นระบบรางขนาดเบา)
 กวายากิล ประเทศเอกวาดอร์: Metrovia
 เซาเปาลู ประเทศบราซิล: Expresso Tiradentes
 ซานเตียโก ประเทศชิลี: Transantiago

โคลอมเบีย 
 โบโกตา: TransMilenio
 คาลี: MIO (Masivo Integrado de Occidente)  (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
 เมเดยิง: Metroplus (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
 บาร์รังกียา: Transmetro (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
 บูการามังกา: Metrolinea (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
 การ์ตาเคนา: Transcaribe (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
 เปเรย์รา: Megabús

ทวีปออสตราเลเชีย/โอเชียเนีย 
 ออกแลนด์ ประเทศนิวซีแลนด์: Northern Busway

ออสเตรเลีย 
 แอดิเลด: O-Bahn Busway
 บริสเบน: South-East Busway, Inner-Northern Busway, Northern Busway, Eastern Busway และ Boggo Road Busway
 เพิร์ท: Causeway (เส้นทาง East Perth-Victoria Park) และ Beaufort Street Inglewood
 ซิดนีย์: Liverpool-Parramatta T-way, North-West T-way และ M2 Bus Corridor

ทวีปยุโรป 
 Almere ประเทศเนเธอร์แลนด์: MAXX Almere
 ไอนด์โฮเวิน ประเทศเนเธอร์แลนด์: Phileas 
 ฮัมบวร์ค ประเทศเยอรมนี: HOCHBAHN
 กรุงเฮลซิงกิ ประเทศฟินแลนด์: Bussi-Jokeri 
 สคิพฮอล ประเทศเนเธอร์แลนด์: Zuidtangent
 อิสตันบูล ประเทศตุรกี: Metrobus

ฝรั่งเศส 
 ดูแอ: Le Tram 
 เอวรี: TICE
 น็องซี: STAN
 น็องต์: BusWay
 นิส: Ligne d'azur
 ปารีส: Trans-Val-de-Marne (TVM) 
 แร็งส์: (สาย H เตรียมปรับปรุงเป็นเส้นทางรถราง Tramway de Reims ในปี 2010)
 รูอ็อง: Transport Est-Ouest Rouennais (TEOR)

สหราชอาณาจักร 
 บาท (ข้อเสนอแนะ)
 คอเวนทรี (อยู่ระหว่างการศึกษา)
 ครอว์ลี: Crawley Fastway
 เชฟฟีลด์: (ข้อเสนอแนะ)

ทวีปแอฟริกา 
 เลกอส ประเทศไนจีเรีย: Lagbus เป็นระบบบีอาร์ทีแห่งแรกในแอฟริกา

แอฟริกาใต้ 
 เคปทาวน์: Integrated Rapid Transit (IRT)  (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
 โจฮันเนสเบิร์ก

ดูเพิ่ม 
 รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 
 Characteristics of Bus Rapid Transit for Decision-Making  National BRT Institute, U.S. Department of Transportation 
 โครงการรถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ BRT กรุงเทพมหานคร 
 ภาพและวิดีโอแสดงความก้าวหน้าของโครงการ BRT กรุงเทพมหานคร  
 โครงการศึกษาการจัดทำแผนแม่บทด้านการจราจรและขนส่งเมืองขอนแก่น 
 RTC Chiangmai Smart Bus

การขนส่งสาธารณะ
รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ