ภาวะหลงผิดคิดตนเขื่อง

ภาวะหลงผิดคิดตนเขื่อง
( ตัวย่อ GD)
เป็นแบบย่อยของอาการหลงผิด (delusion) ที่เกิดในคนไข้โรคทางจิตเวชหลายอย่าง รวมทั้ง คนไข้ที่มีอาการฟุ้งพล่านเหตุโรคอารมณ์สองขั้ว, ครึ่งหนึ่งของคนไข้โรคจิตเภท, คนไข้โรคหลงผิด (delusional disorder) ในแบบย่อยที่คิดว่าตนเขื่อง (grandiose) และในคนไข้โรคใช้ยาเสพติด (substance abuse) เป็นจำนวนสำคัญ
GD มีอาการเป็นความเชื่อเพ้อฝันหรือน่าอัศจรรย์ว่า ตนมีชื่อเสียง มีอำนาจไม่สิ้นสุด รวย หรือไม่ก็มีอำนาจมาก
ความหลงผิดทั่วไปจะเป็นเรื่องเพ้อฝันหรือน่าอัศจรรย์ และปกติจะมีตีมทางศาสนา นิยายวิทยาศาสตร์ หรือเหนือธรรมชาติ/ไสยศาสตร์
ไม่ค่อยมีงานวิจัยในเรื่องนี้ เทียบกับอาการหลงผิดแบบคนตามรังควาน (persecutory delusion) หรือประสาทหลอนทางหู
คนปกติประมาณ 10% ประสบกับความคิดว่าตนเขื่อง แต่ก็ไม่ผ่านเกณฑ์วินิจฉัยอย่างบริบูรณ์ว่าเป็น GD

อาการ 
ตามเกณฑ์คู่มือการวินิจฉัยและสถิติสำหรับความผิดปกติทางจิตรุ่น DSM-IV-TR สำหรับโรคหลงผิด (delusional disorder) ภาวะหลงผิดคิดตนเขื่องมีความเชื่อเกินปกติไปมากในเรื่อง
 คุณค่าของตน
 อำนาจ
 ความรู้
 เอกลักษณ์
 ความสัมพันธ์พิเศษกับกับเทวดา/พระเป็นเจ้า หรือกับผู้มีชื่อเสียง

ตัวอย่างเช่น คนไข้ที่เชื่อผิด ๆ ว่าตนมีอำนาจ อาจเชื่อว่า ตนเป็นพระเจ้าแผ่นดินผู้ครองราชย์และสมควรได้การประพฤติจากคนอื่นตามนั้น
ความหลงผิดว่าตนเขื่องนั้นจะรุนแรงไม่เท่ากันสำหรับคนไข้ต่าง ๆ
คนไข้บางคนเชื่อว่าตนเป็นพระเป็นเจ้า เป็นสมเด็จพระราชินีนาถแห่งสหราชอาณาจักร เป็นลูกชายของประธานาธิบดี เป็นนักร้องร็อกผู้มีชื่อเสียง เป็นต้น
คนอื่นอาจไม่ใหญ่โตขนาดนั้นแต่คิดว่าตนเป็นนักกีฬาผู้สามารถหรือเป็นนักประดิษฐ์ผู้ยิ่งใหญ่

ความหลงผิดอาจดำรงอยู่ได้เพราะประสาทหลอนทางหู ซึ่งคอยบอกคนไข้ว่าตนสำคัญ หรือเพราะการกุเหตุ (confabulation) เช่น เมื่อคนไข้เล่าเรื่องการขึ้นครองราชย์หรือการอภิเษกสมรสกับพระเจ้าแผ่นดินอย่างละเอียดพิสดาร
ความหลงผิดว่าตนเขื่องอาจเป็นส่วนของความหลงผิดแบบพิสดารที่รวมความหลงผิดแบบอื่น ๆ หลายอย่าง

ผลในเชิงบวก 
ความหลงผิดนี้มักมีผลบวกต่อบุคคลเพราะธำรงรักษาหรือเพิ่มความภูมิใจในตน
ดังนั้น จึงสำคัญที่จะพิจารณาว่า การกำจัดความหลงผิดนี้จะมีผลอย่างไรต่อความภูมิใจแห่งตนเมื่อบำบัดคนไข้
ในหลายกรณี การปรับความหลงผิดนี้เพียงบางส่วนเป็นเรื่องเหมาะสม โดยปล่อยองค์ที่สำคัญในการธำรงรักษาความภูมิใจในตน
ตัวอย่างเช่น บุคคลที่เชื่อว่าตนเป็นตำรวจลับอาจได้ความภูมิใจในตนและมีเป้าหมายที่ดี ดังนั้น ถ้ายังไม่พบเรื่องภูมิใจอื่น ๆ ก็อาจดีสุดถ้าไม่เปลี่ยนความหลงผิดนี้

เหตุของความหลงผิด 
ความหลงผิดคิดตนเขื่องมีเหตุที่เป็นไปได้  คือ
 เป็นการป้องกัน คือป้องกันตัวจากการไม่มีความภูมิใจในตนและความซึมเศร้า
 เหมาะสมกับอารมณ์อื่น ๆ โดยเป็นผลจากการมีอารมณ์เกินปกติ

วินิจฉัย 
คนไข้ความผิดปกติทางจิตหลายประเภทซึ่งรบกวนการทำงานของสมอง จะประสบอาการหลงผิดแบบต่าง ๆ รวมทั้งแบบนี้
อาการหลงผิดแบบนี้ปกติเกิดในคนไข้ที่มีอาการฟุ้งพล่านแบบทุติยภูมิ (ที่โรคทางจิตเวชไม่ใช่เหตุ) เช่น โรคฮันติงตัน
โรคพาร์คินสัน
และโรควิลสัน
อาการฟุ้งพล่านทุติยภูมิยังอาจเกิดจากสารเช่น L-DOPA และยาปฏิชีวนะรักษาวัณโรคคือ isoniazid ซึ่งเปลี่ยนการทำงานของสารสื่อประสาทแบบ monoaminergic (รวมเซโรโทนิน, โดพามีน, norepinephrine และเอพิเนฟรีน, เมลาโทนิน)
ภาวะต่าง ๆ รวมทั้งการขาดวิตามินบี
ภาวะเลือดมียูเรีย (uremia)
ภาวะต่อมไทรอยด์ทำงานมากเกิน
และ carcinoid syndrome ซึ่งเป็นอาการทุติยภูมิจากเนื้องอก carcinoid (คือเนื้องอกที่โตช้า ๆ ในระบบประสาทร่วมต่อมไร้ท่อ)
ก็พบว่าก่ออาการฟุ้งพล่านทุติยภูมิ และดังนั้น ก็ก่ออาการหลงผิดแบบนี้

เพื่อวินิจฉัยอาการหลงผิด แพทย์อาจใช้แบบประเมิน MacArthur-Maudsley Assessment of Delusions Schedule กับคนไข้

โรคที่เกิดร่วม

โรคจิตเภท 

โรคจิตเภทเป็นความผิดปกติทางจิตใจที่มีอาการไม่รู้ความจริงและมีพฤติกรรมโรคจิตรวมทั้งประสาทหลอนและอาการหลงผิด (คือความเชื่อที่ไม่จริงซึ่งคงยืนแม้มีหลักฐานขัดแย้ง)
อาการหลงผิดอาจรวมไอเดียที่มีเรื่อย ๆ แต่ไม่จริงว่า ถูกติดตามหรือถูกวางยาพิษ หรือว่าความคิดของตนกำลังส่งกระจายให้คนอื่นรู้ได้
อาการหลงผิดในโรคจิตเภทมักเกิดเป็นการตอบสนองเมื่อคนไข้พยายามอธิบายประสาทหลอนของตน
คนไข้ที่เกิดประสาทหลอนทางหูซ้ำ ๆ อาจหลงผิดว่า คนอื่นกำลังวางแผนทำร้ายตนหรือคนอื่นโกหกเมื่อกล่าวว่าไม่ได้ยินเสียงที่คนไข้เชื่อว่าตนได้ยิน
โดยเฉพาะแล้ว อาการหลงผิดว่าตนเขื่องมักพบในโรคจิตเภทแบบหวาดระแวง (paranoid schizophrenia) ที่คนไข้มีความรู้สึกเกินจริงเกี่ยวกับความสำคัญ บุคลิกภาพ ความรู้ หรืออำนาจของตนเกินจริงไปอย่างมาก
ตัวอย่างเช่น คนไข้อาจบอกว่าตนเป็นเจ้าของบริษัทใหญ่ และเสนอเขียนเช็คให้เจ้าหน้าที่โรงพยาบาลมูลค่า  (ประมาณ ) ถ้าช่วยคนไข้ให้หนีออกจาก รพ.
อาการหลงผิดว่าตนเขื่องที่สามัญอีกอย่างหนึ่งในโรคจิตเภท (สำหรับคนตะวันตก) มีตีมเกี่ยวกับศาสนา เช่น เชื่อว่าตนเป็นพระเยซู

โรคอารมณ์สองขั้ว 

โรคอารมณ์สองขั้วประเภทที่ 1 (bipolar I disorder) อาจทำให้อารมณ์ผิดปกติอย่างรุนแรง หรือทำให้อารมณ์สลับระหว่างความซึมเศร้ากับอาการฟุ้งพล่าน
ในอาการเกือบฟุ้งพล่านหรือฟุ้งพล่าน คนไข้โรคนี้บางคนจะมีอาการหลงผิดคิดตนเขื่อง
ในรูปแบบที่รุนแรงสุด การไม่ได้นอนเป็นวัน ๆ หรือประสาทหลอนทางหูหรือทางอื่น ๆ หรือความคิดแล่นพล่านที่ควบคุมไม่ได้อาจเสริมแรงอาการหลงผิดเช่นนี้
ในอาการฟุ้งพล่าน โรคนี้ไม่มีผลต่อเพียงอารมณ์ แต่อาจทำให้ทำอะไรไม่ยั้งคิด และคิดสับสน ซึ่งอาจเพิ่มความรู้สึกเขื่องยิ่งขึ้น
การปกป้องความคิด/ความรู้สึกแบบหลงผิดเช่นนี้อาจทำให้หงุดหงิด หวาดระแวง และกลัวอย่างรุนแรง
บางครั้งคนไข้อาจวิตกกังวลจนกระทั่งเชื่อว่าคนอื่นอิจฉาตน และดังนั้น จึงพยายามบ่อนทำลายความสามารถพิเศษของตน ตามรังแกตน หรือแม้แต่พยายามยึดครองสิ่งที่ตนมี
 
คนไข้โรคอารมณ์สองขั้วโดยมากไม่ค่อยมีอาการหลงผิด
ปกติเมื่อเกิดระยะความตื่นเต้นที่เรียกว่า อาการฟุ้งพล่าน (mania) คนไข้อาจประสบกับความรู้สึกดีใจ ความเดือดดาล พร้อมกับความคิดและความเชื่อคิดว่าตนเขื่อง
ซึ่งอาจแสดงเป็นความเชื่อที่มีกำลังว่า คนไข้รวยมาก หรือมีชื่อเสียง หรือมีความสามารถเหนือมนุษย์ หรือแม้แต่ก่อความคิดฆ่าตัวตายแบบหนัก
ในรูปแบบที่รุนแรงสุด ซึ่งเคยเรียกว่า megalomania คนไข้อาจได้ยินเสียงซึ่งสนับสนุนความเชื่อเขื่อง ๆ เหล่านี้
เมื่อมีอาการหลงผิด อาจเชื่อว่า ตนเป็นพระเจ้าแผ่นดิน หรือคนอัจฉริยะในการสร้างสรรค์ และสามารถแม้กำจัดความยากจนในโลกเพราะตนมีจิตใจกว้างขวางอย่างสุด ๆ

ลักษณะทางกายวิภาค 
รอยโรคในสมองกลีบขมับโดยหลักจะรายงานในคนไข้ที่มีอาการหลงผิดว่ามีคนตามรังควานและอาการหลงผิดที่ทำให้รู้สึกผิด (ในสิ่งที่ตนไม่ได้เกี่ยวข้อง) ในขณะที่รอยโรคที่สมองกลีบหน้าและสมองส่วนกลีบหน้า-ขมับ (frontotemporal) จะเกิดในคนไข้ที่มีอาการหลงผิดแบบนี้, ในคนไข้โรค Cotard’s syndrome และในคนไข้โรค delusional misidentification syndrome

การรักษา 
คนไข้โรคจิตเภทผู้มีอาการหลงผิดนี้และที่เกี่ยวกับศาสนาพบว่า ตอบสนองต่อการรักษาด้วยการเปลี่ยนความคิดและพฤติกรรมน้อยที่สุด
ซึ่งเป็นจิตบำบัดรูปแบบหนึ่งที่เบื้องต้นใช้รักษาความซึมเศร้า
แต่ปัจจุบันใช้รักษาความผิดปกติทางจิตหลายอย่างเพื่อบรรเทาความทุกข์และความพิการ

ในช่วงบำบัด แพทย์พยาบาลจะเชื่อมความหลงผิดนี้กับความเชื่อที่เป็นมูลฐานโดยตามลำดับการอนุมานต่อ ๆ กัน (inference chaining)
คือพยายามหาจุดประสงค์/ความหมายสำหรับคนไข้และลำดับการคิดที่เป็นมูลฐานของความเชื่อเช่นนี้
เช่น ถามว่า "ถ้านี่เป็นจริง มันหมายความว่าอย่างไรสำหรับคุณ ? คำอธิบายอันไหนคุณอยากจะให้เป็นจริง ?"
การรักษาบางอย่างเพื่อปรับปรุงสภาพของคนไข้เล็งตีมการหลงผิดโดยเฉพาะ ๆ, เล็งอธิบายคำที่คนไข้สร้างขึ้นมาใหม่ และเล็งเชื่อมโยงความคิด
เมื่อเชื่อมโยงความคิด แพทย์พยาบาลจะถามคนไข้อย่างซ้ำ ๆ ให้อธิบายการเปลี่ยนความคิดของคนไข้จากเรื่องหนึ่งไปยังอีกเรื่องหนึ่งที่ไม่เกี่ยวกัน

คนไข้ความผิดปกติทางจิตใจที่มีอาการหลงผิดคิดตนเขื่องพบว่า เสี่ยงคิดและพยายามฆ่าตัวตายน้อยกว่า

วิทยาการระบาด 
งานปี 2006 ที่วิจัยคนไข้ ที่มีพื้นเพประวัติต่าง ๆ กันมาก พบว่า ความหลงผิดคิดตนเขื่องเป็นอาการหลงผิดที่สามัญที่สุดต่อจากการมีคนตามรังควาน
ความต่าง ๆ กันของการเกิดความหลงผิดคิดตนเขื่องในคนไข้โรคจิตเภทต่างวัฒนธรรมก็พบด้วยในงานวิจัยต่าง ๆ
งานหนึ่งพบว่า GD ในคนไข้โรคอารมณ์สองขั้ว (59%) สามัญกว่าคนไข้โรคจิตเภท (49%) ตามด้วยคนไข้โรคใช้ยาเสพติด () (30%) และคนไข้โรคซึมเศร้า (21%)

อายุที่เริ่มเกิดโรคอารมณ์สองขั้วอ้างว่า สัมพันธ์กับการเกิด GD
ตามงานปี 2000 GD เกิดในคนไข้ 74% ผู้มีอายุ หรือน้อยกว่าเมื่อเกิดโรค เทียบกับเกิดกับคนไข้ 40% ผู้มีอายุ หรือมากกว่าเมื่อเกิดโรค

ความชุก 
งานวิจัยแสดงว่า ความรุนแรงของ GD สัมพันธ์โดยตรงกับความภูมิใจในตนที่สูงกว่าในบุคคล และสัมพันธ์อย่างผกผันกับระดับความซึมเศร้าหรือระดับการประเมินตัวเองในเชิงลบของคนไข้
งานศึกษาพบว่า การเกิด GD ไม่มีความแตกต่างระหว่างเพศที่สำคัญ
แต่ก็พบว่าสิ่งที่หลงผิด (contents) จะต่างกันระหว่างเพศ 
อนึ่ง ยังพบด้วยว่า การเกิด GD ในบุคคลที่ได้การศึกษาอย่างน้อยระดับปฐมศึกษาหรือมัธยมศึกษาจะสูงกว่าคนที่ได้การศึกษาน้อยกว่า
การเกิด GD ในพี่คนโตจะมากกว่าน้องคนเล็ก

ดูเพิ่ม 
ความเหนือกว่าเทียม
ความเอนเอียงรับใช้ตนเอง
ความหลงตนเอง
ปรากฏการณ์เชื่อมั่นมากเกินไป
ปรากฏการณ์ดันนิง–ครูเกอร์
Persecutory delusions

เชิงอรรถ

อ้างอิง 

โรคมีอาการหลงผิด
โรคจิตเภท
Delusions
อาการหลงผิด