อำเภอบ้านผือ

บ้านผือ เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดอุดรธานี เป็นที่ตั้งของอุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท ในอดีตมีอาณาเขตพื้นที่ขนาดใหญ่ราว 3,065.06 ตารางกิโลเมตร มีพื้นที่ครอบคลุมอำเภอบ้านผือ อำเภอน้ำโสม อำเภอนายูง อำเภอกุดจับ (ยกเว้นตำบลเชียงเพ็ง) จังหวัดอุดรธานี และอำเภอท่าบ่อ (ตำบลโคกคอน ตำบลบ้านว่าน และตำบลนาข่า) จังหวัดหนองคาย

ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอบ้านผือมีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอนายูง อำเภอสังคม และอำเภอโพธิ์ตาก (จังหวัดหนองคาย)
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอท่าบ่อ อำเภอสระใคร (จังหวัดหนองคาย) อำเภอเพ็ญ และอำเภอเมืองอุดรธานี
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอกุดจับ
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอสุวรรณคูหา (จังหวัดหนองบัวลำภู) และอำเภอน้ำโสม

ประวัติ 
รัชกาลที่ 5 จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกบ้านท่าบ่อเกลือเป็น เมืองท่าบ่อ เมื่อปี พ.ศ. 2438 มีพระกุประดิษฐ์บดีเป็นเจ้าเมืองตลอดชีวิต เขตเดิมมี "นายเส้น" (เป็นตำแหน่งคล้ายกับนายอำเภอและกำนัน) รวม 6 เส้น มีบรรดาศักดิ์เป็นขุน เช่น ขุนท่าบ่อบำรุง นายเส้นท่าบ่อ และขุนวารีรักษา นายเส้นน้ำโมง เป็นต้น จนกระทั่งเจ้าเมืองท่าบ่อถึงแก่อสัญกรรม จึงยุบเมืองท่าบ่อลงเป็น อำเภอท่าบ่อ และยุบนายเส้นท่าบ่อ น้ำโมง โพนสา ลงเป็นตำบลและแยกเป็น 10 ตำบลดังปัจจุบัน ส่วนอีก 3 เส้นก็ได้รับการยกฐานะและแยกออกไป คือ เส้นพานพร้าวเป็นอำเภอศรีเชียงใหม่ เส้นแก้งไก่เป็นอำเภอสังคม เส้นบ้านผือเป็นอำเภอบ้านผือและถูกโอนไปขึ้นกับเมืองอุดรธานี 

มีเรื่องเล่าสืบต่อมาว่าเดิมทีบริเวณแห่งนี้มีหนองน้ำอยู่แห่งหนึ่งชื่อ หนองผือ (หนองปรือ) เป็นหนองน้ำขนาดใหญ่ ปัจจุบันก็คงมีอยู่ แต่ขนาดเล็กลงไป ประชาชนในบริเวณนี้และใกล้เคียงได้อาศัยน้ำจากหนองนี้เป็นประจำ  เห็นจะเป็นประโยชน์ด้วย หนองน้ำนี้มีประโยชน์ต่อชาวบ้าน การตั้งหมู่บ้านจึงได้ตั้งตามชื่อหนองว่า หนองผือ นานวันก็เพี้ยนเป็น บ้านผือ จนปัจจุบัน ตามหลักฐานปรากฏว่า ที่ว่าการอำเภอบ้านผือ สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2447 บริเวณบ้านถ่อน หมู่ 3 ตำบลบ้านผือ โดยมีพระบริบาลภูมิเขตต์ เป็นนายอำเภอคนแรก อยู่ได้ 18 ปี ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2473 ได้ย้ายมาอยู่ที่บ้านศรีสำราญ หมู่ 8 ตำบลบ้านผือ เหตุที่ย้ายเนื่องมาจากบริเวณดังกล่าวขาดแคลนน้ำในการอุปโภคบริโภค โดยก่อสร้างอาคารที่ว่าการอำเภอบ้านผือเป็นครึ่งตึกครึ่งไม้ ซ่อมแซมเมื่อ พ.ศ. 2513 จนกระทั่งวันที่ 12 ตุลาคม 2535 จึงได้เปิดใช้อาคารหลังปัจจุบัน

 วันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2464 โอนพื้นที่ตำบลโคกคอนจากอำเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี ไปขึ้นกับอำเภอท่าบ่อ จังหวัดหนองคาย และโอนพื้นที่ตำบลกลางใหญ่จากอำเภอท่าบ่อ จังหวัดหนองคาย มาขึ้นกับอำเภอบ้านผือ
วันที่ 21 กุมภาพันธ์ 2468 ยุบตำบลข้าวสาร และแยกเอาหมู่บ้านไปรวมขึ้นกับตำบลจำปาโมงและตำบลบ้านเม็ก
 วันที่ 16 พฤษภาคม 2469 โอนพื้นที่ตำบลกุดจับจากอำเภอบ้านผือไปขึ้นกับอำเภอหมากแข้ง
วันที่ 14 มีนาคม 2481 โอนพื้นที่หมู่ที่ 8, 10, 11 (ในขณะนั้น) ของตำบลเขือน้ำ ไปขึ้นกับตำบลบ้านเม็ก และโอนพื้นที่หมู่ที่ 2, 7 (ในขณะนั้น) ของตำบลจำปาโมง ไปขึ้นกับตำบลบ้านผือ
 วันที่ 26 มกราคม 2496 ตั้งตำบลนายูง แยกออกจากตำบลน้ำโสม
 วันที่ 28 ธันวาคม 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลบ้านผือในท้องที่บางส่วนของตำบลบ้านผือ
 วันที่ 16 พฤศจิกายน 2501 ตั้งตำบลข้าวสาร แยกออกจากตำบลบ้านเม็ก
 วันที่ 1 ตุลาคม 2509 ตั้งตำบลหนองแวง แยกออกจากตำบลน้ำโสม
 วันที่ 12 พฤษภาคม 2512 แยกพื้นที่ตำบลน้ำโสม ตำบลหนองแวง และตำบลนายูง ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอน้ำโสม ขึ้นกับอำเภอบ้านผือ
 วันที่ 1 สิงหาคม 2512 ตั้งตำบลหายโศก แยกออกจากตำบลบ้านผือ ตั้งตำบลคำบง แยกออกจากตำบลเขือน้ำ
วันที่ 1 กันยายน 2513 ตั้งตำบลนางัว แยกออกจากตำบลหนองแวงและตำบลน้ำโสม
 วันที่ 30 กันยายน 2514 ตั้งตำบลนาแค แยกออกจากตำบลนายูง
 วันที่ 6 พฤศจิกายน 2515 จัดตั้งสุขาภิบาลนางัวในท้องที่บางส่วนของตำบลนางัว
 วันที่ 29 มีนาคม 2517 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอน้ำโสมเป็นอำเภอน้ำโสม
 วันที่ 17 ตุลาคม 2518 จัดตั้งนิคมสร้างตนเองในท้องที่อำเภอบ้านผือ กิ่งอำเภอกุดจับ อำเภอเมืองอุดรธานี และอำเภอหนองวัวซอ
 วันที่ 30 กันยายน 2528 ตั้งตำบลคำด้วง แยกออกจากตำบลกลางใหญ่
 วันที่ 15 สิงหาคม 2534 ตั้งตำบลหนองหัวคู แยกออกจากตำบลคำบง
 วันที่ 16 สิงหาคม 2536 ตั้งตำบลบ้านค้อ แยกออกจากตำบลบ้านผือ
 วันที่ 21 สิงหาคม 2538 ตั้งตำบลหนองแวง แยกออกจากตำบลข้าวสาร
 วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลบ้านผือเป็นเทศบาลตำบลบ้านผือ

รายชื่อนายอำเภอ 
อำเภอบ้านผือ มีนายอำเภอมาแล้ว 37 คน

การแบ่งเขตการปกครอง

การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอบ้านผือแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 13 ตำบล 164 หมู่บ้าน

การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอบ้านผือประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 14 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลบ้านผือ ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลบ้านผือ
 เทศบาลตำบลคำบง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคำบงทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลกลางใหญ่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกลางใหญ่ทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านผือ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านผือ (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลบ้านผือ)
 องค์การบริหารส่วนตำบลหายโศก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหายโศกทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลเขือน้ำ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเขือน้ำทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลโนนทอง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนทองทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลข้าวสาร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลข้าวสารทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลจำปาโมง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลจำปาโมงทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลเมืองพาน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเมืองพานทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลคำด้วง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลคำด้วงทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองหัวคู ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองหัวคูทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านค้อ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านค้อทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองแวง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองแวงทั้งตำบล

อ้างอิง 
 
บ้านผือ