คำคล้องจอง

คำคล้องจอง หรือ คำสัมผัส คือลักษณะอย่างหนึ่งของบทกวี มักจะเป็นฉันทลักษณ์ในคำประพันธ์ประเภทต่าง ๆ

ลักษณะ 

สัมผัสบังคับ เรียกอีกอย่างว่า สัมผัสนอก หมายถึงสัมผัสที่กำหนดเป็นแบบแผนในคำประพันธ์ เป็นสัมผัสสระ คือมีเสียงสระและตัวสะกดมาตราเดียวกัน เช่นในโคลงสี่สุภาพ บาทแรก คำสุดท้ายของวรรคที่ 2 สัมผัสกับ คำสุดท้ายของวรรคแรก ในบาทที่ 2 และ 3 และบาทที่ 2 คำสุดท้ายของวรรคที่ 2 สัมผัสกับ คำสุดท้ายของวรรคแรก ในบาทที่ 4

ในจินดามณี ฉบับพระโหราธิบดี อธิบายสัมผัสบังคับของโคลงสี่สุภาพไว้ว่า

สัมผัสไม่บังคับ หรือ สัมผัสใน หมายถึงสัมผัสที่มิได้กำหนดไว้ในบังคับของคำประพันธ์ จะมีหรือไม่มีก็ได้ แต่ถ้ามีจะเพิ่มให้ไพเราะขึ้นตามความเหมาะสม ในคำประพันธ์ประเภทกลอนก็มีศัพท์ที่ใช้เรียกสัมผัสในลักษณะต่าง ๆ ไว้ ถ้าจะอนุโลมนำมาเทียบเคียงคือ

 เคียง หมายถึงสัมผัสสระเรียงชิดกัน 2 คำ
 "แหกตาหลอกกลอกคางทำหางโก่ง"
 เทียบเคียง หมายถึงสัมผัสสระเรียงชิดกัน 3 คำ
 "เห็นนกหกกกลูกรัญจวนจิต"
 ทบเคียง หมายถึงสัมผัสสระสองสระเรียงกันสระละ 2 คำ
 "เสียงเลื่อนลั่นครั่นครื้นพื้นพิภพ"
 เทียบแอก หมายถึงสัมผัสสระที่มีสระอื่นคั่น 1 สระ อยู่ปลายวรรค
 "ปีบจำปีจำปาและกาหลง"
 แทรกเคียง หมายถึงมีสระอื่นคั่น 1 สระ อยู่ต้นวรรค
 "สิ้นบุญแล้วน้องแก้วจะลาตาย"
 แทรกแอก เป็นลักษณะเดียวกับเทียบแอกแต่มีสระอื่นคั่น 2 สระ
 "แต่เห็นกันยังไม่ทันได้บอกกล่าว"
 ยมก หมายถึงการซ้ำคำ
 "ถึงวัดทองทองทาบอยู่ปลาบเปล่ง"
 คู่ หมายถึงสัมผัสอักษรชิดกัน 2 คำ
 "ที่เภทภัยสารพัดกำจัดแคล้ว"
 เทียบคู่ หมายถึงสัมผัสอักษรชิดกัน 3 คำ
 "มาแปลงเปลี่ยนแปลกไปไม่เหมือนก่อน"
 เทียมรถ หมายถึงสัมผัสอักษรชิดกัน 4 คำ
 "โอ้อกเอ๋ยอาวรณ์ต้องจรจาก"
 เทียบรถ หมายถึงสัมผัสอักษรชิดกัน 5 คำ
 "มาโรยร่วงเรียมรศเรณูนวล"
 ทบคู่ คือสัมผัสอักษร 2 อักษรเรียงกัน 2 คำ
 "จนดาวเดือนเลื่อนลับไปจากฟ้า"
 แทรกคู่ เป็นสัมผัสอักษรที่มีอักษรอื่นคั่น 1 คำ
 "ตัวคนเดียวหลงเดินในดงแดน"
 นิสสัย หมายถึงสัมผัสอักษรระหว่างปลายวรรคหน้ากับต้นวรรคหลัง
 "ฝืนวิโยคโศกเศร้าเข้าในห้อง เห็นแท่นทองที่ประทมภิรมย์สงวน"
 นิสสิต อักษรปลายวรรคหน้าสัมผัสอักษรที่สองของวรรคหลัง
 "ให้ปลาบปลื้มมิได้ลืมละอาลัย คิดแล้วให้หวนช้ำระกำทรวง"สวัสดี

สัมผัสในถือเป็นอลังการทางภาษาที่งดงามของวรรณศิลป์ไทยอย่างหนึ่ง คำประพันธ์ที่แพรวพราวด้วยสัมผัสในย่อมฟังรื่นไหล แต่ทั้งนี้คำที่ใช้ต้องดีทั้งเสียงและความหมาย
สัมผัสในของโคลงสี่สุภาพก็จะมีทั้งในวรรคเดียวกัน และระหว่างวรรคของบาทเดียวกัน ทั้งสัมผัสสระ และสัมผัสอักษร
หากไม่มีสัมผัสอักษรระหว่างวรรคแรกกับวรรคหลังของแต่ละบาท วรรคหลังควรเป็นคำที่มีสัมผัสอักษร เสียงของโคลงก็จะฟังเลื่อนไหล

อ้างอิง 
 กรมศิลปากร. การประพันธ์โคลงสี่สุภาพ. 2548.

ฉันทลักษณ์
การเล่นคำ