นิวเคลียส (ระบบประสาท)

ในทางประสาทกายวิภาคศาสตร์ นิวเคลียส () หมายถึงกลุ่มของเซลล์ประสาทที่อยู่กันอย่างหนาแน่นภายในสมอง ในภาพตัดกายวิภาคบริเวณนิวเคลียสจะเป็นส่วนเนื้อเทา (gray matter) ที่ถูกรายล้อมด้วยเนื้อขาว (white matter) ซึ่งเป็นส่วนใยประสาท นิวเคลียสมีลักษณะโครงสร้างซับซ้อนประกอบด้วยเซลล์ประสาทหลายชนิดเรียงตัวกันเป็นกลุ่มหรือเป็นชั้นๆ เพื่อทำหน้าที่ร่วมกัน ในสมองของสัตว์มีกระดูกสันหลังประกอบด้วยนิวเคลียสต่างๆ มากนับร้อยนิวเคลียส 

คำว่านิวเคลียสในบางครั้งอาจอนุโลมหมายถึงกลุ่มของเซลล์ประสาทที่กระจายตัวเป็นบริเวณกว้างแต่สามารถระบุแยกได้ อาทิ เรติคิวลาร์นิวเคลียสของทาลามัส (reticular nucleus of the thalamus) ซึ่งเป็นชั้นบางๆ ของเซลล์ประสาทชนิดยับยั้ง (inhibitory neuron) ที่อยู่ล้อมรอบทาลามัส

ส่วนของสมองที่สำคัญบางตำแหน่งมีลักษณะเป็นกลุ่มของนิวเคลียสที่ทำงานประสาทกันระหว่างโครงสร้าง ได้แก่ ทาลามัสและไฮโปทาลามัสซึ่งประกอบด้วยโครงสร้างย่อยลงไปอีกมากมาย เมดัลลา ออบลองกาตาและพอนส์ก็ประกอบด้วยนิวเคลียสเล็กๆ จำนวนมากทำหน้าที่ทั้งรับความรู้สึก สั่งการ และการควบคุมการทำงานของร่างกาย

ในระบบประสาทนอกส่วนกลางจะเรียกกลุ่มของเซลล์ประสาทว่า ปมประสาท (ganglion) แทน

ตัวอย่างของนิวเคลียส 
 ก้านสมอง (brainstem) ได้แก่ เรด นิวเคลียส (red nucleus), เวสทิบิวลาร์ นิวเคลียส (vestibular nucleus), อินฟีเรียร์ โอลีฟ (inferior olive)
 ซีรีเบลลัม (cerebellum) ได้แก่ เดนเตต นิวเคลียส (dentate nucleus), เอ็มโบลิฟอร์ม นิวเคลียส (emboliform nucleus), โกลโบส นิวเคลียส (globose nucleus), แฟสทิเจียล นิวเคลียส (fastigial nucleus)
 เบซัลแกงเกลีย (basal ganglia) ได้แก่ สไตรเอตัม (striatum) (ได้แก่ คอเดต (caudate) และพิวตาเมน (putamen)), พาลลิดัม (pallidum) (โกลบัส พาลลิดัส (globus pallidus)), ซับสแตนเชีย ไนกรา (substantia nigra), ซับทาลามิก นิวเคลียส (subthalamic nucleus)
 นิวเคลียสของเส้นประสาทสมองต่างๆ

ดูเพิ่ม 
 สมอง
 ระบบประสาท

ประสาทกายวิภาคศาสตร์
ระบบประสาทกลาง