ภาวะแทรกซ้อน

ในการแพทย์ ภาวะแทรกซ้อน หรือ โรคแทรก
()
เป็นการดำเนินหรือผลที่ไม่ดีของโรค ของปัญหาทางสุขภาพ หรือของการรักษา
คือ โรคนั้นเองอาจแย่ลงโดยอาการหนักขึ้น มีอาการหลายอย่างขึ้น มีผลต่อยังอวัยวะอื่น ๆ หรือกระจายไปทั่วร่างกาย
โรคใหม่อาจปรากฏโดยเป็นภาวะแทรกซ้อนของโรคที่มีก่อน
การรักษาทางการแพทย์ เช่น ยา หรือการผ่าตัด ก็อาจมีผลที่ไม่พึงประสงค์หรืออาจก่อปัญหาใหม่เองด้วย
ดังนั้น ภาวะแทรกซ้อนอาจเป็นโรคหมอทำ (iatrogenic)

ความรู้ทางการแพทย์เกี่ยวกับโรค หัตถการ หรือการรักษาหนึ่ง ๆ ปกติจะรวมรายละเอียดเป็นรายการภาวะแทรกซ้อนซึ่งสามัญที่สุด เพื่อให้รู้ล่วงหน้า ป้องกัน และระบุได้ง่ายยิ่งขึ้นและเร็วยิ่งขึ้น
บางคนอาจเกิดภาวะแทรกซ้อนได้ง่ายกว่าขึ้นอยู่กับความอ่อนแอ ความไวติดเชื้อ อายุ สุขภาพ และภูมิคุ้มกัน เป็นต้น 
ภาวะแทรกซ้อนอาจมีผลลบต่อพยากรณ์โรค
หัตถการที่ไม่ล่วงล้ำเข้าสู่ร่างกาย (non-invasive) หรือล่วงล้ำเข้าสู่ร่างกายน้อยที่สุด (minimally invasive) ปกติจะมีภาวะแทรกซ้อนน้อกว่าหัตถการที่ล่วงล้ำเข้าสู่ร่างกาย (invasive)

โรคที่ดำเนินร่วม (concomitant) แต่ไม่ได้เป็นผลของโรคอีกโรคหนึ่งเรียกว่าเป็นโรคเกิดร่วม (comorbidity)
แต่การแบ่งแนวคิดเช่นนี้บางครั้งไม่ชัดเจน เนื่องจากความซับซ้อนของความเป็นเหตุผลหรือเพราะไม่มีข้อมูลที่แน่นอน
คำภาษาอังกฤษว่า sequela และ complication บ่อยครั้งใช้เป็นไวพจน์ของกันและกัน
แม้ complication จะมีนัยว่า ภาวะที่เป็นผลจะทำการรักษาภาวะที่เป็นเหตุให้ซับซ้อนและยากยิ่งขึ้น

ตัวอย่าง 
 การติดเชื้อในกระแสเลือด อาจเป็นภาวะแทรกซ้อนของแผลหรือฝีที่ติดเชื้อ
 ภาวะช็อกเหตุแพ้ อาจเป็นปฏิกิริยาต่อยาระงับความรู้สึกหลายอย่าง เป็นภาวะแทรกซ้อนเนื่องกับการผ่าตัด
 กระดูกซี่โครงหรือกระดูกสันอกแตก/หัก อาจเป็นภาวะแทรกซ้อนของการพยายามนวดหัวใจกู้ชีพสำหรับผู้ที่มีภาวะกระดูกพรุน
 ไข้หลังคลอด (puerperal fever) อาจเป็นภาวะแทรกซ้อนที่สามัญของการคลอดบุตร และเคยเป็นเหตุให้มารดาเสียชีวิตเป็นจำนวนมากก่อนจะเริ่มใช้ยาระงับเชื้อและยาปฏิชีวนะ
 โรคเบาหวานอาจมีภาวะแทรกซ้อนต่าง ๆ ในระยะหลัง ๆ หรือเมื่อเป็นมาก เช่น เนื้อตายเน่า โรคที่เท้าเหตุเบาหวาน (diabetic foot) ตาบอด การติดเชื้อ เป็นต้น
 ภาวะหลอดเลือดมีลิ่มเลือด (thrombosis) ในหัวใจหรือสมอง ซึ่งเป็นเหตุของโรคหลอดเลือดสมองหรือกล้ามเนื้อหัวใจตายเหตุขาดเลือดฉับพลัน อาจเป็นภาวะแทรกซ้อนของโรคการจับลิ่มของโลหิต (blood coagulation disorders)   และการมีลิ้นหัวใจเทียม
 eczema vaccinatum เป็นภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงของการได้วัคซีนโรคฝีดาษในผู้ป่วยโรคผื่นแดง (eczema)
 ภาวะสมองเสื่อมเหตุพิษต่อตับ (hepatotoxic dementia) เป็นภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดในคนไข้ตับอักเสบหรือตับแข็ง
 ปัญญาอ่อนเป็นภาวะแทรกซ้อนที่สามัญของภาวะโพรงสมองคั่งน้ำที่ไม่รักษา
 ปฏิกิริยาตรงกันข้ามต่อยา คือ เกิดปฏิกิริยาตรงกันข้ามตามที่ประสงค์เนื่องกับยา ยกตัวอย่างเช่น เบ็นโซไดอาเซพีนเป็นยาสงบประสาทรอง (minor tranquilizers) โดยมีฤทธิ์อื่น ๆ รวมทั้งเป็นยานอนหลับ (hypnotic) ยาระงับประสาท ยาคลายกังวล (anxiolytic) ยากันชัก และ แต่ก็อาจก่อปฏิกิริยาตรงกันข้ามในคนบางกลุ่ม เช่น ทำให้ทำงานมากเกิน วิตกกังวล ชัก เป็นต้น
 อาการอวัยวะเพศไม่แข็งตัว (erectile dysfunction) และ ซึ่งเกิดเนื่องกับ
 การฆ่าตัวตายเป็นภาวะแทรกซ้อนที่สามัญของโรคและภาวะต่าง ๆ ที่มีผลลบต่อชีวิตของบุคคลอย่างต่อเนื่อง เช่น โรคซึมเศร้า โรคจิตเภท และการติดยา
 ภาวะแทรกซ้อนของยาธรรมดา ๆ เป็นเรื่องสามัญมาก ทำให้คนไข้บางคนวิตกกังวลหรือไม่สบายใจในการใช้ยา

เหตุ 
ความขัดแย้งทางผลประโยชน์อาจทำให้ไม่ป้องกันภาวะแทรกซ้อน
งานศึกษาในสหรัฐงานหนึ่งพบว่า โรงพยาบาลจะมีรายได้ต่อรายคนไข้มากกว่าเมื่อคนไข้มีภาวะแทรกซ้อน

ดูเพิ่ม 
 อาการไม่พึงประสงค์จากยา
 การวินิจฉัยทางการแพทย์
 โรคหมอทำ
 ยาหลอก
 พยากรณ์โรค

เชิงอรรถและอ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 

 Coventry, Brendon J. Surgery: Complications, Risks and Consequences. Book series, seven volumes. Springer (2014).
 Mulholland, Michael W. & Doherty, Gerard M. Complications in Surgery. Lippincott Williams and Wilkins (2006). .
 Gawande, Atul. Complications: A Surgeon's Notes on an Imperfect Science. Macmillan (2002). .

คำศัพท์แพทย์