อำเภอสวรรคโลก

อำเภอสวรรคโลก เป็น 1 ใน 9 อำเภอของจังหวัดสุโขทัย ในอดีตเคยอยู่ภายใต้การปกครองของจังหวัดสวรรคโลกมาก่อน ก่อนที่จะถูกยุบมาอยู่ภายใต้การปกครองของจังหวัดสุโขทัยในปัจจุบัน โดยชื่อ "สวรรคโลก" มีความหมายว่า "เมืองสวรรค์"

ประวัติ 

“เมืองสวรรคโลก” เดิมตั้งอยู่บริเวณอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัยในปัจจุบัน ตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัยยังเป็นราชธานี มีฐานะเป็นเมืองลูกหลวงในนาม “เมืองศรีสัชนาลัย” ต่อมาในสมัยกรุงศรีอยุธยาประมาณ พ.ศ. 1994 พระเจ้าติโลกราชแห่งอาณาจักรล้านนา ได้ยกทัพมายึดเมืองศรีสัชนาลัย และได้เปลี่ยนชื่อเมืองเป็น “เมืองเชียงชื่น” ต่อมา พ.ศ. 2017 สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงตีเมืองเชียงชื่นคืนได้สำเร็จ และได้ทรงเปลี่ยนชื่อเมืองเป็น “เมืองสวรรคโลก” นับแต่นั้นมา

ธนบุรีและต้นรัตนโกสินทร์ 
ในสมัยกรุงธนบุรีถึงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เมืองสวรรคโลกเคยถูกพม่าเข้าตีบ่อยครั้ง เจ้าเมืองสวรรคโลกจึงตัดสินใจย้ายที่ตั้งเมืองมาตั้งอยู่ที่บ้านท่าชัย (ในเขตตำบลศรีสัชนาลัยในปัจจุบัน) ต่อมาราว พ.ศ. 2379 รัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 เมืองสวรรคโลกมีปลัดปกครองนามว่า “นาค” ได้นำงาช้างเนียมไปถวายพระเจ้าอยู่หัวจนเกิดความดีความชอบขึ้น จึงได้รับการแต่งตั้งเป็น “พระยาสวรรคโลก” มีบรรดาศักดิ์เป็น พระยาวิชิตภักดี ซึ่งก็คือต้นตระกูลวิชิตนาคในปัจจุบัน ได้ใช้บ้านพักหรือจวนที่บ้านวังไม้ขอนเป็นที่ว่าการเมืองสวรรคโลก ดังนั้นเมืองสวรรคโลกจึงย้ายมาจากบ้านท่าชัย มาตั้งรกรากที่เมืองสวรรคโลกใหม่ (สวรรคโลกปัจจุบัน) นับแต่นั้นมา

จังหวัดสวรรคโลก 
ปี พ.ศ. 2437 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงยกเลิกระบบกินเมืองและระบบหัวเมืองแบบเก่า และใช้ระบบมณฑลเทศาภิบาลแทน โดยจัดการปกครองส่วนภูมิภาคเป็นมณฑล เมือง อำเภอ หมู่บ้าน ทำให้สวรรคโลกมีฐานะเป็น เมืองสวรรคโลก ภายใต้การจัดการบริหารราชการแผ่นดินส่วนภูมิภาคของ มณฑลพิษณุโลก

หลังปี พ.ศ. 2459 คำว่า "จังหวัด" ได้กลายเป็นคำที่เรียกหน่วยการปกครองระดับต่ำกว่ามณฑลแทนคำว่า "เมือง" เพื่อแยกความกำกวมจากคำว่าเมืองที่ใช้เรียกที่ตั้งศูนย์กลางการปกครองของจังหวัด (อำเภอเมือง) ทำให้ "เมืองสวรรคโลก" ได้เปลี่ยนเป็น "จังหวัดสวรรคโลก"

วันที่ 29 เมษายน 2460 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเมือง จังหวัดสวรรคโลก เป็น อำเภอวังไม้ขอน

วันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2474 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการ ยุบรวมบางมณฑลและบางจังหวัด โดยจังหวัดสุโขทัย ถูกยุบเลิกและโอน อำเภอสุโขทัยธานี อำเภอบ้านไกร อำเภอคลองตาล กิ่งอำเภอลานหอย กิ่งอำเภอโตนด มาขึ้นการปกครองกับจังหวัดสวรรคโลก ทำให้จังหวัดสวรรคโลกมีเขตปกครองทั้งหมด 7 อำเภอ ได้แก่

 อำเภอวังไม้ขอน (อำเภอสวรรคโลก) 
 อำเภอสุโขทัยธานี 
 อำเภอหาดเสี้ยว (อำเภอศรีสัชนาลัย) 
 อำเภอบ้านไกร (อำเภอกงไกรลาศ) 
 อำเภอคลองตาล (อำเภอศรีสำโรง) 
 กิ่งอำเภอลานหอย (อำเภอบ้านด่านลานหอย) 
 กิ่งอำเภอโตนด (อำเภอคีรีมาศ)

วันที่ 14 มีนาคม 2479 จัดตั้งเทศบาลเมืองสวรรคโลก ในท้องที่บางส่วนของตำบลเมืองสวรรคโลก

วันที่ 1 พฤศจิกายน 2479 ตั้งตำบลทุ่งเสลี่ยม แยกออกจากตำบลนาทุ่ง

วันที่ 1 เมษายน 2480 เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัดสวรรคโลก กับจังหวัดอุตรดิตถ์ โดยโอนพื้นที่หมู่ 1 ตำบลนครเดิฐ อำเภอวังไม้ขอน จังหวัดสวรรคโลก ไปขึ้นกับตำบลวังแดง อำเภอตรอน จังหวัดอุตรดิตถ์

วันที่ 14 พฤศจิกายน 2481 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอวังไม้ขอน จังหวัดสวรรคโลก เป็น อำเภอเมืองสวรรคโลก

วันที่ 17 เมษายน 2482 เปลี่ยนแปลงชื่อจังหวัดสวรรคโลก เป็นจังหวัดสุโขทัย และเปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเมืองสวรรคโลก จังหวัดสุโขทัย เป็น อำเภอสวรรคโลก

อำเภอสวรรคโลก 
วันที่ 18 พฤศจิกายน 2484 ตั้งตำบลกลางดง แยกออกจากตำบลทุ่งเสลี่ยม

วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลนาทุ่ง แยกออกจากตำบลวังไม้ขอน ตั้งตำบลวังพิณพาทย์ แยกออกจากตำบลวังไม้ขอน ตั้งตำบลท่าทอง แยกออกจากตำบลเมืองบางยม ตั้งตำบลคลองกระจง แยกออกจากตำบลเมืองบางยม ตั้งตำบลกลางดง แยกออกจากตำบลทุ่งเสลี่ยม

วันที่ 28 พฤศจิกายน 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลคลองมะพลับ ในท้องที่บางส่วนของตำบลนครเดิฐ

วันที่ 4 มิถุนายน 2500 แยกพื้นที่ตำบลทุ่งเสลี่ยม ตำบลกลางดง จากอำเภอสวรรคโลก ไปจัดตั้งเป็น กิ่งอำเภอทุ่งเสลี่ยม และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอสวรรคโลก

วันที่ 24 กันยายน 2500 ตั้งตำบลศรีนคร แยกออกจากตำบลนครเดิฐ ตั้งตำบลไทยชนะศึก แยกออกจากตำบลเมืองบางขลัง และตำบลทุ่งเสลี่ยม

วันที่ 10 มกราคม 2502 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอทุ่งเสลี่ยม อำเภอสวรรคโลก เป็น อำเภอทุ่งเสลี่ยม

วันที่ 10 มกราคม 2504 เปลี่ยนแปลงชื่อสุขาภิบาลคลองมะพลับ อำเภอสวรรคโลก เป็นสุขาภิบาลศรีนคร

วันที่ 18 ธันวาคม 2513 จัดตั้งนิคมสหกรณ์ ในท้องที่อำเภอสวรรคโลก

วันที่ 28 กันยายน 2514 ตั้งตำบลคลองยาง แยกออกจากตำบลในเมือง

วันที่ 20 มกราคม 2519 แยกพื้นที่ตำบลศรีนคร และตำบลนครเดิฐ จากอำเภอสวรรคโลก ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอศรีนคร และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอสวรรคโลก

วันที่ 7 พฤศจิกายน 2521 ตั้งตำบลคลองมะพลับ แยกออกจากตำบลศรีนคร ตั้งตำบลน้ำขุม แยกออกจากตำบลนครเดิฐ ตั้งตำบลหนองกลับ แยกออกจากตำบลเมืองบางขลัง

วันที่ 13 กรกฎาคม 2524 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอศรีนคร อำเภอสวรรคโลก เป็น อำเภอศรีนคร

วันที่ 16 กรกฎาคม 2523 เปลี่ยนแปลงเขตเทศบาลเมืองสวรรคโลก ให้ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเมืองสวรรคโลกทั้งตำบล เพื่อความเหมาะสมในการบริหารกิจการและการทะนุบำรุงท้องถิ่น

วันที่ 1 กรกฎาคม 2547 ยุบสภาตำบลวังพิณพาทย์ รวมกับองค์การบริหารส่วนตำบลวังไม้ขอน

ภูมิศาสตร์ 
อำเภอสวรรคโลกตั้งอยู่บริเวณพื้นที่ตอนกลางของจังหวัดสุโขทัย ซึ่งมีลักษณะเป็นที่ราบ มีแม่น้ำยมไหลผ่านจากเหนือลงใต้ โดยผ่านพื้นที่ ตำบลป่ากุมเกาะ ตำบลในเมือง ตำบลเมืองสวรรคโลก ตำบลวังพิณพาทย์ ตำบลวังไม้ขอน ตำบลย่านยาว ตำบลคลองกระจง ตำบลเมืองปากยม และตำบลท่าทอง

อำเภอสวรรคโลกมีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอต่าง ๆ ดังนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอศรีสัชนาลัย
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอศรีนคร และอำเภอพิชัย (จังหวัดอุตรดิตถ์)
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอพรหมพิราม (จังหวัดพิษณุโลก) และอำเภอศรีสำโรง
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอทุ่งเสลี่ยม

การเมืองการปกครอง

การปกครองท้องที่ 
ท้องที่อำเภอสวรรคโลกประกอบด้วย 14 ตำบล 117 หมู่บ้าน ได้แก่

การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอสวรรคโลกประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 13 แห่ง ได้แก่

โครงสร้างพื้นฐาน

การคมนาคม

ทางถนน 
มีทางหลวงสายหลักที่ตัดผ่านได้แก่ 

 ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 101 ตัดผ่านใจกลางอำเภอสวรรคโลกในแนวทิศเหนือ-ใต้
 ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 102 (ช่วงทางหลวงแผ่นดิน 1113) ตัดผ่านทางด้านตะวันตกของตัวอำเภอแนวทิศเหนือ-ใต้ 
 จุดเริ่มต้นของทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 106 สายสวรรคโลก–อุโมงค์, 
 จุดเริ่มต้นของทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1180 สายสวรรคโลก - ปลายราง
 จุดเริ่มต้นของทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1195 สายสวรรคโลก - สุโขทัย

โดยมีระบบขนส่งระหว่างเมืองและภายในเมืองได้แก่ บขส วินทัวร์ รถตู้ รถสามล้อ วินจักรยานยนต์

ทางราง 

มีทางรถไฟสายสวรรคโลกแยกออกมาจากเส้นทางรถไฟสายเหนือ(ชุมทางบ้านภาชี-เชียงใหม่)) จากสถานีชุมทางบ้านดารา จังหวัดอุตรดิตถ์ โดยมีสถานีรถไฟสวรรคโลก เป็นสถานีรถไฟประจำอำเภอสวรรคโลก ตั้งอยู่ตำบลเมืองสวรรคโลก 

เส้นทางสายนี้ได้หยุดให้บริการชั่วคราวเพราะสถานการณ์การแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 โดยจะมีการเปิดให้บริการอีกครั้งในวันที่ 15 กรกฎาคม 2566

ทางอากาศ 
อำเภอสวรรคโลกเป็นที่ตั้งของท่าอากาศยานสุโขทัย ตั้งอยู่ในตำบลท่าทอง ตำบลคลองกระจง และ ตำบลย่านยาว ให้บริการโดยบางกอกแอร์เวย์ โดยมีสายการบินจากกรุงเทพ/สุวรรณภูมิ และจะมีสายการบินจากท่าอากาศยานนานาชาติภูเก็ตเพิ่มในอนาคต

ท่าอากาศยานสุโขทัย

การศึกษา 
อำเภอสวรรคโลก เป็นหนึ่งอำเภอของจังหวัดสุโขทัยที่เป็นที่ตั้งของสถานศึกษาที่สำคัญของจังหวัดสุโขทัย มีจำนวนสถานศึกษาทั้งหมด 48 แห่งประกอบไปด้วย

สังกัดสํานักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสุโขทัย เขต2 
จำนวน 29 แห่ง

สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาสุโขทัย (สหวิทยาเขตศรีสวรรค์) 
จำนวน 4 แห่งได้แก่

 โรงเรียนสวรรค์อนันต์วิทยา (โรงเรียนประจำอำเภอ)
 โรงเรียนสวรรค์อนันต์วิทยา 2
 โรงเรียนหนองกลับวิทยาคม
 โรงเรียนหนองปลาหมอวิทยาคม

สังกัดองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 
จำนวน 10 แห่งได้แก่

เทศบาลเมืองสวรรคโลก

 โรงเรียนเทศบาลแป้นจันทร์กระจ่าง
 โรงเรียนเทศบาลเมืองสวรรคโลก
 โรงเรียนเทศบาลวัดสวรรคาราม
 โรงเรียนเทศบาลวัดสวัสดิการาม
 โรงเรียนเทศบาลสวรรคโลกประชาสรรค์
 โรงเรียนมัธยมศึกษาเทศบาลเมืองสวรรคโลก

เทศบาลตำบลในเมือง

 โรงเรียนอนุบาลเทศบาลตำบลในเมือง

เทศบาลตำบลเมืองบางขลัง

 โรงเรียนบ้านวงพระจันทร์

เทศบาลตำบลคลองยาง

 โรงเรียนบ้านคลองวังทอง

องค์การบริหารส่วนตำบลย่านยาว

 โรงเรียนวัดท่าช้าง

สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาเอกชน 
จำนวน 4 แห่งได้แก่

 โรงเรียนพระหฤทัยสวรรคโลก
 โรงเรียนอนุบาลเบญจมาศ 
 โรงเรียนป้วยมิ้ง 
 โรงเรียนกวางวา

สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา 

 วิทยาลัยเกษตรและเทคโนโลยีสุโขทัย

สถานที่สำคัญ

อ้างอิง 

สวรรคโลก