อำเภอป่าแดด

ป่าแดด () เป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดเชียงราย เดิมเป็นตำบลหนึ่งในอำเภอพาน ตั้งอยู่ห่างจากตัวจังหวัดประมาณ 52 กิโลเมตร มีพื้นที่ทั้งสิ้น 333.300 ตารางกิโลเมตร

ที่ตั้งและอาณาเขต 
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอพาน อำเภอเมืองเชียงราย และอำเภอเทิง
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอเทิง และอำเภอจุน (จังหวัดพะเยา)
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอจุน อำเภอดอกคำใต้ อำเภอภูกามยาว และอำเภอแม่ใจ (จังหวัดพะเยา)
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอพาน

ประวัติ 
อำเภอป่าแดดเดิมเป็นตำบลหนึ่งของอำเภอพาน ชื่อว่า ตำบลป่าแดด เป็นท้องที่ทุรกันดารและตั้งอยู่ห่างไกลจากตัวอำเภอพาน การเดินทางไปมาเพื่อติดต่อราชการกับที่ว่าการอำเภอพานแต่ละครั้งต้องเดินเท้า เนื่องจากไม่มียานพาหนะใด ๆ และด้วยระยะทางไกลทำให้ต้องมีการพักค้างแรมระหว่างการเดินทาง ส่วนสัมภาระต่าง ๆ ก็ต้องใช้คนแบกหาม และด้วยราษฎรส่วนใหญ่ไม่ได้รับความสะดวกในการเดินทาง นายสง่า ไชยพันธ์ ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายในสมัยนั้นได้รายงานต่อกระทรวงมหาดไทย ขอตั้งเป็นกิ่งอำเภอ กระทรวงมหาดไทยจึงมีประกาศเมื่อวันที่ 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2512 ให้ยกฐานะตำบลป่าแดดขึ้นเป็น กิ่งอำเภอป่าแดด และให้ขึ้นอยู่ในเขตการปกครองของอำเภอพาน จังหวัดเชียงราย ตั้งแต่วันที่ 1 มิถุนายน พ.ศ. 2512  และในวันที่ 23 มิถุนายน ของปีเดียวกัน ได้มีการประกอบพิธีเปิดที่ว่าการกิ่งอำเภอป่าแดด 

ต่อมากิ่งอำเภอป่าแดดเป็นชุมชนที่หนาแน่นขึ้นและมีสภาพเจริญขึ้นกว่าเดิมมาก ม.ร.ว. คึกฤทธิ์ ปราโมช นายกรัฐมนตรีในสมัยนั้นจึงอาศัยอำนาจตามความในมาตรา 192 ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย และมาตรา 56 วรรค 2 แห่งประกาศของคณะปฏิวัติ ฉบับที่ 218 ลงวันที่ 29 มิถุนายน พ.ศ. 2515 ตราพระราชกฤษฎีกาตั้งกิ่งอำเภอป่าแดด อำเภอพาน จังหวัดเชียงราย เป็น อำเภอป่าแดด ขึ้นกับจังหวัดเชียงรายเมื่อวันที่ 8 สิงหาคม พ.ศ. 2518 ในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 92 ตอนที่ 166 ลงวันที่ 21 สิงหาคม พ.ศ. 2518

การแบ่งเขตการปกครอง

การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอป่าแดดแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 5 ตำบล 58 หมู่บ้าน ได้แก่

การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอป่าแดดประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 5 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลป่าแงะ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลป่าแงะทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลป่าแดด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลป่าแดดทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลสันมะค่า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสันมะค่าทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลศรีโพธิ์เงิน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลศรีโพธิ์เงินทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลโรงช้าง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโรงช้างทั้งตำบล

ภูมิศาสตร์

ภูมิประเทศ 
อำเภอป่าแดดมีภูเขาและป่าไม้ล้อมรอบทั้งสี่ด้าน ทางด้านทิศตะวันออกส่วนใหญ่เป็นภูเขาและป่าไม้ ทางราชการได้กำหนดเป็นป่าสงวนแห่งชาติขึ้นเรียกว่า "ป่าแม่พุง" ทางทิศตะวันตกเป็นป่าสงวนแห่งชาติอีกป่าหนึ่ง เรียกว่า "ป่าแม่ปืม" สภาพพื้นที่ทั่วไปของอำเภอป่าแดด เป็นที่ราบลุ่ม มีแม่น้ำพุงไหลผ่านจากทิศตะวันตกจากตำบลป่าแงะ ผ่านบ้านแม่พุง ตำบลป่าแดด ผ่านบ้านวังผา ตำบลสันมะค่า อำเภอป่าแดด และมีภูเขาสำคัญชื่อ "ดอยงาม" ซึ่งเป็นเขตกั้นระหว่างอำเภอพานกับอำเภอป่าแดด

ภูมิอากาศ 
เป็นแบบมรสุมเมืองร้อน มี 3 ฤดู คือ 
 ฤดูร้อน เริ่มตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์-เดือนพฤษภาคม 
 ฤดูฝน เริ่มตั้งแต่เดือนมิถุนายน-เดือนกันยายน 
 ฤดูหนาว เริ่มตั้งแต่เดือนตุลาคม-เดือนมกราคม

ประชากร 
ตามสถิติข้อมูลอำเภอป่าแดด สำรวจเมื่อวันที่ 31 ธันวาคม พ.ศ. 2557 ดังนี้ 
 ประชากรชาย 13,095 คน 
 ประชากรหญิง 13,181 คน 
รวมทั้งสิ้น 26,276 คน 
 จำนวนครัวเรือนทั้งหมด 7,544 ครัวเรือน 
 จำนวนหลังคาบ้านทั้งหมด 7,544 หลังคาบ้าน 
 พื้นที่ทำการเกษตรทั้งหมด 123,571 ไร่ 
 จำนวนครัวเรือนที่ทำเกษตร 6,737 ครัวเรือน 
 จำนวนผู้นำเกษตรกร 58 คน

ทรัพยากรธรรมชาติ 
แหล่งทรัพยากรธรรมชาติที่สำคัญในอำเภอป่าแดด ประกอบด้วย

ป่าไม้ 
อำเภอป่าแดดมีพื้นที่ป่าไม้คิดเป็นร้อยละ 5 ของพื้นที่ มีพื้นที่ป่าไม้ที่สำคัญ ได้แก่ ป่าสงวนแห่งชาติป่าแม่ปืม แม่พุง ทางด้านทิศตะวันตก และป่าแม่ลอยไร่ ป่าสักลอ และป่าแม่พุงทางทิศตะวันออก

แหล่งน้ำ 
แหล่งน้ำสำคัญในอำเภอป่าแดด ประกอบด้วย 
 แม่น้ำพุง มีต้นกำเนิดในเขตอำเภอพาน ไหลผ่านตำบลป่าแงะ ตำบลป่าแดด ตำบลสันมะค่า และไหลไปบรรจบกับน้ำแม่อิงบริเวณตำบลสันมะค่า ระยะทางประมาณ 20 กิโลเมตร
 น้ำแม่อิง มีต้นกำเนิดในเขตอำเภอเมืองพะเยา จังหวัดพะเยา ไหลผ่านอำเภอป่าแดดที่บริเวณบ้านสันบัวคำ บ้านวังผา บ้านวังศิลา ตำบลสันมะค่า และเป็นเส้นแบ่งแนวเขตการปกครองระหว่างอำเภอป่าแดดกับอำเภอดอกคำใต้ จังหวัดพะเยา ทางทิศใต้ 
 โครงการชลประทานขนาดเล็ก เป็นฝายกั้นลำน้ำพุง จำนวน 2 แห่ง ได้แก่ ฝายร่องเปาและฝายวังเคียน นอกจากนี้ยังมีฝายประชาอาสาและฝายน้ำล้นอื่น ๆ อีกจำนวน 19 แห่ง และอ่างเก็บน้ำขนาดเล็กจำนวน 2 แห่ง

หน่วยงานราชการ 
 สำนักงานสาธารณสุขตำบล มีประจำทุกตำบล จำนวน 6 แห่ง 
 โรงพยาบาลขนาด 30 เตียง จำนวน 1 แห่ง 
 สถานีตำรวจภูธร จำนวน 1 แห่ง 
 หน่วยบริการใช้ไฟฟ้าย่อย จำนวน 1 แห่ง 
 ที่ทำการไปรษณีย์โทรเลขอำเภอ จำนวน 1 แห่ง 
 ธนาคารพาณิชย์ จำนวน 1 แห่ง 
 ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์ สาขาป่าแดด จำนวน 1 แห่ง
สำนักงานที่ดินจังหวัดเชียงราย สาขาพาน ส่วนแยกป่าแดด 1 แห่ง

สถานศึกษา 
สถานศึกษาจำนวน 18 แห่ง
 ระดับประถมศึกษา-มัธยมศึกษาตอนต้น จำนวน 15 แห่ง 
 ระดับมัธยมศึกษาตอนต้น-ตอนปลาย จำนวน 1 แห่ง 
 ระดับก่อนประถม (โรงเรียนเอกชน) จำนวน 1 แห่ง 
 ระดับมัธยมศึกษาตอนต้น (โรงเรียนพระปริยัติฯ) จำนวน 1 แห่ง

ตำบลป่าแงะ
 ตำบลป่าแดด
 โรงเรียนป่าแดดวิทยาคม
 โรงเรียนเทศบาล 1 (ป่าแดด)
 โรงเรียนอนุบาลลูกรัก (ป่าแดด)
 โรงเรียนบ้านแม่พุง
 โรงเรียนบ้านสักพัฒนา(ร้าง)
 โรงเรียนบ้านใหม่ใต้(ร้าง)
 โรงเรียนพุทธศาสตร์ศึกษา วัดท่าน้ำ (พระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษา)
 ตำบลป่าแงะ
 โรงเรียนป่าแงะวิทยา
 โรงเรียนบ้านป่าเส้า(ร้าง)
 โรงเรียนบ้านใหม่พัฒนา(ร้าง)
 โรงเรียนเทศบาล ๒ (สามัคคีราษฏร์รังสรรค์)
 โรงเรียนบ้านร่องเปา (ร้าง)
 โรงเรียนเทศบาล 1 สันติสุข
 โรงเรียนห้วยลึกผาลาดสามัคคี (ร้าง)

 ตำบลโรงช้าง
 โรงเรียนโรงช้างวิทยา
โรงเรียนบ้านโป่ง
 โรงเรียนอนุบาลคริสเตียนสันกอง
 ตำบลสันมะค่า
 โรงเรียนชุมชนบ้านสันมะค่า
 โรงเรียนบ้านวังวิทยา
 ตำบลศรีโพธิ์เงิน
 โรงเรียนศรีโพธิ์เงินวิทยา

การประกอบอาชีพและการอุตสาหกรรม 
ประชากรส่วนใหญ่ของอำเภอป่าแดดประกอบอาชีพทางการเกษตร อาทิ ทำนา ทำไร่ ทำสวน พืชหลักที่ทำรายได้ให้แก่เกษตรกรในพื้นที่ คือ ข้าว ข้าวโพด ถั่วลิสง ลำไย มะม่วง ถั่วเหลือง ขิง ลิ้นจี่ และผักต่าง ๆ ประชากรส่วนหนึ่งจะประกอบอาชีพทางการค้าขายซึ่งกำลังขยายตัวอยู่ในขณะนี้

โรงงานอุตสาหกรรมขนาดย่อม 
 โรงงานผลิตน้ำดื่ม 12 แห่ง 
 โรงสีข้าวขนาดใหญ่ 3 แห่ง 
 โรงสีข้าวขนาดเล็ก 63 แห่ง 
 โรงบ่มใบยาสูบ - แห่ง 
 โรงงานผลิตซีเมนต์บล็อก 4 แห่ง 
 โรงโม่หิน 1 แห่ง

การคมนาคม 
 จากตำบลป่าแงะถึงตัวอำเภอป่าแดด ระยะทาง 6 กิโลเมตร 
 จากตำบลสันมะค่าถึงตัวอำเภอป่าแดด ระยะทาง 11 กิโลเมตร 
 จากตำบลโรงช้างถึงตัวอำเภอป่าแดด ระยะทาง 3 กิโลเมตร 
 จากตำบลศรีโพธิ์เงินถึงตัวอำเภอป่าแดด ระยะทาง 15 กิโลเมตร 
 จากตัวอำเภอถึงจังหวัดเชียงราย ระยะทาง 52 กิโลเมตร

ศาสนสถาน

พระพุทธศาสนา 
วัดภายในอำเภอป่าแดดที่ได้รับการตั้งวัดหรือได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาแล้วมีจำนวนทั้งหมด 15 แห่ง สำนักสงฆ์และที่พักสงฆ์ที่ยังไม่ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาอีก 14 แห่ง โดยกระจายอยู่ตามหมู่บ้านและตำบลต่าง ๆ ดังนี้

 ตำบลป่าแดด
 วัดศรีชุมประชา
 วัดใหม่ใต้ 
 วัดป่าสัก
 วัดท่าน้ำ (สันเจริญ) 
 วัดแม่พุง
 ที่พักสงฆ์สันโค้ง (หนองบัวคำ) 
 วัดพระธาตุจอมคีรี 

 ตำบลป่าแงะ
 วัดป่าแงะเมืองชุม
 วัดศรีบุญเกิด 
 วัดป่าเส้าดอนชัย
 วัดถ้ำผาจรุย (ธรรมยุต)
 สำนักสงฆ์ใหม่พัฒนา 
 ที่พักสงฆ์ใหม่สันเจริญ 
 ที่พักสงฆ์ห้วยลึก (คีรีพัฒนา) 
 ที่พักสงฆ์ร่องเปา (ศรีจอมทอง) 
 ที่พักสงฆ์พระธาตุจอมรุ้ง 

 ตำบลโรงช้าง
 วัดศรีดอนแก้ว
 วัดศรีบังวัน 
 วัดศรีบุญยืน
 สำนักสงฆ์สันกู่ (โป่งสลี-ร้าง) 
 สำนักสงฆ์สันกองพัฒนาราม 

 ตำบลสันมะค่า
 วัดสันมะค่า  
 วัดวังผาศิลาราม 
 ที่พักสงฆ์วังอวน 
 ที่พักสงฆ์เขาวงมหาวัน (ธรรมยุต)
 ที่พักสงฆ์ป่าอรัญบรรพต (ธรรมยุต)
 ที่พักสงฆ์ อาโยนาราม 
 ที่พักสงฆ์ อรหันต์ตา

 ตำบลศรีโพธิ์เงิน
 วัดศรีดอนมูล

คริสต์ศาสนา 
 โบสถ์คริสต์คริสตจักรสันกอง สถานที่ตั้งตำบลโรงช้าง
 โบสถ์คริสต์คริสตจักรสันเจริญ สถานที่ตั้งตำบลป่าแงะ

แหล่งท่องเที่ยว 

 ตำบลป่าแดด
 พระธาตุจอมคีรี 
 พระธาตุม่อนผ้าขาว
 วัดถ้ำพระภิรมย์ 
 หลวงพ่อหนุ่ม 
 ตำบลป่าแงะ
 วัดถ้ำผาจรุย
 ฝายน้ำพุง  
 ฝายน้ำล้นร่องเปา 
 อ่างเก็บน้ำหนองเชียงใหม่
 วัดพระธาตุจอมรุ่ง

 ตำบลศรีโพธิ์เงิน
 อ่างเก็บน้ำหนองเพิงนาค   ตั้งอยู่บริเวณตำบลศรีโพธิ์เงิน

 ตำบลโรงช้าง
 อ่างเก็บน้ำห้วยแดด  
 วัดม่อนแก้ว
 วัดพระธาตุน้ำดอกบัวตอง 12 ราศี 
 วัดโป่งสลี
 อุทยานแห่งชาติแม่ปืม
 วัดพระธาตุโป่งดหิม (โบราณสถาน)
 วัดสันกองพัฒนาราม

 ตำบลสันมะค่า
 วัดสันมะค่า 
 วัดป่าอรัญบรรพต 
 หมู่บ้าน 4 วังประกอบไปด้วย  บ้านวังผา วังศิลา วังอวน วังน้อย

ประเพณีและวันสำคัญ 
 ประเพณีการแห่ผ้าห่มขึ้นพระธาตุจอมคีรีและการสงน้ำพระธาตุจอมคีรี (ทอผ้าขึ้นธาตุ ตักบาตรพระอุปครุฑ บูชาพระพุทธบรสวรรค์)
 ประเพณีทานก๋วยสลากภัทของหมู่บ้าน ตำบล และอำเภอ
 ประเพณียี่เป็ง (ลอยกระทงและปล่อยโคมลอย)
 ประเพณีปี๋ใหม่เมือง ขนทรายเข้าวัด แห่ตุงหื้อตาน 
 ประเพณีรดน้ำดำหัวคนเฒ่า
 ประเพณีการแข่งเรือของตำบลป่าแงะ
  งานประจำปี 
 เทศกาลชิมลำไยหวาน ชมดอกไม้บาน ที่อำเภอป่าแดด
 งานข้าวหอมของดีอำเภอป่าแดด

ภาษา 
 ภาษา ในปัจจุบันนอกจากภาษาไทยกลางซึ่งเป็นภาษาทางการแล้ว กำเมือง (คำเมือง) หรือภาษาล้านนา ยังเป็นภาษาถิ่นที่นิยมอยู่อย่างกว้างขวาง โดยพบเห็นได้ในงานประเพณีสำคัญและป้ายสุภาษิตสอนใจที่ติดตามต้นไม้ตามโรงเรียนหรือไม่ก็ที่อื่น ๆ ซึงปัจจุบันทางราชการและหน่วยงานต่าง ๆ ได้ร่วมมือกันเพื่อรณรงค์อนุรักษ์ภาษาคำเมืองให้คงอยู่กับอำเภอป่าแดด โดยสนับสนุนให้ตามโรงเรียนเปิดสอนวิชาเลือกเสรี สอนภาษาเมืองให้แก่นักเรียน เนื่องจากอำเภอป่าแดดเป็นที่อยู่อาศัยของกลุ่มชนหลากหลายเผ่าพันพันธ์ไม่ว่าจะเป็นไทยวน (คนเมือง) ไทลื้อ ไทยอง ลาว มอญ ดังนั้นแม้ปัจจุบันชาวอำเภอป่าแดดส่วนมากจะใช้คำเมืองในการสื่อสารพูดคุยกัน แต่เมื่อได้ฟังหรือศึกษากันอย่างลึกซึ้งจะสังเกตได้ว่าสำเนียงที่พูดกันนั้นมีสำเนียงที่แตกต่างกันไป ภาษาของอำเภอป่าแดดอาจแบ่งออกได้ดังนี้

 ภาษาไทยวน (คำเมือง) โดยส่วนมากชาวอำเภอป่าแดดใช้ในการพูดสื่อสารกันมากที่สุด และคนส่วนมากคิดว่าเป็นภาษาที่ชาวอำเภอป่าแดดใช้สื่อสารกันทั้งหมด
 ภาษายอง  ตัวอย่างเช่น ตี่บ้านมีโงกี่โต๋ (ที่บ้านมีวัวกี่ตัว) เอาเมื้องเอาเก๋อมาโอม (เอาเมี่ยงเอาเกลือมาอม) จะไปปิ๊กเต่อ (อย่าพึ่งกลับ)เป็นต้นนอกจากนั้นจะเป็นสำเนียงออกเหน่อ ๆ บางครังฟังแล้ดู้คล่ายภาษาลาวบ้าง มีคำพูดที่คนยองมักติดปาเช่น "คนยองก่มีเต้าอี้ขอหมู่อี้ปี้จะไป๋ได่ขัดเคือง" "ขะหนมซิ่นอยู่ตู่กั๊บเค้าสูเขาก่ไปกิ๋นเหอ"
อาจพบได้มากบริเวณบ้านถิ่นเจริญ ตำบลป่าแงะ คนป่าแงะเรียกคนที่นั้นว่า "ยองบ้านถิ่น" หรือ"ลื้อบ้านถิ่น" เพราะคนบริเวณนั้นอพยพมาจากบ้านถิ่น จังหวัดแพร่  
 ภาษาลื้อ มีความคล้านคลึงกับภาษายองแต่แข็งกว่าสังเกตได้ว่าเมื่อพูดจบทุกประโยคจะมีคำว่า "เฮ่อ" "ส่า" หรือ "หย่า" ลงท้ายเสมอ เช่น ไปตางไหนมาเฮ่อ (ไปไหนมา) กิ๋นเข้ากับอะหยังส่า (กินข้าวกับอะไร) จะไปนอนแล้วหย่า (จะไปนอนแล้ว)กิ๋นเค้าแล้วส่า(กินข้าวหรือยัง) เป็นต้น 
 ภาษาอีสาน เป็นภาษาที่เหมือน ๆ กับภาษาอีสานทั่ว ๆ ไปที่ใช้พูดในบริเวณภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย  พบได้มากบริเวณหมู่บ้างวังผา หมู่บ้านวังน้อย หมู่บ้านวังอวน  หมู่บ้านวังศิลา ตำบลสันมะค่า ซึ่งเป็นชุมชนชาวอีสาน อพยพมาจากภาคอีสานของไทยมีอยู่ที่อำเภอป่าแดด เกือบ 100 ปี ที่ผ่านมาแต่ยังคงเอกลักษณ์ของตนเองไว้ได้เป็นอย่างดี

อ้างอิง 

 สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดเชียงราย 
 สารนุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ

แหล่งข้อมูลอื่น 

ป่าแดด