สกุลพุนชัส

สกุลพุนชัส () เป็นสกุลหนึ่งในวงศ์ปลาตะเพียน (Cyprinidae) มีอยู่ด้วยกันมากมายหลายชนิด ใช้ชื่อสกุลว่า Puntius

ที่มาและลักษณะ
สกุลนี้เดิมทีในปี ค.ศ. 1816 คูเวียร์และโคลเกท  ได้เสนอให้ตั้งชื่อสกุลของปลาที่อยู่ในวงศ์ย่อย Cyprininae ว่า Barbus โดยใช้ปลาชนิด Cyprinus barbus (Linnaeus, 1758) เป็นต้นแบบ โดยกำหนดลักษณะของปลาที่อยู่ในสกุลนี้ว่า ปากโค้ง อยู่หน้าสุดหรืออยู่ใต้จะงอยปาก ขากรรไกรหุ้มด้วยริมฝีปากซึ่งอาจจะเป็นแผ่นหนังเรียบ แต่ไม่มีตุ่ม มีหนวด 2 คู่ หรือ 1 คู่ หรือไม่มีหนวด ตาไม่มีเยื่อหุ้มเหมือนวุ้นอยู่รอบ ๆ ฟันที่ลำคอมี 3 แถว ครีบหลังค่อนข้างสั้นอยู่ตรงข้ามกับครีบท้อง ก้านครีบเดี่ยวก้านสุดท้ายของครีบหลังอาจแข็ง ขอบอาจจะเป็นฟันหยักคล้ายจักหรือเรียบ ก้านครีบเดี่ยวอาจมีปลายแหลมและไม่แข็ง ครีบก้นค่อนข้างสั้น บางชนิดอาจมีก้านครีบเดี่ยวก้านที่สองของครีบก้นเป็นหนามแข็ง หรือในบางชนิดก้านครีบเดี่ยวก้านสุดท้ายของครีบก้นมีจักเป็นฟันเลื่อย เกล็ดแบบขอบบางเรียบ เกล็ดบริเวณรูทวารไม่ใหญ่กว่าที่อื่น เส้นข้างลำตัวในบางชนิดอาจสมบูรณ์ ในบางชนิดไม่สมบูรณ์ โดยชนิดที่เส้นข้างลำตัวที่สมบูรณ์ส่วนปลายของเส้นไปสิ้นสุดที่กึ่งกลางของฐานครีบหาง

แต่เมื่อพิจารณาแล้วพบว่า หลักเกณฑ์นี้มีขอบเขตที่กว้าง ไม่เหมาะแก่การที่จะเป็นลักษณะทางการอนุกรมวิธานของสกุล ซึ่งเมื่อนักมีนวิทยารุ่นหลังได้ศึกษาเพิ่มเติมพบว่าสามารถแบ่งออกเป็นสกุลอื่น ๆ ได้อีกถึง 10 สกุล และได้มีการตั้งชื่อสกุลใหม่เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ  จนกระทั่งในปี ค.ศ. 1822 แฮมิลตัน ได้ตั้งชื่อสกุลนี้ใหม่ว่า Puntius (มาจากภาษาเบงกอลคำว่า pungti หมายถึง ปลาในวงศ์ปลาตะเพียนขนาดเล็ก) และได้กำหนดลักษณะสำคัญของสกุลนี้ไว้ว่า มีลำตัวยาว แบนข้างมากบ้างหรือน้อยบ้าง จะงอยปากทู่สั้น ตำแหน่งของปากอยู่ปลายสุดหรือใต้จะงอยปาก ขากรรไกรบนยื่นมากบ้าง น้อยบ้าง ริมฝีปากบาง มีร่องระหว่างริมฝีปากและกระดูกขากรรไกรบนและล่าง แต่จะมีเอ็นคั่นตรงกึ่งกลางขากรรไกรล่าง นัยน์ตาของบางชนิดมีเยื่อไขมันเป็นวงเล็ก ๆ กระดูกใต้ตาเล็ก มีหนวดที่ริมฝีปากบน 1 คู่ และมุมปาก 1 คู่ บางชนิดอาจไม่มีหนวดที่ริมปาก บนครีบหลังมีก้านครีบแขนง 7-9 ก้าน และที่ฐานครีบมีเกล็ดคลุมตำแหน่งของครีบหลังอาจอยู่ตรงข้ามครีบท้อง หรือาจจะอยู่ด้านหน้าหรือหลังจุดเริ่มต้นของครีบท้อง ก้านครีบเดี่ยวก้านสุดท้ายเป็นหนามแข็ง เกล็ดมีขนาดใหญ่หรือปานกลาง เส้นข้างลำตัวสมบูรณ์ในบางชนิด ไม่สมบูรณ์ในบางชนิด และปลยเส้นข้างลำตัวไปสิ้นสุดที่กึ่งกลางหรือเกือบกึ่งกลางฐานครีบหาง เกล็ดตามแนวเส้นข้างลำตัวมีประมาณ 17-38 แถว ปลายท่อบนเกล็ดเส้นข้างลำตัวไม่แยกเป็นแฉก เยื่อกระดูกแก้มเชื่อมติดกับเอ็นขอบคาง มีฟันที่ลำคอ 3 แถว 

ซึ่งแฮมิลตันได้นำไปตั้งให้กับปลาที่พบในประเทศอินเดียเป็นครั้งแรก แต่มิได้ระบุว่าเป็นชนิดใดที่เป็นต้นแบบ ถือเป็นการผิดหลักในการอนุกรมวิธาน เพื่อแก้ปัญหานี้ ต่อมาในปี ค.ศ. 1863 บลีกเกอร์ ได้เสนอให้ใช้ปลาชนิด Puntius sophore (Hamilton, 1822) ตั้งชื่อไว้เป็นต้นแบบ และได้แบ่งสกุลพันชัสนี้ออกเป็น 3 สกุลย่อย โดยใช้หนวดเป็นเกณฑ์ 

แต่ทว่าการใช้หนวดเป็นเกณฑ์แบ่งแยกนั้น ก็ยังมีข้อจำกัด และได้ก่อให้เกิดการถกเถียงตามมาตลอด   จนกระทั่งในปี ค.ศ. 1996 เรนโบธ  ได้เสนอให้แบ่งแยกสกุลของปลาในวงศ์ปลาตะเพียนนี้ที่พบในภูมิภาคเอเชียอาคเนย์ ออกเป็น 4 สกุล โดยสกุลพุนชัสเองก็เป็นหนึ่งในนั้นด้วย และทำให้ชื่อสกุลต่าง ๆ เหล่านี้กลายมาเป็นชื่อพ้องที่ซ้ำซ้อนกันในปัจจุบัน โดยสกุลพุนชัสนี้ได้ข้อสรุปว่า ก้านครีบเดี่ยวของครีบหลังมีขอบเรียบ มีหนวดที่ริมฝีปากบน 1 คู่ และซี่กรองเหงือกของเหงือกอันแรกมีจำนวน 12 ถึง 20 อัน 

ต่อมาในปี ค.ศ. 2003 ได้มีการศึกษาและอนุกรมวิธานปลาในวงศ์ปลาตะเพียนใหม่ โดยเฉพาะในสกุลพุนชัสนี้ จึงได้มีการจำแนกแยกออกเป็นสกุลใหม่และนำเข้าผนวกรวมกับสกุลเดิมที่เคยใช้ ทำให้สมาชิกในสกุลพุนชัสลดลง เหลืออยู่ประมาณ 53 ชนิด (จากเดิมประมาณ 140 ชนิด)

การจำแนก
 Puntius ambassis (Day, 1869)
 Puntius amphibius (Valenciennes, 1842) 
 Puntius aphya (Günther, 1868)
 Puntius arenatus (Day, 1878)
 Puntius bantolanensis (Day, 1914)
 Puntius bimaculatus (Bleeker, 1863) 
 Puntius bramoides (Valenciennes, 1842)
 Puntius brevis (Bleeker, 1850) (ปลาตะเพียนทราย)
 Puntius burmanicus (Day, 1878)
 Puntius cauveriensis (Hora, 1937)
 Puntius chelynoides (McClelland, 1839) 
 Puntius chola (Hamilton, 1822)
 Puntius crescentus Yazdani & Singh, 1994
 Puntius deccanensis Yazdani & Babu Rao, 1976 
 Puntius dorsalis (Jerdon, 1849) 
 Puntius fraseri (Hora & Misra, 1938) 
 Puntius guganio (Hamilton, 1822) 
 Puntius jacobusboehlkei (Fowler, 1958)
 Puntius kamalika Anjana Silva, Maduwage & Pethiyagoda, 2008
 Puntius kelumi Pethiyagoda, Anjana Silva, Maduwage & Meegaskumbura, 2008
 Puntius khohi Dobriyal, Singh, Uniyal, Joshi, Phurailatpam & Bisht, 2004
 Puntius layardi (Günther, 1868)
 Puntius madhusoodani Krishna Kumar, Benno Pereira & Radhakrishnan, 2012
 Puntius mahecola (Valenciennes, 1844) 
 Puntius masyai Smith, 1945 (ปลาตะเพียนมัศยะ)

 Puntius melanostigma (Day, 1878)
 Puntius morehensis Arunkumar & Tombi Singh, 1998
 Puntius mudumalaiensis Menon & Rema Devi, 1992
 Puntius muzaffarpurensis Srivastava, Verma & Sharma, 1977
 Puntius nangalensis Jayaram, 1990
 Puntius ophicephalus (Raj, 1941) 
 Puntius parrah Day, 1865
 Puntius paucimaculatus Wang & Ni, 1982
 Puntius pugio Kullander, 2008
 Puntius punjabensis (Day, 1871)
 Puntius puntio (Hamilton, 1822)  
 Puntius sachsii (Ahl, 1923) 
 Puntius sahyadriensis Silas, 1953 
 Puntius schanicus (Boulenger, 1893)
 Puntius sharmai Menon & Rema Devi, 1993
 Puntius snyderi Ōshima, 1919
 Puntius sophore (Hamilton, 1822) 
 Puntius sophoroides (Günther, 1868)
 Puntius spilopterus (Fowler, 1934)
 Puntius takhoaensis Nguyễn & Doan, 1969
 Puntius terio (Hamilton, 1822) 
 Puntius tetraspilus (Günther, 1868)
 Puntius thermalis (Valenciennes, 1844)
 Puntius thomassi (Day, 1874)
 Puntius titteya Deraniyagala, 1929 (ปลาเชอร์รี่บาร์บ)
 Puntius viridis Plamoottil & Abraham, 2014
 Puntius vittatus Day, 1865
 Puntius waageni (Day, 1872)

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น

วงศ์ปลาตะเพียน
สกุลพุนชัส