การกำจัดโรคโปลิโอ

การกำจัดโรคโปลิโอเป็นความพยายามทางสาธารณสุขระดับนานาชาติที่มีจุดมุ่งหมายกำจัดทุกกรณีของการติดเชื้อจากโปลิโอไมเยลิทิส (โปลิโอ) ให้หมดไปทั่วโลกอย่างถาวร ความพยายามนี้เริ่มต้นขึ้นในปี พ.ศ. 2531 นำโดยองค์การอนามัยโลก (WHO), ยูนิเซฟ (UNICEF) และ มูลนิธิโรตารี องค์กรต่าง ๆ เหล่านี้ เช่นเดียวกับศูนย์ควบคุมและป้องกันโรค (CDC) ของสหรัฐ และมูลนิธิบิลและเมลินดาเกตส์เป็นหัวหอกสำคัญผ่านทางการทำงานของโครงการริเริ่มกำจัดโรคโปลิโอสากล (GPEI) การกำจัดโรคติดต่อนี้สำเร็จมาแล้วสองครั้งในอดีต ครั้งแรกคือกับการกำจัดไข้ทรพิษ และกับ โรครินเดอร์เปสต์

 
การป้องกันการแพร่กระจายของโรคสามารถกระทำได้ด้วยการให้วัคซีน ซึ่งมีอยู่สองชนิดคือ วัคซีนโปลิโอทางปาก (OPV) ซึ่งให้เชื่้อไวรัสโปลิโอที่อ่อนแอแล้ว กับวัคซีนโปลิโอที่ยังไม่ถูกกระตุ้น (IPV) ซึ่งใช้การฉีดเข้าไป การให้วัคซีนด้วยวิธี OPV นั้นมีต้นทุนต่ำกว่าและสามารถทำได้โดยง่าย และสามารถนำไปสู่ภูมิคุ้มกันสัมผัส (contact immunity) จึงเป็นวัคซีนชนิดที่ถูกใช้อย่างแพร่หลายที่สุด

โรคโปลิโอในปัจจุบันเกิดจากเชื้อโรคสองชนิดคือ ไวรัสโปลิโอชนิด 'ไวลด์' (WPV) และสายพันธุ์ที่กลายพันธุ์จากชนิดวัคซีนให้ทางปาก เรียกว่า circulating vaccine-derived poliovirus (cVDPV) ในปี พ.ศ. 2562 มี 175 กรณีที่ตรวจพบว่าเป็นผู้ที่ติดเชื้อ WPV ทั่วโลก สูงสุดนับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2557 แต่ก็ถือว่าลดลง  จาก 719 กรณีที่ตรวจพบในปี พ.ศ. 2543 และลดลง  จากประมาณ 350,000 กรณีเมื่อเริ่มแรกโครงการกำจัดโปลิโอในปี พ.ศ. 2531 จากสามสายพันธุ์ของ WPV กรณีล่าสุดที่มีการบันทึกว่าเกิดจากเชื้อชนิด2 (WPV2) เกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2542 และ WPV2 ได้รับการประกาศว่าถูกกำจัดสำเร็จในปี พ.ศ. 2558 ส่วนชนิด3 (WPV3) พบกรณีสุดท้ายที่เกิดโรคโปลิโอในปี พ.ศ. 2555 และได้รับการประกาศว่าถูกกำจัดเสร็จสิ้นแล้วในปี พ.ศ. 2562 จนถึงปัจจุบัน ไวรัสชนิด1 (WPV1) ยังคงเป็นสายพันธุ์ที่ปรากฎอยู่ วัคซีนซึ่งรักษาทั้งสามสายพันธุ์ที่กล่าวมาข้างต้นได้นำไปสู่การเกิดขึ้นใหม่ของไวรัสชนิด cVDPV โดยมีสายพันธุ์สอง (cVDPV2) เป็นสายพันธุ์ที่พบได้มากที่สุด ประเทศไนจีเรียเป็นประเทศล่าสุดที่ประกาศอย่างเป็นทางการว่า ได้กำจัดการติดต่อของโปลิโอจากไวรัสโปลิโอชนิดไวลด์ในระดับโรคติดต่อได้สำเร็จ ด้วยกรณีผู้ป่วยล่าสุดพบในปี พ.ศ. 2559 ไวรัสโปลิโอชนิดไวลด์ถูกกำจัดหมดสิ้นแล้วในทุกทวีป ยกเว้นเพียงเอเชีย ข้อมูลในปี พ.ศ. 2563 มีสองประเทศที่ไวรัสโปลิโอยังคงเป็นโรคระดับท้องถิ่น (endemic) คือ ประเทศอัฟกานิสถาน และ ประเทศปากีสถาน 

ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2563 ไนจีเรียได้ถูกนำออกจากรายชื่อประเทศที่ยังคงมีการระบาดระดับท้องถิ่นของไวรัสโปลิโอชนิดไวลด์ (endemic wild poliovirus) ทำให้เหลือเพียงสองประเทศบนโลกเท่านั้นคืออัฟกานิสถานและปากีสถาน สองเดือนถัดมาคณะกรรมการรับรองระดับภูมิภาคแอฟริกา องค์กรอิสระที่แต่งตั้งโดยองค์การอนามัยโลก ได้ประกาศให้ทวีปแอฟริกาปราศจากไวรัสโปลิโอชนิดไวลด์อย่างเป็นทางการ

ปัจจัยที่ส่งผลต่อการกำจัดโรคโปลิโอ 
การกำจัดโรคโปลิโอสามารถทำได้หลายทาง เพื่อหยุดการเกิดโรคนี้ในมนุษย์ และเพื่อให้ไวรัสโปลิโอสูญพันธ์ไป จนกระทั่งว่าไม่มีการติดเชื้อในธรรมชาติหรือในห้องทดลองอีกต่อไป in nature or in the laboratory, นอกจากนี้ ยังต้องควบคุมการติดเชื้อโดยสังเกตการแพร่เชื้อของโรคที่จำกัดขอบเขตในพื้นที่เฉพาะ และลดการอุบัติของโรคทั่วโลกจนเหลือศูนย์ ด้วยการร่วมมือของผู้คนอย่างเต็มใจจนไม่จำเป็นต้องมีมาตรการเพิ่มเติม

ในทางทฤษฎี ถ้ามีเครื่องมือที่เหมาะสม จะมีความเป็นไปได้ที่จะกำจัดโรคโปลิโอที่อาศัยเฉพาะในมนุษย์ และในความเป็นจริง ยังมีลักษณะทางชีวภาพของสิ่งมีชีวิตและปัจจัยทางเทคนิกหลายอย่างที่จะช่วยเพิ่มศักยภาพกำจัดโรค ตัวชี้วัดสามอย่างถูกพิจารณาโดยความสำคัญในการตัดสินใจถึงความเป็นไปได้ของการกำจัดโรค วิธีการกำจัดโรคที่มีประสิทธิภาพ ตัวอย่างเช่น การหยุดยั้งตัวแพร่เชื้อ และการตรวจเชื้อที่อาจนำไปสู่พาหะ

อ้างอิง 

สุขศึกษา
โรคติดเชื้อ
โรคโปลิโอ
สุขภาพโลก
การให้วัคซีน