พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจันทร์ เป็นอธิบดีกรมราชพัสดุ องคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว​ และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว​ และเป็นต้นราชสกุลเกษมศรี

พระประวัติ 
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค เป็นพระราชโอรสลำดับที่ 30 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจันทร์ พระสนมเอก เมื่อวันจันทร์ เดือน 9 แรม 12 ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก จ.ศ. 1219 ตรงกับวันที่ 17 สิงหาคม พ.ศ. 2400

เมื่อพระชันษาครบอุปสมบท ทรงผนวชที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในสำนักสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ แล้วเสด็จไปจำพรรษา ณ วัดบวรนิเวศวิหาร 1 พรรษา ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นทิวากรวงษประวัติ ทรงศักดินา 15000 เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2439 และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กำกับกรมช่างมุก 

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติทรงรับราชการด้านใหญ่ เช่น ทำการปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม และทรงรับราชการตำแหน่งอธิบดีกรมราชพัสดุ ในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ แต่ทรงปฏิบัติได้ไม่นาน เนื่องจากประชวรพระโรคภายในจึงกราบถวายบังคมลาออกจากราชการประจำ คงรับแต่ราชการจรเป็นครั้งคราว ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นองคมนตรี เมื่อพ.ศ. 2430 เป็นกรรมสัมปาทิกหอพระสมุดวชิรญาณ ชุดที่ 3 และได้รับพระราชทานเครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ จุลสุราภรณ์ มงกุฎสยาม และเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลที่ 4 ชั้นที่ 2

นอกจากทรงงานประจำและงานจรที่ทรงปฏิบัติแล้ว ยังมีงานอดิเรกที่ทรงรักและทรงอัจฉริยภาพอย่างยิ่ง ได้แก่ 
 การละคร ทรงถนัดทั้งแบบละครเก่าและละครใหม่ ทรงแสดงละครทั้งละครพูดและละครร้อง เช่น โจร 40 ผัวกลัวเมีย และนิทราชาคริต
 การดนตรี โปรดการเล่นซอสามสายและระนาด  ทรงจัดตั้งวงมโหรีปี่พาทย์ที่มีชื่อเสียงโดดเด่นในสมัยรัชกาลที่ 5
 การเล่นกล้วยไม้ ซึ่งเป็นที่ยอมรับกันว่า ทรงเป็นคนไทยคนแรกที่รู้จักเลี้ยงกล้วยไม้อย่างประณีต จนในที่สุดก็ทรงเพาะพันธุ์ไม้ขึ้นได้สำเร็จ เช่น แคทลียาชื่อ "ทิวากาเรียนา"

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ ประชวรพระโรคบังคนเบาพิการ สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 3 มกราคม พ.ศ. 2458 (นับแบบปัจจุบันตรงกับ พ.ศ. 2459) ณ วังถนนขาวสามเสน สิริพระชันษา 59 ปี พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จฯ มาพระราชทานน้ำสรงพระศพ เจ้าพนักงานเชิญพระศพลงในพระลอง ตั้งบนแว่นฟ้า 2 ชั้น ประกอบพระโกศมณฑป และโปรดให้ข้าราชการไว้ทุกข์ 15 วัน ได้รับพระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร เมื่อวันที่ 11 มิถุนายน พ.ศ. 2459

พระนิพนธ์
 โคลงภาพเรื่องรามเกียรติ์ที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ได้แก่ ห้องที่ 40 – 41  รวมโคลง 56 บท เนื้อความตั้งแต่ทศกัณฐ์ฝันร้ายจนถึงพิเภกทูลเรื่องทัพยักษ์ในเมืองลงกา
 โคลงภาพพระราชพงศาวดาร ได้แก่ โคลงประกอบรูปที่ 60 แผ่นดินพระเจ้าเอกทัศ ภาพพระยาไทรถวายช้างเล็บครบ และโคลงประกอบรูปที่ 82 แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ภาพไฟไหม้อินทราภิเศกมหาปราสาท
 วชิรญาณสภาษิต จำนวน 2 บท
 โคลงสุภาษิตใหม่ หรือ โคลงสุภาษิตเจ้านาย จำนวน 16 บท ได้แก่ โคลงความรัก โคลงความเกลียดชัง โคลงความเบื่อหน่าย โคลงความเย่อหยิ่ง โคลงความอาลัย โคลงความริษยา โคลงความพยาบาท โคลงความอาย โคลงความกลัวขลาด โคลงความกล้าหาญ โคลงความเกียจคร้าน โคลงความเพียร โคลงความโทมนัส โคลงความโกง โคลงความสัตย์ซื่อ และโคลงความโกรธ
 โคลงความเท็จ ว่าด้วยของสิ่งเดียวจำนวน 7 บท ต่อมารวมพิมพ์ในชื่อ "โคลงพิพิธพากย์"  
 ยันตรสาตร ในโคลงยอพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์
 อธิบายด้วยเครื่องหอม 7 ประการ
 Court ข่าวราชการ 6 ฉบับคือ 
 วันจันทร์ เดือน 9 ขึ้น 3 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238 (พ.ศ. 2419)  
 วันพุธ เดือน 9 แรม 4 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238
 วันศุกร์ เดือน 10 ขึ้น 6 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238
 วันเสาร์ เดือน 10 ขึ้น 14 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238
 วันอาทิตย์ เดือน 10 แรม 7 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238
 วันจันทร์ เดือน 10 แรม 15 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238

พระโอรสและพระธิดา 
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ มีพระชายา 1 องค์ และหม่อม 9 คน รวม 10 องค์/คน ได้แก่ 

 หม่อมเจ้าประสานศัพท์ (ราชสกุลเดิม สิงหรา)
 หม่อมเพิ่ม (สกุลเดิม สโรบล)
 หม่อมพลัด
 หม่อมละม้าย (สกุลเดิม ปาณิกบุตร; หม่อมเอกรับตราจุลจอมเกล้า)
 หม่อมเป้า
 หม่อมสอน (สกุลเดิม พวงนาค)
 หม่อมแช่ม
 หม่อมเชย
 หม่อมเชื้อ
 หม่อมแหวน (สกุลเดิม ปาณิกบุตร)

มีพระโอรส 1 พระองค์ กับ 17 องค์ และพระธิดา 12 องค์ รวม 30 พระองค์/องค์ ได้แก่

พระนัดดา
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ มีพระนัดดารวม 95 คน ดังนี้
หม่อมเจ้าปฏิพัทธ์เกษมศรี เกษมศรี มีโอรสธิดา 8 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงชั้น เกษมศรี (นามเดิม: หม่อมราชวงศ์หญิงชั้นสี่)
หม่อมราชวงศ์หญิงทรงสอางค์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงสดศรี สุทัศน์
หม่อมราชวงศ์หญิงชูศรี เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์ระพีพันธุ์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงส่องศรี เทพหัสดิน
หม่อมราชวงศ์หญิงส่งศรี เกตุสิงห์
หม่อมราชวงศ์หญิงเสริมศรี เกษมศรี

หม่อมเจ้าสมบัติบูรณ์ เกษมศรี มีโอรสธิดา 6 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงสมศรี สโรบล
หม่อมราชวงศ์หญิงบูรณศรี เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงสิริผล เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์สมปอง เกษมศรี (นามเดิม: หม่อมราชวงศ์สมเพส)
หม่อมราชวงศ์หญิงพงศ์ศรี พตด้วง
หม่อมราชวงศ์สมจิต เกษมศรี

พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุภโยคเกษม มีโอรสธิดา 8 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์ประพฤทธิ์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงประภาศิริ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงศศิโฉม เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์จิตติน เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงแสงโสม เกษมศรี
หม่อมเกษมศรีศุภวงศ์ (หม่อมราชวงศ์ขจิต เกษมศรี)
หม่อมราชวงศ์ (ชาย)
หม่อมราชวงศ์ (ชาย)

หม่อมเจ้าหญิงรำไพเยาวยุุภา ศุขสวัสดิ์ มีธิดา 1 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงวาสรำไพ ศุขสวัสดิ์

หม่อมเจ้าพูนศรีเกษม เกษมศรี มีโอรสธิดา 7 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์พงศ์พูนเกษม เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงเปรมปรีดิ์มาน เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงศรีสอาด เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงทมยันตี จักษุรักษ์
หม่อมราชวงศ์อุภัยเกษม เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์พูนสุข เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงทอร์ศรี คงจำเนียร

หม่อมเจ้านิลประภัศร เกษมศรี มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงศรีสุภา เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงนิลสุดา โตกะหุต
หม่อมราชวงศ์ชัชวลิน เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงนิลประภา อิศรางกูร

หม่อมเจ้าสมภพ เกษมศรี มีโอรสธิดา 14 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์สมพงศ์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์จิราทิตย์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์มิตรารุณ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์ (ชาย)
หม่อมราชวงศ์ชุณหวงศ์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงทำเนา จักรพันธุ์
ท่านผู้หญิงวรรณพิมล สรเทศน์
หม่อมราชวงศ์หญิงเดือนเยี่ยม สินทวี
หม่อมราชวงศ์พงศ์เกษม เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงลำเภาพรรณ นุตเวช
หม่อมราชวงศ์อัครพงศ์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงสิริลักษณา บุรณินทุ
หม่อมราชวงศ์เกษมศิริพันธุ์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงแน่งน้อย ศักดิ์ศรี

หม่อมเจ้าจิตรโภคทวี เกษมศรี มีโอรสธิดา 10 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงจิตรเกษม อินทรครรชิต
หม่อมราชวงศ์หญิงอุรุจิตรา โชติกเสถียร
หม่อมราชวงศ์อาจิตร เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์ทวีโภค เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงศมจิตรา เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์อุดมโภค เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์เกษมโภค เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์บูรณโภค เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงเขมจิตรา เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์ศุภโภค เกษมศรี

หม่อมเจ้าวัฒยากร เกษมศรี มีโอรสธิดา 9 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงถนอมศรี เทวกุล
หม่อมราชวงศ์ทวีวัฒยา เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์วิวัฒย์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์นิติวัฒย์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงเขมวัน แจ๊คสัน
หม่อมราชวงศ์วรวัฒย์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์ปริวัฒย์ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงเขมศรี เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรี

หม่อมเจ้าหญิงศุขศรีสมร เกษมศรี มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงทมยันตี จักษุรักษ์
หม่อมราชวงศ์อุภัยเกษม เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์พูนสุข เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงทอร์ศรี คงจำเนียร

หม่อมเจ้าหญิงอุทัยพงศ์ ศุขสวัสดิ์ มีโอรสธิดา 5 คน ได้แก่ 
หม่อมราชวงศ์สรวมสุข ศุขสวัสดิ์
หม่อมราชวงศ์เสริมสุข ศุขสวัสดิ์
หม่อมราชวงศ์หญิงยุพดี ศุขสวัสดิ์
หม่อมราชวงศ์ประสานสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ์
หม่อมราชวงศ์หญิงกฤษณา ศุขสวัสดิ์

หม่อมเจ้าหญิงสมทรง เทวกุล มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงอนงคเทวัญ สุริยสัตย์
หม่อมราชวงศ์อุทัยเทวัญ เทวกุล
หม่อมราชวงศ์ทรงเทวัญ เทวกุล
หม่อมราชวงศ์อติเทวัญ เทวกุล

หม่อมเจ้าอธิพรพงศ์ เกษมศรี มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงจิราธร อินทรปาลิต
หม่อมราชวงศ์พรพงศ์เกษม เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์เขมัสสิริ เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงธีรตาร์ เกษมศรี

หม่อมเจ้าหญิงวิไลวรรณ ศุขสวัสดิ์ มีธิดา 2 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงเฉลิมสุข บุญไทย
หม่อมราชวงศ์หญิงขวัญเกษม สุรคุปต์

หม่อมเจ้าสโมสรเกษม เกษมศรี มีโอรส 1 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์เกษมสโมสร เกษมศรี

หม่อมเจ้าหญิงวงศ์แข เกษมสันต์ มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงพันธุ์นิวัทธ์ เกษมสันต์
หม่อมราชวงศ์หญิงจันทรนิวัทธ์ เกษมสันต์
หม่อมราชวงศ์วงศ์นิวัทธ์ เกษมสันต์
หม่อมราชวงศ์ศุภนิวัทธ์ เกษมสันต์

เกษมเสาวภา เกษมศรี มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
ปิยะ ศิขรินทร์
ขนิษฐา วณิชชานนท์
พงศ์ภากร ปราบณรงค์

หม่อมเจ้าบุญโศลกเกษม เกษมศรี มีโอรสธิดา 5 คน ได้แก่ 
หม่อมราชวงศ์หญิงจิราวดี จุฑาสมิต
หม่อมราชวงศ์วีระเดช เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์หญิงนพเกตมณี เต็งนิยม
หม่อมราชวงศ์ระวีวัฒนา เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์ทิวาพันธุ์ เกษมศรี

พระอิสริยยศ 
พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค (17 สิงหาคม พ.ศ. 2400 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2439)
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2439 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 – ปัจจุบัน)

พระยศ
 13 กรกฎาคม 2455 – นายหมู่โท

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

พงศาวลี

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 

 Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต, ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง 
 ศุภวัฒย์ เกษมศรี, พล.ต. ม.ร.ว. และม.ร.ว แน่งน้อย  ศักดิ์ศรี.  ที่รฦก 150 ปี วันประสูติพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค  กรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ.  กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์กรุงเทพฯ, 2550.
 วชิรญาณ เล่มที่ 1 ฉบับที่ 1 จ.ศ. 1246  และพระประวัติพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ  กับประวัติเจ้าจอมมารดาจันทร์ในรัขกาลที่ 4.  กรุงเทพฯ : ชาตรี ศิลปสนอง, 2541.  (พิมพ์แจกเนื่องในงานฌาปนกิจศพ นางสายหยุด  ตะเวทิกุล  ณ เมรุวัดจันทนาราม  จังหวัดจันทบุรี   วันจันทร์ที่ 17 สิงหาคม พ.ศ. 2541)
 อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ หม่อมเจ้าวัฒยากร  เกษมศรี ณ เมรุวัดมกุฎกษัตริยาราม วันที่ 17 ธันวาคม 2517.  กรุงเทพฯ : ไชยเจริญการพิมพ์, 2517.

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
พระองค์เจ้าชาย
กรมหมื่น
พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4
องคมนตรีในรัชกาลที่ 5
องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
ราชสกุลเกษมศรี
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.ว. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.ม.
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ม.ป.ร.2
สมาชิกกองเสือป่า
บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์