พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ)

ศาสตราจารย์ พระยาอนุมานราชธน (14 ธันวาคม พ.ศ. 2431 - 12 กรกฎาคม พ.ศ. 2512) นักปราชญ์และนักการศึกษาคนสำคัญของไทย  ผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านวัฒนธรรมและเป็นหนึ่งในบุคคลสำคัญของโลกชาวไทย ประจำปี พ.ศ. 2531 ขององค์การศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก)

ประวัติ

ชาติกำเนิด 
พระยาอนุมานราชธน เกิดเมื่อวันศุกร์ที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2431  ที่เรือนไม้หลังหนึ่ง ติดคูด้านใต้วัดพระยาไกร แถวโรงเลื่อยบริษัทบอร์เนียว  ซึ่งตั้งอยู่ที่ ตำบลพระยาไกร  อำเภอยานนาวา จังหวัดพระนคร (ซึ่งปัจจุบันคือแขวงวัดพระยาไกร เขตบางคอแหลม กรุงเทพมหานคร) เป็นบุตรของนายหลีกับนางเฮียะ  มีชื่อเดิมว่า หลีกวงหยง  ต่อมา ได้เปลี่ยนเป็น ยง และได้รับพระราชทานนามสกุลจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวว่าเสฐียรโกเศศ  ต่อมาวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 จึงได้รับพระบรมราชานุญาตให้ใช้ราชทินนามอนุมานราชธนเป็นชื่อสกุล

การศึกษา 
เมื่ออายุราวห้าหกขวบได้เริ่มเรียนหนังสือกับบิดา โดยต้องตื่นตั้งแต่ตีห้ามาอ่านหนังสือ ครั้นอายุได้สักสิบขวบมารดาก็พาไปฝากเข้าโรงเรียนบ้านพระยานานา อยู่แถวใต้ปากคลองวัดทองเพลง เป็นนิวาสถานเดิมของพระยานานาพิพิธ บุตรชายคนหนึ่งของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ โรงเรียนนี้สอนทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษ เด็กชายยงเรียนได้เร็วมากกว่าคนอื่นเพราะได้เรียนหนังสือมาแล้วกับบิดา  

ต่อมาจึงเข้าเรียนโรงเรียนอัสสัมชัญ พ.ศ. 2443 สมัยนั้นเรียนเป็นภาษาอังกฤษ มีสอนภาษาไทยบ้างสัปดาห์ละสองชั่วโมงเท่านั้น  ได้เล่าเรียนจบชั้นมัธยม 4  พอขึ้นชั้นมัธยม 5 ก็ต้องออกจากโรงเรียน  เพราะครอบครัวมีฐานะไม่ดี  รวมทั้งมีพี่น้องหลายคนและพระยาอนุมานราชธนเป็นบุตรคนโต  กระนั้นท่านกลับศึกษานอกระบบโรงเรียนและศึกษาตลอดชีวิต ด้วยมีนิสัยรักความรู้ กระทั่งได้ชื่อว่าเป็นนักปราชญ์คนสำคัญของไทย

การทำงาน 
หลังออกจากโรงเรียนท่านได้เริ่มชีวิตการทำงานด้วยการไปฝึกหัดผสมยาที่โอสถศาลาของรัฐบาล  และได้เรียนภาษาอังกฤษเพิ่มเติมในตอนกลางคืน  แต่เมื่อมิได้รับเบี้ยเลี้ยง จึงลาออกไปทำงานโรงแรมโอเรียนเต็ล ได้เงินเดือนๆ ละ 60 บาท  ทำได้ไม่ถึงปีจึงลาออกไปทำงานที่กรมศุลกากรในตำแหน่งเสมียน เงินเดือนๆ ละ 50 บาท  ทั้งนี้เพื่อมีเวลาพักผ่อนมากกว่าและรับยกเว้นเกณฑ์เข้าเป็นทหารด้วย  ที่กรมศุลกากร พระยาอนุมานราชธนได้พบนายนอร์แมน แมกสแวล  ผู้เป็นทั้งหัวหน้าและเป็นผู้สอนภาษาอังกฤษให้พระยาอนุมานราชธนจนแตกฉาน  รับราชการก้าวหน้ามาโดยตลอด และได้เลื่อนตำแหน่งจากขุน เป็นหลวง เป็นพระ ตามลำดับ

จนถึงปี พ.ศ. 2467 จึงได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นพระยาอนุมานราชธน มีตำแหน่งราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 1000

ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง  มีเหตุต้องออกจากราชการในปี พ.ศ. 2476  ซึ่งขณะนั้นท่านดำรงตำแหน่งผู้ช่วยอธิบดี แต่สองปีถัดมา หลวงวิจิตรวาทการ (วิจิตร วิจิตรวาทการ) ซึ่งเป็นอธิบดีกรมศิลปากรในขณะนั้น  ได้ชวนให้กลับมารับราชการที่กรมศิลปากร  และด้วยความรู้ความสามารถของท่านจึงได้เลื่อนตำแหน่งขึ้นตามลำดับ ตำแหน่งสุดท้ายได้เป็นอธิบดีกรมศิลปากร ซึ่งภายหลังการเกษียณอายุราชการและการต่ออายุราชการหลายครั้ง จึงออกจากราชการมารับบำนาญ

ครอบครัว 

พระยาอนุมานราชธน สมรสกับคุณหญิงละไม อนุมานราชธน (สกุลเดิม อุมารัติ)  บิดาและมารดาแยกทางกันจึงอาศัยอยู่กับป้า ชื่อ แม่หมออี้ ซึ่งเป็นชีอยู่นิกายคริสต์คาทอลิก นางสาวละไมจึงเข้ารีตตามป้าไปด้วย

ความรักของพระยาอนุมานราชธนกับคุณหญิงอนุมานราชธนเป็นรักแรกพบ มีความประทับใจเมื่อแรกเห็นจึงพยายามทำความรู้จัก และขอคุณหญิงอนุมานราชธนแต่งงานโดยเหตุที่ว่าเธอเป็นแม่บ้านแม่เรือนรู้จักจัดการต่าง ๆ ให้เป็นระเบียบเรียบร้อย และคงปรนนิบัติมารดาและพี่น้องของท่านให้ได้รับความสะดวกสบายได้

ท่านมิได้จัดงานเลี้ยง เนื่องจากทางครอบครัวโดยเฉพาะมารดาไม่พอใจกับสะใภ้ที่เข้ารีตผู้นี้ คุณหญิงอนุมานราชธนท่านก็มีขันติอดทนอดกลั้นเป็นอย่างดี พระยาอนุมานราชธนก็มีความซื่อสัตย์ต่อภริยาเป็นอย่างยิ่ง มิได้มีภริยาอื่นเพิ่มเติมอีก 

พระยาอนุมานราชธน และคุณหญิงอนุมานราชธน มีบุตรธิดาร่วมกัน 10 คน ดังรายนามต่อไปนี้

 นางสมไสว เหราบัตย์
 นายสมจัย อนุมานราชธน
 เด็กหญิงสมปอง อนุมานราชธน
 นางสมศรี สุกุมลนันทน์ 
 นางสาวภัทรศรี อนุมานราชธน
 ศาสตราจารย์มัลลี เวชชาชีวะ
 นายยรรยง อนุมานราชธน
 นายญาณิน อนุมานราชธน
 พันตำรวจเอก บรรยง อนุมานราชธน
 ศาสตราจารย์ แพทย์หญิงยุวัน อนุมานราชธน
 
หลังเกษียณอายุแล้ว ท่านก็ยังคงเขียนหนังสือและตำราออกมาอย่างสม่ำเสมอ โดยเฉพาะงานเขียนร่วมกับพระสารประเสริฐ (ตรี นาคะประทีป) ซึ่งมักทำงานด้วยกันโดยใช้นามปากกาว่า เสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป เรียบเรียงหนังสือ ตำรา และวรรณกรรมอันทรงคุณค่าออกมาเป็นจำนวนมาก

พระยาอนุมานราชธนถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 12 กรกฎาคม พ.ศ. 2512

บรรดาศักดิ์และยศ
 18 มกราคม พ.ศ. 2454 เป็น ขุนอนุมานราชธน
 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2459 เป็น หลวงอนุมานราชธน มีตำแหน่งในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 600
 21 กรกฎาคม 2462 – เข้ารับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์
 22 ธันวาคม พ.ศ. 2463 เป็น พระอนุมานราชธน มีตำแหน่งราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 800
 30 ธันวาคม 2463 – อำมาตย์ตรี
 1 มกราคม พ.ศ. 2467 เป็น พระยาอนุมานราชธน มีตำแหน่งราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา 1,000
 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 ลาออกจากบรรดาศักดิ์
 16 เมษายน พ.ศ. 2491 กลับคืนมีบรรดาศักดิ์เป็นพระยาอนุมานราชธนตามเดิม

ผลงานสำคัญ 
ผลงานสำคัญของพระยาอนุมานราชธนในช่วงเวลา 80 ปีเศษแห่งชีวิตของท่านมีมากนับเป็นหนังสือได้มากกว่า 200 รายการ ดังปรากฏในเว็บไซต์ของคลังปัญญาชนสยาม ซึ่งเป็นเว็บไซต์เกี่ยวกับงานวรรณกรรมของประเทศไทย เรียงตามลำดับปีที่ตีพิม์เท่าที่ทราบดังนี้

ผลงานที่ทราบปีที่ตีพิมพ์ 
ปีที่ตีพิมพ์ที่ปรากฏเป็นปีตีพิมพ์ที่ทราบ มีหลายรายการที่มีการตีพิมพ์มาก่อนแล้ว เช่น หิโตปเทศ ที่ตีพิมพ์โดย "โรงพิมพ์ไท" มาตั้งแต่ครั้งแรกร่วมงานกับพระสารประเสริฐ หรือ "นาคะประทีป"

 เรื่องคนมีประโยชน์ 2465 
 อุปกรณ์รามเกียรติ์ 2475 
 คำสอนของพระพุทธเจ้า งานแปล 2475
 เรื่องไทย-จีน 2478
 ตำนานศุลกากร 2482
 วิจารณ์เรื่องประเพณีทำศพ 2482
 เรื่องของชาติไทย 2483
 ประติมากรรมไทย  แปลจากต้นฉบับภาษาอังกฤษของ ศิลป พีระศรี 2490
 นิรุกติศาสตร์ 2493
 พระราชลัญจกรและตราประจำตัวประจำตำแหน่ง 2493
 อธิบายนาฏศิลป์ไทย พร้อมด้วยคำนำเรื่องคีตศิลป์ 2494
 เรื่องผีสางเทวดา 2495 
 เรื่องวัฒนธรรม 2496
 ลัทธิของเพื่อน 2496
 เรื่องแหลมอินโดจีนสมัยโบราณ 2497 
 ประเพณีและความรู้ทั่วไป 2498
 เชื้อชาติ ภาษา และวัฒนธรรม 2498
 กถาสริตสาคร (สาครเป็นที่รวมกระแสนิยาย) กถาบิฐและกถามุข แปลจากกาพย์ภาษาสันสกฤต 2499
 เลิกทาสในรัชกาลที่ 5 2499 
 ศิลปสงเคราะห์ แปลจากต้นฉบับภาษาอังกฤษของ ศิลป พีระศรี 2500
 เทศกาลลอยกระทง เล่นสาดน้ำวันสงกรานต์ ประเพณีทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระ 2500
 ประเพณีไทยเกี่ยวกับเทศกาลเข้าพรรษา สารท ออกพรรษา 2500
 ประเพณีเก่าของไทย ว่าด้วยการเกิด การปลูกบ้านสร้างเรือน ว่าด้วยการตาย 2500
 ประเพณีการทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระ 2500 
 วัฒนธรรมเบื้องต้น 2501 
 ประเพณีเรื่องแต่งงานบ่าวสาวของไทย 2501 
 ประเพณีเก่าของไทย 5 ประเพณีเนื่องในการตาย 2501
 กินโต๊ะจีน 2501
 บันทึกความรู้ 2502
 ประเพณีไทยเกี่ยวกับเทศกาล 2502
 ค่าของวรรณคดี 2503
 กามนิต ต้นฉบับแต่งโดยนักเขียนชาวเดนมาร์ก คาร์ล อดอล์ฟ เจลเลอร์รุป  แปลร่วมกับ นาคะประทีป (โดยใช้ฉบับที่แปลเป็นภาษาอังกฤษโดย จอห์น อี โลกี) 2503
 เรื่องเจดีย์ 2503
 รสวรรณคดี 2504
 เรื่องอัศจรรย์ของโลก 2504
 โลกนิติ ไตรพากย์ 2504 
 กวนอิม 2505
 ประเพณีเนื่องในเทศกาล 2506
 หิโตปเทศ การผูกมิตร การแตกมิตร สงคราม ความสงบ 2507
 วิวัฒนาการแห่งวัฒนธรรม 2507
 
 ประเพณีเนื่องในการแต่งงานและประเพณีในการปลูกเรือน 2507  
 การศึกษาวรรณคดีแง่วรรณศิลป์ 2507
 วรรณคดีที่น่ารู้ 2508
 อาหรับราตรี 2509
 รู้ไว้ 2509
 ประเพณีเนื่องในการเกิดกับประเพณีเนื่องในการตาย 2510 
 ประเพณีเบ็ดเตล็ด 2510 
 ฟื้นความหลัง 2510
 ชีวิตชาวไทยสมัยก่อน 2510 
 ความสัมพันธ์ระหว่างศาสนาพราหมณ์ พุทธ และชิน ในแง่ประวัติศาสตร์ 2511
 อัตชีวประวัติของพระยาอนุมานราชธน 2512
 อารยธรรมยุคดึกดำบรรพ์ 2512 
 ท้าววิศวามิตร 2512
 ประเพณีปลูกเรือน-แต่งงาน 2512 
 พันหนึ่งทิวา 2512 
 โปแลนด์ราชย์ 2512 
 นานานีติ 2513
 ชาติ-ศาสนา-วัฒนธรรม 2513 
 จดหมายโต้ตอบระหว่างเสฐียรโกเศศ กับ ส. ศิวรักษ์ พร้อมด้วยประวัติและข้อเกี่ยวกับพระยาอนุมานราชธน 2514
 การศึกษาเรื่องประเพณีไทย 2514
 เผชิญหน้ากับพระเจ้านโปเลียน 2514
 ประวัตินานาประเทศ 2515 
 เมืองสวรรค์และผีสาง เทวดา 2515
 วรรณกรรมของเสฐียรโกเศศ 2515
 ศาสนาเปรียบเทียบ 2515 
 ขุมทรัพย์ของเด็กเรื่องคนมีประโยชน์ 2515
 การศึกษาเรื่องประเพณีไทยและชีวิตไทยสมัยก่อน 2515 
 นิยายเบงคลี 2515 
 ประเพณีต่าง ๆ บางเรื่อง 2516
 ประชุมเรื่องพระรามและแง่คิดจากวรรณคดี 2516
 คำแก้ว 2516
 สารานุกรมของเสฐียรโกเศศ 2516
 ลัทธิ-ศาสนา 2516
 การศึกษาศิลปและประเพณี 2517 
 เทศกาลสงกรานต์ 2525 
 ประเพณีต่าง ๆ ของไทย 2529 
 การเกิด 2531 
 แต่งงาน 2531
 ความรู้เกี่ยวกับวรรณคดีและเทพนิยายสงเคราะห์ 2531
 กำเนิดคน 2532
 ชีวิตพระสารประเสิรฐที่ข้าพเจ้ารู้จัก 2532
 วรรณกรรมเลือกสรรสำหรับเด็ก 2532
ชั่วฟ้าดินสลาย

ผลงานที่ไม่ทราบหรือไม่แน่ใจปีที่ตีพิมพ์ 

 เรื่องสั้นเกี่ยวกับประเพณีต่าง ๆ เทศกาลลอยกระทง ประเพณีทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระประเพณีเนื่องในการตาย 
 ประเพณีไทยเกี่ยวกับเทศกาลลอยกระทง 
 ประเพณีไทยเก่ยวกับเทศกาลสงกรานต์ 
 ประเพณีเนื่องในการเกิด 
 ประเพณีในการสร้างบ้านปลูกเรือนวัตนธรรมและประเพณีต่าง ๆ ของไทย 
 โลกยุคดึกดำบรรพ์ 
 เล่าเรื่องในไตรภูมิ  
 ลัทธิธรรมเนียมและประเพณีของไทย
 ประเพณีเกี่ยวกับชีวิตของชาวไทยเทศกาลสงกรานต์ 
 ประเพณีเกี่ยวกับชีวิตแต่งงาน 
 อำนาจแห่งความพยายาม 
 นิยายเอกของปาชา
 อสูรและยักษ์ต่างกันอย่างไร เทพนิยายสงเคราะห์ ภาค 2
 ประวัติศาสตร์โลกสมัยโบราณ 
 ปลูกเรือน 
 ปลูกเรือน-แต่งงาน 
 วัฒนธรรม

 ฟอลคอน 
 สดุดีเด็ก ๆ 
 สมญาภิธานรามเกียรติ์ 
 พงศาวดารธรรมชาติของสัตว์ 
 พระคเณศเทพนิยายสงเคราะห์ ภาค 4 
 ทศมนตรี 
 ไทย-จีน 
 ชีวิตของชาวนา 
 โซไรดา นางพญาแห่งทะเลทราย 
 การตาย 
 เรื่องพระโพธิสัตว์ 
 เรื่องพระโมหมัด นะปีของอิสามิกชน 
 เรื่องพระราชลัญจกรและตราประจำตัวประจำตำแหน่ง 
 เรื่องเล่นสาดน้ำวันสงกรานต์ เทศกาลลอยกระทง และประเพณีทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระ 
 ขวัญและประเพณีการทำขวัญ 
 จดหมายจากพ่อถึงลูก  
 เครื่องราชูปโภคและเครื่องประกอบพระราชอิสริยยศของพระมหากษัตริย์ 25??

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 

 สมศรี สุกุมลนันทน์. (2549). พ่อ: พระยาอนุมานราชธน. กรุงเทพฯ: มูลนิธิเสฐียรโกเศศ–นาคะประทีป.

นักมานุษยวิทยาชาวไทย
นักภาษาศาสตร์ชาวไทย
ชาวไทยเชื้อสายจีน
นักวิชาการชาวไทย
พระยาอนุมานราชธน
อนุมานราชธน
อาจารย์คณะอักษรศาสตร์ - ศิลปศาสตร์ - มนุษยศาสตร์
นายกราชบัณฑิตยสภาไทย
ราชบัณฑิต
บุคคลจากเขตบางคอแหลม
บุคคลจากโรงเรียนอัสสัมชัญ
บุคคลจากคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
อธิการบดีมหาวิทยาลัยศิลปากร
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ป.ช.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ว.ม.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.ว. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ศ)
ผู้ได้รับปริญญากิตติมศักดิ์จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
อนุมานราชธน