ไกลบ้าน

ไกลบ้าน เป็นพระราชนิพนธ์ลายพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งเสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 2 เมื่อปี พ.ศ. 2450 พระราชทานแก่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี ผู้ซึ่งสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระบรมชนกนาถในตำแหน่งราชเลขานุการิณีรวมจำนวน 43 ฉบับ เสด็จประพาสยุโรปเป็นระยะเวลา 225 วัน ทรงพระราชนิพนธ์เกี่ยวกับพระราชภารกิจแต่ละวันนับตั้งแต่เสด็จลง เรือพระมหาจักรี ออกจากกรุงเทพมหานคร ผ่านประเทศต่าง ๆ โดยทางเรือและรถไฟตามลำดับ ได้แก่ ประเทศสิงคโปร์ อิตาลี สวิตเซอร์แลนด์ เยอรมนี ฝรั่งเศส อังกฤษ เบลเยี่ยม เดนมาร์ก และประเทศนอร์เวย์

เป็นการเล่าทำนองการบันทึกจดหมายเหตุ หรือรายงานประจำวัน อีกทั้งมีเกร็ดความรู้เรื่องราวต่าง ๆ พร้อมทั้งเสนอแนวพระราชดำริและพระราชวินิจฉัยส่วนพระองค์ต่อเหตุการณ์ต่าง ๆ เฉพาะส่วนที่เกี่ยวข้องระหว่างเสด็จประพาส สะท้อนให้เห็นทัศนคติ สภาพบ้านเมือง สังคม ชีวิตความเป็นอยู่ของบุคคลในแต่ละประเทศ โดยเฉพาะทัศนียภาพ ภูมิประเทศ ภูมิอากา.ศ ธรรมชาติ ตลอดจนความเจริญทางวิทยาการของนานาอารยประเทศ

ประวัติ 
มีการกราบบังคมทูลเพื่อขอพระบรมราชานุญาตจัดพิมพ์เป็นหนังสือเผยแพร่ ทั้งนี้พระองค์มีพระราชกระแสดำริชอบและโปรดเกล้า ฯ ให้จัดพิมพ์ได้ โดยให้ตัดความที่ไม่สมควรเผยแพร่ออกบ้าง แล้วโปรดเรียกชื่อพระราชหัตถเลขานี้ว่า "ไกลบ้าน"

ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2450  หลังจากที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จนิวัติกลับพระนคร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเป็นผู้อำนวยการจัดพิมพ์เรื่อง "ไกลบ้าน" เพื่อจำหน่าย ในงานไหว้พระประจำปี วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม วันที่ 17 ธันวาคม พ.ศ. 2450 ให้ทันการ แต่ด้วยระยะเวลาไม่เพียงพอ จึงทำให้ต้องพิมพ์เป็นตอน ๆ พิมพ์ต่อเนื่องจนครบ 1,850 หน้า รวมพิมพ์เป็นสมุดใหญ่ 4 เล่ม

ต่อมาในปี พ.ศ. 2466 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี ผู้ได้รับพระราชทานกรรมสิทธิ์เรื่อง "ไกลบ้าน" มีพระประสงค์จัดพิมพ์พระนิพนธ์ ในงานฉลองพระชันษาครบ 60 ปี เพื่อแจกเป็นมิตรพลีพระวิมาดาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา เพื่อถวายสนองพระคุณในพระชนนี จึงมีรับสั่งให้หอสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครพิมพ์ถวาย จากนั้นทรงมอบให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพดำเนินการพิมพ์อีกครั้ง เหตุด้วยที่ทรงเคยทราบกระแสพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอย่างดี

โดยการจัดพิมพ์ครั้งที่ 2 นี้ แบ่งเป็น 2 เล่ม ขนาดกระดาษสิบหน้ายกพิเศษ แก้ไขเพิ่มเติมให้สมบูรณ์ขึ้นกว่าครั้งแรก เช่น มีสารบาญทั้งเรื่อง เพิ่มเติมรูป มีคำอธิบายหมายเลขประกอบนามบุคคล และเรื่องราวพระราชนิพนธ์บางแห่งชัดเจน มีรูปประกอบอันเกี่ยวเนื่องด้วยการเสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 2 ซึ่งฉายด้วยพระองค์เป็นส่วนใหญ่จำนวน 85 รูป มีลายใบปกที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงเขียนประทานประกอบเล่ม และได้ผนวกพิมพ์เรื่อง จดหมายเหตุประกอบเรื่องไกลบ้าน พระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพไว้อีก 1 เล่ม รวมเป็นชุดละ 3 เล่ม

ในการพิมพ์ครั้งต่อ ๆ มา การพิมพ์ครั้งที่ 3 เมื่อปี พ.ศ. 2479 ไม่ทราบจำนวนพิมพ์ เนื่องในงานพระราชทานเพลิงศพ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี การพิมพ์ครั้งที่ 4 พิมพ์รวม 2 เล่ม จำนวน 1,500 ชุด ในงานพระราชทานเพลิงศพ นางทองพับ พานิชพัฒน์

ในปี พ.ศ. 2537 พิมพ์ครั้งที่ 5 พิมพ์รวม 2 เล่ม จำนวน 3,000 เล่ม โดยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรและสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สำนักราชเลขาธิการจัดพิมพ์พระราชทานในงานพระราชทานเพลิงศพ พลเรือเอกสันติภาพ หมู่มิ่ง นอกจากนั้นในปี พ.ศ. 2540 โครงการยุโรปศึกษาจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยได้แปลพระราชนิพนธ์ไกลบ้าน ตอนเสด็จประพาส เยอรมนี อังกฤษ ฝรั่งเศส ซึ่งเป็นพระราชหัตถเลขาฉบับที่ 19-34 เป็น 3 ภาษาคือ ภาษาเยอรมัน ภาษาอังกฤษ และภาษาฝรั่งเศส โดยจัดพิมพ์ในเล่มเดียวกันพร้อมทั้งสำนวนภาษาไทย

การพิมพ์ครั้งที่ 6 ในปี พ.ศ. 2545 บริษัทอักษรเจริญทัศน์ อจท. จำกัด ขออนุญาตกรมศิลปากรจัดพิมพ์เผยแพร่และจำหน่ายเป็นชุด ๆ ละ 3 เล่ม จำนวน 3,000ชุด โดยคงรูปแบบและอักขรวิธีตามต้นฉบับการพิมพ์ครั้งที่ 4 ไว้

สารคดีอันเนื่องมาจากบทพระราชนิพนธ์
ในปี พ.ศ. 2551 ไทย พีบีเอส ออกเผยแพร่สารคดี “๑๐๐ ปี ไกลบ้าน ตามเสด็จพระพุทธเจ้าหลวง”  เนื่องในศุภวาระครบรอบ 100 ปีของพระราชนิพนธ์นี้ โดยถ่ายทำสารคดีตามวัน เวลา และสถานที่ทุกแห่ง ตามที่ระบุไว้ในพระราชหัตถเลขาทั้ง 43 ฉบับ ที่ทรงเคยเสด็จพระราชดำเนิน โดยออกฉายเป็นจำนวน 52 ตอน เริ่มออกอากาศเมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2551

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 
 สำเนาดิจิตอลพระราชนิพนธ์เรื่องไกลบ้าน ฉบับโรงพิมพ์คุรุสภา พ.ศ. 2497
พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 5