ไรน้ำนางฟ้า

ไรน้ำนางฟ้า () เป็นครัสเตเชียนจำพวกแบรงคิโอโพดาจำพวกหนึ่ง จัดอยู่ในสกุล Streptocephalus  และวงศ์ Streptocephalidae  มีลักษณะคล้ายไรทะเลหรืออาร์ทีเมีย แต่มีขนาดตัวโตกว่า คือ ไม่มีเปลือก ตัวใส มีขาว่ายน้ำ 11 คู่  ลำตัวยาว 1 - 3 เซนติเมตร ตัวผู้มีขนาดใหญ่กว่าตัวเมีย และมีพฤติกรรมว่ายน้ำแบบหงายท้องโดยใช้ขาช่วยกรรเชียงนำโบก พัดอาหารเข้าปาก บริเวณหัวมีตาขนาดใหญ่ที่มีก้านยาว 1 คู่ มีหนวด 2 คู่ ส่วนหางแยกเป็นสองแฉกมีสีแดงส้ม ตัวเมียมีถุงไข่ 1 ถุง อยู่ทางด้านท้อง หนวดคู่ที่ 2 ของตัวผู้เปลี่ยนแปลงไปใช้สำหรับจับตัวเมียเวลาผสมพันธุ์ และใช้ในการจำแนกชนิด ไข่ที่ตัวเมียสร้างขึ้นจะพัฒนาให้มีเปลือกหนา

ไรน้ำนางฟ้า จะอาศัยอยู่ในแหล่งน้ำจืดต่าง ๆ ที่มีขนาดเล็ก เช่น คูน้ำข้างถนน หรือนาข้าว แม้กระทั่งแหล่งน้ำชั่วคราว เช่น ปลักควาย หรือรอยเท้าควายในเลน ยามฤดูฝน  อาหารของไรน้ำนางฟ้า ได้แก่ แพลงก์ตอนสัตว์, โปรโตซัว, อินทรียสารและแพลงก์ตอนพืช ฤดูที่พบ คือ ช่วงเดือนกุมภาพันธ์ถึงสิงหาคม คือ ในฤดูฝน วงจรชีวิต คือ ไข่มีเปลือกหนา เป็นซีส ฝังอยู่ในพื้นดินหรือโคลน โดยจะพบในบ่อเล็กบ่อน้อย เมื่อน้ำท่วมขังก็จะฟักเป็นตัวออกมา ส่วนแหล่งน้ำขนาดใหญ่จะไม่พบไรน้ำนางฟ้า ไรน้ำนางฟ้าจะมีชีวิตอยู่ได้ในระยะเวลาสั้น ๆ ไม่กี่สัปดาห์เท่านั้น

ไรน้ำนางฟ้า แบ่งออกได้ราว ๆ 50-60 ชนิด  (ดูเนื้อหาข้างล่าง) พบกระจายพันธุ์ตั้งแต่ แอฟริกา,  ออสเตรเลีย, ยูเรเชีย, อเมริกากลาง และอเมริกาเหนือ ซึ่งเดิมเคยเป็นมหาทวีปกอนด์วานา  เป็นต้น ส่วนในประเทศไทย มีทั้งหมด 3 ชนิด ซึ่งทั้ง 3 ชนิดนั้น ล้วนแต่เป็นสัตว์เฉพาะถิ่นทั้งหมด ได้แก่ ไรน้ำนางฟ้าสิรินทร (Streptocephalus sirindhornae) พบครั้งแรกที่จังหวัดหนองบัวลำภู และพบได้ทั่วประเทศ, ไรน้ำนางฟ้าไทย (Branchinella thailandensis) มิได้จัดอยู่ในสกุล Streptocephalus  ไข่มีขนาดใหญ่กว่าไรน้ำนางฟ้าสิรินธรสองเท่า และไรน้ำนางฟ้าสยาม (Streptocephalus siamensis) พบครั้งแรกที่จังหวัดสุพรรณบุรี และกาญจนบุรี เป็นชนิดที่หาได้ยากมาก นอกจากนี้แล้วยังพบได้ที่ประเทศลาว

ไรน้ำนางฟ้า มีคุณค่าทางสารอาหารสูง ปัจจุบันได้มีการเพาะเลี้ยงเพื่อเป็นอาหารให้แก่สัตว์น้ำต่าง ๆ ทั้งเป็นอาหารให้แก่ตัวอ่อน, เป็นอาหารให้แก่สัตว์น้ำเศรษฐกิจ และสัตว์น้ำสวยงาม โดยปัจจุบันสามารถเพาะเลี้ยงได้แล้วตลอดทั้งปี

นอกจากนี้แล้ว ไรน้ำนางฟ้ายังมีชื่อเรียกตามภาษาถิ่นต่าง ๆ เช่น "แมงอ่อนช้อย", "แมงแงว", "แมงหางแดง" และ"แมงน้ำฝน" เป็นต้น

การจำแนกสายพันธุ์ที่พบ 
 Streptocephalus annanarivensis Thiele, 1907
 Streptocephalus antillensis Mattox, 1950
 Streptocephalus areva Brehm, 1954
 Streptocephalus bidentatus Hamer & Appleton, 1993
 Streptocephalus bimaris Gurney, 1909
 Streptocephalus bourquinii Hamer & Appleton, 1993
 Streptocephalus bouvieri Daday, 1908
 Streptocephalus cafer Lovén, 1847
 Streptocephalus caljoni Beladjal, Mertens & Dumont, 1996
 Streptocephalus cirratus Daday, 1908
 Streptocephalus cladophorus Barnard, 1924
 Streptocephalus coomansi Brendonck & Belk, 1993
 Streptocephalus dendrophorus Hamer & Appleton, 1993
 Streptocephalus dendyi Barnard, 1929
 Streptocephalus dichotomus Baird, 1860
 Streptocephalus distinctus Thiele, 1907
 Streptocephalus dorothae Mackin, 1942
 Streptocephalus dregi G. O. Sars, 1899
 Streptocephalus echinus Bond, 1934
 Streptocephalus gauthieri Brtek, 1974
 Streptocephalus gracilis G. O. Sars, 1898
 Streptocephalus guzmani Maeda-Martínez et al., 1995
 Streptocephalus henridumontis Maeda-Martínez & Obregón-Barboza, 2005
 Streptocephalus indistinctus Barnard, 1924
 Streptocephalus jakubskii Grochmalicki, 1921
 Streptocephalus javanensis Brehm, 1955
 Streptocephalus kaokoensis Barnard, 1929
 Streptocephalus kargesi Spicer, 1985
 Streptocephalus lamellifer Thiele, 1900
 Streptocephalus linderi W. G. Moore, 1966
 Streptocephalus longimanus Bond, 1934
 Streptocephalus mackini W. G. Moore, 1966
 Streptocephalus macrourus Daday, 1908
 Streptocephalus mattoxi Maeda-Martínez et al., 1995
 Streptocephalus moorei Belk, 1973
 Streptocephalus namibiensis Hamer & Brendonck, 1993
 Streptocephalus neumanni Thiele, 1904
 Streptocephalus ovamboensis Barnard, 1924
 Streptocephalus papillatus G. O. Sars, 1906
 Streptocephalus potosinensis Maeda-Martínez et al., 1995
 Streptocephalus proboscideus Frauenfeld, 1873
 Streptocephalus propinquus Brady, 1916
 Streptocephalus purcelli G. O. Sars, 1898
 Streptocephalus queenslandicus Herbert & Timms, 2000
 Streptocephalus reunionensis Thiéry & Champeau, 1994
 Streptocephalus rothschildi Daday, 1908
 Streptocephalus rubricaudatus Klunzinger, 1867
 Streptocephalus rugosus Brehm, 1960
 Streptocephalus sealii Ryder, 1879
 Streptocephalus similis Baird, 1852
 Streptocephalus simplex Gurney, 1906
 Streptocephalus sirindhornae Sanoamuang et al., 2000
 Streptocephalus spinicaudatus Hamer & Appleton, 1993
 Streptocephalus spinifer Gurney, 1906
 Streptocephalus spinosus Daday, 1908
 Streptocephalus sudanicus Daday de Dées, 1910
 Streptocephalus texanus Packard, 1871
 Streptocephalus thomasbowmani Maeda-Martínez & Obregón-Barboza, 2005
 Streptocephalus torvicornis Waga, 1842
 Streptocephalus trifidus Hartland-Rowe, 1969
 Streptocephalus vitreus Brauer, 1877
 Streptocephalus wirminghausi Hamer, 1994
 Streptocephalus woottoni Eng et al., 1990
 Streptocephalus zeltneri Daday, 1910
 Streptocephalus zuluensis Brendonck & Hamer, 1992

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 

กุ้ง-กั้ง-ปู
สัตว์ที่ใช้เป็นอาหารสัตว์
การเลี้ยงปลา