นางสนองพระโอษฐ์

นางสนองพระโอษฐ์ () หมายถึงสตรีผู้ช่วยส่วนพระองค์ในราชสำนัก ซึ่งถวายการรับใช้แด่สมเด็จพระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระบรมราชินี เจ้าฟ้าหญิง หรือสตรีสูงศักดิ์ นางสนองพระโอษฐ์มักจะมีพื้นหลังมากจากครอบครัวที่มีฐานะทางสังคมสูงแต่มีฐานันดรต่ำกว่าสตรีที่ตนรับใช้ ซึ่งแม้ว่านางสนองพระโอษฐ์คนใดจะรับค่าตอบแทนหรือไม่ก็ตาม มักจะไม่ถูกพิจารณาว่าเป็นคนรับใช้หรือข้าราชบริพาร

นางสนองพระโอษฐ์ ยังหมายถึงกลุ่มของสตรีผู้มีฐานะครอบครัว บรรดาศักดิ์ และตำแหน่งหน้าที่ทางการที่หลากหลาย ซึ่งความแตกต่างกันในฐานะ บรรดาศักดิ์ และตำแหน่งหน้าที่เหล่านี้มักจะมีเกียรติศักดิ์สูง พระบรมวงศานุวงศ์หญิงหรือสตรีผู้สูงศักดิ์อาจทรงสามารถเลือกนางสนองพระโอษฐ์ได้ด้วยพระองค์เองหรือไม่ก็ได้ แต่แม้ว่าจะทรงมีสิทธิในการเลือกนางสนองพระโอษฐ์ได้อย่างเสรี หากตามประวัติศาสตร์แล้ว การตัดสินใจดังกล่าวมักจะได้รับอิทธิพลจากองค์พระมหากษัตริย์ พระราชบิดา-พระราชมารดา พระราชสวามี หรือเหล่าเสนาบดีของพระมหากษัตริย์

ภาระหน้าที่ 
ภาระหน้าที่ของนางสนองพระโอษฐ์มีความหลากหลาย แต่ภาระหน้าที่ตามประวัติศาสตร์ของนางสนองพระโอษฐ์มักถูกมอบหมายตามความชำนาญส่วนตัว เช่น ความชำนาญในการวางตนเหมาะสมกับมารยาท ภาษา การเต้นรำซึ่งเป็นที่นิยมในราชสำนักขณะนั้น การรับผิดชอบงานด้านเลขานุการ การมอบหมายงานตามกระแสรับสั่งแก่ข้าราชบริพารคนอื่นๆ และการร่างกระแสพระราชเสาว์นีย์ การเย็บปักถักร้อย การวาดภาพ การขี่ม้า การเล่นดนตรี การดูแลงานด้านฉลองพระองค์ (เสื้อผ้า) การควบคุมเหล่าข้าราชบริพารผู้มีตำแหน่งต่ำกว่า การดูแลพระชายาหรือพระสนมพระองค์อื่น เป็นต้น

ประเทศไทย 
นางสนองพระโอษฐ์เป็นตำแหน่งของสุภาพสตรีสูงศักดิ์ที่เกี่ยวข้องกับราชสำนัก จากความหมายของพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 ระบุว่า คุณพนักงานหญิงที่แต่งงานแล้ว มีหน้าที่รับพระราชเสาวนีย์ ไปปฏิบัติหรือเชิญพระราชเสาวนีย์ไปติดต่อข้อราชการตามพระราชประสงค์ของพระราชินี  นางพระกำนัล คือสตรีที่ยังไม่ได้แต่งงาน มีหน้าที่เช่นเดียวกับนางสนองพระโอษฐ์ ทั้งนางสนองพระโอษฐ์และนางพระกำนัลได้รับการโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งโดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา ส่วนข้าราชบริพารสตรีอื่นที่มิได้ดำรงตำแหน่งพิเศษทั้งสองอย่างนี้อาจเรียกว่า "ข้าหลวง" ทั้งนี้ สตรีเหล่านี้ไม่อยู่ในฐานะเจ้าจอมหรือบาทบริจาริกา

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร นางสนองพระโอษฐ์โดยมากจะเป็นราชสกุล เป็นบุคคลที่มีทรัพย์สินและความรู้อยู่พอสมควร แต่เดิมมีความผาสุกและมีผู้รับใช้ช่วยเหลือให้สะดวกสบาย สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงจะทรงนำบุคคลเหล่านี้มาทรงอบรมและให้มารู้จักความยากลำบาก ทรงนำนางสนองพระโอษฐ์ตามการเสด็จพระราชดำเนินไปยังพื้นที่ห่างไกลความเจริญ เพื่อให้ได้พบเห็นชีวิตประจำวันที่แท้จริงของประชาชนทั่วไป

รายชื่อนางสนองพระโอษฐ์

นางสนองพระโอษฐ์ ในสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ 7
 คุณหญิงเนื่อง บุรีนวราษฐ์ตั้งแต่วันที่ 7 มิถุนายน พ.ศ. 2470 เป็นต้นไป
 หม่อมหลวงคลอง ไชยันต์17 มีนาคม พ.ศ. 2470 เป็นต้นไป
 คุณหญิงนิตย์ มโนปกรณ์นิติธาดา27 มีนาคม พ.ศ. 2472 เป็นต้นไป
 คุณหญิงรื่น อภิบาลราชไมตรี28 พฤษภาคม พ.ศ. 2475 เป็นต้นไป

นางสนองพระโอษฐ์ ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
 ท่านผู้หญิงพัว อนุรักษ์ราชมณเฑียร ตั้งแต่วันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2494 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงมณีรัตน์ บุนนาค ตั้งแต่วันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2494 เป็นต้นไป
 คุณหญิงสทนา โสณกุล ณ อยุธยา ตั้งแต่วันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2514 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงเกนหลง สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ตั้งแต่วันที่ 21 เมษายน พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงนราวดี ชัยเฉนียน ตั้งแต่วันที่ 15 พฤษภาคม พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงกุณฑี ไกรฤกษ์ ตั้งแต่วันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป
 คุณหญิงทองทิพย์ รัตนะรัต ตั้งแต่วันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2516 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงสมสุข ศรีวิสารวาจา ตั้งแต่วันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2516 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงสุวรี เทพาคำ ตั้งแต่วันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2517 เป็นต้นไป
 หม่อมราชวงศ์ดัชรีรัชนา รัชนี ตั้งแต่วันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2518 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงพรรณวดี จุฑารัตนกุล ตั้งแต่วันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2519 เป็นต้นไป
 คุณหญิงเปรมจิตต์ จามรจันทร์ ตั้งแต่วันที่ 31 ตุลาคม พ.ศ. 2521 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงอินทิรา พลธร ตั้งแต่วันที่ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2522 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงเพ็ญศรี วัชโรทัย ตั้งแต่วันที่ 23 กรกฎาคม พ.ศ. 2522 เป็นต้นไป
 จีรนันทน์ ลัดพลี ตั้งแต่วันที่ 22 มกราคม พ.ศ. 2523 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ ทีขะระ ตั้งแต่วันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2523 เป็นต้นไป
 คุณหญิงบุษยา ไกรฤกษ์ ตั้งแต่วันที่ 28 สิงหาคม พ.ศ. 2523 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงฉัตรสุดา วงศ์ทองศรี ตั้งแต่วันที่ 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2524 เป็นต้นไป
 คุณหญิงสุชาดา ขำเกษม ตั้งแต่วันที่ 5 มิถุนายน พ.ศ. 2524 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงลดาวัลย์ สมันตรัฐ ตั้งแต่วันที่ 23 ธันวาคม พ.ศ. 2524 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงสุภรภ์เพ็ญ หลวงเทพนิมิต ตั้งแต่วันที่ 11 มกราคม พ.ศ. 2525 เป็นต้นไป
 คุณหญิงผะอบทิพย์ ศาตะมาน ตั้งแต่วันที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2525 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงมณฑินี มงคลนาวิน ตั้งแต่วันที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2525 เป็นต้นไป
 หม่อมหลวงถนอมจิต นวรัตน ตั้งแต่วันที่ 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2526 เป็นต้นไป
 คุณหญิงสุนิดา บุนนาค ตั้งแต่วันที่ 20 กรกฎาคม พ.ศ. 2526 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงอรนุช อิศรางกูร ณ อยุธยา ตั้งแต่วันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2545 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิงรวิจิตร์ สุวรรณบุบผา ตั้งแต่วันที่ 13 ธันวาคม พ.ศ. 2559 เป็นต้นไป
 หม่อมหลวงอรจิตรา สนิทวงศ์ ตั้งแต่วันที่ 23 ธันวาคม พ.ศ. 2559 เป็นต้นไป

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 

ราชสำนัก