ใบไม้

ใบไม้ () เป็นส่วนที่สร้างอาหารโดยกระบวนการสังเคราะห์ด้วยแสง ใบไม้มีขนาดและรูปร่างแตกต่างกันหลายแบบแบ่งเป็น 2 แบบใหญ่ๆ ตามลักษณะที่แตกต่างกัน

รูปพหูพจน์ของ leaf คือ leaves ส่วน foliage เป็นกลุ่มคำนามที่ใช้อธิบายว่าใบเป็นส่วนประกอบหนึ่งของพืช

กายวิภาคของใบ 
ลักษณะของใบพืชดอกที่สมบูรณ์นั้นประกอบไปด้วย ก้านใบ, แผ่นใบ, และ หูใบ ก้านใบนั้นจะเป็นส่วนต่อมาจากลำต้นใบบริเวณที่เรียกว่า "ง่ามกิ่งหรือซอกใบ" แต่ก็ใช่ว่าพืชทุกชนิดจะมีใบตามลักษณะที่กล่าวมาข้างต้น ในพืชบางชนิดคู่หูใบจะไม่ปรากฏเด่นชัดหรือไม่มีเลย ก้านใบอาจไม่มีหรือแผ่นใบอาจไม่เป็นแผ่นแบน ความหลากหลายที่มีมากมายนี้ถูกแสดงในกายวิภาคของใบจากชนิดหนึ่งถึงอีกชนิดหนึ่งที่ถูกเสนอในรายละเอียดภายใต้รูปร่างลักษณะของใบ 

ใบนั้นถือว่าเป็นอวัยวะหนึ่งซึ่งทั่วไปประกอบไปด้วย: 
 เนื้อเยื่อชั้นผิว ที่จะปกคลุมผิวด้านบน (2) และด้านล่าง (5)
 พาเรงคิมา ภายในที่เรียกว่ามีโซฟิลล์ (3:แพลิเซด มีโซฟิลล์) (4:สปองจี มีโซฟิลล์)
 ข้อของเส้นใบ (10:ท่อลำเลียง) (8:ไซเล็ม) (9:โฟลเอ็ม)
 ปากใบ (6)
 เซลล์คุม (7)
 ผิวเคลือบคิวทิน (1) ที่ปกคลุมเนื้อเยื่อชั้นผิวอีกที

ประเภทของใบไม้

ใบเดี่ยว 
ใบเดี่ยว (simple leaf) หมายถึงใบที่มีเพียงใบเดียวติดกับก้านที่แตกออกจากกิ่งหรือลำต้น เช่น มะม่วง กล้วย แต่ยังมีใบเดี่ยวบางชนิดที่ขอบใบเว้าเข้าไปมากทำให้ดูคล้ายใบประกอบ เช่น มะละกอ มันสำปะหลัง

 ใบประกอบแบบขนนก (pinnately compound leaves) ใบย่อยแต่ละใบแยกออกจากก้าน 2 ข้างของแกนกลาง คล้ายขนนก ถ้าปลายสุดของใบจะเป็นใบย่อยเพียงใบเดียวเรียก แบบขนนกคี่ (odd pinnate)  เช่น กุหลาบ อัญชัน ก้ามปู ถ้าสุดปลายใบมี 2 ใบ เรียกแบบขนนกคู่ (even pinnate) เช่น มะขาม ขี้เหล็ก แคบ้าน ใบประกอบแบบขนนกอาจแบ่งย่อยได้อีก คือ
 ใบประกอบแบบขนนกชั้นเดียว (unipinnate) เป็นใบประกอบที่มีใบย่อยแยกออกจากแกนกลางเพียงครั้งเดียว เช่น กุหลาบ มะขาม ขี้เหล็ก
 ใบประกอบแบบขนนกสองชั้น (bipinnate) เป็นใบประกอบแบบขนนกที่แยกออกจากก้านเป็นครั้งที่ 2 จึงมีใบย่อย เช่น ก้ามปู หางนกยูง
 ใบประกอบแบบขนนกสามชั้น (tripinnate) เป็นใบประกอบแบบขนนกที่แตกแขนงออกจากก้านเป็นครั้งที่ 3 จึงมีใบย่อย เช่น ปีบ มะรุม

ศัพท์บัญญัติที่เกี่ยวข้องกับใบ

รูปใบ (leaf shape) 

ในพฤกษศาสตร์ใช้ศัพท์เพื่อพรรณนาถึงรูปใบดังนี้:
 ใบรูปเข็ม : Acicular (acicularis) 
 ใบรูปลิ่มแคบ : Subulate (subulata)
 Acuminate (acuminata) : เรียวแหลม
 Aristate (aristata) : แหลมเข็ม, มีรยางค์แข็ง
 Cordate (cordata) : รูปหัวใจ
 Cuneate (cuneata) : รูปลิ่ม
 Deltoid (deltoidea) : สามเหลี่ยม
 Digitate (digitata) : รูปนิ้วมือ
 Elliptic (elliptica) : รีรูปไข่
 Falcate (falcata) : รูปเคียว
 Flabellate (flabellata) : พัด
 Hastate (hastata) : เงี่ยงใบหอก
 Lance-shaped, lanceolate (lanceolata) : ใบหอก
 Linear (linearis) : แถบ
 Lobed (lobata) : เป็นแฉก, เป็นพู, เป็นหยัก
 Obcordate (obcordata) : หัวใจกลับ
 Oblanceolate (oblanceolata) : ใบหอกกลับ
 Oblong (oblongus) : ขอบขนาน
 Obovate (obovata) : ไข่กลับ
 Obtuse (obtusus) : ป้าน, มน
 Orbicular (orbicularis) : กลม
 Ovate (ovata) : Oval, รีกว้าง รูปไข่
 Palmate (palmata) : รูปฝ่ามือ,แบบนิ้วมือ 
 Pedate (pedata) : แบบตีนเป็ด

 Peltate (peltata) : แบบก้นปิด (ลำต้นอยู่ใต้ใบ ณ จุดต่อ)
 Perfoliate (perfoliata) : รอบข้อ (แผ่นใบล้อมรอบลำต้น)
 Pinnate (pinnata) : แบบขนนก
 odd-pinnate, imparipinnate: แบบขนนกปลายคี่
 paripinnate, even-pinnate: แบบขนนกปลายคู่
 pinnatifid and pinnatipartite: หยักแบบขนนก และหยักลึกแบบขนนก
 bipinnate, twice-pinnate:  แบบขนนกสองชั้น
 tripinnate, thrice-pinnate:  แบบขนนกสามชั้น
 Pinnatisect (pinnatifida) : หยักลึกสุดแบบขนนก
 Reniform (reniformis) : ไต

 Rhomboid (rhomboidalis) : สี่เหลี่ยมข้าวหลามตัด
 Round (rotundifolia) : กลม
 Sagittate (sagittata) : หัวลูกศร
 Spatulate, spathulate (spathulata) : ช้อน
 Subulate (subulata) : รูปลิ่มแคบ
 Sword-shaped (ensiformis) : รูปดาบ
 Trifoliate, ternate (trifoliata) : มีสามใบย่อย
 Truncate (truncata) : ปลายตัด
 Unifoliate (unifoliata) : มีหนึ่งใบ

ใบขอบ (margins, edge) 
 

 angulate: เป็นมุม
 entire: เรียบ
 ciliate: เป็นขนครุย
 crenate: หยักมน
 crenulate: หยักมนถี่
 dentate: หยักซี่ฟัน 
 bidentate: หยักซี่ฟัน 2 ชั้น
 denticulate: หยักซี่ฟันถี่

 fimbriate: เป็นชายครุย
 incised: จักลึก
 lacerate: แหว่ง
 laciniate: จักเป็นครุย
 lobate: เป็นแฉก, เป็นพู, เป็นหยัก
 pectinate: จักซี่หวี
 repand: เป็นคลื่นเล็กน้อย

 serrate: จักฟันเลื่อย 
 biserrate: จักฟันเลื่อย 2 ชั้น
 serrulate: จักฟันเลื่อยถี่ 
 sinuate: เว้าเป็นคลื่น
 spinose: มีหนาม
 spinose-lacerate: แหว่งมีหนาม
 spinose-serrate: จักมีหนาม
 undulate: เป็นคลื่น

ปลายใบ 

 acuminate: เรียวแหลม
 acute: แหลม
 cuspidate: เป็นติ่งแหลม
 emarginate: เว้าตื้น
 mucronate: เป็นติ่งหนาม
 mucronulate: เป็นติ่งหนามสั้น
 obcordate: รูปหัวใจกลับ
 obtuse: ป้าน, มน
 truncate: ปลายตัด

โคนใบ 
 acuminate: เรียวแหลม
 acute: แหลม
 auriculate: รูปติ่งหู, รูปติ่งใบ
 cordate: รูปหัวใจ
 cuneate: รูปลิ่ม
 hastate: รูปเงี่ยงใบหอก
 oblique: เบี้ยว
 reniform: รูปไต
 rounded: กลม
 sagittate: รูปเงี่ยงลูกศร 
 truncate: ปลายตัด

ผิวใบ 

 farinose: มีนวลแป้ง
 glabrous: เกลี้ยง
 glaucous: มีนวล
 glutinous: เหนียว

 papillate, papillose: มีปุ่มเล็ก
 pubescent: ขนสั้นนุ่ม
 punctate: จุดโปร่งแสง
 rugose: รอยย่น

 scurfy: เป็นขุย, มีขุย
 tuberculate: มีปุ่ม
 verrucose: เป็นตุ่ม
 viscid, viscous: เหนียว

ขน (Hairiness (trichomes)) 

 glabrous: เกลี้ยง
 arachnoid, arachnose: ขนคล้ายใยแมงมุม
 barbellate: มีขนบางรูปตะขอ, มีหนามบางรูปตะขอ
 bearded: มีขนเครา
 bristly: มีขนแข็ง
 canescent, hoary: ขนสั้นสีเทา
 ciliate: เป็นขนครุย
 ciliolate: เป็นขนครุยสั้น
 floccose: มีขนปุย (ร่วงง่าย)
 glandular: มีต่อม
 hirsute: ขนหยาบแข็ง
 hispid, scabrous, scabrid: ขนสาก
 hispidulous: ขนคาย
 lanate, lanose, woolly: แบบขนแกะ
 pilose: มีขนยาวห่าง
 puberulent, puberulous: ขนละเอียด
 pubescent: ขนสั้นนุ่ม
 sericeous: คล้ายไหม
 silky: เหมือนไหม
 stellate, stelliform: รูปดาว
 strigose: ขนแข็งเอน
 tomentose: มีขนสั้นหนานุ่ม
 villous: มีขนอุย

อ้างอิง 
 Haupt, Arthur Wing, Plant morphology. Publisher: McGraw-Hill 1953. Downloable from http://www.archive.org/details/plantmorphology00haup
 a b Mauseth, James D. Botany: An Introduction to Plant Biology. Publisher: Jones & Bartlett, 2008 ISBN 978-0763753450
 Willert, Dieter J. von; Eller, Benno M.; Werger, Marinus J. A.; Brinckmann, Enno; Ihlenfeldt, Hans-Dieter: Life Strategies of Succulents in Deserts. Publisher: Cambridge University Press 1992. ISBN 978-0521244688
 Bayer, M. B. (1982). The New Haworthia Handbook. Kirstenbosch: National Botanic Gardens of South Africa. ISBN 0620056320.
 Marloth, Rudolf. “The Flora of South Africa” 1932 Pub. Capetown: Darter Bros. London: Wheldon & Wesley.
 James, Shelley A., Bell, David T. ; Influence of light availability on leaf structure and growth of two Eucalyptus globulus ssp. globulus provenances; Tree Physiology, Volume20, Issue15, Pp. 1007-1018.
 Thomas F. Döring; Marco Archetti; Jim Hardie (2009), "Autumn leaves seen through herbivore eyes" (  – Scholar search), Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences 276 (1654): 121–127, doi:10.1098/rspb.2008.0858, PMC 2614250, PMID 18782744
 Published by Thames and Hudson (London) with an ISBN 0 500 54104 3

แหล่งข้อมูลอื่น 
 108 พรรณไม้ไทย
 นิเวชวิทยาสำหรับมือใหม่  

พฤกษศาสตร์
กายวิภาคศาสตร์ของพืช
สรีรวิทยาของพืช