สาหร่ายวุ้น

สาหร่ายวุ้น () อยู่ในกลุ่มสาหร่ายสีแดง มีตั้งแต่สีดำแดง,สีแดง,สีน้ำตาล,สีน้ำตาลแดง,สีชมพู,สีม่วงเข้ม,สีม่วงแดง,สีเทา,สีเขียว,สีเหลือง หรือใส เกือบทุกชนิดสามารถรับประทานได้ หรือนำมาสกัดวุ้น จึงรวมเรียกว่า สาหร่ายวุ้น มีชื่อพื้นเมืองว่า สาหร่ายผมนาง  (Gracilaria fisheri) และชื่อสามัญว่า สาหร่ายวุ้น

ลักษณะของสาหร่ายผมนาง 
เนื่องจากมีลักษณะแตกต่างกันหลายลักษณะ จึงมีชื่อเรียกแตกต่างกันไปดังนี้
 ลักษณะของ Talus กลมหรือแบน อวบน้ำ แตกแขนงมากหรือน้อยแล้วแต่ชนิด ลักษณะของใบยาว  เรียกว่า สาหร่ายผมนาง
 ลักษณะอวบน้ำและแตกแขนงคล้ายเขากวาง  เรียกว่า สาหร่ายเขากวาง
 ลักษณะเป็นข้อๆ ต่อกัน เรียกว่า สาหร่ายข้อ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ 
เป็นสาหร่ายเซลล์เดียวหรือหลายเซลล์ แทลโลไฟต์ไม่มีเนื้อเยื่อลำเลียง  ภายในผนังเซลล์มีเซลลูโลสเป็นองค์ประกอบ มีเม็ดสีสำคัญในคลอโรพลาสต์  ประกอบด้วย   คลอโรฟิลล์เอ  คลอโรฟิลล์บี  คาโรทีนอยด์  และไฟโคอีริทริน

การสืบพันธุ์ 
พฤติกรรมการสืบพันธุ์เป็นแบบอาศัยเพศแบ่งเป็น 3 ลักษณะประกอบด้วย 
 Gametophyte  
 Sporophyte   
 Carposporophyte  stages

นิเวศวิทยาและการแพร่กระจาย 
มีแพร่กระจายอยู่ทั่วโลก ทั้งในเขตร้อนและเขตอบอุ่น ส่วนมากพบบริเวณน้ำขึ้น-น้ำลง และบริเวณที่อยู่ใต้น้ำตลอดเวลา โดยเกาะอยู่กับวัสดุในน้ำ เช่น เปลือกหอย กรวดทราย หรืออยู่เป็นอิสระไม่เกาะกับวัตถุใดๆ แต่มีสาหร่ายผมนางบางชนิด เช่น Gracilaria fisheri จะเจริญอยู่บริเวณป่าชายเลน สำหรับในประเทศไทยจะพบแพร่กระจายอยู่ตามชายฝั่งของอ่าวไทยและฝั่งมหาสมุทรอินเดีย เช่น จังหวัดตราด   จันทบุรี   ระยอง ชลบุรี   ประจวบคีรีขันธ์   ชุมพร สุราษฎร์ธานี   พัทลุง   สงขลา   ระนอง ปัตตานี และ นราธิวาส

การเพาะเลี้ยงสาหร่ายวุ้น 
ทำได้โดยการรวบรวมสปอร์จากการวางวัสดุล่อสปอร์ในแหล่งน้ำ สามารถผลิตพันธุ์สาหร่ายอ่อน โดยคัดเลือกต้นพันธุ์ที่สมบูรณ์มาใช้ขยายพันธุ์ในถังเพาะ โดยวางวัสดุรองรับสปอร์ภายใต้ต้นพันธุ์ซึ่งต้องใช้เวลานาน 2-3 วัน เพื่อให้สปอร์เริ่มเจริญพันธุ์และเกาะบนวัสดุได้ แล้วจึงเคลื่อนย้ายไปยังถังอนุบาลและแหล่งเลี้ยงสาหร่ายต่อไป โดยสปอร์จะตกและเคลื่อนออกจากกระเปาะหุ้มสปอร์สู่ภายนอกได้ดีในน้ำเค็ม 30 ppt

ประโยชน์ของสาหร่ายวุ้น 
 ผลิตภัณฑ์ด้านอาหาร ใช้ในอุตสาหกรรมแยม  เช่น ขนมปัง เนย มายองเนส และลูกกวาด  โดยเป็นตัวช่วยให้อาหารนิ่มและข้นขึ้น หรือใช้ผสมในอาหารกระป๋อง  และผสมเครื่องดื่ม  เช่น ไวน์ เบียร์ ซึ่งช่วยป้องกันสนิม และช่วยทำให้เครื่องดื่มมีสีใส ไม่ตกตะกอน
 ผลิตภัณฑ์ยา ใช้เป็นยาระบาย เช่น แคปซูลยา หรือ ใช้เลี้ยงแบคทีเรีย  เช่น  ส่วนผสมในอาหารเลี้ยงเชื้อ
 ผลิตภัณฑ์เครื่องสำอาง ใช้ผสมครีมและน้ำมันทาผิว
 ผลิตภัณฑ์สิ่งทอและกระดาษ  ใช้ย้อมเส้นด้าย เคลือบกระดาษ เคลือบผิวอาหารที่จะแช่แข็ง

โทษของสาหร่ายวุ้น 
 ทำให้น้ำมีกลิ่น สี และรส เปลี่ยนไป 
 แหล่งน้ำที่มีธาตุอาหารมาก จะทำให้สาหร่ายเจริญอย่างรวดเร็วจนเต็มผิวน้ำ เรียกว่า  ยูโทรฟิเคชั่น  (Eutrofication) 
 ทำให้น้ำบริเวณนั้นเกิดเน่า เป็นพิษ เพราะเกิดแก๊ส H2S 
 เป็นอันตรายต่อสัตว์น้ำที่เลี้ยง  เช่น ปลา กบ เต่า ฯลฯ
 ทำลายเครื่องมือจับปลา เช่น กระชังปลา กระชังกุ้งให้เสียหาย

การแปรรูป 
มักทำการแปรรูปผลิตภัณฑ์เป็นผงวุ้นและวุ้นแคร์ราจีแนน เพื่อใช้ประกอบกับอาหาร อาหารเสริมและขนม ซึ่งมีการแปรรูปผลิตภัณฑ์แบ่งเป็นด้านต่าง ๆ ดังนี้
 ด้านอาหาร
ใช้เป็นอาหารมนุษย์ ประเทศที่นิยมนำสาหร่ายวุ้นมาบริโภคเป็นอาหารได้แก่ จีน ญี่ปุ่น อินเดีย ฟิลิปปินส์ ไทย และ เวียดนาม  ซึ่งคุณค่าทางอาหารที่ได้จากสาหร่าย ได้แก่  โปรตีน คาร์โบไฮเดรต เกลือแร่ โดยเฉพาะธาตุไอโอดีนและวิตามิน
 ด้านเกษตรกรรม
ใช้ทำปุ๋ย โดยสามารถใช้เป็นปุ๋ยพืชสดได้ดี เพราะมีธาตุไนโตรเจนและโปตัสเซียมสูง และยังมีแร่ธาตุปริมาณน้อย (Trace element) นอกจากนี้จะใช้เป็นปุ๋ยน้ำได้โดยตรงด้วยการบดละเอียด ผสมกับน้ำอัตราส่วน 1:500 ลิตร ใช้รดต้นไม้ อีกทั้งใช้ป้องกันแมลงศัตรูพืช โดยใช้น้ำสกัดจากสาหร่าย ฉีดพ่นตามต้นพืช จำพวกหัวผักกาดหวาน พบว่า ป้องกันเพลี้ยและเชื้อราได้ และยังสามารถป้องกันการสูญเสียของผลไม้ ในขณะอากาศหนาวจัดได้ด้วย
 ด้านการแพทย์
นำมาทำยารักษาโรค  เช่นโรคกระเพาะ ยาระบาย และยาแก้โรคคอพอก และยังนำวุ้นมาทำเป็นแคปซูลสำหรับหุ้มยา  นอกจากนี้ผู้ป่วยที่เป็นโรคกระเพาะหย่อน ลำไส้ใหญ่อักเสบ ริดสีดวงทวาร ใจสั่น ความดันโลหิตสูง หลอดเลือดแข็ง ข้ออักเสบ โรคอ้วนต่างๆ จะช่วยบรรเทาอาการลงได้

มูลค่าทางเศรษฐกิจ 
สาหร่ายวุ้นเป็นสาหร่ายสีแดงที่พบได้ทั่วไปในอ่าวไทยและทะเลอันดามัน จัดเป็นสกุลที่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจ สามารถนำไปเป็นวัตถุดิบในการผลิตวุ้นชนิดที่เรียกว่า agar ดังนั้นในหลายประเทศจึงได้มีการทำฟาร์มและเลี้ยงสาหร่ายวุ้นขึ้นเพื่อนำมาสกัดวุ้นสำหรับใช้ประโยชน์ในด้านต่าง ๆ แต่ก็มีการเก็บจากธรรมชาติประมาณปีละ 20-200 ตัน น้ำหนักแห้ง ในขณะที่ความต้องการในเชิงพาณิชย์สูงถึง 2,400 ตัน

อ้างอิง 

 กฤตพล ยังวนิชเศรษฐ.2545. การเลี้ยงสาหร่ายผมนางและการใช้สาหร่ายในการเลี้ยงหอยเป๋าฮื้อ. สถานีเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งจังหวัดปัตตานี 
 ปณต กลิ่นเชิดชู. 2552. การเพาะเลี้ยงสาหร่ายสกุล Gracilaria sp. นักวิชาการประมง 5 สถาบันวิจัย    อาหารสัตว์น้ำชายฝั่ง
 สาขาวิชาเทคโนโลยีการประมง  ภาควิชาเทคโนโลยีและอุตสาหกรรม   คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี   มอ.ปัตตานี. 2552. การเพาะเลี้ยงสาหร่ายผมนาง 
 สมภพ อินทสุวรรณ. 2552. พืชเศรษฐกิจ สงขลา. มหาวิทยาลัยทักษิณ จังหวัดสงขลา
 นิตยสารเกษตรศาสตร์. 2552. มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.การเพาะเลี้ยงสาหร่ายวุ้น 
 นิรนาม. 2552. สาหร่ายผมนาง  (Gracilaria fisheri). สถาบันวิจัยการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง จังหวัดสงขลา
 

สาหร่าย