กตัญญู

ความกตัญญู (, จากศัพท์ภาษาละติน gratus แปลว่า "ความพอใจ ความรู้คุณ") เป็นความรู้สึกชื่นชมยินดี (หรือผลตอบรับเชิงบวกที่คล้ายคลึงกัน) ของผู้ได้รับความเมตตา, ของขวัญ, ความช่วยเหลือ, ความโปรดปราน หรือความเอื้ออาทรอื่น ๆ ต่อผู้ให้สิ่งนั้น

ในอดีต ประสบการณ์แห่งความกตัญญูถือเป็นจุดสนใจในศาสนาของโลกหลายแห่ง นอกจากนี้ก็ยังเป็นหัวข้อที่น่าสนใจสำหรับนักปรัชญาในสมัยโบราณ สมัยกลาง และสมัยใหม่ และยังคงมีส่วนร่วมต่อนักปรัชญาร่วมสมัย

การศึกษาความกตัญญูในด้านจิตวิทยาอย่างเป็นระบบเริ่มต้นขึ้นใน ค.ศ. 1998 เมื่อมาร์ติน เซลิกมานก่อตั้งจิตวิทยาสาขาใหม่ที่มีชื่อว่า จิตวิทยาเชิงบวก ซึ่งมุ่งเน้นถึงการเสริมสร้างลักษณะเชิงบวก การศึกษาความกตัญญูภายในสาขาจิตวิทยาได้รวมถึงความเข้าใจในประสบการณ์ระยะสั้นตามอารมณ์ของความรู้สึกขอบคุณ (ความกตัญญูของรัฐ) ความแตกต่างในความถี่ของผู้รู้สึกขอบคุณในแต่ละบุคคล (ลักษณะความกตัญญู) และความสัมพันธ์ระหว่างทั้งสองด้าน ตลอดจนประโยชน์ในการรักษาความกตัญญู

มุมมองศาสนา
ความกตัญญู ในภาษาบาลี เเปลว่า รู้บุญคุณอันท่านกระทำให้แล้ว มักใช้คู่กับคำว่า กตเวที ที่แปลว่า ตอบแทนบุญคุณอันท่านกระทำให้แล้ว รวมเป็นคำว่า กตัญญูกตเวที มีพุทธสุภาษิตบทหนึ่ง กล่าวว่า นิมิตฺตํ สาธุรูปานํ กตัญฺญูกตเวทิตา แปลว่า ความกตัญญูกตเวทีเป็นเครื่องหมายของคนดี และพระพุทธศาสนา ได้จัดให้คนที่มีความกตัญญูกตเวทีเป็นหนึ่งในสองของอรรถบุคคลผู้หาได้ยากสองอย่าง คือ บุพการี ผู้ทำอุปการะก่อน และ กตัญญูกตเวที บุคคลผู้รู้อุปการะและตอบแทน 

ในวัฒนธรรมพุทธได้แบ่งบุญคุณของผู้มีอุปการะได้5อย่างด้วยกัน คือ 

1.อุปัตติคุณ บุญคุณที่ให้กำเนิด ให้ชีวิตและร่างกาย 

2.อุปถัมภคุณ บุญคุณที่เลี้ยงดู ให้ข้าวให้น้ำให้ที่อยู่ 

3.อารักขคุณ บุญคุณที่เฝ้าปกป้องรักษา ไม่ให้เกิดอันตราย หาหมอยามเจ็บ ห้ามกระทำที่จะทำให้เราเกิดอันตราย และห้ามไม่ให้เราทำสิ่งผิดที่ให้เราเดือดร้อนในภายหลัง   

4.สาสคุณ บุญคุณที่ให้การสั่งสอน ให้ความรู้ 

5.ปิยคุณ บุญคุณที่ให้ความรัก

พ่อแม่จัดว่ามีบุญคุณครบทั้ง5ประการ  ส่วนครูอาจารย์จัดว่ามีบุญคุณข้อที่3 ข้อที่4 และข้อที่5

แต่ถ้าบุพพการีไม่มีข้อไหนก็ถือว่าไม่มีข้อนั้น เช่น พ่อแม่ให้กำเนิดแต่ไม่เคยเลี้ยงดูเลย ก็ถือว่ามีแค่ข้อแรกข้อเดียว

หมายเหตุ บุพการีที่แท้จริงคือผู้ที่ทำความดีให้อย่างบริสุทธิ์ใจ โดยไม่หวังสิ่งใดตอบแทน แม้ว่าจะไม่ได้ร่ำรวยมีทรัพย์สมบัติให้จำนวนมาก แต่มีความดีให้เป็นปริมาณมหาศาลจนหาอะไรเทียบไม่ได้ นั่นคือบุพการีที่แท้จริง
ส่วนผู้กตัญญูที่แท้จริง แม้จะไม่สามารถทำอะไรได้มาก แต่ก็รู้คุณ และพยายามตอบแทนคุณเท่าที่จะสามารถทำได้ สุดความสามารถ อย่างบริสุทธิ์ใจ ก็เป็นบุคคลที่กตัญญูอย่างแท้จริง

ทั้งบุพการี และกตัญญูคุณ แม้ว่าจะไม่ได้มีอำนาจบารมี ทรัพย์สมบัติ ชื่อเสียงหรือความสามารถ แต่ก็ตั้งใจทำดีให้กันและกัน และพยายามทำตนให้เป็นคนดี 
นั่นแหละถึงเป็นบุคคล 2 ประเภทที่หาได้ยากบนโลก

บุคคลที่มีบุญคุณ แต่ไม่ตั้งตนเป็นคนดี
หรือผู้ที่ตอบแทนคุณ แต่ไม่ตั้งตนเป็นคนดี

นั่นยังไม่ถือว่าเป็นคนดีที่แท้จริง

อ้างอิง

อ่านเพิ่ม
 "Gratitude," in the Stanford Encyclopedia of Philosophy..
 A Network for Grateful Living, founded by Br. David Steindl-Rast.
 "How I found Gratitude in a Bowl of Stew by Chad Daniels .
  Description & contents, summarizing scientific studies.

Kristi Nelson (2020). Wake Up Grateful: The Transformative Practice of Taking Nothing for Granted. ISBN 9781635862447.
https://www.goodreads.com/book/show/740273.Aging_with_Grace.
Emmons, R.A. (2016). The Little Book of Gratitude: Create a Life of Happiness and Well-Being By Giving Thanks. London: Gaia. 2016 ISBN 9781856753654.
Emmons, Robert A. (2013) Gratitude Works!: A Twenty-One-Day Program for Creating Emotional Prosperity. San Francisco : Jossey-Bass, 2013 SBN 9781118131299.
Emmons, R.A. (2007). THANKS! How the New Science of Gratitude Can Make You Happier. Boston, MA: Houghton-Mifflin. ISBN 9780618620197 (reprinted in paperback titled THANKS! How Practicing Gratitude Can Make You Happier New York: Mariner Books, 2008 ISBN 9780547085739). Translated into French as Merci ! : quand la gratitude change nos vies, Turkish as Teşekkür ederim, and Chinese as 愈感恩, 愈富足 /Yu gan en, yu fu zu.
Emmons, R.A. & Hill, J. (2001). Words of gratitude for mind, body, and soul. Radnor, PA: Templeton Foundation Press.
Emmons, R.A. (1999). The psychology of ultimate concerns: Motivation and spirituality in personality. New York: The Guilford Press.ISBN 9781572304567.

แหล่งข้อมูลอื่น 

ครอบครัว
หลักธรรมของศาสนาพุทธ
คำศัพท์ศาสนาพุทธ
คุณธรรม
อารมณ์