ขุนแผน

พระยากาญจนบุรี(พลายแก้ว) หรือบรรดาศักดิ์เดิม ขุนแผนแสนสะท้าน คนทั่วไปมักรู้จักในนาม ขุนแผน เป็นตัวเอกของวรรณคดีไทย เรื่อง ขุนช้างขุนแผน

ประวัติ 
พระยากาญจนบุรี(พลายแก้ว)หรือขุนแผน เป็นลูกของขุนไกรพลพ่าย และนางทองประศรี เกิดที่จังหวัดสุพรรณบุรี ขุนไกรพลพ่ายเป็นทหารใน สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 (สมเด็จพระพันวษา) พระมหากษัตริย์ราชวงศ์สุพรรณภูมิแห่งกรุงศรีอยุธยา รับราชการอยู่ที่เมืองสุพรรณบุรี ขุนไกรพลพ่ายทำความผิดจึงโดนสมเด็จพระพันวษาสั่งประหารชีวิต นางทองประศรีกลัวความผิดจึงพาขุนแผนหนีไปอยู่บ้านญาติฝ่ายขุนไกรพลพ่ายที่เมืองกาญจนบุรี

พลายแก้วบวชเป็นเณรที่วัดส้มใหญ่จนสำเร็จวิชาเมื่ออายุ 15 ปี จากนั้นย้ายกลับมายังวัดป่าเลไลยก์วรวิหาร โดยเป็นศิษย์ของสมภารมี จังหวัดสุพรรณบุรีแล้วไปเรียนต่อที่วัดแค โดยเป็นศิษย์ของสมภารคง และได้พบกับขุนช้างและนางพิมซึ่งเป็นเพื่อนบ้านกันมาในสมัยเด็กอีกครั้ง พลายแก้วชอบพอกับนางพิม สุดท้ายได้สึกจากเณร และได้นางพิมเป็นภรรยา รวมถึงนางสายทอง พี่เลี้ยงของนางพิมในคืนเดียวกัน

พลายแก้วแต่งงานกับนางพิมได้ไม่นานก็ได้รับการแต่งตั้งจากสมเด็จพระพันวษาไปตีเมืองเชียงทอง และเชียงอินทร์ พลายแก้วได้นางลาวทอง ลูกสาวนายแคว้นบ้านจอมทองมาเป็นภรรยาคนที่สาม หลังจากรบชนะกลับมา สมเด็จพระพันวษาได้ปูนบำเหน็จให้เป็น ขุนแผนแสนสะท้าน ต่อมาได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นพระกาญจนบุรี และพระยากาญจนบุรี เจ้าเมืองผู้ครองกาญจนบุรี

ผู้แต่ง
คือ รัชกาลที่ ๒:: แต่งตอนพลายแก้วเป็นชู้กับนางเนิสทอง ขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้าง ขุนแผนเข้าห้องนางแก้วกิริยา ขุนแผนพานางวันทองหนี
รัชกาลที่ ๓:: แต่งตอนขุนช้างขอนางพิมและขุนช้างตามนางวันทอง
สุนทรภู่ :: แต่งตอนกำเนิดพลายงาม
ครูแจ้ง :: แต่งตอนกำเนิดกุมารทอง ขุนแผนพลายงามแก้พระท้ายน้ำ สะกดพระเจ้าเชียงใหม่และยกทัพกลับ จระเข้เถรขวาด

ภรรยาและบุตร 
ขุนแผนมีภรรยาทั้งหมด 5 คน เรียงตามลำดับดังนี้
 พิมพิลาไลย หรือวันทอง (ลูกสาวของนางศรีประจันกับพันศรโยธา) มีบุตรด้วยกันหนึ่งคนคือ พลายงาม
 สายทอง พี่เลี้ยงของนางพิมพิลาไลย
ลาวทอง(ลูกสาวของนางศรีเงินยวงกับแสนคำแมนนายบ้านแห่งจอมทอง) มีบุตรด้วยกันหนึ่งคนคือ พลายณรงค์
บัวคลี่ (ลูกสาวของหมื่นหาญกับสีจันทร์) มีลูกกับขุนแผนหนึ่งคน แต่ขุนแผนได้ผ่าท้องออกมาก่อนเกิด และปลุกเสกเป็น กุมารทอง
 แก้วกิริยา (ลูกสาวของพระยาสุโขทัยกับเพ็ญจันทร์) มีบุตรด้วยกันหนึ่งคนคือ พลายชุมพล

คาถาและของวิเศษ 
ขุนแผนได้เรียนรู้คาถาวิชาต่าง ๆ ในสมัยที่บวชเป็นเณร ตัวอย่างคาถาที่มีได้แก่ คาถามหาละลวย วิชาคงกระพันชาตรี วิชามหาเสน่ห์ วิชาสะเดาะกลอน การเสกกุมารทอง การควบคุมผีพรายหรือโหงพราย

นอกจากนี้ขุนแผนยังมีของวิเศษ 3 อย่างสำคัญ ดังนี้

 ม้าสีหมอก  เป็นม้าแสนรู้ พาหนะประจำตัวขุนแผน มีแม่เป็นม้าเทศ พ่อเป็นม้าน้ำ ตัวสีหมอก ตาสีดำ สีหมอกเป็นม้ารุ่นหนุ่มจึงซุกซน เที่ยวไล่กัดม้าตัวอื่น ๆ อยู่เสมอ ถูกคนดูแลม้าไล่ตี ขุนแผนไปพบม้าสีหมอกที่เพชรบุรี เห็นมีลักษณะดีต้องตามตำรา จึงขอซื้อแล้วเสกหญ้าให้สีหมอกกิน สีหมอกจึงเชื่องติดตามขุนแผนไปแต่โดยดี
 ดาบฟ้าฟื้น 
ดาบที่สร้างจากเหล็กไหล3ชนิดในถ้ำวิเศษ สีเหล็กเป็นสีปีกแมลงทับ คมกริบสามารถฟันศัตรูให้ขาดเป็นสองท่อนได้ในไม่กี่เพลงดาบ สามารถใช้พลังจากสายฟ้าได้ด้วยพลังของเหล็กไหล และมีพลังในการปัดเป่า ขจัดสิ่งอัปมงคล อาคมฝ่ายดำ ภูตผีสัมภเวสีฝ่ายชั่วร้าย 
 กุมารทอง 
ลูกของพลายแก้วกับบัวคลี่ที่ตายตั้งแต่ตอนที่พลายแก้วผ่าศพออกมาทำพิธี เป็นผู้ช่วยคนสำคัญและลูกคนแรก จะปรากฎตัวเมื่อขุนแผนมอบภารกิจให้หรือในยามที่พลายงามตกอยู่ในเหตุคับขัน 
 โหงพราย 
วิญญาณทหารเก่าของขุนแผนที่ตายในสงคราม มีบทบาทเป็นผู้ช่วยเช่นเดียวกันกับกุมารทอง 

ส่วนหนึ่งบทเสภาจากวรรณคดี ขุนช้าง-ขุนแผนที่แต่งขึ้น ซึ่งกล่าวถึงการเรียนวิชาอาคมของขุนแผน เป็นบทเสภาที่ไพเราะแสดงถึงพรสวรรค์และความชำนาญในการใช้คาถาอาคมของขุนแผน

ซึ่งด้านการเรียนวิชาอาคมนั้นก็ตกทอดมาถึง 'พลายงาม' ลูกของของขุนแผนกับนางวันทองด้วย  ครั้งเมื่อเดินทางหนีออกจากบ้านของขุนช้างจากสุพรรณบุรีเพื่อไปอยู่กับย่า คือ 'นางทองประศรี' ที่กาญจนบุรี  โดยเรียนผ่านตำราหนังสือต่าง ๆ ที่เป็นของขุนแผนที่เก็บไว้ในตู้ที่บ้านของนางทองประศรีผู้เป็นแม่  ในการเรียนนั้นพลายงามมี 'นางทองประศรี' ผู้เป็นย่าคอยสอนให้  ดังปรากฏในกลอนบทที่ว่า

อาจารย์ 
 สมภารบุญ วัดส้มใหญ่ กาญจนบุรี
 สมภารมี วัดป่าเลไลยก์ สุพรรณบุรี
 สมภารคง วัดแค ต.รั้วใหญ่ อ.เมือง จ.สุพรรณบุรี

ขุนแผนในสื่ออื่น 
ในภาพยนตร์เรื่องขุนแผน พ.ศ. 2545 ขุนแผนรับบทโดยวัชระ ตังคะประเสริฐ

ได้มีการนำตัวละครขุนแผน มาเป็นตัวละครหลักในละครย้อนยุคเรื่อง ขุนแผนแสนสะท้าน ใน พ.ศ. 2560 โดยเป็นละครที่ดำเนินเรื่องหลังจากขุนแผนได้รับปูนบำเหน็จเป็นขุนแผนแสนสะท้าน และได้เข้ามาเป็นเจ้าเมืองด่านกาญจนบุรี แสดงโดย ณ ภพ ประสบลาภ ออกอากาศทาง ช่องจ๊ะทิงจา
 

จากนั้นในปี2564ช่องวันได้นำขุนแผนมาเป็นตัวหลักในเรื่องวันทอง​รับบทโดย​ณวัฒน์​ กุลรัตนรักษ์​

ตัวละครในขุนช้างขุนแผน
ตัวละครชาวไทย
ตัวละครในบันเทิงคดีจากภาคกลางของประเทศไทย
บุคคลจากจังหวัดสุพรรณบุรี‎‎