รัฐ

รัฐ () เป็นองค์กรทางการเมืองโดยบังคับที่มีรัฐบาลแบบรวมอำนาจปกครอง และมีกลุ่มประชากรที่ผูกขาดในการใช้อำนาจโดยชอบธรรมภายในพื้นที่ภูมิศาสตร์หนึ่ง ๆ คำจำกัดความของคำว่า "รัฐ" มีนิยามหลากหลาย นิยามที่ใช้กันอย่างแพร่หลายมักอ้างอิงมาจากนักสังคมวิทยานามว่า มัคส์ เวเบอร์ (Max Weber) "รัฐ" คือองค์กรทางการเมืองรูปแบบหนึ่งที่รักษาและผูกขาดอำนาจในการใช้ความรุนแรงอย่างถูกต้องตามกฎหมาย แม้ว่าคำจำกัดความดังกล่าวจะเป็นเรื่องที่ได้รับการยอมรับโดยสามัญก็ตาม แต่สภาวะไร้รัฐก็มิได้ขัดขวางการดำรงอยู่ของสังคม เช่น สมาพันธ์เฮาเดโนเซานี (Haudenosaunee Confederacy) คือตัวอย่างของรัฐไร้สัญชาติที่ "ไม่มีสถาบันหรือบทบาททางการเมืองโดยแท้จริงหรือโดยพฤตินัยทั้งสิ้น" การบริหารงานราชการ คือ เครื่องมือหลักในการดำเนินกิจการและบทบาทของภาครัฐ และเป็นส่วนหนึ่งในการพิจารณาว่าการดำรงอยู่ของรัฐสมัยใหม่นั้น ๆ ประสบความสำเร็จหรือล้มเหลวมากน้อยเพียงใด

ประเทศโดยส่วนใหญ่แล้ว มักมีรูปแบบการปกครองในลักษณะที่เป็นเอกเทศออกจากกัน โดยมีการแบ่งรูปแบบการปกครองไว้ดังนี้ ได้แก่ รัฐเดี่ยว (unitary state) หรือสหพันธรัฐ (federal union) ในบริบทของรูปแบบหลัง คำว่า "รัฐ" อาจใช้เพื่อนิยามว่าการเมืองการปกครองดังกล่าว อยู่ในลักษณะของรัฐที่มีสิทธิ์หรืออำนาจในการปกครองในแต่ละพื้นที่หรือภูมิภาคที่อยู่ภายใต้การรับผิดชอบของตน โดยอำนาจสูงสุดจะมาจากรัฐบาลกลาง หรือรัฐบาลสหพันธ์ ซึ่งเกิดจากการรวมตัวกันของหลาย ๆ รัฐ มาประกอบกันเป็นสหพันธรัฐ (คำศัพท์อื่น ๆ ที่นำมาใช้แบ่งเขตการปกครองของรัฐบาลกลาง อาจเรียกว่า "จังหวัด" "ภูมิภาค" แล้วแต่ตามที่รัฐได้กำหนดไว้)

การก่อเกิดขึ้นของรัฐอธิปไตยในสังคมมนุษย์มีมานานนับหลายสหัสวรรษ ทว่า สังคมมนุษย์ในยุคก่อนประวัติศาสตร์โดยส่วนใหญ่มักอาศัยอยู่ในสภาวะของสังคมไร้รัฐ (stateless societies) รูปแบบของรัฐที่เก่าแก่ที่สุดเกิดขึ้นเมื่อประมาณ 5,500 ปีก่อน ประจวบกับพัฒนาการทางสังคม เช่น การขยายเขตเมือง การประดิษฐ์ระบบการเขียน และการประมวลศาสนาแบบใหม่ เมื่อเวลาล่วงเลยผ่านไป รัฐแต่ละรัฐต่างก็มีรูปแบบพัฒนาการที่แตกต่างกันไป โดยอ้างเหตุผลสำหรับการดำรงอยู่ของรัฐไว้หลากหลายแนวคิด (ไม่ว่าจะเป็น ทฤษฎีเทวสิทธิ์ หรือ ทฤษฎีสัญญาประชาคม ฯลฯ) ปัจจุบัน รัฐชาติสมัยใหม่มักมีรูปแบบการปกครองที่ปกครองโดยประชาชนเป็นหลัก รัฐอธิปไตย (sovereign states) ต้องมีอำนาจอธิปไตย การอ้างสิทธิในการปกครองของกลุ่มใด ๆ จะต้องได้รับการรับรองอย่างถูกต้องตามพฤตินัย รวมถึงต้องได้รับการยอมรับจากรัฐอธิปไตยอื่นอีกเช่นกัน

ศัพทมูลวิทยา 

คำว่า "รัฐ" ในภาษาไทย มาจากคำว่า รฏฺฐ (raṭṭha) แปลว่า แคว้น บ้านเมือง ประเทศ หรือภูมิภาค มีรากร่วมกับคำว่า ราษฺฏฺร (राष्ट्र; rāṣṭra) ในภาษาสันสกฤต ขณะที่คำว่า "state" ในภาษาอังกฤษมีรากร่วมกับหลาย ๆ คำ ในตระกูลภาษายูโรเปียน (European languages) (เช่นคำว่า stato ในภาษาอิตาลี, estado ในภาษาสเปนและภาษาโปรตุเกส, état ในภาษาฝรั่งเศส, Staat ในภาษาเยอรมันและภาษาดัตช์ ฯลฯ) โดยทั้งหมดที่กล่าวมา ล้วนสืบสร้างมาจากคำว่า status ในภาษาละติน ที่แปลว่า "เงื่อนไข หรือ สถานะ" ซึ่งก็สามารถย้อนความไปถึงคำว่า stare ที่แปลว่า "ยืนหยัด" ซึ่งหมายถึงการคงอยู่หรือความสถาพร อันแฝงไปด้วยความศักดิ์สิทธิ์หรือมีความมนต์ขลังในฐานะที่เป็นหน่วยงานทางการเมืองรูปแบบหนึ่ง

ในฐานะคำนามภาษาอังกฤษ state แปลว่า "เงื่อนไข หรือ สถานะ" โดยมีการนิยามความหมายของคำนี้มาก่อนที่จะกลายเป็นศัพท์ทางการเมือง คำ ๆ นี้มีปรากฏตั้งแต่ภาษาอังกฤษสมัยกลาง ราว ๆ ค.ศ. 1200 ซึ่งก็ได้หยิบยืมมาจากภาษาฝรั่งเศสเก่า ที่สืบทอดมาจากภาษาละตินอีกทอดหนึ่ง

เมื่อมีการฟื้นฟู กฎหมายโรมัน ขึ้นในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 14 ของยุโรป คำ ๆ นี้ มีสถานภาพทางกฎหมาย หมายถึง สถานภาพของบุคคลในสังคม (เช่น "ฐานันดรแห่งราชอาณาจักร" อันได้แก่ ขุนนาง สามัญชน และนักบวช) และโดยเฉพาะอย่างยิ่งสถานะพิเศษของ กษัตริย์ ผู้มั่งคั่ง สูงศักดิ์ และมีอำนาจสูงสุดภายในราชอาณาจักร นอกจากนั้น คำ ๆ นี้ยังมีความหมายที่เชื่อมโยงกับแนวคิดของโรมัน (ย้อนกลับไปถึงยุคของ กิแกโร) เกี่ยวกับแนวคิดเรื่อง "status rei publicae" หรือ "เงื่อนไขสาธารณะ" ในเวลาต่อมาคำ ๆ นี้ก็ได้มีความหมายที่เปลี่ยนไปจากเดิม โดยมิได้มีบริบทที่หมายถึงสถานภาพของกลุ่มบุคคลใดบุคคลหนึ่งในสังคมอีกต่อไป และเริ่มมีความหมายที่เชื่อมโยงกับกฎระเบียบทางสังคมหรือเครื่องมือในการบังคับใช้กฎหมายของภาครัฐ

ผลงานของมาเกียเวลลี (Machiavelli) ในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 (ตัวอย่างเช่น เจ้าผู้ปกครอง) มีส่วนสำคัญในการนิยามความหมายของคำว่า "รัฐ" โดยคำนิยามที่ระบุไว้ในงานประพันธ์ของมาเกียเวลลี ก็มีความหมายที่ค่อนข้างใกล้เคียงกับนิยามความหมายในยุคสมัยใหม่พอสมควร การแยกความต่างระหว่างศาสนจักรกับรัฐ ยังคงมีมาตลอด จนถึงศตวรรษที่ 16 เมื่ออาณานิคมภูมิภาคอเมริกาเหนือได้รับการระบุชื่อว่า "state" ในช่วงต้นคริสต์ทศวรรษ 1630 เองก็มีวลีที่ถูกตรัสขึ้นโดยพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ว่า "ข้าคือรัฐ" (L'État, c'est moi) แม้จะไม่มีหลักฐานยืนยันก็ตาม แต่ก็ได้รับการจดบันทึกไว้ในภายหลัง นับตั้งแต่ช่วงปลายศตวรรษที่ 18 เป็นต้นไป

คำนิยาม

ประวัติ

ทฤษฎีการเกิดขึ้นของรัฐ

รัฐในช่วงแรก 
ทฤษฎีการเกิดขึ้นของรัฐในยุคแรก ๆ เน้นอ้างอิงถึงจุดเริ่มต้นของอารยธรรมการเพาะปลูกและการตั้งถิ่นฐานเป็นหลักเป็นแหล่งของมนุษย์ นักวิชาการบางกลุ่มบ้างก็แย้งว่าทฤษฎีจุดเริ่มต้นของการตั้งถิ่นฐานของมนุษย์อย่างเป็นหลักแหล่ง มาจากสภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนแปลงไปจากเดิม ซึ่งส่งผลให้พื้นที่บริเวณทางน้ำลดลง

รัฐสมัยใหม่ 
นักวิชาการนามว่า เฮนดริก สปรูอิต (Hendrik Spruyt) ได้จำแนกทฤษฎีการเกิดขึ้นของรัฐ ในฐานะที่เป็นหน่วยการเมืองที่มีอำนาจสูงสุด ไว้ทั้งหมด 3 ข้อดังนี้: (1) ทฤษฎีความมั่นคง ที่เน้นบทบาทของการทำสงคราม (2) ทฤษฎีที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานของหลักเศรษฐศาสตร์ เช่น การค้าขาย สิทธิในทรัพย์สินส่วนบุคคล และระบบทุนนิยม ที่ทั้งหมดมีส่วนสำคัญในการขับเคลื่อนการก่อเกิดขึ้นของรัฐ และท้ายที่สุด (3) ทฤษฎีสถาบันนิยม ที่มองว่ารัฐเป็นรูปแบบขององค์กรหนึ่ง ซึ่งสามารถแก้ไขปัญหาความขัดแย้งและความร่วมมือได้ดีกว่าองค์กรทางการเมืองอื่น ๆ ที่มีการแข่งขันกันเองอยู่ตลอดเวลา[96]

หากอ้างอิงตามทฤษฎีของ ฟิลิป กอร์สกี้ (Philip Gorski) และ วิเวก สวารูป ศรรมะ (Vivek Swaroop Sharma) สำหรับทฤษฎีการเกิดขึ้นของรัฐอธิปไตย ที่มองผ่านกรอบแนวคิด "นีโอ-ดาร์วิเนียน" (neo-Darwinian) อีกทอดหนึ่ง เป็นแนวคิดที่ได้รับการยอมรับในแวดวงวิชาการเป็นอย่างมาก แนวคิดแบบแบบ นีโอ-ดาร์วิเนียน เน้นย้ำว่ารัฐสมัยใหม่มีโครงสร้างทางองค์กรที่เข้มแข็งเป็นอย่างมาก และได้รับการคัดเลือกโดยธรรมชาติ โดยปราศจากซึ่งการแข่งขันโดยสมบูรณ์

ทฤษฎีว่าด้วยบทบาทของรัฐ

ทฤษฎีว่าด้วยความชอบธรรมของรัฐ

ความล้มเหลวของรัฐ 

รัฐบางรัฐถูกระบุว่าเป็น "รัฐบอบบาง" หรือ "รัฐล้มเหลว" นักรัฐศาสตร์ นามว่า เดวิด ซามูเอลส์ (David Samuels) ได้ระบุไว้ว่า "...ความล้มเหลวของรัฐจะเกิดขึ้น ก็ต่อเมื่ออำนาจอธิปไตยเหนือดินแดนที่อ้างสิทธิ์ทั้งหลายได้พังทลายลง หรือมิสามารถบริหารการปกครองได้อย่างมีประสิทธิภาพ" นักรัฐศาสตร์หลาย ๆ คน อย่างเช่น ซามูเอลส์ และ โจ เอส. มิกแดล (Joel S. Migdal) ได้สำรวจถึงเงื่อนไขในการเกิดขึ้นของรัฐล้มเหลวเหล่านี้ว่า มีความแตกต่างจากรัฐในโลกตะวันตก ที่มี "เสถียรภาพ" มากกว่าอย่างไร และสถานภาพของความเป็นประเทศกำลังพัฒนา มีผลอย่างไรต่อพัฒนาการทางเศรษฐกิจของประเทศดังกล่าว

ซามูเอลส์ ได้แนะนำแนวคิดเกี่ยวกับความสามารถของรัฐ เพื่อใช้อ้างอิงถึงขอบเขตความสามารถในการบรรลุบทบาทขั้นพื้นฐานของรัฐ เช่น การรักษาความปลอดภัย การบังคับใช้กฎหมาย การรักษาความสงบเรียบร้อย และการให้บริการสาธารณะ หากไม่สามารถบรรลุวัตถุประสงค์ดังกล่าว รัฐเหล่านั้นก็จะถือว่าเป็นรัฐล้มเหลว นักวิชาการท่านอื่น ๆ เช่น เจฟฟรีย์ เฮิปสต์ (Jeffrey Herbst) ได้เสริมแนวคิดนี้โดยระบุไว้ว่า ความล้มเหลวของรัฐเป็นผลมาจากความที่สถาบันเหล่านั้นมีความอ่อนแอหรือไม่มีอำนาจโดยแท้จริง ซึ่งหมายถึงรัฐเหล่านั้นปราศจากความชอบธรรมในการปกครอง เนื่องด้วยรัฐเหล่านั้นมิสามารถบริหาร ปกครอง หรือรักษาความปลอดภัย และความสงบเรียบร้อยภายในสังคมได้ อย่างไรก็ดี ก็ยังมีผู้ที่ท้าทายทฤษฎีการเกิดขึ้นของรัฐล้มเหลวอีกท่านอย่าง สตีเฟน ดี. แครสเนอร์ (Stephen D. Krasner) โดยเจ้าตัวได้ให้เหตุผลว่า ความล้มเหลวของรัฐหาใช่ผลลัพธ์ของสถาบันที่อ่อนแอเพียงอย่างเดียว แต่การเกิดขึ้นของรัฐล้มเหลวนั้นเป็นปรากฏการณ์ที่มีความซับซ้อนแตกต่างกันไป ตามแต่ละบริบทและสภาวการณ์ของแต่ละพื้นที่ ด้วยเหตุนี้เราจึงไม่ควรวิเคราะห์ถึงการเกิดขึ้นของรัฐล้มเหลว ผ่านความเข้าใจที่เรียบง่ายหรือตื้นเขินเกินไป

ดูเพิ่ม 
 การควบคุมโดยพลเรือน
 รัฐอารยธรรม
 อาณานิคม
 ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ
 รายชื่อประเทศ ดินแดน และเมืองหลวง
 รัฐหุ่นเชิด
 นิติธรรม
 รัฐนิยม
 สหภาพเหนือชาติ
 ขุนศึก

อ้างอิง

เชิงอรรถ

บรรณานุกรม

อ่านเพิ่ม

แหล่งข้อมูลอื่น 

 

ภูมิศาสตร์การเมือง
คำศัพท์ทางรัฐศาสตร์
ประเภทของการแบ่งเขตการปกครอง
การเมืองการปกครองโดยรัฐ