กรมหลวงอภัยนุชิต

กรมหลวงอภัยนุชิต หรือ พระพันวัสสาใหญ่ เป็นพระอัครมเหสีเอกในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ และเป็นพระมารดาของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศไชยเชษฐ์สุริยวงศ์ (หรือเจ้าฟ้ากุ้ง)

พระประวัติ 
พระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ระบุว่า กรมหลวงอภัยนุชิตเป็นธิดาคนโตของนายจบคชประสิทธิ์ ซึ่งได้รับสถาปนาเป็นกรมพระราชวังบวรสถานพิมุขในรัชสมัยสมเด็จพระเพทราชา บัญชีพระนามเจ้านายในคำให้การชาวกรุงเก่าระบุว่า พระนางมีพระนามเดิมว่าพระองค์ขาว พระมารดามีเชื้อสายพราหมณ์จากบ้านสมอปรือ

เมื่อเจริญวัยได้ถวายตัวเป็นพระชายาในเจ้าฟ้าพร (ขณะดำรงพระยศเป็นพระบัณฑูรน้อยในรัชสมัยพระเจ้าเสือ) และได้มีพระประสูติกาลพระราชโอรสธิดา 7 พระองค์ ส่วนพระโสทรกนิษฐาชื่อพระองค์พลับ ต่อมาได้ถวายตัวเป็นพระชายาเช่นกัน 

เมื่อพระราชสวามีเสด็จขึ้นสืบราชบัลลังก์เป็นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศใน พ.ศ. 2275 ภายหลังจากสงครามกลางเมืองกับเจ้าฟ้าอภัยและเจ้าฟ้าปรเมศร์ พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระสิ้นสุดลง พระองค์ได้สถาปนาพระองค์ขาวพระอัครชายาเดิมขึ้นเป็นพระอัครมเหสีเอกที่กรมหลวงอภัยนุชิต พร้อมกับสถาปนาเจ้าฟ้าธรรมธิเบศไชยเชษฐ์สุริยวงศ์พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ขึ้นเป็นที่กรมขุนเสนาพิทักษ์

ต่อมาใน พ.ศ. 2278 เจ้าฟ้ากรมขุนเสนาพิทักษ์เกิดอิจฉาริษยาเจ้าฟ้าพระกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ (เจ้าฟ้านเรนทร) พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระที่สนิทสนมกับพระราชบิดาอย่างมาก จึงได้ลวงพระองค์เข้ามาในพระราชวังหวังจะทำร้าย แต่ไม่สำเร็จ กรมหลวงอภัยนุชิตจึงขอให้กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ช่วยผนวชกรมขุนเสนาพิทักษ์เป็นภิกษุเพื่อหนีราชภัย 

ถึงปี พ.ศ. 2280 กรมขุนอภัยนุชิตทรงพระประชวรหนัก จึงได้ขอพระราชทานอภัยโทษแก่เจ้าฟ้ากรมขุนเสนาพิทักษ์ เมื่อสำเร็จก็สิ้นพระชนม์ โปรดให้สร้างพระเมรุขนาดน้อย ขื่อ 5 วา 2 ศอก ถึงเดือน 5 จึงแล้วเสร็จ เชิญพระศพขึ้นพระมหาพิชัยราชรถไปยังพระเมรุ พระสงฆ์สดับปกรณ์ 30,000 รูป ถวายพระเพลิงแล้วนำพระอัฐิใส่พระโกศน้อย แห่ไปประดิษฐานไว้ท้ายจระนำพระวิหารใหญ่วัดพระศรีสรรเพชญ์

พระราชวงศ์ 
 พระบิดา : นายจบคชประสิทธิ์
 พระขนิษฐา : กรมหลวงพิพิธมนตรี
 พระสวามี : สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
 พระราชโอรส : 
 เจ้าฟ้าธรรมธิเบศไชยเชษฐ์สุริยวงศ์
 พระราชธิดา : 
 เจ้าฟ้าหญิงบรม
 เจ้าฟ้าหญิงสุริยวงศ์
 เจ้าฟ้าหญิงสุริยา
 เจ้าฟ้าหญิงธิดา
 เจ้าฟ้าหญิงรัศมี
 เจ้าฟ้าหญิงอินทุสุดาวดี (ต่อมาได้รับการสถาปนาเป็น กรมขุนยิสารเสนี และได้เป็นพระอัครชายาในกรมขุนเสนาพิทักษ์)

ในวัฒนธรรมสมัยใหม่ 
 ดวงดาว จารุจินดา ในละครเรื่อง ฟ้าใหม่ (ช่อง 7 ,2547)
 หม่อมหลวงสราลี กิติยากร ในละครเรื่อง ศรีอโยธยา (ทรูโฟร์ยู , 2560)

อ้างอิง
 เชิงอรรถ

บรรณานุกรม

 
 

พระอัครมเหสีกรุงศรีอยุธยา
กรมหลวง
บุคคลในยุคราชวงศ์บ้านพลูหลวง
เจ้านายทรงกรมสมัยกรุงศรีอยุธยา