โดเนพีซิล

ยา โดเนพีซิล () มีชื่อการค้าเป็นต้นว่า อะริเซ็ปต์ () เป็นยารักษาโรคอัลไซเมอร์
โดยดูจะมีประโยชน์เล็กน้อยทางจิตใจและการดำเนินชีวิต
แต่ไม่มีหลักฐานว่าเปลี่ยนการดำเนินของโรค
ควรเลิกใช้ถ้าไม่ปรากฏประโยชน์
เป็นยากินทางปาก

ผลข้างเคียงสามัญรวมความคลื่นไส้ นอนไม่หลับ ความก้าวร้าว ท้องร่วง เหนื่อย และตะคริว
ผลข้างเคียงรุนแรงอาจรวมหัวใจเต้นผิดจังหวะ ปัญหาถ่ายปัสสาวะ และการชัก
ยามีฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์อะซีทิลโคลิเนสเทเรสแบบผันกลับได้ (reversible acetylcholinesterase inhibitor)

ยาได้รับอนุมัติให้ใช้ทางการแพทย์ในสหรัฐปี 1996
ปัจจุบันมีขายเป็นยาสามัญ
ในสหราชอาณาจักร กระทรวงสาธารณสุขอังกฤษเสียค่าใช้จ่ายประมาณ  (ประมาณ ) สำหรับยากินเดือนหนึ่ง
ส่วนราคาขายส่งของยาประมาณเดียวกันในสหรัฐอยู่ที่  (ประมาณ )
ในปี 2019 เป็นยาที่แพทย์จ่ายมากที่สุดเป็น ในสหรัฐ

การแพทย์

โรคอัลไซเมอร์ 
ไม่มีหลักฐานว่าโดเนพีซิลหรือยาที่คล้ายกันอื่น ๆ สามารถเปลี่ยนการดำเนินของโรคอัลไซเมอร์
งานศึกษามีกลุ่มควบคุมระยะ  แสดงประโยชน์พอควรทางประชานและพฤติกรรม
สถาบันไนซ์ () แห่งสหราชอาณาจักรแนะนำให้เป็นยาทางเลือกเพื่อรักษาโรคอัลไซเมอร์ที่เป็นอ่อน ๆ จนถึงปานกลาง
แต่ควรติดตามคนไข้บ่อย ๆ แล้วเมื่อไม่ได้ประโยชน์อย่างสำคัญ ก็ควรเลิกยา
ในปี 2006 องค์การอาหารและยาสหรัฐอนุมัติให้ใช้ยารักษาภาวะสมองเสื่อมตั้งแต่อ่อน ปานกลาง ไปจนถึงรุนแรงสำหรับคนไข้โรคอัลไซเมอร์

ผลไม่พึงประสงค์ 
ในการทดลองทางคลินิก อาการไม่พึงประสงค์จากยาที่ทำให้คนไข้เลิกกินยารวมความคลื่นไส้ ท้องร่วง และอาเจียน
ผลข้างเคียงอื่น ๆ รวมการนอนไม่หลับ ตะคริว และไม่อยากอาหาร
ผลข้างเคียงโดยมากพบในคนไข้ที่กินยาขนาด 23 มก. เทียบกับ 10 มก.
ผลข้างเคียงจะดีขึ้นเมื่ออดทนใช้ยาต่อ

ข้อควรระวัง 
ยาควรใช้อย่างระวังในคนไข้ที่มีโรคหัวใจ ปัญหาการนำไฟฟ้าของหัวใจ โรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง โรคหืด หัวใจเต้นผิดจังหวะรุนแรง และกลุ่มอาการซิคไซนัส
คนไข้แผลเปื่อยเพปติก () หรือผู้กำลังกินยายาแก้อักเสบชนิดไม่ใช่สเตอรอยด์ (NSAIDS) ควรระวังเพราะมีโอกาสเลือดออกในกระเพาะลำไส้สูงขึ้น 
หัวใจเต้นช้าและการเป็นลมก็พบด้วยในคนไข้ที่มีปัญหาหัวใจ
อาการเหล่านี้มีโอกาสสูงกว่าเมื่อเริ่มรักษาหรือพึ่งเพิ่มขนาดยา
แม้การชักจะมีน้อย แต่คนเสี่ยงชักก็ควรระวัง

ถ้ากินยาทุกวันแล้วพัก หรือน้อยกว่านั้น เมื่อกลับกินยาใหม่ แนะนำให้กินขนาดเดิม แต่ถ้าพักเกิน  แนะนำให้เริ่มที่

กลไกการทำงาน 
ยาจะเชื่อมกับเอนไซม์โคลิเนสเทเรส (cholinesterase) โดยระงับฤทธิ์ของเอนไซม์อย่างผันกลับได้ เป็นการห้ามการแยกสลายด้วยน้ำ (hydrolysis) ของสารสื่อประสาท (acetylcholine)
แล้วเพิ่มความเข้มข้นของอะซีทิลโคลีนที่ไซแนปส์ประสาทแบบโคลิเนอร์จิก (cholinergic คือมีอะซีทิลโคลีนเป็นสารสื่อประสาท)

กลไกการทำงานอย่างละเอียดของยาในคนไข้โรคอัลไซเมอร์ยังไม่ชัดเจน
แน่นอนว่า โรคอัลไซเมอร์เกี่ยวกับความเสียหายอย่างสำคัญของระบบประสาทแบบโคลิเนอร์จิก ยอมรับกันโดยทั่วไปว่า อาการของโรคสัมพันธ์กับความบกพร่องของระบบโคลิเนอร์จิกเช่นนี้ โดยเฉพาะในเปลือกสมองและส่วนสมองอื่น ๆ
มีข้อสังเกตว่า hippocampal formation
มีบทบาทสำคัญในการควบคุมการใส่ใจ ความจำ และการเรียนรู้
ในระบบประสาทกลางที่เสียหายรุนแรงพบว่า มีสหสัมพันธ์กับความรุนแรงของความพิการทางประชาน

นอกจากฤทธิ์ยับยั้งอะซีทิลโคลิเนสเทเรสแล้ว ยายังเป็นตัวทำการที่มีกำลังต่อหน่วยรับ σ1 (sigma-1 receptor โดยมี Ki = 14.6 nM) และพบว่า มีผลระงับการเสียความจำของสัตว์โดยอาศัยกลไกนี้

สเตอริโอเคมิสตรี 
ยาเป็นของผสมแรซีมิก (racemic mixture หรือ racemate)

ประวัติ 

ในปี 1983 บริษัทญี่ปุ่น (Eisai) ได้เริ่มงานวิจัยที่นำไปสู่การพัฒนายา 
ในปี 1996 บริษัทได้รับอนุมัติจากองค์การอาหารและยาสหรัฐให้ขายยาในชื่อการค้าอะริเซ็ปต์ (Aricept) ซึ่งบริษัทร่วมวางตลาดกับบริษัทไฟเซอร์

ในปี 2011 นี่เป็นยารักษาโรคอัลไซเมอร์ซึ่งขายดีที่สุดในโลก
ยาสามัญแรกเริ่มขายในเดือน เมื่อองค์การอาหารและยาสหรัฐอนุมัติสูตรยาของบริษัท (Ranbaxy Labs)
ในเดือนเมษายน 2011 องค์กรอนุมัติให้วางตลาดยาสามัญสูตรที่สองจากบริษัทว็อกฮาร์ดต (Wockhardt)

งานวิจัย 
ยาได้ทดสอบกับความผิดปกติทางประชาน (cognitive disorder) อื่น ๆ รวมทั้งภาวะสมองเสื่อมเหตุลิวอี้บอดี้ (รวมที่เกิดจากโรคพาร์คินสัน)
และภาวะสมองเสื่อมเหตุหลอดเลือด (vascular dementia)
แต่ก็ไม่ได้รับอนุมัติให้ใช้รักษาโรคเหล่านี้
ยาพบว่า ช่วยปรับปรุงการหยุดหายใจเมื่อหลับ (sleep apnea) สำหรับคนไข้โรคอัลไซเมอร์
และยังช่วยปรับปรุงการเดินด้วย

ยายังได้ศึกษาในคนไข้ที่พิการทางประชานแบบอ่อน ๆ โรคจิตเภท โรคสมาธิสั้น คนไข้หลังการผ่าตัดบายพาสหัวใจที่พิการทางประชาน
คนไข้พิการทางประชานที่สัมพันธ์กับโรคปลอกประสาทเสื่อมแข็ง,  และกลุ่มอาการดาวน์
งานทดลอง ของสถาบันสุขภาพแห่งชาติ (สหรัฐอเมริกา) กับผู้ที่พิการทางประชานแบบอ่อน ๆ พบว่า ยาดีกว่ายาหลอกเพื่อชะลอการแย่ลงของภาวะสมองเสื่อมในระยะ แรกของงาน แต่ก็พบว่าไม่คงยืนเช่นนั้นเมื่อถึง 
ในงานวิเคราะห์ทุติยภูมิ กลุ่มย่อยที่มีจีโนไทป์ apolipoprotein E4 พบว่า ได้ประโยชน์จากยาอย่างคงยืนตลอดงานศึกษา
อย่างไรก็ดีในปัจจุบัน ยังไม่มีข้อบ่งให้ใช้ยาป้องกันภาวะสมองเสื่อม

โรคสมาธิสั้น 
การเพิ่มยานี้กับยารักษาโรคสมาธิสั้นที่มีอยู่แล้วพบว่า ได้ผลไม่สม่ำเสมอ
ในคนไข้กลุ่มอาการทูเร็ต (Tourette syndrome) และมีโรคสมาธิสั้น ยาอาจลดอาการกล้ามเนื้อกระตุก (tic) แม้จะไม่มีผลต่ออาการของโรคสมาธิสั้น

ความผิดปกติทางพัฒนาการแบบกระจายไปทั่ว 
ยานี้พร้อมกับยาที่มีฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์โคลิเนสเทเรสอื่น ๆ เสนอว่า มีโอกาสช่วยแก้พฤติกรรมที่มีปัญหา ความหงุดหงิด ดำเนินกิจกรรมมากเกิน (hyperactivity) และปัญหาการสื่อสารทางสังคมซึ่งปกติพบในคนไข้ที่มีความผิดปกติทางพัฒนาการแบบกระจายไปทั่ว (ทั้ง  และ ) หรือออทิซึมสเปกตรัม

เชิงอรรถ

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 
 
 
 Aricept entry at Drugs.com
 3D Molecular structure of Donepezil
 Acetylcholinesterase: A gorge-ous enzyme Article describing structure of target enzyme acetylcholinesterase at PDBe
Acetylcholinesterase inhibitors
Antidementia agents
Lewy body dementia
Treatment of Alzheimer's disease
การรักษาโรคอัลไซเมอร์
การรักษาทางการแพทย์
การรักษาทางจิตเวช
Nootropics
ตราสินค้าของไฟเซอร์
พิเพอริดีน
Catechol ethers
Indanes
Sigma agonists