พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์

ศาสตราจารย์ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ (25 สิงหาคม พ.ศ. 2434 - 5 กันยายน พ.ศ. 2519) อดีตรองนายกรัฐมนตรี อดีตประธานสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติ และอดีตนายกราชบัณฑิตยสถาน รวมถึงเป็นผู้ร่วมสถาปนาสถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ หรือ นิด้า และทรงเสนอให้คณะรัฐมนตรีสมัยคณะราษฎรจัดตั้ง "โรงเรียนการเมืองชั้นสูง" (เป็นจุดเริ่มต้นแนวคิดการก่อตั้งมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง) พระปรีชาสามารถในด้านการทูตและการต่างประเทศเป็นที่ยอมรับในระดับโลก และทรงมีชื่อเสียงการบัญญัติศัพท์ในภาษาไทย ทั้งยังทรงเป็นผู้วางกฎเกณฑ์ในการบัญญัติศัพท์ภาษาต่างประเทศด้วยคำบาลีและสันสกฤต สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 5 กันยายน พ.ศ. 2519 สิริพระชันษา 85 ปี

พระประวัติและการศึกษา 
พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ เกิดเมื่อวันที่ 25 สิงหาคม พ.ศ. 2434 ที่ตำบลบ้านตะนาว อำเภอสำราญราษฎร์ จังหวัดพระนคร มีพระนามเดิมว่า หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร หรือ พระองค์วรรณ เป็นพระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ และ หม่อมหลวงต่วนศรี (มนตรีกุล) วรวรรณ 

หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร ทรงเริ่มศึกษาที่โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย และย้ายมาที่โรงเรียนราชวิทยาลัยสมัยบ้านสมเด็จเจ้าพระยาในปี พ.ศ. 2442  ต่อมาเมื่อเกิดโรคระบาด โรงเรียนปิดชั่วคราว จึงย้ายไปเรียนโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย 1 ปี (ที่จริงคือตามไปใช้สถานที่เรียน) ต่อมาเมื่อโรงเรียนราชวิทยาลัย สมัยสายสาวลี เปิดทำการจึงย้ายมาศึกษาต่อ และสอบได้ทุน King's scholarship ได้เดินทางไปศึกษาต่อยังประเทศอังกฤษ โดยเข้าอยู่ประจำที่ 'วิทยาลัยแบเลียล' (Balliol College) มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด ประเทศอังกฤษ และสำเร็จการศึกษาปริญญาตรีในระดับเกียรตินิยมและปริญญาโท จากคณะบูรพคดีศึกษา (Oriental Studies) สาขาวิชาภาษาบาลีและภาษาสันสกฤต ที่สถาบันตะวันออก มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด ท่านจึงมีความสามารถในการบัญญัติศัพท์ กระทั่งเป็นผู้วางกฎเกณฑ์การบัญญัติศัพท์โดยใช้คำบาลีและสันสกฤตให้ราชบัณฑิตยสถาน และใช้มาจนกระทั่งทุกวันนี้

มีคำศัพท์มากมายที่ทรงบัญญัติและยังคงใช้อยู่ในปัจจุบันเช่น
 อัตโนมัติ (automatic)
 รัฐธรรมนูญ (constitution)
 ประชาธิปไตย (democracy)
 โทรทัศน์ (television)
 วิทยุ (radio)

เสกสมรส 
พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ เสกสมรสกับหม่อมเจ้าพิบูลเบญจางค์ กิติยากร พระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ กับหม่อมเจ้าอัปษรสมาน กิติยากร มีบุตร คือ
 หม่อมราชวงศ์วิบูลย์เกียรติ วรวรรณ สมรสกับหม่อมราชวงศ์หญิงทิพพากร อาภากร
 หม่อมหลวงเกียรติกร วรวรรณ
 หม่อมหลวงสุทธิ์ธรทิพย์ วรวรรณ
และต่อมาพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ สมรสอีกครั้งกับหม่อมพร้อยสุพิณ (บุนนาค) วรวรรณ มีธิดา คือ
 ท่านผู้หญิงวิวรรณ เศรษฐบุตร (วรวรรณ)

พระอิสริยยศ 
 พ.ศ. 2434 - หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร วรวรรณ
 พ.ศ. 2482 - พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร
 พ.ศ. 2486 - พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร
 พ.ศ. 2495 - พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์

ลำดับตำแหน่งหน้าที่การงาน 
 พ.ศ. 2460 - เลขานุการตรี ประจำสถานทูตไทย ณ กรุงปารีส และเลขานุการคณะทูตไทย ที่ประชุมสันติภาพ ภายหลังมหาสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง
 พ.ศ. 2463 - หัวหน้ากองบัญชาการ กระทรวงการต่างประเทศ
 พ.ศ. 2465 - องคมนตรี ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว
 พ.ศ. 2467 - ปลัดทูลฉลอง กระทรวงการต่างประเทศ
 พ.ศ. 2469 - เอกอัครราชทูตไทยประจำประเทศอังกฤษ เนเธอร์แลนด์ และเบลเยี่ยม
 พ.ศ. 2473 - ศาสตราจารย์ประจำคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และ ศาสตราจารย์ประจำมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
 พ.ศ. 2477 - พ.ศ. 2490 - นายกราชบัณฑิตยสถาน
 พ.ศ. 2484 - หัวหน้าคณะผู้แทนเจรจาสันติภาพฝ่ายไทยในกรณีพิพาทอินโดจีน
 พ.ศ. 2486 - นายกสมาคมราชวิทยาลัย เป็นสมาคมนักเรียนเก่าของโรงเรียน ภ.ป.ร. ราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์ (เดิมคือโรงเรียนราชวิทยาลัย)
 พ.ศ. 2489 - นายกสมาคมนิสิตเก่าจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์ เป็นพระองค์แรก
 พ.ศ. 2495 - พ.ศ. 2501 - รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ
 พ.ศ. 2498 - หัวหน้าคณะผู้แทนไทยเข้าร่วมการประชุมเอเชีย-แอฟริกา (การประชุมบันดุง)ณ เมืองบันดุง อินโดนีเซีย และทรงได้รับเลือกให้เป็นผู้เสนอรายงาน (Rapporteur)ของที่ประชุมดังกล่าว   
 พ.ศ. 2499 - พ.ศ. 2500 - ประธานสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติ สมัยประชุมที่ 11
 พ.ศ. 2501 - ประธานราชวิทยาลัยมูลนิธิเพื่อการศึกษา เป็นองค์กรที่ฟื้นฟูและก่อตั้งโรงเรียน ภ.ป.ร. ราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์ในปัจจุบัน (เดิมคือโรงเรียนราชวิทยาลัย)
 พ.ศ. 2502 - พ.ศ. 2513 - รองนายกรัฐมนตรี
 พ.ศ. 2506 - พ.ศ. 2514 - อธิการบดีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
 พ.ศ. 2512 - พ.ศ. 2516 - นายกราชบัณฑิตยสถาน
 พ.ศ. 2516 - ประธานสมัชชาแห่งชาติ

พระเกียรติคุณ 
 พลตรี โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระราชทานยศทหาร และเป็นนายทหารพิเศษประจำกรมทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์และราชองครักษ์พิเศษ ในปี พ.ศ. 2496
 ผู้มีผลงานดีเด่น ด้านวัฒนธรรมระดับโลก โดยองค์การศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรม แห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก) ประกาศพระเกียรติคุณในฐานะปูชนียบุคคลสำคัญประจำปี พ.ศ. 2534
 รางวัลนราธิป โดยสมาคมนักเขียนแห่งประเทศไทย ตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2544 ในโอกาสสมาคมนักเขียนแห่งประเทศไทยก่อตั้งครบ 30 ปี และครบรอบ 100 ปีแห่งชาตะกาลของพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์
 ห้องประชุมวรรณไวทยากร โดยมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้ปรับปรุงตึกโดม ซึ่งเป็นอาคารเก่าแก่เป็นของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ และตั้งชื่อห้องประชุมที่ปรับปรุงใหม่เพื่อเป็นเกียรติแด่พระองค์ ในปี พ.ศ. 2548

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 
พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ ทรงได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งไทยและต่างประเทศ ดังนี้

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย 

 พ.ศ. 2500 –  เหรียญงานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ 
  :
 พ.ศ. 2468 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงคลรัตน์ ชั้นที่ 1
 พ.ศ. 2482 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัย ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2469 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์แดนเนอโบร ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2469 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อิซเบลลาชาวคาทอลิก ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2470 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎอิตาลี ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2470 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญโอลาฟ ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2470 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎเบลเยียม ชั้นที่ 1
 พ.ศ. 2482 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์เลออปอล ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2471 –  เครื่องเสนาอิสริยาภรณ์แห่งพระคริสต์ ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2481 –  เครื่องอิสริยาภรณ์เยอรมัน ชั้นสูงสุด
  :
 พ.ศ. 2483 –  เครื่องอิสริยาภรณ์เลฌียงดอเนอร์ ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2492 –  เครื่องอิสริยาภรณ์ดาราอันสุกสกาว ชั้นพิเศษ
  :
 พ.ศ. 2496 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์กิตติคุณฝ่ายพลเรือน ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2498 –  เครื่องอิสริยยศพระราชาณาจักรกัมพูชา ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2499 –  เครื่องอิสริยาภรณ์แห่งสหภาพแห่งสหภาพพม่า ชั้นอัคคมหาสเรสิตู (ฝ่ายทหาร)
  :
 พ.ศ. 2498 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์ล้านช้างร่มขาว ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2499 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์ฟีนิกซ์ ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2500 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์การ์โลส เด มานูเอล เซสเปเตส ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2500 –  เครื่องอิสริยาภรณ์แห่งชาติเวียดนาม ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2501 –  ลีเจียนออฟเมอริต ชั้นผู้บังคับบัญชา
  :
 พ.ศ. 2505 –  เครื่องอิสริยาภรณ์นายพลซาน มาร์ติน ผู้ปลดปล่อย ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2506 –  เครื่องอิสริยาภรณ์คุณธรรมแห่งสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนี ชั้นที่ 1 (พิเศษ)
  :
 พ.ศ. 2507 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์ออเรนจ์-นัสเซา ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2507 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์ปังกวนเนการา ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2510 –  เครื่องอิสริยาภรณ์กิตติคุณแห่งสาธารณรัฐออสเตรีย ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. ไม่ปรากฏ –  เครื่องอิสริยาภรณ์คุณธรรมแห่งสาธารณรัฐอิตาลี ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. ไม่ปรากฏ –  เครื่องอิสริยาภรณ์พระอาทิตย์แห่งเปรู ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. ไม่ปรากฏ –  เครื่องอิสริยาภรณ์ซิกาตูนา ชั้นที่ 1

พงศาวลี

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 

 พระราชประวัติ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์
 มูลนิธินราธิปประพันธ์พงศ์-วรวรรณ "วิทยทัศน์พระองค์วรรณฯ ครบ 110 ปี วันประสูติ 25 สิงหาคม 2544" กรุงเทพฯ:มูลนิธินราธิปประพันธ์พงศ์-วรวรรณ, พิมพ์ครั้งที่1 2544
 ธารา กนกมณี (บรรณาธิการ) “100 ปี พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์” กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงศึกษาธิการ, พิมพ์ครั้งที่ 1 2534
 นราธิปพงศ์ประพันธ์, พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่น "งานบัญญัติศัพท์ ของ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์" ธนาคารกรุงเทพ จำกัด พิมพ์ถวายเป็นอนุสรณ์ ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ ณ เมรุพลับพลาอิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ 28 ตุลาคม 2519 กรุงเทพฯ:โรงพิมพ์พิฆเณศ, 2519
 นราธิปพงศ์ประพันธ์, พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่น "บัญญัติศัพท์.คณะกรรมการบัญญัติศัพท์" กรุงเทพฯ: สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย, 2516
 [Wan 1970] Wan Waithayakon, Prince "Coining Thai Words" in: Tej Bunnag und Michael Smithies (Hg.) In Memoriam Phya Anuman Rajadhon. Bangkok: Siam Society, 1970
 มานวราชเสวี, พระยา (ผู้รวบรวม) "ชุมนุมนิพนธ์ เพื่อถวายพระเกียรติแด่ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์" กรุงเทพฯ:โรงพิมพ์พระจันทร์, 2506
 นราธิปพงศ์ประพันธ์, พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่น "บัญญัติศัพท์ ของ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์" ประทานให้พิมพ์เป็นอนุสรณ์ ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระประมวลวินิจฉัย (ชัติ สุวรรณทัต) ณ เมรุวัดโสมนัสวิหาร วันที่ 3 มิถุนายน 2499

บุคคลจากจังหวัดพระนคร
องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
พระเจ้าวรวงศ์เธอ
พระองค์เจ้าตั้ง
พระองค์เจ้าชาย
กรมหมื่น
รองนายกรัฐมนตรีไทย
รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศไทย
ราชบัณฑิต
นายกราชบัณฑิตยสภาไทย
ราชสกุลวรวรรณ
ราชสกุลมนตรีกุล
บุคคลจากโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย
ศาสตราจารย์
อาจารย์คณะอักษรศาสตร์ - ศิลปศาสตร์ - มนุษยศาสตร์
บุคคลจากคณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
บุคคลจากคณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
บุคคลจากมหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด
อธิการบดีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ป.ช.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ว.ม.
ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ศ)
ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ผ)
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ อ.ป.ร.1
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ภ.ป.ร.1
บุคคลจากโรงเรียน ภ.ป.ร. ราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์
ผู้ได้รับปริญญากิตติมศักดิ์จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ประธานสมัชชาองค์การสหประชาชาติ
สมาชิกกองเสือป่า
บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์
ชาวไทยในสงครามโลกครั้งที่สอง