ปัญจภูต

{{Infobox
| title = ประติมากรรมคณะเทพปัญจภูตในคติต่างๆ
| image =
{{image array|perrow=2|width=125|height=115
| image1 = อุทกทาน_เขตพระนคร_กรุงเทพมหานคร_(2).jpg| caption1 =  พระแม่ธรณีบีบมวยผม (ดิน) จากพระพุทธศาสนาเถรวาท ณ อุทกทาน.
| image2 = Po Sop5293.JPG| caption2 = พระแม่โพสพ (ข้าว-ธาตุทอง)จากความเชื่อท้องถิ่นของไทย
| image3 = Agni_and_consort.jpg| caption3  = พระเพลิงและพระนางสวาหา (ไฟ) จากศาสนาฮินดู)
| image4 = Varuna_with_Varunani.jpg| caption4 = เทวรูป พระวรุณ และพระนางวารุณี เทพชายา (น้ำ) จาก รัฐกรณาฏกะ}}
|caption = ประติมากรรมคณะเทพปัญจภูตในคติต่างๆ.
}}
ปัญจะภูต  หรือ  ปัญจะ มหาภูต (,, ,{), ห้าธาตุอันเป็นองค์ประกอบที่ยิ่งใหญ่, ห้าธาตุอันเป็นองค์ประกอบทางกายภาพ, เป็นกลุ่มของธาตุองค์ประกอบพื้นฐานห้าในคติ ศาสนาฮินดูซึ่งเป็นพื้นฐานของการสร้างจักรวาลทั้งหมด. ซึ่งห้าธาตุที่เป็นองค์ประกอบเหล่านี้คือ: พระแม่ปฤถวี/พระภูเทวี (,::, โลก-ดิน), (,::, อาปา/วรุณ)/ , อัคนี (,::, ไฟ), วาโย (,), อากาศ/ทโยส ((,,) ในอายุรเวทและในความเชื่อของศาสนาฮินดู ร่างกายมนุษย์ถูกสร้างขึ้นจากองค์ประกอบธาตุทั้งห้าอย่างนี้. อย่างไรก็ตามในธรรมเนียมจารวาก ไม่ยอมรับ อากาศเป็นองค์ประกอบพื้นฐาน เนื่องจากไม่สามารถมองเห็นด้วยตาเปล่าและไม่ปรากฏรูปร่าง โดยถือว่ามีเพียงองค์ประกอบพื้นฐานเพียงสี่ธาตุเท่านั้น. .ในคติของพระพุทธศาสนายังยอมรับองค์ประกอบพื้นฐานของธาตุทั้งสี่ประการและอากาศถูกตัดละทิ้งไป โดยห้าองค์ประกอบของระบบจักรวาลวิทยาของอินเดียโบราณมีความคล้ายคลึงกัน แต่ไม่เหมือนกับทฤษฎีองค์ประกอบห้าอย่างในบางท้องถิ่นที่ใช้ในเอเชียตะวันออก. 
เทวดาของธาตุทั้งห้า ปัญจภูตเทวตา''เทพเจ้าที่รักษาธาตุทั้งห้าในคติของศาสนาฮินดู.

คติความเชื่อในไทย
ในคติการบูชาเทพเจ้าฮินดูประจำธาตุของศาสนาฮินดูเข้าสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้มีการปรับเปลี่ยนเทพเจ้าฮินดูจากคติดั้งเดิมใหม่และรวมรวมกับความเชื่อท้องถิ่นซึ่งมีลักษณะเฉพาะได้แก่

อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

ศาสนาฮินดู
เทวี
เทวีในศาสนาฮินดู
เทวดา
เทพเจ้าฮินดู