ปฐมสมโพธิ

ปฐมสมโพธิ [ปะถมมะสมโพด, ปะถมสมโพด] เป็นคัมภีร์พุทธศาสนาหรือวรรณกรรมพุทธประวัติ ไม่ปรากฏหลักฐานว่าใครแต่ง แต่งเมื่อใด และแต่งที่ไหน มีบันทึกไว้หลายภาษาทั้งภาษาบาลี ภาษามอญ ภาษาเขมร และกลุ่มภาษาไท ปฐมสมโพธิฉบับที่เก่าแก่ที่สุด คือ ภาษาบาลีอักษรธรรมล้านนา แต่งขึ้นที่เมืองท่าส้อยของอาณาจักรล้านนา จารเมื่อ พ.ศ. 2013 สำนวนฉบับนี้ยังเป็นที่มาของปฐมสมโพธิภาษาไทหลายภาษา อย่างไรก็ดีฉบับที่เก่าที่สุดอาจแต่งขึ้นในพม่าหรือลังกา ซึ่งต้นฉบับได้สูญหายไปแล้ว

เนื้อเรื่องดั้งเดิมเป็นประวัติของพระสิทธัตถโพธิสัตว์ เนื้อหามีความสอดคล้องกับวรรณกรรมพุทธประวัติสายบาลีและนอกสายบาลี ในสำนวนล้านนาแบ่งออกเป็น 4 ช่วง คือ ช่วงพระโพธิสัตว์ประทับอยู่บนสวรรค์ชั้นดุสิต แล้วเสด็จมาปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระพุทธมารดา จนถึงประสูติ ช่วงเสวยความสุขในความเป็นฆราวาสจนอภิเษกสมรส รวมเป็นระยะเวลา 29 ปี ช่วงเสด็จออกบวช แสวงหาสัจธรรม บำเพ็ญเพียร ทุกรกิริยา จนถึงตรัสรู้พระอนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ รวมเป็นระยะเวลา 6 ปี และช่วงเหตุการณ์หลังตรัสรู้พระอนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ เนื้อเรื่องจบที่การแสดงพระธัมมจักกัปปวัตตนสูตรและผลเกิดจากการแสดงธรรมนั้น

ภายหลังเนื้อเรื่องปฐมสมโพธิได้วิวัฒนาการจนกลายเป็นวรรณกรรมที่มีทั้งพุทธประวัติและพุทธศาสนประวัติ จนมีความยาวมากกว่า 1 เท่าจากของเดิม แต่เนื้อเรื่องปฐมสมโพธิภาษาบาลีสำนวนล้านนายังคงเป็นแกนปฐมสมโพธิของทุกฉบับ โดยมีเพียง 9 ปริจเฉท นักปราชญ์ด้านภาษาและวรรณกรรมกรมศิลปากรสันนิษฐานว่า สมัยอยุธยามีคัมภีร์ที่เป็นต้นเค้าให้แก่ปฐมสมโพธิ์ยุครัตนโกสินทร์มาก่อนแล้ว ชื่อ ชินมหานิทานกถา เขียนเป็นตัวอักษรขอมบนใบลาน จนในสมัยรัตนโกสินทร์สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรสได้อาศัยคัมภีร์หลักในพระไตรปิฎกและอรรถกถาเป็นต้น เทียบเคียง แต่งขึ้นมากเป็น 29 ปริจเฉท โดยใช้ชื่อว่า ปฐมสมโพธิกถา เริ่มชำระเมื่อเดือนยี่ พ.ศ. 2387 เสร็จสมบูรณ์ในวันแรม 15 ค่ำ เดือน 7 ปีมะเส็ง พ.ศ. 2388 แม้คำว่า "ปฐมสมโพธิกถา" จะมีความหมายถึง "เรื่องราวเกี่ยวแก่การตรัสรู้โดยแจ่มแจ้งและเลิศล้ำของพระพุทธเจ้าซึ่งเพิ่งจะบังเกิดผ่านพ้นไป" แต่เนื้อเรื่องไม่ได้เน้นพุทธประวัติตอนตรัสรู้

ฉบับ
 ปฐมสมโพธิภาษาบาลี นำมาจากหอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่ จารปีจุลศักราช 832 (พ.ศ. 2013) ของวัดศรีบุญเรืองท่าส้อย อำเภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ 
 ปฐมสมโพธิภาษาบาลีสำนวนที่ 1 ฉบับภาษาบาลี ของวัดไหล่หิน จารปีจุลศักราช 936 (พ.ศ. 2117) จำนวน 3 ผูก 138 หน้าลาน
 ปฐมสมโพธิ เป็นผลงานการรจนาของพระสุวรรณรังษี พระภิกษุชาวเชียงใหม่ (ต่อมาดำรงตำแหน่งพระสังฆราชที่เมืองเวียงจันทน์) แต่งในปี พ.ศ. 2128 พบที่วัดพระธาตุแก่งสร้อย จังหวัดตาก
 ปฐมสมโพธิ ฉบับสำนวนภาษาล้านนา วัดขันแก้ว จังหวัดเชียงใหม่ จารปีจุลศักราช 1196–1197 (พ.ศ.2377–2378) จำนวน 7 ผูก 9 ปริจเฉท ปริวรรตโดย บำพ็ญ ระวิน จำนวน 104 หน้า
 ปฐมสมโพธิ ฉบับภาษามอญ วัดคงคาราม จังหวัดราชบุรี เป็นภาษามอญที่ได้รับอิทธิพลพม่า จารมาตั้งแต่ชาวมอญอพยพตั้งถิ๋นฐานในราชบุรี
 สำนวนสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงแปลชำระมี 29 ปริจเฉท
 ปฐมสมโพธิฉบับ 10 กันฑ์ สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (สา ปุสฺสเทโว) วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร
 ปฐมสมโพธิมหาปธานทุกกรกิริยา สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ฤทธิ์ ธมฺมสิริ) มีความเพียงพระมหาบุรุษทรงกระทําทุกรกิริยา
 ปฐมสมโพธิ 30 ปริจเฉท พระเถระ 30 รูปแต่งเทศน์ในรัชกาลที่ 5 สำนวนแต่งตามปฐมสมโพธิสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส

อ้างอิง

วรรณกรรมศาสนาพุทธ