เจ้าจักรคำขจรศักดิ์

พลตรี เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ () เป็นเจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 10 แห่งราชวงศ์ทิพย์จักราธิวงศ์

พระประวัติ 
เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ มีพระนามเดิมว่า เจ้าน้อยจักรคำ ณ ลำพูน ประสูติเมื่อปี พ.ศ. 2417 เป็นราชโอรสในเจ้าอินทยงยศโชติ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 9 กับแม่เจ้าหม่อมราชวงศ์รถแก้ว (อิศรเสนา) และเป็นราชนัดดา (หลานปู่) ในเจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 7 กับแม่เจ้าปิมปา มีราชภคินีและราชขนิษฐา ร่วมราชมารดา 2 พระองค์ มีนามตามลำดับ ดังนี้
 เจ้าหญิงมุกดา ณ ลำพูน - ชายา "เจ้าราชภาคินัย น้อยเมืองไทย ณ ลำพูน, เจ้าราชภาคินัยนครลำพูน" (ราชภคินี)
 เจ้าหญิงหล้า ณ ลำพูน - ชายา "เจ้าน้อยจิตตะ ณ ลำพูน" ภายหลังเป็น ชายา "เจ้าราชสัมพันธ์วงศ์ น้อยพุทธวงศ์ ณ เชียงใหม่, เจ้าราชสัมพันธ์วงศ์นครลำพูน" (ราชขนิษฐา)

เจ้าน้อยจักรคำ ได้ดำรงอิสริยยศเป็น เจ้าบุรีรัตน นครลำพูน และเมื่อเจ้าอินทยงยศโชติ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 9 ถึงแก่พิราลัย ในปี พ.ศ. 2454 จึงได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รั้งตำแหน่ง เจ้าผู้ครองนครลำพูน สืบต่อมาจนถึงเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454 จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตรตั้งเป็น "เจ้านครลำพูน"  มีราชทินนามว่า ... เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ อรรคสัตยาทิคุณ หริภุญไชยรัษฎาธิวาส ประชาราษฎร์บริบาล ธาตุเจติยสถานบูชากร ลำพูนนครเชษฐกุลวงษ์ จำนงภักดีนราธิปก เอกัจโยนกชนาธิบดี เจ้านครลำพูน ...

ต่อมาในปี พ.ศ. 2469 รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ดำเนินนโยบายยกเลิกตำแหน่งเจ้าหลวง หากเจ้าหลวงเมืองใดว่างลงจะไม่โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งขึ้นอีก แต่ก็ยังให้ความสำคัญในการสืบราชสกุล ณ เชียงใหม่ ณ ลำพูน ณ ลำปาง เจ้านายฝ่ายเหนือ ก็ยังคงดำรงสถานะความเป็น "เจ้า" โดยกำเนิดต่อไป

เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ เสด็จถึงแก่พิราลัย เมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2486 (สิริชนมายุ 69 ปี รวมระยะเวลาที่ทรงปกครองเมืองนครลำพูน 32 ปี

พระยศ

พระยศทหาร 
 19 มิถุนายน 2454 – นายพันเอก ในกรมทหารบก
 – พลตรี
 26 มกราคม 2469 – เข้ารับพระราชทานสัญญาบัตรยศ

พระยศพลเรือน 
 1 ตุลาคม 2456 – มหาอำมาตย์ตรี

พระยศเสือป่า 
 – นายหมู่เอก
 13 ตุลาคม 2456 – นายกองตรี

ตำแหน่ง

ตำแหน่งพิเศษ 
 23 ตุลาคม 2460 – กรรมการพิเศษโรงเรียนมหาดเล็กหลวงเชียงใหม่
 1 มกราคม 2460 – ราชองครักษ์พิเศษ
 – ผู้บังคับการกรมเสือป่าราบที่ 3

ราชโอรส ราชธิดา 

เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ ทรงมีราชโอรสและราชธิดา รวม 8 พระองค์ อยู่ในราชตระกูล ณ ลำพูน มีพระนามตามลำดับ ดังนี้
 แม่เจ้าขานแก้ว จักรคำขจรศักดิ์ มีราชโอรส 2 ราชธิดา 2
 เจ้าหญิงลำเจียก (ณ ลำพูน) เกษมสันต์ - สมรสกับหม่อมเจ้าเกียรติประวัติ เกษมสันต์ พระโอรสพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ มีธิดา 1
 หม่อมราชวงศ์ภาณีพิจิตร (เกษมสันต์) ชุณหะมาน
 เจ้าหญิงวรรณรา (ณ ลำพูน) ณ ลำปาง - สมรสกับพันเอกพิเศษ พระเพชรคีรี (เจ้าแก้วเมืองไท ณ ลำปาง) เจ้าเมืองสงขลา
 เจ้าพงศ์ธาดา ณ ลำพูน - สมรสกับหม่อมเจ้าหญิงจิตรจง (จักรพันธ์) ณ ลำพูน พระธิดาในพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์ มีบุตร 2 ธิดา 3
 พลอากาศตรี เจ้าวัฒนัน ณ ลำพูน
 เจ้าวันทนีย์ (ณ ลำพูน) ผูกพัน
 เจ้ากีรณา (ณ ลำพูน) บุญพิทักษ์
 เจ้าสารินี (ณ ลำพูน) กลิ่นนาค
 พันเอกพิเศษ เจ้าวีรพงศ์ ณ ลำพูน
 เจ้ารัฐธาทร ณ ลำพูน - สมรสกับหม่อมสายใจ (ณ บางช้าง) ณ ลำพูน มีบุตร 1 ธิดา 2
 เจ้ารัตนา ณ ลำพูน
 เจ้าสุธาทร ณ ลำพูน
 เจ้าสุภัทรา (ณ ลำพูน) อังกสิทธิ์ - ภริยาศาสตราจารย์ ดร.พงษ์ศักดิ์ อังกสิทธิ์ อธิการบดีมหาวิทยาลัยเชียงใหม่
 แม่เจ้าแขกแก้ว จักรคำขจรศักดิ์  พระขนิษฐาในแม่เจ้าขานแก้ว (มีราชโอรส 1)
 เจ้าวรทัศน์ ณ ลำพูน - อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย สมรสกับ "หม่อมเทวี (วัฒนะทัสสี) ณ ลำพูน" (มีธิดา 1 บุตร 1) 
 เจ้าวรเทวี (ณ ลำพูน) ชลวณิช
 เจ้าวีรทัศน์ ณ ลำพูน
 เจ้ารัชเดช ณ ลำพูน
 แม่เจ้าส่วนบุญ เจ้านายสกุล "ณ เชียงใหม่" (มีราชโอรส 1)
 เจ้าพัฒนา ณ ลำพูน - สมรสกับคุณหญิงเจ้าพงษ์แก้ว ณ ลำพูน ธิดาในพลตรี เจ้าราชบุตร (วงษ์ตะวัน ณ เชียงใหม่) มีธิดา 1 บุตร 3
 เจ้าดารารัตน์ ณ ลำพูน
 เจ้าพัฒน์พงศ์ ณ ลำพูน
 เจ้าวงศ์จักร ณ ลำพูน
 เจ้าศักดิ์ขจร ณ ลำพูน
 หม่อมแว่นแก้ว  มีราชโอรส 1
 เจ้าสุริยา ณ ลำพูน (มีบุตร 2 ธิดา 3)
 เจ้าวัชรี ณ ลำพูน
 เจ้าพิสมัยมาลี ณ ลำพูน
 เจ้านพมณีศรี ณ ลำพูน
 เจ้าสุธี ณ ลำพูน
 เจ้าสุมาลี (ณ ลำพูน) วงศ์ปราชญ์
 หม่อมคำแยง  มีราชธิดา 1
 เจ้าหญิงประกายคำ (ณ ลำพูน) ทองใหญ่ - สมรสกับหม่อมเจ้าทองแกมแก้ว ทองใหญ่ พระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม (มีธิดา 2 บุตร 1)
 หม่อมราชวงศ์ประกายทอง (ทองใหญ่) สิริสุข
 หม่อมราชวงศ์แก้วแกมทอง ทองใหญ่
 หม่อมราชวงศ์ผ่องสุวรรณ (ทองใหญ่) บิลเมส
เจ้ายอดเรือน ณ ลำพูน ไม่มีราชโอรส ธิดา

พระกรณียกิจ 
เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ เมื่อครั้งดำรงอิสริยยศเป็น "เจ้าบุรีรัตน์" ได้ดำเนินการสร้างถนนสายตะวันออกจากประตูท่าขาม ไปยังกิ่งอำเภอแม่ทา และถนนสายจากตัวเมืองลำพูนไปจนถึงฝั่งแม่น้ำปิง ต่อมาเมื่อได้รับโปรดเกล้าฯ ให้เป็นเจ้าผู้ครองนครลำพูน ก็ได้สร้างสาธารณกุศลแก่ประชาชนชาวลำพูนมากมาย อาทิ
 การบูรณะวัดกู่สิงห์ทอง ซึ่งเป็นวัดเก่าแก่ตั้งแต่สมัย พ.ศ. 2324 และตั้งชื่อวัดนี้ว่า "วัดจักรคำภิมุข"
 สร้างกุฏิให้วัดพระธาตุหริภุญชัย
 มอบที่ดินสำหรับสร้างที่ทำการไปรษณีย์โทรเลข บ้านพักสัสดีจังหวัดลำพูน และโรงเรียนส่วนบุญโญปถัมภ์
 มอบคุ้มหลวงเดิมให้แก่รัฐบาล เพื่อใช้เป็นศาลากลางจังหวัดลำพูน
 ก่อตั้งโรงเรียนสำหรับนักเรียนชายประจำจังหวัด คือ โรงเรียนจักรคำคณาทร

สนามบินลำพูน 
เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ ได้เห็นความสำคัญของการอากาศยาน จึงได้ดำริให้จัดทำสนามบินประจำจังหวัดขึ้น ในพื้นที่อำเภอปากบ่อง อำเภอเมืองลำพูน มีเนื้อที่ 156 ไร่ 1 งาน โดยเจ้าจักรคำขจรศักดิ์ เป็นผู้ออกค่าใช้จ่ายในการจัดซื้อที่ดินเป็นเงินจำนวน 1,176 บาท เมื่อปี พ.ศ. 2466

สโมสรเสือป่าลำพูน 
ในปี 2463 เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ได้ใช้เงินจำนวน 3,000 บาทในการสร้างสโมสรเสือป่าประจำจังหวัดลำพูน และถวายเป็นสมบัติของรัฐบาล

นามสกุล ณ ลำภูน 

ณ ลำภูน เป็นนามสกุลพระราชทาน ลำดับที่ 866 โดยพระราชทานให้แก่ผู้สืบเชื้อสายจากบรรพบุรุษที่มีนิวาสถานตั้งอยู่ในที่แห่งนั้นเป็นเวลานานมาก มีผู้คนรู้จัก และนับถือโดยมาก โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการห้ามไม่ให้ผู้ที่ไม่ได้รับพระบรมราชานุญาตใช้คำว่า "ณ" นำหน้าสกุลเป็นอันขาด

สกุล ณ ลำภูน เป็นนามสกุลที่พระราชทานแก่ผู้สืบเชื้อสายพระยาคำฟั่น เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 1 โดยพระราชทานแก่เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 10

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

ลำดับสาแหรก

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น 

 เจ้าวรเทวี (ณ ลำพูน) ชลวณิช ที่ระลึกในการบูรณะกู่บรรจุอัฐิเจ้าผู้ครองนครลำพูน ชายา และเจ้านายสกุล ณ ลำพูน ณ เชียงใหม่ ณ สุสานหลวงลำพูน. (ครั้งที่1) :บ.อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จก. (มหาชน), 15 เมษายน 2549
 ปราณี ศิริธร ณ พัทลุง. เพ็ชร์ล้านนา. (ครั้งที่ 2) เชียงใหม่ :ผู้จัดการ ศูนย์ภาคเหนือ, 2538.
 สมหมาย เปรมจิตต์, สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. ตำนานสิบห้าราชวงศ์ (ฉบับสอบชำระ) . เชียงใหม่: มิ่งเมือง, 2540.
 ศักดิ์ รัตนชัย. พงศาวดารสุวรรณหอคำนครลำปาง (ตำนานเจ้าเจ็ดพระองค์กับหอคำมงคล ฉบับสอบทานกับเอกสารสืบค้น สรสว.ลำปาง) .
 เจ้าวงศ์สักก์ ณ เชียงใหม่, คณะทายาทสายสกุล ณ เชียงใหม่. เจ้าหลวงเชียงใหม่.
 คณะทายาทสายสกุล เจ้าหลวงเมืองพะเยา, สถาบันศิลปวัฒนธรรมโยนก. ครบรอบ 100 ปี แม่เจ้าทรายมูล (มหาวงศ์) ไชยเมือง และประวัติสายสกุลเจ้าหลวงเมืองพะเยา พุทธศักราช 2387 - 2456. พะเยา :บ.ฮาซัน พริ้นติ้ง จก., 2546
 นงเยาว์ กาญจนจารี. ดารารัศมี : พระประวัติพระราชชายา เจ้าดารารัศมี. เชียงใหม่ :สุริวงศ์บุ๊คเซนเตอร์, 2539.
 คัมภีร์ คัมภีรญาณนนท์, นาวาอากาศเอก. เจ้านายฝ่ายเหนือ. 

10
สกุล ณ ลำพูน
เจ้านายฝ่ายเหนือ
ราชวงศ์ทิพย์จักร
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ช.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ม.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.ว. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ อ.ป.ร.2
ราชโอรสและราชธิดาในเจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 9
ราชสกุลอิศรเสนา
ราชองครักษ์พิเศษ
ราชโอรสในเจ้าผู้ครองนครฝ่ายเหนือ
สมาชิกกองเสือป่า
บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์