Upas

Upas (Antiaris toxicaria) nyaéta hiji tutuwuhan anu asalna tina kulawarga Moraceae. Ieu tutuwuhan kasohor dina mangsa baheula, alatan geutahna ngandung racun anu matih.  Ieu racun dimangpaatkeun pikeun  ngolésan mata panah (Gr. toxicon: racun panah), salian ti geutah  tangkal upas ogé di arah kulitna pikeun dijieun bahan pakéan dina mangsa baheula.

Ngaran séjén 
Tangkal upas mibanda sebutan anu béda-béda di unggal daérah kayaning :  tengis, tatai, ketatai (Mly.); ancar, upas (Jw.); pancar, balung (Md.); ipo (Mak., Bug.); gado (Gal.). Ngaran margana, Antiaris, dumasar kana ngaran dina  basa Jawa anu ditulis numutkeun  éjahan baheula: antjar.

Ciri mandiri 
jmpl|kiri|180px|Pelat botani dari Gilg & Schumann (1900an)
Tangkal ukuran sedeng nepika gedé; jangkung bisa nepi ka (45-60) m, tangkal anu heunteu aya dahanna nepika 23 méter kalayan gemang/buleudan tangkalna bisa nepi ka 180 cm; sakapeung  banir heureut nepi ka  3 m. 
Kulit tangkal bodas semu kulawu, lemes rada bareulah/rengat. Kulit jero kelirna pias semu konéng; geutahna mangsa diturih kelirna konéng semu krem, anu bakal robah jadi semu coklat  di mana geus ngabagel kalawan jadi ngajarendil mun kaanginan.

Kembang jaluna aya dina  pendul kentob mibanda garis tengahna  lk. 1,25 cm, cupatna 0,8 cm, aya 2-4 pendul. Kembang bikangna teuaya dina pendulna tapi ngumpul dina kélékna. 
Buah wujudna  pir, garis tengah lk. 1,25 cm, beureum tuluy robah semu hideung mangsa geus kolot. Sikina nunggal.

Kagunaan 

Upas ngahasilkeun kai anu hampang anu di pasaran digolongkeun salaku kai terap. Beuratjinis kai kurang leuwih (250–)390 – 540 kg/m3 dina kadar cai 15%. Kai  ieu umumna dipaké dina konstruksi anu henteu beurat, kayaning:  interior wangunan, furnitur, panil kau, panutup lantéy, peti, venir, jeung  kai lapis atawa plywood. Salahsaihi daérah anu ngahasilkeun kai upas tayalian  Papua Nugini, anu dina taun 1996 kahontal nga ékspor 6.570 m3..

Geutah anu dihasilkeunana, dina salahsahiji forma ngandung racun anu mantih, tapi dina  forma séjén kurang matih malahan henteu aya racunan sama sakali. Baheula, geutah upas ieu dianggo salaku panah racun dina perang, atanapi salaku sumpit racun kanggo moro. Tapi, geutah anu dihasilkeun tina akar upas  masih dianggo di pedalaman Kalimantan Barat pikeun ngaracun lauk. 

Nyatana, racun anu asalna tina akar upas henteu seueur toksik/matih. Nalika dianggo pikeun ngala lauk lauk,  Kusabab saatos lauk katewak, lauk dikumbah langsung sateuacan dituang.  Pamaréntah Kalimantan Kulon ayeuna parantos ngalarang panggunaan upas pikeun ngaracun lauk.

Pepagan/kulit upas  ngahasilkeun hiji  bahan pikeun nyieun kelir. Kitu deui kulit tangkalna anu masih ngora kénéh diarah harambay/rambatan pikeun dijieun kawas lawon linen kasar.

Buahna tiasa didahar.  Sikina sareng bagian sanés ieu ti tutuwuhan dianggo salaku bahan  ubar tradisional;  siki upas dijantenkeun anti-disentri.

Ékologi jeung sebaranna 
jmpl|kiri|180px|kulit jeung trubusan
Upas mah  kaasup tangkal leuweung  gerotan/primer tapi arang langka kapanggih hirup nepika palebah  1.500 méter dpl. Sakapeung kapanggih hirup di tegalan ogé daérah luhur anu aya di sisi basisir. Di Afrika, upas ogé hirup di daérah semi-arid.

Tutuwuhan ieu loba kapanggih hirup di wewengkon Afrika Kulon, Madagaskar, India, Srilanka, Tiongkok kidul, Indochina, ngaliwatan Nusantara nepi ka Pasifik (kapuloan  Fiji jeung Tonga) ogé Australia kaler.

Catatan taksonomis 
Antiaris adalah marga monotipik.

Dicutat tina

Tutumbu ka luar 

  ICRAF AgroForestryTree Database: Antiaris toxicaria Lesch. 
  ProtaBase: Antiaris toxicaria Lesch. 
  PROTA4U Record display: Antiaris toxicaria Lesch. 
  PNGTreesKey: Antiaris toxicaria (Pers.) Lesch. var. macrophylla (R.Br.) Corner
  Commercial Timber: Antiaris Lesch.  (kayu)
  MatBase: Antiaris Lesch.  (kayu)
  Henriette’s Herbal: Antiaris toxicaria, Leschinault.—Antsjar or Upas.

Moraceae
Tutuwuhan tropis
Tutuwuhan Indonésia
Kategori :Tutuwuhan ubar