Kabupatén Ciamis

Ciamis (, Pegon: چياميس) téh hiji kabupatén nu aya di Provinsi Jawa Kulon, Indonésia. Ieu kabupatén ayana di beulah wétan rada ka kidul Jawa Kulon, pabates-bates jeung Kabupatén Majaléngka jeung Kabupatén Kuningan di béh kalér, Kabupatén Cilacap jeung Kota Banjar di béh wétan, Kabupatén Pangandaran di kidul, Kota Tasikmalaya eujeung Kabupatén Tasikmalaya di kulon.

Kacamatan Banjar, nu baheulana ngahiji kénéh jeung Ciamis, ditingkatkeun statusna jadi kota administratip, jeung ti sabet tanggal 11 Désémber 2002 dijadikeun kota anu misah ti Kabupatén Ciamis. Salain éta gén, beulah kiduleun Ciamis dimekarkeun pas keur tanggal 25 Oktober 2012 jadi Kabupatén Pangandaran anu bogaeun 10 Kacamatan.

Visi eujeung Misi 
Visi pamaréntah Kabupatén Ciamis nyaéta; "Ajegna Kamandirian Ékonomi Raharja Pikeun Sadayana."

Misi pamaréntah Kabupatén Ciamis, nyaéta:

 Ningkatkeun Kualitas Sumber Daya Manusa.
 Ngaronjatkeun Kasadiaan Infrastruktur nu Ngarojong Pambangunan Daérah.
 Ngamekarkeun Ékonomi Dumasar Ékonomi Masarakat, Potensi Unggul Lokal jeung Pemberdayaan Masarakat.
 Ngaronjatkeun Kualitas Kamampuh Pembawa Lingkungan pikeun Ngarojong Pangwangunan Lestari.
 Ningkatkeun Pamaréntahan Éféktif jeung Éfisién.
 Penguatan Otonomi Désa dina Rangka Ngawujudkeun Masarakat jeung Kamerdékaan Désa.

Sajarah 

Euceuk sajarawan W.J Van der Meulen, Puseur Karajaan Galuh téh ayana di sabudeureun Kawali (anu ayeuna jadi salah sahiji kacamatan di Ciamis). Dina basa Sangsekerta, kecap "galuh" nunjukkeun samodél batu permata, jeung bisa ogén dipaké ajang nyebut putri raja anu eukeur maréntah jeung can kawin. Sakumaha riwayat Kota jeung Kabupatén lainna di Jawa Kulon, sumber-sumber anu nyaritakeun asal-usul hiji daérah mah umumna sipatna téh tradisional jeung aya unsur-unsur mistisan, dongéng, atawa génan legénda, mesing bisa ogén sipatna historis (kalacak ku sajarah anu nyaan).

Naskah-naskah ieu di antarana Carios Wiwitan Raja-Raja di Pulo Jawa, Wawacan Sajarah Galuh, eujeung ogén Naskah Sejarah Galuh bareng Galunggung, Ciung Wanara, Carita Waruga Guru, Sajarah Bogor. Naskah-naskah ieu umumna ditulis pas keur abad ka-18 nepi ka abad ka-19. Lamun anu sajaman atawa deukeut ka jaman Karajaan Galuh mah, naskah-naskahna téh contona Sanghyang Siksa Kandang Karesian, ditulis taun 1518, pas keur Karajaan Sunda aya kénéh jeung Carita Parahyangan anu ditulis taun 1580.

Nanjeurna Galuh sabagé karajaan, ari euceuk naskah-naskah kelompok kahiji mah teu leupas ti tokoh Ratu Galuh salaku Ratu nu kahiji. Dina laporan nu ditulis ku Tim Peneliti Sejarah Galuh (1972), aya sababaraha ngaran karajaan samodél:
 Karajaan Galuh Sindula (aya ogén nu nyebut, Karajaan Bojong Galuh), lokasina di Lakbok ibukotana di di Mejeungg Gili (taun 78 Maséhi);
 Karajaan Galuh Rahyang lokasina di Brebes nu ibukotana di Mejeungg Pangramesan;
 Karajaan Galuh Kalangon berlokasi di Reban, ibukotana di Mejeungg Pangramesan;
 Karajaan Galuh Lalean berlokasi di Cilacap ibukota di Mejeungg Kamulan;
 Karajaan Galuh Pataruman berlokasi di Banjarsari, ibukota di Banjar;
 Karajaan Galuh Kalingga berlokasi di Bojongmengger, ibukota di Karangkamulyan;
 Karajaan Galuh Tanduran atau Pangauban berlokasi di Pananjung, ibukota di Bagolo;
 Karajaan Galuh Kumara berlokasi di Tegal ibukota di Mejeungg Kamulan;
 Karajaan Galuh Pakuan beribukota di Kawali;
 Kerajaan Pajajaran berlokasi di Bogor, ibukota di Pakuan;
 Karajaan Galuh Pataka berlokasi di Nanggalacah, ibukota di Patakaharja;
 Kabupaten Galuh Nagara Tengah berlokasi di Cinéam ibukota di Bojonglopang tuluy di Gunungtanjung;
 Kabupaten Galuh Imbanagara berlokasi di Barunay ibukota di Imbanagara;
 Kabupaten Galuh berlokasi di Cibatu, ibukota di Ciamis (ti sabet taun 1812).

Ari panalitian nu historis ngeunaan iraha-irahana Karajaan Galuh ditangtungkeun, kanjat ditéang tina sumber-sumber sajaman mangrupa prasasti. Aya prasasti nu nyebutkeun aran "Galuh", mesingkeun ngaranna euweuh tétélaanna ngeunaan lokasi eujeung waktuna. Dina prasasti taun 910, Raja Dyah Balitung disebut salaku "Rakai Galuh".

Dina Prasasti Siman taun 943 M, disebutkeun amun "kadatwan rahyangta mdang bhumi mataram ingwatu galuh" nunjukkeun hiji tempat di Watugaluh, eujeung Megaluh, Jawa Wétan. Tuluy dina Piagam Calcutta disebutkeun mun para musuh panyerang Airlangga lalumpatan ka Galuh jeung ka Kulon, maranéhna diparaéhan pas keur taun 1031 Maséhi.

Dina sawaréh eusi téks Carita Parahyangan, disebutkeun mun Prabu Maharaja Linggabuanawisésa (1350-1357) diuk di Kawali salaku nu ngawasa Karajaan Sunda Galuh. Saenggeus jadi raja salila 7 taun, manéhna mangkat ka Jawa nu pas di dituna téh aya perang di Majapahit. Ari euceuk sumber nu lain mah kapanggih amun Prabu Hayam Wuruk, anu karék naék tahta pas keur taun 1350, ménta Putri Prabu Maharaja Linggabuanawisésa améh jadi pamajikannana.

Ngan cenah, Patih Gajah Mada hayangeun éta Putri sinah jadi upeti. Teu kosi lila, Raja Sunda anu teu tarima ku sikep aroganna Majapahit ieu langsung milih perang nepi ka gugur dina peperangan di Bubat. Budakna nu dingaranan Prabu Niskala Wastu Kancana (1371-1475) pas keur éta leutik kénéh. Pédah ku kituna, karajaan dicekel ku Hyang Bunisora Suradipati (1357-1371) sababaraha waktu méméh tungtungna diserahkeun ka Niskala Wastu Kancana, éta génan pas keur manéhna geus Déwasa. Keterangan ngeunaan Niskala Wastu Kancana, kanjat ditémbongkeun ku bukti mangrupa Prasasti Kawali jeung Prasasti Batutulis eujeung ogén Prasasti Kebantenan.

Pas keur Niskala Wastu Kancana geus maot, karajaan kusi kabagi 2 pas keur jaman barudakna, nyaéta Prabu Susuk Tunggal nu ngawasa di Pakuan jeung Prabu Déwa Niskala nu ngawasa di Kawali. Sri Baduga Maharaja (1482-1521) ngahijikeun deui Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh. Saenggeus runtuhna Sunda Galuh ku Kasultanan Banten, urut karajaan ieu osok disebut Karajaan Pakuan Pajajaran.

Pas keur taun 1595, Karajaan Galuh taluk ka Senapati ti Mataram. Invasi Mataram ka Galuh beuki nguatan pas keur jamanna Sultan Agung. Pangawasa Galuh, Adipati Panaékan, diangkat jadi Wedana Mataram ku cacah nu jumlahna 960 urang. Pas keur Mataram ngarencanakeun serangan ka VOC di Batavia pas keur taun 1628, pasukan-pasukan Mataram di Priangan boga tujuan anu bararéda.

Rangga Gempol I ti Sumejeungg misalna, hayangeun pertahanan dikuatkeun heula, ari Dipati Ukur ti Tatar Ukur, hayangeun serangan gura-giru dilakukeun. Teu ngahijina tujuan ieu génan kajadian di Galuh antara Adipati Panaékan jeung adi beuteungna Dipati Kertabumi. Dina pasalingsingan éta Adipati Panaékan kapaéhan taun 1625. Manéhna tuluy diganti ku budakna, ku Mas Dipati Imbanagara anu cicing di Cinéam.

Pas jaman Dipati Imbanagara, ibukota Kabupatén Galuh dipindahkeun ti Cineam ka Calingcing. Tapi, teu lila geus ti dinya, tuluy dipindahkeun deui ka Panyingkiran. Pas taun 1693, Bupati Sutadinata diangkat ku VOC jadi Bupati Galuh ngagentikeun Angganaya. Pas taun 1706, manéhna digentikeun ogén ku Kusumadinata I (1706-1727).

Pas taun 1914, Kabupaten Galuh dipingpin ku Tumenggung Sastrawinata, anu saenyana mah lain pédah ku satujuna keturunan Bupati Galuh saacanna. Tuluy pas taun 1915, Kabupatén Galuh diasupkeun ka Karesidénan Priangan, jeung pédah euceuk Belanda, Tumenggung Sastrawinata sacara resmi ngarobah ngaran Kabupatén Galuh jadi Kabupatén Ciamis. Belanda ngaresmikeun robahna éta aran pas 1 Januari 1916.

Ngaran Ciamis 
Sababaraha taun ka tukang, jebul sababaraha kahayang masarakat ajang ngarobah ngaran Kabupatén Ciamis jadi Kabupatén Galuh, pédah cenah ngaran Galuh mah boga ma'na filosofis anu luhur, maranéhna nganggep da robahna ngaran Galuh jadi Ciamis mah euweuh alesanna.

Géografi jeung Iklim 

Kabupatén Ciamis letak geografisna aya di 108o19' nepi ka 108o43' Bujur Wétan jeung 7o40'30" nepi ka 7o41'30" Lintang Kidul. Legana wilayah Kabupatén Ciamis nyaéta 143.378,44 hektar atawa 4,05% tina total lega daratan Propinsi Jawa Kulon. Lolobana, wilayah Kabupaten Ciamis mangrupa gunung-gunungan eujeung tonggoh, iwal di beulah kidul perbatasan eujeung Kabupatén Cilacap, Jawa Tengah. Ti sabet ayana pamekaran Kabupatén Pangandaran, anu misahkeun diri ti Ciamis, mantakna ayeuna Ciamis teu boga basisir pantéy.

Kabupatén Ciamis diliwatan ku dua walungan gedé nyaéta Walungan Citanduy anu ngalir ti Gunung Cakrabuana nepi Sagara Anakan di Jawa Wétan, kalawan anak-anak walunganna: Walungan Cimuntur, Cijolang, Ciseel. Nu kadua nyaéta Walungan Cimejeung kalawan anak walunganna: Walungan Cikonjeungg, Cibegal, Cipalejeungg, Cibungur, Citatah I, Citatah II, Cigugur, Ciharuman, Cigembor, Cikuya, Cijengkol, Cimagung, jeung Walungan Cikadongdong. Lolobana wilayah Ciamis asup kana Daérah Aliran Sungai (DAS) Citanduy.

Kabupatén Ciamis jadi panyambung antara pusat tumuwuhna puseur kabupatén anyar Pangandaran jeung kawasan kota Cilacap di Jawa Wétan. Ciamis ogé direncanakeun bakal diliwatan jalan tol Gedébagé, Majalaya, Garut, Tasikmalaya, Ciamis, jeung Banjar.

Bates Wilayah 
Ieu mangrupakeun bates wilayah Kabupatén Ciamis:

 Kalér jeung Kabupatén Majaléngka jeung Kabupatén Kuningan;
 Kulon jeung Kabupatén Tasikmalaya sarta Kota Tasikmalaya
 Wétan jeung Kota Banjar jeung Propinsi Jawa Wétan
 Kidul jeung Kabupatén Pangandaran.

Lega Wilayah 

Di handap ieu mangrupakeun data Badan Pusat Statistika (BPS) Kabupatén Ciamis ngeunaan lega wilayah.

Wilayah anu panglegana di Kabupatén Ciamis nyaéta Kacamatan Pamarican jeung kacamatan pangleutikna Kacamatan Cimaragas. Pamakéan lahan di Kabupatén Ciamis di antarana:

 Leuweung (31,6%)
 Kebon (24,74%)
 Panyicingan/imah (18,33%)
 Sawah (18,01%)
 Semak belukar (3,9%)
 Ladang/tegalan (2,5%)
 Walungan (0,74%)
 Padang jukut (0,09%)
 Balong lauk cai tawar (0,02%)
 Batuan (0,01%)
 Situ alam (0,04%)
 Situ wisata cai (0,04%)

Iklim 
Suhu udara di Kabupatén Ciamis kurang leuwih antara 20,5oC nepi ka 37,6oC. Di bagian tengah-wétan Ciamis mangrupa lahan anu henteu datar kalawan kamiringan lamping antara 0-2%, sedengkeun wilayah tengah-wétan ka arah kidul kamiringan lampingna 2-40%. Jenis taneuh di Kabupatén Ciamis nyaéta jenis latosol, podsolik, alluvial, jeung grumusol. 

Rata-rata curah hujan di Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta 269,27 mm kalawan jumlah poé hujan 170 poé. Curah hujan panggedéna lumangsung di bulan Februari (647,3 mm), sedengkeun jumlah poé hujan paling loba nyaéta 31 poé. Kabupatén Ciamis kaasup kana tipeu iklim C numutkeun teori Schmidt-Ferguson.

Pamaréntahan 
Kabupatén Ciamis kabagi kana 27 kacamatan, 258 désa, 7 kalurahan, 2.830 Rukun Warga (RW) jeung 8.758 Rukun Tetangga (RT). Kacamatan Panawangan jadi kacamatan anu ngabogaan jumlah RT paling loba, nyaéta 537 RT. Sedengkeun Kacamatan Rancah ngabogaan 194 RW jadi anu panglobana di Kabupatén Ciamis. Kacamatan Panawangan gén ngabogaan désa panglobana nyaéta 18 désa, ai Kacamatan Cimaragas jeung Kacamatan Sukamantri jadi anu pangsaeutikna désana téh, nyaéta ngan lima désa.
Di handap ieu daptar kacamatan eujeung jumlah désa anu dibogaan ku masing-masing kacamatan, sarta 7 kalurahan di Kabupatén Ciamis:

 Kacamatan Ciamis diwangun ku 12 désa;
 Kacamatan Cijeungjing diwangun ku11 désa;
 Kacamatan Cikonéng diwangun ku 9 désa;
 Kacamatan Cisaga diwangun ku 11 désa;
 Kacamatan Sindangkasih diwangun ku 9 désa;
 Kacamatan Cimaragas diwangun ku 5 désa;
 Kacamatan Baregbeg diwangun ku 9 désa;
 Kacamatan Cipaku diwangun ku 13 désa;
 Kacamatan Cidolog diwangun ku 6 désa;
 Kacamatan Sadananya diwangun ku 8 désa;
 Kacamatan Cihaurbeuti diwangun ku 11 désa;
 Kacamatan Kawali diwangun ku 11 désa;
 Kacamatan Jatinagara diwangun ku 6 désa;
 Kacamatan Panumbangan diwangun ku 14 désa;
 Kacamatan Pamarican diwangun ku 13 désa;
 Kacamatan Rancah diwangun ku 13 désa;
 Kacamatan Sukadana diwangun ku 6 désa;
 Kacamatan Panjalu diwangun ku 8 désa;
 Kacamatan Rajadésa diwangun ku 11 désa;
 Kacamatan Lakbok diwangun ku 10 désa;
 Kacamatan Panawangan diwangun ku 14 désa;
 Kacamatan Banjarsari diwangun ku 21 désa;
 Kacamatan Sukamantri diwangun ku 5 désa;
 Kacamatan Lumbung diwangun ku 8 désa;
 Kacamatan Tambaksari diwangun ku 6 désa;
 Kacamatan Purwadadi diwangun ku 9 désa.
Tujuh kalurahan di Kacamatan Ciamis, nyaéta:

 Kalurahan Ciamis;
 Kalurahan Linggasari;
 Kalurahan Benteng;
 Kalurahan Sindangrasa;
 Kalurahan Maleber;
 Kalurahan Kertasari;
 Kalurahan Cigembor.

Bupati 

Bupati téh nu ngajabat jadi pamingpun anu pangluhurna lingkungan pemerintah kabupatén Ciamis. Bupati Ciamis boga tanggungjawab ka gubernur provinsi Jawa Barat. Ayeuna, bupati atawa kapala daérah anu keur ngajabat di kabupaten Ciamis téh Herdiat Sunarya, bareng eujeung wakil bupatina Yana Putra. Maranéhna meunang pas Pemilihan umum Bupati Ciamis 2018. Maranéhna mimiti ngajabat ti sabet 20 April 2019, sanggeus dilantik ku gubernur Jawa Barat, Ridwan Kamil, di Aula Barat Gedung Saté Kota Bandung. 

Bupati Ciamis taun 1993-1998 nyaéta Brigadir Jenderal TNI (Purn) Dr. Drs. H. Raden Dedem Ruchlia, M. Si.

Aparatur Sipil Nagara (ASN) 

Pamaréntah Kabupatén Ciamis miboga 8.600 urang Pagawé Nagari Sipil (PNS) di taun 2021. Numutkeun data 2021, PNS di Kabupatén Ciamis lolobana lulusan sarjana (77,01%), lulusan diploma (11,40%), lulusan SMA (10,56%), lulusan SLTP (0,87%), jeung lulusan SD (0,16%). Ditempo tina golongan jeung pangkatna, PNS Pamaréntah Kabupatén Ciamis lolobana aya di golongan III (51,47%), kadua panglobana aya di golongan IV (37,33%), golongan II (10,79%), jeung golongan I aya 0,41 persén. 

Di handap ieu daptar Satuan Kerja Perangkat Daérah (SKPD) di pamarentah Kabupatén Ciamis kalawan alamat websitena:

 Badan Kepegawaian Sumber Daya Manusia - https://bkpsdm.ciamiskab.go.id/
 Badan Penanggulangan Bencana Daerah - https://bpbd.ciamiskab.go.id/
 Badan Pengelola Keuangan Daerah - https://bpkd.ciamiskab.go.id/
 Badan Perencanaan jeung Pembangunan Daerah - https://bappeda.ciamiskab.go.id/
 Dinas Kebudayaan, Kepemudaan jeung Olahraga - https://disbudpora.ciamiskab.go.id/
 Dinas Kependudukan jeung Pencatatan Sipil -https://disdukcapil.ciamiskab.go.id/
 Dinas Kesehatan - https://dinkes.ciamiskab.go.id/
 Dinas Ketenagakerjaan -https://disnaker.ciamiskab.go.id/
 Dinas Koperasi UKM jeung Perdagangan - https://dkukmp.ciamiskab.go.id/
 Dinas Pekerjaan Umum Penataan Ruang jeung Pertanahan
 Dinas Pemberdayaan Masyarakat jeung Desa- https://dpmd.ciamiskab.go.id/
 Dinas Penanaman Modal jeung Pelayanan Terpadu Satu Pintu - https://dpmptsp.ciamiskab.go.id/
 Dinas Pendidikan - https://disdik.ciamiskab.go.id/
 Dinas Pengendalian Penduduk, Keluarga Berencana, Pemberdayaan Perempuan jeung Perlindungan Anak - https://dppkbpppa.ciamiskab.go.id/
 Dinas Perhubungan - https://dishub.ciamiskab.go.id/
 Dinas Perpustakaan jeung Kearsipan - https://diperpuska.ciamiskab.go.id/
 Dinas Pertanian jeung Ketahanan Pangan -https://dpkp.ciamiskab.go.id/
 Dinas Perumahan Rakyat Kawasan Pemukiman jeung Lingkungan Hidup - https://dprkplh.ciamiskab.go.id/
 Dinas Peternakan jeung Perikanan - https://disnakan.ciamiskab.go.id/
 Dinas Sosial
 Inspektorat Pemerintah Kabupatén Ciamis
 Kesatuan Bangsa jeung Politik (Kesbangpol) Kabupatén Ciamis - https://kesbangpol.ciamiskab.go.id/
 Rumah Sakit Umum Daerah Ciamis
 Rumah Sakit Umum Kawali - https://rsudkawali.ciamiskab.go.id/
 Satuan Polisi Pamong Praja - https://satpolpp.ciamiskab.go.id/
 Sekrétariat Daerah Kabupatén Ciamis - https://setda.ciamiskab.go.id/
 Sekrétariat DPRD Kabupatén Ciamis - https://setdprd.ciamiskab.go.id/
 Dinas Pariwisata Ciamis - https://dispar.ciamiskab.go.id
 Dinas komunikasi jeung Informatika Ciamis - https://diskominfo.ciamiskab.go.id/

Kaungan Daérah 
Biaya pangwangunan daérah Kabupatén Ciamis ditembongkeun dina Anggaran Pendapatan Belanja Daerah (APBD). Anggaran balanja pamaréntah Kabupatén Ciamis taun 2021 gedéna Rp2.705 triliun, naék 1% dibandingkeun APBD taun 2020. Tina total pendapatan daérah, Pendapatan Asli Daérah (PAD) Kabupatén Ciamis nyumbang Rp273 miliar atawa 10,21%, sedengkeu jeunga Alokasi Umum (DAU) nyumbang Rp1,099 triliun (41,13%).

Dewan Perwakilan

Kacamatan

Pangeusi 
Jumlah nu nyicingan Kabupatén Ciamis aya 1.237.726 jelma ku rincian 619.657 lalaki jeung 618.069 awéwé. Jumlah nu dumuk di Kabupatén Ciamis ningkat ti taun ka taun. Taun 2020, jumlah padumuk lalaki aya 594.000 jelma, ai awéwéna mah 607.685 jelma. Taun 2019, jumlah penduduk lalaki aya 590.767 jalma, jeung awéwé 604.409 jalma. Sex ratio Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta 100,26, anu hartina mun dibuleudkeun di sakur 100 penduduk awéwé, aya 100-101 penduduk lalaki.

Kapadetan penduduk di Kabupatén Ciamis nurun ti taun 2020-2021, tina 838 jalma/km2 jadi 775 jalma/km2. Laju tumuwuhna penduduk Kabupatén Ciamis taun 2021 gedéna 0,94 persén. Lobana penduduk di umur produktip (15-64 taun) nyaéta 846.604 jalma (68,40 persén). Sedengkeun jumplukan umur non produktip (umur 0-14 taun katambah umur 65 taun ka luhur)  jumlahna 391.122 jalma (31,60 persén).

Indeks Pangwangunan Manusa (IPM) masarakat Kabupatén Ciamis taun 2019-2021 ningkat tiap taunna, nyaéta 70,39; 70,49; jeung 70,93. Angka IPM ieu nunjukkeun kamajuan di widang pendidikan, kaséhatan, jeung ékonomi. Angka IPM taun 2021 masih leuwih handap dibandingkeun Propinsi Jawa Kulon anu gedéna 72,45. Pangeluaran per kapita masarakat Ciamis taun 2019-2021, nyusun nyaéta Rp9,557 juta; Rp9,288 juta; Rp9,259 juta. Angka kamiskinan penduduk ningkat ti taun 2020-2021, tina 91,39 rébu jalma jadi 96,60 rébu jalma. Perséntaseu penduduk miskin taun 2020 nyaéta 7,62 ningkat jadi 7,97 di taun 2021. Anu dimaksud penduduk miskin nyaéta warga anu miboga rata-rata pangeluaran per kapita per bulan di handapeun garis kamiskinan.

Pangeluaran per kapita rata-rata masarakat Ciamis taun 2020-2021 dipaké kanggo kadaharan jeung non-kadaharan. Taun 2021 pangeluaran per kapita jang non kadaharan Rp450.761 jeung jang kadaharan Rp570.810. Porsi pangeluaran numutkeun kana hasil sénsus ékonomi nasional 2021 di Kabupatén Ciamis 55,88% jang kadaharan jeung 44,12% jang non kadaharan.

Katenagakerjaan 
Jumlah penduduk usia gawé umur 15 taun ka luhur taun 2021 di Kabupatén Ciamis nyaéta 960.989 urang, lolobana awéwé kalawan sex ratio 95,42, anu boga harti yén sakur 100 urang penduduk umur gawé awéwé, aya 96 urang lalaki umur produktip. Tina jumlah penduduk usia gawé di luhur, jumlah angkatan gawé nyaéta 671.063 urang. Tingkat pangangguran terbuka di Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta 5,06% kalawan penduduk awéwé anu nganggur leuwih saeutik tibatan lalaki. Tingkat Kasempetan Gawé (TKK) taun 2021 nurun saeutik dibanding taun 2020, jadi 94,94%. 

Lamun ditempo tina tingkat partisipasi angkatan gawé (TPAK), mangka pagawé lalaki miboga tingkat partisipasi leuwih gedé dibandingkeun pagawé awéwé nyaéta 86,50 dibandingkeun jeung 53,92 persén. Persentaseu jumlah pagawé di widang tatanén taun 2021 aya 26,93%, di widang manufaktur aya 28,87%, jeung di widang jasa aya 44,20%.

Kaséhatan 
Numutkeun kana tempat berobat jalan rahayat Kabupatén Ciamis taun 2021, mangka lolobana warga ngubaran panyakit ka praktik doktér/bijeung kalawan 51,75%, ka klinik/praktik doktér balaréa 19,66%, ka puskésmas/puskésmas pembantu 17,10%, ka rumah sakit 9,83% sesanan ka unit kaséhatan balaréa, pangobatan tradisional jeung sajabana.  

Kitu ogé jeun proses babaran, lolobana geus maké jasa perawat/bijeung kalawan persentaseu 80,48% di taun 2021. Sedengkeun babaran anu ditulungan ku tanaga non medis aya 1,34%. Angka harapan hirup warga Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta 72,02 taun.

Rumah Sakit 
 RSUD Kabupaten Ciamis
 RSUD Kawali
 RSUD Bunda Asih
 RS Al-Arif
 RS Permata Bunda
 RS Orthopaedi Ciamis
 RS Bersalin Harapan Bunda
 RSU Nirmala
 RSU Dadi Keluarga Ciamis

Puskesmas (Pusat Kesehatan Masyarakat) 
 Puskesmas Banjarsari
 Puskesmas Ciulu
 Puskesmas Cigayam
 Puskesmas Lakbok
 Puskesmas Sidaharja
 Puskesmas Ciawitali
 Puskesmas Pamarican
 Puskesmas Kertahayu
 Puskesmas Janggala
 Puskesmas Cimaragas
 Puskesmas Cijeungjing
 Puskesmas Handapherang
 Puskesmas Cisaga
 Puskesmas Tambaksari
 Puskesmas Rancah
 Puskesmas Rajadésa
 Puskesmas Margahaja
 Puskesmas Ciamis
 Puskesmas Imbanagara
 Puskesmas Baregbeg
 Puskesmas Sinjeunggkasih
 Puskesmas Mandalika
 Puskesmas Cihaurbeuti
 Puskesmas Sukamulya
 Puskesmas Sajeunganya
 Puskesmas Cipaku
 Puskesmas Cieurih
 Puskesmas Jatinagara
 Puskesmas Gardujaya
 Puskesmas Panawangan
 Puskesmas Kawali
 Puskesmas Lumbung
 Puskesmas Kawalimukti
 Puskesmas Panjalu
 Puskesmas Sukamantri
 Puskesmas Panumbangan
 Puskesmas Payungsari

Pendidikan 
Di Ciamis, aya kana 2.733 sakola, 687.113 siswa jeung 36.290 guru. Di handap ieu nembongkeun ngeunaan indikator pendidikan di Kabupatén Ciamis taun 2021:

 Angka melék hurup taun 2021 nurun saeutik tina 99,38 di taun 2020, jadi 99,22 persén.
 Rata-rata lila sakola ningkat tina 7,9 taun jadi 7,7 taun di taun 2021. Harepan lila sakola ningkat tina 14,06 taun jadi 14,20 taun di 2021. Hal ieu nunjukkeun yén rahayat Ciamis rata-rata sakola nepika kelas 1 SMP atawa eureun dakola di kelas 2 SMP.
 Angka partisipasi sakola umu 7-12 taun nyaéta 99,45 persén, umur 13-15 taun 97,82 persén, jeung umur 16-18 taun gedéna 69,93 persén.

Tingkat pendidikan anu ditamatkeu ku masarakat Ciamis kawilang handap sabab ukur 47,64% anu namatkeun SMP ka luhur. Sedengkeun aya 22,67% penduduk anu bisa namatkeun sakola SMA ka luhur di taun 2021.

Paguron luhur 
 Universitas Galuh
 Institut Agama Islam Darussalam (IAI Darussalam)
 Sekolah Tinggi Ilmu Kesehatan Bina Putra Banjar (STIKES Bina Putra Banjar)
 Sekolah Tinggi Agama Islam Al-Ma'arif Ciamis (STAI Al-Ma'arif Ciamis)
 Sekolah Tinggi Ilmu Kesehatan Muhammadiyah (STIKES Muhammadiyah)
 Sekolah Tinggi Agama Islam Putra Galuh Ciamis (STAI Putra Galuh Ciamis)
 Sekolah Tinggi Ilmu Sosial jeung Ilmu Politik Bina Putra Banjar (STISIP Bina Putra Banjar)
 Sekolah Tinggi Ilmu Ekonomi Galuh Ciamis (STIE Galuh Ciamis)
 Sekolah Tinggi Ekonomi Islam Ar-Risalah (STEI Ar-Risalah)
 Sekolah Tinggi Hukum Galuh Ciamis (STH Galuh Ciamis)
 Sekolah Tinggi Ilmu Dakwah Sirnarasa Ciamis (STID Sirnarasa Ciamis)
 Sekolah Tinggi Ilmu Tarbiyah NU Al-Farabi Pangandaran (STITNU Al-Farabi Pangandaran)

Perekonomian

Tatanén 
Komoditas tatanén di Kabupatén Ciamis taun 2020-2021 anu pinunjul mangrupa paré, béas, jagong jeung kedelé. Taun 2020, produksi paré di Kabupatén Ciamis nyaéta 282.791 ton, béas 162.466 ton, jagong 45.433 ton, jeung kedelé 45 ton. Dina mangsa 2021, produksi paré, paré, jeung kedelé ngaronjat. Nanging, komoditi jagong nurun di taun 2021. Produksi paré taun 2021 mampu ngahasilkeun 59,18 kwintal per hektar, ningkat ti taun 2020 tina 53,43 kwintal per hektar.Di handap ieu data produksi hasil tatanén Kabupatén Ciamis taun 2021:

 Paré: 331.667 ton
 Béas: 190.545 ton
 Jagong: 36.253 ton
 Kedelé: 1.466 ton

Komoditas sayuran anu pinunjul di Kabupatén Ciamis taun 2021 sacara umum naék dibandingkeun taun saméméhna. Komoditas sayuran anu pinunjul nyaéta:

 Cabé beureum: 41.449 kuintal 
 Tomat: 14.298 kuintal
 Bawang daun: 14.157 kuintal
 Céngék: 12.253 kuintal
 Kacang panjang: 11.675 kuintal
 Engkol: 4.955 kuintal
 Bawang beureum: 1.864 kuintal

Komoditas bubuahan anu pinunjul di Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta:

 Cau: 1.083.645 kuintal
 Rambutan: 48.401 kuintal.

Di Kabupatén Ciamis loba nu miara lauk boh dina balong atawa walungan/sawah. Di handap ieu data produksi lauk nurutkeun kana témpat miarana taun 2020:

 Balong cai tenang: 515.628,13 ton
 Sawah/mina paré: 1.671,92 ton
 Balong cai tarik: 12.806,24 ton
 Walungan: 630,66 ton
 Situ: 0 ton
 Rawa:0 ton

Komoditas ingon-ingon anu pinunjul di Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta: 

 Domba: 198.407 sato
 Embé: 136.865 sato
 Munding: 2.540 sato
 Kuda: 76 sato
 Sapi perah: 63 sato
 Sapi potong: 10.450 sato.

Konstruksi 
Numutkeun kana harga berlaku, séktor konstruksi nyumbangkeun 8,96 persén kana Produk Doméstik Régional Bruto (PDRB) Kabupatén Ciamis di taun 2021. Taun 2020, séktor konstruksi nyumbangkeun 8,45% sarta 9,19 persén  di taun 2019. Lamun dumasar kana harga konstan, séktor konstruksi nyumbangkeun 9,33 persén di taun 2021, 9,09 persén di taun 2020, jeung 9,80 persén di taun 2019.

Perbankan jeung Investasi 
Data injeuman masarakat Kabupatén Ciamis ka bank lolobana digunakeun kana usaha jeung konsumsi kabutuhan anu lobana Rp1.868.334,33 juta, sedengkeun digunakeun jang modal usaha gedéna Rp1.804.308,59. Di handap ieu data injeuman numutkeun kana jenis pangusahaan taun 2021:

 Perdagangan gedé jeung écéran: Rp1.188.713,13 juta
 Industri pangolahan: Rp403.012,82 juta
 Tatanén, ingon-ingon, usaha nu kaitanna jeung leuweung: Rp84.797,64 juta
 Akomodasi jeung panyadiaan dahar jeung nginum: Rp82.540,86 juta
 Jasa kamasarakatan sosial budaya, hiburan, jeung jasa lainn: Rp81.983,63 juta  
Laju tumuwuhna ékonomi Kabupatén Ciamis dumasar kana PDRB ningkat gedéna 3,66%. Distribusi PDRB Kabupatén Ciamis dirojong ku séktor tatanén 23,28%, séktor perdagangan 19,85%, séktor transportasi jeung pergudangan 12,74%, jeung séktor industri pangolahan gedéna 7,42%.

Garis kamiskinan masarakat Kabupatén Ciamis terus turun ti taun 2017-2019, terus ningkat di taun 2020. Garis kamiskinan di Kabupatén Ciamis taun 2021 kacatet gedéna Rp389.676 per kapita per bulan, sedengkeun taun 2020 kacatet gedéna Rp378.108 per kapita per bulan. Perséntaseu kamiskinan di Kabupatén Ciamis taun 2017-2019:

 Taun 2017: 8,20%
 Taun 2018: 6,65%
 Taun 2019: 6,65%
 Taun 2020: 7,62%
 Taun 2021: 7,97%

Perdagangan 
Séktor perdagangan nyumbangkeun 19,85% kana PDRB Kabupatén Ciamis di taun 2021. Numutkeun kana data poténsi désa taun 2021, di Kabupatén Ciamis aya 170 kompleks pertokoan, 282 réstoran, 26 kopérasi unit désa jeung 105 kopérasi simpan pinjam. Di Kabupatén Ciamis aya 31 fasilitas pasar kalawan bangunan permanén, sarta 27 fasilitas pasar semi permanén, jeung 4 fasilitas pasar teu maké wangunan. Di handap ieu sabaraha hiji pasar anu aya di Kabupatén Ciamis:

 Pasar Manis Ciamis
 Pasar Panumbangan
 Pasar Sukamantri
 Pasar Panjalu
 Pasar Lumbung
 Pasar Kawali
 Pasar Panawangan
 Pasar Jatinagara
 Pasar Sadananya
 Pasar Cipaku 
 Pasar Banjarsari
 Pasar Sindangkasih
 Pasar Cihaurbeuti
 Pasar Cikoneng
 Pasar Sukadana
 Pasar Rajadesa
 Pasar Rancah
 Pasar Tambaksari
 Pasar Purwadadi
 Pasar Cijeungjing
 Pasar Lakbok
 Pasar Pamarican
 Pasar Sato terpadu Cigembor
 Pasar Sato Rancah
 Pasar Sato Cigembor
 Pasar Sato Rajadesa 
 Pasar Sato Pamarican
 Pasar Sato Cintaratu Lakbok
 Pasar Sato Panawangan
 Pasar Sato Cibadak Banjarsari.

Pertambangan jeung Energi 
Komoditas pinunjul pertambangan di Kabupatén Ciamis nyaéta pasir, taneuh lempung, taneuh urug. Kawasan poténsi pertambangan di Kabupatén Ciamis di antarana:

 Kawasan poténsi batu gamping di Kacamatan Banjarsari/Banjaranyar jeung Kacamatan Pamarican.
 Kawasan poténsi fosfat di Kacamatan Pamarican.
 Kawasan poténsi tras di Kacamatan Cihaurbeuti, Rancah, Banjarsari/Banjaranyar
 Kawasan poténsi lempung di Kacmataan Kawali, Jatinagara, rajadesa
 Kawasan poténsi kaolin di Kacamatan Cihaurbeuti
 Kawasan poténsi Mangan di Kacamatan Cimaragas
 Kawasan poténsi kalsit di Kacamatan Pamarican
 Kawasan poténsi andésit di Kacamatan Panjalu, Cihaurbeuti, Tambaksari, Pamarican, Banjarsari/Banjaranyar
 Kawasan poténsi pasir kuarsa di Kacamatan Pamarican
 Kawasan poténsi walerang di Kacamatan Gunung Sawal, Cihaurbeuti
 Kawasan poténsi marmer di Kacamatan Pamarican
 Kawasan poténsi timbal di Gunung Sawal jeung Cihaurbeuti
 Kawasan poténsi mineral logam beusi di Kacamatan Cidolog
 Kawasan poténsi batu bara di Kacamatan Lakbok, Purwadadi, jeung Tambaksari
 Kawasan poténsi énérgi panas bumi di Kacamatan Banjarsari jeung Banjaranyar. 

Pasokan listrik PLN di wilayah Rayon Ciamis ngalaman panurunan tina 462.487.219 kwh taun 2020 jadi 396.494.267 kwh di taun 2021. Di handap ieu rincian pamakéan listrik numutkeun jenis langganan taun 2021 di Kabupatén Ciamis: 

 Rumah tangga: 364.553 langganan
 Usaha: 14.635 langganan
 Instansi pamaréntah: 665 langganan
 Sosial: 14.637 langganan
 Nyaangan jalan umum: 6.570 langganan

Ditempo tina jumlah Kwh listrik anu kajual, di handap ieu daptar perséntaseu jumlah Kwh numutkeun kana jenis langganan taun 2021 di Kabupatén Ciamis:

 Rumah tangga (74,73%)
 Usaha (12,67%)
 Industri (4,12%)
 Instansi pamaréntah (0,95%)
 Nyaangan jalan umum (2,40%)
 Multiguna (0,03%)
 Sosial (5,10%)

Panyadiaan cai bersih di wilayah kota disadiakeun ku PDAM/lédeng. Sedengkeun panyadiaan cai bersih di wilayah désa lolobana ngamanpaatkeun sumur jeung cinyusu.

Industri Pangolahan 
Industri pangolahan nyaéta industri anu ngarobah bahan atah jadi bahan jadi anu miboga nilai leuwih. Data taun 2021 nunjukkeun yén industri pangolahan di Kabupatén Ciamis lolobana industri mikro jeung leurik anu lobana 28.161 pangusahaan. Industri ieu mampu nyerep pagawé nepika 60.145 urang jeung ngahasilkeun penghasilan Rp2,10 miliar. Industri pangolahan nyumbangkeun 7,42 persén kana total Produk Doméstik Régional Bruto (PDRB) Kabupatén Ciamis, ningkat 0,07 persén ti taun 2020. Nu dimaksud industri leutik nyaéta pangusahaan anu miboga pagawé antara 5-19 urang.

Transportasi jeung Komunikasi 
Panjang jalan di Kabupatén Ciamis taun 2021 aya 991,87 km anu kabagi kana tilu kategori:

 Jalan nagara panjangna 84,13 km
 Jalan propinsi panjangna 59,44 km
 Jalan kabupatén 848,30 km.

Jalan anu geus diaspal taun 2021 panjangna 991,87 km. Jalan anu kaasup kategori alus panjangna 364,09 km, kategori sedeng panjangna 265,60 km, kategori ruksak saeutik 147,88 km, jeung kategori ruksak parna panjangna 70,73 km. Jalan anu ruksak parna panjangna leuwih saeutik lamun dibandingkeun jeung data taun 2020 anu panjangna 161,05 km. 

Fasilitas komunikasi di Kabupatén Ciamis geus kajangkau ku sinyal télékomunikasi ka sakabéh désa. Masarakat anu umurna leuwih ti 5 taun, 79,38% geus ngagunakeun telepon keupeul atawa komputer, sedengkeun 53,52% geus bisa ngaksés internét, saperti Youtube, Twitter, Instagram, Whatsapp.

Fasilitas transportasi di Kabupatén Ciamis dirojong ku ayana terminal jeung statsion karéta api, nyaéta:

Terminal Ciamis 
Terminal Ciamis mangrupa terminal tipeu A anu alamatna di Jalan. Perintis Kemerdekaan No.17, Ciamis, Kec. Ciamis, Kabupatén Ciamis. Salian terminal Ciamis, aya ogé terminal Kawali. Terminal Ciamis jadi tempat pikeun trayék angkot saperti tujuan ka Terminal Ciamis-Pawindan-Benteng (04), Terminal Ciamis-Pawindan-Cigembor (06), Terminal Ciamis-Imbanagara-Cisadap (08), Terminal Ciamis-Imbanagara-Gunungsari (09).

Statsion Ciamis 

Statsion Ciamis miboga kode CI anu alamatna di Jalan Statsion No. 43. Statsion Ciamis aya di 199 metér di luhureun cai laut. Karéta anu ngaliwatan Statsion Ciamis diantarana: 

 Karéta Api Serayu
 Karéta Api Mutiara Selatan
 Karéta Api Pasundan
 Karéta Api Kahuripan

Statsion Bojong 
Statsion Bojong miboga kode statsion BJG anu aya di Bojongmengger, Cijeungjing, Kabupatén Ciamis. Lokasina aya di belah wétan Ciamis di Jalan Nasional III No.617. Statsion Bojong aya di 124 metér di luhureun cai laut, kalawan miboga tilu jalur karéta.

Paimahan 
Data ngeunaan paimahan warga Kabupatén Ciamis taun 2021 nyaéta:

 93,25% imah cicing geus milik warga, lain ngontrak atawa nyéwa. Lolobana cicing dina imah anu dindingna kayu/awi (21,67%). Suhunan imah 96,83% geus maké beton, genténg, sirap, séng atawa asbés.
 100% imah warga di Kabupatén Ciamis geus kacaangan listrik, hartina listrik geus asup ka sakabéh wilayah Ciamis.
 Masih aya 1,83% imah anu lanténa taneuh, jeung 0,32% imah henteu layak dicicingan, sarta 28,75% imahna henteu permanén. 
 75,24% warga geus ngamanpaatkeun cai bersih pikeun rumah tangga. 0,18% warga ngagunakeun cai eusi ulang, 7,37% ngagunakeun cai ledéng, sarta 72,02% warga ngagunakeun cai sumur pikeun urusan rumah tangga.

Pariwisata jeung Hotél 

Kabupatén Ciamis miboga tempat-tempat wisata di antarana:

Situ Lengkong Panjalu 
Situ Lengkong miboga lega 57,95 hektar anu di tengahna aya pulo ngaranna Nusa Gedé. Legana Nusa Gedé nyaéta 9,25 hektar. DI Nusa Gedé aya leuweung anu dipiara sarta titinggal purbakala. Aya nu nyebut baheula, Nusa Gedé dijadikeun puseur Karajaan Panjalu mangrupa benténg pertahanan. Di Nusa Gedé aya leuweung anu miboga 207 tatangkalan tina 30 jenis tatangkalan. 

Sajarah Situ Lengkong aya nu nyebut dijieun ku karuhun Panjalu jaman Karajaan Hindu Panjalu di abad ka-7. Basa éta putra mahkota karajaan karék balik ti ngumbara néangan élmu, nepika Mekah. Sanggeus balik, putra mahkota mawa cai zam-zam tuluy dibahékeun ka landeuh Pasir Jambu tuluy caina ngalobaan nepika jadi situ anu ayeuna disebut Situ Lengkong.

Situ Lengkong lokasi geografisna aya di koordinat 7 7′ 49.56″ S, 108 16′ 21.26″ E, jarakna 30 km ti kota Ciamis. Fasilitas nu aya di Situ Lengkong nyaéta tempat parkir, tempat balanja, masjid, jeung jamban. Situ Lengkong loba anu ngadatangan kanggo jarah sabab di dinya dipercaya aya astana Mbah Panjalu anu dipercaya nyebarkeun agama Islam sarta astana Prabu Hariang Kancana anu disebut Raja Panjalu. Situ Lengkong geus disahkeun jadi cagar alam Korders ngaliwatan Surat Kaputusan Gubernur Jenderal Walanda kaping 16 Nopember 1921.

Ciung Wanara 
Ciung Wanara nyaéta mangrupa situs wisata anu aya di Jalan Nasional Ciamis-Banjar, Désa Karangkamulyan, Kacamatan Cijeungjing, Kabupatén Ciamis. Jauhna 17 km ti alun-alun Ciamis. Legana situs Ciung Wanara ieu 25 hektar dijerona dipercaya aya titinggal Karajaan Galuh sarta jadi tempat mimiti diwangun Karajaan Galuh nyaéta ku Wretikandayun di abad ka-7 maséhi atawa 23 Maret 612 Masehi.

Wisata Ciung Wanara ogé aya hubunganna jeung carita Ciung Wanara anu nyaritakeun budak lalaki turunan raja nu dipiceun sabab aya kajadian di Karajaan Galuh. Budak lalaki éta nu ngaranan Ciung Wanara tuluy mawa hayam pelung ka ibukota Karajaan Galuh pikeun diadukeun. Tungtung carita, Ciung Wanara jadi raja di Karajaan Galuh sabab meunang ngadu hayam.

Situs Ciung Wanara Karangmulyan dibuka ti jam 08.00 neika 17.00 WIB. Karcisna Rp3.500 sakali asup.Titinggal Karajaan Galuh anu aya di situs Ciung Wanara kabagi kana salapan situs, nyaéta:

 Pangcalikan atau singgasana
 Sanghiyang bedil
 Panyabungan hayam
 Lambang peribadataan
 Cikahuripan atau puseur cinyusu, 
 Panyandaan
 Pamangkonan
 Adi Pati Panaekan 
 Patimuan.

Sasak Cirahong 

Sasak Cirahong aya di perbatasan antara Kabupatén Tasikmalaya jeung Kabupatén Ciamis ngaliwatan walungan Citanduy. Sasak ieu aya dua fungsi kanggo ngaliwat karéta jeung mobil/motor/sapedah. Sasak Cirahong dijieun kalawan maké dua geladak (double deck) jeung jadi hiji-hijina sasak anu ngabogaan modél siga kitu di Indonésia. Sasak Cirahong diwangun taun 1893 ku pangusahaan karéta api Hindia Walanda Staatsspoorwegwn. Sasak Cirahong panjangna 202 metér, luhurna 66 metér di luhureun walungan Citanduy. Sasak Cirahong jadi bagian tina jalur rél karéta api jalur kidul Pulo Jawa. Taun 1956-1958, Djawatan Karéta Api (PT KAI ayeuna) ngoméan ieu sasak di Jawa. Sasak Cirahong aya dipangawasaan PT KAI daérah operasi II Bandung, diliwatan ku rupa-rupa karéta anu rék indit ka wilayah Jawa Wétan,Yogyakarta jeung Jawa Tengah.

Alun-alun Ciamis 

Alun-alun Ciamis jadi tempat wisata haratis di tengah kota Ciamis. Wisatawan bisa diuk dina korsi nu disayogikeun di taman alun-alun, nempo panorama jeung kaéndahan taman. Wisatawa bisa popotoan di alun-alun Ciamis. Kagiatan anu bisa dilakukeun di alun-alun Ciamis di antarana olahraga, nempo cai mancur, atawa botram.

Astana Gedé Kawali 

Astana gedé baheula ngaranna Kabuyutan Sanghyang Lingga Hyang nyaéta tempat pamujaan raja-raja Kawali baheula anu masih ngagem agama Hindu. Taun 1663-1718 maséhi, raja Kawali Adipati Singacala anu turunan Sultan Cirebon (geus ngagem agama Islam) dikuburkeun ogé di astana gedé. 

Astana gedé disebut ogé situs Kawali mangrupa kompeks titinggal sajarah jeung budaya jaman baheula dina mangsa Karajaan Galuh abad ka-14 maséhi. Astana gedé jadi tempat suci dina mangsa pamarétahan Karajaan Sunda-Galuh di Kawali, di handapeun Gunung Sawal, dusun Indrayasa, Kacamatan Kawali. Situs ieu jerona ogé aya leuweung anu dipiara. Nurutkeun arkeolog, astana gedé mangrupa campuran budaya periode prasejarah, klasik jeung periode Islam. Titingal anu aya di situs ieu di antarana punden berundak, lumpang batu, ménhir, yoni, prasasti, makam kuno Islam.

Makam Nike Ardilla 
Nike Ardilla nyaéta artis di taun 90-an anu asalna ti Ciamis. Saban bulan Maret, fans Nike Ardilla sok datang ka makamna anu aya di désa Imbanagara, Kacamatan Ciamis, Kabupatén Ciamis. Di deukeut makan, aya patung Nike Ardilla anu dijieun tina marmer. Fans Nike Ardilla sumebar di Indonésia jeung mancanagara sok datang ziarah ka ieu makam.

Objek Wisata Sejen 
Objék wisata budaya séjén di Kabupatén Ciamis di antarana: 

 Cipanjalu Desa Bahara di Kacamatan Panjalu;
 Situs Hariang Kuning dan Hariang Kancana di Kapunduhan, Desa Kertamandala, Kacamatan Panjalu;
 Situs Gunung Susuru di Kacamatan Cijeungjing;
 Kampung Kuta di Kacamatan Tambaksari;
 Situs Tambaksari di Kacamatan Tambaksari;
 Situs Pangcalikan Gunung Padang di Kacamatan Cikoneng;
 Situs Jambansari di Kacamatan Ciamis;
 Situs Batu Panjang di Kacamatan Sukamantri;
 Situs Salawe Cimaragas di Kacamatan Cimaragas;
 Situs Pangrumasan Kyai Bagus Santri Kacamatan Banjaranyar;
 Situs Kawasen di Kacamatan Banjarsari;
 Situs Gandoang di Kacamatan Sindangkasih;
 Situs Sanghiang Samida di Kacamatan Rajadesa;
 Situs Keramat Kuning di Kacamatan Lakbok;
 Candi Ronggeng di Kacamatan Pamarican.

Objék wisata alam séjén di Kabupatén Ciamis di antarana: 

 Situ Cibubuhan di Kacamatan Sukamantri;
 Curug Cekong di Kacamatan Sukamantri;
 Situ Rancamaya di Kacamatan Sindangkasih;
 Sungai Cireong di Kacamatan Sindangkasih;
 Situ Wangi di Kacamatan Kawali;

 Curug Tujuh Cibolang di Kacamatan Panjalu;

 Curug Panganten di Kacamatan Cisaga;
 Situ Cekdam Kadupandak di Kacamatan Tambaksari;
 Curug Cipatahunan di Kacamatan Cidolog;
 Curug Gambir Santolok di Kacamatan Banjarsari;
 Curug Kayu Putih di Kacamatan Banjarsari;
 Curug Batu Ampar di Kacamatan Banjarsari;
 Gunung Pangalusan di Kacamatan Banjarsari;
 Curug Cigumawang di Kacamatan Banjaranyar;
 Curug Panganten di Kacamatan Banjaranyar;
 Cai Panas Geger Bentang di Kacamatan Banjaranyar;
 Cadas Ngampar di Kacamatan Sadananya;
 Curug Cingembat di Kacamatan Sadananya;
 Curug Tilu di Kacamatan Cihaurbeuti; dan
 Batu Ampar di Kacamatan Panumbangan

Wisata musieum di Kabupatén Ciamis di antarana:

 Musieum Fosil di Kacamatan Tambaksari;
 Musieum Galuh Imbanagara di Kacamatan Ciamis;
 Musieum Pakuan di Kacamatan Ciamis; dan
 Musieum Bumi Alit di Kacamatan Panjalu.

Hotél 
Jumlah hotél non bintang di Kabupatén Ciamis taun 2021 aya 13 hotél, kalawan bisa nyadiakeun 349 kamar jeung 571 tempat saré. Sedengkeun jumlah rumah makan atawa réstoran taun 2021 aya 118 unit. 

Jumlah turis anu plesir ka objék wisata di Ciamis taun 2021 lobana 701.273 urang, rincianna 4 urang wisatawan luar nagari jeung 701.269 urang turis doméstik. Jumlah turis anu ngéndong di hotél jeung panginepan di Ciamis taun 2021 aya 56.162 urang kalawan saurang wisatawan asing jeung 56.161 wisatawan doméstik. 

Di handap ieu sababaraha hiji hotél/panginepan di Kabupatén Ciamis:

 Budi Family (Penginapan Melati 2)
 Firdaus Al Amin (Wisma Pariwisata)
 Green Hotel (Penginapan Melati 1)
 Hotel Larissa (Penginapan Melati 1)
 Hotel Priangan (Penginapan Melati 3)
 Wisma Guru (Penginapan Melati 1)
 Hotel Santosa (Penginapan Melati 1)
 Nukita Hotel (Penginapan Melati 1)
 Penginapan Nubareto (Penginapan Melati 1)
 Putra Yudha (Penginapan Melati 2)
 Tyara Plaza (Penginapan Melati 3)

Karajinan jeung Kadaharan Has 
Salah sahiji karajinan has Ciamis di antarana rupa-rupa pakakas anyaman tina awi atawa anyaman nyéré kalapa. Puseur karajinan anyaman nyéré kalapa aya di désa Paningkiran, Ciamis. Karajinan anyaman nyéré kalapa dijadikeun kantong, tempat tisu, wadah buku, kotak lamaran jeung sajabana. Hasil karajinan ieu geus nembus ka pasar mancanagara.  

Oléh-oléh has Kabupatén Ciamis di antarana:

Galéndo 
Galéndo mangrupa hasil tina prosés nyieun minyak keletik, atawa tina endapan santen. Ngaran lain tina galéndo nyaéta blotong.

Salé Cau 

Salé cau Ciamis dijieun tina buah cau anu dipesek, dikeureutan panjang, tuluy di dipoé supaya garing. Sanggeus kitu, salé cau siap digoréng. Rasana amis jeung legit.

Bola-bola susu 
Bola susu dijieun tina campuran susu jeung tipung anu dibuleud-buleud.

Dééng sapi jeung Abon Sapi 

Ciamis kasohor ogé ku olahan daging sapi mangrupa dééng sapi jeung abon sapi. Dééng sapi dijieun tina daging sapi anu dikeureutan aripis, dibumbuan tuluy dipoékeun supaya garing. Abon sapi Ciamis rasana hipu jeung bumbuna karasa ngeunah.

Kalua jeruk 
Kalua jeruk gampang ogé dipanggihan di Ciamis, hususna di daérah Panjalu. Puseur produksi kalua jeruk di Ciamis aya di daérah Kertamandala jeung Mandalare. Kalua jeruk mangrupa kadaharan nu dijieun tina kulit jeruk, tuluy diolah maké gula.

Jawadah takir 
Jawadah takir jadi salah sahiji ciri has ti daérah Panjalu. Jawadah takrir dijieun tina tipung jeung gula tuluy dibungkus ku kararas.

Deuleung ogén 
 Kabupatén Tasikmalaya
 Kota Tasikmalaya
 Kota Banjar
 Kabupatén Pangandaran
 Kabupaten Majalengka
 Kabupatén Kuningan

Referensi

Tutumbu ka luar 
  Situs Web Resmi Pemerintah Kabupaten Ciamis

Kabupatén Ciamis
Ciamis
Artikel WikiMekar