Kabupatén Cianjur

{{dati2|nami=Kabupatén Cianjur
|propinsi=Jawa Kulon
|foto=
|caption=Pamondokan di Cianjur dina 1900 mimiti

|ibukota=Cianjur
|lega=350.148 km² 
|pangeusi=2.168.514(2010)
|kapadetan=606
|kacamatan=30
|kalurahan=348
|kodearea=0263 <ref name="kode area">Telkom.Informasi Kode Area dan Negara"[internet]. diakses 8 agustus 2011. bisa ditingali di: http://www.telkom.co.id/layanan-pelanggan/informasi-kode-area-dan-negara.html</ref>
|dau=Rp. 966.045.246.000,- (2011)
|lambang= 
|peta= 
|kordinat= 
|dasar hukum=perda No. 27 tahun 1982, Lembaran daerah No. 4 tahun 1982 seri D tanggal 17 juli 1982
|tanggal=12 Juli 1677
|motto=Sugih Mukti
|kapala daerah=Bupati
|nami kapala daerah=H. Herman Suherman
|kapala daerah1=Wakil Bupati
|nami kapala daerah1=TB Mulyana Syahrudin
|web=cianjurkab.go.id
}}
Kabupatén Cianjur (aksara Sunda:ᮊᮘᮥᮕᮒᮦᮔ᮪ ᮎᮤᮃᮔ᮪ᮏᮥᮁ) nyaéta salah sahiji kabupatén di Propinsi Jawa Kulon, Indonésia. Ibukotana nyaéta Cianjur. Kabupatén ieu wawatesan jeung Kabupatén Bogor jeung Kabupatén Purwakarta di lebah kalér, Kabupatén Bandung jeung Kabupatén Garut di beulah wetan, Samudra Hindia di lebah kidul, sarta Kabupatén Sukabumi di lebah kuloneunnana.

 Visi jeung Misi 
Visi Pamaréntah Kabupatén Cianjur nyaéta: "Cianjur Leuwih Maju jeung Religius”

Misi Pamaréntah Kabupatén Cianjur nyaéta:

 Misi kahiji nyaéta pikeun ngaronjatkeun pangwangunan infrastruktur anu terpadu jeung ramah lingkungan;
 Misi kadua pikeun ngaronjatkeun pangwangunan agama;
 Misi katilu nyaéta ngaronjatkeun pangwangunan manusa ngaliwatan ngagancangkeun widang atikan, kaséhatan jeung ékonomi.

 Lokasi Geografis 
Kabupatén Cianjur sacara géografis dina koordinat 106o 42'- 107 o 25 'Bujur Timur jeung 6 o 21'-7 o 25' Lintang Selatan, jeung aya dina ketinggian 7-2.962 mdpl jeung aya dina kemiringan 0-40%.

Batas wilayah Kabupaten Cianjur nyaéta :

 Beulah Kalér wawatesan jeung Kabupatén Bogor jeung Kabupaten Purwakarta;
 Beulah Wétan wawatesan jeung Kabupaten Purwakarta, Kabupaten Bandung, Kabupaten Bandung Kulon jeung Kabupaten Garut;
 Beulah kidul wates jeung Samudra Hindia;
 Beulah Kulon wates jeung Kabupaten Sukabumi jeung Kabupaten Bogor;

wilayah Kabupatén Cianjur miboga 32 kacamatan kalawan legana kurang leuwh 361.434,98 ha jeung kacamatan anu mibanda wilayah panglegana nyaéta Kacamatan Cidaun kalawan luas 29,551,23 ha. Luas lahan di kabupaten Cianjur taun 2015 nyaéta 350.148 ha anu diwangun tina lahan sawah jeung lahan lain sawah. Luas lahan sawah nyaéta 65.782 ha jenug aya panurunan tina taun 2014 nyaéta 65.909 ha. Hal ieu disababkeun ku ayana penurunan luas lahan sawah di Kacamatan Gekbrong jeung Sukaluyu. Samentawis éta, luas lahan lain sawah nyaéta 284.336 ha aya kanaékan ti taun 2014 nyaéta 284.239 ha. Kanaékan éta kira-kira ku ayana kanaékan luas lahan lain sawah di kacamtan Campakamulya jeung Cikadu. Lahan sawah panggedéna aya di wilayah Kecamatan Kadupandak, Pagelaran, Agrabinta jeung Cibeber.

 Babagéan Administratif 

Kabupatén Cianjur ngawengku 32 kacamatan, nu dibagi deui kana 354 désa jeung 6 kalurahan. Pusat pamaréntahannana di Kacamatan Cianjur.

 Agrabinta
 Lélés
 Sindangbarang
 Cidaun
 Naringgul
 Cibinong
 Cikadu
 Tanggeung
 Pasirkuda
 Kadupandak
 Cijati
 Takokak
 Sukanagara
 Pagelaran
 Campaka
 Campakamulya
 Cibeber
 Warungkondang
 Gekbrong
 Cilaku
 Sukaluyu
 Bojongpicung
 Haurwangi
 Ciranjang
 Mande
 Karangtengah
 Cianjur
 Cugenang
 Pacét
 Cipanas
 Sukaresmi
 Cikalongkulon

Wewengkon Cianjur umumna mangrupa pagunungan, iwal ti sabagian basisir kidul nu mangrupa dataran handap nu henteu lega. Walungan pangpanjangna nyaéta Walungan Cibuni anu ngamuara ka Samudra Hindia.

Lahan-lahan pertanian tutuwuhan pangan jeung hortikultura, peternakan, perikanan, perkebunan jeung kahutanan nyaéta sumber kahirupan pikeun masarakat Cianjur umumna. Éta kaayaan téh dirojong ku sakitu lobana walungan-walungan gedé jeung leutik anu bisa dimangpaatkeun minangka sumber daya pengairan lahan tatanén.

Tina lega wewengkon kabupatén Cianjur 350.148 Ha, di antarana dimangpaatkeun pikeun hutan produktif jeung konsérvasi 83.034 Ha(23,71%), lahan tatanén baseuh 58,101 Ha (16,59 %), lahan tatanén garing jeung tegalan 97.227 Ha (27,76 %), lahan perkebunan 57.735 Ha (16,49 %), lahan ngangon/pakarangan  3.500 Ha (0,10 %), tambak/balong 1.239 Ha (0,035 %), lahan imah-imah/pakarangan 25.261 Ha (7,20 %) jeung lahan pikeun nu lianna 22.483 Ha (6.42 %)

 Sajarah 

 Mangsa Kuna 
Dina naskah-naskah Sunda kuna teu kacaturkeun ayana wewengkon anu ngaranna Cianjur ngan sahenteuna aya sababaraha patempatan di wewengkon Cianjur harita anu kiwari masih bisa dipikawanoh, di antarana Gunung Agung (Gunung Gedé), Citarum, Cisokan, jeung CiranjangWangsakerta, P. (1679-1682). Pustaka Rajyarajya i Bhumi Nusantara, Parwa II Sarga 2 dan Sarga 4, Parwa III Sarga 1,2, dan 3. Bogor: Transliterasi Saleh Danasasmita

Iwal ti patempatan kasebut, ogé aya hiji ruruntuk wangunan buhun di wewengkon pakidulan Cianjur nyaéta di kacamatan Agrabinta anu dianggap minangka ruruntuk hiji karajaan buhun. Ngeunaan hal ieu, dina naskah Pangéran Wangsakerta disebutkeun hiji wewengkon di lebah kidul karajaan Salakanagara Tanjung Kidul anu dayeuhna di Agrabintapura. Éta wewengkon téh dipingpin ku salah sahiji adi Déwawarman, Raja Salakanagara, nyaéta Swita Liman Sakti. Agrabinta ogé disebutkeun dina naskah Wangsakerta minangka salah sahiji tina 44 wewengkon kakawasaan karajaan Tarumanagara nalika dipingpin ku Raja Wisnuwarman.

Dalah ceuk saurang ahli arkéologi jeung kasajarahan Sunda buhun mah di Cianjur téh aya hiji situs nu mangrupa pangreureuhan pamungkas tokoh Bujangga Manik dina hirupna, nyaéta di patempatan anu kiwari katelah situs Gunung Padang di wewengkon pakidulan Cianjur.

Sanajan kitu, ari situs Gunung Padang ceuk hasil panalungtikan sababaraha ahli arkéologi jeung géologi mah geus nyampak ti saméméh jaman Hindu-Budha, atawa kira-kira puluhan rébu taun ka tukang dina jaman mégalitikum. Ieu hal téh ngandung harti yén mangrébu-rébu taun ka tukang di wewengkon anu kiwari disebut Cianjur téh geus aya kahirupan manusa kalawan boga pangaweruh luhur anu geus bisa nyieun wangunan sakitu agréngna, nu numutkeun hasil ngabanding-banding jeung situs sarupa di Asia Tenggara mah, ieu situs téh mangrupa situs mégalitikum panggedéna.

Upama ditilik tina tapel wates wewengkon Cianjur kiwari lebah wétan nyaéta walungan Citarum, numutkeun katerangan nu kacatet dina Naskah Wangsakerta Cianjur kungsi aya dina kakawasaan sababaraha karajaan Sunda-Hindu, di antarana karajaan Salakanagara, karajaan Tarumanagara, karajaan Sunda jeung karajaan Pajajaran. Ieu hal téh diwuwuhan ku bukti ayana sababaraha situs anu aya arcaan atawa ciri lian anu nandakeun kapercayaan Hindu-Budha harita di sababaraha pasir nu sumebar di wewengkon Cianjur kayaning situs Pasir Gada, situs Pasir Pogor, situs Gunung Putri, situs Kampung Kuta jrrd..

 Mimiti Ngadeg 

jmpl|Pendopo Bupati CianjurTaun 1529 Talaga direbut ku Cirebon ti nagara Pajajaran, dina raraga nyebarkeun agama Islam. Ti harita rahayat Talaga loba nu ngagem agama Islam, tapi raja-rajana mah ngagem kénéh agama karuhunna, nyaéta agama Hindu. Anapon raja-rajana téh nyaéta:
 
 Prabu Siliwangi 
 Mundingsari
 Mundingsari Leutik
 Pucuk Umum
 Sunan Parunggangsa
 Sunan Wanapri
 Sunan Ciburang

Sunan Ciburang kagungan putra Aria Wangsa Goparana. Aria Wangsa Goparana téh nu ngamimitian lebet Islam di antara kulawargana. Ku sabab teu disatujuan ku nu jadi kolot, kapaksa Aria Wangsa Goparana ninggalkeun karaton Talaga tuluy angkat ka Sagarahérang. Di dieu Aria Wangsa Goparana ngadegkeun nagari (sansk = désa, Bld = negorij).

Ku sabab Talaga direbut ku Cirebon ti taun 1529, rahayat Talaga disebut ogé  rahayat Cirebon. Ku kituna, daérah Sagarahérang rahayatna disebut rahayat Cirebon. Aria Wangsa Goparana tilar dunya dina tungtung abad ka ka-17, dimakamkeun di kampung Nangkabeurit, kacamatan Sagarahérang, kabupatén Purwakarta. Turunanana nyaéta:

 Djayasasana,
 Wiradwangsa,
 Candramanggala,
 Santaan Kumbang,
 Yudanagara,
 Nawig Candradirana,
 Santaan Yudanagara, jeung
 Nyi Murti.

Aria Wangsa Goparana satuluyna nurunkeun katurunan nu mibanda gelar Wira Tanu jeung Wira Tanu Datar sarta rundayanana. Anakna nu kahiji, Djayasasana, sanggeusna sawawa ninggalkeun Sagarahérang ka Cijagang. Taya katerangan nu leuwih écés perkara pindahna Djayasasana. Tapi aya sababaraha data nu bisa dipaké pikeun ngira-ngira waktu pindahna Djayasasana, di antarana:“Suatu cerita rakyat, yang diolah oleh Walbeehm, mengatakan bahwa atas perintah seorang raja dari Mataram batas sebelah barat harus dijaga terhadap banten (demikian juga Van Rees), yang menempatkannya pada masa Tegalwangi. Cerita lain dari Holle, mengatakan bahwa ketika sensus oleh Puspawangsa horeng aya 1100 cacah dibawah pimpinan Wira Tanu, 200 diantaranya diperintahkan oleh Mataram pergi ke Cianjur untuk menjaga batas, dibawah pimpinan dari Cirebon.”Kamandang di handap dipairan ku de Haan kalawan alesan yén Cianjur harita mah can aya, aya dina sajarah sotéh taun 1678, nyaéta dina surat bupati Sumedang ka VOC (D.20 Januari 1678). Pamanggih de Haan kurang leuwih jiga kieu:“Pemberian tahu yang pertama kali tentang Cianjur adalah D.20 Januari 1678 dalam surat bupati Sumedang: Mereka dari Cirebon telah menduduki pegunungan Cimapag dan pegunungan Cianjur…….”Satuluyna de Haan nétélakeun:“(………..adalah tidak mungkin bahwa disini yang dimaksud adalah didirikannya Cianjur, di mana tidak perlu dipikirkan sebagai kolonialisasi dari ibu kotanya, Cirebon.)”Atra di dieu yén pamanggih de Haan museur kana dipakéna ngaran Cianjur. Ceuk pamanggih de Haan mah dipakéna ngaran Cianjur téh gurunggusuh teuing harita mah. Cianjur can aya dina sajarah. Tapi sok sanajan ngaran Cianjur can dipaké, lain hartina yén dina kanyataan Cianjur téh acan ngadeg. Bisa waé cianjur téh geus aya, ngan nu kacatet data sajarah beunang Walanda mah dina D.20 Januari 1678.

Nu perlu diperhatikeun ogé, yén de Haan teu méré pairan ngeunaan sensus nu dilaksanakeun ku Puspawangsa. Kunaon ieu sénsus téh dianggap penting? Ku sabab ku ayana sénsus Puspawangsa ka masarakat nu dipingpin ku Djayasasana, ngabuktikeun yén rahayat Djayasasana geus aya jeung matuh di; sebut waé daérah “X”, nalika dilaksanakeun sénsus. Jeung ieu sénsus téh diayakeun kurang leuwih taun 1655 di daérah “X”. Sakumaha de Haan nétélakeun:“Ini mengingatkan perhitungan Puspawangsa tadi telah berlangsung setelah ada periode tenteram yang cukup di bawah Sunan Tegal Wangi:…………….terjadi pada masa Wiradadaha I.”Dina katerangan di luhur, dé Haan ogé ngahaminan ayana kolonisasi rahayat Djayasasana, samalah numutkeun de Haan, meureun kolonisasi nu dimaksud téh lain ti Cirebon. Sunan Tegal Wangi nyepeng kakawasaan ti 1645-1677 jeung Wiradadaha I taun 1614 – 1674. Atuh saupama kitu mah sénsus Puspawangsa téh mémang lumangsung di daérah “X” dina taun + 1655.

Bisa dicindekkeun yén Djayasasana geus matuh di daérah “X” ti saméméh taun dilaksanakeunna sénsus taun 1655. hasil sénsus Puspawangsa nuduhkeun aya 1100 urang atawa + 300 umpi, mangrupa hiji kumpulan masarakat anu dina basa walanda disebutna volkgemeenschap kalawan Djayasasana minangka pingpinanana. Saréngséna diitung ku Puspawangsa, 200 rahayat Djayasasana diparéntah ku Mataram ngajagaan wates kulon. Senapatina Djayasasana. Ti harita Djayasasana disebut Wira Tanu, nu mibanda harti senapati. Rahayat (cacah)-na disebut ogé cacah Wira Tanu.

“Daérah “X” aya di antara Cisadané jeung Citarum, nu ku Jan Pieterszoon Coen mah asup yurisdiksi Batavia, sok sanajan anggapanna ngan sapihak. Ku kituna, daérah “X” jadi bagian pikeun nahan serangan ka Batavia. Daérah “X” téh asup kénéh kana wengkuan kakawasaan Mataram, ngan ku sabab tempatna pangjauhna ti Puseur Dayeuh Mataram, kakawasaan Mataram téh ngan karasa hawar-hawar. Katurug-turug nalika daérah “X” dina taun 1652 dipasrahkeun hak pakaina ka VOC, antukna kakawasaan Mataram beuki nyirorot baé. Préténsi Mataram ka daérah “X” nyirorot pisan nepika level 0 nalika taun 1677, ku sabab dumasar kana kontrak Mataram jeung VOC tanggal 25 Februari 1677.

Terus kumaha atuh jeung rahayat Wira Tanu anu tadi kasabit-sabit salila kurang leuwih 30 taun nyaéta antara taun 1655 - 1584? Ku lantaran kakawasaan Mataram nyirorot, Pasualan-pasualan sosial saperti bencana alam, wabah kasakit, jeung utamana perang téh teu karandapan nepika rahayat Wira Tanu bisa mekar. Jumlah rahayatna nambahan + jadi 2000 urang. Wira Tanu disebut ogé Dalem (wld = regent) dumasar kana jumlah masarakat nu dipingpinna. Éta hal ditétélakeun dina D. 24 Januari 1680, jadi saméméhna ogé Wira Tanu téh geus mingpin “regentschap” (satuan wilayah satingkat pedaleman atawa kabupatén).

Eusi D. 24 Januari 1680 nyaéta saperti kieu:

“………medebrengende een brieffje of javaanse lontor door gemelte javanen te lande van den regent Aria Wira Tanoe uyt de negorye Tsitanjor,……..” anu pihartieunana kira-kira saperti kieu:

(……….mawa surat lontar Jawa ku urang Jawa ti regent Aria Wira Tanu ti negorij Cianjur).

Aya sababaraha catetan penting tina katerangan di luhur:

 Nu dimaksud negorij téh nyaéta tempat mukim, ku kituna regenschap téh salah sahiji negorij. Jadi regentschap téh mangrupa negorij, sedeng negorij téh can tangtu regentschap. Begorij bisa mangrupa babakan atawa kampung. Ku kituna saupama aya negorij di jero negorij urang sebut waé sub-negorij atawa “onder negorij.”
 Tina poin nu ka-hiji bisa dicindekkeun yén “negorye Tsitsanjor” mibanda harti “regentschap” Cianjur. Teu mungkin sub negorij Cianjur ku sabab:
 Wira Tanu nganjrekna di Cikundul (sub-negorij), lain di Cianjur.
 Sub negorij mah Cianjur mah dipingpinna ku “Kingwey” (Ki ngabehi) Santaparana anu gugur dina perang ngalawan Banten (D.24 Januari 1980)

Perlu ditandeskeun, yén mangsa harita kakawasaan wira Tanu diangkat sacara sosial ku masarakatna, jadi moal aya bungkeuleukan surat kaputusana, upamana ti pihak VOC atawa Mataram. Kakawasaan Wira Tanu harita ngawengku +14 Negorij nu biasa disebut umbul atawa cutak. Ku kituna, turunan Wira Tanu nu ka hiji (Wira Tanu II) satuluyna jadi ahli waris dalem anu kadua, tapi anu mimiti dina mangsa kakawasaan VOC sacara de facto jeung de jure Walanda taun 1691 – 1707.

 Falsafah 
Cianjur mibanda falsafah nu katelah ngaos, mamaos, jeung maénpo anu ngingetkeun balaréa kana 3 (tilu) aspék kaparipurnaan hirup.

Ngaos nyaéta tradisi ngaji nu méré suasana jeung nuansa Cianjur anu masarakatna ragem.  Ieu citra minangka wewengkon agamis téh cenah geus ditaratas ti mimiti Cianjur ngadeg kira-kira taun 1677. Cianjur diadegkeun ku usahana para ulama jeung budayawan jaman baheula anu gencar ngembangkeun syiar Islam. Hal éta nu nyababkeun Cianjur kungsi katelah gudangna santri jeung kyai. Upama ditilik saliwat sajarah pajuangan di tatar Cianjur jauh saacan mangsa perang kemerdékaan, tétéla yén kakuatan-kakuatan pajuangan kamerdékaan mangsa harita tumuwuh jeung ngagolak ogé di pasantrén-pasantrén. Réa pajuang nu ménta widi para kyai saacan mangkat ka médan perang. maranéhna kakara ngarasa lengkep jeung percaya diri ka médan juang sabada meunang widi ti para kyai.
Mamaos nyaéta seni tembanganu ngagambarkeun lemesna budi jeung rasa anu matak ngaraketkeun tali duduluran jeung patalimarga dina hirup kumbuh sapopoé. Seni mamaos lahir tina hasil cipta, rasa, jeung karsa Bupati Cianjur R. Aria Adipati Kusumahningrat anu katelah Dalem Pancaniti. Anjeunna jadi pupuhu tatar Cianjur kira-kira taun 1834-1862. Ieu seni mamaos téh maké waditra kacapi indung jeung kacapi rincik, sarta suling anu mirig juru tembang. Rumpaka mamaos umumna leuwih réa ngungkapkeun pupujian ngeunaan kaagungan Alloh S.W.T jeung sagala ciptaan-Na.
Ana pon maénpo nyaéta seni béla diri nu kaasup kana golongan penca silat anu ngagambarkeun kaparigelan jeung kakuatan. Nu nyiptakeun jeung nyebarkeun ieu seni maénpo téh nyaéta R. Djadjaperbata atawa nu leuwih dipikawanoh minangka R.H. Ibrahim. Aliran ieu boga ciri maén rasa nyaéta sénsitivitas anu mampuh maca sagala gerakan lawan nalika anggota awak pada-pada antel. Dina maénpo dipikawanoh élmu Liliwatan jeung Peupeuhan''

Pamaréntahan

Pagawé Nagari Sipil (PNS) 
Jumlah Pagawé Nagari Sipil (PNS) di Kabupatén Cianjur taun 2021 nyaéta 10.170, kalawan 5.054 pagawé lalaki jeung 5.116 pagawé awéwé. Ditempo tina tingkat péndidikanna, PNS di pamaréntah Kabupatén Cianjur lolobana lulusan sarjana/sadarajat lobana 7.803 urang (76,72%), lulusan diploma III aya 999 urang, lulusan diploma I/II 412 urang, lulusan SMA/sadarajat 837 urang, lulusan SMA/sadarajat 837 urang, sarta lulusan SMP 91 urang, jeung lulusan SD aya 28 urang. PNS pamaréntah Kabupatén Cianjur lolobana awéwé kalawa jumlahna 5.116 urang (50,30%) sarta pagawé lalaki jumlahna 5.054 urang (49,70%).

Déwan Perwakilan Rahayat Daérah (DPRD) 
Jumlah anggota DPRD Kabupatén Cianjur lobana 50 urang, rincianna 41 urang lalaki (82%) jeung 9 urang awéwé (18%). Di handap ieu daptar anggota DPRD jeung partéina taun 2020:

 Partéi Demokrat 3 urang
 Perjuangan (PDIP) 3 urang
 Partéi Golongan Karya (GOLKAR) 8 urang
 Partéi Keadilan Sejahtera (PKS) 3 urang
 Partéi Persatuan Pembangunan (PPP) 3 urang
 Partéi Gerakan Kabupaten Cianjur Raya (GERINDRA) 11 urang
 Partéi Amanat Nasional (PAN) 2 urang
 Partéi Kebangkitan Bangsa (PKB) 2 urang
 Partéi Nasional Demokrat 3 urang

Jumlah Satuan Perangkat Daerah di Pamarentah Kabupaten Cianjur nyaéta:

 Sekretariat Daerah Kabupaten Cianjur
 Sekretariat DPRD Kabupaten Cianjur
 Dinas Pendidikan dan Kebudayaan
 Dinas Kaséhatan
 Dinas Pekerjaan Umum jeung penataan Ruang
 Satuan Polisi Pamong Praja jeung pemadam Kebakaran
 Dinas Sosial
 Dinas Pariwisata
 Dinas Pertanian, Perkebunan, Pangan, Holtikultura
 Dinas Kelautan, Perikanan, jeung Peternakan
 Dinas Pengendalian Penduduk Keluarga Berencana
 Dinas Kependudukan jeung Pencatatan Sipil
 Dinas Pemberdayaan Masarakat jeung Desa
 Dinas Penanaman Modal jeung Pelayanan Terpadu Satu Pintu
 Dinas Koperasi, Usaha Leutik, Menengah, Perdagangan jeung Perindustrian
 Dinas Tanagakerja jeung Transmigrasi
 Dinas Komunikasi, Informatika, Persandian jeung Statistik
 Dinas Perhubungan
 Dinas Lingkungan Hidup
 Dinas Kearsipan
 Dinas Kearsipan jeung Perpustakaan
 Dinas Perumahan, Kawasan Permukiman, jeung Pertanahan
 Badan Perencanaan Pembangunan Daerah
 Badan Kepegawaian Pendidikan jeung Pelatihan Daerah
 Badan Pengelolaan Keuangan dan Aset Daerah
 Badan Pengelolaan Pendapatan Daerah

Khas Cianjur

Plasma Nutfah 

Béas Pandan Wangi katelah minangka béas asli khas Cianjur anu mangrupa hiji-hijina béas anu seungit pandan jeug hiji-hijina béas anu kualitasna panghadéna. Béas ieu euweuh di wewengkon séjén, alatan kitu ieu béas téh jadi has Cianjur. Rasana pulen jeung hargana leuwih mahal ti batan béas biasa. Pasawahan Cianjur nu ngahasilkeun ieu béas asli Cianjur téh iwal ti wewengkon kacamatan Warungkondang, Cugenang jeung sawaréh deui di Kacamatan Cianjur.  Legana kira-kira 10,392 Ha atawa 10,30 % legana tina sakuliah lahan pasawahan di Kabupatén Cianjur. Produksi rata-rata per héktarna kira-kira 6,3 ton jeung produksi unggal taunna 65,089 ton.
Hayam Pelung nyaéta hayam has Cianjur nu numutkeun carita mimiti aya di wewengkon Buni Kasih, Warungkondang tuluy dibudidayakeun di sakuliah Cianjur, utamana di wewengkon nu hawana semu tiis. Dedegan hayam pelung jangkung gagah dipapaés ku bulu-bulu hideung-beureum sakapeung hawuk. Jawérna beureum euceuy nangtung ngaramo. Ieu hayam téh boga kautamaan sora kongkorongok anu ngelewung panjang pisan, ku alatan kitu ieu hayam téh sok dikongkurkeun. Upama geus jadi pinunjul dina kongkur, hayam pelung bisa dihargaan nepika mangjuta-juta rupia.

Kaolahan 

Tauco Cianjur
Géco
Roti unyil
Ranginang
Opak
Putumayang
Bajigur
Ladu
Manisan bungbuahan

Kasenian 

Seni Tembang Cianjuran, Cianjur
Maénpo, Cianjur-Cikalongkulon-Mandé
Beluk, Kadupandak
Dulag, Kadupandak-Cianjur
Réak, Cilaku
Tari Nyalawena, Sindangbarang
Tari Kuda Kosong, Cianjur
Tari Pelung Manggung, Cianjur
Calung rénténg, Sukanagara
Karinding kawung buhun, Cikalong Kulon
Rudat

Karajinan 
Lampu Gentur, Jambudipa
Mangsi/tinta Gentur, Jambudipa
Karajinan awi, Ciranjang

Adat jeung Tradisi

Upacara adat 
Seserahan Pangantén
Babad Astana 
Beberesih Cikahuripan 
Ngaruwat
Mitembeyan Panén Paré
Ngarak Burayak
Sukur Pesisiran
Nyalawéna

Tradisi 
Papajar
Ngaliwet
Undak-usuk basa Sunda
Kuda kosong

Bupati/Dalem 
R.A. Wira Tanu I (1677-1691)
R.A. Wira Tanu II (1691-1707)
R.A. Wira Tanu III (1707-1727)
R.A. Wira Tanu Datar IV (1927-1761)
R.A. Wira Tanu Datar V (1761-1776)
R.A. Wira Tanu Datar VI (1776-1813)
R.A.A. Prawiradiredja I (1813-1833)
R. Tumenggung Wiranagara (1833-1834)
R.A.A. Kusumahningrat (Dalem Pancaniti) (1834-1862)
R.A.A. Prawiradiredja II (1862-1910)
R. Demang Nata Kusumah (1910-1912)
R.A.A. Wiaratanatakusumah (1912-1920)
R.A.A. Suriadiningrat (1920-1932)
R. Sunarya (1932-1934)
R.A.A. Suria Nata Atmadja (1934-1943)
R. Adiwikarta (1943-1945)
R. Yasin Partadiredja (1945-1945)
R. Iyok Mohamad Sirodj (1945-1946)
R. Abas Wilagasomantri (1946-1948)
R. Ateng Sanusi Natawiyoga (1948-1950)
R. Ahmad Suriadikusumah (1950-1952)
R. Akhyad Penna (1952-1956)
R. Holland Sukmadiningrat (1956-1957)
R. Muryani Nataatmadja (1957-1959)
R. Asep Adung Purawidjaja (1959-1966)
Letkol R. Rakhmat (1966-1966)
Letkol Sarmada (1966-1969)
R. Gadjali Gandawidura (1969-1970)
 Drs. H. Ahmad Endang (1970-1978)
 Ir. H. Adjat Sudrajat Sudirahdja (1978-1983)
 Ir. H. Arifin Yoesoef (1983-1988)
 Drs. H. Eddi Soekardi (1988-1996)
 Drs. H. Harkat Handiamihardja (1996-2001)
 Ir. H. Wasidi Swastomo, Msi (2001-2006)
 Drs. H. Tjetjep Muchtar Soleh, MM (2006-2011)
 Drs. H. Tjetjep Muchtar Soleh, MM (2011-2016)

Demografi

Pangeusi 
Jumlah pangeusi Kabupatén Cianjur taun 2019-2021 nyaéta:

 2019 jumlahna 2.292.366 urang
 2020 jumlahna 2.368.613 urang
 2021 jumlahna 2.437.838 urang

Laju tumuwuhna pangeusi taun 2019-2010 gedéna 3,33% jeung tumuwuhna di taun 2020-2021 nyaéta 2,92%. 

Gegekna jumlah pangeusi di Cianjur teu rata, nyaéta:
63,90 % di wewengkon kalér anu lega wewengkonna 30,78 %
19,19 % di wewengkon tengah anu lega wewengkonna 28,25 %
17,12 % di wewengkon kidul anu lega wewengkonna 40,70 %
Pengeusi Kabupatén Cianjur lolobana budak ngora/d

asa dina umur produktip 15-64 taun anu lobana 1.716.902 urang atawa 43,09%. Kacamatan Cianjur miboga jumlah pangeusi panglobana (7,18%), sedengkeun Kacamatan Campaka miboga jumlah pangeusi pangsaeutikna (0,96). Kacamatan Cianjur ogé jadi kacamatan anu paling padet nyaéta 6.693 jalma/km2, ngaleuwihan rata-rata kapadetan pangeusi di Kabupatén Cianjur anu gedéna 674 jalma/km2. Sedengkeun kapadetan paling handap aya di Kacamatan Naringgul anu jumlahna 160 jalma/km2.

Agama 
Pangeusi kabupatén Cianjur katelah minangka masarakat réligius anu mayoritas pangeusina ngagem agama Islam nu ngahontal angka 98 %, ana pon pangeusi non muslim ngahontal 2 %, anu wincikanna:
Pangeusi Islam = 1.893.203 urang (98 %)%
Pangeusi Kristen = 32.841 urang (1,7 %)
Pangeusi Budha jeung Hindu = 5.796 urang ( 0,3 %)

Tingkat partisipasi umur sakola 
Angka Partisipasi Kasar SD/MI Taun 2000 ngahontal 84,52 %
Angka Pastisipasi Kasar SMTP ngahontal 38,50 %
Angka Partisipasi Kasar SMTA ngahontal 11,98 %

Indikasi ronjatan darajat kaséhatan masarakat 
Angka Kamaténi Ibu (AKI) kiwari ngahontal angka 373 per 100.000 gumelaran, turun tina kaayaan taun-taun saméméhna nyaéta 420 per 100.000 gumelaran.
Angka Kamaténi Bayi (AKB) ngahontal 62,00 per 1.000 gumelaran hirup, turun tina kaayaan saméméhna nyaéta 65,38 per 1.000 gumelaran hirup.
Angka Harepan Hirup (AHH) ngahontal rata-rata 66,45 taun, naék tina kaayaan saméméhna nyaéta 62 taun.

Pangatikan 
Jumlah sakola di Kabupatén Cianjur taun 2021 aya 4.097 diwangun ku 1.396 sakola negeri jeung 2.701 sakola swasta. Di handap ieu jumlah sakola di Kabupatén Cianjur:

 Taman Kanak-Kanak (TK) jumlahna 350 sakola
 Sakola Dasar (SD) jumlahna 1.239 sakola
 Sakola Menengah Pertama (SMP) jumlahna 418 sakola
 Sakola Menengah Atas (SMA) jumlahna 98 sakola
 Sakola Menengah Kajuruan (SMK) jumlahna 186 sakola
 Sakola Luar Biasa (SLB) jumlahna 8 sakola, nyaéta:
 NPSN 20254693 SLB ABC BINA BANGSA
 NPSN 20256464 SLB CAHAYA GEMILANG PERTIWI
 NPSN 20258237 SLB PERMATA CIRANJANG
 NPSN 20267753 SLB NEGERI SUKANAGARA
 NPSN 20267754 SLB AL-AZAMI
 NPSN 20268247 SLB BC PURNAMA
 NPSN 20269403 SLB-C BINA ASIH
 NPSN 20271063 SLB A-B BINA ASIH
Di handap ieu sababaraha hiji paguron luhur anu aya di Kabupatén Cianjur:

 Akademi Kebidanan Cianjur
 Akademi Keperawatan Pemkab Cianjur
 Sekolah Tinggi Ilmu al-Qur'an Zad Cianjur
 Sekolah Tinggi Ilmu Kaséhatan Cianjur
 Sekolah Tinggi Ilmu Kaséhatan Permata Nusantara
 Sekolah Tinggi Teknologi Ar-rahmah Cianjur
 Sekolah Tinggi Téologi Cianjur
 Sekolah Tinggi Téologi Cipanas
 Sekolah Tinggi Téologi Presbyterian Shema
 Sekolah Tinggi Téologi SAPPI Ciranjang
 STAI Imam Syafi`i Cianjur
 STIS Nahdlatul Ulama Cianjur
 STIT Al-Azami Cianjur
 STIT Nurul Hikmah Cianjur
 Universitas Putra Indonesia
 Universitas Suryakancana

Kasehatan 
Angka kasakitan masarakat Kabupatén Cianjur taun 2021 nyaéta 14,86%, anu hartina tina sataun éta aya 14,86% pangeusi anu gering. Aya 3.778 urang tanaga kaséhatan anu aya di Cianjur. Lolobana perawat anu lobana 1.691 urang jeung bidan anu lobana 1.367 urang.

Fasilitas kaséhatan taun 2021 di Kabupatén Cianjur dirojong ku 5 rumah sakit umum anu sumebar di opat kacamatan, 39 puskésmas, 218 doktér, 184 urang tanaga kafarmasian, 50 dokter huntu, jeung 122 tanaga gizi jeung ahli kaséhatan lingkungan. 

Daptar rumah sakit jeung puskésmas di Kabupaten Cianjur:

 Rumah Sakit Umum Daérah Pagelaran
 Rumah Sakit Umum Daérah Cimacan
 Rumah Sakit Umum Daérah Cianjur
 Rumah sakit Dr. Hafizd
 Puskésmas Agrabinta
 Puskésmas Bojonglarang
 Puskésmas Bojongpicung
 Puskésmas Campaka
 Puskésmas Campakamulya
 Puskésmas Cianjur Kota
 Puskésmas Cibaregbeg
 Puskésmas Cibeber
 Puskésmas Cibinong
 Puskésmas Cibuluh
 Puskésmas Cidaun
 Puskésmas Ciherang
 Puskésmas Cijagang
 Puskésmas Cijati
 Puskésmas Cijedil
 Puskésmas Cikadu
 Puskésmas Cikalongkulon
 Puskésmas Cikondang
 Puskésmas Cilaku
 Puskésmas Cipanas
 Puskésmas Ciranjang
 Puskésmas Cugenang
 Puskésmas Gekbrong
 Puskésmas Gunungbitung
 Puskésmas Haurwangi
 Puskésmas Kademangan
 Puskésmas Kadupandak
 Puskésmas Kalapanunggal
 Puskésmas Karangtengah
 Puskésmas Leles
 Puskésmas Mande
 Puskésmas Muka
 Puskésmas Nagrak
 Puskésmas Naringgul
 Puskésmas Pacet
 Puskésmas Pagelaran
 Puskésmas Pasirkuda
 Puskésmas Sindangbarang
 Puskésmas Sindangkerta
 Puskésmas Sukaluyu
 Puskésmas Sukamahi
 Puskésmas Sukanagalih
 Puskésmas Sukanagara
 Puskésmas Sukaresmi
 Puskésmas Takokak
 Puskésmas Tanggeung
 Puskésmas Warungkondang

Transportasi 

Ibukota kabupatén Cianjur diliwatan ku jalan nasional (Jakarta-Bogor-Bandung), sarta jalur karéta api Jakarta-Bogor-Sukabumi-Cianjur.
Pikeun ka Cianjur bisa ngaliwatan jalan darat, upama ti Jakarta bisa ngaliwatan jalur Puncak, jalur Sukabumi atawa jalan alternatif ngaliwatan Jonggol.

Moda Transportasi 
Beus AKAP
Beus AKDP
Beus trayék Cianjur kidul
Angkot
Karéta Api Argo Peuyeum
délman/kéréték/sado
Béca
Ojég

Terminal 
Terminal Pasir Hayam
Terminal Rawa Bango
Terminal Ramayana

Statsion 
Statsion Cianjur
Statsion Lampegan
Statsion Cibeber
Statsion Cilaku

Palabuan

laut 
Palabuan Jayanti
Palabuan Sindangbarang

darat 
Palabuan Jangari
Palabuan Calingcing

Obyek Wisata 
Objék wisata nu aya di Cianjur di antarana:

Wisata Alam 
Basisir Apra
Basisir Sérég
Basisir Jayanti 
Basisir Batu Kukumbung
Taman Bunga Nusantara 
Kebun Raya Cibodas
Kebon entéh Cipanas
Kebon entéh Gedéh
Kebon entéh Panyairan
Curug Citambur
Curug Cibeureum
Gunung Gedé 
Talaga Biru
Danau Leuwi Soro
Situ Jangari
Tirta Calingcing
Walungan Citarum
Walungan Cisokan
Pasawahan tradisional has Sunda
Taman Joglo

Wisata Arkeologi 
Situs Gunung Padang-Campaka
Situs Agrabintapura-Agrabinta
Situs Kampung Kuta-Ciranjang
Situs Gunung Putri-Sukaresmi
Situs Gunung Mananggél-Cianjur
Situs Bukit Tongtu-Cikalongkulon
Situs Bukit Kasur-Pacét
Situs Lemah Duhur-Sukanagara
Situs Pasir Pogor-Mandé
Situs Pasir Manggu-Sukanagara

Wisata Sejarah 
Istana Kaprésidenan Cipanas
Pendopo Kabupatén Cianjur
Statsion Karéta Api Cianjur
Statsion Lampegan
Jambatan Pos Cisokan
Jalan Raya Pos Anyer-Panarukan
Tata kota Cianjur jeung arsitektur jaman kolonial
Gedung Wisma Karya
Gedung Regent Cikidang (kiwari klinik Dr. Toki)

Wisata Religius 
Masjid Agung Cianjur
Makam Dalem Cikundul
Makam Pangeran Hidayatullah
Vihara Bhumi Pharsija

Réferénsi 

Kabupatén Cianjur
Cianjur
Artikel WikiMekar