Kunyit

Kunyit; jawawut; Setaria italic nyaéta hiji tutuwuhan anu asalna tina kulawargga Poaceae. Mangrupa serealia sikina lalembut/ (milet) baheula jadi kadaharan utama  /makanan pokok masyarakat Asia Timur ogé Asia Tenggara saméméh budidaya paré dipiwanoh. 

Tutuwuhan ieu tayalian anu  munggaran dibudidayakan di antara sarupaning milet jeung kiwari  jadi milet anu pang legana dipelak di sakuliah dunya, ogé anu pangpentingna di Asia wétan.

Ngaran séjén=
Kunyit mibanda ngaran anu béda-béda di unggal daérah, saperti, jawa (Plb.); jaba ikur (Bat.); jaba uré (Toba); jĕlui (Riau); sĕkui (Mly.); sĕkuai, sakui, sakuih (Min.); randau (Lamp.); jawae (Day.); jawawut, kunyit, sekul (Sd.); jawawut, juwawut, oték (Jw.); jhâbâ , jhâghung jhâbâ, jhâbalék (Md.); jawa sĕmi, jawawut (Bl.); botai, boté, wotei, batung, wetung, gětung (rupa-rupa dialék di Sulut); batang, bětěng, wětěng, bané, bailo, wailo (Sulsel); botoh, sain (Timor); hotong, atong, hetene, hetenu (Ambon); hétan (Wetar); wetan (Solor); botan (Kai, Tanimbar); bétén, fétén (Buru); bobootĕné, botĕmé (Hal.); futu (Ternate & Tidore)..

Ciri mandiri 
jmpl|kiri|Malai/ranggeuyan kunyit, ti kebon Tabir Barat, Merangin, Jambi 
Kunyit tutuwuhan sausum kawas jukut, jangkungna bisa  nepi ka 150(–175) cm. tangkalna ajeg, sakapeung aya nu nyagak. Daun tunggal, bijil selang seling, wujudna garis atawa pita, 15–30(–50) cm × 0,5–2,5(–4) cm, mencos di tungtung, tulang daun tengahnya ngajendul; kalayan panjang palapahna 10–15(–25) cm, aya anu gundul aya  anu buluan, létahna (ligula) pendék, berjumbai.

Malaina rapet sok disebut ranggeuyan, "buluan", jeung panjang bisa  nepika 30 cm, ku kituna urang Inggris nyebutna ieu tangkal "milet ekor rubah" (foxtail millet). Bulirna leutik, gedéna ngan 3mm diaméterna, malahan aya anu leuwih leutik. Kelir bulir rupa-rupa, mimiti ti  hideung, wungu, beureum, nepika semu coklat.

Mangfaat 
Di negri  Cina nembongkeun paling henteu kunyit geus dibudidayakeun dina kurang leuwih 5.000 tahun saméméh Masehi. Mangsa harita, kunyit hiji-hijina sisikian anu dibudidayakeun. Ti Cina, ieu tu tuwuhan tuluy menyebar ka kulon, nepika  Éropa dina kurang leuwih milénium ka tilu saméméh Masehi. Urang Romawi geus mikawanoh tur ngabudidayakeun, anu matak ieu tutuwuhan ogé dipiwanoh "milet Italia".

Rumphius nulis  hotton atawa botton ieu ngahaja dipelak di Bali, Makassar, jeung Buru, ngan heunteu pati loba. Hasilna diasakan kalayan dicampurkeun cipati kalapa nepika jadi bubur..

Aya dua golongan kunyit varietas biologis. Anu kahiji kunyit anu bisa dikonsumsi jalma, S. italica var. italica, jeung anu ka dua tayalian anu bisa dijadikeun parab manuk, S. italica var. moharica.

Sagigireun sikina, kunyit  ogé ngahasilkeun  héjoan pikeun parab ingon-ingon. Kunyit bisa diproduksi nepika 15-20 ton héjoan dina sahéktar  sarta 3,5 ton jarami dina  sahéktar.

Dicutat tina

Tutumbu ka luar 

 Juwawut pada laman Kehati.
 RBG Kew - GrassBase: Setaria italica
 Feedipedia: Foxtail millet (Setaria italica) forage

Poaceae
Serealia
Milet
Tutuwuhan tropis
Tutuwuhan industri