Mayas

Mayas/mawas (Dayak), atawa Orang utan (urang leuweung) nujul ka tilu spésiés kera gedé ku kawentar ku kapinteranana, panjang leungeun jeung bulu coklat semu beureum. Ieu sato pituin ti Indonésia jeung Malaysia, hirupna ngan di leuweung hujan di pulo Kalimantan jeung Sumatra, najan aya ogé fosilna nu kapanggih di Jawa, Viétnam, jeung Cina. Tilu spésiés ieu mangrupa sésa ti genus Pongo jeung subfamili Ponginae (nu ogé ngawengku genera Gigantopithecus jeung Sivapithecus nu geus lastari). Sebutan 'orang utan' asalna tina basa Malayu.

Orang utan mangrupa kera gedé nu paling arboréal, sapanjang hirupna ampir salawasna cicing dina tatangkalan. Unggal peuting maranéhna nyieun sayang tina catang jeung dangdaunnan pikeun saré. Hirupna nyorangan leuwih ti kera lianna, jalu jeung bikangna ukur panggih dina mangsa kawin. Anak orang utan diasuh terus ku indungna nepi ka disapih umur 6-7 taun. Tina dedeganana, jalu jeung bikang bisa dibédakeun. Nu jalu jangkungna bisa nepi ka 1,8 m kalawan beurat 100 kg, sedengkeun nu bikang leuwih leutik: jangkungna 1,3 m, beuratna 45 kg. Jalu nu geus kolot bisa kaciri tina pipina nu mébér jeung buluna nu leuwih paranjang.

Paripolah jeung basa 
Teu béda ti kera gedé lianna, orang utan téh pinter. Nuturkeun simpanseu nu kungsi karékam maké pakakas ku Jane Goodall taun 1960-an, tengah taun 1990-an kapanggih hiji populasi orang utan nu ilahar ngagunakeun pakakas pikeun dahar. Hiji makalah taun 2003 di jurnal Science medarkeun 'kabudayaan' orang utan.

Dina Encyclopedia Britannica disebutkeun yén program ulikan basa orang utan munggaran dipingpin ku Dr. Francine Néago taun 1988. Proyék basa orang utan di Smithsonian National Zoo di Washington, D.C. ngagunakeun sistem komputer nu asalna dimekarkeun di UCLA ku Néago dibantu ku IBM.

Najan umumna mah pasif, orang utan sok ogé ganggu ka nu lianna. Jalu nu can sawawa bakal nyoba jalangan jeung bikang mana waé, nu biasana bisa hasil mun jeung bikang nu sarua can sawawa. Bikang nu geus sawawa mah biasana ngusir jalu nu can sawawa, sabab leuwih suka jalangan jeung jalu nu geus sawawa. Orang utan liar kanyahoan sok ngadatangan patempatan nu dieusi manusa pikeun nyiar anak orang utan nunggelis nu dileupaskeun tina inguan, sigana mah pikeun ngaping sangkan bisa balik deui hirup di alam liar.

Orang utan sigana mah kagolongkeun sato nu sok ngilu mencarkeun sababaraha spésiés tutuwuhan, kaasup Strychnos ignatii nu ngandung alkaloid strihnina nu toksik. Racunna teu mangaruhan orang utan, iwal ukur nambahan produksi ciduhna.

Spésiés 
 Genus Pongo 
 Orang utan Kalimantan (Pongo pygmaeus)
 Pongo pygmaeus pygmaeus - populasi kalér-ngulon
 Pongo pygmaeus morio - populasi kalér-ngétan jeung wétan
 Pongo pygmaeus wurmbii - populasi kidul-ngulon
 Orang utan Sumatra (P. abelii)
 Pongo tapanuliensis

Orang utan téh tadina mah digolongkeun kana dua subspésiés Kalimantan jeung Sumatra, tapi ayeuna mah kanyahoan yén di Sumatra waé aya tilu subspésiés. Aya ogé nu boga pamanggih yén subspésiés wurmbii téh sarua jeung nu di Sumatra (P. abelii). Mun enya, spésiés nu dihasilkeun téh bakal disebut Pongo wurmbii, luyu jeung ngaran heubeulna.

Fosil nu kapanggih di Viétnam asup kana spésiés P. hooijeri, sedengkeun nu lianna nu kapanggih di sababaraha wewengkon di Asia kidul-ngétan mah masih diadurényomkeun, naha asup ka P. pygmaeus, P. abeli, atawa spésiés anu béda deui.

Status konservasi 

Numutkeun Daptar Beureum IUCN mamalia, spésiés orang utan di Kalimantan geus kaancam lastari, komo deui nu di Sumatra geus kritis pisan, sarta kadaptar dina Appendix I CITES. Populasi Kalimantan di alam liar kiwari aya 50 rébuan, sedengkeun di Sumatra kira ukur 7000-7500. Orang utan dijadikeun sato nagara resmi di Sabah, Malaysia.

Habitat orang utan loba diruksak ku kagiatan pertambangan, nuaran kai jeung kahuruan leuweung nu beuki ngagalaksak, utamana mah alatan dirobahna leuweung tropis jadi kebon kalapa sawit. Sababaraha élmuwan PBB manghariwangkeun yén kagiatan kebon sawit ieu bisa ngabalukarkeun lastarina orang utan taun 2012. 

Puseur konservasi nu utama di Indonésia di antarana aya di Tanjung Puting di Kalimantan Tengah, Kutai di Kalimantan Wétan, Gunung Palung di Kalimantan Kulon, jeung Bukit Lawang di Taman Nasional Gunung Leuser (wates antara Acéh jeung Sumatra Kalér. Di Malaysia, wilayah konservasina nyaéta Semenggok di Sarawak jeung Suaka Orang Utan Sepilok deukeut Sandakan di Sabah.

Rujukan

Tumbu kaluar 

<div class="External links-small">
Émbaran umum
 Primate Info Net Pongo Factsheet
 Information from Grungy Ape on the difference between the two Orang-utan species 
 OrionSociety.org  - 'Does an orangutan find Freedom in the Gift of Words?  Do We?'
 Orang utan language project 
 Facial Expression & Vocalizations
 Dr. Francine Neago Directed world's first orangutan language study.

Panyalindungan orang utan
 Orangutan Foundation International non-profit organization dedicated to "support the conservation and understanding of the orangutan and its rain forest habitat while caring for ex-captive individuals as they make their way back to the forest."
 The Orangutan Network - Documents Orangutan cultural variation / traditions and also conservation efforts
 Orang Utan Republik Education Initiative non-profit organization whose mission is to secure the future of the orangutan through programs of education and outréach in Indonésia.
 Preserving orangutans and their habitat . Orangutan Language.

Di Kalimantan
 The Borneo Orangutan Survival Foundation
 The Borneo Orangutan Survival Foundation (BOS) - Australia
 Borneo Orangutan Survival Foundation UK Part of a worldwide group dedicated to saving and preserving Orangutans in Bornéo
 WWF Heart of Borneo conservation initiative - The WWF's information about the Héart of Bornéo - 220,000 km² of upland montane tropical rainforest, where endangered species such as the orang-utan, rhinoceros and pygmy elephant cling for survival
 Orangutan Tropical Peatland Research Project non-profit organization dedicated to studying and conserving orangutans in the Sebangau National Park,. Kalimantan."

Di Sumatra
 Sumatran Orangutan Society International non-profit organization dedicated to the protection of Sumatran orangutans
 Sumatra Orangutan Conservation Program A program under PanEco which reintroduces captured orangutans in the wilds among many other projects in Sumatra.

Poto jeung vidéo
 Sepilok Orangutan Rehabilitation Center Photos  - Photos from a rehabilitation center in Bornéo, Malaysia
 ARKive - images and movies of the Bornean orang-utan (Pongo pygmaeus) 
 ARKive - images and movies of the Sumatran orang-utan (Pongo abelii) 
 Orangutan Rehabilitation Center in Sepilok, Sandakan - Photos and vidéos of the oldest Orangutan Rehabilitation Center in the world

Mamalia Asia
Sasatoan Indonésia
Sasatoan Malaysia
Hominidae