တေႃႇၼႄႇ ထရၢမ်ႉ

တေႃႇၼႄႇ ၵျွၼ်ႇ ထရၢမ်ႉ ( ဝၼ်းၵိူတ်ႇ - 1946၊ ၵျုၼ်ႇ 14)ၼႆႉ ပဵၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢႃႇမႄႇရိၵ ၵေႃႉထူၼ်ႈ 45 သေ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ် ႁူဝ်ပဝ်ႈ ဢေႃႇၵၼၢႆႇၸေးသျိၼ်းထရၢမ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ် ၶွမ်ႇပၼီႇ ဢၼ်ပိူင်ႇၵၢၼ်ငၢၼ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢၼ်ၵႃႉၶၢႆၼင်လိၼ်ႁိူၼ်း လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတၢင်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈမၼ်းပႆႇဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းတေထွၼ်တူဝ်ဢွၵ်ႇတီႈ တႃၶုၼ်ၼၼ်ႉဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ထရၢမ်ႉၼႆႉ ၸူဝ်ႈသၢၵ်ႈမၼ်းၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၵေႃႇသၢင်ႈမႃး ယူင်ႉသၢင်ႈတႃႇဝႃႇ၊ ႁူင်းလႅမ်း၊ ၵႃႇသီႇၼူဝ်ႇ၊ ပၢင်ႇၵွပ်ႉၾ် လႄႈ ဢွင်ႈတီႈ မိၵ်ႈမၢႆဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼၼ်ႉ တင်းၼမ်တင်းလၢႆယဝ်ႉ။

ထရၢမ်ႉၼႆႉ ၵိူတ်ႇယႂ်ႇတီႈ ဝဵင်းၼိဝ်းယွၵ်ႉသေ မိူဝ်ႈပီ 1968 ၼၼ်ႉ လႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈၶူး ပတ်ႇၶျလႃႇ တင်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီး တီႈ ႁူင်းႁဵၼ်း ဝႃႇတၼ်ႇ၊ တီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ပႅၼ်ႇသႄႇဝေးၼီးယႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 1971 မၼ်းလႆႈတႄႇဢွၼ်ႁူဝ် ၵၢၼ်ငၢၼ်း ၵေႃႇသၢင်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆၼင်လိၼ်ႁိူၼ်း ဢၼ်ပဵၼ်ႁင်းပေႃႈမၼ်း ၽရႅတ်ႉ ထရၢမ်ႉၼၼ်ႉသေ ဝၢႆးၼႆႉမႃး လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈပဵၼ် ထရၢမ်ႉ ဢေႃႇၵၼၢႆႇၸေးသျိၼ်းၼႆသေၵေႃႈ လႆႈလိုဝ်းလင် တီႈၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ထရၢမ်ႉၼႆႉ တႄႇဢဝ် ပီ 1996 တေႃႇ 2015 ၼၼ်ႉ မၼ်းၶဝ်ႈၵပ်းၵၢႆႇတီႈ ပၢင်လိူၵ်ႈၼၢင်းငၢမ်း ၼၢင်းဢမေႇရိၵသေ မၼ်းၶဝ်ႈၼႄႁၢင်ႈပႃးတီႈငဝ်းတူင်ႉ လႄႈ ငဝ်းႁၢင်ႈသဵင် ၵမ်ႈၽွင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီ 2000 ၼၼ်ႉ မၼ်းၶဝ်ႈပႃးပဵၼ် ၼေႃႇၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း တီႈ ပႃႇတီႇရီႇၾွမ်းသေတႃႉ မၼ်းၶိုၼ်းထွၼ်တူဝ်ဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈပႆႇလႆႈပၼ်ၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ယဝ်ႉ။ တႄႇဢဝ် ပီ 2004 တေႃႇ 2015 ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ် ၵႅမ်ၽူႈၶပ်ႉၶိုင်ဢွၵ်ႇ သွႆႉငဝ်းႁၢင်ႈသဵင် ဢၼ်လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢပရၢၼ်ႇတၢႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီ 2016 ၼၼ်ႉ ၸွမ်းလူၺ်ႈ သဵၼ်ႈမၢႆ ၾေႃႇပိတ်ႉသေ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီးမၼ်းထရၢမ်ႉၼႆႉ  ပေႃးဢဝ်တင်းၵမ်ႇၽႃႇဝႃႇ ၸၼ်ႉမၼ်း မမီး 324 သေ ပေႃးဢဝ် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇဝႃႈ ၸၼ်ႉမၼ်းမီး 156 ယဝ်ႉ။

ပီ 2015 ၼၼ်ႉ ထရၢမ်ႉ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ မၼ်းတေၶဝ်ႈလိူၵ်ႈ ပဵၼ် ၼေႃႇၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း တႃႇ ပႃႇတီႇရီႇပတ်ႉပလိၵ်ႇၵၢၼ်ႇဝႃႈၼႆသေ ၼႂ်းၵႃႈ ၵူၼ်းဢၼ်တေထုၵ်ႇလိူၵ်ႈတၢင်ႇပဵၼ် ၼေႃႇၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸိုဝ်ႈလိုဝ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင် ပီ 2016 လိူၼ်မေႇမႃး ၽူႈၸိူဝ်းၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇမၼ်း တီႈ ပႃႇတီႇရီႇပတ်ႉပလိၵ်ႇၵၢၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈၵိုတ်း လွင်ႈႁႃၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်သေ လိူၼ်ၵျူႇလၢႆႇ 2016 မႃး လုၵ်ႉတီႈ ၶွၼ်ႇဝႅၼ်းသျိၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ရီႇပတ်ႇပလိၵ်ႇၵၢၼ်ႇ လႆႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ဝႃႈ လႆႈလိူၵ်ႈထရၢမ်ႉတႃႇ ၶဝ်ႈၶႄႉၶဵင်ႇ ၼေႃႇၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း တၢင်တူဝ်ပႃႇတီႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ထရၢမ်ႉၼႆႉ မိူဝ်ႈဢွၼတၢင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းထုၵ်ႇသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၶဝ် ၶဝ်ႈၸႂ်မၼ်းမႃးသေ ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ လႆႈၶဝ်ႈၸႂ်မၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းဢၼ်မၼ်းလၢတ်ႈတီႈ ပၢင်သူၼ်းတုမ် လႄႈ တီႈ တုၺ်ႇတႃႇၼၼ်ႉ ၵႆႉလေႈပဵၼ် ၵႂၢမ်းဢၼ်လႆႈထဵင်ႇၵၼ်မေႃးၵၼ် လႄႈ ၵႆႉလေႇပဵၼ် ၵႂၢမ်းၽိတ်းၽိတ်းၽူၼ်ၽူၼ်ယဝ်ႉ။ တီႈပၢင်သူၼ်းတုမ်ၼႂ်းပႃႇတီႇ ဢၼ်ပဵၼ် တႃႇထုၵ်ႇလိူၵ်ႈပဵၼ် ၼေႃႇၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လႆႈထူပ်း လွင်ႈၼႄၵၢင်ၸႂ် ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႉမႃးယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈ ပီ 2005 ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ 7 ဝၼ်းၼၼ်ႉ သဵင်ဢၼ်မၼ်းမႅၼ်သေလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းတဵၵ်းၵွတ်ႇၼူမ်ၼၢင်းယိင်း၊ မိပ်ႇၼူတ်ႈၼၢင်းယိင်းၼၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇမႃးသေ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၼၢင်းယိင်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်လၢတ်ႈဝႃႈ ၶဝ်ၵေႃႈ ထုၵ်ႇမၼ်းႁဵတ်းၼင်ႇၼၼ်မႃး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၵႂၢမ်းဢၼ်မၼ်းလၢတ်ႈမႃး မိူဝ်ႈပီ 2005 ၼၼ်ႉ မၼ်းၶိုၼ်းယွမ်းတၢင်းၽိတ်းသေတႃႉ လွင်ႈၸီးၸွႆးလၢတ်ႈမၢပ်ႇမၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ မၼ်းပဵၼ် လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁႂ်ႈသလေႇမၼ်းတူၵ်းၵူၺ်း ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။

တီႈပၢင်သူၼ်းတုမ် ဢၼ်ထရၢမ်ႉႁဵတ်းမႃးၼၼ်ႉ မၼ်းၶဝ်ႈပႃး တႃႇၶိုၼ်းငူပ်ႉငိ လွင်ႈၽွမ်ႉၸႂ် ၽၢႆႇၵႃႉၶၢႆၵုၼ်ႇသိၼ် ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ-ၶႄႇ လႄႈ ၸိူဝ်းပဵၼ် လွင်ႈၽွမ်ႉၸႂ် ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႅပ်ႉၾ်တႃႇ လႄႈ ထရၢၼ်ႇ ပၸိၾိၵ်ႉ ပႃႇတၼႃႇသျိပ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တေၶိုၼ်းငူပ်ႉငိ။ တီႈသၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ် မႅၵ်ႇသီႇၵူဝ်ႇၼၼ်ႉ တေၵေႃႇႁူဝ်ႉသူင် သေ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၾိင်ႈမိူင်း ၵၢၼ်ၵူၼ်းၶဝ်ႈမိူင်းဢွၵ်ႇမိူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တေၸတ်းၵၢၼ်လိူဝ်ၵဝ်ႇ။ တေၶိုၼ်းမူၼ်ႉမႄး ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်းၵဝ်ႇၶဝ်။ ဢၼ်ပဵၼ် ၾိင်ႈမိူင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူၺ်းထိုင် ပၢႆးယူႇလီ ၸိူဝ်းပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ တေၶိုၼ်းႁုပ်ႈသိမ်းသေ တေၸၼ်ၶိုၼ်း ဢၼ်မႂ်ႇ၊ ၶဝ်ႈပႃး တွၼ်ႈတႃႇ ယွၼ်ႇယွမ်းပၼ် ၶွၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ လႆႈပဵၼ် လွင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႉတီႈပႃႇရီႇ မိူဝ်ႈပီ 2015 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇယဝ်ႉသေ မၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ တႃႇႁႂ်ႈႁႄႉႁၢမ်ႈပၼ်ၸူဝ်ႈၵႅပ် ၼိူဝ် လွင်ႈမူႇသလိမ်ႇၶဝ် ၶၢႆႉယူႇသဝ်းတီႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇၼႆသေ ဝၢႆးလင်မႃး မၼ်းၶိုၼ်းမႄးလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းယိူင်းၸူး ၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ မိူင်း ဢၼ်မီးပိုၼ်း ဢၼ်ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵေႃႇၵၢၼ်ႁၢႆႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ဢႃႇယု လႆႈ 70 ၶူပ်ႇသေ ပဵၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းမႃးလႄႈ ၼႂ်းၵႃႈ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ႁၢပ်ႇၵၢၼ် ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ မၼ်းပဵၼ် ၵေႃႉဢၼ်ဢႃႇယုယႂ်ႇသေပိူၼ်ႈသေ မၼ်းပူၼ်ႉၶၢမ်ႈ ရေႃႇၼႄႇ ရေၵႅၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း မိူဝ်ႈပီ 1981 ဢၼ်လႆႈဢႃႇယု 69 သေ ႁၢပ်ႇၵၢၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃး တီႇဢူဝ်ႇတူဝ်း ရူဝ်းၸပႄႇယဝ်ႉ မၼ်းပဵၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ၵေႃႉထူၼ်ႈသွင် ဢၼ်ၵိူတ်ႇတီႈ ဝဵင်းၼိဝ်းယွၵ်ႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၽိုၼ်ဢိင်