Baka

Sesesen do reng ortelanu deng baka para king karni, gatas at aliwang 
produktu ibat kaniti, balat at anting animal a pagobra, alimbawa manigut 
garitun, sarul at aliwa pa. Kareng aliwang bansa, atin lang papil 
king relihiun at gagalang da la.

Pamangamit kareng kataya 
Ibat ya king Castila (vaca, itang cow king Ingles) ing lagiung baka, at karen ya 
mung bábai magagamit iti karela (ganado ing gagamitan da nung kayabe la pati 
reng lálaki). Nanupata, king Kapampangan, gagamitan de antimong pangkabilugan a 
yaus kareng eganaganang animal a reti, lalaki man o babai. Ita namang katayang toru, kareng lalaki ya mu magagamit. At biseru no man deng anak da reng baka.

Biology 

Ruminant la reng baka. Ing buri nang sabyan niti, uli ning pangagawa ning 
karelang dungus, agyu rang kumabye king dikut at aliwa 
pang tanaman.

Anyang purmeru, mayayakit ya ing aurochs king maleparan a lugal kayabe ne 
ing Europa, Africa ampong Asia. Kareting mengalabasan pamung siglu ning 
kasalesayan, melimita ne mu king Europa, at pete rong mangasung alang paintulut 
detang tawling animal king Masovia, Poland, kanitang 1627, dapot 
sibukan da reng magpalahing magpaltong bakang anti kaniti itsura kapamilatan 
ning pamilahi da reng salukuyan a uri da reng baka, at linto ya itang lahing 
Heck cattle. 

Ating e ustung impormasyun tungkul kareng baka (keraklan kareng toru), itang mwa 
lang ustu neng akit de ing kuleng malutu. E tutu iti; e la manakit kule deng 
baka, nun e mu matuling, maputi at kulul abu. Manibat ing e ustung paniwalang 
iti kareng matador (bullfighter) a gagamit malutung tela ba lang salake deti. 
Ing tutu, metung ya mung tradisyun ing pamangamit king malutung tela. Itang galo 
ning kapa yang sangkan nung bakit sasalake ya ing toru.

Ing gamit da reng baka 

Maulaga ing papil da reng baka king kasalesayan da reng tau. Para kareng 
aliwang tau, deti ing matwang diling uri ning pibandyan. Uling babye lang 
karni ampong gatas at magsilbi kareng amu ra, at dakal dili ra, kabang ala 
lang kakanan nun e mu dikut, maragul ing asasaup da kareng tau kanita pang 
minuna. 

King Hinduismu, banal ing paglalawe ra king baka, anya e malyaring kanan 
iti: "Ing baka ing kekatamung Ima, uling bibye na kekatamu ing kayang 
gatas."

King Latin America, Australia ampo ing albugan nang dake ning 
Pangulung America, sosoga do reng baka kareng mangaragul a pirasung gabun a 
awsan dang rantsu.

King Portugal, Espania at deng aliwang bansa king Latin America 
gagamitan do reng toru para king isport a toreo o bullfighting; bawal kareng 
dakal a bansa ing anti kaniti.

Karagdagang belwan 
 Metung ya ing baka (ox) ketang zodiac da reng Isic a maki durut (cycle) a 
tya labing adwang banwa. Maki kaugnayan ya iti king kalendaryung Isic. 
 Toru ya ing bibilugan ning constellation (grupu da reng batwin) a Taurus.

Suglung a palwal 

 Cattle Breeds website - Oklahoma State University
 PBS Nature: Holy Cow (about cows in general)

Mammals
Sese Animal