Fakhe ba Danö Niha

Fakhe no sambua zinanö fondrege moguna ba Danö Niha. Ba hiza heŵa'ae no mananö fakhe niha ba Danö Niha i'otarai me föna, ha ba ginötöda iada'a manga wakhe niha ba Danö Niha tölu kali ma'ökhö.

Waö-waö 

 1800an - ekspor nomoro dua aefa ekspor zawuyu
 Sir Thoma Stamford Raffles ba fakhe moroi ba Danö Niha
 Repelita wamareta Soeharto
 Fananö fakhe aefa wa'atohare nila ba hafea

Ngawalö wakhe  

 fakhe falihöwa
 fakhe ndrawa
 fakhe si mune
 fakhe sirahi
 fakhe soyo
 fakhe tumba
 fakhe si a'dulo 
 fakhe si fakhaitö
 fakhe si gae
 fakhe si kalue 
 fakhe si köndrö
 fakhe si koria
 fakhe si laoya
 fakhe si likhe
 fakhe si liza
 fakhe si malabo
 fakhe si marubu
 fakhe si manawa
 fakhe si mawö
 fakhe si ru'ae
 fakhe siradi

Nidunö-dunö si fakhai ba wakhe 

Samuza luo föna so ndra alawe zi toröi siyöu lala nidanö. Ero ma'ökhö ba ifaigi so wua sagafusi ba dete idanö andrö. Ba ahöli-höli dödonia, ba ihalö i'ofuloigö wua da'ö. Ba samuza ma'ökhö imane dödö nia si alawe andre, "Hezo moroi wua sagafusi da'a? akha möi ndra'odo ufaigi siraya lala idanö". Ba möi ia siraya ba i'ila ndru'u nifotöi sirahi. Ba muhede ndru'u da'ö khö ndra alawe andre, imane: "Ndra'aga sinanö si sökhi, tola ni'a. Halö ba ofuloi ndra'aga'. Ba ifoloi ndru'u andre ba mangawuli ia ba nomo. Ba imane sui ndru'u andrö, "Be ndra'aga ba naha, ba na no aefa önö wawa ba tanö ndra'aga, ba mi be töi ma fakhe".

Nitutunö ba wakhe da'a tesöndra ba buku Nias. Ethnographische, Geographische en Historische Aanteekeningen en Studien ni sura Schröder ba ndröfi 1917.

Inötö ba lala wananö 

 baŵa
 falalö ngaluo
 ritus wananö fakhe

Su'a-su'a ni'oguna'ö

Meföna 

Da'e zu'a-su'a ni'oguna'ö meföna molo'ö nisura Schröder 

Ba Niha Raya
 Sajo'e (isura Schröder: sàdso'è)
 Tuba (isura Schröder: tubà)
 Si'öfa (isura Schröder: si'öfà)
 Siwalu (isura Schröder: siẁalu)

1 Sajo'e = 30 Tuba = 120 Si'öfa = 240 Siwalu

Ba Niha Yöu
 Lauru (isura Schröder: làuru)
 Tumba (isura Schröder: tumbà)
 Hinaoya (isura Schröder: hinàojà)
 Kata (isura Schröder: kàtà)

1 Lauru = 4 Tumba = 8 Hinaoya = 32 Kata

Ba ginötö wamasi, so su'a-su'a nifotöi Fiku. 1 Fiku = 10 Lauru.

Iada'a 

 dumba
 teko

Lala wondrino

Fakhe ba zura wamahaö meföna 

Oya wakhe ba ndröfi andre laŵa'ö.
Abölö mbua nowi niha iada'e.
Oya sibai ngawalö wakhe.
Ba so wakhe nitanö ba laza.
Ba so göi nitaru ba hili, ba ma ba danö sotufo, ba zo'eu.
Ö'ila döi ngawalö wakhe andrö?
Datatötöi ösa:
Fakhe ndrawa si rahi, ba
fakhe ndrawa soyo, ba
fakhe ndrawa tumba, ba
fakhe si adulo, ba
fakhe si toru, ba
fake si koria,
Ba oya na döi, baero ö.
Na latutu wakhe, ba tobali böra.
Fakhe si lö mututu, ba "ulitö".
Labe'e töinia gulitö, me si so uli na.
So göi kisa wakhe.
So kisa, ba wameta uli wakhe.
Ba so göi kisa, ba wamali'ö hamo.</pre>

Umbu 

Kategori:Sinanö