Bahasa pupus

Bahasa pupus ialah bahasa yang tidak lagi mempunyai sebarang penutur, terutamanya jika bahasa itu tidak mempunyai turunan bahasa yang mewarisinya. Manakala bahasa mati ialah bahasa yang bukan lagi bahasa ibunda kepada mana-mana komuniti penutur, walaupun ia masih digunakan, contohnya seperti bahasa Latin. Bahasa terpendam ialah bahasa mati yang masih berfungsi sebagai lambang identiti etnik sesuatu kelompok. Bahasa-bahasa ini sering mengalami proses penggiatan semula. Bahasa-bahasa yang pada masa ini mempunyai penutur asli yang masih hidup kadangkala dipanggil sebagai bahasa moden untuk membezakannya dengan bahasa mati, terutamanya dalam konteks pendidikan.

Pada zaman moden, kepupusan sesuatu bahasa adalah hasil daripada proses asimilasi budaya yang membawa kepada peralihan bahasa, serta pengabaian bahasa ibunda secara beransur-ansur untuk memihak kepada lingua franca asing yang lebih dominan, yang pada masa kini bahasa-bahasa dominan tersebut paling banyak dari negara-negara Eropah.

Sehingga ke zaman 2000-an, sejumlah lebih kurang 7,000 bahasa lisan tempatan di seluruh dunia tercatat akan kewujudannya. Kebanyakannya adalah bahasa-bahasa kecil yang di ambang kepupusan; satu anggaran yang diterbitkan pada tahun 2004 menjangkakan bahawa kira-kira 90% daripada bahasa-bahasa yang digunakan pada masa ini akan pupus menjelang tahun 2050.

Kematian bahasa 

Kebiasanya peralihan sesuatu bahasa lisan menjadi pupus berlaku apabila sesuatu bahasa tersebut mengalami proses kepupusan bahasa melalui penggantian secara langsung dengan bahasa yang berbeza. Contohnya, banyak bahasa-bahasa tempatan di benua Amerika telah digantikan dengan bahasa Inggeris, bahasa Perancis, bahasa Portugis, bahasa Sepanyol atau bahasa Belanda kesan penaklukan Eropah di benua Amerika.

Berbeza dengan bahasa pupus yang tidak lagi mempunyai sebarang penutur mahupun sebarang penggunaan dari segi penulisan, bahasa bersejarah boleh kekal digunakan sebagai bahasa kesusasteraan atau bahasa liturgi jauh selepas ia tidak lagi penutur asli bahasa tersebut. Bahasa-bahasa sedemikian kadangkala juga dirujuk sebagai "bahasa-bahasa mati", tetapi lebih lazim dikenali sebagai bahasa-bahasa klasik. Contoh yang paling menonjol bagi bahasa sedemikian di negara-negara Barat ialah bahasa Latin, tetapi perkara yang sama juga boleh ditemui sepanjang sejarah peradaban dunia disebabkan kecenderungan universal untuk mengekalkan peringkat sejarah sesuatu bahasa sebagai bahasa liturgi.

Bahasa bersejarah dengan turunan bahasa yang hidup tetapi telah mengalami perubahan bahasa yang ketara berbanding bahasa bersejarah tersebut boleh dianggap sebagai "pupus", terutamanya dalam kes di mana mereka tidak meninggalkan korpus kesusasteraan atau liturgi yang kekal digunakan secara meluas (lihat bahasa korpus), seperti yang berlaku pada bahasa Melayu Kuno, bahasa Inggeris Kuno atau Bahasa Jerman Hulu Kuno berbanding dengan keturunan kontemporari mereka, bahasa Melayu, bahasa Inggeris dan bahasa Jerman.

Kebanyakan bahasa minor terancam disebabkan oleh globalisasi ekonomi dan budaya, asimilasi budaya, serta pembangunan pesat. Dengan peningkatan integrasi ekonomi pada skala kebangsaan dan serantau, orang ramai mendapati lebih mudah untuk berkomunikasi dan menjalankan perniagaan dalam lingua franca yang dominan dalam bidang perdagangan dunia, seperti: bahasa Inggeris, bahasa Cina Mandarin, bahasa Sepanyol dan bahasa Perancis.

Dalam kajian mereka berkenaan perubahan bahasa disebabkan pertembungan budaya, ahli bahasa Amerika Syarikat Sarah Gray Thomason dan Terrence Kaufman (1991) menyatakan bahawa apabila berlakunya tekanan budaya (sewaktu sesuatu populasi terpaksa bertutur dalam bahasa yang dominan), tiga hasil linguistik mungkin berlaku:

 (Paling kerap berlaku) Populasi bawahan tersebut mungkin beralih penggunaan bahasa mereka secara mendadak kepada bahasa dominan dan meninggalkan bahasa ibunda mereka sehingga menyebabkan kematian linguistik mendadak. 
 Proses kematian bahasa yang lebih beransur-ansur mungkin berlaku dalam beberapa generasi kemudian. 
 (Paling jarang berlaku) kumpulan yang tertekan mengekalkan sebanyak mungkin penggunaan bahasa ibundanya, sambil meminjam unsur tatabahasa dari bahasa dominan (menggantikan semua atau sebahagian daripada tatabahasa bahasa asal).

Institusi seperti sistem pendidikan, dan juga platform media (selalunya yang bersifat global) seperti Internet, televisyen, dan media cetak memainkan peranan penting dalam proses penghapusan bahasa minoriti. Contohnya, apabila sekelompok manusia berhijrah ke negara baharu, anak-anak mereka bersekolah di negara tersebut dan sekolah tersebut berkemungkinan besar akan mengajar mereka dalam bahasa majoriti negara tersebut berbanding bahasa ibunda ibu bapa mereka.

Kebangkitan bahasa 
Penghidupan bahasa ialah percubaan untuk memperkenalkan semula bahasa yang telah pupus dalam penggunaan seharian oleh penutur asli generasi baharu. Neologisme optimistik bahasa Inggeris "sleeping beauty languages" telah digunakan untuk membawa harapan sedemikian, walaupun para sarjana biasanya merujuk bahasa sedemikian sebagai bahasa dorman.

Dari segi praktikal, penghidupan semula bahasa ini hanya berjaya dilakukan dalam skala besar terhadap satu bahasa sahaja: iaitu penghidupan semula bahasa Ibrani. Bahasa Ibrani telah bertahan selama beribu tahun sejak pembuangan negeri ke Babylon sebagai bahasa liturgi, tetapi bukan sebagai bahasa vernakular. Kebangkitan semula bahasa Ibrani sebahagian besarnya telah berjaya disebabkan oleh keadaan yang sangat menggalakkan, terutamanya sejak pembentukan Israel moden pada tahun 1947 dan menjadi bahasa rasmi, serta dedikasi melampau Eliezer Ben-Yehuda kepada kebangkitan semula bahasa itu, dengan mencipta perkataan baharu untuk istilah moden yang tidak terdapat dalam bahasa Ibrani.

Percubaan kebangkitan untuk bahasa pupus minoriti yang tiada status bahasa liturgi biasanya mempunyai hasil yang agak sederhana. Pemulihan bahasa Cornish telah dibuktikan kejayaan separanya: selepas satu abad usaha terdapat 3,500 orang yang mendakwa sebagai penutur asli, cukup ramai untuk UNESCO menukar klasifikasinya daripada "pupus" kepada "genting terancam". Gerakan kebangkitan bahasa Livonia untuk mempromosikan penggunaan bahasa Livonia telah berjaya melatih beberapa ratus orang untuk mempunyai pengetahuan tentangnya.

Rujukan

Bibliografi 
 

 Nasib Dodo: Bagaimana Bahasa Menjadi Pupus
 Yayasan Bahasa Terancam
 Bahasa Terancam
 Foto huruf/aksara daripada bahasa purba dan bahasa hidup dipaparkan di dinding luar Perpustakaan Alexandria
Bahasa pupus
Sumber bahasa Indonesia CS1 (id)
Sumber bahasa Sepanyol CS1 (es)
Laman dengan petikan yang mempunyai URL yang terdedah