Republik Rom

Lihat juga Republik Rom (abad ke-18) dan Republik Rom (abad ke-19).

Republik Rom merupakan satu fasa dalam tamadun Rom kuno yang disifatkan oleh bentuk kerajaan republik. Tempoh republik bermula dengan penggulingan pemerintahan beraja pada tahun 510 SM dan berlangsung sehingga satu siri perang-perang saudara membentukkan Empayar Rom. Tarikh tepat ketika Republik Rom bertukar menjadi Empayar Rom adalah suatu perkara yang bergantung kepada tafsiran, dan sebilangan pilihan yang biasa termasuk: 
 44 SM: pelantikan Julius Caesar sebagai diktator seumur hidup
 2 September 31 SM: Perang Actium
 16 Januari 27 SM: Senat Rom menganugerahkan Octavian dengan gelaran "Augustus".

Bagaimanpun, perbezaan ini hanya dibuat terutamanya oleh ahli-ahli sejarah, dan bukan oleh orang-orang Rom pada zaman itu. Maharaja-maharaja Julio-Claudia yang awal menegaskan bahawa res publica masih wujud di bawah perlindungan kuasa-kuasa baginda dan akhirnya akan dikembalikan ke bentuk republik.

Lokasi 

Kota Rom terletak di tebing Sungai Tiber yang dekat sekali dengan pantai barat Itali dan yang menandakan sempadan antara wilayah Latium (wilayah yang mana bahasa dan budaya Latin adalah terutama) di selatan, dengan wilayah Etruria (wilayah yang mana bahasa dan budaya Etruria adalah terutama) di utara.

Republik Rom berkembang daripada negara kota yang tunggal ini, dan kemudian menyerap:
 seluruh Semenanjung Itali
 sebahagian besar Gaul dan Hispania
 kebanyakan semenanjung Greece
 sebahagian Balkan
 kawasan-kawasan pantai Asia Minor
 sebahagian garis pinggir laut Afrika utara
 Corsica
 Sardina 
 Sicily.

Struktur republik

Asal etnik 

Serupa dengan kebanyakan perkara mengenai Rom awal, asal-asal etnik orang Rom tidaklah jelas. Berkediaman di sempadan Latium dan Etruria, adakah orang Rom merupakan orang Itali kuno dari kawasan Latin yang dipengaruhi (sesetengah orang mengatakan bahawa mereka ditakluk) oleh orang Etruria, ataupun mereka merupakan orang Etruria yang dipengaruhi oleh orang Itali tidak dapat dipastikan. Bagaimanapun, terdapat kemungkinan bahawa orang-orang Rom amat dipengaruhi oleh kedua-dua budaya ini, dan menggabungkan aspek-aspek kedua-dua budaya ini.

Penduduk 

Republik Rom terdiri daripada pelbagai kelas masyarakat, dengan setiap kelas mempunyai hak, peranan, dan status yang berbeza di bawah undang-undang Rom.

Warganegara penuh Rom sentiasa merupakan lelaki-lelaki yang bebas dan berharta. Mereka bersama-sama dengan keluarga mereka terbahagi kepada dua kelas sosial, iaitu ningrat dan marhaen. Kelas ini adalah diwarisi berdasarkan keturunan masing-masing. Pada awal Republik, golongan ningrat memonopoli semua jawatan politik dan mungkin juga kebanyakan kekayaan negara, tetapi terdapat juga marhaen-marhaen yang kaya dan berpengaruh pada tempoh pertengahan kedua dalam rekod-rekod republik. Begitu juga, terdapat banyak keluarga ningrat yang hilang kedua-dua kekayaan dan pengaruh politik pada tempoh pertengahan kedua ini. Menjelang abad ke-2 SM, perbezaan antara kedua-dua golongan lebih bersifat dari segi keagamaan, kerana sebahagian besar kepaderian telah dikhaskan hanya untuk golongan ningrat.

Hak-hak wanita Rom berbeza-beza secara meluas pada sepanjang sejarah Republik. Bagaimanapun, mereka tidak diberikan kesemua hak warganegara; umpamanya, mereka tidak dibenarkan mengundi atau menyandang jawatan kerajaan, walaupun mereka telah diberikan hak untuk memiliki harta.

Masyarakat Rom juga mempunyai kelompok hamba abdi yang besar dan yang langsung tidak mempunyai hak di bawah undang-undang Rom. Mereka dianggap sebagai harta dan boleh diperlakukan dengan sewenang-wenangnya oleh pemilik mereka. Kematian seseorang hamba abdi tidak dianggap sebagai jenayah terhadap seorang manusia. Bagaimanapun, seorang hamba abdi yang bebas, iaitu bekas hamba abdi, diberikan sejenis bentuk kewarganegaraan penuh Rom, tetapi mereka serta keturunan mereka selama tiga generasi tidak berhak menyandang sebarang jawatan kerajaan .

Kewarganegaraan Rom juga dipergunakan sebagai alat dasar luar negara dan kawalan. Tanah-tanah jajahan dan sekutu-sekutu politik diberikan sejenis bentuk kewarganegaraan Rom yang bertaraf "rendah"; terdapatnya banyak peringkat kewarganegaraan dan hak undang-undang yang bersenggat, antaranya Hak Latin. Harapan untuk kedudukan yang lebih baik dalam "lingkungan  pengarah" Rom, serta persaingan untuk kedudukan dengan jiran-jiran, telah memeliharakan tumpuan kebanyakan jiran dan sekutu terhadap status quo budaya Rom, berbanding mencuba mensubversikan atau menggulingkan pengaruh Rom.

Kerajaan 

Kerajaan republik Rom ialah sebuah sistem yang rumit yang bukan sahaja didasarkan pada undang-undang tetapi juga pada adat resam serta tradisi, dan kelihatan mempunyai banyak lebihan dalam sistemnya.

Dewan undangan dan majistret 
Kerajaan republik, sekurang-kurangnya dari segi teori, berdasarkan pembahagian tanggungjawab antara berbagai-bagai dewan undangan, dengan ahli-ahlinya (atau kumpulan-kumpulan) mengundi tentang perkara-perkara yang dikemukakan dalam dewan masing-masing. Dewan-dewan undangan ini termasuk:
 Dewan Undangan Curiata
 Dewan Undangan Centuriata
 Dewan Undangan Puak
 Dewan Undangan Marhaen
 Senat Rom.
Keahlian kepada dewan-dewan undangan ini terhad kepada faktor-fakor seperti kelas, susunan, keluarga and pendapatan.

Banyak daripada dewan-dewan undangan ini mempunyai peranan yang khusus dan tertentu. Umpamanya, Dewan Undangan Curiata mengurniakan Imperium kepada majistret-majistret Rom. Bagaimanapun, salah dua daripad dewan-dewan undangan ini menguasai kehidupan politik Republik, iaitu Dewan Undangan Marhaen, serta Senat Rom.

Orang-orang Rom mematuhi dua prinsip untuk majistret-majistret mereka: ketahunan, iaitu pematuhan jangka masa setahun bagi setiap tempoh, dan kekolejan, iaitu pemegangan jawatan yang sama oleh sekurang-kurang dua orang pada waktu yang sama. Umpamanya, jawatan konsul yang merupakan jawatan tertinggi, sentiasa dipegang oleh dua orang bersama-sama, dengan setiap konsul mempunyai kuasa veto terhadap sebarang tindakan oleh konsul yang lain. Jika seluruh angkatan tentera Rom bertempur, angkatan itu diketuai oleh kedua-dua konsul yang mengambil giliran harian untuk mengetuai angkatan tentera. Banyak jawatan dipegang oleh lebih daripada dua orang; pada tempoh pertengahan kedua Republik, terdapatnya lapan praetor dan 20 kuestor pada setiap tahun.

Jawatan diktator merupakan kekecualian yang tunggal terhadap prinsip ketahunan serta kekolejan, dan jawatan penapis terhadap prinsip  ketahunan. Pada masa kecemasan tentera, seorang diktator tunggal akan dipilih untuk tempoh enam bulan bagi tujuan mengetuai negara Rom secara tunggal. Pada tempoh yang tetap, tetapi bukan secara bertahunan, dua penapis akan dipilih untuk tempoh 18 bulan setiap lima tahun.

Undang-undang dan "perlembagaan" Rom

Evolusi kerajaan republik 
Semasa tempoh awal dan pertengahan Republik, Rom Senat yang mempunyai martabat yang tertinggi kerana terdiri daripada golongan bangsawan (termasuk banyak bekas majistret) yang mempunyai kekayaan dan pengaruh politik, adalah utama di negara.

Pada tahun-tahun akhir Republik, satu pembahagian berkembang dalam Senat dengan kemunculan dua puak: Optimat dan Populares. Puak Optimat menyokong bentuk-bentuk tradisi kerajaan Rom, sedangkan puak Populares merupakan mereka yang mempergunakan fakta bahawa Dewan Undangan Marhaen mempunyai kuasa pelulusan undang-undang (ketentuansuara) untuk mengejar pengaruh politik mereka di luar Senat. Oleh sebab Senat menguasai kewangan negara, ini mengakibatkan pertikaian antara Senat dengan Dewan Undangan Marhaen. Banyak ahli politik yang mempunyai cita-cita tinggi mempergunakan pertikaian ini untuk memajukan kerjaya politik mereka, dan menonjolkan diri sebagai johan untuk "tradisi Rom", atau untuk "Rakyat".

Tentera 

Legion Rom merupakan tulang belakang kuasa tentera Rom. Rom mempergunakan legion-legionnya untuk memperluas sempadannya sehingga menguasai kebanyakan Eropah dan kawasan-kawasan di sekeliling Laut Mediterranean.

Legion Rom adalah jentera tentera yang terpiawai, teratur, dan terdisiplin, dan merupakan salah satu daripada angkatan-angkatan tentera pertama yang menerima pemodenan di dunia. Keberanian seseorang askar dianggap kurang penting berbanding peranan angkatan tentera pada keseluruhannya. Pelengkapan, taktik, pembentukan, dan undang-undang tentera distandardkan dan dilaksanakan dengan seragam. Tatacara untuk setiap perkara dari berlatih dan berkawat sehingga bangunan kem disusun atur dengan cara yang tertentu. Tugas-tugas diperuntukkan, dengan setiap unit dan orang memahami peranan dan tanggungjawab masing-masing dalam angkatan tentera.

Republik awal tidak mempunyai angkatan tentera tetap. Sebaliknya, legion-legion dikerah hanya  jika perlu (istilah Legion berasal daripada istilah bahasa Latin,  Legio, yang bermaksud "perbarisan;" atau "levi"), dan dibubarkan selepas perang. Angkatan-angkatan tentera akan dikerah dari Rom dan tanah-tanah jajahan yang bersekitaran. Setiap tanah jajahan bertanggungjawab untuk membekalkan sebilangan askar yang tertentu. Secara teori, askar-askar kerah hanya dipilih daripada golongan pemilik harta yang cukup kaya untuk melengkapkan diri. Bagaimanapun, jika keadaan benar-benar memerlukan, keperluan ini tidak diendahkan. Penggunaan cara ini menyebabkan Legion Rom tidak begitu mahal untuk dibiayai oleh negara, dan memastikan bahawa legion-legion bukan sahaja bertempur untuk negara mereka, tetapi juga untuk memeliharakan harta dan cara hidup mereka.

Pada tempoh pertengahan kedua republik (107 SM), Gaius Marius memperkenalkan pembaharuan-pembaharuan Maruis yang sama sekali menukarkan bentuk Legion. Bukan sahaja struktur dan taktik tentera Rom dikemaskinikan, tetapi tenteranya diubah menjadi satu angkatan tentera tetap yang terdiri terutamanya daripada "askar-askar kerjaya" kelas bawahan yang diambil untuk tempoh selama 20 tahun, dan dihadiahkan (secara tradisi, tetapi tidak dijaminkan di sisi undang-undang) "geran tanah" pada akhir tempoh perkhidmatan mereka. Ini menghasilkan kesan yang tidak ketara, tetapi penting, untuk menumpukan semula kesetiaan askar legion yang kini bertempur bukan sahaja untuk Jeneral serta negaranya, tetapi juga untuk "pensen" sendiri.

Setiap kali Rom menaklukkan tanah-tanah baru, kawasan itu akan diasingkan menjadi satu atau lebih wilayah di bawah pentadbiran seorang gabenor Rom yang dipilih setiap tahun oleh Senat. Gabenor itu dianugerahkan dengan pangkat promajistret, baik prokonsul atau propraetor, bergantung kepada saiz dan kepentingan wilayah itu (sila lihat Wilayah Rom untuk senarai pangkat-pangkat gabenor). Pada tempoh pertengahan kedua republik, sebahagian tanah-tanah yang baru diperoleh sering kali dipergunakan untuk menamatkan perkhidmatan bekas perajurit yang telah mencapai kelayakan untuk "geran tanah" mereka. Cara ini bukan sahaja "membayar upah dan memberhentikan" askar-askarnya, tetapi juga memberikan  manfaat sampingan untuk menempatkan orang-orang Rom dengan adat resam mereka, dan membawa budaya Rom kepada orang-orang taklukan baru: sejenis bentuk "imperialisme budaya" di samping  imperialisme tentera (sila lihat: Romanisasi budaya).

Lihat juga 
 Sejarah Republik Rom

Rujukan

Pautan luar 
 Grout, James: Ensiklopedia Romana   
 Gracchi Marius dan Sulla oleh A.H. Beesley   
 www.roman-empire.net, mengenai Republik Rom dan Empayar Rom
 Republik Rom daripada In Our Time (BBC Radio 4) – "Dalam Zaman Kita"  
 www.unrv.com