Al-Karkhi

(atau ) (s. 953 – s. 1029) ialah seorang ahli matematik dan jurutera kurun ke-10 yang bersemarak di Baghdad. Tiga karya utama beliau yang bertahan ialah karya-karya matematik iaitu Al-Badi' fi'l-hisab (Kekaguman pada Pengiraan), Al-Fakhri fi'l-jabr wa'l-muqabala (Kemegahan pada Algebra), dan Al-Kafi fi'l-hisab (Kecukupan pada Pengiraan).

Nama
Terdapat kesamaran pada nama nisbah beliau. Sebahagian dokumen berbahasa Arab Zaman Pertengahan menyebutkan al-Karaji dan yang lain menyebutnya al-Karkhi. Dokumen berbahasa Arab dari Baghdad pada masa itu kadang kala ditulis tanpa baris, yang dengannya nama yang ditulis memang samar dan boleh dibaca sebagai Karaji (reading ?) atau Karkhi (reading ?) atau Karahi atau Karhi (reading ?) -- lihat tatatanda rasm bahasa Arab, yakni ketiadaan perbezaan baris i'jam konsonan. Nisbahnya boleh jadi al-Karkhi, yang menunjukkan bahawa beliau dilahirkan di Karkh, sebuah subbandar Baghdad, atau al-Karaji yang menunjukkan keluarganya datang dari bandar Karaj di Iran. Bagaimana pun, beliau pastinya tinggal dan bekerja kebanyakan hayatnya di Baghdad, yang merupakan pusat sains dan kebudayaan dunia Islam.

Karya 

Al-Karaji menulis tentang matematik dan kejuruteraan. Sebahagian pihak menganggap beliau cuma melakukan kerja semula idea-idea orang lain (beliau dipengaruhi Diophantus) tetapi kebanyakan mereka menganggap beliau lebih asli, khususnya pada permulaan pembebasan algebra daripada geometri. Di kalangan sejarawan, karya beliau yang paling dikaji secara meluas ialah buku algebranya al-fakhri fi al-jabr wa al-muqabala, yang bertahan dari Zaman Pertengahan sekurang-kurangnya dalam empat salinan.

Beliau mengkaji secara sistematik algebra eksponen, dan merupakan orang pertama menyedari bahawa urutan x, x^2, x^3,... mungkin dapat dilanjutkan selama-lamanya; dan angka salingan 1/x, 1/x^2, 1/x^3,... . Bagaimana pun, memandangkan misalnya hasil kuasa dua dan kuasa tiga dapat diungkapkan, dalam perkataan berbanding dalam nombor, sebagai kuasa dua-kuasa tiga, sifat nombor bagi eksponen yang ditambah tidak jelas.

Karya beliau mengenai algebra dan polinomial memberi peraturan bagi operasi aritmetik bagi polinomial tambah, tolak dan darab; meskipun beliau terbatas kepada pembahagian polinomial dengan monomial.

Beliau menulis tentang teorem binomial dan segi tiga Pascal.

Di dalam karya yang hilang yang hanya diketahui dari petikan kemudiannya oleh al-Samaw'al, al-Karaji memperkenalkan idea hujah melalui aruhan bermatematikaan. Sebagaimana yang dikatakan Katz

Lihat juga
Matematik Islam
Sains Islam pada Zaman Pertengahan
Senarai ahli sains Iran

Catatan

Rujukan dan pautan luar
 
 
 J. Christianidis. Classics in the History of Greek Mathematics, p. 260
 Carl R. Seaquist, Padmanabhan Seshaiyer, and Dianne Crowley. "Calculation across Cultures and History" (Texas College Mathematics Journal 1:1, 2005; pp 15–31) [PDF]
 Matthew Hubbard and Tom Roby. "The History of the Binomial Coefficients in the Middle East"(from "Pascal's Triangle from Top to Bottom") 
 Fuat Sezgin. Geschichte des arabischen Schrifttums (1974, Leiden: E. J. Brill)
 James J. Tattersall. Elementary Number Theory in Nine Chapters, p. 32
 Mariusz Wodzicki. "Early History of Algebra: a Sketch" (Math 160, Fall 2005) [PDF]
 "al-Karaji" — Encyclopædia Britannica Online (4 April 2006)
 Extrait du Fakhri, traité d'Algèbre par Abou Bekr Mohammed Ben Alhaçan Alkarkhi, presented with commentary by F. Woepcke, year 1853.

Kelahiran 953
Kematian 1029
Ahli matematik kurun ke-10
Ahli matematik kurun ke-11
Ahli matematik Islam
Ahli matematik Parsi
Orang dari Karaj
Orang Iran kurun ke-10