Sejarah Emirates Airline

Emirates, ialah syarikat penerbangan keempat terbesar di dunia dengan hasil berjadual penumpang-kilometer diterbangkan dan bilangan penumpang antarabangsa yang dibawa, telah diasaskan pada tahun 1985  oleh keluarga diraja Dubai. Penerbangan pertama syarikat penerbangan itu adalah dari Dubai ke Karachi, Pakistan dan Mumbai, India pada Oktober tahun itu. Pesawat pertamanya disediakan oleh Pakistan International Airlines. Syarikat penerbangan itu berkembang pesat melalui perkongsian dan pelaburan untuk menjadi satu diantara syarikat penerbangan terkemuka dunia.

Pengasas 
Pada pertengahan 1980-an, Syarikat Penerbangan kebangsaan Bahrain, Gulf air mula mengurangkan perkhidmatannya ke Dubai kerana bimbang ia menyediakan penerbangan feeder serantau untuk syarikat penerbangan lain.  Akibatnya, syarikat penerbangan Emirates telah ditubuhkan pada Mac 1985 dengan sokongan daripada keluarga diraja Dubai, dan dikehendaki beroperasi secara bebas daripada subsidi kerajaan, selain daripada sebanyak AS$10 juta.

Pada pertengahan 1980-an, Syarikat Penerbangan Kebangsaan Pakistan, Pakistan International Airlines memainkan peranan besar dalam menubuhkan syarikat penerbangan Emirates dengan menyediakan bantuan teknikal dan pentadbiran kepada syarikat penerbangan baharu itu serta menghadiahkan sebuah Boeing 737-300 dan Airbus A300B4-200 baharu.  Dubai Royal Air Wing Keluarga Diraja turut menyediakan syarikat penerbangan itu dengan dua Boeing 727-200 Adv yang terpakai.  Penerbangan pertama syarikat penerbangan itu, penerbangan EK600, adalah dari Dubai, UAE ke Karachi, Pakistan pada Tarikh 25 Oktober 1985.

Tahun-tahun awal 
Maurice Flanagan, yang sebelum ini bekerja di British Airways, Gulf Air, dan BOAC dan pada masa itu menyelia Dnata, dilantik sebagai ketua pegawai eksekutif syarikat penerbangan baharu itu.  Untuk mengiktiraf jasanya dalam bidang penerbangan, pada tahun 2000, Flanagan telah dilantik sebagai CBE dalam Senarai Penghormatan Hari Lahir Ratu, dan kemudiannya dianugerahkan gelaran kesatria . Beliau akan disertai di syarikat penerbangan itu oleh Sheikh Ahmed bin Saeed Al Maktoum (sebagai pengerusi) dan kini presiden Syarikat Penerbangan Emirates Tim Clark . Pengerusi semasa Sheikh Ahmed bin Saeed Al Maktoum sejak itu telah mewarisi peranan CEO. Pada tahun pertamanya, ia membawa kira-kira 260,000 penumpang dan 10,000 tan muatan .  Untuk menyerlahkan kejayaan awal syarikat penerbangan itu, Gulf Air, semasa tahun pertama operasi Emirates, mengalami kejatuhan 56% dalam keuntungan, dan kerugian pada tahun berikutnya. 

Menjelang tahun 1986, syarikat penerbangan itu telah menambah destinasi seperti Colombo, Dhaka, Amman dan Kaherah kepada rangkaian laluannya.  Pada tahun 1987, Boeing 727 kedua telah dibeli daripada Kerajaan Dubai dan A300 telah digantikan buat sementara waktu dengan contoh kedua daripada Kuwait Airways . Pada 3 Julai, Emirates menerima pesawat pertama yang dibelinya, Airbus A310 (pendaftaran A6-EKA),  dan dengan dua contoh, melancarkan perkhidmatan tanpa henti harian ke London Gatwick pada Tarikh 6 Julai 1987. Syarikat penerbangan itu pada tahun 1987 menambah Frankfurt melalui Istanbul, dan Malé (Maldives).  Menjelang akhir tahun 1987, Emirates telah melayani 11 destinasi.  Ini diikuti oleh pengembangan ke pasaran Timur Jauh pada tahun 1989, dengan penerbangan ke Bangkok, Manila dan Singapura,  diikuti oleh Hong Kong dan London Heathrow pada tahun 1991.  Semasa dekad pertama operasi, Emirates mencatatkan pertumbuhan kukuh dengan purata 30%.

Pemerbadanan dan pertumbuhan: 1993–1999 
Menjelang awal 1990-an, Emirates adalah antara syarikat penerbangan yang paling pesat berkembang di dunia; pendapatan meningkat kira-kira sebanyak AS$100 juta setiap tahun, menghampiri AS$500 juta pada tahun 1993. Syarikat penerbangan itu membawa 1.6 juta penumpang dan 68,000 tan kargo pada tahun yang sama. 

Dengan bermulanya Perang Teluk, perniagaan meningkat untuk Emirates kerana perang menghalang syarikat penerbangan lain keluar dari kawasan itu; ia menjadi satu-satunya syarikat penerbangan yang terus terbang dalam sepuluh hari terakhir perang.  Berikutan konflik itu, sejumlah 92 syarikat penerbangan terbang ke pasaran antarabangsa dan Emirates menghadapi persaingan sengit di pangkalannya. Ia membawa kira-kira tiga juta penumpang setahun ke Lapangan Terbang Antarabangsa Dubai pada pertengahan 1990-an. Syarikat Penerbangan Emirates terus berkembang pada akhir 1990-an. Perniagaan kargo yang semakin berkembang menyumbang 16 peratus daripada jumlah pendapatan syarikat penerbangan itu.

Emirates mula menawarkan perkhidmatan keliling dunia dari musim luruh 1993, selepas perkongsian diwujudkan dengan US Airways .  Ia sebelum ini mempunyai perjanjian kerjasama dengan Syarikat Penerbangan Cyprus Airways . 

Menjelang tahun 1995, syarikat penerbangan itu mengembangkan armada kepada enam Airbus A300 dan lapan Airbus A310 dan membina rangkaian sehingga meliputi 37 destinasi di 30 negara. Pada tahun 1996, syarikat penerbangan itu menerima pesawat Boeing 777-200 pertamanya, dan diikuti sejurus selepas itu oleh enam Boeing 777-200ER. Ketibaan pesawat 777s membolehkan Emirates meneruskan perkhidmatan Singapuranya ke Melbourne bermula pada tahun 1996 (penerbangan itu beroperasi secara ringkas sebagai perkhidmatan Dubai-Jakarta-Melbourne sebelum dipotong kerana tidak menguntungkan; Emirates hanya akan mula berkhidmat tanpa henti di Jakarta lagi pada tahun 2006) yang akan menjadi laluan yang sangat menguntungkan untuk Emirates dan akan melihat destinasi baharu ditambah di Australia. Pada tahun 1998, Emirates Sky Cargo telah dilancarkan. Walaupun Emirates sentiasa menyediakan perkhidmatan kargo menggunakan kapasiti dalam pesawat penumpangnya, ini kini diperluaskan dengan pesawat, anak kapal, penyelenggaraan dan pajakan insurans dengan Atlas Air, pada mulanya untuk sebuah kapal kargo Boeing 747-200 tunggal. 

Pada Mei 1998, Emirates membayar Kerajaan Sri Lanka AS$70 juta untuk 43.6% kepentingan dalam Syarikat Penerbangan SriLankan Airlines (ketika itu dikenali sebagai Air Lanka).  Sebagai sebahagian daripada perjanjian itu, Emirates menerima kontrak 10 tahun untuk menguruskan SriLankan Airlines.  Pada Januari 2008, Emirates mengumumkan bahawa ia akan menamatkan kontrak pengurusan, berkuat kuasa April 2008.   Emirates kemudiannya menjual kepentingannya dalam syarikat penerbangan itu kepada Kerajaan Sri Lanka, dalam anggaran AS$150 juta  perjanjian yang telah dimuktamadkan pada 2010, sekali gus menamatkan sebarang gabungan kedua-dua syarikat penerbangan itu antara satu sama lain.  Pada 9 November 2013, syarikat penerbangan Emirates melancarkan pesawat sukan ringan pertamanya kepada dunia.

Sejarah moden: 2000–kini 
Pada tahun 2000, Emirates membuat tempahan untuk dua puluh lima Boeing 777-300, lapan Airbus A340-500, tiga Airbus A330-200 dan dua puluh dua daripada A380 dua tingkat. Program penerbangan kerapnya, Skywards, juga dilancarkan pada tahun 2000 apabila syarikat penerbangan itu berkembang. Menjelang akhir tahun, Emirates merancang untuk memulakan perkhidmatan jarak jauh ke Pantai Timur dan Pantai Barat negara Amerika Syarikat, serta penerbangan tanpa henti ke Australia dan Brazil. Pada tahun 2002, angka penumpang Emirates meningkat sebanyak 18% kepada lebih 6.8 juta berbanding tahun sebelumnya. 

Tahun kewangan 2001–02 akan terbukti sangat sukar untuk Emirates dan satu diantara yang paling sukar untuk syarikat penerbangan itu. Pada mulanya, jualan terjejas oleh kemelesetan dan kemudiannya dipengaruhi oleh pengeboman Lapangan Terbang Colombo . Pengeboman itu memusnahkan sebanyak tiga daripada dua belas pesawat SriLankan Airlines dan merosakkan tiga pesawat lain. Beberapa bulan kemudian, serangan 11 September di Bandaraya New York menyaksikan beribu-ribu pembatalan dan penangguhan rancangan perjalanan. Emirates perlu mencari dana untuk meningkatkan perlindungan insurans berbilion dolarnya disebabkan peristiwa itu. Faktor tempat duduk jatuh dengan ketara dan keuntungan hilang. Syarikat penerbangan itu mengumumkan pembekuan pengambilan, tetapi tidak membuat sebarang pemberhentian. Syarikat penerbangan itu juga mengurangkan kekerapan penerbangan ke destinasi lain. Keadaan tidak stabil di rantau itu, bagaimanapun, menguntungkan Emirates apabila syarikat penerbangan antarabangsa mengurangkan penerbangan ke Dubai dan mengurangkan persaingan. 

Pada Pameran Udara Paris tahun 2003, Emirates Airline menandatangani tempahan untuk 71 pesawat dengan kos AS$19 bilion. tempahan itu termasuk tempahan pembelian firma untuk 21 lagi Airbus A380-800 dan tempahan pajakan untuk dua A380-800. Emirates juga mengumumkan tempahan pajakan operasi untuk 26 Boeing 777-300ER. 

Pada tahun 2004, Emirates mula terbang tanpa henti ke Lapangan Terbang Antarabangsa John F. Kennedy di Bandaraya New York menggunakan Airbus A340-500 baharunya. Penerbangan ini bermakna penyambungan semula perkhidmatan udara tanpa henti antara Emiriah Arab Bersatu dan Amerika Syarikat, selepas Delta Air Lines menarik balik penerbangannya pada tahun 2001,   dan dimulakan semula pada tahun 2007. Pada tahun yang sama, Emirates menandatangani £ 100 juta perjanjian dengan pasukan bola sepak Liga Perdana Inggeris Arsenal, yang termasuk hak menamakan stadium baharunya selama 15 tahun dan penajaan baju selama lapan tahun, bermula pada musim 2006/07. Pada tahun 2005, Emirates menempah 42 Boeing 777 dalam perjanjian bernilai $9.7 bilion, tempahan Boeing 777 terbesar dalam sejarah. 

Emirates Airline terus menangkap trafik dari Asia Selatan ke Amerika Utara, membenarkan penumpang memintas hab British Airways, Lufthansa dan Air France, dengan perhentian transit di Lapangan Terbang Antarabangsa Dubai. Asia Selatan kekal sebagai rantau penting untuk rangkaian Emirates. Pakistan adalah negara pertama yang menerima penerbangan dan sejak itu, Emirates beroperasi ke lima destinasi di negara itu.  India ialah negara kedua menerima penerbangan dari Emirates, dan Emirates sedang mengembangkan rangkaiannya di sana. Emirates Airline ialah syarikat penerbangan terbesar yang beroperasi di peringkat antarabangsa di India dan mengendalikan lebih 185 penerbangan seminggu merentasi 10 bandar.  Begitu juga, Emirates bersaing dengan Syarikat Penerbangan lainnya seperti British Airways, Cathay Pacific, Malaysia Airlines, Qantas, Philippine Airlines, Singapore Airlines, Thai Airways International, saingan Timur Tengah Etihad Airways, Saudia dan Qatar Airways, dan syarikat penerbangan lain di Laluan Kangaroo London ke Sydney yang menguntungkan. 

Pada tahun 2007, Emirates membuat pesanan bernilai lebih $34.9 bilion, di Pertunjukan Udara Dubai. Syarikat penerbangan itu menandatangani kontrak untuk 120 Airbus A350, 11 A380 dan 12 Boeing 777-300ER.  Dengan membuka penerbangan ke São Paulo pada 2007, Emirates memulakan penerbangan tanpa henti pertama antara Timur Tengah dan Amerika Selatan;  ia juga memulakan operasi $120 juta Pusat Katering Penerbangan di Lapangan Terbang Dubai. 

Pada tahun 2009, Emirates Airline menjadi pengendali Boeing 777 terbesar di dunia dengan penghantaran contoh ke-78 jenis itu.  Pada 2010, di Pertunjukan Udara Farnborough, syarikat penerbangan itu membuat tempahan untuk 30 Boeing 777, bernilai $9.1 bilion, menjadikan jumlah perbelanjaan untuk pesawat pada tahun itu kepada lebih $25 bilion .  Pada 2011, di Pertunjukan Udara Dubai, Emirates membuat tempahan lain untuk sebanyak 50 pesawat, siri 777 lagi, bernilai kira-kira $18 bilion. 

Pertumbuhan Emirates telah mendapat kritikan daripada syarikat penerbangan seperti Lufthansa dan Air Canada, yang mendakwa Emirates mempunyai kelebihan yang tidak adil. Lufthansa telah terus melobi kerajaan Jerman untuk mengehadkan pengembangan Emirates ke Jerman, dan tidak membenarkan Emirates memulakan operasi ke Berlin dan Stuttgart sejak tahun 2004.  Begitu juga, Air Canada telah membantah sebarang pengembangan ke Kanada dari Emirates. Pertikaian itu telah mendapat perhatian daripada kerajaan UAE dan Kanada dan walaupun terdapat banyak perbincangan daripada kedua-dua kerajaan, Emirates tidak diberikan lebih banyak hak pendaratan di Kanada di luar Toronto, dan telah dinafikan pengembangan ke destinasi Kanada lainnya iaitu Calgary dan Vancouver . 

Emirates juga telah dikritik mengenai cara ia menggunakan kakitangannya.  Dalam laporan Wall Street Journal tahun 2015, "sedozen juruterbang Emirates semasa dan bekas serta pegawai penerbangan UAE ... berkata juruterbang terbang lebih jam berbanding sebelum ini dan tertakluk kepada prosedur yang membebankan untuk melaporkan penyakit atau keletihan, yang tidak menggalakkan mereka berbuat demikian."  Laporan itu menyatakan bahawa syarikat penerbangan itu sering kurang melaporkan masa tugas juruterbang kepada Pihak Berkuasa Penerbangan Awam Am. 

Pada Tarikh 6 September 2012, diumumkan Emirates Airline dan Qantas telah menandatangani perjanjian 10 tahun untuk menubuhkan satu pakatan utama, yang akan menyaksikan Qantas memindahkan habnya untuk penerbangan Eropahnya dari Singapura ke Lapangan Terbang Antarabangsa Dubai dan menamatkan pendapatan 17 tahunnya- perkongsian perjanjian dengan British Airways mengenai perkhidmatan antara Australia dan Britain. Emirates juga akan berusaha untuk menggunakan pakatan itu untuk meningkatkan bilangan penumpangnya yang terbang di laluannya ke destinasi yang lain di benua Eropah, dan penumpang Emirates mendapat akses ke rangkaian domestik Australia Qantas yang mempunyai lebih daripada 50 destinasi.

Qantas memulakan perkhidmatan Airbus A380 setiap hari dari Sydney dan Melbourne ke London melalui Dubai, bermakna kedua-dua syarikat penerbangan itu bersama-sama menyediakan 98 penerbangan mingguan antara Australia dan hab Emirates Airline (Dubai). Qantas menjadi satu-satunya syarikat penerbangan lain yang beroperasi di Terminal 3 di Lapangan Terbang Antarabangsa Dubai. Syarikat penerbangan itu menyelaraskan program penerbangan kerap mereka, termasuk Emirates menambah tahap baharu agar sepadan dengan tahap platinum Qantas.    Sehingga Ogos 2013, perkongsian antara kedua-dua syarikat penerbangan itu termasuk perkongsian kod, tambang sejajar dan faedah penerbangan kerap untuk penumpang, serta pembukaan rangkaian bersama New Zealand pada 14 Ogos.  Qantas akan menamatkan perkhidmatan ke Dubai dengan pesawatnya sendiri, berkuat kuasa Mac 2018; namun perkongsian itu akan diteruskan, dengan kedua-dua syarikat penerbangan itu memohon kelulusan untuk melanjutkannya hingga tahun 2023. 

Pada Pameran Udara Dubai edisi tahun 2013, Emirates Airline membuat sejarah tempahan penerbangan dengan tempahan untuk 150 pesawat Boeing 777X dan 50 pesawat Airbus A380, dengan anggaran nilai $166 bilion. Penghantaran 777X dijadualkan bermula pada 2020, menggantikan pesawat lama dan membuka laluan kepada pertumbuhan, kata Pengerusi dan Ketua Pegawai Eksekutif Emirates Sheikh Ahmed Bin Saeed Al Maktoum. Syarikat penerbangan itu mengumumkan rancangannya untuk memindahkan semua operasi ke Dubai World Central - Lapangan Terbang Antarabangsa Al Maktoum, selepas tahun 2020 apabila fasa pertama lapangan terbang itu selesai.

Airbus A380 
Pada April 2000, Emirates Airline mengumumkan tempahan untuk Airbus A3XX (kemudian dinamakan Airbus A380), merupakan sebuah jenis pesawat berbadan lebar terbesar yang pernah dibina. Perjanjian itu terdiri daripada lima pesawat penumpang A380-800 dan dua versi kargo. Perjanjian itu disahkan pada Tarikh 4 November 2001, apabila Emirates Airline mengumumkan tempahan untuk 15 lagi A380-800. Tempahan tambahan untuk sebanyak 21 siri A380-800 telah dibuat dua tahun kemudian. Pada April 2006, Emirates menggantikan tempahannya untuk dua varian pengangkut dengan tempahan untuk dua A380-800. Pada tahun 2007, Emirates memesan 15 A380-800, menjadikan jumlah tempahan kepada 58.  Menurut Emirates, pesawat itu akan membolehkan syarikat penerbangan itu memaksimumkan penggunaan slot berlepas dan mendarat yang terhad di lapangan terbang yang sesak seperti Lapangan Terbang London Heathrow , di London, United Kingdom. Pada tahun 2005, A380-800 pertama dalam warna penuh Emirates telah dipaparkan di Pertunjukan Udara Dubai . 

Pada 20 November 2005, Emirates Airline menempah sebanyak 42 pesawat siri Boeing 777, untuk membantu pengembangannya. Pesanan ini dibuat sehari selepas Airbus mengumumkan A380-800 akan ditangguhkan selama enam bulan lagi.  Kelewatan ketiga diumumkan pada Tarikh 3 Oktober 2006, menolak penghantaran A380-800 pertama kepada Oktober 2007.  Pengumuman itu disambut dengan kemarahan oleh Presiden Emirates Tim Clark, yang mengancam untuk membatalkan pesanan Airbus kerana ia menjejaskan rancangan pengembangan syarikat penerbangan itu, dengan mengatakan bahawa "Ia sangat serius. Ini akan mendatangkan kerosakan yang serius kepada kita".  Sehingga April 2008, Airbus telah membayar sebanyak $110 juta sebagai pampasan untuk penghantaran lewat A380-800 kepada Emirates.  Pada tahun yang sama, pada 1 Ogos, Emirates menerbangkan penerbangan A380-800 pertamanya, dari Dubai ke Bandaraya New York-JFK .  

Pada Februari 2009, Emirates Airline membangkitkan banyak isu mengenai A380nya.   Emirates memaklumkan kepada pegawai Airbus mengenai kabel kuasa yang rosak akibat haba, enjin yang rosak dan pelbagai kerosakan, kebanyakannya dilaporkan disebabkan oleh dua pancuran air pesawat itu.   

Pada Pameran Udara Berlin edisi tahun 2010, Emirates menempah tambahan 32 A380 bernilai AS$11.5 bilion.   Emirates menjangkakan kesemua 90 A380nya yang ditempah akan dihantar menjelang tahun 2017. Tiada satu pun daripada 32 jet tambahan itu bertujuan untuk menggantikan A380 sedia ada; walaupun Emirates menerima A380 pertamanya pada tahun 2008, ia tidak menjangka akan menamatkan kerangka pesawat awal ini sebelum tahun 2020. 

Pada tahun 2010, Emirates berkata ia merancang untuk mengendalikan lebih 120 pesawat Airbus A380 apabila ruang lapangan terbang baharu tersedia. Sasaran itu membayangkan tempahan Emirates masa hadapan untuk 30 pesawat A380, bernilai AS$10 bilion pada harga senarai, pada tarikh yang tidak ditentukan.  

Pada Tarikh 17 November 2013, Emirates Airline mengumumkan pada sidang akhbar di Pertunjukan Udara Dubai bahawa ia telah membuat tempahan untuk tambahan 50 pesawat siri Airbus A380-800, menjadikan jumlah keseluruhan tempahan kepada 140. 

Pada Tarikh 9 April 2015, Ketua Pegawai Eksekutif dan Presiden Emirates Tim Clark mengesahkan bahawa syarikat penerbangan itu akan menggunakan A380 dua kelas dengan kelas pertama dialih keluar untuk memberi laluan kepada 615 penumpang merentasi kabin kelas perniagaan dan ekonomi. Perkhidmatan komersial pertama pesawat dalam konfigurasi kabin ini ialah penerbangan dari Dubai ke Copenhagen pada Tarikh 1 Disember 2015. 

Emirates Airline ialah pengendali terbesar A380, dengan pesawat A380 yang ke-100 menyertai armadanya pada November 2017.  

Pada Tarikh 18 Januari 2018, dilaporkan bahawa Emirates Airline telah membuat pesanan untuk 20 A380 dengan pilihan untuk 16 lagi dengan penghantaran akan bermula pada tahun 2020.  

A380 pada Emirates Airline pada asalnya semuanya dikuasakan oleh enjin Engine Alliance GP7200. Dalam urus niaga bernilai AS$9.2 bilion, Rolls-Royce mengumumkan pada April 2015 bahawa ia akan membekalkan enjin untuk 50 Airbus A380 baharu (disebut A380CEO), dengan penghantaran pertama perlu dibayar pada pertengahan tahun 2016. Pada Tarikh 29 Disember 2016, A380 berkuasa Rolls-Royce Emirates pertama mendarat di lapangan terbang Dubai (Pendaftaran A6-EUM).

Terminal Antarabangsa Dubai 3 

Terminal 3 Lapangan Terbang Antarabangsa Dubai dibina secara eksklusif untuk kegunaan Emirates dengan kos $4.5 bilion dan dibuka secara rasmi pada Tarikh 14 Oktober 2008. Terminal 3 ialah bangunan kedua terbesar di dunia mengikut ruang lantai, dengan lebih   ruang. Ia adalah yang kedua selepas New Century Global Center. Terminal itu mempunyai kapasiti tahunan sebanyak 43 juta penumpang.  Ruang legar A yang baharu dibuka pada Tarikh 2 Januari 2013 dan dibina secara eksklusif untuk A380-800.   

Pada Mei 2011, Paul Griffiths, yang sebagai ketua eksekutif Lapangan Terbang Dubai mendedahkan bahawa Emirates akhirnya akan mengambil alih operasi Concourse C, bersama-sama dengan Concourse B dan A.

Tempahan Dreamliner 
Pada Tarikh 12 November 2017, Emirates Airline "memperbaharui pembelian pesawatnya" dan bersetuju untuk membeli sejumlah Boeing 787 Dreamliners pada harga $15.1 bilion. Dengan penghantaran pertama yang dirancang untuk tahun 2022, perjanjian itu termasuk 40 daripada 787-10 baharu, Dreamliner terbesar yang tersedia. Wall Street Journal menyifatkan perjanjian itu sebagai "kehilangan yang menyakitkan" untuk Airbus, yang sehingga tahun 2014, Emirates mempunyai pesanan kukuh untuk 70 model A350nya. Tempahan untuk 787 telah diumumkan semasa Pertunjukan Udara Dubai, dan eksekutif Airbus dilaporkan duduk di barisan hadapan, menjangkakan perjanjian untuk lebih banyak A380 super-jumbo.

Rujukan 

Laman-laman dengan terjemahan-terjemahan yang belum disemak