Kakawin

Kakawin ialah satu bentuk syair dalam bahasa Jawa Lama (juga dikenali sebagai Kawi), dengan matra yang berasal daripada kesusasteraan Sanskrit. Ditulis dalam bentuk rangkap, ia merupakan puisi naratif yang panjang dan mempergunakan bahasa kesusasteraan yang formal, bukan bahasa vernakular. Pemuisi menggubah dan mempersembahkan kakawin di istana Pulau Jawa Tengah dan Timur antara abad ke-9 hingga abad ke-16, serta juga di Bali. Walaupun kakawin menggambarkan peristiwa dan watak daripada mitologi Hindu, ia melatarkan landskap tempatan dan merupakan sumber maklumat yang kaya tentang masyarakat bersopan-santun  di Jawa dan Bali.

Struktur kakawin 
Setiap rangkap kakawin terdiri daripada empat lirik, dengan setiap lirik mempunyai bilangan suku kata yang tetap. Pola suku kata boleh bersifat panjang atau pendek, berdasarkan peraturan prosodi Sanskrit. Suku kata yang mengandungi vokal panjang, iaitu ā, ī, ū, ö, e, o, ai, atau au, ataupun vokal yang disusuli oleh dua konsonan merupakan suku kata panjang dan dikenali sebagai "guru" (Sanskrit untuk "berat"). Sebaliknya, suku kata yang mengandungi vokal pendek dikenali sebagai laghu (Sanskrit untuk "ringan"). Suku kata terakhir setiap lirik boleh mengandungi suku kata yang panjang atau pendek.

Istilah guru laghu menandakan struktur lirik. Misalnya, setiap lirik matra kakawin yang dikenali sebagai "Śardūlawikrīd ita" terdiri daripada 19 suku kata, dengan guru laghu untuk setiap liriknya mempunyai struktur: "---|UU-|U-U|UU-|--U|--U| U.  Notasi "-" menandakan suku kata yang panjang, manakala "U" menandakan suku kata yang pendek. Sebagai contoh, rangkap permulaan Kakawin Arjunawiwaha yang mempunyai matra Śardūlawikrīdita adalah seperti yang berikut:

Terjemahan rangkap di atas dalam bahasa Melayu adalah lebih kurang seperti yang berikut:
 Pemikiran orang yang tahu akan Pengetahuan Tertinggi telah melompat dari kekosongan. 
 Itu bukan kerana dia ingin memenuhi derianya, seolah-olah dia hanya ingin memiliki hal-hal keduniaan.
 Kejayaan perbuatan baik dan berakhlak mulia merupakan sasarannya. Dia berusaha gigih untuk kebahagiaan dunia. 
 Dia berpegang teguh pada matlamatnya dan kini hanya satu layar wayang jauhnya daripada "Penggerak Dunia".

Senarai kakawin yang terkenal
 Prasasti Śivagŗha, 856
 Kakawin Ramayana ~ 870
 Kakawin Arjunawiwaha, oleh mpu Kanwa, ~ 1030
 Kakawin Krsnayana
 Kakawin Sumanasantaka
 Kakawin Smaradahana
 Kakawin Bhomakawya
 Kakawin Bharatayuddha, oleh mpu Sedah dan mpu Panuluh, 1157
 Kakawin Hariwangsa
 Kakawin Gatotkacaśraya
 Kakawin Wrtasañcaya
 Kakawin Wṛttayana
 Kakawin Brahmandapurana
 Kakawin Kunjarakarna, oleh mpu "Dusun"
 Kakawin Nagarakṛtâgama/Kakawin Desawarnana, oleh mpu Prapañca, 1365
 Kakawin Arjunawijaya, oleh mpu Tantular
 Kakawin Sutasoma, oleh mpu Tantular
 Kakawin Siwaratrikalpa/Kakawin Lubdhaka
 Kakawin Parthayajña
 Kakawin Nitiśastra
 Kakawin Nirarthaprakṛta
 Kakawin Dharmaśunya
 Kakawin Hariśraya
 Kakawin Banawa Sekar Tanakung

Lihat juga
 Sastra Jawa Kuno
 Puisi Jawa

Bacaan tambahan 
A. Teeuw, 1950, Hariwangsa, Den Haag: Martinus Nijhoff. VKI 9. (Extracts of texts, in Dutch)
Petrus Josephus Zoetmulder, 1974, Kalangwan. A Survey of Old Javanese Literature, The Hague: Martinus Nijhoff.

Rujukan 

Sastera Jawa Kuno
Kakawin
Mitologi Hindu