Kelompok berfungsi

Dalam kimia organik, kelompok berfungsi (atau kumpulan berfungsi, bahasa Inggeris: functional group) adalah kumpulan atom tertentu dalam molekul yang bertanggungjawab terhadap sifat tindak balas kimia bagi molekul itu. Kumpulan berfungsi yang sama akan melalui tindak balas kimia yang sama atau serupa tanpa mengira saiz molekul.

Dengan menggabungkan nama kelompok berfungsi dengan nama induk bagi alkana menjanakan satu penamaan bersistem bagi sebatian organik.

Kelompok berfungsi bagi atom bukan hidrogen sentiasa disatukan dengan atom yang lain atau molekul yang lain melalui ikatan kovalen. Apabila kumpulan atom disatukan dengan molekul lain melalui daya ion, kumpulan itu akan dipanggil sebagai ion poliatom atau ion kompleks. Semua ini pula dipanggil radikal, yang menunjuk maksud seperti istilah radikal untuk radikal bebas.

Atom karbon yang pertama selepas karbon yang terikat dengan kelompok berfungsi dipanggil karbon alfa.

Kelompok berfungsi terikat kepada tulang belakang karbon bagi molekul organik. Mereka menentukan sifat dan tindak balas kimia suatu molekul itu. Kelompok berfungsi jauh kurang stabil berbanding tulang belakang karbon dan lebih cenderung untuk terlibat dalam tindak balas kimia.

Jadual umum kelompok berfungsi 
Berikut merupakan senarai kelompok berfungsi yang lazim. Dalam rumusan yang ditunjukkan, simbol R dan R' sering menyatakan hidrogen yang terikat atau rantaian sisi hidrokarbon bagi sebarang kepanjangan, tetapi ia kadangkalanya juga merujuk kepada sebarang kumpulan atom.

Hidrokarbon 

Kelompok berfungsi yang berubah berasaskan bilangan dan tertib ikatan π menunjukkan bahan kimia yang berbeza. Setiap penyenaraian di bawah mengandungi ikatan C-H, tetapi setiap satunya berbeza jenis tindak balas.

Kumpulan berhalogen 
Haloalkana adalah satu kumpulan molekul yang ditakrifkan oleh ikatan karbon-halogen. Ikatan ini mampu menjadi lemah (dalam kes iodoalkana) atau agak stabil (seperti untuk fluoroalkana). Secara amnya, dengan pengecualian sebatian berfluorin, haloalkana melalui tindak balas penggantian nukleofilik atau tindak balas penyingkiran. Penggantian pada karbon, keasidan proton bersebelahan, keadaan pelarut, dll. semuanya mempengaruhi hasik tindak balas..

Kumpulan beroksigen 
Sebatian yang mempunyai ikatan C-O yang masing-masing mempunyai kereaktifan yang berbeza bergantung kepada kedudukan dan penghibridan ikatan C-O, kerana kesan pelepasan elektron bagi oksigen sp² terkacuk dan kesan pendermaan oksigen sp³ terkacuk.

Kelompok bernitrogen 
Sebatian yang mempunyai Nitrogen dalam kategori yang mempunyai ikatan C-O, seperti kes Amida.

Kumpulan bersulfur dan berfosforus 
Sebatian yang mengandungi sulfur dan fosforus menunjukkan sifat kimia yang unik kerana kebolehannya membentuk lebih banyak ikatan berbanding nitrogen dan oksigen, suatu analog yang lebih ringan dalam jadual berkala.

Rujukan

Pautan luar
 IUPAC Blue Book (organic nomenclature)
 IUPAC ligand abbreviations (pdf)

 
Sebatian organik
Kimia organik