Ali Qushji

Ala al-Dīn Ali ibn Muhammad (1403 – 16 Disember 1474), yang dikenali sebagai Ali Qushji (bahasa Turki Othmaniah/bahasa Parsi:علی قوشچی, kuşçu - falconer dalam bahasa Turki; Latin: Ali Kushgii) ialah seorang ahli falak, ahli matematik dan ahli fizik yang berasal dari Samarkand, yang menetap di dalam Empayar Othmaniah suatu ketika sebelum 1472. Sebagai murid Ulugh Beg, beliau paling dikenali dengan perkembangan fizik astronomi yang bebas daripada falsafah tabii, dan dengan penerbitan bukti empirik bagi putaran bumi di dalam karyanya, Tentang Kebergantungan Astronomi terhadap Falsafah. Di samping sumbanganya kepada karya Ulugh Beg yang terkenal Zij-i-Sultani dan kepada penubuhan Sahn-ı Seman Medrese, salah satu pusat pertama bagi pengkajian pelbagai disiplin ilmu tradisional Islam di dalam Empayar Othmaniah, Ali Qushji juga penulis beberapa karya saintifik dan buku teks mengenai astronomi.

Biografi

Kehidupan awal dan karya-karya
Ali Qushji dilahirkan pada tahun 1403 di kota Samarkand, Uzbekistan. Nama penuh beliau ialah Ala al-Dīn Ali ibn Muhammed al-Qushji. Nisbah Qushji datang daripada istilah bahasa Turki kuşçu—"falconer"—disebabkan hakikat bahawa ayah Ali yakni Muhammad adalah falconer diraja Ulugh Beg. Sebahagian sumber menganggap beliau sebagai orang Turki atau orang Parsi.

Beliau menghadiri pengajian Qazi zadeh Rumi, Ghiyāth al-Dīn Jamshīd Kāshānī dan Muin al-Dīn Kashi. Beliau berpindah ke Kerman, Iran, tempat beliau melakukan sebahagian kajian tentang ribut di Laut Oman. Beliau menyiapkan Hall-e Eshkal-i Ghammar (Penjelasan tentang Tempoh-tempoh Bulan) dan Sharh-e Tajrid di Kirman. Beliau berpindah ke Herat dan mengajar Molla Cami mengenai astronomi (1423). Setelah bertugas di Herat untuk seketika, dia kembali ke Samarkand. Di situ beliau mempersembahkan karyanya tentang bulan kepada Ulugh Beg, yang mendapatinya sungguh mempesonakan sehinggakan baginda membaca keseluruhan karya itu ketika berdiri. Ulugh Beg menugaskannya di Balai Cerap Ulugh Beg yang dipanggil Balai Cerap Samarkand pada masa itu. Qushji bekerja di situ sehinggalah Ulugh Beg dibunuh.

Selepas kematian Ulugh Beg, Ali Qushji pergi ke Herat, Tashkent, dan akhirnya Tabriz, di situ, sekitar tahun 1470, Uzun Hasan yang menjadi pemerintah Ak Koyunlu telah mengirim beliau sebagai wakil ke Sultan Uthmaniyyah Mehmed II. Pada ketika itu Husayn Bayqarah menjadi orang yang berkuasa di Herat namun Qushji memilih Istanbul berbanding Herat disebabkan sikap Sultan Muhammad terhadap ahli sains dan cendekiawan.

Era Istanbul
Ketika dia datang ke Istanbul, cucunya Qutb al-Dīn Muhammad mempunyai seorang anak lelaki bernama Mirim Chalabi yang kemudiannya menjadi seorang ahli matematik dan ahli falak yang hebat. Ali Qushji mengarang "risalah dar hay’at" dalam bahasa Parsi untuk Mehmed II di Istanbul pada tahun 1470. Beliau juga menulis "Sharh e resalye Fathiyeh", "resalye Mohammadiye" di Istanbul yang ditulis dalam bahasa Arab tentang topik matematik. Kemudian beliau menyiapkan "Sharh e tejrid" tentang "Tejrid al-kalam" karya Nasir al-Din al-Tusi. Karya itu dipanggil "Sharh e Jadid" dalam kelompok saintifik.

Sumbangan terhadap ilmu falak
 

Qushji memperbaiki model planet Nasir al-Din al-Tusi dan mempersembahkan model planet alternatif bagi planet Utarid. Beliau juga merupakan salah seorang ahli falak yang menjadi sebahagian daripada pasukan pengkaji Ulugh Beg yang bekerja di balai cerap Samarqand dan menyumbang pada Zij-i-Sultani yang dikarang di situ. Di samping sumbangannya pada Zij, Ali Qushji menulis sembilan buah karya mengenai ilmu falak, dua daripadanya dalam bahasa Parsi dan tujuh buah dalam bahasa Arab. Terjemahan Latin bagi dua karya Qushji, Tract on Arithmetic dan Tract on Astronomy, diterbitkan oleh John Greaves pada tahun 1650.

Tentang Kebergantungan Ilmu Falak terhadap Falsafah

Karya astronomi terpenting Qushji ialah Tentang Kebergantungan Ilmu Falak terhadap Falsafah. Dengan pengaruh ulama akidah Islam yang menentang campurtangan Aristotelianisme dalam ilmu falak, Qushji menolak fizik Aristotle dan memisahkan falsafah tabii sepenuhnya daripada ilmu falak Islam, lalu membuatkan ilmu falak menjadi semata-mata sains empirik dan matematik. Ini membolehkan beliau mencari alternatif bagi tanggapan Aristotle mengenai bumi pegun, dengan sebaliknya beliau mencari idea bumi bergerak. Beliau menemui bukti empirik bagi putaran bumi menerusi cerapan terhadap komet dan menyimpulkan berdasarkan bukti empirik berbanding falsafah spekulasi, bahawa teori bumi bergerak berkemungkinan benar sebagaimana teori bumi pegun. 

Pendahulu beliau, al-Tusi, sebelum ini menyedari bahawa "monoformiti jasad yang jatuh, dan keseragaman pergerakan cakerawala," kedua-duanya bergerak "dalam satu jalan," meskipun beliau masih bergantung pada fizik Aristotle untuk memberikan "prinsip tertentu yang hanya mampu diberi oleh ahli falsafah tabi'i kepada ahli falak."  "Qushji membawa konsep ini lebih jauh dan mencadangkan bahawa "ahli falak tidak perlu pada fizik Aristotle dan hakikatnya patut membina prinsip fiziknya sendiri yang bebas daripada ahli falsafah tabi'i." Di samping menolak konsep Aristotle tentang bumi pegun, Qushji menyarankan bahawa ahli falak tidak perlu mengikuti tanggapan Aristotle tentang jasad samawi yang bergerak dalam gerakan pusingan seragam.

Karya Qushji merupakan langkah penting daripada fizik Aristotle dan kepada fizik astronomi yang bebas. Ini dianggap menjadi "peredaran konsepsi" yang tiada duluan dalam astronomi Eropah sebelum Peredaran Copernicus pada kurun ke-16. Pandangan Qushji mengenai pergerakan bumi serupa dengan pandangan terkemudian Nicolaus Copernicus mengenai persoalan ini, meskipun tidak dapat dipastikan samada Qushji mempunyai sebarang pengaruh terhadap Copernicus. Bagaimana pun, berkemungkinan mereka berdua mungkin mencapai kesimpulan yang serupa disebabkan penggunaan karya terdahulu Nasir al-Din al-Tusi sebagai dasar. Ini lebih kepada satu kemungkinan dengan mengambil kira "kebetulan yang luar biasa" antara satu petikan di dalam De revolutionibus (I.8) dan satu di dalam Tadhkira al-Ṭūsī (II.1[6]) yang Copernicus mengikuti bantahan al-Ṭūsī terhadap "pembuktian" Ptolemy tentang kepegunan bumi".

Karya

Astronomihttp://213.176.111.7:8080/iranology/Persian/Farhikhtegan_F/details.aspx?id=1336
 Sharh e Zîj e Ulugh Beg (dalam bahasa Parsi)
 Resale fi Halle Eshkale Moadeleye Ghamar lil-Masir (Faide fi Eshkâli Utared)
 Resale fi Asli'l-HâricYumkin fi's-Sufliyyeyn
 Sharh 'ale't-Tuhfeti'sh-Shâhiyye fi al-Heyat
 Resale dar elm-i Heyat (In Persian)
 el-Fathiyye fî elm al-Heyat (dalam bahasa Arab)
 Resale fi Hall-e Eshkal-i Ghammar (dalam bahasa Parsi)
 Berkenaan Kebergantungan Ilmu Falak terhadap Falsafah

Matematik
 Resaletu'l-Muhammediyye fi-Hesab (dalam bahasa Parsi)
 Resale dar elm-e Hesab: Suleymaniye

Ilmu Kalam dan Fiqh
 Sharh e Jadid ale't-Tejrîd
 Hashiye ale't-Telvîh
 Unkud-üz-Zevahir fi Nazm-al-Javaher

Mekanik
 Tazkire fi Âlâti'r-Ruhâniyye

Bahasa
 Sharh Risâleti'l-Vadiyye
 El-Ifsâh
 El-Unkûdu'z-Zevâhir fî Nazmi'l-Javâher
 Sharh e'Sh-Shâfiye
 Resale fî Beyâni Vadi'l-Mufredât
 Fâ'ide li-Tahkîki Lâmi't-Ta'rîf
 Resale mâ Ene Kultu
 Resale fî'l-Hamd
 Resale fî Ilmi'l-Me'ânî
 Resale fî Bahsi'l-Mufred
 Resale fî'l-Fenni's-Sânî min Ilmihal-Beyân
 Tafsir e-Bakara ve Âli Imrân
 Risâle fî'l-İstişâre
 Mahbub-al-Hamail fi kashf-al-mesail
 Tajrid-al-Kalam

Catatan

Yavuz Unat, Ali Kuşçu, Kaynak Yayınları, 2010.

Rujukan

Pautan luar
 (PDF version)

Kelahiran 1403
Kematian 1474
Ahli sains Turki
Ahli falak Turki
Ahli matematik Turki
Ahli fizik Turki
Ahli falak Ottoman
Ahli matematik Ottoman
Tarikh lahir tidak diketahui
Ahli matematik Islam zaman pertengahan
Ahli falak Islam zaman pertengahan
Orang dari Samarkand
Ahli fizik zaman pertengahan
Ahli falak kurun ke-15
Ahli matematik kurun ke-15
Rakyat Ottoman kurun ke-15