Bahasa Melayu Sabah

Bahasa Melayu Sabah ialah dialek Bahasa Melayu yang ditutur oleh masyarakat di negeri Sabah dan Wilayah Persekutuan Labuan di Malaysia Timur, pulau Borneo. Bahasa Sabah mempunyai banyak persamaan dengan bahasa Melayu baku dipakai rasmi di Malaysia atau bahasa Malaysia, namun terdapat perbezaan dalam perkataan-perkataan tertentu, penggunaan perkataan, serta cara penyampaian.

Gaya bahasa yang dituturkan dalam negeri tu sendirinya boleh membeza hasil pengaruh bahasa-bahasa tempatan:

 Bahasa Melayu Sabah di kawasan Papar, Beaufort, Kuala Penyu dan Sipitang serta di Wilayah Persekutuan Labuan banyak dipengaruhi oleh Bahasa Melayu Brunei. 
 Bahasa Melayu Sabah di Pantai Timur Sabah (Sandakan, Lahad Datu, Kalabakan, Tawau, Kunak dan Semporna) pula mendapat pengaruh daripada Bahasa Suluk, Bahasa Tagalog dan Bahasa Indonesia yang dituturkan masyarakat Indonesia yang berjiranan sepulau di Kalimantan. 
 daerah-daerah seperti Ranau, Tenom, Keningau, Tambunan, Kota Belud, Pitas, Tuaran, Kota Marudu, Telupid, Penampang, Kudat, Tongod, Beluran dan sebagainya banyak dipengaruhi oleh bahasa Dusunik (termasuk Bahasa Kadazandusun)/Paitanik/Murutik dengan campuran sedikit baku-baku Malaysia, Bahasa Indonesia malah juga Bahasa Tagalog.

Perbezaan ini ialah daripada  (contohnya, Bahasa Kadazan, Bahasa Bajau, Bahasa Dusun, Bahasa Suluk, Bahasa Rungus dan Bahasa Murut) dan bahasa-bahasa negara jiran (Bahasa Melayu Brunei, Bahasa Suluk, Bahasa Tagalog dan Bahasa Indonesia). Sebagai contoh, ketiga-tiga sub-varian turut mempraktikan akhiran sama iaitu menggunakan akhiran baku "a" berbanding kepada akhiran "e" yang digunakan sebagai standard di Semenanjung Malaysia.

Kosa kata 

Perbendaharaan kata Bahasa Sabah terdiri daripada perkataan yang digunakan dengan meluas di seluruh Sabah dan perkataan yang hanya digunakan di kawasan-kawasan yang tertentu (contohnya beg plastik dipanggil bahai di Sandakan dan kompek di Tawau):

Perbendaharaan kata umum 

 aisbuk - peti sejuk
 akun - menyerah, setuju, mengaku
 ampai,taruk - letak
 ampai-ampai - pengsan, hilang kesedaran
 ampus - lelah, asma
 amput - bersetubuh/berzina
 antam - pukul
 bantut-  tergendala/ terganggu
 pundan - pondan/mak nyah/bapok
 bangas - basi
 bangali - Julukan kepada orang Pakistan
 berusil/burusil(jarang digunakan) - "berlari"(tetapi kebanyakan orang sabah mengunakan perkataan yang betul untuk berlari)
 batagar - berkarat
 bida - buruk
 bikin - membuat
 bilang - cakap, berkata (Siapa bilang? - siapa cakap?)
 biut - senget, sesuatu yang tidak lurus
 bos, beliau, bus - bapa ('bos' digunakan secara meluas sebagai panggilan, contohnya: 'Hello bos' bermaksud 'Hello kawan/encik, saudara')
 bubut - kejar
 buyung, borot, tontolou(bahasa kadazandusun) - burung (alat kelamin lelaki, zakar)
 budu - bodoh
 busung - tulah/ketulahan
 buyuk - tipu (digunakan apabila seseorang bermain permainan secara menipu) contoh : buyuk bah ko ni! - main tipu lah awak ni!
 celana@salana - seluar
 celana katak@salana katak/santut - seluar dalam
 cewek - awek, teman wanita(dialek Pantai Timur)
 cincai - tidak teratur/sambil lewa Jangan ko cincai bah buat kerja! cuik - pinggan kecil cun - cantik diorang/dorang/durang - mereka epol - epal garit - calar gerobak - kereta sorong hambat/hantam - pukul itu hari, tu hari - hari kelmarin dulu jap - tumbukan jap - sekejap jamban (jarang digunakan) - tandas jambu - jelita jangkar - sauh kapal jepit - kepit, sepit jerak - serik cubuk - "skodeng"
 kepayas - buah betik karabau - kerbau karan - elektrik - mati karan = blackout, terputus bekalan elektrik kasi - beri kasitau - beritahu kedapatan/ketahuan - diketahui orang (perbuatan/kelakuan/perangai) kemarin - semalam kemarin dulu - kelmarin, kelmarin dulu (dialek Pantai Timur) kencang, panas - marah keroyok - pukul ramai-ramai kumatus - tomato lilipan - lipan limpang - baring limpas - lepas (masa), lalu, atau lintas (seberang), tumpang lalu lugai-lugai - tak tentu arah mengkali - barangkali mama - ibu (biasa digunakan)
 mem, mami, meh - ibu mengancak - "onani"
 miring - "senget"
 endak/indak - tidak ngam - sesuai , muat ngam-ngam(1) - cukup-cukup ngam-ngam(2) - kebetulan panci(jarang digunakan) - periuk palui - bodoh pancut/poncit - pancit pantat - punggung/bontot pandai / tau- tahu contoh : ko pandai main gitar kah? - Awak tahu bermain gitar kah?
 ping - minuman sejuk ditambah ais  piring - pinggan pistak - seluar dalam pukitai - pukimak  pukindet, pukimbet - sial, jahanam rambat - jala sandi - "teruk"
 sapi - lembu semalam - malam tadi semberana - diseksa/cuai
 sia/sa - saya, dia (bahasa suluk) sigup, rukuk - rokok sikang(jarang digunakan) - sudu sikul/skula - sekolah silaka/cilaka - celaka simpan - letak. Contoh: Ambil barang itu simpan sini (=letak di sini) siring - tepi siuk/siok - syok (bahasa percakapan), seronok sungkai - buka puasa sumandak - "gadis cantik"
 tinguk - lihat, tengok toples - bekas Tupperware uina - Digunakan apabila marah pada seseorang (contoh: uina! bagus-bagus ko sana ar!)
 senduk - sudu (sebutan - "sen" (duit)- senduk)biasa diguna di pantai timur sabah
 jakun - tidak pernah nampak (contoh: uina! kau tengok tu rumah besar gila, punya jakun sa tengok tu rumah)

 Penggunaan kata tambah -bah 

Salah satu penggunaan kata yang membezakan Bahasa Melayu Sabah dengan Bahasa Melayu Piawai ialah kata tambah -bah yang sering diguna dalam percakapan. Kata tambah -bah mempunyai fungsi seperti berikut:

Kata penyudah untuk menguatkan ekspresi kata.
 Iya bah. - Iya, lah.Kata tambah pemula untuk memulakan percakapan. Ia boleh diganti dengan kata "saya mula bercakap" (bagaimanapun, penggunaan kata ini tidak diguna dalam Bahasa Melayu Piawai. Selalunya digunakan pada permulaan kata.

 Bah, pigi la kamu dulu - (Saya menjawab kamu) Pergilah kamu dahulu.Ia juga memberi maksud sudah, atau penamat kata. Pengganti dalam bahasa Melayu ialah "Baiklah", atau "Begitulah".

 Bah. - BaiklahKata tambahan -bah ialah contoh jelas pengaruh bahasa Kadazandusun ke atas Bahasa Melayu Sabah.

 Penggunaan "anu" 

"anu" dalam Bahasa Melayu piawai, bermaksud panggilan untuk orang ketiga. Biasanya perkataan ini digunakan untuk mengelakkan penggunaan nama sebenar. Contoh penggunaan "Dia keluar sama si "anu" kemarin.". Bagaimanapun, perkataan "anu" dalam Bahasa Melayu Sabah mempunyai penggunaan yang luas.

Selain digunakan untuk merujuk kepada orang ketiga, "anu" juga digunakan untuk merujuk kepada barang. Contoh: "Kau sudah ambil itu anu?". Penggunaan anu biasanya merujuk kepada perkara yang diketahui oleh pembalas.

Pada kebiasaannya, perkataan "anu" diguna untuk mengganti perkataan "apa" dalam Bahasa Melayu Piawai.

Besar kemungkinan perkataan "anu" berasal daripada Bahasa Tausug (Bahasa Suluk) dan Bahasa Tagalog. Dalam Bahasa Tausug (Bahasa Suluk) "unu" bermaksud "apa". Manakala dalam Bahasa Tagalog pula "ano" juga bermaksud "apa". Hal ini tidaklah menghairankan kerana sebahagian besar negeri Sabah pernah dikuasai oleh Kesultanan Sulu.

"Anu" juga membawa maksud atau aksi perbuatan. Kata ganti dalam Bahasa Melayu ialah "sudahkan" atau "buat".

Contoh: Macammana mau anu ni?Jangan kasi anu tu!.

 Fonologi 

Cara penyampaian Bahasa Melayu Sabah agak berbeza dengan Bahasa Melayu Piawai. Kelainan ini dapat diperhatikan dari segi sebutan bagi huruf vokal (a, e, i, o, u) dalam perkataan Bahasa Melayu Piawai.

A) Pergantian Huruf kata

i) Pertukaran 'f' kepada sebutan 'p'

Huruf 'f' ditukar ganti kepada sebutan huruf 'p' hanya dalam perkataan-perkataan ini sahaja.
 paham - faham pilem - filem pikir - fikir piraun - firaun pitnah (jarang digunakan) - fitnah pungsi -fungsiii) Pertukaran 'e' (seperti 'e' dalam "pemuda") kepada sebutan 'i'
 pigi - pergi pingsan - pengsan sijuk - sejuk bisuk - besok mimang - memang cilaka (silaka) - celaka pindik - pendekpingsan - pengsan sinapang - senapangiii) Pertukaran 'e' (seperti 'e' dalam "pemuda") kepada sebutan 'a'
 paning - pening panat - letih, penat bali - beli karabau/krabau - kerbau tarap - terap (Sejenis buah yang terdapat di Sabah) tambirang - temberangtalur - teluriii) Pertukaran 'o' (seperti 'o' dalam "botak") kepada sebutan 'u'
 bula - bola bulih - boleh jungang - jongang urang - orang buduh - bodoh munyit - monyet tulak - tolaktulung - tolong rusak - rosak kupi - kopiiv) Pertukaran 'c' kepada sebutan 's'

 santik - cantik sakap - cakapHuruf 'c' sering ditukar ganti kepada sebutan huruf 's' melibatkan hampir semua perkataan.

v) Pertukaran 'r' kepada sebutan 'l'

 tulul - telurHuruf 'r' sering ditukar ganti kepada sebutan huruf 'l' seperti perkataan telur disebut 'tulul (tetapi perkataan ini sering digunakan oleh orang berbangsa suluk)'

B) Penyingkatan kata

Terdapat juga perkataan yang mengabaikan sama sekali sebutan huruf vokal.
 slipar - selipar krusi - kerusi triak - teriak'
 brani - berani
 tlepon/tlipun - telefon
 skarang - sekarang
 napa - kenapa

Penggunaan dan Morfologi 

A) Penukaran Kata

Terdapat juga perkataan Melayu yang jarang digunakan dalam Bahasa Melayu Piawai. Penggunaan perkataan-perkataan ini telah diganti dengan perkataan-perkataan lain.

Contohnya:

 aku/sia - saya
 kau/ko - awak, anda
 periuk - kuali
 celana - seluar
 piring - pinggan
 tia payah/nda payah - tidak/tak payah
 tia tau/nda tau - tidak/tak tahu
 nda pa-pa - tidak apa-apa/tak apa
 munyit (monyet) - kera
 minta puji - berlagak (sombong)
 jendela - tingkap
 entah/ntah - "tidak tahu"

Terdapat juga perkataan yang membawa maksud yang berlainan sekali.

 tapuk - sorok/sembunyi
 biasa (maksud yang berlainan) - nakal contoh: Kebiasaan suda bah ni! - Jangan nakal!
 pantat - punggung, bontot
 taruk - letak, simpan

B) Penyisip Kata

Penggunaan kata 'Bah' dan 'Anu' juga merupakan penyisip kata yang dominan dalam bahasa Sabah. Terdapat beberapa lagi contoh penyisip kata yang boleh mengantikan perkataan Bah dan Anu.

i) Kata Seru 

 aik!
 uinah!
 dei/ de eii!

ii) Kata Penyoal

 Ya kah?
 Arh?
 Oh ya kah? 

iii) Kata yang dominan di beberapa tempat 

 Bei (orang ranau)

 Uii

Rujukan

Lihat juga 
 Loghat Tawau

Pautan luar 

 Laporan Ethnologue
 Pendokumenan bahasa Melayu Sabah oleh SIL

Bahasa Melayu
Bahasa di Malaysia
Pidgin dan kreol berasaskan bahasa Melayu