ဒေန်မာရ်က်

ဒေန်မာရ်က် (ဗီုဒိန်နေတ် Danmark၊) ယၟုပ္ဍဲသၞောဝ် ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဒိန်မက် (Kongeriget Danmark / the Kingdom of Denmark) ဂှ် ဒှ်ဍုၚ် မၞုံပ္ဍဲရးဂၠးတိသၟဝ်ကျာ၊ မဒှ်ဍုၚ်သၠးပွးမွဲ မနွံကဵု အဝဵုစၟိန်ပြမာန်မွဲရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်သကေန်ဒိနေဗိယျာဂမၠိုၚ်မ္ဂး နွံလပါ်သၠုၚ်ကျာတုဲ ပယျဵုဍုၚ် လပါ်နေရတိဂှ် ဒးဍုၚ်သွိတ်ဒေန်၊ ပယျဵုဍုၚ် လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဒးဍုၚ်နဝ်ဝေ၊ ပယျဵုဍုၚ် လပါ်သၠုၚ်ကျာ ဒးဍုၚ်ဂျာမနဳ။ ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ်ဒိန်မက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဍုၚ်မကလိဂွံ အခေါၚ်ပကၚ်ရၚ်ကေတ်တ်ဂမၠိုၚ် ဍုၚ်ဂရိန်လာန် (Greenland) ၊ တကအ်ဝှဴနဝ်ဂမၠိုၚ် (Faroe Islands)ရ။ ဍုၚ်ဒိန်မက်ဂှ် ဒၞာဲဇၞော်အိုတ် မကော်စ ယူလာန်ဂှ် ဒှ်တကအ်ဒကုတ်မုဟ်ၜဳ (peninsula)တုဲ ပါဲနူဂှ် ဒှ်တကအ်ဂမၠိုၚ် သီုဖအိုတ် တကအ် နွံ ၄၄၃ ရ။ တကအ်ဇၞော်အိုတ်ပိဂှ် တကအ်ရှေလာန် (Sjælland)၊ တကအ်နဲယူလာန် (Nørrejyske Ø) ကေုာံ တကအ်ဝှုန် (Fyn)တုဲ ဍုၚ်ဇၞော်ဂေါပေန်ဟုက်ဂေန်ဂှ် နွံပ္ဍဲတကအ်ရှေလာန်ရ။ ဍုၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုၚ်တိဗလးတုဲ ဇိုၚ်ဇိုၚ်ၜဳတအ်ဂှ် ဒှ်ပြၚ်ဗတဳဂမၠိုၚ်ရ။ ဍုၚ်ဒိန်မက် သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံ စတုရံကဳလဝ်မဳတာ ၄၂၉၂၄ (စတုရံမာၚ် ၁၆၅၇၃)၊ ဒၞာဲတိသၟးဂှ် နွံဒၟံၚ် စတုရံကဳလဝ်မဳတာ ၄၂၃၉၄ (စတုရံမာၚ် ၁၆၃၆၈)။ ပံၚ်သီု ဍုၚ်ဂရိန်လာန် ကဵု တကအ်ဝှဴနဝ်ဂမၠိုၚ်မ္ဂး နွံ စတုရံကဳလဝ်မဳတာ ၂၂၁၀၅၇၉။

အတိုၚ်သက်သဳ သုတေသနမ္ဂး ကောန်မၞိဟ်ပဒတဴကၠုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဒိန်မက်ဂှ် နူခေတ်တၟအ် သၞာံၜိုတ် ၁၀၀၀၀ သၞာံတေအ်ရ။ ဍုၚ်ဒိန်မက်ဂှ် စပံၚ်ကောံအုပ်ဓုပ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ် အေဒဳ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲခေတ်ဝါက်ခေန် မဒှ်မၞိဟ်မတိတ်တရဴၜဳရ။ ပ္ဍဲခေတ် တၞောဝ်သၟိၚ်ဝါတမး (Valdemar) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၉၇ ဂှ် ဍုၚ်ဒိန်မက်၊ ဍုၚ်သွိတ်ဒေန်၊ ဍုၚ်နဝ်ဝေ ပိဍုၚ်ဏအ် ဒက်ပတန် ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ နကဵုယၟု ဍုၚ်ပံၚ်ကောံကာလ်မာရ် (Kalmar Union)။ စိုပ်သၞာံ ၁၅၂၃ ဍုၚ်သွိတ်ဒေန် ပါ်တိတ်အာတုဲ ဍုၚ်ပံၚ်ကောံဂှ် လီုအာ။ ဒိန်မက် ကဵု နဝ်ဝေ ဆက်မံၚ်အာ မွဲက္ဍိုၚ်ဗတာၚ် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၈၁၄။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပံၚ်တောဲ ကုဍုၚ်နဝ်ဝေတုဲ အဝဵုသြဇာ ဒိန်မက် ဂွံစိုပ်အာ တကအ်ဝှဴနဝ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဂရိန်လန်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တိဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးကျစိုပ်အာ သၟဝ်သွိတ်ဒေန်။ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲ ၁၈၆၄ အာဗတိုက်ဂျာမနဳ သွက်ဂွံကလေၚ်ဂွံ တိဍာ်ဇကုတြေံကီုလေဝ် ဒးကျစဴကၠုၚ်ရ။ ပ္ဍဲကာလပၞာန်ဂၠးတိအလန်ပထမဂှ် ဒိန်မက် မံၚ်လဒေါဝ်။ ပ္ဍဲအခိၚ်ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယဂှ် ပ္ဍဲဂိတုအေပြဳ ၁၉၄၀ ဂှ် ပၞာန်ဂျာမနဳ လုပ်သီၜက်ၜေတ်တုဲ ဒးမံၚ်အာ သၟဝ်သြဇာဂျာမနဳ စဵုကဵု ဂျာမနဳမကျပၞာန်ဖျေဟ်လွဟ် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၉၄၅။

ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ခေတ်ကွတ်စက် ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။ စိုပ်တမ်၂၀ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒိန်မက် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ဗွဝ်ဖျာ သၟာကမၠောန် social and labour-market reforms တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် နဲသၞောတ်ဖဲသအဳဍုၚ်တၟိ (welfare state model) နကဵု နဲမပံၚ်နှဴ အကြာသၞောတ်ဗၠးၜးဗွဝ်ဖျာ ကဵု သၞောတ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်သဵုယှေဝ်လေတ်ရ။ နကဵုနဲဂှ် ပြံၚ်လှာဲထောအ် ဘဝကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ်တုဲ ဍုၚ်ဒိန်မက်ဂှ် ဒှ်အာ ဍုၚ်မဟွံမဲ ကုညးဒိုက်ဂတ်ရ။

သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် ဗီုလဒက်ပတန်ဍုၚ်ဂှ် ပလဝ်ဒတန် နူသၞာံ ၁၈၄၉ ဂိတုဂျန် ၅ တေအ်ရ။ နကဵုသၞောဝ်ဂှ် ဖအိုတ်ကၠေအ် အဝဵုပဒေသရးတုဲ ဗဒှ်ကဵု သၞောတ်ပါလဳမာန်ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် နကဵုသၞောဝ်ဂှ် အဝဵုဍုၚ် နူဨကရာဇ်ဂှ် ပအပ်ကဵုညးဍုၚ်ကွာန် နကဵုမၞိဟ်စၞး မရုဲစှ်နကဵုမာဲ နကဵုမမာဲညးဍုၚ်ကွာန်ရ။ သွက်တကအ်ဝှဴနဝ်ဂှ် သၠးကဵု အခေါၚ်ပကၚ်ရၚ်ကေတ်တ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ သွက်ဂရိန်လန်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် ဓလိုၚ်ကဵု အခေါၚ်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ကေုာံ အခေါၚ်ပတန်သၞောဝ် ကုဍုၚ်ဒေသတအ်ဂှ်ရ။

ဍုၚ်ဒိန်မက် လုပ်ပံၚ်တောဲ ပ္ဍဲအဳယူ နူသၞာံ ၁၉၇၃၊ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပံၚ်တောဲမသြန်ဂှ် ဟွံပါလုပ်တုဲ ဆက်ရပ်အာ သြန်ခရဝ်နာဖိုဟ်ရ။ ဍုၚ်ဒိန်မက်ဂှ် ဒှ်ဍုၚ်မပါလုပ် နူကာလမဒက်ပ္တန် ဂကောံပံၚ်ကောံပရေၚ်ပၞာန်နေတဝ်၊ ဍုၚ်ကံၚ်သဳနဝ်ဒေတ်၊ ဂကောံဍုၚ်OECD၊ ဂကောံဍုၚ်OSCE ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ သီုကဵုပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံပံၚ်တောဲရှေန်ၚိန် Schengen Area မဒှ်ဂကောံပံၚ်တောဲ ပရေၚ်မၞိဟ်လုပ်တိတ်ဍုၚ်ရ။

ဍုၚ်ဒိန်မက်ဂှ် ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် ပၞောဝ်ကဵုဍုၚ်ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ်အိုတ်ဂှ် ပါလုပ်မွဲကီုရ။ စပ်ကဵုပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ပရေၚ်စဵုဒၞာဂီုကၠီု ညးဍုၚ်ကွာန်၊ သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ပရေၚ်ဇၞောဝ်မောဝ်ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဍုၚ်ဒိန်မက် ပါလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဍုၚ်ကဆံၚ်လတူအိုတ်ဂမၠိုၚ်ရ။

ဍုၚ်ဒိန်မက်ဂှ် ပရေၚ်စလာပ်ဗဇဴ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ ပၞောဝ်ဍုၚ်ဇၞော်မောဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဂှ် ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် ဍုၚ်မရနုက်ကဵု မသုန် ရ။ ဍုၚ်ဒိန်မက်ဂှ် သြန်လုပ်မၞိဟ်မွဲမွဲဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ အခေါန် နူသြန်လုပ်မၞိဟ်ဂှ်လေဝ် သၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။

နိရုတ္တိ

ဒိန်မက် ဂကူဒိန် ဍုၚ်ဒိန်မက်။ ဒိန်ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲတိဗလး၊ မက် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပယျဵုဓနး၊ ဒိန်မက် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပယျဵုဓနး တိဍာ်ဂကူမၞိဟ်တိဗလး။ ယၟုဒိန်မက်ဂှ် ဂွံဆဵု ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ယဴလိန် Jelling "tanmarker" မပတိတ်ရမ္သာၚ် danmarkar ဒါန်မာကာ။

ဝၚ်

ခေတ်တမၠာ ကဵု ခေတ်ဝါက်ခေန် Viking (၁၀၅၀၀ ဘဳစဳ - ၁၀၄၇ အေဒဳ)

ဝၚ်ဍုၚ်ဒိန်မက် ကၠာခေတ်တၟအ်တေအ်ဂှ် ဆေၚ်စပ်ကဵု ဝၚ်ပထဝဳဂၠိုၚ်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ကောန်မၞိဟ် စစိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒေသဒိန်မက် နူအခိၚ်လဵုဇေတ်တ်ရောဂှ် ဟွံတီကေတ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။ ၜိုတ်အစာသုတေသနဝၚ်တအ် မဂွံတီကေတ်မ္ဂး သၞာံ ၜိုတ်  မွဲကိုဋ် (၁၀၀.၀၀၀) သၞာံတေအ် ကောန်မၞိဟ် စစိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒေသဏအ် ဒှ်မာန်ဟာဂှ် ညးတအ် ဆိၚ်လဝ်ရ။ အခိၚ်မလောန်ကၠုၚ် ၜိုတ် မွဲလက် မသုန်လ္ၚီ (၁၅.၀၀၀) သၞာံဂှ် ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကတဴကၠုၚ်တုဲ မၞိဟ်နူဒေသသၠုၚ်ကျာတအ် ပြံၚ်လုပ် မံၚ် ပ္ဍဲဒေသဍုၚ်ဒိန်မက်ရ။ နူအခိၚ်မလောန်ကၠုၚ် ၜိုတ် မွဲလက် (၁၀.၀၀၀) တေအ် ဂကောံမၞိဟ်လၟ စိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒေသဒၞာဲ ဍုၚ်ဒိန်မက်ဏအ်ရ။ အတိုၚ် သွဟ်မစမ်ၜတ် DNA မ္ဂး မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ဇကုဇကောဝ်သၟဝ်တုဲ မၞုံကဵု ဖျုန်စၞာံ လမ္စံက် မတ်လမ္စံက်လေဝ် နွံ မတ်သၚေက်လေဝ် နွံရ။ မၞိဟ်မွဲဂကောံပၠန် မစိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်မလောန်ကၠုၚ် ၜိုတ် တြဴလ္ၚီ (၆.၀၀၀) သၞာံတေအ်ဂှ် ဒှ်သၟာဗ္ၚ မတဵုသြောအ်ဂျာၚ်တအ်ရ။ နူခေတ်တၟအ်လၟဂှ် ဒှ်အာ ခေတ်တၟအ်ဗ္ၚရ။ ဂတဂှ် ၜိုတ်မွဲလ္ၚီသၞာံဂှ် မၞိဟ်နူယူရောပ် လပါ်ဗၟံက် မဒှ်မၞိဟ် မလွဳတိရစ္ဆာန်တအ် စိုပ်ကၠုၚ်ရ။ နူကဵုမၞိဟ်တအ်ဏအ်ဂှ် အရေဝ်ဘာသာ အေန်ဒဝ်ယူရဝ်ပိယေန် (Indo-European languages) မဒှ်အရေဝ်တမ်ဗဳဇ အရေဝ်ဒိန်နေတ် တ္ၚဲဏအ်ရ။ ၜိုတ်သၞာံ ၃.၇၀၀ ( ဘဳသဳ ၁.၇၀၀) ဂှ် စဒှ်ကၠုၚ် ခေတ်ဗရိုတ် ပ္ဍဲဒိန်မက်ရ။ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅၀၀ ဂှ် စဒှ်ကၠုၚ် ခေတ်ပသဲ။ ပ္ဍဲခေတ်ပသဲဂှ် ညးပါ်လဝ် ခေတ်ပသဲ ကိုပ်ကၠာရောမ၊ ခေတ်ပသဲဂျာမာန်နေတ် မြဴသာ်ဝွံ ညးပါ်လဝ်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပသဲတအ်ဂှ် ဂကူဒိန် ဒှ်ဂကူ မၞုံကဵုဒြဟတ်အဝဵု မကြံၚ်မ္ၚုဟ်မွဲရ။

ဝၚ် နကဵုဍုၚ် (ဝါ) ဂကူဒိန်မက်ဂှ် စဟီုကၠုၚ် ပ္ဍဲခေတ် အေဒဳ ၈ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်ခေတ် စဆဵုကၠုၚ် လိက်ရ။ လိက်ညးတအ်ဂှ် ချူနကဵုအရေဝ်ညးတအ် အပိုၚ် မကော်စ အက္ခရ်ရူနး (Rune) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဝါက်ခေန်ဂှ် မၞိဟ်ဒေသသၟဝ်ကျာ (ဒိန်မက်၊ သွိတ်ဒေန်၊ နဝ်ဝေ) တအ် ကူသာန် သွံရာန်ဗၞိက် ကုဍုၚ်ယူရောပ် ဒေသတၞဟ်တအ်ရ။ ဟိုတ်မဆက်စၠောအ်ကဵု ဒေသမ္ၚးတုဲ ခေတ်ဝါက်ခေတ်ဂှ် ဒှ်ခေတ် မဆက်စၠောအ် နူခေတ်တမၠာ ကဵု ခေတ်လဒေါဝ်ရ။ လိက်တၟအ် မချူလဝ် ယၟုဍုၚ်ဒိန်မက်ကၠာအိုတ် မကော်စ လိက်တၟအ်ယေဲလိုန် (Jelling) ကဵု သၟိၚ်တၠ မၞုံယၟု ဂေါမ် (Gorm) စကတဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ အခိုက်ပကၚ်ရၚ်ဍုၚ် နဒဒှ် ဗီုသၟိၚ်ဨကရာဇ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ ဝါက်ခေန်ဒိန်မက် ကဵု ရးသၟဝ်ကျာတအ်ဂှ် ယၟုမြဟ်ဒၟံၚ် နဒဒှ်မၞိဟ်ပရမ် နဒဒှ်ဒမၠက္ၜဳတုဲ မလေပ်သီပိုၚ်ပြဳ ဒေသတၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကၞောတ်သၞာံ ၈၀၀တအ်ဂှ် ဝါက်ခေန်ဒိန်မက် အာဖျေဟ်ဒၞာဲဒမံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်္ဂလာန်၊ စိုပ်သၞာံ ၁၀၁၃ ဂှ် ကဵု ၁၀၁၆ ဂှ် ဨကရာဇ်ဒိန်မက် သီဂွံအာ အလုံမွဲ ဍုၚ်အၚ်္ဂလာန်ရ။ စိုပ်ခေတ် ဨကရာဇ် ခဏုတ် (Knud the Great) ဂှ် အဝဵုအေန်ပါယာ ဝါက်ခေန်ဒိန်မက် စဍိုန်လျစှ်ေတုဲ ဒးဗလးထောအ် ဍုၚ်အၚ်္ဂလာန်ရ။ ကာလစိုပ် လက်ထက်ဨကရာဇ် သွေန်ဒ် အိသတြိဒ်သေန် (Svend Estridsen) မတိုန်နန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၄၇ ဂှ် ခေတ် ဒိန်မက် နဒဒှ်မၞုံ ကုအဝဵုသြဇာဝါက်ခေန်ဂှ် စိုပ်အာ နိဂီုရ။

ခေတ်လဒေါဝ် (အေဒဳ ၁၀၄၇ - ၁၅၃၆)

ကြဴနူ သၞာံအေဒဳၜိုတ် ၁၀၅၀ ဂှ် ဂကူဒိန်တအ် စုက်လုက်ဍုက်ကေၚ် ကုဍုၚ် ပ္ဍဲယူရောပ်တၞဟ်တအ်တုဲ ပရေၚ်အခိုက်ကၞာဘာသာ နူယူရောပ်တအ် စလုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒိန်မက်ရ။ ဥပမာ ဘာသာခရေတ်ယာန်၊ အခိုက်မကၠောန်ဗ္ၚ၊ အခိုက်ကွတ်ဂဥုဲ နူကဵု လကျာ်ခရေတ်ယာန်တအ် မွဲကဆံၚ်ဂှ် စိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒိန်မက်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ဨကရာဇ်ဒိန်မက် မိက်ဂွံသၠုၚ်ပတိုန် ကဆံၚ်အဝဵုသြဇာဇကု အပ္ဍဲဍုၚ်ကီု သီုကဵု မ္ၚးဍုၚ်ရ။ ဥပမာ ဨကရာဇ်တၞောဝ် ဝါတမး (Valdemer) တအ်ဂှ် ဇက်ဗတိုက်ပၞာန် ပ္ဍဲဒေသဍုၚ်သအာၚ်၊ သွက်အဝဵု အပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ် ဒြဟတ်ပိဂအုမ် သၟိၚ်မပိုၚ်ဍုၚ်ဍောတ်တ်တအ်၊ ဨကရာဇ် ကဵု လကျာ်။ ညးပိဂအုမ်ဏအ် ပၠံၚ်အဝဵု ရေၚ်သကအ်ရ။ ဘာကျာ် ကဵု ဨကရာဇ် ၜါဏအ် ပံၚ်တုဲ သီဂွံအာ သၟိၚ်ဍုၚ်ဍောတ်တ်တအ်တုဲ ပကောံဒြဟတ်သြဇာ ဂွံကၠုၚ်ရ။ ဗွဴကြဴ ပရေၚ်ပၠံၚ်အဝဵု အကြာ ဘာကျာ် ကဵု ဨကရာဇ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ပၠန်ရ။ 

အဝဵုမ္ၚးဍုၚ်ဂှ် ဂစာန်ထိၚ်လဝ် ညံၚ် ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ ပိဍုၚ် (ဍုၚ်နဝ်ဝေ၊ ဍုၚ်သွိတ်ဒေန်၊ ဍုၚ်ဒိန်မက်) နကဵုယၟု ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံကာလ်မး (Kalmar Union) ဟွံဂွံထကးရ။

ပရေၚ်ပလေဝ်ပ္တန်တၟိ (reformation) ကဵု အဝဵုဘာကျာ် လီု (အေဒဳ ၁၅၃၆ - ၁၆၆၀)

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၄-၃၆ ဂှ် ဒိန်မက် ဂွံဇီုကပိုက် ကုပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ရ။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ် ဒှ်ပၞာန်အကြာ ညးဍုၚ်ကွာန်၊ သၟာဗ္ၚ ကဵု သၟိၚ်တၠတအ်ရ။ ပေဲါပၞာန်ဂှ် ရဲဝါဒမိက်ဂွံပလေဝ်ပလေတ် ဗီုဒက်ပတန် မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲအကြာ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကဵု ပရေၚ်ဘာသာတအ် ကဵု ဂကောံသၚ် မဒးဂၞပ် သၞောတ်သၟိၚ်သၚ်ဇၞော်ပပ်ရ။ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဂှ် ညးဒးစိုတ်သၞောတ်သၟိၚ်သၚ် ရောမာန်ကတ္တလေတ် ဒးကျအာတုဲ သၞောတ်တၟိ မကော်စ သၞောတ် ပရဝ်တေန်သတာန် မဒှ်သၞောတ် ဘာသာခရေတ် မဟွံကေတ် လကျာ်၊ နွံဆ အစာဓဝ်သၟး။ ကောန်မၞိဟ်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ကဆံၚ်တုပ်တုဲ ညးလဵုမွဲလေဝ် ပြဲနူ ညးတၞဟ် ဟွံမွဲ။ တဝှ်ဍောၚ်ဓရ်ကျာ်ဂှ် ဒးဒှ် အတိုၚ်မချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ပြကိုဟ်သမ္မာဟေၚ်။ ဒြပ်ရတ် ဝါဗ္ၚ ဘာကျာ်ကာတ္တလေန် မပိုၚ်ပြဳလဝ်တအ်ဂှ် ဨကရာဇ်သီကေတ် နဒဒှ်ဒြပ်ဍုၚ်ရ။ ကလိဂွံဒြပ်ရတ် နူဘာလကျာ်တအ်တုဲ သၟိခရိတ်ရှာန် IV သြိုၚ်ခၞံပတိုန် နန်၊ ရုၚ်၊ တိုက်သွက်ကောန်ဍုၚ်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ စမြိုၚ်ဇၞော်ဇၞော် ခိုဟ်ဟ် မလုပ်ဝၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဒိန်မက် တ္ၚဲဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် သြိုၚ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဏအ်သၟးရဂၠိုၚ်။ ပေဲါဗတိုက် မဖအိုတ်အဝဵု ဘာကျာ်ဂှ် ပ္ဍဲဒိန်မက် ၜိုန်ရအံၚ်ဇၞးကီုလေဝ် ပ္ဍဲဂျာမနဳတေအ် ဟွံတုဲဒှ်ဏီတုဲ ဗလးကောန်ပၞာန် သွက်ဂွံဗိုၚ် ပေဲါဗတိုက်ဂှ် ပ္ဍဲဂျာမနဳဂှ် ဒးကျစဴကၠုၚ်ရ။ သွက်ဂွံသီကေတ် ဍုၚ်သွိတ်ဒေန်တုဲ အာဗတိုက်ပၞာန် ကဵုသွိတ်ဒေန်ဂှ်လေဝ် ဒးကျစဴကၠုၚ်တုဲ တိဍာ်ဇကု ဗွဲကိုပ်ကၠာ တကအ်ဂမၠိုၚ် ဒးစိုပ်အာ သၟဝ်သွိတ်ဒေန်၊ ဆက်ကျအာပၠန်တုဲ ဒေသသကေန်နဳယျာ (Scania) မဒှ်ဒေသသွိတ်ဒေန်လပါ်သၟဝ်ကျာ တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၅၈ ဂှ်ရ။

ပဒေသရး၊ ဗလးတဲ နဝ်ဝေ ကေုာံ ခေတ်ထဝ် (အေဒဳ ၁၆၆၀ - ၁၈၄၈)

ကြဴနူပၞာန်ကဵု သွိတ်ဒေန်တုဲဂှ် နကဵုဨကရာဇ်ဂှ် လညာတ်ညး ဟိုတ်နူအဝဵုမအုပ်ဓုပ် နကဵုမၞိဟ်ဂလိုၚ်ဂှ်ရ ဒိန်မက် ဒးကျကၠုၚ်ပၞာန် ဗွဲမဇၞော် ကုဒြဟတ် ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ အဝဵုဍုၚ်ဂှ် ဒးပကောံစွံ ပ္ဍဲတဲညးမွဲဓဝ်ဟေၚ်ရောၚ်ဂး ဨကရာဇ် သီထောအ်အဝဵုဍုၚ်ရ။ ကိုပ်ကၠာနူဂှ် ဍုၚ်ဒိန်မက်ဂှ် နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် နကဵုသၞောတ် ဨကရာဇ် ဒးမံၚ် သၟဝ်ဥပဒေရ။ ပရေၚ်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးကၠုၚ် နူဂကောံအမာတ်တအ်ရ။ ဍုၚ်ဒိန်မက် ကလေၚ်ဒှ်အာ ဍုၚ်သၞောတ်ပဒေသရး ပၠန်ရ။ ဂကောံအမာတ်တြေံ၊ သကိုပ်ပၞာန်ခေတ်တြေံ မဂွံကၠုၚ်လဝ် ခေတ်အဆက်ဆက်တအ်ဂှ် ညးဖျေဟ်ထောအ်တုဲ ညးရုဲစှ် ခပတိုန် မၞိဟ်ဂကောံသၟိၚ်တၠတၟိရ။ တုဲပၠန် ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်လေဝ် နကဵုပၟိက်ဆန္ဒ ဨကရာဇ်ဂှ် အခေါၚ်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂွံဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ကီုရ။ 

ဍုၚ်ဒိန်မက် အခိၚ်ဂှ်မ္ဂး တၠတိ (ဝါ) သေဌဳ ကဵု သကိုပ်ပၞာန် သၟိၚ်တၠတအ် ပိုၚ်ပြဳလဝ် တိဍာ်တုဲ ကောန်ရဲ ညံၚ်ကဵု ဍိက်တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗ္ၚညးတအ်ရ။ ကောန်ဇာတ် ကောန်ရဲတအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကၠအ်ညး (ဝါ) ပ္ဍဲဂအာၚ်ဒြပ်ညးမ္ဂး ကောန်ၚာ်တအ် နူအယုက် ၁၄ သၞာံ စဵုကဵု ၃၆ ဂှ် အခေါၚ်တိတ်အာမံၚ် ဒၞာဲတၞဟ်ဟွံမဲ ဒးမံၚ် ပ္ဍဲကၠအ်ဂှ်တုဲ ဒးကကၠောန် ပ္ဍဲကၠအ်ညးဂှ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၇၃၃ ဂှ် ဨကရာဇ် ကေတ်တၚ်တုပ်စိုတ် ကုရဲတၠတိ ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန်တအ် ညးလဵုဟွံဟီု အခေါၚ်ပြံၚ်တိတ် အာပဒတဴ ပ္ဍဲဌာန်သအာၚ် ဗွဲမဗၠးၜး ဒးနွံရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂှ် ၜိုန်ရ ၜံၚ်ပ္ဍဲမိမ ကောန်ရဲညးတၞဟ်ကီုလေဝ် ကောန်ၚာ်ဂှ် ဟိုတ်နူဗဳဇတုဲ ဟွံဒးဒှ်ကောန်ရဲညးတၞဟ်ရ။ ဇၟာပ်မၞိဟ် မၜံၚ်တိတ်ကၠုၚ် ဗွဲမဗၠးၜးရ။ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ဍုၚ်ဒိန်မက် ဆက်ဆောံ ကုဍုၚ်ပြၚ်သေတ်ဂၠိုၚ်တုဲ အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာၚ်ပြၚ်သေတ်၊ လညာတ်နူကဵုပြၚ်သေတ်ဂှ်လေဝ် လုပ်စိုပ်ကၠုၚ်တုဲ ညံၚ်ညးမသၠာဲထောအ် တၟိထောအ်ဂကောံမၞိဟ်မွဲကီုရ။ တုဲပၠန် ကောန်ဍုၚ်ကွာန် မၞိဟ်သၟတ်တအ် ဂွံအခေါၚ်အာကၠုၚ်မံၚ် ဗွဲမဗၠးၜးတုဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဍုၚ်ကီု ပရေၚ်မၞိဟ်ကီု ပရေၚ်ပညာကီု ဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူပၞာန် အကြာ ပြၚ်သေတ် ကဵု အၚ်္ဂလိက်တုဲ ဒိန်မက် ဒတဴလိုၚ် လပါ်ပြၚ်သေတ်တုဲ ဍုၚ်ဒိန်မက် ဒးဒုၚ်ဘဲပၞာန် ကုအၚ်္ဂလိက်ရ။ သွိတ်ဒေန်ဂှ် လုပ်စ လပါ်အၚ်္ဂလာန်ရ။ ပၞာန်ဂှ် တုဲဒှ်အာ နကဵုပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၅ ကီုလေဝ် ဍုၚ်နဝ်ဝေဂှ် တိတ်အာ နူဍုၚ်ဒိန်မက် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၃ ဂှ် ဍုၚ်ဒိန်မက် ဒးဒုၚ်အာ ဒေဝလဳ ရ။ ဆဂး နူ ၁၈၃၀ ဂှ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စခိုဟ်တိုန်ပၠန်တုဲ ပရေၚ်တဵုလွဳတအ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ပၠန်ရ။ 

စပ်ကဵု လပါ်လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာၚ်၊ အနုသုခုမပၠန်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ စဵုကဵုမဂွံစၟတ်သမ္တီ ခေတ်ထဝ်ရ။ အစာချူလိက် မြဟ် မပ္တံ ဟေန် ခရိတ်ရှာန် အာန်နာသာန် (H. C. Andersen)၊ သန် ခေက်ကာဂဝ် (Søren Kierkegaard)၊ ဂန်ဝိတ် N.F.S. Grundtvig တအ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ဖအိုတ်ရ။

နိဿဲ 

!Main category
BEHM
ကဏ္ဍ:ဍုင်