Mohammad Hatta

Dr. (H.C.) Drs. H. Mohammad Hatta (lahèr Agustus 1902–14 Maret 1980) iyâ arèya negarawan, ahli èkonomi Inḍonèsia sareng Bâkkèl Prèsiḍèn Inḍonèsia sè kapèng sèttong. Hatta sareng Soekarno dhâddhi orèng penting neng kamardhikaan Inḍonèsia ḍâri jajahan Bâlandhâ sareng aproklamiraghi neng 17 Agustus 1945. Hatta toman ajabat mènangka Perdana Menteri Kabinet Hatta I, Hatta II, bân RIS. Taon 1956 Hatta ambu ḍâri Bâkkèl Prèsiḍèn Inḍonèsia.

Hatta èkenal ghu-ongghu ḍâ demokrasi, bân sempat makalowar Maklumat X sè bâkal dhâddhi tongghâ’ awwâl ḍèmokrasi Inḍonèsia. Neng biḍang ekonomi, sombhângan pèkkèran sareng perjuanganna è biḍang koperasi adhaddiaghi Hatta èolok Eppa’ Koperasi.

Hatta adingghâl omor è taon 1980 bân jenazana èkobhur è TPU Tanah Kusir, Jakarta. Pamarènta Inḍonèsia nettepaghi Hatta mènangka sala sètong Pahlawan Nasional Inḍonèsia è 23 Oktober 1986 lèbât Keppres no. 081/TK/1986. Asmana asanḍhing sareng Soekarno mènangka Dwi-Tunggal bân èsemataghi ka Bandar Udara Soekarno-Hatta. È Bâlândhâ, asmana èsabâ' ka nyama jhâlân è Perumahan Zuiderpolder, Haarlem.

Bâkto ngoḍâ 
Mohammad Hatta lahèr ḍâri abana sè asmaèpon Muhammad Djamil bân èbhuna Siti Saleha dâri Minangkabau. Abana iyâ arèya olama' Naqsyabandiyah è Batuhampar, seddhi' Payakumbuh, Sumatra Bârâ' bân èbhuna ḍâri bhâlâ blijjhâ è Bukittinggi. Hatta èlahiraghi kalabân asma Muhammad Athar neng tangghâl 12 Agustus 1902. Asma Athar asalla ḍâri bhâsa Arab, sè anḍi' artè "ro'om". Athar iyâ arèya potra sè nomer ḍuwâ', lastarèna Rafiah sè bhâbbhâr neng taon 1900. Sajjhek lahèr, Hatta èḍiḍik bân èparajâ ḍâlem kabâḍâân bhâlâ sè taat alaksanaaghi ajârân aghâma Islam. Kaèna ḍâri abana, Abdurrahman Batuhampar èkennnal mènagka olama sè abedhi langghâr Batuhampar (samangkèn Pondhuk Pesantrèn Al-Manaar), sala sèttong langghâr sè ghi' bâḍâ lastarèna Perrang Padri. Samantara, èbhuna asal ḍâri katoronan blijjhâ. Bâḍâ jughân ḍâri kalowargana sè dhâghâng rajâ neng Jakarta.

Ramaèpon Hatta sèdhâ bâjâ Hatta omor pètto’ taon. Saampon ramana sèdhâ, èbhuna akabin sareng Agus Haji Ning, blijjhâ ḍâri Palembang. Haji Ning segghut ahubungan dhâghâng sareng Ilyas Baginda Marah, emba ḍâri bhâlâ èbhuna. Sitti Saleha sareng Haji Ning ngaghungi empa’ ana’ binè’.

Sakola 
Mohammad Hatta ajhâr è sakola swasta. Saampon ennem bulân, Hatta ngallè ḍâ’ sakola rakyat bân sèttong kellas kalabân embhukèpon, Rafiah. Namong, sakolana ambu neng tengnga semester è kellas tello’. Hatta pas ngallè ḍâ’ ELS è Kotta Padang (satèya èsebbhut SMA Negeri 1 Padang) sampè’ taon 1913 bân nerrosaghi ḍâ’ MULO sampè’ taon 1917. Hatta jughân toman ajhâr aghâma ḍâ’ Muhammad Jamil Jambek, Abdullah Ahmad, bân olama’ laènna. Salaènna bhâlâ, dhâghâng jughân marèngè pangaro kasennengan Hatta ḍâ’ parekonomian. È Paḍang, Hatta kennal ḍâ’ blijjhâ sè masok Serikat Oesaha bân aktif ḍâlem Jong Sumatrean Bond mènangka bendahara. Kalakowan ghâpanèka pagghun èterrosaghi nalèkana Hatta asakola è Prins Hendrik School. Muhammad Hatta pagghun dhâddhi bendahara è Jakarta.

Neng bâkto embana Hatta èntara ka Mekka, embana ngajhâk Hatta kaangghuy nerosaghi nyarè èlmo aghâma ka Mesir (Al-Azhar). Tojjhuânna sopajâ langghâr è Batuhampar sajân bhâghus sabâb langghâr è Batuhampar korang bhâghus sajjekk Abdurrahman adhingghâl omor.

Bhâlâ 
Neng 18 Novèmber 1945, Hatta sarèng Rahmi Hatta akabin bân tello arè lastarèna akad, kaḍuwâna nettep è Yogyakarta. Hatta ngaghungi 3 ana' binè' sè anyama Meutia Farida Hatta, Gemala Rabi'ah Hatta, bân Halida Nuriah Hatta.

Ajuang bân Agerrak

1921-1932: Bâkto è Bâlândhâ 
Politik Hatta èmolaè bâkto asakola è Bâlândhâ ḍâri 1921–1932 è Handels Hogeschool (lagghu' sakola nèka èsebbhut Economische Hogeschool, mangkèn dhâddhi Universitas Erasmus Rotterdam). Hatta masok organisasi sosial Indische Vereeniging sè dhâddhi organisasi politik kalabân bâḍâna pangaro Ki Hadjar Dewantara, Cipto Mangunkusumo, bân Douwes Dekker. Taon 1923, Hatta dhâddhi bendahara bân ngurus majalah Hindia Putera sè aghântè nyama dhâddhi Indonesia Merdeka. Taon 1924, organisasi nèka aobâ nyama dhâddhi Indische Vereeniging (Perhimpunan Indonesia; PI).

Taon 1926, dhibi’en dhâddhi Kapala Perhimpunan Indonesia bân tellat mamarè sakola. Neng ḍâlem kepemimpinanna, PI bisa aobâ. Perhimpunan nèka lebbi bennyak merhatè’èn perkembanganna pergerakan è Inḍonèsia sareng aberri’ bânnya komentar è media massa Inḍonèsia. Sataon akhèrra, dhibi’en kodhu ampon ambu ḍâri jabatan katoa. Namong, Hatta èpèlè polè sampè' taon 1930. Bulân Ḍèsèmber 1926, Semaun ḍâri PKI èntar ka Hatta bâdhi nabâr dhâddhi Katoa Pergerakan Nasional umum PI. Salaèn rowa dhibi’en sareng Samaun aghebey jhânjhi “Konvensi Semaun-Hatta”. Arèya sè èpadhâddhi alâsan Pamarènta Bâlândhâ terro nangkep Hatta. Bâkto arowa, Hatta ghita’ setuju paham komunis. Stalin mabhâttal karep Samaun kantos hubungan Hatta sareng komunisme molaè jhubâ’. Sèkap Hatta nèka ètantang sareng angghuta PI sè ampon èkoasaè sareng komunis.

Taon 1927, Hatta ngirèng sidang "Liga Menentang Imperialisme, Penindasan Kolonial dan untuk Kemerdekaan Nasional" è Frankfurt. Neng ḍâlâm sidang panèka, Komunis bân otosan ḍâri Rusia terro angoasana sidang. Saèngghâ Hatta ta’ bisa parcajhâ ḍâ’ ka komunis. È ḍâlem bâkto rowa, majalah PI, Indonesia Merdeka ghâmpang èslundupaghi masok ka Inḍonèsia, polana bânnyak kaom pergerakan èparèksa polisi.

È tangghâl 25 Sèptember 1927, Hatta abhârèng Ali Sastroamidjojo, Nazir Datuk Pamuntjak, bân Abdulmadjid Djojoadiningrat ètangkep sareng Bâlândhâ kalabân todhuwen norok partai terlarang sè èkaitghi kalabân Semaun, sè norok pemberontakan PKI taon 1926–1927, bân ahasut (opruiing) sopajâ anentang Kerajaan Bâlândhâ. Moh. Hatta dhibi' èyokom tello taon penjara. Sadhejena èpenjara è Rotterdam. Hatta jughân ètoḍhu bhâkal buru, saèngghâ Hatta sè pereppa'an ngenalaghi Inḍonèsia ka ta-kotta è Èropa pas molè lebbhi ceppet samarèna ngèḍing kabhâr rèya.

Sakabbhina toduen kasebbhut ètola' sareng Hatta bân è ḍâlem pidatona “Indonesia Merdeka” è bâkto sidang sè nomer ḍuwâ tangghâl 22 Maret 1928. Pidatona sampè’ ka Inḍonèsia kalabân samar. Hatta jughân èbèla sareng tello’ pangacara Bhâlândhâ sè sala sèttonga orèng parlemen (J.E.W. Duys). Orèng rèya mihak ka Hatta. Lastarèna Hatta bân kancana ètahan bulânan, sadhâjâna èbhibhasaghi ḍari sangka'an sè ta’ bisa èbhuktèaghi.
jmpl|Pidato Indonesia Merdeka
jmpl|Ḍhâlâm Bung Hatta è Jhâlân Sukarno-Hatta, Kotta Bukittinggi
Taon 1931, Mohammad Hatta toron ḍâri kakoasaan mènangka katoa polan ngirèngnga ujien sarjana, saèngghâ ambu ḍâri PI bân pangghun abhântho PI. Lastarèna panèka, PI ghâgghâr è tanang Komunis, bân ollè arahan ḍâri Partai Komunis Belândhâ jughân ḍâri Moskow. Lastarèna taon 1931, PI ngecam kalabân sanget ka Hatta sabâb asareng Soedjadi akritik kalabhân dârdâr ka PI bân makalowar Hatta ḍâri PI.  .

È bulân Ḍèsèmber taon 1931, sè noro’ Hatta dhuli aghâbây blessat tandhingan sè èsebbhut blessat mardhika sè aghântè nyama Pendidikan Nasional Indonesia sè paghi’ èsebbut PNI anyar. Ka’ḍinto nyongkot Hatta bân Syahrir sè è bâkto ghâpanèka preppa’ asakola è Bâlândhâ kaangghuy arantaaghi kapala è ka’ḍissa. Hatta aromasa parlo kaangghuy malastarè sakolana dhimèn. Polana ghâpanèka, Syahrir kapaksa molè kaangghuy dhâddhi Kapala PNI. Manabi Hatta abâli taon 1932, Syahrir èyarep kèngèng nerrosaghi sakolana.

1932-1941: Pengasingan 
Lastarèna Hatta abâli ḍâri Bâlandhâ, Hatta èpènta masok ka Sosialis Merdeka (Onafhankelijke Socialistische Partij, OSP) dhâddhi parlemen Blandhâ. Pènta'an rèya dhâddhi debat neng Inḍonèsia. 6 Ḍèseèber 1932 OSP ngèrèm telegram sè èssèna mènta Hatta dhâddhi angghuta parlemen kèng ètola’ sareng Hatta. Tapè kabhâr ngoca’ Hatta narèma, ngâbây Soekarno nuduh Hatta orèng sè ta’ konsisten.

Lastarèna Hatta abâli ḍâri Bâlandhâ, Syahrir ta’ bisa mangkat ka Bâlandhâ polana kaḍuwâna ètangkep Bâlandhâ neng 25 Fèbruari 1934 bân èbuwâng ka Digul. Marè èbuwâng ka Digul, kaḍuwâna èbuwâng polè ka Banda Neira. Neng bâkto èbuwâng, Hatta segghut nolès è ran-koran Jakarta bân majalah neng Medan. Tolèsanna ta’ politik kèngèng adidik ḍâ’ ka sè maos.

Neng bâkto èbuwâng ka Digul, Hatta ngèbâ kabbhi ku-bukuna. È bâkto maca, Hatta ta' ende' èganggu. Saèngghâ ca-kancana ngangghep Hatta anggâ'. Hatta jughân orèng sè parduli ka tahanan. Beliau nola' alako sareng panguasa è kennengngan ghenika. Gâjina Hatta ghenika ta' èpataḍâ' dhibi'. Hatta jughân parduli ka kancana sè kakorangan.

Neng Digul, salaèn amentamenan, Hatta jughân aghâbey kursus ḍâ’ ka para tangkebhân. È antarana tangkebhân panèka, bâḍâ orèng Minangkabau bân Banten sè bhâjhâng solat sareng apasa. Tapè, sadhâjâna ètangkâp polana abrontak ka komunis. Hatta nyerrat sorat ka èparra nyo'on èkèrèmè parkakas tokang kadhi pako bân gergâjhi. Salaèn panèka, Hatta jughân acarèta nasib rèng-orèng buângan è ḍâlem sorat panèka. Èpar Hatta ngèrèm sorat panèka ka Koran Pemandangan è Jakarta bân ceppet sorat panèka èterbi'aghi. Sorat panèka èbâca menteri penjajahan yakni Colijn. Colijn ngecam pamarènta bân dhuli ngèrèm orèng Ambon kaangghuy atemmo sareng Hatta neng Digul. Hatta ollè pessè kèng ta' ètarèma. Hatta makon pèssèna èbhâghi ḍâ’ pemimpin laèn sè odi’ è ḍâlâm buângan.

Taon 1937, Hatta narèma telegram sè èssèna Hatta èallè ḍâri Digul ka Banda Neira. Hatta ngallè sareng Syahrir è bulen Februari taon sapanèka jughân, bân nyèwa roma sè cokop rajhâ. Neng ghenika, bâḍâ kamar bân roangan sè cokop rajhâ. Roangan sè rajhâ èangghuy kennengna buku bân kennengna lakona.
jmpl|Roma pengasinganna Bung Hatta è Banda Neira
È bâkto neng Banḍa Nèira, Hatta namen taneman bân nolès è koran "Sin Tit Po" (Èkapalaè sareng Liem Koen Hian; koran panèka ambu neng taon 1938) Hatta ollè gâjhi F 75 bhâsa Bâlândhâ. Hatta jughân nolès è Nationale Commantaren (Komentar Nasional; Èkapalaè sareng Sam Ratulangi) sareng nolès neng Koran Pemandangan kalabân gâjhi 50 sabulân per sèttong otabâ ḍuwâ’ tolèsan. Hatta jughân narèma tabârân ḍâri Kiaè Haji Mas Mansur kaangguhy ka Makassar. Hatta nolak kalabân alasân ghi’ dhâddi tahanan. Bâkto ghnèka, ampon bâḍâ Cipto Mangunkusumo bân Iwa Kusumasumantri. Saḍâjâna ampon salèng ngaonèngè.

Neng Banḍa Neira, Hatta jughân ngajhâr ḍâ’ ngangodâdhân. Potra ḍâri dr. Cipto ajâr tata-buku bân sajhârâ. Bâḍâ jughen orèng asli Banḍa Nèira sè ajhâr ka Hatta sareng kennalna Hatta sè ḍâri Sumatra Bârâ' ngèrèm penakanna kaangghuy ajhâr èkonomi bân sajhârâ. Salaèn panèka, bâḍâ polè ḍâri Bukittinggi empa’ orèng kèrèman Anwar Sutan Saidi.

È taon 1941, Mohammad Hatta nolès è koran Pemandangan sè aèssè sopajâ orèng Indonesia jhâ’ sampè’ nolongè orèng Bâlândhâ) otabâ orèng Jeppang. Paghi’ è jhâman Jeppang tolèsanna Hatta èpadhâddhi parkara sareng Pamarènta Jeppang kaangghuy ta’ parcajâ è bhâkto Perrang Pasifik. Tolèsanna Hatta èbâca Murase, Bâkkèl Kapala Kempeitai (dines intel) bân nyoro Hatta kangghuy noro’ Nippon Seishin è Tokyo è bulân Novèmber taon 1943.

1942-1945: Èjajah Jeppang 
È tangghâl 8 Ḍèsèmber taon 1941, prajhurit perrang Jeppang nyerrang Pearl Harbor è Hawaii. Masalah ghâpanèka sè nyoprè Perrang Pasifik, bân samarèna Pearl Harbor, Jeppang dhuli ngobâsaè sasanapa naghârâ, sala sèttonga Inḍonèsia. Neng ḍâlem kabâḍâân bhâbhâja kasebbhut, pamarènta Bâlândhâ nyoro kaangghuy ngallè rèng-orèng buwângan ḍâri Digul ḍâ’ Australia polana kabâtèr kacondungan kalabân Jeppang. Hatta bân Syahrir è Sorbhâjâ èpangallè è bulân Fèbruari taon 1942 ḍâ’ Sukabumi samarèna nginep sèttong arè è Sorbhâjâ bân nompa’ karèta ḍâ’ Jakarta. Asareng ḍuwâ’ orèng ghâpanèka, bâḍâ polè 3 orèng na’-kana’ ḍâri Banda sè èkala’ pottra sareng Syahrir.

Saampona ghâpanèka, Hatta èbhâkta polè ḍâ’ Jakarta. Hatta apangghi kalabân Mayor Jèndral Harada. Hatta atanya karepèpon Jeppang dâteng ḍâ’ Inḍonèsia. Harada matabâr lako bhâreng kalabân Hatta. Manabi ghellem, Hatta bhâkal èberri’ jabatan tègghi. Hatta nolak bân mèlè dhâddhi panasèhat. Hatta èpadhâddhi panasèhat bân èberri’ kantor è Pegangsaan Tèmor bân dhâlem è Oranje Boulevard (Jhâlân Diponegoro). Orèng kotara sabellun perrang ḍâri orèng pergerakan otabâ orèng sè alako bân Blândhâ, èpanoro’ lako abhâreng Hatta akadhi Abdul Karim Pringgodigdo, Surachman, Sujitno Mangunkususmo, Sunarjo Kolopaking, Supomo, bân Sumargo Djojohadikusumo. È bâkto ka’ḍinto, Hatta bânnya’ ollè tokang lako anyar. Kalakwoan panèka mènangka saran ḍâri Jeppang sopajâ Hatta aberri’ nasèhat sè maontong ḍâ’ pamarènta Jeppang, nangèng Hatta amanpaataghi ka’ḍissa kaangghuy kapentingan bhângsa Inḍonèsia.

1946: Nyiapaghi Kamardhikaan Inḍonèsia 
È bâkto ampon para’ proklamasi è tangghâl 22 Juni 1945, Badan Penyelidik Usaha Persiapan Kemerdekaan Indonesia (BPUPKI) aghâbây panitia kènè’ sè èsebbhut Panitia Sanga’ sè alako narèma osol bân tarèka ḍâri angghuta kaangghuy aghâbây dhâsar naghârâ Inḍonèsia. Panitia kènè’ ka’ḍissa aèssè 9 orèng sè èkapalaè Ir. Soekarno. Angghuta sè laèn panèka Mohammad Hatta, Mohammad Yamin, Achmad Soebardjo, A. A.Maramis, Abdulkahar Muzakir, Wahid Hasyim, H. Agus Salim, bân Abikusno Tjokrosujoso.

È tangghâl 9 Agustus 1945, Hatta, Soekarno, bân Radjiman Wedyodiningrat èonjhâng ḍâ’ Dalat (Vietnam) kangghuy èpadhâddhi Katoa bân Bâkkèl Panitia Persiapan Kemerdekaan Indonesia (PPKI) sè nerrosaghi ollè lakona BPUPKI bân nyiapaghi kakobâsaan naghârâ Inḍonèsia sè èlakonè sareng Panglima Asia Tengghârâ, Jenderal Terauchi. Pongkassâ tangghâl 16 Agustus 1945, Soekarno bân Hatta èkèco’ pas èghibâ ḍâ’ compo’na sala sèttong Kapala PETA, Djiaw Kie Siong, è kotta kènè’ sè èsebbhut Rengasdengklok (è seddhi’na Karawang, Jhâbâ Bârâ’).

Pangèco’an ka’ḍissa èlakonè na'-kana' ngoḍâ sopajâ malekkas tangghâl kamardhikaan naghârâ Inḍonèsia. Malem arè, bâgiyân na'-kana' ngoḍâ mabâḍâ papanggiân kaangghuy nyiapaghi kamardhikaan Inḍonèsia è compo’en Laksamana Tadashi Maeda è Jhâlân Imam Bonjol 1, Jakarta. Sabellun papangghiân, na'-kana' ngoḍâ ka’ḍissa namoy ḍâ’ Somabuco (Kapala Pamarènta Umum) Mayjen Nishimura kaangghuy ngaonèngè pèkkèranna ḍâlem kamardhikaan naghârâ Inḍonèsia. Papangghian kasebbhut ta’ ngasèllaghi paponapa sè makoat kayâkènan kaangghuy alaksanaaghi proklamasi kamardhikaan dhibi’ bân sobung hubunganna sareng Jeppang.

1945-1956: Dhâddhi Bâkkèl Presiden kapèng sèttong Inḍonèsia 
jmpl|Hatta (empa' dâri kacèr) è Istana Dam, Amsterdam bân Rato Juliana (tello' ḍâri kangan) bâkto marèngaghi kedualatan
Teppa’ 17 Agustus 1945 panèka arè sè etosḍântos sareng sadhâjana rakyat Inḍonèsia. Hatta bân Soekarno ampon essa anyampaiaghi kâmardhika'an Inḍonèsia è Jhâlân Pegangsaan Tèmor 56 Jakarta pokol 10.00 WIB bân kalagghu’na è tangghâl 18 Agustus 1945 Hatta ampon essa èpèlè dhâddhi Bâkkel Prèsiḍen RI sè nomer sèttong abhârengi Prèsiḍèn Soekarno.

Sajjhek dhâddhi bâkkèl prèsiḍèn, Hatta ghu-ongghu è ḍâlâm anyalametaghi Republik Inḍonèsia kalabân angokoaghi naskah Linggarjati è Siḍang Pleno KNIP è Malang sè èlaksanaaghi teppa’ tangghâl 25 Fèbruari sampè’ tangghâl 6 Maret 1947 bân hasèlla ampon ètarèma sareng Komite Nasional Indonesia Pusat (KNIP) tangghâl 6 Maret 1947.

Tangghâl 21 Juli 1947 bâḍâ serangan militèr Bhâlandhâ I. Hatta bisa leppas ḍâri tangkepna Bhâlandhâ bân èbâkto kasâbbhut Hatta sareng Gubernur Sumatera Mr. T. Hassan ḍâpa’ ka Bukittinggi. Sabelluna tangghâl 12 Juli 1947, Hatta alaksanaaghi Kongres Koperasi è Tasikmalaya sè adhâddhiaghi Arè Koperasi è Inḍonèsia bân è ḍâlem Kongrès Koperasi II è Banḍung tangghâl 12 Juli 1953, Hatta ollè jhulughân Bhâpa’ Èkonomi Inḍonèsia.

Hatta mènangka bâkkel prèsiden ajuwangaghi sampè’ ngaollè Perjanjian Renville namong angibataghi gheggherreh Kabinet Amir pas eghentèaghi sarèng Kabinet Hatta. Teppa’ masana Kabinet Hatta sè èbhânto’ tangghâl 29 Januari 1948, Hatta ajabat Perdana Menteri bân jughân Menteri Pertahanan.

Kabâḍâ'ân panas bân Pemberontakan PKI Madiun dâlem bulân Sèptember 1948 ka penyerbuan tentara Blândhâ ka Yogyakarta bâkto 19 Ḍèsèmber 1948. Bung Hatta abhâreng Bung Karno èghibâ sarèng tentara Bâlândhâ bâkto arè genika jughân. È taon sè paḍâ, Bung Hatta abhâreng Bung Karno èasingaghi ka Menumbing, Bangka. Samarèna pangasingan, bâḍâ sèttong parundingan Komisi Tiga Negara (KTN), è Kaliurang, è kamma Critcheley ḍâteng abâkkèlè Australia bân Cochran abâkkèlè Amerika. È Juli 1949, Cochran mennang abâkkèlè Inḍonèsia.

Naghârâ Inḍonèsia dâhddhi naghârâ Republik Indonesia Serikat (RIS), Bung Hatta èpelè dâddhi Perdana Menteri RIS jughân arangkap dhâddhi Menteri Luar Negeri RIS è Jakarta bân Bung Karno dhâddhi Presiden RIS. Ternyata RIS tak ajhâlân abit, bân tangghâl 17 Agustus 1950, Inḍonèsia dhâddhi Naghârâ Kesatuan Republik Indonesia (NKRI) kalabân ibu kota Jakarta bân Perdana Menteri Mohammad Natsir. Bung Hatta dhâddhi Bâkkèl Prèsiḍèn Inḍonèsia RI polè bân adinas è Jhâlân Medan Merdeka Lao' 13, Jakarta.

È  taon 1955, Mohammad Hatta aghâbây pernyataan bilâ Parlemen bân Konstetuate pèlèan rakyat ampon bâḍâ, dhibi’na bâkâl mundur ḍâri bâkkèl prèsiḍèn. Caan dhibi’na è naghârâ sè anḍi’ Kabinet Parlamenter, katoa coma dhâddhi simbol sampè’ bâkkèl presiḍen ta' èkabhuto polè.

È tangghâl 20 juli 1956, Mohammad Hatta nolès sorat ka Katoa DPR bâkto rowa, Sartono sè èssèna panèka “Mardhika, kalabân aberri’ tao kalabân ngormat samangkèn saampon Dewan Perwakilan Rakyat sè èpèlè rakyat mola alako ban Konstetuante manorot pèlèyan rakyat ampon kasoson, depa’ bâktona kaulâ ngundurraghi abâ' dhibi' ḍâri bâkkèl prèsiḍèn. Saampon Konstetute èlantik, kaulâ bhâkâl nyabâ’ jabatan rowa kalabân resmi.

DPR nola' permintaan Mohammad Hatta kalabân nyabe’ sorat rowa. È tangghâl 23 November 1956, Bung Hatta nolès sorat sosolan sè èssèna sami. È tangghâl 1 Ḍèsèmber 1956, dhibi’en pagghun ambu dhâddhi bâkkèl prèsiḍen RI. Akhèrra, bâkto sidang DPR tangghâl 30 November 1956, DPR narèma permintaan Mohammad Hatta bâdhi ngundurraghi abâ' dhibi' ḍâri bâkkèl presiḍèn, jabatan se ampon ètegghu’11 taon.

Ahèr taon 1956, Hatta tak sependapat bân Bung Karno polana dhibi’en tak terro mamaso’ unsur komunis è kabinèt. Sebellun mundur, dhibi’en ollè jhuluk Doctor Honoris Causa ḍâri Universitas Gajah Mada, Yogyakarta. Saongghuna, jhuluk Doctor Honoris Causa tèrrona èberri’è è taon 1951. Namong, jhuluk rowa bhuru èberri’è tangghâl 27 November 1956. Sapanèka kèya Universitas Indonesia è taon 1951 marè maḍâpa’ karep rowa, tapè Bung Hatta ghita’ narèma. Ca’na dhibi’en, “Dâgghi, bhâi bilâ engko’ omor 60 taon”.

1956-1980: Samarèna ambu ḍâri Bâkkèl Prèsiḍèn RI 
Saampon ambu ḍâri bâkkèl prèsidèn RI è tangghâl 1 Ḍèsèmber 1956 (lèbât kapotosanna RI nomer 13 taon 1957 tentang ambuna Dr. Mohammad Hatta jhuluk ḍâri Bâkkèl Prèsiḍèn Indonesia tangghâl  5 Fèbruari 1957), dhibi’en bân bhâlana ngallè roma ḍâri Jhâlân Medan Merdeka Selatan 13 ka Jhâlân Diponegoro 57. Bung Hatta ta' toman nyessel atas kapotosanna sè marè èkaghâbây. Lako sabbhân arèna Bung Hatta samarèna ambu panèka nambâ ḍâri hasèlla nolès bân ngajhâr. Maskè ampon tak ajhuluk bâkkèl prèsiḍèn polè, è taon 1957, dhibi’en mangkat ka Cèna marghâ ollè unḍangan ḍâri Pamarènta RRC. Rakyat èḍissa ghi’ ngangghâp Bung Hatta mènangka “a great son of his country”, kabhuktè ḍâri penyambhutân èparèngaghi ḍâ’ kapala naghârâ ekaèmma PM Zhou Enlai dhibi’ nyambut dhibi’en (Mohammad Hatta) sè bânnè bâkkèl prèsidèn polè). 

È taon 1963 Bung Hatta kabidhân sakè’ bân ollè perawatan è Stockholm, Sweḍia èparèntana Soekarno bân èbhândhâi naghârâ, polana alat meḍis è jarèya lèbbi lengkap.    

Tangghâl 31 Janwuari 1970, lebât Keppres Nomer 12/1970 ampon èbhângon Komisi Empa’ sèatugas masalah korupsi. Polana kaparloan arowa, Dr. Moh Hatta èangka’ dhâddhi Penasèhat Prèsiḍèn è ḍâlem masalah pemberantasan korupsi. Komisi Empa’ rèya èkatoaè Wilopo, SH, bân angghuta: IJ Kasimo, Prof Dr. Yohanes, H Anwar Tjokroaminoto, sareng sekretaris kopkamtib, Mayjen. Sutopo Juwono. Dr. Moh Hatta èpèlè dhâddhi Penasèhat Komisi Empa’. Tapè Prèsiḍèn Suharto maobus Komisi Empa’ rowa bân coma merri’ izin ngusut 2 kasus korupsi.      

Hatta èpakon Prèsiḍèn Soeharto dhâddhi Anggota Dewan Penasehat Prèsiḍèn. Taon 15 Agustus 1972, Bung Hatta ollè anugerah Bintang Republik Indonesia Kellas I ḍâri Pamarènta Republik Inḍonèsia. Neng taon 1972 jughân, Hatta èpèlè mènangka warga utama Ibu Kota Jakarta bân ollè bânnyak fasilitas akadhi rajâna pèssè pènsiun sareng roma sè bhâkal dhâddhi kennengan sajhârâ.      

Taon 1975 Hatta dhâddhi Katoa Panitia Lima abhâreng angghuta Prof Mr. Soebardjo, Prof Mr. Sunario, A.A. Maramis, bân Prof Mr. Pringgodigdo bhâdhi aparèng oning jhâ' Pancasila kodhu sami sareng semangat lahèr bân bhâtèn sè nyoson UUD 1945 bân Pancasila. Tangghâl 30 Juli 1975 è Jakarta, Bung Hatta ollè gelar doctor honouris causa mènangka tokoh proklamator ḍâri Rektor Mahar Mardjono, Universitas Indonesia sè kodhuna èparèngè taon 1951.      

È taon 1978 abhâreng Jenderal Abdul Haris Nasution, Hatta ngâbây Yayasan Lembaga Kesadaran Berkonstitusi bhâdhi akritik Pancasila bân UUD 1945 sè èangghuy ghâbây kaparlowan Suharto.      

Neng 1975, Bung Hatta ampon 6 taon masok ma sakè’ bân songkanna sajân sanget. Namong, semangat Hatta pagghun tègghi bân ghi’ noro’ ḍâ’ perkembangan politik dhunnya.

Sèdhâ 
Hatta sèdhâ 14 Maret 1980 pokol 18.56 è Ma Sakè’ Cipto Mangunkusumo, Jakarta salastarèna 11 arè èrabât è kakḍissa. Bung Hatta ampon masok ma sake’ 6 kalè è taon 1963, 1967, 1971, 1976, 1979, bân 3 Maret 1980. Lagghuna, janazah Bung Hatta èbhâkta palèman ka dhâlâmma è Jhâlân Diponegoro 57, Jakarta bân èkobhuraghi è TPU Tanah Kusir, Jakarta kalabân upacara naghârâ sè èpimpin sareng bâkkèl prèsiḍèn bâkto rowa, Adam Malik. Bung Hatta dhâddhi Pahlawan Proklamator taon 1986 bi’ Pamarènta Soeharto.

Ollè Gellar Pahlawan 
Gellar Pahlawan Proklamator Hatta èparèngè abhâreng Bung Karno tangghâl 23 Oktober 1986. Tangghâl 7 November 2012, Hatta sareng Bung Karno ollè gelar Pahlawan Nasional ḍâri Prèsiḍèn Susilo Bambang Yudhoyono.

Sombher 

Bhângsa:Orèng