ພະສຸຈະຣິດສຸດາ (ເປື່ອງ ສຸຈະຣິດກຸນ)

ພະສຸຈະລິດສຸດາ (ເປື່ອງ ສຸຈະລິດກຸນ) ()  (ເກີດ: 13 ພະຈິກ ຄ.ສ. 1895-ເຖິງແກ່ກຳ: 9 ມີນາ ຄ.ສ. 1982) ພະສະໜົມເອກໃນພະບາດສົມເດັດພະມຸງກຸດເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ ແມ່ນທິດາໃນເຈົ້າພະຍາສຸທຳມົນຕີ (ປື້ມ ສຸຈະລິດກຸນ) ກັບທ່ານຜູ້ຍິງກິມໄລ້ ສຸທຳມົນຕີແລະເປັນເອື້ອຍຂອງສົມເດັດພະນາງເຈົ້າອິນທະຣະສັກສະຈີ ພະວໍລະລາຊະຊາຍາ

ປະຫວັດ

ປະຫວັດຕອນຕົ້ນ 

ພະສຸຈະລິດສຸດາ ມີຊື່ເດີມວ່າ ເປື່ອງ ສຸຈະລິດກຸນ () ເກີດເມື່ອວັນທີ່ 13 ພະຈິກ ຄ.ສ. 1895 ນະ ບ້ານປາກຄອງດ່ານ ປະຕູນ້ຳພາສີຈະເລີນ ແມ່ນທິດາຄົນໂຕຈາກບຸດຈຳນວນ 12 ຄົນຂອງເຈົ້າພະຍາສຸທຳມົນຕີ (ປື້ມ ສຸຈະລິດກຸນ) ກັບທ່ານຜູ້ຍິງກິມໄລ້ ສຸທຳມົນຕີ ມີນ້ອງສາວທີ່ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກຄື ປະໄພ ທີ່ຕໍ່ມາໄດ້ເປັນ ສົມເດັດພະນາງເຈົ້າອິນທະຣະສັກສະຈີ ພະວໍລະລາຊະຊາຍາແລະທ່ານຜູ້ຍິງພົວ ອະນຸລັກລາຊະມົນທຽນ

ບຸພະຊົນຝັ່ງບິດາເປັນລາຊິນິກຸນເຊື້ອສາຍຈີນ ໂດຍປູ່ຄືພະຍາລາຊະພັກດີ (ໂຄ ສຸຈະລິດກຸນ) ເປັນນ້ອງຊາຍຮ່ວມບິດາມານດາຂອງສົມເດັດພະປິຍະມາວະດີ ສີພັດຊະລິນມາຕາ (ນາມເດີມ: ປ່ຽມ ສຸຈະລິດກຸນ) ພະສະໜົມເອກໃນພະບາດສົມເດັດພະຈອມເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ ລາຊະການທີ່ 4 ສ່ວນບຸພະຊົນຝ່າຍມານດາຄືຂຸນພັດ (ແຕ້ຫອຍ) ຊາວຈີນແຕ້ຈິ໋ວທີ່ອົບພະຍົບເຂົ້າສະຫຍາມຊ່ວງປີ ຄ.ສ. 1864

ເປື່ອງ ສຸຈະລິດກຸນ ແມ່ນເອື້ອຍຄົນໂຕຂອງຄອບຄົວທີ່ຕ້ອງດູແລນ້ອງໆ ໂດຍສະເພາະ ປະໄພ ນ້ອງສາວຄົນໜ້ອຍ ເຊິ່ງໂປດການຂີ່ມ້ານຳກັນສະເໝີ ຕໍ່ມາເມື່ອຄັ້ງທີ່ນາງໂກນຈຸກ ໄດ້ເຂົ້າໄປໃນພະບໍລົມມະຫາລາຊະວັງເພື່ອທ້າວວະນິດາພິຈາລິນີ (ເຈົ້າຈອມເພີ່ມ ໃນລາຊະການທີ່ 5) ຜູ້ເປັນອາແຕ່ງຕົວໃຫ້ຕາມປະເພນີແລ້ວສົມເດັດພະສີພັດຊະລິນທາບໍລົມລາຊິນີນາດທອດພະເນດເຫັນເຂົ້າ ກໍໂປດໃຫ້ຖະຫວາຍຕົວຫຼັງການໂກນຈຸກ ແລະມີໂອກາດເຂົ້າສຶກສາໃນໂຮງຮຽນລາຊິນີຈົນຈົບມັດຖະຍົມສຶກສາປີທີ່ 4 ແລ້ວທູນລາອອກຈາກໂຮງຮຽນ ແລະທູນລາອອກມາພຳນັກທີ່ບ້ານ

ຄັ້ງເມື່ອພະບາດສົມເດັດພະມຸງກຸດເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວຊົງໝັ້ນພະວໍລະກັນຍາປະທານ ພະອົງເຈົ້າວັນລະພາເທວີກໍໂປດໃຫ້ເປື່ອງມາເປັນນາງສະໜອງໂອດຂອງພະອົງເຈົ້າວັນລະພາເທວີ ແລະໄດ້ຕາມສະເດັດພະລາຊະດຳເນິນໃນພະລາຊະກໍລະນີຍະກິດຕ່າງໆ ເມື່ອປີ ຄ.ສ. 1922 ທີ່ມີການຈັດຕັ້ງກອງທະຫານເສືອປ່າຢິງຂຶ້ນ ກໍຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າໃຫ້ ເປື່ອງ ສຸຈະລິດກຸນ ຮັບພະລາຊະທານຍົດນາຍົກກອງເສືອປ່າຍິງລຸ້ນທຳອິດອີກດ້ວຍ

ຂະນະທີ່ເປື່ອງມີອາຍຸຮາວ 18 ປີ ກໍໄດ້ຮັບອຸປະກາລະນິພາ ອະໄພວົງ (ຊື່ເດີມ: ທອງຄຳ ພຸ່ມທອງສຸກ) ມາເປັນບຸດບຸນທຳໂດຍເຮັດໜ້າທີ່ເປັນທັງຜູ້ລ້ຽງ ຜູ້ສອນໜັງສືແລະການຂັບຮ້ອງດ້ວຍຕົນເອງ

ອະພິເສກສົມລົດ 

ເມື່ອເປື່ອງມີອາຍຸໄດ້ 26 ປີ ພະບາດສົມເດັດພະມຸງກຸດເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ ໄດ້ຊົງຂໍເປື່ອງຈາກເຈົ້າພະຍາສຸທຳມົນຕີແລະຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າ ປະກອບພະລາຊະພິທີອະພິເສກສົມລົດເມື່ອວັນທີ່ 27 ຕຸລາ ຄ.ສ. 1921 ແລະຖືເປັນສຸພາບສະຕີສາມັນຊົນຄົນທຳອິດທີ່ໄດ້ເຂົ້າພິທີດັງກ່າວ ໂດຍສວມຊຸດເປັນເຈົ້າສາວແບບອັງກິດໂດຍສວມເສື້ອກະໂປງສີຂາວ ມີຜ້າໂປ່ງສີຂາວຄຸມສີສະ ປະດັບດອກສົ້ມແລະຖືຊໍ່ດອກໄມ້ ມີການພະລາຊະທານນ້ຳສັງເປັນທາງການດ້ວຍພະກະລຸນາຂອງສົມເດັດພະມາຕຸດສາເຈົ້າສະຫວ່າງວັດທະນາ ພະບໍລົມລາຊະເທວີ ແລະຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າ ແຕ່ງຕັ້ງເປັນ ພະສຸຈະລິດສຸດາ  ຕຳແໜ່ງພະສະໜົມເອກ ພ້ອມທັງພະລາຊະທານກາປະຖົມຈຸລະຈອມເກົ້າໃຫ້ສົມກັບສັກພະສະໜົມເອກ ເປັນສະຕີຄົນທຳອິດທີ່ໄດ້ຮັບພະລາຊະທານບັນດາສັກ "ຄຸນພະ" ຫາກເມື່ອໃດຖືພາ ຈະສະຖາປະນາຂຶ້ນເປັນເຈົ້າ ແຕ່ຢ່າງໃດກໍຕາມພະສຸຈະລິດສຸດາບໍ່ໄດ້ມີຄັນສົມດັ່ງພະລາຊະປະສົງ

ພະສຸຈະລິດສຸດາສົນໃຈເລື່ອງດົນຕີໂດຍສະເພາະການຂັບຮ້ອງ ເຊິ່ງມີຄວາມຊຳນານເປັນເລີດເຄີຍເປັນຕົ້ນສຽງຮ່ວມກັບສົມເດັດພະນາງເຈົ້າອິນທະຣະສັກສະຈີ ພະວໍລະລາຊະຊາຍາ ເມື່ອ ຄ.ສ. 1921 ຄັ້ງທີ່ພະບາດສົມເດັດພະມຸງກຸດເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວໂປດເກົ້າ ໃຫ້ຈັດການສະແດງໂຂນຕອນນາງລອຍແລະພະອົງຊົງພາກດ້ວຍພະອົງເອງ ດ້ວຍຄວາມທີ່ທ່ານຊື່ນຊອບດົນຕີໄທເປັນຊີວິດຈິດໃຈ ຊ່ວງເວລາດັງກ່າວພະສຸຈະລິດສຸດາໄດ້ຮັບອຸປະກາລະເດັກ 10-15 ປີ ເພື່ອມາເປັນນັກດົນຕີ ອາທິ ນິພາ ອະໄພວົງ ທອງດີ ສຸຈະລິດກຸນ ແລະສຸມິດຕາ ສຸຈະລິດກຸນ (ສະກຸນເດີມ: ສິງຫົນກະ) ໄວ້ຄອຍຫຼີ້ນດົນຕີສະແດງຖະຫວາຍພະບາດສົມເດັດພະມຸງກຸດເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວຫຼັງສິ້ນສະເຫວີຍພະກະຍາຫານ ນະ ພະລາຊະວັງພະຍາໄທເປັນປະຈຳ

ພະສຸຈະລິດສຸດາຮັບລາຊະການສະໜອງພະມະຫາກະລຸນາທິຄຸນພະບາດສົມເດັດພະມຸງກຸດເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວຕະຫຼອດລາຊະການ ໄດ້ໂດຍສະເດັດພະລາຊະດຳເນິນໄປ ນະ ບ່ອນຕ່າງໆ ພ້ອມກັບສົມເດັດພະນາງເຈົ້າອິນທະຣະສັກສະຈີ ພະວໍລະລາຊະຊາຍາສະເໝີ

ຫຼັງການສະຫວັນຄົດຂອງພະສະຫວາມີ 
ຫຼັງຈາກການສະເດັດສະຫວັນຄົດຂອງພະບາດສົມເດັດພະມຸງກຸດເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ ພະສຸຈະລິດສຸດາໄດ້ພຳນັກຢູ່ພາຍໃນວັງສວນສຸນັນທາແລ້ວຈຶງຍ້າຍເຂົ້າໄປຢູ່ທີ່ບ້ານພະສຸຈະລິດສຸດາ ຖະໜົນພະຮາມ 5 ຫຼັງໂຮງຮຽນວະຊິລາວຸດວິທະຍາໄລອັນເປັນທີ່ດິນເຊິ່ງໄດ້ຮັບພະລາຊະທານ  ທັງຮັບສ່ວນແບ່ງພະລາຊະມໍລະດົກຂອງພະສະຫວາມີອີກຈຳນວນໜຶ່ງ

ຢ່າງໃດກໍຕາມພະສຸຈະລິດສຸດາຍັງຄົງສົນໃຈເລື່ອງກ່ຽວກັບດົນຕີ ໄດ້ຈັດຕັ້ງວົງເຄື່ອງສາຍຜະສົມເປຍໂນຍິງວົງທຳອິດຂອງຄະນະນາລີສີສຸມິດ ເປັນວົງດົນຕີເຄື່ອງຄູ່ ປະກອບດ້ວຍຈະເຂ້,ຊໍອູ້,ຊໍດ້ວງ,ສິ່ງ,ໂທນ,ຣຳມະນາ ແລະເປຍໂນ ໂດຍມີສຸມິດຕາ ສຸຈະລິດກຸນ ເປັນຜູ້ຫຼີ້ນເປຍໂນແລະຄວບຄຸມວົງດົນຕີ ພະສຸຈະລິດສຸດາສົນໃຈໃນການຫຼີ້ນເປຍໂນເປັນພິເສດ ວົງດົນຕີຄະນະນີ້ໄດ້ນຳເພງພະລາຊະນິພົນໃນພະບາດສົມເດັດພະມຸງກຸດເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວມາຂັບຮ້ອງ ເຊັ່ນ ເພງຕັບໃນເລື່ອງວິວາພະສະໝຸດ ຄືເພງໂຍນດາບ, ຈີນໜ້າເຮືອ, ປີ່ແກ້ວ, ຕະນາວແປງ ເປັນຕົ້ນ
ແລະຍັງໄດ້ແຕ່ງຄຳຮ້ອງເພງ ສຸດາສະຫວັນ ໂດຍມີສຸມິດຕາ ສຸຈະລິດກຸນ ເປັນຜູ້ແຕ່ງທຳນອງ

ເຖິງແກ່ອະນິດຈະກຳ  
ໃນປັດສິມມະໄວ ພະສຸຈະລິດສຸດາໄດ້ຮັບພະມະຫາກະລຸນາທິຄຸນຈາກພະບາດສົມເດັດພະປໍຣະມິນມະຫາພູມິພົນອະດຸນຍະເດດ ຊົງພະກະລູນາໂປດເກົ້າ ພະລາຊະທານທັງຄ່າໃຊ້ຈ່າຍປະຈຳແລະບ່ອນພຳນັກໃນບໍລິເວນທີ່ຊັບສິນສ່ວນພະມະຫາກະສັດ ຊອຍຕົ້ນສົນ ຖະໜົນເພີນຈິດ ບາງກອກ

ຈົນຮອດເດືອນມິຖຸນາ ພ.ສ. 2524 ພະສຸຈະລິດສຸດາໄດ້ປ່ວຍລົງ ແລະເຂົ້າພັກຮັກສາຕົວທີ່ໂຮງໝໍສິລິລາດຈົນຮອດອະນິດຈະກຳເມື່ອວັນອັງຄານທີ 9 ມິຖຸນາ ພ.ສ. 2524 ເວລາ 22.45 ໂມງ ຮວມອາຍຸໄດ້ 85 ປີ 3 ເດືອນ 26 ວັນ ແລະໄດ້ຮັບພະລາຊະທານເພີງສົບ ນະ ເມນໜ້າພັບພາອິສະລິຍາພອນ ວັດເທບສິລິນທາວາດ ເມື່ອວັນທີ່ 29 ມີນາ ພ.ສ. 2526

ກຽດຕິຍົດ

ບັນດາສັກ 
 ເປື່ອງ  ສຸຈະລິດກຸນ (13 ພະຈິກ ພ.ສ. 2438 — 26 ຕຸລາ ພ.ສ. 2464) 
 ພະສຸຈະລິດສຸດາ (27 ຕຸລາ ພ.ສ. 2464 — 9 ມີນາ ພ.ສ. 2524)

ເຄື່ອງລາດອິສະລິຍາພອນ 
  ເຄື່ອງລາດອິສະລິຍາພອນຈຸລະຈອມເກົ້າ ຊັ້ນທຸຕິຍະຈຸລະຈອມເກົ້າວິເສດ (ທ.ຈ.ວ.)
  ຫຼຽນລັດຕະນາພອນ ລາຊະການທີ່ 6 ຊັ້ນທີ່ 2 (ວ.ປ.ລ.2)
  ຫຼຽນລັດຕະນາພອນ ລາຊະການທີ່ 7 ຊັນທີ່ 3 (ປ.ປ.ລ.3)

ຍົດທາງທະຫານ 
 ນາຍເສືອປ່າ ເປັນນາຍົກອົງຕີສັງກັດກອງຮ້ອຍຫຼວງ ກົມເສືອປ່າມ້າຫຼວງ ຮັກສາພະອົງ ເມື່ອວັນທີ່ 23 ມັງກອນ ພ.ສ. 2464

ຕຳແໜ່ງທີ່ໄດ້ຮັບ 
 ສະມາຊິກກິດຕິມະສັກສະພາກາຊາດສະຫຍາມ (ຊື່ໃນຂະນະນັ້ນ) ເມື່ອວັນທີ່ 29 ຕຸລາ ພ.ສ. 2464 ຫຼັງພະສຸຈະລິດສຸດາໄດ້ບໍລິຈາກເງິນສົມທົບທຸນສ້າງສະຖານເສົາວະພາ

ສະຖານທີ່ອັນເນື່ອງມາຈາກບັນດາສັກ 
 ຕຶກພະສຸຈະລິດສຸດາ ພາຍໂຮງໝໍສິລິລາດ

ອ້າງອີງ 
ເອື້ອຍຂອງສົມເດັດພະນາງເຈົ້າອິນທະລະສັກສະຈີ ພະວໍລະລາຊະຊາຍາ
ພະສະໜົມ
ພະພັນລະຍາໃນລັດຊະການທີ່ 6
ສະກຸນສຸຈະລິດກຸນ
ບຸກຄົນຈາກໂຮງຮຽນລາຊິນີ
ບຸກຄົນຈາກບາງກອກ
ຊາວໄທເຊື້ອສາຍຈີນ
ສະມາຊິກເຄື່ອງລາດອິສະລິຍາພອນ ທ.ຈ.ວ. (ຝ່າຍໃນ)
ສະມາຊິກຫຽນລັດຕະນາພອນ ວ.ປ.ລ.2
ສະມາຊິກລັດຕະນາພອນ ປ.ປ.ລ.3
ສະມາຊິກກອງເສືອປ່າ
ບຸກຄົນນທີ່ເສຍຊີວິດແລ້ວ