ຈັງຫວັດອຸດອນທານີ

ອຸດອນທານີ ເປັນແຊວງ ຫຼືຈັງຫວັດ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ຕອນເທີງຂອງພາກຕາເວັນອອກສຽງເໜືອຂອງປະເທດໄທ ແຂວງອຸດອນທານີເປ້ນສູນປະຕິບັດການກຸ່ມແຂວງພາກຕາເວັນອອກສຽງເໜືອຈອນເທີງ 1 ແລະສູນກາງພື້ນທີ່ລຸ່ມນ້ຳຂອງ ພື້ນທີ່ເກົ່າກ່ອນເມືອງອຸດອນທານີໃນປະຈຸບັນຕືບ້ານເດື່ອໝາກແຂ້ງ ມີມາດົນນານຮ່ວມສະໄໝກັບເມືອງວຽງຈັນ ອານາຈັກລ້ານຊ້າງ ເມືອງອຸດອນທານີໄດ້ຮັບການແຕ່ງຕັ້ງເປັນເມືອງສູນບັນຊາການການປົກຄອງຢ່າງເປັນທາງການໃນສະໄໝກະສັດອົງທີ່ 5 ປີ ພ.ສ. 2436 ໂດນພົນຕີພະເຈົ້າບໍລົມວົງເທີ ກົມຫຼວງປະຈັກສີລະປາຄົມ ເປັນຂ້າຫຼວງໃຫຍ່ຫຼືຜູ້ປົກຄອງແທນກະສັດ ມົນທົນອຸດອນ ໃນສະໄໝທີ່ມີການປົກຄອງໃນຮູບແບບມົນທົນເທສາພິບານ  ເມືອງອຸດອນໄດ້ມິບັນດາເມືອງທີ່ຢູ່ໃນການປົກຄອງ ໄດ້ແກ່ ເມືອງກຸມພະວາປີ ເມືອງໜອງຫານ ເມືອງນະຄອນເຂື່ອນຂັນກາບແກ້ວບົວບານ ເມືອງໜອງບົວລຳພູ ແລະບ້ານເດື່ອໝາກແຂ້ງ

ລາຍຊື່ເຈົ້າແຂວງອຸດອນທານີ

ສັນຍາລັກປະຈຳແຂວງ 
 ເຄື່ອງໝາຍປະຈຳແຂວງ: ຮູບທ້າວເວດສຸວັນຍືນຖືກະບອງ ຜູ້ຮັກສາຄຸ້ມຄອງໂລກ
 ດອກໄມ້ປະຈຳແຂວງ: ດອກຈານ (Butea monosperma) 
 ໄມ້ປະຈຳແຂວງ: ໄມ້ຮັງ (Shorea siamensis) 
 ຄຳຂວັນປະຈຳແຂວງ: ກົມຫຼວງປະຈັກ ສ້າງເມືອງລືເລື່ອງ ອາລະຍະທຳຫ້າພັນປີ ທານີຜ້າໝີ່ຂິດ ທຳມະຊາດເນລະມິດທະເລບົວແດງ ແຮງສັດທາສີສຸດໂທປະທຸມມາຄຳຊະໂນດ

ອານາເຂດ 
ແຂວງອຸດອນທານີ ມີອານາເຂດຕິດຕໍ່ດັງນີ້
 ທິດເໜືອຕິດຕໍ່ກັບ ແຂວງໜອງຄາຍ
 ທິດໄຕ້ຕິດຕໍ່ກັບ ແຂວງຂອນແກ່ນ ແຂວງກາລະສິນ
 ທິດຕາເວັນອອກຕິດຕໍ່ກັບ ແຂວງສະກົນນະຄອນ
 ທິດຕາເວັນຕົກຕິດຕໍ່ກັບ ແຂວງໜອງບົວລຳພູ ແຂວງເລີຍ

ບັນດາເມືອງໃນການປົກຄອງ 

ຂົງເຂດໃນການປົກຄອງຂອງແຂວງແບ່ງໄດ້ 22 ເມືອງ/ອຳເພີ 155 ຕຳບົນ 1,862 ບ້ານ

ການຄົມມະນາຄົມ 
ໄລຍະທາງຈາກເມືອງອຸດອນທານີໄປເມືອງຕ່າງໆ 

ໄລຍະທາງຈາກເມືອງອຸດອນທານີໄປແຂວງໃກ້ຄຽງ
 ແຂວງໜອງບົວລຳພູ 46 ກິໂລແມັດ
 ແຂວງໜອງຄາຍ 51 ກິໂລແມັດ
 ແຂວງຂອນແກ່ນ 115 ກິໂລແມັດ
 ແຂວງເລີຍ 152 ກິໂລແມັດ
 ແຂວງສະກົນນະຄອນ 159 ກິໂລແມັດ
 ແຂວງກາລະສິນ  192 ກິໂລແມັດ

ປະຫວັດສາດ

ຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດ
ແຂວງອຸດອນທານີເປັນຂວງທີ່ມີຄວາມສຳຄັນທາງປະຫວັດສາດແລະເປັນທີ່ຕັ້ງແຂອງອຸທະຍານປະຫວັດສາດມໍລະດົກໂລກບ້ານຊຽງ  ຈາກການຂຸດຄົ້ນພັບໂຄງກະດູກມະນຸດແລະວັດຖຸບູຮານ ເຄື່ອງມືຕ່າງໆ ຢູ່ບ່ານຊຽງ ເມືອງໜອງຫານ ການພົບພໍ້ຖ້ຳແລະຮູບພາບຂຽນສີບູຮານຕ່າງໆ ຢູ່ເມືອງບ້ານຜື ເຊີ່ງສະທ້ອນໃຫ້ເຫັນວ່າຂົງເຂດຂອງແຂວງອຸດອນທານີໃນປັດຈຸບັນ ເຄຍມີຊຸມຊົນມາຕັ້ງຖິ່ນຖານຂອງມະນຸດນຸກກ່ອນປະຫວັດສາດມີອາຍຸປະມານ 5,000-7,000 ປີຜ່ານມາ

ຈາກການສືບຄົ້ນແລະສຶກສາທາງບູຮານຄະດີ ໄດ້ເປັນທີ່ຍອມຮັບໃນວົງການສຶກສາທາງປະຫວັດສາດແລະບູຮານຄະດີລະຫວ່າງປະເທດວ່າ ຊຸມຊົນເກົ່າແກ່ເຫຼົ່ານີ້ມີອາລະຍະທຳຄວາມຈະເລີນລະດັບສູງ ໂດຍສະເພາະຢ່າງຍິ່ງເຄື່ອງປັ້ນດິນເຜົາສີລາຍເສັ້ນທີ່ຢູ່ບ້ານຊຽງ ສັນນິຖານວ່າອາດເປັນເຄື່ອງປັ້ນດິນເຜົາທີ່ມີຄວາມເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດໃນໂລກ

ຫຼັກຖານໜຶ່ງທີ່ນ່າສົນໃຈແມ່ນ ບູຮານວັດຖຸທີ່ຂຸດພໍ້ຢູ່ບ້ານຊຽງ ໄດ້ມີການນຳໄປສຶກສາແລະທົດສອບອາຍຸຂອງພາຊະນະດິນເຜົາບູຮານດ້ວຍລະບົບເຣດິໂອຄາຣ໌ບ້ອນ ຫຼື ຄາຣ໌ບ້ອນ 14 ໄດ້ຜົນວ່າພາຊະນະດິນເຜົາເຫຼົ່ານີ້ມີອາຍູເກົ່າແກ່ປະມານ 2,000-5,600 ປີ ເຊີ່ງນັດບູຮານຄະດີໄດ້ແບ່ງອາຍຸຂອງວັດຖະນະທຳບ້ານຊຽງອອກເປັນ 3 ຊ່ວງຕາມລັກສະນະເດັ່ນຂອງພາຊະນະດິນເຜົາ ໄດ້ແກ່
ສະໄໝຕອນປາຍ ພາຊະນະດິນເຜົາທີ່ມີລາຍເສັ້ນສີແດງ ພື້ນຜິວສີນວນ ມີອາຍຸຕັ້ງແຕ່ 1,800-2,300 ປີ
ສະໄໝກາງ ພາຊະນະດິນເຜົາມີຮູບຊົງເປັນເສັ້ນຫັກມຸມ ຖານຂອງພາຊະນະມີຊົງແບນແລະກົມ ພາຊະນະພື້ນສີຂາວ ມີອາຍຸຕັ້ງແຕ່ 2,300-3,000 ປີ
ສະໄໝຕອນຕົ້ນ ພາຊະນະມີສີດຳ ລັກສະນະຖານເຕ້ຍ ເຄີ່ງເທີງແຕ່ງດ້ວຍເສັ້ນຂີດລາຍຂົດ ເຄີ່ງລຸ່ມພາຊະນະແຕ່ງດ້ວຍລາຍເຊືອກທາບ ມີອາຍຸປະມານ 3,000-5,600 ປີ

ນອກຈາກນັ້ນ ແຫຼ່ງບູຮານຄະດີອຸທະຍານປະຫວັດສາດພູພະບາດ ເມືອງບ້ານຜື ກໍ່ເປັນອີກໜຶ່ງພື້ນທີ່ ທີ່ຍືນຍັນໃຫ້ເຫັນຄວາມຮຸ່ງເຮືອງແລະອາລະຍະທຳບູຮານທີ່ເຕີຍປາກົດໃນແຂວງອຸດອນທານີ ຫຼັກຖານສຳຄັນທີ່ຄົ້ນພົບໃນພື້ນທີ່ແຫ່ງນີ້ ໄດ້ແກ່ ພາບຂຽນສີສະໄໝກ່ອນປະຫວິດສາດທີ່ມີຫຼາຍແຫ່ງເທີງພູພານນ້ອຍແລະພູພະບາດນີ້ ພາບທີ່ສຳຄັນ ເຊັ່ນ ພາບຂຽນສີຖ້ຳຄົນ ພາບຂຽນສີຖ້ຳງົວ ພາບຂຽນສຮໂນນສາວເອ້ ເປັນຕົ້ນ ພາບຂຽນສີໄດ້ມີການໃຊ້ດິນແດງຂຽນ ເປັນພາບທີ່ອິງຄວາມຈິງ ພາບເລຂາຄະນິດຫຼືພາບຝ່າມືສີແດງ ນັກບູຮານຄະດີໃຫ້ຄວາມເຫັນວ່າ ຄົນສະໄໝກ່ອນປະຫວັດສາດຂຽນຂຶ້ນເພື່ອເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງພິທີກຳ ຫຼືສັນຍາລັກໃນການສື່ສານຂອງຊົນເຜົ່າ

ໂດຍໃນພິພິທະພັນເມືອງອຸດດອນທານີໃນສ່ວນຊອງປະຫວັດສາດແລະບູຮານຄະດີໃນຊຸດວັດທະນະທຳບ້ານຊຽງອອກມາເປັນຂຸດທຳອິດ ແລະຍຸກອຸທະຍານປະຫວັດສາດພູພະບາດເປັນຍຸກທີ່ສອງ ເຊີ່ງມີຊ່ວງອາລະຍະທຳມະນຸດບູຮານສະໄໝ 1,200-1,800 ปีປີທີ່ຜ່ານມາ

ຍຸກສະໄໝປະຫວັດສາດ
ຫຼັງຈາຍຸກຄວາມຈະເລີນທີ່ບ້ານຊຽງແລະທີ່ລາບສູງບ້ານຜື ຍັງຄົງເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງມະນຸດສືບຕໍ່ມາອີກ ຈົນກະທັ່ງສະໄໝປະຫວັດສາດຂອງປະເທດໄທນັບແຕ່ສະໄໝທະວານລະວະດີ (ພ.ສ. 1200-1600) ສະໄໝລົບບູລີ (ພ.ສ. 1200-1800) ແລະສະໄໝສຸໂຂໄທ (ພ.ສ. 1800-2000)

ຈາກຫຼັກຖານທີ່ພົບຄື ໃບເສມາສະໄໝທະວານລະວະດີ ແລະພາບຂຽນປູນເທີງຜະໜັງສິມທີ່ຮ່າງພັງບໍລິເວນເທືອກເຂົາພູພານໃກ້ກັບວັດພະພຸດທະບາດບົວບົກ ເມືອງບ້ານຜື ແຕ່ຍັງບໍ່ປາກົດໃນປະຫວັດສາດໃນຕອນນັ້ນ ສ່ວນຫຼັກຖານທາງພຸດທະສາດສະໜາດັງກ່າວ ສະທ້ອນໃຫ້ເຫັນວ່າດິນແດນທີ່ລາບສູງແຫ່ງນີ້ ໄດ້ມີວັດຖະນະທຳອິນເດຍແພ່ເຂົ້າມາ ເໍື່ອໄດ້ວ່າມາຈາກແອ່ງໂຄລາດ ແລ້ວຂະຫຍາຍຮອດລຸ່ມນ້ຳຂອງ

ສະໄໝກຸງສີອະຍຸດທະຍາ

ຕໍ່ມາໃນສະໄໝກຸງສີອະຍຸດທະຍາເປັນເມືອງຫຼວງ ໃນຂົງເຂດຂອງອຸດອນທານີໄດ້ປາກົດໃນປະຫວັດສາດ ປຮະມານປີຈໍ ພ.ສ.2117 ກະສັດກຸງຫົງສາວະດີໄດ້ເກນທັບໄທໃຫ້ໄປຊ່ວຍຕີກຸງສີສັດຕະນາຄະນະຫຸດ ຫຼືວຽງຈັນ ໄດ້ໃຫ້ສົມເດັດພະມະຫາທຳມະລາຊາກກັບສົມເດັດພະນະເຣສວນມະຫາລາດໄປຊ່ວຍລົບ ແຕ່ເມື່ອກອງທັບສະຫຍາມໄດ້ມາຮອດເມືອງໜອງບົວລຳພູ ເຊີ່ງເປັນເມືອງດ່ານໜ້າຂອງອານາຈັກລ້ານຊ້າງ ສົມເດັດພະນະເຣສວນມະຫາລາດໄດ້ປ່ວຍເປັນຝີດາດ ຈຶ່ງໄດ້ຍົກທັບກັບແລະບໍ່ໄດ້ເກີດການຕໍ່ສູ້ກັບວຽງຈັນ ເມືອງໜອງບົວລຳພູສັນນິຖານວ່າເປັນເມືອງທີ່ມີຄວາມຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງມາຕັ້ງແຕ່ສະໄໝຂອມຫຼືຂະເໝນມີອຳນາດໃນບໍລິເວນນີ້

ສະໄໝກຸງລັດຕະນະໂກສິນ

ເມື່ອພະບາດສົມເດັດພະພຸດທະຍອດັ້າຈຸລາໂລກມະຫາລາດ ໄດ້ຂຶ້ນເປັນກະສັດເມື່ອ ປີ ພ.ສ. 2325 ແລ້ວ ໄດ້ມີການບຳລຸງຮັກສາບ້ານເມືອງໃຫ້ມີຄວາມຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງມາຕະລອດ ໃນຊ່ວງໄລຍະເວລານັ້ນແມ່ນຍັງບໍ່ໄດ້ມີການສ້າງຕັ້ງເມືອງອຸດອນທານີທີ່ປາກັດໃນປະຫວັດສາດ ແລະພົງສາວະດານໃນເວລານັ້ນ ແຕ່ໄດ້ມີການກ່າວເຖີງເມືອງໜອງບົວລຳພູໃນສະໄໝກະສັດອົງທີ່ 3 ພະບາດສົມເດັພະນັ່ງເກຼ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ ດັງນີ້

ໃນລະຫວ່າງ ພ.ສ. 2369-2371 ເຈົ້າອະນຸວົງແຫ່ງວຽງຈັນແມ່ນໄດ້ຍົກທັບເພື່ອທີ່ຈະມາຕີສະຫຍາມ ແຕ່ເມື່ອຮອດໂຄລາດໄດ້ມີການສົ່ງທູດເພື່ອເຈລະຈາຢຸດການເຮັດສົງຄາມລະຫວ່າງສອງຝ່າຍ ເຮັດໃຫ້ກອງທັບເຈົ້າອະນຸວົງຍົກທັບກັບວຽງຈັນ ເນື່ອງຈາກໃນໄລຍະເວລານັ້ນປະເທດພະມ່າຫຼືມຽນມາໄດ້ມີການເຮັດສົງຄາມກັບອັງກິດ [Anglo-Burmese War]  ຈຶງໄດ້ມີການເຈລະຈາຫຼຸດສົງຄາມສູ້ລົບຮະຫວ່າງສອງຝ່າຍເພື່ອສັງເກດການຂະຫຍາຍອິດທິພົນຂອງອັງກິດ

ໃນສະໄໝພະບາດສົມເດັດພະຈອມເກຼ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ ກະສັດອົງທີ່ 4 ແຫ່ງກຸງລັດຕະນະໂກສິນໃນໄລຍະເວລານັ້ນ ຖືວ່າເປັນຊ່ວງເວລາຂອງການປ່ຽນແປງທີ່ສຳຄັນໃນປະຫວັດສາດຂອງສະຫຍາມ ເພາະໄດ້ມີການຕິດຕໍ່ກັບຕ່າງປະເທດ ໂດຍສະເພາະປະເທດທາງຕາເວັນຕົກຫຼາຍຂຶ້ນກວ່າແຕ່ກ່ອນ ເຮັດໃຫ້ວັດທະນະທຳ ອາລະຍະທຳ ຕວາມຈະເລີນຕ່າງໆ ໄດ້ເຂົ້າມາສູ່ປະເທດສະຫຍາມ ແລະໃນໄລຍະເວລານັ້ນແມ່ນເປັນໄລຍະເວລາຂອງການຊອກຫາອານານິຄົມເມືອງຂຶ້ນຂອງປະເທດຕະເວັນຕົກ ຄື ອັງກິດ ແລະຝະລັ່ງ ທີ່ພະຍາຍາມຮວບລວມດິນແດນໃນບໍລຶເວນແຫຼມອິນດູຈີນໃຫ້ເປັນເມືອງຂຶ້ນ ແລະພະຍາຍາມຊອກຫາຜົນປະໂຫຍດຈາກສະຫຍາມ 

ໃນລະຫວ່າງ ພ.ສ. 2391-2395 ພວກຫໍ້ ຫຼືໄຕ້ເຜງ ຖືກກອງທັບຈີນຕີໄດ້ອົບພະຍົບມາອາໄສຢູ່ຕາມຊາຍແດນໄທ ລາວ ຫວຽດນາມ ໄລຍະນັ້ນດິນແດນລາວ ແມ່ນ ລ້ານຊ້າງ  ບໍລິເວນ ຫົວພັນ ເມືອງແຖນ ດຽນບຽນຟູ ພວດຫໍ້ໄດ້ປຸ້ນສະດົມແລະກໍ່ຄວາມບໍ່ສະງົບຫຼາຍຂຶ້ນ ຈົນຮອດປີ ພ.ສ. 2411 ໄດ້ຍົກທັບເຂ້າໄປຕີເມືອງລາວກາຍ ເມືອງພວນ ເມືອງຊຽງຂວາງ ແລະຕໍ່ມາໄດ້ຍົກມາຕີເມືອງຫຼວງພະບາງ ເມືອງວຽງຈັນ ແລະເມືອງໜອງຄາຍ ພະບາດສົມເດັດຈຸນລະຈອມເຫຼົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ ກະສັດອົງທີ່ 5 ໄດ້ໃຫ້ພະຍາສຸໂຂໄທກັບພະຍາພິໄຊຍົກທັບໄປຊ່ວຍເມືອງຫຼວງພະບາງ ແລະໃຫ້ພະຍາມະຫາອຳໝາດຍົກທັບໄປຊ່ວງເມືອງໜອງຄາຍ ແລະໃຫ້ເຈົ້າພະຍາພູທະລາໄພຍົກທັບຕື່ມຫຼັງໄປຊ່ວຍເມືອງໜອງຄາຍ

ກອງທັບສະຫຍາມສາມາດເອົາຊະນະພວກຫໍ້ ແຕ່ພວກຫໍ້ຍັງມີການປຸ້ນສະດົມແລະລົບກວນຊາວບ້ານຢູ່ຕະຫຼອດເວລາ ຈົນຮອດປີ ພ.ສ. 2428 ພວກຫໍ້ໄດ້ມີການລັກລວມລວໃມກຳລັງຫຼາຍຂຶ້ນ ສາມາດໄປຕີເອົາເມືອງຊຽງຂວາງ ທົ່ງຊຽງຄຳ ຫຼື ທົ່ງໄຫຫິນ ແລະເມືອງຊອນລາ [So'n La] ປັດຈຸບັນແມ່ນປະເທດຫວຽດນາມ ພະບາດສົມເດັດຈຸນລະຈອມເຫຼົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ ໄດ້ໃຫ້ພະເຈົ້ານ້ອງຍາເທີ ພະອົງເຈົ້າທອງກອງກ້ອນໃຫຍ່ ກົມໝື່ນຫຼວງປະຈັກສີລະປາຄົມ (ຍົດບັນດາສັກໃນສະໄໝນັ້ນ) ເປັນແມ່ທັບໃຫຍ່ຍົກທັບຂຶ້ນໄປປາບຫໍ້ທາງດ້ານເມືອງໜອງຄາຍ ເອີ້ນວ່າ ກອງທັບຝ່າຍໃຕ້ ແລະເຈົ້າໝື່ນໄວຍະວໍລະນາດ ໄປປາບຫໍ້ທາງດ້ານເມືອງຫຼວງພະບາງ ເອຶ້ນວ່າ ກອງທັບຝ່າຍເໜືອ ກອງທັບຝ່າຍໃຕ້ແລະຝ່າຍເໜືອໄດ້ປະສົບບັນຫາຄວາມຍາກລຳບາກໃນການເຮັດສົງຄາມ ເນື່ອງຈາກສະພາບພູມປະເທດແມ່ນເປັນປ່າເຂົາ ມີໄຂ້ປ່າ ເຮັດໃຫ້ທະຫານຂອງສະຫຍາມລົ້ມຕາຍຈຳນວນຫຼາຍ ແຕ່ກໍ່ສາມາດເອົາຊະນະພວກຮໍ້ໄດ້ສຳເຫຼັດ

ໃນເວລານັ້ນເມືອງອຸດອນຍັງບ່ໄດ້ປາກົດຊື່ ມີພຽງແຕ່ບ້ານໝາກແຂ້ງຫຼືບ້ານເດື່ອໝາກແຂ້ງ ເມືອງໜອງຄາຍ ຂຶ້ນກັບມົນທົນລາວພວນ ມີກົມໝື່ນຫຼວງປະຈັກສີລະປາຄົມເປັນແມ່ທັບໃຫຍ່ຝ່າຍໃຕ້ ໄດ້ຍົກທັບຜ່ານບ້ານໝາກແຂ້ງໄປປາບພວກຫໍ້

ຫຼັງຈາກປາບຫໍ້ໄດ້ສະຫງົບແລ້ວ ສະຫຍາມໄດ້ມີກໍລະນີຍາດແຍ່ງກັບຝະລັ່ງ ເພາະຝະລັ່ງຕ້ອງການລາວ ກຳພູເຈຍ ແລະຫວໜດນາມມາເປັນອານານິຄົມ ປີ ພ.ສ. 2436 ຈາກການເຈລະຈາສະຫຍາມໄດ້ຍອມເສຍຂົງເຂດຝັ່ງຊ້າຍຂອງແມ່ນ້ຳຂອງໃຫ້ກັບຝະລັ່ງ ແລະຕາມຂໍ້ຕົກລົງທີ່ເຮັດຂຶ້ນລະຫວ່າງ 2 ປະເທດ ໄດ້ກຳໜົດຫ້າມບໍ່ໃຫ້ປະເທດສະຫຍາມຕັ້ງກອງທັບທະຫານແລະປ້ອມຢູ່ໃນລັດສະໝີ 25 ກິໂລແມັດຈາກແມ່ນ້ຳຂອງ ຈຶງເຮັດໃຫ້ກອງທັບທີ່ຕັ້ງຢູ່ເມືອງໜອງຄາຍ ເຊີ່ງເປັນສູນກາງຂອງຫົວເມືອງຂອງມົນທົນອຸດອນຕ້ອງໂຍກຍ້າຍເລີກເຂົ້າມາຮອດໝູ່ບ້ານແຫ່ງໜຶ່ງ ຊື່ວ່າ ບ້ານເດື່ອໝາກແຂ້ງ (ປັດຈຸບັນຄືອຸດອນທານນີ) ຫ່າງຈາກແມ່ນ້ຳຂອງ 50 ກິໂລແມັດ ແລະເຫັນວ່າໝູ່ບ້ານນີ້ມີທີ່ຕັ້ງເໝາະສົມ ເພາະມີຄວາມອຸດົມສົມບູນ ເຊັ່ນ ໜອງນາເກືອ (ໜອງປະຈັກ) ແລະໜອງນ້ຳອີກຫຼາຍແຫ່ງ ກົມຫຼວງປະຈັກສີລະປາຄົມຈຶງໄດ້ສ້າງຕັ້ງໝູ່ບ້ານແຫ່ງນີ້ໃຫ້ເປັນສູນກາງມົນທົນແຫ່ງໃໝ່ ແລະໃຫ້ມີກອງທັບທະຫານໃນບໍລິເວນນີ້ ຈຶງເຫັນໄດ້ວ່າເມືອງອຸດອນທານີໄດ້ຖືກຳເນີດຂຶ້ນເພາະເຫດຜົນດ້ານຄວາມມັ່ນຄົງແລະການເມືອງລະຫວ່າງປະເທດ ລວມທັງເຫດຜົນດ້ານການຄ້າ ແລະຄົມມະນາຄົມໃນອະດີດ

ເຖີງຢ່າງໃດກໍ່ຕາມ ຄຳວ່າ ອຸດອນ ໄດ້ປາກົດໃນຊື່ອເມືອງປະມານປີ ພ.ສ. 2450 ກະສັດພະບາດສົມເດັດພະຈຸນລະຈອມເກຼົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວໄດ້ມີຄຳສັ່ງໃຫ້ຈັດຕັ້ງເມືອງອຸດອນຂຶ້ນຢູ່ບ້ານໝາກແຂ້ງ ໃຫ້ເປັນສູນກາງມົນທົນອຸດອນ (ອຸດອນໝາຍເຖີງທິດເໜືອ) ມີອານາເຂດປົກຄອງ ອຸດອນທານີ ຂອນແກ່ນ ໜອງຄາຍ ເລີຍ ໜອງບົວລຳພູ ບຶງການ ສະກົນນະຄອນ ນະຄອນພະນົມ ມຸກດາຫານ ໃນສະໄໝນັ້ນ ຫຼັງຈາກນັ້ນໄດ້ມີການປ່ຽນແປງການປົກຄອງຈາກລະບົບກະສັດເປັນປະຊາທິປະໄຕ ວິນທີ່ 21 ມິຖຸນາ ພ.ສ 2475 ໄດ້ມີການປັບປຸງການບໍລິຫານແຜ່ນດິນ ຍົກເລີກລະບົບມົນທົນໃຫ້ປ່ຽນເປັນແຂວງ ແລະເມືອງ ມົນທົນອຸດອນຈຶງໄດ້ ມີສະຖານະເປັນຈັງຫວັດອຸດອນທານີເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ອຸດອນທານີຍັງຄົງມີໜ່ວຍງານລັດຖະການດ້ານການປົກຄອງຂອງກະຊວງຕ່າງໆ ທີ່ຕັ້ງໃນສ່ວນພູມພາກທີ່ສະແດງຄວາມເປັນສູນກາງການປົກຄອງໃນພື້ນທີ່ອີສານຕອນເທີງ ເຊັ່ນ ສຳນັກບໍລິຫານທະບຽນລາດພາກ 4, ຄັງເຂດ 4, ສັນພະສາມິດ (ສຳນັກພາສີ) ເຂດ 4, ສານພາກ 4, ຕຳຫຼວດພູທອນ (ຕຳຫຼວດທ້ອງຖຶ່ນ) ເຂດ 4 ເປັນຕັ້ນ

ລັກສະນະພູມປະເທດ

ພື້ນທີ່ຂອງອຸດອນທານີປະກອບດ້ວຍພູພຽງ ທົ່ງພຽງ ແລະພື້ນທີ່ເນີນໂຄກ ແບ່ງອອກໄດ້ເປັນ 2 ບໍລິເວນ ຄື ທີ່ສູງທາງທິດຕາເວັນຕົກແລະທິດໃຕ້ ສະພາບພູມປະເທດເປັນພູພຽງ ບາງແຫ່ງເປັນເນີນໂຄກເຕຍ ມີຄວາມສູງຈາກລະດັບນ້ຳທະເລປານກາງປະມານ 200 ແມັດ ພູມປະເທດລັກສະນະນີ້ຢູ່ໃນເຂດເມືອງນ້ຳໂສມ ເມືອງໜອງວົວຊໍ ເມືອງໂນນສະອາດ ເມືອງສີທາດ ເມືອງວັງສາມໝໍ ແລະດ້ານຕະເວັນຕົກຂອງເມືອງກຸດຈັບແລະເມືອງບ້ານຜື ມີສາຍພູສະຫຼັບເນີນໂຄກ ບາງແຫ່ງສະຫຼັບໄຮ່ນາ ມີທີ່ທົ່ງພຽງບໍລິເວນແຄມນ້ຳ ເຊັ່ນ ນ້ຳໂມງ ນ້ຳປາວ

ບໍລິເວນເນີນເຕ້ຍສະຫຼັບທີ່ທົ່ງພຽງທາງທິດຕະວັນອອກສຽງເໜືອແລະຕາເວັນອອກ ສະພາບພູມປະເທດ ສ່ວນໃຫຍ່ເປັນເນີນໂຄກເຕ້ຍໆ ສະຫຼັບໄຮ່ນາ ມີຄວາມສູງຈາກນ້ະທະເລປານກາງປະມານ 187 ແມັດ ພູມປະເທດລັກສະນະນີ້ຢູ່ໃນເຂດເມືອງນ້ຳໂສມເມືອງບ້ານຜື ເມືອງກຸດຈັບ ເມືອງອຸດອນທານີ ເມືອງກຸມພະວາປີ ເມືອງໜອງແສງ ເມືອງໄຊວານ ເມືອງເພັນ ເມືອງທຸ່ງຝົນ ເມືອງສ້າງຄອມ ແລິເມືອງບ້ານດຸງ ມີທີ່ທົ່ງພຽງກວ້າງບໍລິເວນ ເມືອງອຸດອນທານີ ແລະກຸມພະວາປີ ເຊີ່ງເປັນຕົ້ນນ້ຳນ້ຳປາວ ມີພື້ນທີ່ສູງ ເປັນປ່າສະຫງວນແຫ່ງຊາດແຕ່ກ່ອນແມ່ນທາງທິດຕາເວັນອອກສຽງເໜືອໃນເຂດເມືອງບ້ານດຸງ ແລະນອກຈາກນີ້ຍັງມີທີ່ທົ່ງພຽງບໍລິເວນແມ້່ນ້ຳຈ່າງໆ ເຊັ່ນ ຫ້ວຍນ້ຳສວຍ ຫ້ວຍຫຼວງ ນ້ຳເພັນ ຫ້ວຍດານ ຫ້ວຍໄຟຈານໃຫຍ່ ແລະນ້ຳສົງຄາມ ເປັນຕົ້ນ

ໂດນທົ່ວໄປເປັນພູພຽງສູງຈາກລະດັບນ້ຳທະເລປະມານ 187 ແມັດ ພື້ນທີ່ລາດອຽງໄປທາງນ້ຳຂອງທາງແຂວງໜອງຄາຍ ປະກອບດ້ວຍທົ່ງນາ ປ່າໄມ້ແລະພູພຽງ ພື້ນທີ່ສ່ວນໃຫຍ່ເປັນດິນປົນຊາຍແລະຫີນແຮ່ ຊັ້ນລຸ່ມເປັນດິນໜຽວ ບໍ່ສາມາດເກັບນ້ຳໃນລະດູແລ້ງໄດ້ ດີນບາງແຫ່ງເປັນດິນເຄັມບໍ່ສາມາດເຮັດກະສິກະໄດ້ດີ ບາງພື້ນທີ່ເປັນເນີນສະຫຼັບທົ່ງພຽງ ທາງທິດຕະເວັນຕົກມີພຸແລະປ່າໄມ້ຈາກັນ ມີສາຍພູຊື່ ພູພານເປັນສາຍຍາວດ້ານເໜືອຂອງແຂວງ

ລັກສະນະພູມອາກາດ
ລັກສະນະພູມອາກາດຂອງແຂວງອຸດອນທານີ ຂຶ້ນຢູ່ກັບອິດທິພົນຂອງມໍລະສຸມປະຈຳລະດູ ມີ 2 ແບບ ຄື ມໍລະສຸມຕາເວັນອອກສຽງເໜືອທີ່ພາອາກາດເຍັນແລະແຫ້ງຕາກປະເທດຈີນມາປົກຄຸມປະເທດໄທປະມານກາງເດືອນຄຸລາຮອດປະມານເດືອນກຸມພາ ເຊີ່ງກົງກັບລະດູໜາວຂອງປະເທດໄທ ເຮັດໃຫ້ແຂວງອຸດອນທານີນີເຍັນແລະແຫ້ງແລ້ງ ແລະມໍລະສຸມຕາເວັນຕົກສຽງໃຕ້ທີ່ພາຄວາມຊື່ນຈາດທະເລແລະມະຫາສະໝຸດມາປົກຄຸມປະເທດໄທປະມານກາງເດືອນພຶດສະພາຮອດກາງເດືອນຕຸລາ ກົງກັບລະດູຝົນ ເຮັດໃຫ້ມີຝນຕົກ

ລະດູ
ລະດູຂອງແຂວງອຸດອນທານີ ພິຈາລະນາຕາມລົມຟ້າອາກາດຂອງປະເທດໄທ ສາມາດແບ່ງອອກໄດ້ ລະດູ
 ລະດູໜາວ ເລີ່ມຕົ້ມກາງເດືອນຕຸລາຮອດກາງເດືອນກຸມພາ ເປັນຊ່ວງທີ່ມລະສຸມຈາເວັນອອກສຽງເໜືອປົກຄຸມປະເທດໄທ ເຮັດໃຫ້ອາກາດໜາວເຍັນແລະແຫ້ງ ແລະມີອາກາດໜາວຈັດບາງວັນ ແລະຊ່ວງທີ່ອາກາດໜາວທີ່ສຸດປະມານເດືອນທັນວາຮອດເດືອນມັງກອນ ແຕ່ກໍ່ຂຶ້ນຢູ່ກັບອິດທິພົນຂອງຄວາມກົດອາກາດສູງຂອງປະເທດຈີນທີ່ແຜ່ລົງມາປົກຄຸມໄທໃນຊ່ວງເວລານັ້ນ
 ລະດູຮ້ອນ ເລີ່ມປະມານກາງເດືອນກຸມພາຮອດເດືອນພຶດສະພາ ເປັນຊ່ວງວ່າງຂອງລະດູມໍລະສຸມ ເຊີ່ງມີລົມຈາກທິດໃຕ້ແລະຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ມາປັກຄຸມ ເຮັດໃຫ້ມີອາກາດຮ້ອນແລະແລ້ງ ໂດຍສະເພາະໃນຊ່ວງເດືອນມີນາແລະເມສາເປັນເດືອນທີ່ມີອາກາດຮ້ອນທີ່ສຸດຂອງປີ
 ລະດູຝົນ ເລີ່ມຕົ້ນປະມານກາງເດືອນພຶດສະພາຮອດກາງເດືອນຕຸລາ ເປັນຊ່ວງທີ່ມໍລະສັມຈາເວັນຕົກສຽງໃຕ້ທີ່ພາຄວາມຊື່ນຈາດທະເລແລະມະຫາສະໝຸດມາປົກຄຸມປະເທດໄທ ແລະໃນຊ່ວງເວລາດັງກ່າວມີຮ່ອງູວມກົດອາກາດຕ່ຳຜ່ານບໍລິເວນພາກເໜືອແລະພາກຕາເວັນອອກສຽງເໜືອຂອງປະເທດໄທ ເຮັເໃຫ້ມີຄວາມຊື້ນສູງ ໂດຍສະເພາະເດືອນສິງຫາເປັນເດືອນທີ່ມີຝົນຕົກໜັກທີ່ສຸດ ແຕ່ກໍ່ຂຶ້ນຢູ່ກັບປັດໃຈຂອງຄວາມຊື້ນແລະຊ່ວງທີ່ເກີດພາຍຸໝຸນເຂດຮ້ອນທີ່ໄດ້ໝຸນເຂົ້າຫາປະເທດໄທໃນຊ່ວງເວລາດັງກ່າວ

ຝົນ
ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວແຂວງອຸດອນທານີມີຝົກຕັກສະເຫຼ່ຍ  1,000 – 1,600 ມິນລິແມັດ ພື້ນທີ່ທາງຕອນເໜືອຂອງແຂວງເປັນບໍລິເວນທີ່ມີນ້ຳຝົນຫຼາຍກວ່າບໍລິເວນອື່ນໆ ມີປະລິມານນ້ຳຝົນສະເຫຼ່ຍຫຼາຍກວ່າ 1,500 ມິນລິແມັດ ພື້ນທີ່ທາງຕອນໃຕ້ຂອງແຂວງຕັ້ງແຕ່ເມືອງກຸດຈັບແລະໄຊວານລົງໄປເປັນບໍລິເວນທີ່ມີນ້ຳຝົນນ້ອຍ ປະລິມານນ້ຳຝົນນ້ອຍກວ່າ 1,200 ມິນລິແມັດ ສຳຫຼັບປະລິມານຝົນສະເຫຼ່ຍທັງປີຂອງແຂວງ 1,418.4 ມິນລິແມັດ ແລະຈຳນວນວັນທີ່ຝົນຕົກ 126 ວັນ ໂດຍສະເພາະເດືອນສິງຫາເປັນເດືອນທີ່ມີຝົນຕົກຫຼາຍທີ່ສຸດໃນລອບປີ ມີປະລິມານຝົນຕົກສະເຫຼ່ຍ 285.1 ມິນລິແມັດ ແລະມຝົນຕົກ 22 ວັນ ປະລະມານຝົນຫຼາຍທີ່ສຸດໃນລອບ 24 ຊົ່ວໂມງ ວັດໄດ້ 274.5 ມິນລິແມັດ ວັນທີ່ 11 ກໍລະກົດ ພ.ສ. 2543

ພາຍຸໝຸນເຂດຮ້ອນ
ພາຍຸໝຸນເຂດຮ້ອນທີ່ເຂົ້າມາໃນແຂວງອຸດອນທານີ ກຳເໜີດມາຈາກທະເລຈີນໃຕ້ແລະມະຫາສະໝຸດແປຊິຟິກເໜືອດ້ານຕາເວັນຕົກ ໂດຍຜ່ານປະເທດຫວຽດນາມ ກັມພູເຈຍ ແລະລາວກ່ອນຈະເຈົ້າປະເທດໄທ ເຮັດໃຫ້ພາຍຸໝຸນເຂດຮ້ອນອ່ອນກຳລັງເປັນພາຍຸດີເປຣຊັນເປັນສ່ວນຫຼາຍ ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເສຍຫາຍບໍ່ຫຼາຍ ແຕ່ຍັງຄົງເຮັດໃັຫ້ເກີດຝົນຕັກໜັກຈົນເຮັດໃຫ້ເກີດນ້ຳຖ້ວມຢ່າງໄວ ສຳຫຼັບຊ່ວງເວລາທີ່ພາຍຸໝຸນເຂດຮ້ອນຜ່ານ ເລີ່ມຕັ້ງແຕ່ເດືອນພຶດສະພາໄປຮອດເດືອນຕຸລາ ໂດຍສະເພາເດືອນກັນຍາເປັນຊ່ວງທີ່ພາຍຸໝຸນເຂດຮ້ອນມິໂອກາດເຂົ້າອຸດອນທານີຫຼາຍທີ່ສຸດ

ປະຊາກອນ
ປະຊາກອນແຂວງອຸດອນ ສ່ວນໃຫຍ່ປະມານຮ້ອຍລະ 95 ເປັນຄົນໄທ ມີພຽງສ່ວນນ້ອຍທີ່ເປັນຊາວຕ່າງຊາດ ເຊັ່ນ ຈີນ ຫວຽດນາມ ແຂວງອຸດອນໄດ້ຈັດຕັ້ງໃນປີ ພ.ສ. 2436 ປະຊາກອນສ່ວຍໃຫຍ່ອົບພະຍົບແລະມາຕັ້ງຫຼັກຈາກຖິ່ນອື່ນ ປະຊາກອນທີ່ເປັນຊາວພື້ນເມືອງຈຶງມີນ້ອຍ ມີແຕ່ຊາວໄທຍໍ້ທີ່ອາໄສຢູ່ເມືອງວັງສາມໝໍແລະເມືອງສີທາດ

ອ້າງອິງ

ຈັງຫວັດໃນປະເທດໄທ