ປະເທດຕີມໍແລັດສະເຕ

ຕີມໍແລັດສະເຕ (, ) ຫຼື ຕີມໍຕາເວັນອອກ () ມີຊື່ຢ່າງເປັນທາງການແມ່ນ ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ຕີມໍແລັດສະເຕ (; ) ເປັນປະເທດທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນເກາະໃນພາກພື້ນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ ປະກອບດ້ວຍເກາະຕີມໍດ້ານຕາເວັນອອກ ເກາະອາເຕົາຣູ (Atauro) ແລະ ເກາະຈາກູ (Jaco) ທີ່ຢູ່ໃກ້ຄຽງ ແລະ ເທສະບານໂອເອກູຊີ (Oecusse) ເຊິ່ງຕັ້ງຢູ່ໃນຝັ່ງຕາເວັນຕົກຂອງເກາະຕີມໍ ຕີມໍຕາເວັນອອກຖືກລ້ອມຮອບໂດຍພື້ນທີ່ຂອງປະເທດອິນໂດເນເຊຍ.

ຕີມໍຕາເວັນອອກໄດ້ຕົກເປັນອານານິຄົມຂອງປອກຕຸຍການໃນສະຕະວັດທີ 16 ເຊີ່ງເປັນທີ່ຮູ້ຈັກໃນຊື່ ປອກຕຸຍການ ຕີມໍຈົນເຖິງວັນທີ 28 ພະຈິກ 1975 ເມື່ອແນວຮ່ວມປະຕິວັດເພື່ອຕີມໍຕາເວັນອອກ (Fretilin) ໄດ້ປະກາດເອກະລາດຈາກປອກຕຸຍການ ຫຼັງຈາກນັ້ນເກົ້າວັນໄດ້ຖືກກອງທັບອິນໂດເນເຊຍເຂົ້າຮຸກຮານ ແລະຍຶດຄອງ ແລະໄດ້ປະກາດໃຫ້ເປັນແຂວງທີ 27 ຂອງອິນໂດເນເຊຍໃນປີຕໍ່ມາ ການຍຶດຄອງຕີມໍຕາເວັນອອກຂອງອິນໂດເນເຊຍມີລັກສະນະຂອງຄວາມຂັດແຍ້ງທີ່ຮຸນແຮງ ແລະ ດົນນານຫຼາຍທົດສະວັດລະຫວ່າງກຸ່ມແບ່ງແຍກດິນແດນ (ໂດຍສະເພາະ Fretilin) ແລະ ກອງທັບອິນໂດເນເຊຍ.

ໃນປີ 1999 ຫຼັງຈາກສະຫະປະຊາຊາດ ຫຼື UN ໄດ້ຕັດສິນໃຈເຂົ້າໄປດູແລຄວາມຂັດແຍ້ງທີ່ເກີດຂຶ້ນ ເຮັດໃຫ້ອິນໂດເນເຊຍໄດ້ຍົກເລີກການຄວບຄຸມດິນແດນດັ່ງກ່າວ ຕີມໍແລັດສະເຕຈຶ່ງໄດ້ກາຍເປັນລັດອິດສະຫຼະແຫ່ງໃໝ່ແຫ່ງທຳອິດຂອງສະຕະວັດທີ 21 ເມື່ອວັນທີ 20 ພຶດສະພາ 2002 ແລະ ໄດ້ເຂົ້າຮ່ວມກັບອົງການສະຫະປະຊາຊາດ ແລະຊມຊົນປະເທດພາສາປອກຕຸຍການ ໃນປີ 2011 ຕີມໍຕາເວັນອອກມີຄວາມຕັ້ງໃຈທີ່ຈະເປັນສະມາຊິກປະເທດທີ 11 ສະມາຄົມປະຊາຊາດແຫ່ງອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ (ອາຊຽນ) ເປັນໜຶ່ງໃນສອງປະເທດທີ່ນັບຖືສາສະໜາຄິດໃນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ ອີກໜຶ່ງປະເທດຄື ຟີລິບປິນ ແລະ ເປັນປະເທດດຽວໃນທະວີບອາຊີທີ່ມາພື້ນທີ່ທັງໝົດທີ່ຢູ່ໃນຊີກໂລກໃຕ້.

ທີ່ມາຂອງຊື່
"ຕີມໍ" ມາຈາກ "ຕິມູຣ໌" ມີຄວາມໝາຍວ່າ "ຕາເວັນອອກ" ໃນ ມາເລ ເຊີ່ງໄດ້ຮັບການບັນທຶກເປັນ "ຕີມໍ" ໃນ ປອກຕຸຍການ ຈຶ່ງສົ່ງຜົນໃຫ້ຄວາມໝາຍ "ຕາເວັນອອກ ຕາເວັນອອກ"; ພາສາປອຍຕຸການ  ຕີມໍ-ເລສເຕ  (Leste ໝາຍເຖິງ "ຕາເວັນອອກ"); ໃນ ພາສາເຕຕຸມ Timór Lorosa'e (Lorosa'e ໝາຍເຖິງ "ຕາເວັນອອກ" (ຕົວອັກສອນ "ພະອາທິດຂຶ້ນ")) ໃນພາສາອິນໂດເນເຊຍ ເອີ້ນວ່າ Timor Timur ດັງນັ້ນຈຶ່ງໃຊ້ຊື່ປອກຕຸຍການສຳລັບເກາະດ້ວຍຄຳວ່າ "ຕາເວັນອອກ" ເນື່ອງຈາກຄຳຄຸນນະສັບໃນພາສາອິນໂດເນເຊຍໃສ່ຫຼັງຄຳນາມ

ປະຫວັດຄວາມເປັນມາ

ຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດ
ວັດທະນະທຳທີ່ຍັງຄົງຢູ່ທີ່ເມືອງເຢຣິມາໄລ ທາງຕາເວັນອອກສຸດຂອງຕີມໍຕາເວັນອອກມີອາຍຸເກົ່າແກ່ເຖິງ 42,000 ປີມາແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ສະຖານທີ່ແຫ່ງນີ້ເປັນສະຖານທີ່ທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດແຫ່ງໜຶ່ງຂອງມະນຸດສະໄໝໃໝ່ທີ່ມີກິດຈະກຳການເດີນເຮືອໃນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ ເຊື່ອກັນວ່າໄດ້ມີການອັບພະຍົບຢ່າງໜ້ອຍສາມຄັ້ງໃຫຍ່ໆ ໃນຕີມໍຕາເວັນອອກ ນັກມະນຸດສາດຄົນທຳອິດໄດ້ອະທິບາຍວ່າ ຊາວເວັດໂດ-ອອສຕຣາລອຍດ໌ເປັນກຸ່ມທຳອິດທີ່ໄດ້ເຂົ້າມາສູ່ຕີມໍຕາເວັນອອກປະມານ 3,000 ປີ ກ່ອນຄຣິດຕະການ ການອົບພະຍົບຄັ້ງທີສອງຂອງຊາວເມລານີເຊຍເຮັດໃຫ້ຊາວເວັດໂດ-ອອສຕຣາລອຍດ໌ກ່ອນໜ້ານີ້ໄດ້ຖອຍໄປຢູ່ດ້ານໃນຂອງພູ ແລະ ຄັ້ງຫຼ້າສຸດຊາວໂປໂຕມາເລກໍໄດ້ອົບພະຍົບມາຈາກຈີນຕອນໃຕ້ ແລະ ອິນໂດຈີນຕອນເໜືອ ພໍ່ຄ້າຊາວຮົກກ້ຽນ (Hakka traders) ກໍ່ແມ່ນຢູ່ໃນກຸ່ມສຸດທ້າຍນີ້

ນິທານພື້ນເມືອງຂອງ Timorese ບອກເຖິງບັນພະບຸລຸດຜູ້ທີ່ຂີ່ເຮືອໄປທາງທິດຕາເວັນອອກຂອງປະເທດຕີມໍມາຮອດດິນແດນທາງທິດໃຕ້ ບາງເລື່ອງໄດ້ເລົ່າເຖິງບັນພະບຸລຸດຂອງ Timorese ເດີນທາງຈາກແຫຼມມາເລ ຫຼື ເຂດເນີນສູງ Minangkabau ຂອງເກາະສຸມາຕຣາ. ຊາວ Austronesians ອົບພະຍົບໄປປະເທດ ຕີມໍ ແລະ ຄິດວ່າມີສ່ວນກ່ຽວຂ້ອງກັບການພັດທະນາກະສິກຳຢູ່ເທິງເກາະ.

ຍຸກສະໄໝຄລາດສິກ
ກ່ອນອານານິຄົມເອີຣົບ ຕີມໍໄດ້ຖືກລວມເຂົ້າໃນເຄືອຂ່າຍການຄ້າອິນໂດເນເຊຍ, ມາເລເຊຍ, ຈີນ ແລະ ອິນເດຍ ໃນສະຕະວັດທີ 14 ແມ່ນປະເທດສົ່ງອອກບັນດາແຊນຊາຍທີ່ມີກິ່ນຫອມ ຂ້າທາດ ນໍ້າເຜິ້ງ ແລະ ຂີ້ເຜິ້ງ ນັບແຕ່ທົດສະວັດທີ 1500 ປະຊາຊົນຕີມໍມີສາຍພົວພັນທາງທະຫານກັບຊາວ Luções ທາງພາກເໜືອຟີລິບປິນໃນປະຈຸບັນ ຄວາມອຸດົມສົມບູນຂອງໄມ້ເກດສະໜາເທິງໃນຕິມໍໄດ້ດຶງດູດນັກສຳຫຼວດຊາວເອີຣົບເຂົ້າມາໃນເກາະໃນຕົ້ນສະຕະວັດທີ 16 ໃນເວລານັ້ນນັກສຳຫຼວດຊາວເອີຣົບລາຍງານວ່າເກາະແຫ່ງນີ້ມີຊົນເຜົ່າຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍທີ່ສຳຄັນ.

ອານານິຄົມປອກຕຸຍການ
ປອກຕຸຍການສ້າງຕັ້ງສະຖານທີ່ຕັ້ງຢູ່ຕີມໍ ແລະ ມາລູກູ ການຍຶດຄອງເອີຣົບມີຜົນໃນສ່ວນໜ້ອຍຂອງປະເທດຕີມໍຕາເວັນອອກໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນໃນປີ 1769 ເມື່ອເມືອງດີລີໄດ້ຖືກສ້າງຕັ້ງຂຶ້ນ ແລະ ຢູ່ໃນອານານິຄົມຂອງປະເທດປອກຕຸຍການ ຊາຍແດນທີ່ແນ່ນອນລະຫວ່າງເກາະເຄິ່ງໜຶ່ງຂອງພາກຕາເວັນຕົກຂອງອານານິຄົມໂຮນລັງ ແລະ ຕາເວັນອອກທີ່ມີອານານິຄົມປອກຕຸຍການໄດ້ຖືກຈັດສິນໂດຍສານຖາວອນຂອງສານໂລກຊີ້ຂາດປີ 1914 ແລະ ຍັງຄົງແມ່ນເຂດແດນລະຫວ່າງປະເທດອິນໂດເນເຊຍ ແລະ ຕີມໍຕາເວັນອອກຕາມລຳດັບ ສຳລັບຊາວປອກຕຸຍການ ຕີມໍຕາເວັນອອກຍັງຄົງບໍ່ໄດ້ຮັບຄວາມສົນໃຈຈົນຮອດທ້າຍສະຕະວັດທີ 19 ດ້ວຍການລົງທຶນທີ່ໜ້ອຍທີ່ສຸດໃນພື້ນຖານໂຄງສ້າງ ສຸຂະພາບ ແລະ ການສຶກສາ.

ອ້າງອີງ

ປະເທດຕີມໍເເລັດສະເຕ
ຕ
ຕ