ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋចិន

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋចិន បានចាប់ផ្តើមនៅក្រោយរបបរាជវង្សឈីងក្នុងឆ្នាំ១៩១២ ពោលគឺនៅពេលដែលបដិវត្តន៍ស៊ីនហៃបានផ្តួលរំលំរបបរាជានិយមចិនដែលមានអាយុកាលជាង ២០០០ ឆ្នាំ។ ក្រោយពីបានប្រកាសបង្កើតឡើងមក សាធារណរដ្ឋមួយនេះបានឆ្លងកាត់វិបត្តិបញ្ហា និងពលវទុក្ខជាច្រើនរួមមាន វិបត្តិស្តេចត្រាញ់ដែលតែងតែចង់ដណ្តើមអំណាចនិងទឹកដីគ្រប់គ្រង និងអំណាចបរទេសចូលមកជ្រៀតជ្រែកជាដើម។

នៅឆ្នាំ១៩២៨ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមក្រោមការដឹកនាំរបស់គណបក្សគួមីនតាង (ឬអាចហៅបានថា "គណបក្សជាតិនិយមចិន") បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់បេសកកម្មភាគខាងជើង និងកំពុងឈានចូលដំណាក់កាលដំបូងនៃឧស្សាហូបនីយកម្ម និងទំនើបភាវូបនីយកម្ម ប៉ុន្តែក៏ត្រូវរំខានដោយជម្លោះផ្ទៃក្នុងរដ្ឋាភិបាល សង្គ្រាមជាមួយចក្រភពជប៉ុន និងការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងបក្សកុម្មុយនីស្តចិន និងមេទ័ពក្នុងស្រុក។ រាល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងកសាងប្រទេសដែលផ្តួចផ្តើមដោយគួមីនតាងត្រូវបានបញ្ឈប់នៅពេលដែលសង្រ្គាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរបានផ្ទុះឡើងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយក្រោយមកទៀតក៏កើតមានទំនាស់រវាងបក្សគួមីនតាង និងបក្សកុម្មុយនីស្តដែលជាហេតុនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលចម្រុះមិនអាចបង្កើតឡើង និងទីបំផុតក៏កើតចេះជាសង្រ្គាមស៊ីវិលចិន។

ការធ្វេសប្រហែសផ្នែកនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងយោធាជាបន្តបន្ទាប់គ្នាបាននាំទៅដល់ការបរាជ័យរបស់បក្សគួមីនតាងរហូតដល់ការដកថយទៅលើកោះតៃវ៉ាន់ (អតីត "ហ្វរម៉ូសារ") ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ ហើយក៏បានបង្កើតចេញជារដ្ឋឯកបក្សផ្តាច់ការក្រោមការដឹកនាំរបស់ឧត្តមសេនីយ៍យស/ប្រធានាធិបតី ឈៀង កៃសេក។ ចាប់តាំងពីពេលនោះរហូតដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ រដ្ឋនេះបានចាត់ទុក និងតែងអះអាងថាខ្លួនជាអាជ្ញាធរស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃប្រទេសចិនទាំងមូលដោយចង្អុលសម្តៅទៅលើរដ្ឋាភិបាល ឬ "របប" កុម្មុយនីស្តថាមិនស្របច្បាប់ ហើយ "សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន" ដែលបានប្រកាសនៅទីក្រុងប៉េកាំងដោយម៉ៅ សេទុងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ នោះគឺជា "ចោរកុម្មុយនីស្ត" នៅចិនដីគោក។ សាធារណរដ្ឋ​ចិន​ត្រូវបាន​គាំទ្រ​អស់​រយៈពេល​ជាច្រើន​ឆ្នាំ និង​ទសវត្សរ៍ ដោយ​ប្រជាជាតិ​ជាច្រើន ជាពិសេស​គឺសហរដ្ឋអាមេរិក​ដែល​បាន​បង្កើត​សន្ធិសញ្ញា​ការពារ​អាញ់មាញ់ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។ បន្ទាប់ពីសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយបានចាប់ផ្តើមនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ទីបំផុតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនក៏ទទួលបានចម្លើយយល់ព្រមនៅឆ្នាំ១៩៧១ ដើម្បីកាន់កាប់អាសនៈ "ប្រទេសចិន" នៅក្នុងមហាសន្និបាត ហើយសំខាន់ជាងនេះទៅទៀតគឺត្រូវបានអង្គុយជា សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ។ បន្ទាប់ពីត្រូវច្រានចោលដោយអតីតសម្ព័ន្ធមិត្ត និងការធ្វើសេរីភាវូបនីយកម្មនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ពីរដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការជាតិនិយម និងបន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ឈៀង កៃសេក សាធារណរដ្ឋចិនក៏បានផ្លាស់ប្តូរទៅជារដ្ឋពហុបក្ស ប្រជាធិបតេយ្យតំណាងនៅលើកោះតៃវ៉ាន់ និងថែមទាំងផ្តល់តំណាងភាពបន្ថែមឱ្យជនជាតិដើមតៃវ៉ាន់ទៀតផង ដែលបុព្វបុរសរបស់ពួកគេមានវត្តមាននៅលើកោះតៃវ៉ាន់នោះតាំងពីមុនការមកដល់នៃរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិននៅឆ្នាំ១៩៤៩ ម៉្លេះ។

រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្ន (១៩១២)

ការបង្កើតសាធារណរដ្ឋឡើង

នៅចុងសតវត្សទី១៩ និងដើមសតវត្សទី២០ រាជវង្សឈីងត្រូវប្រឈមមុខនឹងភាពចលាចលផ្ទៃក្នុង និងការលុកលុយពីបរទេស ពិសេសគឺចាប់តាំងពីចប់សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនបានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៥ មក។ ការបះបោរផ្ទៃក្នុង និងការគាបសង្កត់ពីសំណាក់អាជ្ញាធរបាននាំមកនូវវិនាសកម្មដល់ប្រជាជនចិនរាប់លាននាក់ ហើយជម្លោះជាមួយមហាអំណាចអឺរ៉ុបខាងលិចបាននាំឱ្យកើតមានសន្ធិសញ្ញាដ៏អយុត្តិធម៌ជាច្រើនបូករួមជាមួយសំណងសង្គ្រាមដែលក្លាយជាបន្ទុកក្នុងប្រព័ន្ធសារពើពន្ធ និងការបាត់បង់បូរណភាពទឹកដីរបស់ប្រទេស។ មតិដ៏ពេញនិយមក្នុងចំណោមជនជាតិហាននាពេលនោះបានលេចឡើងថា អំណាចនយោបាយគួរតែត្រឡប់ទៅរកជនជាតិហានវិញដែលជាក្រុមជនជាតិភាគច្រើនជាជាងបន្សល់ទុកឱ្យជនជាតិម៉ាន់ជូជាអ្នកកាន់កាប់ដោយក្រុមពួកនេះគ្រាន់តែជាជនជាតិភាគតិចនៅក្នុងប្រទេសចិនប៉ុណ្ណោះ។ បន្ទាប់ពីការបះបោរអ្នកប្រដាល់ និងការលុកលុយពីអំណាចចក្រពត្តិនិយមដើម្បីបញ្ឈប់សកម្មភាពបះបោរទាំងនោះ តុលាការរាជាធិរាជឈីងក៏បានសម្រេចចិត្តធ្វើកំណែទម្រង់ស្ថាប័ន និងនយោបាយមូលដ្ឋានដូចជា ការលុបចោលប្រព័ន្ធត្រួតពិនិត្យរបស់ព្រះអធិរាជនៅឆ្នាំ១៩០៥ ការចេញសេចក្តីព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅឆ្នាំ១៩០៦ ការបង្កើតនីតិបញ្ញត្តិតាមបណ្ដាខេត្តក្នុងឆ្នាំ១៩០៩ និងការត្រៀមរៀបចំការបោះឆ្នោតសភាជាតិនៅឆ្នាំ១៩១០។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្រុមអ្នកអភិរក្សនិយមម៉ាន់ជូនៅក្នុងតុលាការឈីងបាននាំគ្នាគិតថា កំណែទម្រង់ទាំងនេះគឺវាហួសហេតុជ្រុលពេក ចំណែកឯអ្នករិះគន់ក៏គិតថាកំណែទម្រង់នូវមិនទាន់ស៊ីជម្រៅនៅឡើយ។ ការខ្វែងគំនិតគ្នាបែបនេះបាននាំឱ្យមានការចាប់ឃុំឃាំងអ្នកកែទម្រង់ ឬកាត់ទោសប្រហារជីវិតតែម្តង។ ការបរាជ័យរបស់តុលាការរាជាធិរាជក្នុងការអនុវត្តសេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយ និងទំនើបភាវូបនីយកម្មបានបណ្ដាលឱ្យអ្នកកំណែទម្រង់បំបែរខ្លួនមកដើរលើមាគ៌ាបដិវត្តន៍។

ក្រុមបដិវត្តន៍ជាច្រើនបានលេចខ្លួនឡើង ប៉ុន្តែក្រុមដែលមានការរៀបចំល្អបំផុតនោះគឺជាក្រុមដែលបង្កើតឡើងដោយលោកស៊ុន យ៉ាតសេន (ចិន៖ 孫逸仙) ដែលលោកជាសកម្មជននិយមសាធារណរដ្ឋមួយរូប និងមាននិន្នការប្រឆាំងនឹងរបបឈីង។ ពេលនោះ ប្រជាប្រិយភាពរបស់លោកក៏បានកើនឡើងដោយទទួលបានការគាំទ្រពីសំណាក់និស្សិតចិននៅក្រៅប្រទេស និងបរទេស ជាពិសេសនៅឯប្រទេសជប៉ុន។ នៅឆ្នាំ១៩០៥ គាត់បានបង្កើតចលនាថុងម៉េងហួយឡើងនៅទីក្រុងតូក្យូ ជាមួយនឹងលោកហ័ង ស៊ីង ដែលជាមេដឹកនាំដ៏មានប្រជាប្រិយភាពម្នាក់ដែរនៅក្នុងចលនាបដិវត្តន៍ចិននៅប្រទេសជប៉ុន។

ចលនានេះបានទទួលការគាំទ្រដោយមូលនិធិចិននៅក្រៅប្រទេស ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ វាក៏ទទួលបានទាក់ទាញការគាំទ្រផ្នែកនយោបាយផងដែរដោយមានការចូលរួមពីមន្ត្រីយោធាក្នុងតំបន់ និងអ្នកនិយមកំណែទម្រង់មួយចំនួនដែលបានភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសចិនបន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍កំណែទម្រង់រយថ្ងៃ។ ទស្សនៈនយោបាយរបស់លោកស៊ុនបានលេចចេញជារូបរាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៧ ហើយត្រូវបានបង្ហាញជាសាធារណៈនៅទីក្រុងតូក្យូក្នុងឆ្នាំ១៩០៥ និងបានឆ្លងកាត់កំណែប្រែខ្លះៗនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០។ ទស្សនៈលោកបានផ្តោតលើគោលការណ៍ទាំងបីរបស់ប្រជាជនគឺ "ជាតិនិយម ប្រជាធិបតេយ្យ និងជីវភាព របស់ប្រជាជន"។

គោលការណ៍ជាតិនិយមបានអំពាវនាវឱ្យផ្ដួលរំលំរដ្ឋអំណាចម៉ាន់ជូ និងបញ្ចប់អនុត្តរភាពបរទេសលើប្រទេសចិន។ គោលការណ៍ទីពីរគឺប្រជាធិបតេយ្យ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីបញ្ជាក់ពីគោលដៅរបស់ស៊ុនក្នុងការបង្កើតទម្រង់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋ និងការផ្លាស់ប្តូរមួយចំនួនដូចជាកំណែទម្រង់ដីធ្លីជាដើម។

សម័យសាធារណរដ្ឋនៃប្រទេសចិនបានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការផ្ទុះឡើងនៃបដិវត្តន៍នៅថ្ងៃទី១០ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩១១ នៅក្នុងទីក្រុងវូឆាង នៃខេត្តហ៊ូប៉ី។ ព្រឹត្តិការណ៍ដំបូងនេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ ​ការ​បះបោរវូឆាង ដោយសព្វថ្ងៃបានក្លាយជា​ទិវាជាតិនៅ​តៃវ៉ាន់។ សកម្មភាពបះបោរបានរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័សទៅកាន់ទីប្រជុំជនជិតខាង ហើយសមាជិកនៃចលនាថុងម៉េងហួយនៅទូទាំងប្រទេសក៏បានក្រោកឈរឡើងគាំទ្រកងកម្លាំងបដិវត្តន៍ក្រុងវូឆាង។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែតុលា ក្រុមបដិវត្តន៍បានទទួលជោគជ័យក្នុងការកាន់កាន់ក្រុងហាន់ខូវ និងហាន់យ៉ាង។ ទោះយ៉ាងណាក្តី ការអបអររបស់មហាជនចំពោះជ័យជម្នះទាំងនេះមិនមានរយៈពេលវែងទេព្រោះនៅថ្ងៃទី២៧ ខែតុលា លោកយ័ន ស៊ីខាយត្រូវបានតែងតាំងឡើងវិញដោយតុលាការ ឈីងដើម្បីដឹកនាំកងទ័ពថ្មី ហើយកងកម្លាំងស្មោះស្ម័គ្រនៅក្រោមបញ្ជាការលោកហ្វឹង គួចាង និងលោកឌូអាន ស៊ីរួយ បានផ្លាស់ទីទៅភាគខាងត្បូងដើម្បីដណ្តើមយកទីក្រុងអ៊ូហានមកវិញ។ បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញនៅអំឡុងខែវិច្ឆិកា កងទ័ពបដិវត្តន៍ដែលមានកម្លាំងមនុស្សនិងអាវុធតិចជាងត្រូវបានកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលរុញច្រានចេញពីក្រុងហាន់ខូវនិងហាន់យ៉ាង ហើយបានបន្តដកថយទៅដល់វូឆាង ភាគខាងត្បូងទន្លេយ៉ង់សេ។ ខណៈពេលដែលសមរភូមិយ៉ាងស្យាកំពុងសន្ធោសកម្ម ខេត្តចំនួន ១៥ នៃខេត្តសរុប ២៤ បានប្រកាសឯករាជ្យចេញពីចក្រភពឈីង។ លោកយ័ន ស៊ីខាយក៏បញ្ឈប់សកម្មភាពរុលទៅកាន់វូឆាង ហើយបានចាប់ផ្តើមធ្វើការចរចាជាមួយក្រុមបដិវត្តន៍។ មួយខែក្រោយមក លោកស៊ុន យ៉ាតសេនបានត្រឡប់មកកាន់ប្រទេសចិនវិញពីសហរដ្ឋអាមេរិកក្រោយពីបានរៃអង្គាសបានថវិកាខ្លះៗពីចំណោមប្រជាជនអាមេរិក និងចិនអាមេរិកាំង។

នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ ប្រតិភូមកពីខេត្តឯករាជ្យទាំងប៉ុន្មានបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសលោកស៊ុន យ៉ាតសេន ជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្នទីមួយនៃសាធារណរដ្ឋចិន។ លោកយ័ន ស៊ីខាយបានយល់ព្រមទទួលយករបបសាធារណរដ្ឋថ្មី រួចក៏បានបង្ខំចៅអធិរាជចុងក្រោយនៃប្រទេសចិនព្រះនាមភូយីឱ្យដាក់រាជ្យនៅថ្ងៃទី១២ ខែកុម្ភៈ។ ព្រះអធិរាជិនីឡុងយូជាអ្នកចុះហត្ថលេខាលើឯកសារដាក់រាជ្យ។ សម្រាប់ព្រះចៅភូយីវិញ ទ្រង់ត្រូវបានគេអនុញ្ញាតឱ្យបន្តគង់នៅក្រុងហ្សឺជីនឆឹង។

សម័យប៉ីយ៉ាង (១៩១២–១៩២៨)

ដើមសម័យសាធារណរដ្ឋ
នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ លោកស៊ុនបានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋចិនជាផ្លូវការ ហើយបានទទួលតំណែងជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្នទីមួយនៅទីក្រុងណានជីង។ ប៉ុន្តែ អំណាចនៅទីក្រុងប៉េកាំងបានធ្លាក់ទៅក្នុងដៃលោកយ័ន ស៊ីខាយរួចទៅហើយ ដោយលោកជាមេដឹកនាំនៃកងទ័ពប៉ីយ៉ាង ដែលពេលនោះត្រូវជាកម្លាំងយោធាដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅក្នុងប្រទេសចិន។ ដើម្បីទប់ស្កាត់កុំឱ្យកើតមានសង្គ្រាមស៊ីវិល និងអន្តរាគមន៍បន្តពីបរទេសដែលអាចបំផ្លាញរបបសាធារណរដ្ឋដ៏ក្មេងខ្ចីនេះបាន លោកស៊ុនបានយល់ព្រមតាមការទាមទាររបស់យ័នឱ្យប្រទេសចិនរួបរួមគ្នាក្រោមរដ្ឋាភិបាលទីក្រុងប៉េកាំងដែលដឹកនាំដោយយ័នផ្ទាល់។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា នៅទីក្រុងប៉េកាំង លោកយ័ន ស៊ីខាយបានស្បថចូលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្នទីពីរនៃសាធារណរដ្ឋចិន។

សាធារណរដ្ឋ​ដែលលោក​ស៊ុន យ៉ាតសេន និង​សហការី​ស្រមៃ​បាន​វិវត្តន៍ទៅមុខ​យឺតៗ។ ទោះបីជាមានគណបក្សនយោបាយជាច្រើនប្រជែងគ្នាដណ្តើមអំណាចកំពូលនៅក្នុងសភាក៏ដោយ ប៉ុន្តែពួកគេទាំងនោះនូវខ្វះកម្លាំងទ័ព ហើយមិនយូរប៉ុន្មានអំណាចរបស់យ័ន ស៊ីខាយបានកើនលើសពីសភាទៅទៀត។ យ័នបានកែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយខ្លួនឯង ហើយគំនិតផ្តាច់ការរបស់លោកបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងបន្តិចម្តងៗ។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩១២ គណបក្សគួមីនតាង (គណបក្សជាតិនិយម) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយលោកស៊ុង ចែវរ៉េន ដែលជាសហការីម្នាក់របស់ស៊ុន យ៉ាតសេន។ គណបក្សថ្មីមួយនេះបានបង្កើតឡើងដោយការ​ផ្គុំ​បញ្ចូល​គ្នា​នៃ​បក្ស​នយោបាយ​តូចៗដោយមានរួម​ទាំងចលនាថុងម៉េងហួយរបស់ស៊ុនផង​ដែរ។ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតជាតិដែលបានធ្វើឡើងនៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩១៣ ដើម្បីជ្រើសរើសសមាជិកថ្មីសម្រាប់សភាទាំងពីរក្នុងប្រទេស លោកស៊ុងបានធ្វើយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋបាលយ័នដែលនៅពេលនោះតំណាងដោយគណបក្សសាធារណរដ្ឋក្រោមការដឹកនាំដោយលាំង ឈីឆាវ។ ដោយសមត្ថភាពប៉ិនប្រសប់របស់ស៊ុងជា​អ្នក​ធ្វើ​យុទ្ធនាការ ជាលទ្ធផល ​គណបក្ស​គួមីនតាង​ក៏បាន​ឈ្នះ​អាសនៈ​ភាគច្រើន។

បដិវត្តន៍លើកទីពីរ

ស៊ុងត្រូវបានគេធ្វើឃាតនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩១៣។ មនុស្សមួយចំនួនជឿថា យ័ន ស៊ីខាយគឺជាអ្នកនៅពីក្រោមឃាតកម្មនេះ ប៉ុន្តែគ្មានភស្តុតាងអ្វីអាចបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់បានឡើយ។ សេចក្តីមិនពេញចិត្ត និងពិរោធន៍របស់មហាជនចំពោះយ័នក៏បានកើនឡើង។ នៅខែមេសា គាត់បានធានាប្រាក់កម្ចីរៀបចំឡើងវិញចំនួន ២៥ លានផោនពីធនាគារចម្រុះពីចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង រុស្ស៊ី អាល្លឺម៉ង់ និងជប៉ុន ដោយមិនពិគ្រោះជាមួយសភាជាមុន។ ប្រាក់កម្ចីនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដល់កងទ័ពប៉ីយ៉ាងរបស់ខ្លួន។

នៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា យ័នបាន​ចុះ​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​ជាមួយ​រុស្ស៊ី​ដែល​ផ្តល់​សិទ្ធិ​ពិសេស​ដល់​រុស្ស៊ី​នៅ​តំបន់​ម៉ុងហ្គោលជាយ និង​​រឹតត្បិត​សិទ្ធិ​របស់​ចិន​ក្នុង​ការ​ដាក់​ពង្រាយទ័ព​នៅ​ទីនោះ។ សមាជិកសភាគួមីនតាងបានចោទប្រកាន់យ័នពីបទរំលោភសិទ្ធិអំណាចខ្លួន ហើយបានអំពាវនាវឱ្យដកលោកចេញតំណែង។ ប៉ុន្តែនៅម្ខាងទៀត គណបក្សវឌ្ឍនភាពដែលមានសមាជិកជាពួករាជានិយម និងគាំទ្រគោលនយោបាយយ័ន បានធ្វើការចោទប្រកាន់បក្សគួមីនតាងថាមានបំណងញុះញុងឱ្យមានកុបកម្ម។ យ័នក៏​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ប្រើ​កម្លាំង​យោធា​ប្រឆាំង​នឹង​ក្រុម​គួមីនតាង។

នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩១៣ ខេត្តភាគខាងត្បូងចំនួនប្រាំពីរបានធ្វើការបះបោរប្រឆាំងនឹងលោកយ័ន ហើយបដិវត្តន៍លើកទីពីរក៏ផ្ទុះឡើង។ ប៉ុន្តែសម្រាប់បក្សគួមីនតាង បដិវត្តន៍លើកទីពីរនេះមិនបានផ្តល់ផលល្អអ្វីដល់ពួកគេនោះទេ។ កម្លាំងយោធាគួមីនតាងនៃខេត្តជាំងស៊ីត្រូវបានកងកម្លាំងរបស់យ័នវាយបង្ក្រាបនៅថ្ងៃទី១ ខែសីហា ហើយក្រុងណានឆាងដែលជាទីរួមខេត្តជាំងស៊ីក៏ត្រូវដួលរលំផងដែរ។ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ណានជីងត្រូវបានកងកម្លាំងយោធាយ័នចូលកាន់កាប់។ ពេលដែលឧទ្ទាមកម្មត្រូវបានបង្ក្រាបអស់ លោកស៊ុន និងសម្ព័ន្ធមិត្តផ្សេងទៀតក៏បានភៀសខ្លួនរត់ទៅប្រទេសជប៉ុន។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៣ សភាបានជ្រើសតាំងយ័ន ស៊ីខាយជាប្រធានាធិបតីផ្លូវការនៃសាធារណរដ្ឋចិនដោយបង្ខំ ហើយមហាអំណាចក្រៅប្រទេសបានចាប់ផ្តើមទទួលស្គាល់ដល់រដ្ឋាភិបាលរបស់លោក។ លោកឌូអាន ស៊ីរួយ និងរួមទាំងឧត្តមសេនីយ៍ដឹកនាំកងទ័ពប៉ីយ៉ាងផ្សេងទៀតត្រូវបានយ័ន ស៊ីខាយតែងតាំងឱ្យកាន់តំណែងសំខាន់ៗនៅក្នុងគណៈរដ្ឋមន្ត្រី។

ការបះបោររបស់មហាជន និងសង្គ្រាមការពារជាតិ

ចលនាមហាជនបានងើបឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលដោយមានការគាំទ្រពីក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ស៊ុន យ៉ាតសេន។ ចលនាបះបោរដែលមានឈ្មោះថា បៃឡាង បានវាយបំផ្លាញផ្នែកជាច្រើននៃភាគកណ្តាលប្រទេសចិនមុនពេលចលនានេះត្រូវបានកងទ័ពប៉ីយ៉ាងកម្ចាត់ចោល។

នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា លោកយ័ន ស៊ីខាយដែលជាប្រធានាធិបតីស្របច្បាប់ បានបញ្ជាឱ្យរំលាយគណបក្សគួមីនតាងចោល និងដកសមាជិកគួមីនតាងចេញពីសភាជាបន្ទាន់។ ដោយសារតែសមាជិកភាគច្រើននៅក្នុងសភាជាឥស្សរជនគួមីនតាង ដូច្នេះ សភាក៏ត្រូវប្រឈមនឹងចំនួនកូរ៉ុម ហើយកិច្ចប្រជុំក៏មិនអាចប្រព្រឹត្តិទៅបាន។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩១៤ យ័នបានប្រកាសព្យួរសភាជាផ្លូវការ។ នៅខែ​កុម្ភៈ លោក​បាន​កោះ​ប្រជុំ​ដើម្បី​ត្រួតពិនិត្យ​កែ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​បណ្ដោះអាសន្ន​នៃ​សាធារណរដ្ឋ​ចិន។ កំណែប្រែនោះបានធ្វើឱ្យអំណាចយ័នកើនឡើងកាន់តែខ្លាំងដោយលោកមានសិទ្ធិប្រកាសសង្គ្រាម ចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញា និងតែងតាំងមន្ត្រីនានាដោយមិនចាំបាច់ទទួលការយល់ស្របពីសភាជាមុន។ នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំ១៩១៤ យ័នបានកែប្រែច្បាប់បន្ថែមទៀត ហើយបានពន្យារអាណត្តិប្រធានាធិបតីរហូតដល់ទៅដប់ឆ្នាំ ដោយគ្មានកំណត់អាណត្តិកាន់អំណាចឡើយ។

ចំណែកឯក្រុមអ្នកតស៊ូប្រឆាំងវិញ ចាប់តាំងពីបដិវត្តន៍ទីពីរបានទទួលបរាជ័យមក លោកស៊ុន យ៉ាតសេន និងសម្ព័ន្ធមិត្តបានព្យាយាមកសាងចលនាបដិវត្តន៍ឡើងវិញ។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩១៤ ស៊ុនបានបង្កើតគណបក្សបដិវត្តន៍ចិនឡើង (ភាសាចិន៖ 中華革命黨)។ លោកបានចាប់មានអារម្មណ៍ថា មូលហេតុដែលខ្លួនមិនអាចរចនាចលនាបដិវត្តន៍ដ៏ជាប់លាប់មួយបានព្រោះដោយសារតែសមាជិកខ្លះមានកង្វះភាពស្អិតរមួត។ ជាចុងក្រោយ ស៊ុនក៏តម្រូវឱ្យសមាជិកបក្សទាំងអស់ត្រូវមានភក្តីភាពស្មោះត្រង់ចំពោះរូបគាត់ និងអនុវត្តតាមក្រមច្បាប់ដ៏តឹងរ៉ឹង។ សហការីចាស់ៗរបស់លោកមួយចំនួនដូចជាលោកហ័ង ស៊ីងជាដើម បានសម្តែងចេញនូវក្តីមិនពេញចិត្តចំពោះគំនិតបែបផ្តាច់ការនិយមរបស់ស៊ុន ហើយបានបដិសេធមិនចូលរួមជាមួយស៊ុនទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកគេនូវតែយល់ស្របនឹងគ្នាថា សាធារណរដ្ឋថ្មីនោះមិនអាចវិលត្រឡប់ទៅកាន់អំណាចចក្រពត្តិនិយមទៀតជាដាច់ខាត។

ក្រៅពី​ក្រុម​បដិវត្តន៍​ដែល​មាន​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយ​ស៊ុន ក៏មាន​ក្រុម​ជាច្រើន​ទៀត​ដែល​មាន​បំណង​ផ្តួលរំលំរបបយ័ន ស៊ីខាយដែរ។ ក្នុងចំណោមក្រុមទាំងនោះមាន គណបក្សវឌ្ឍនភាពចិន ដែលធ្លាប់មានទំនោរប្រឆាំងនឹងគួមីនតាងកាលពីអំឡុងបដិវត្តន៍លើកទីពីរផ្ទុះឡើង។ គណបក្សវឌ្ឍនភាពបានផ្លាស់ប្តូរគោលជំហររបស់ពួកគេភាគច្រើនដោយសារតែទង្វើមិនគប្បីរបស់យ័នមកលើសភាជាតិ។ ក្រុមសំខាន់ទីពីរគឺអភិបាលខេត្តដែលធ្លាប់បានប្រកាសឯករាជ្យចេញពីរដ្ឋអំណាចឈីងកាលពីឆ្នាំ១៩១២ ដោយពួកគេមើលឃើញថាគំនិតគាំទ្ររបបរាជាធិរាជមួយទៀតគឺមិនសមគួរទាល់តែសោះ។ បន្ថែមពីនេះ សាធារណជនបានចាប់ផ្តើមមានគំនិតអវិជ្ជមានចំពោះការដឹកនាំរបស់យ័ន។

នៅពេលដែលសង្រ្គាមលោកលើកទី១ បានផ្ទុះឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩១៤ ប្រទេសជប៉ុនបានចូលប្រយុទ្ធក្នុងនាមជាសមាជិកមួយនៃខាងភាគីសម្ព័ន្ធមិត្ត ហើយបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីអាល្លឺម៉ង់តូចមួយនៅក្នុងខេត្តសានទុង។ នៅឆ្នាំ១៩១៥ ជប៉ុនបានកំណត់ទៅរដ្ឋាភិបាលទីក្រុងប៉េកាំងនូវអ្វីដែលគេហៅថា តម្រូវការម្ភៃមួយ ក្នុងគោលបំណងធានានូវអំណាចគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ជប៉ុនក្នុងប្រតិបត្តិការផ្លូវដែក និងការជីកយករ៉ែនៅសានទុង ម៉ាន់ជូរគ និងហ្វូជាន។ លើសពីនេះ ជប៉ុនក៏បានជំរុញឱ្យលោកយ័ន ស៊ីខាយតែងតាំងទីប្រឹក្សាជប៉ុនឱ្យកាន់តំណែងសំខាន់ៗនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលចិនផងដែរ។ តម្រូវការដែលជប៉ុនបានកំណត់មកលើរដ្ឋាភិបាលចិនគឺនឹងធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជារដ្ឋក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់ជប៉ុនដោយផ្ទាល់។ រដ្ឋាភិបាល​ក្រុង​ប៉េកាំង​បាន​ច្រានចោល​តម្រូវការ​មួយ​ចំនួន​នោះ ប៉ុន្តែ​បានអនុញ្ញាតឱ្យជប៉ុនបន្ត​រក្សា​ទឹកដី​សានទុង​។ ក្រុងប៉េកាំងក៏បានទទួលស្គាល់សិទ្ធិអំណាចក្រុងតូក្យូលើតំបន់ម៉ាន់ជូរីភាគខាងត្បូង និងតំបន់ភាគខាងកើតនៃម៉ុងហ្គោលីនាយផងដែរ។ សកម្មភាពព្រម​ទទួល​យក​សំណើទាមទាររបស់ជប៉ុនដោយយ័នបានធ្វើឱ្យប្រជាជនជាច្រើនកើតក្តីខកបំណងជាខ្លាំងតែទោះបីជាយ៉ាងណា​ យ័ន​នូវតែ​បន្ត​របៀប​វារៈ​បែបរាជានិយម​របស់​គាត់​។

នៅថ្ងៃទី១២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩១៥ បន្ទាប់ពីមានការគាំទ្រពីកូនប្រុសរបស់គាត់ យ័នបានប្រកាសខ្លួនលោកផ្ទាល់ជាព្រះចៅអធិរាជនៃចក្រភពចិនថ្មី។ ​ដំណឹងនេះបានធ្វើឱ្យ​ប្រទេស​ចិនទាំងមូលភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំង ហើយការ​បះបោរក៏ផ្ទុះឡើងនិង​រាលដាល​ទៅតាម​ខេត្ត​ជា​ច្រើន​។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ អតីតអភិបាលខេត្តយូណានព្រមទាំងអតីតអភិបាលខេត្តជាំងស៊ី និងឧត្តមសេនីយ៍ប្រចាំខេត្តយូណានបានរួមគ្នាបង្កើតកងទ័ពការពារជាតិឡើង និងថែមទាំងប្រកាសខេត្តយូណានជាតំបន់ឯករាជ្យផ្តាច់ចេញពីប្រទេសចិន។ ដូចនេះ សង្គ្រាមការពារជាតិក៏បានចាប់ផ្តើម។

ការ​ប្រកាស​ពីឯករាជ្យ​ភាពរបស់ខេត្ត​យូណាន​បាន​ជំរុញឱ្យខេត្ត​ភាគ​ខាង​ត្បូង​ផ្សេង​ទៀត​សម្រេច​ប្រកាសឯករាជ្យ​ផ្ដាច់ខ្លួនចេញពីចិនដូចគ្នាដែរ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩១៦ យ័នបានបោះបង់ចោលនូវគំនិតរាជានិយម ហើយបានចុះចេញពីតំណែងជាអធិរាជ។  គាត់បានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា នៃឆ្នាំដដែរនោះ។  អនុប្រធានាធិបតីលោកលី យានហុងបានឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី និងបានតែងតាំងឧត្តមសេនីយ៍ប៉ីយ៉ាងលោកឌួអាន ស៊ីរួយជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ មហិច្ឆតារបស់"អធិរាជ"យ័ន ស៊ីខាយទីបំផុតបានបញ្ចប់ដោយការវិលត្រឡប់មកវិញនៃរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋ។

សម័យស្ដេចត្រាញ់ (១៩១៦–១៩២៨)

បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់យ័ន ស៊ីខាយ សម្ព័ន្ធភាពរវាងស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗក៏បែកបាក់ ហើយពួកគេបានបែរមកប្រយុទ្ធគ្នាដើម្បីដណ្ដើមការគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាលក្រុងប៉េកាំង។ ថ្វីដ្បិតតែមានស្តេចត្រាញ់មួយចំនួនបានឡើងគ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាលនៅក្រុងប៉េកាំងបានដោយជោគជ័យក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែសង្គ្រាមមិនបានចុះស្ងប់ទៅវិញនោះទេពីព្រោះស្តេចត្រាញ់ជាច្រើនផ្សេងទៀតមិនបានប្រកាសទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលថ្មីនោះឡើយ។ រដ្ឋាភិបាលនិយមយោធាទាំងប៉ុន្មាននោះត្រូវបានគេស្គាល់ជាសមូហភាពថា រដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង។ សម័យ​ស្តេច​ត្រាញ់​ត្រូវ​បាន​​ប្រវត្តិវិទូខ្លះ​ចាត់​ទុក​ថា​បាន​បញ្ចប់​នៅក្នុង​ឆ្នាំ​១៩២៧។

សង្គ្រាមលោកលើកទី១ និងការព្យាយាមស្តារអំណាចរាជវង្សម៉ាន់ជូ

ក្រោយពីមរណភាពរបស់យ័ន ស៊ីខាយ លោកលី យានហុងក៏បានឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីខណៈដែលលោកដួអាន ស៊ីរួយបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ បន្ថែមពីនេះ រដ្ឋធម្មនុញ្ញបណ្ដោះអាសន្នត្រូវបានគេយកមកអនុវត្តឡើងវិញហើយសភាក៏បានគេកោះប្រជុំជាថ្មី។ អ្វីដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់វិញនោះគឺមេដឹកនាំទាំងពីរនាក់មានចក្ខុវិស័យខុសពីគ្នាច្រើន ជាពិសេសគឺការដឹកនាំប្រទេសចូលប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ប្រទេសចិនបានរក្សាភាពអព្យាក្រឹតចាប់តាំងពីសង្គ្រាមលោកបានចាប់ផ្តើមមកម៉្លេះខណៈដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានព្យាយាមអូសទាញរដ្ឋអព្យាក្រឹតទាំងឡាយឱ្យចុះចូលបក្សសម្ព័ន្ធមិត្តបន្ទាប់ពីអាល្លឺម៉ង់បានរំលោភលើការប្រើប្រាស់នាវាមុជទឹក។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីដួអាន ស៊ីរួយមានចំណាប់អារម្មណ៍ពិសេសក្នុងការចូលរួមជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្តដើម្បីធានានូវប្រាក់កម្ចីពីប្រទេសជប៉ុនដែលនឹងជួយដល់កងទ័ពបក្ខសម្ព័ន្ធរបស់ខ្លួនផ្ទាល់។ ក្រុមទាំងពីរបានចូលរួមក្នុងការជជែកវែកញែកដេញដោលយ៉ាងកក្រើកពេញសភាទាក់ទងនឹងការចូលរួមក្នុងសង្គ្រាម ហើយនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩១៧ លោកលី យានហុងបានបណ្តេញដួអាន ស៊ីរួយចេញពីរដ្ឋាភិបាលរបស់គាត់។

ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងសេចក្តីសម្រេចរបសប្រធានាធិបតី អភិបាលខេត្តដែលមានភក្តីភាពនឹងដួអានបាននាំគ្នាប្រកាសឯករាជ្យ និងអំពាវនាវឱ្យលី យានហុងចុះចេញពីតំណែងជាប្រធានាធិបតី។  ក្រោយពីឮបែបនេះ លោកលីបានកោះហៅចាង ស៊ុនដើម្បីរិះរកវិធីសម្របសម្រួលស្ថានភាព។ ចំណែកឯលោកចាង ស៊ុនវិញ គាត់ធ្លាប់ជាឧត្តមសេនីយ៍បម្រើការឱ្យរដ្ឋអំណាចឈីង ហើយក៏បានកើតគំនិតចង់ឃើញព្រះចៅភូយី (អធិរាជស៊ានថុង) ឡើងសោយរាជ្យជាលើកទីពីរ។ លោកចាងក៏ត្រូវ​បាន​អាល្លឺម៉ង់លួចគាំទ្រពីក្រោយទាំងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ និង​សព្វាវុធ​ក្នុងគោលបំណងរក្សា​​អព្យាក្រឹតភាពរបស់ចិន។

នៅថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩១៧ លោកចាងបានប្រកាសស្ដាររាជវង្សឈីងជាផ្លូវការ ហើយបានស្នើឱ្យប្រធានាធិបតីលី យានហុងបោះបង់តំណែងរបស់គាត់ចោល ប៉ុន្តែវាត្រូវបានលីបដិសេធភ្លាមៗ។ ឃើញដូច្នេះ ដួអាន ស៊ីរួយក៏បាន​ដឹកនាំ​កងទ័ព​របស់​ខ្លួនទៅកម្ចាត់​កងកម្លាំងរបស់​ចាងនៅ​ទីក្រុង​ប៉េកាំង។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែកក្កដា កងទ័ពរបស់ចាងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានរំលាយចោលខណៈដែលដួអានបានប្រឡប់ចូលទីក្រុងប៉េកាំងវិញ។

បន្តិចក្រោយមក លោកអនុប្រធានាធិបតី ហ្វឹង គ័រចាង ហើយក៏ត្រូវជាឧត្តមសេនីយ៍ប៉ីយ៉ាងមួយរូបបានឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីស្តីទីនៃសាធារណរដ្ឋចិន ហើយបានស្បថចូលកាន់តំណែងនៅក្រុងណានជីង រីឯលោកដួអានវិញបានបន្តបម្រើការជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ បក្ខសម្ព័ន្ធហ្ស៊ីលីក្រោមហ្វឹង គ័រចាង និងបក្ខសម្ព័ន្ធអាន់ហួយក្រោមដួអាន ស៊ីរួយបានលេចខ្លួនឡើងក្លាយជាក្រុមបក្ខសម្ព័ន្ធដ៏មានអំណាចខ្លាំងបំផុតក្នុងប្រទេសចិននាពេលនោះ។

ពេលមកដល់ក្រុងប៉េកាំង ដួអានបានរំលាយសភាចោល ហើយក៏សម្រេចចិត្តប្រកាសសង្គ្រាមលើអាល្លឺម៉ង់ និងអូទ្រីស-ហុងគ្រីនៅថ្ងៃទី១៤ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩១៧។ ជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ និងអូទ្រីស-ហុងគ្រីទាំងប៉ុន្មានដែលមានវត្តមាននៅលើទឹកដីចិនត្រូវបានចាប់ខ្លួនហើយទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកគេត្រូវរឹបអូស។ កម្មករចិនប្រហែល ១៧៥,០០០ នាក់បានស្ម័គ្រចិត្តចូលបម្រើការជាក្នុងកងវរសេនាតូចបន្ទាប់ពីត្រូវអាជ្ញាធរយកប្រាក់មកទិញទឹកចិត្ត ហើយពួកគេទាំងនោះត្រូវបានបញ្ជូនទៅជួរប្រយុទ្ធនៅអឺរ៉ុប អាហ្រ្វិកខាងកើត និងតំបន់មេសូប៉ូតាមី ហើយខ្លះទៀតបានបម្រើការនៅលើនាវាផ្គត់ផ្គង់។ល។ ជាលទ្ធផល កម្មករយោធាចិនប្រមាណ ១០,០០០ នាក់បានស្លាប់ ហើយនាវា/ទូកប្រមាណ ៥០០ គ្រឿងត្រូវបាននាវាមុជទឹកសត្រូវបាញ់ពន្លិច។

សង្គ្រាមការពាររដ្ឋធម្មនុញ្ញ
នៅខែកញ្ញា ភាពមិនខ្វល់ខ្វាយនិងការមិនគោរពរបស់ដួអានចំពោះរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានជំរុញឱ្យលោកស៊ុន យ៉ាតសេន លោកឆិន ឈុនឈាន និងសមាជិកសភាដែលត្រូវបានទម្លាក់ទាំងប៉ុន្មានរួមចាប់ដៃគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយនៅក្នុងទីក្រុងក្វាងចូវ និងព្រមទាំងបង្កើតកងទ័ពការពាររដ្ឋធម្មនុញ្ញ (ភាសាចិន៖ 護法軍) ដើម្បីប្រឆាំងនឹងដួអាន។ ក្រោយមក ខេត្តភាគខាងត្បូងចំនួនប្រាំមួយផ្សេងទៀតក៏បានយល់ព្រមចុះចូលជាមួយរដ្ឋាភិបាលយោធារបស់ស៊ុននៅក្វាងចូវ។

សង្គ្រាមការពាររដ្ឋធម្មនុញ្ញបានប្រព្រឹត្តិទៅរយៈពេលមួយឆ្នាំពេញ។ សមាជិកជាច្រើននៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលក្វាងចូវចាប់មានអារម្មណ៍ថាស៊ុនដូចជាមានអំណាចឯកសិទ្ធិពិសេសតែឯង ដូច្នេះពួកគេក៏បានអំពាវនាវឱ្យមានប្រព័ន្ធគណៈរដ្ឋមន្ត្រីដើម្បីប្រជែងនឹងអំណាចផ្ដាច់មុខរបស់ស៊ុន។ ជាលទ្ធផល រដ្ឋាភិបាលក្វាងចូវក៏ត្រូវបានរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញដោយមានប្រព័ន្ធគណៈរដ្ឋមន្ត្រី មានសមាជិកចំនួនប្រាំពីររូប ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាគណៈកម្មាធិការគ្រប់គ្រង។ បន្ទាប់ពីត្រូវគេជម្រុះចេញពីអំណាច ស៊ុនក៏បានដកខ្លួនទៅរស់នៅទីក្រុងស៊ាងហៃ។ ចំណែកនៅទីក្រុងប៉េកាំងវិញ រដ្ឋាភិបាលរបស់ដួអានក៏ជួបវិបត្តិបញ្ហាផ្ទៃក្នុងខ្លះៗដែរ។ មេយោធាមួយចំនួននៅក្នុងបក្ខសម្ព័ន្ធដួអាន និងហ្ស៊ីលីមិនចង់ប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធាដើម្បីបង្រួបបង្រួមខេត្តភាគខាងត្បូងនោះទេដោយពួកគេគិតថាមានតែការចរចាប៉ុណ្ណោះដែលអាចបង្រួបបង្រួមជាតិទាំងមូលបាន។ ទីបំផុត មេយោធាទាំងនោះបានបង្ខំឱ្យដួអានចុះចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែតុលា។

អាណត្តិរបស់ប្រធានាធិបតីហ្វឹង គ័រចាងក៏បានចូលមកទីបញ្ចប់ហើយលោកស៊ូ ស្ស៊ីឆាងក៏បានឡើងស្នងតំណែងបន្ត។  នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩១៩ គណៈប្រតិភូមកពីខេត្តភាគខាងជើង និងភាគខាងត្បូងបានជួបប្រជុំគ្នានៅទីក្រុងស៊ាងហៃដើម្បីពិភាក្សាអំពីស្ថានការណ៍ប្រទេសជាតិក្រោយសង្គ្រាម។ រឿងខ្ចីប្រាក់របស់ដួអានពីជប៉ុនដើម្បីចិញ្ចឹមទ័ពអាន់ហួយបាននាំឱ្យមានការខ្វែងគំនិតគ្នាជាច្រើន ហើយការព្យាយាមបន្ថែមក្នុងការចរចាបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានរារាំងដោយចលនាបួនឧសភា។ សង្គ្រាម​ការពារ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​នេះបាន​ធ្វើ​ឱ្យប្រជាជាតិចិនទាំងមូល​បែងបាក់ជាពីរនៅ​តាម​បណ្តោយ​ព្រំដែនខាង​ជើង​-​ត្បូង​។

ចលនាបួនឧសភា

ប្រទេសចិនបានប្រកាសសង្រ្គាមទៅលើអាល្លឺម៉ង់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ដោយសង្ឃឹមថានឹងអាចយកខេត្តដែលខ្លួនបានបាត់បង់ទៅជប៉ុនមកវិញ។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៤ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​១៩១៩ ​បាតុកម្ម​​និស្សិត​ដ៏​ធំ​សន្ធឹកសន្ធាប់មួយ​បានផ្ទុះឡើងប្រឆាំង​នឹង​រដ្ឋាភិបាល​ក្រុង​ប៉េកាំង និង​ប្រទេស​ជប៉ុន។

ចលនាបួនឧសភានេះបានវិវត្តបន្តពីចលនាវប្បធម៌ថ្មីដែលកើតមានឡើងនៅរវាងឆ្នាំ១៩១៧ ដល់ឆ្នាំ១៩២៣។ បាតុកម្មរបស់និស្សិតនៅថ្ងៃទី៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩១៩ គឺជាចំណុចកំពូលនៃចលនាវប្បធម៌ថ្មី ហើយពាក្យនេះត្រូវបានគេប្រើជាញឹកញាប់ដោយមានអត្ថន័យស្រដៀងៗគ្នា។ អ្នកតំណាងចិនបានបដិសេធមិនហ៊ានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាវែសៃ ដោយសារតែសម្ពាធដ៏តានតឹងពីក្រុមបាតុករនិស្សិតនៅក្នុងប្រទេស និងមតិសាធារណៈ។

ការប្រឆាំងនឹងស្តេចត្រាញ់និយម និងរណសិរ្សរួបរួមទីមួយ
នៅឆ្នាំ១៩១៧ លោកស៊ុន យ៉ាតសេនបានក្លាយជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃរដ្ឋាភិបាលយោធាមួយនៅក្វាងទុងដោយចាប់ដៃសហការជាមួយមេដឹកនាំខេត្តភាគខាងត្បូង។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩១៩ លោកបានបង្កើតបក្សគួមីនតាងឡើងវិញ ដើម្បីប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលក្រុងប៉េកាំង។

នៅឆ្នាំ១៩២១ ស៊ុនបានក្លាយជាប្រធាននៃរដ្ឋាភិបាលខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពីមិនបានទទួលសំឡេងគាំទ្រអ្វីពីបស្ចិមលោក ស៊ុនក៏បានបង្វែរខ្លួនទៅសុំជំនួយពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។ សូវៀតបានយល់ព្រមផ្តល់ជំនួយហើយបានចេញគោលការណ៍គាំទ្រទាំងរដ្ឋាភិបាលរបស់ស៊ុន និងគណបក្សកុម្មុយនីស្តចិនដែលទើបបង្កើតឡើងថ្មីៗ។

នៅ​ឆ្នាំ១៩២២ សម្ព័ន្ធ​ភាពរវាង​គួមីនតាង​និងស្ដេចត្រាញ់នៅ​ក្វាងចូវ​បាន​បែកបាក់ ហើយ​ស៊ុនក៏​បាន​រត់ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​ទីក្រុង​សៀងហៃ។  ពេលទៅដល់ក្រុងសៀងហៃ ស៊ុនក៏យល់ឃើញថា ដើម្បីបំពេញតម្រូវការរបស់ខ្លួនបានទាន់តែត្រូវមានជំនួយពីសហភាពសូវៀត។  ក្នុងឆ្នាំ១៩២៣ សេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមមួយបានប្រកាសដោយស៊ុន និងតំណាងសូវៀតនៅទីក្រុងសៀងហៃដោយក្នុងនោះ បក្សទាំងពីរបានសន្យាទទួលយកជំនួយសូវៀតដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រជាជាតិចិន។ នៅឆ្នាំដដែរ ទីប្រឹក្សាសូវៀតបានចាប់ផ្តើមចុះមកប្រទេសចិនដើម្បីជួយរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញ និងបង្រួបបង្រួមបក្សគួមីនតាង តាមមាគ៌ារបស់បក្សកុម្មុយនីស្តនៃសហភាពសូវៀត និងបង្កើតរណសិរ្សរួបរួមទីមួយឡើង។

បក្សកុម្មុយនីស្តចិនគឺនៅមានទំហំតូចនៅឡើយ (សមាជិកចំនួន ៣០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩២១ និងត្រឹម ១,៥០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩២៥ ប៉ុណ្ណោះ) ដូច្នេះ ទីប្រឹក្សាសូវៀតក៏បានណែនាំឱ្យចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបក្សគួមីនតាងដែលមានសមាជិករហូតដល់ទៅ ១៥០,០០០ នាក់ឯណោះក្នុងឆ្នាំ១៩២២។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ទីប្រឹក្សាសូវៀតបានក៏​បាន​ជួយបង្កើត​វិទ្យាស្ថាន​នយោបាយ​គួមីនតាងដើម្បី​បណ្តុះបណ្តាល​អ្នក​ឃោសនា​នយោបាយឱ្យចេះពីបច្ចេកទេស​ប្រមូលចលនាមហាជន ហើយនៅឆ្នាំ១៩២៣ ពួកគេបានបញ្ជូនលោកឈៀង កៃសេក ដែលត្រូវជាអតីតអនុសេនីយ៍ម្នាក់របស់ស៊ុន ទៅសិក្សាផ្នែកយោធា និងនយោបាយនៅទីក្រុងម៉ូស្គូរយៈពេលបីទៅបួនខែ។ បន្ទាប់ពីបានវិលត្រឡប់មកវិញនៅចុងឆ្នាំ១៩២៣ ឈៀងបានចូលរួមបង្កើតបណ្ឌិរសភាយោធាវាំប៉ូអានៅក្រៅទីក្រុងក្វាងចូវ ដែលជាទីអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលក្រោមសម្ព័ន្ធភាពគួមីនតាង–បក្សកុម្មុយនីស្តចិន។ នៅឆ្នាំ១៩២៤ ឈៀងបានក្លាយជាប្រមុខនៃបណ្ឌិតសភានោះ ហើយប្រជាប្រិយភាពរបស់លោកក៏បានលេចឡើងដែលជាហេតុនាំឱ្យឈៀងអាចឡើងជាអ្នកស្នងតំណែងរបស់ស៊ុនក្នុងនាមជាប្រមុខនៃបក្សគួមីនតាង និងអ្នកបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនទាំងមូលឱ្យស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលជាតិនិយម។

ការបង្រួបបង្រួមអំណាចរបស់ឈៀង

ស៊ុន យ៉ាតសេន បានទទួលមរណៈភាពដោយជំងឺមហារីកនៅទីក្រុងប៉េកាំងក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩២៥ ខណៈដែលចលនាជាតិនិយមរបស់លោកកំពុងបន្តរំលេចខ្លួនជាកម្លាំងដ៏ខ្លាំងក្លាមួយនៅចិន។ នៅអំឡុងនិទាឃរដូវនៃឆ្នាំ១៩២៥ ឈៀងក្នុងនាមជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងទ័ពបដិវត្តន៍ជាតិ បានលើកទ័ពផ្ដើមបេសកកម្មភាគខាងជើងប្រឆាំងនឹងពួកស្ដេចត្រាញ់ដែលមានទីមូលដ្ឋាននៅភាគខាងជើងប្រទេសចិន។ ត្រឹមរយៈប្រាំមួយខែប៉ុណ្ណោះ ទឹកដីប្រទេសចិនជាងពាក់កណ្ដាលបានស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់គួមីនតាង។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៦ គួមីនតាងបានបាត់បង់សាមគ្គីភាពផ្ទៃក្នុង ហើយត្រូវបានបែងចែកជាពីរបក្សពួក ពោលគឺក្រុមឆ្វេងនិយម និងស្ដាំនិយម ខណៈដែលប្លុកកុម្មុយនីស្ដកំពុងកើនប្រជាប្រិយភាព។

នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩២៦ ឈៀងបានបណ្តេញទីប្រឹក្សាសូវៀតភ្លាមៗ និងថែមទាំងដាក់កំហិតលើសមាជិកបក្សកុម្មុយនីស្តចិនក្នុងគោលបំណងមិនចង់ឱ្យពួកគេក្លាយជាសមាជិកនៃថ្នាក់ដឹកនាំកំពូលគួមីនតាង។ សហភាពសូវៀតនៅតែសង្ឃឹមថាខ្លួននឹងអាចការពារសម្ព័ន្ធភាពគួមីនតាង-កុម្មុយនីស្តមិនឱ្យបែកបាក់បាន ដូច្នេះក៏បានបញ្ជាឱ្យក្រុមកុម្មុយនីស្តសម្ងាត់ចេញមុខជួយគាំទ្រដល់បេសកកម្មភាគខាងជើង។

នៅដើមឆ្នាំ១៩២៧ ស្ថានភាពនៅក្នុងសម្ព័ន្ធភាពគួមីនតាង-កុម្មុយនីស្តកាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ បក្សកុម្មុយនីស្តចិន និង​ក្រុម​ឆ្វេង​និយម​នៃ​បក្ស​គួមីនតាង​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ផ្លាស់ប្តូរទី​អាសនៈ​នៃ​រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម​ខ្លួនពី​ទីក្រុង​ក្វាងចូវ​ទៅ​ក្រុងអ៊ូហាន។ ដោយឃើញថា​បេសកកម្ម​ភាគ​ខាងជើង​របស់ខ្លួនបាន​កំពុងទទួលបានផ្លែផ្កាល្អ​ ឈៀងក៏បាន​លើកកង​កម្លាំងគួមីនតាងទៅ​កម្ទេចក្រុមកុម្មុយនីស្តនៅឯទីក្រុង​ស៊ាងហៃ និង​​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ប្រឆាំង​កុម្មុយនីស្ត​នៅក្រុង​ណានជីង។ នៅវេលានោះ រដ្ឋធានីក្នុងប្រទេសចិនក៏បានកើនឡើងរហូតដល់ទៅបី៖ ទីមួយគឺរបបស្ដេចត្រាញ់នៅប៉េកាំងដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ ឯទីពីរគឺ របបកុម្មុយនីស្តនិងឆ្វេងនិយមនៅអ៊ូហាន និងទីបីគឺរបបស៊ីវិល-យោធាស្តាំនិយមនៅណានជីង។

គោលនយោបាយថ្មីមួយដែលប្រកាសដោយអង្គការកូមីនទើនបានអំពាវនាវដល់បក្សកុម្មុយនីស្តចិនឱ្យជួយជំរុញចលនាបះបោរទាំងក្នុងទីក្រុង និងទីជនបទ។ ជាលទ្ធផល សកម្មភាពបះបោរជាច្រើនបានកើតមានឡើងនៅតាមទីក្រុងមួយចំនួន និងតាមជនបទ ប៉ុន្តែសុទ្ធតែទទួលបរាជ័យ។

នៅឆ្នាំ១៩២៨ ប្រទេសចិនទាំងមូលត្រូវបានប្រកាសក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ឈៀង ហើយរដ្ឋាភិបាលក្រុងណានជីងបានត្រូវបានអន្តរជាតិទទួលស្គាល់ជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយនៃប្រទេសចិន។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋាភិបាលគួមីនតាងបានប្រកាសថា ដោយអនុលោមតាមរូបមន្តរបស់ស៊ុន យ៉ាតសេន សម្រាប់ដំណាក់កាលបដិវត្តន៍ចំនួនបី (គឺការបង្រួបបង្រួមដោយប្រើអំណាចយោធា ការបង្រួបបង្រួមនយោបាយ និងស្ថាបនាសង្គមប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ) ប្រទេសចិនបានឈានដល់ដំណាក់កាលទីមួយ ហើយនឹងចាប់ផ្តើមដំណាក់កាលទីពីរ ដែលនឹងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់គួមីនតាងសុទ្ធសាទ។

សម័យជាតិនិយម (១៩២៨–១៩៤៩)

ទសវត្សរ៍ណានជីង (១៩២៨–១៩៣៧) 

"ទសវត្សរ៍ណានជីង" នៃឆ្នាំ១៩២៨-៣៧ គឺជាដំណើរបង្រួបបង្រួម និងជាសមិទ្ធិផលមួយក្រោមការដឹកនាំរបស់ក្រុមជាតិនិយម ដោយក្នុងទសវត្សរ៍នេះ ប្រទេសចិនបានខិតខំប្រឹងអភិវឌ្ឍវិស័យសេដ្ឋកិច្ច សង្គម លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងការច្នៃប្រឌិតវប្បធម៌របស់ខ្លួន។ ទិដ្ឋភាពដ៏អាក្រក់មួយចំនួននៃសម្បទាន និងឯកសិទ្ធិបរទេសនៅក្នុងប្រទេសចិន ត្រូវបានសម្របសម្រួលតាមរយៈការទូត។

មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមថែមទាំងបានធ្វើទំនើបកម្មប្រព័ន្ធច្បាប់ និងព្រហ្មទណ្ឌ ស្ថិរភាពតម្លៃ រំលោះបំណុល កែទម្រង់ប្រព័ន្ធធនាគារ និងរូបិយប័ណ្ណ សាងសង់ផ្លូវដែក និងមហាវិថីនានា កែលម្អសុខូបត្ថម្ភវត្ថុសុខភាពសាធារណៈ ច្បាប់ប្រឆាំងចរាចរណ៍គ្រឿងញៀន និងបង្កើនផលិតកម្មឧស្សាហកម្ម និងកសិកម្ម។ល។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៥ កំណែទម្រង់រូបិយវត្ថុហ្វីអាតបានធ្វើឱ្យតម្លៃផលិតផលក្នុងស្រុកនានាមានស្ថិរភាពភ្លាមៗ និងថែមទាំងបង្កើនប្រាក់ចំណូលសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលផងដែរ។ លើសពីនេះ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមឈៀងក៏បានធ្វើកំណែទម្រង់លើវិស័យអប់រំទៀងផង ហើយដើម្បីជួយបង្រួបបង្រួមសង្គមចិនទាំងមូល អាជ្ញាធរបានប្រកាសពីកម្មវិធីផ្សព្វផ្សាយភាសាចិនបែបទំនើបទៅទូទាំងគ្រប់ផ្ទៃប្រទេស។

ច្បាប់​មួយចំនួនត្រូវ​បាន​អនុម័តដើម្បីលើក​កម្ពស់​សិទ្ធិ​នារី ហើយភាព​ងាយ​ស្រួល​និង​ល្បឿន​នៃ​ការ​ទំនាក់​ទំនង​បានជួយឱ្យរដ្ឋាភិបាលផ្តោត​លើ​បញ្ហា​សង្គមនានា ​រួម​ទាំង​នៅតាមតំបន់ជនបទ​ផង​ដែរ​។ ក្រៅពីនេះ សេរីភាពនយោបាយត្រូវបានរឹតបន្តឹងយ៉ាងខ្លាំងដោយសារតែគោលនយោបាយរបស់គួមីនតាង ហើយជារឿយៗ រដ្ឋអំណាចតែងប្រើអំពើហិង្សាដើម្បីបង្ក្រាបចលនាតវ៉ាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល។

នៅសម័យនេះ ជម្លោះប្រដាប់អាវុធមួយចំនួនបានកើតឡើងនៅប៉ែកខាងលិចប្រទេសចិនដូចជា៖ ការបះបោរគូមូល សង្រ្គាមចិន-ទីបេ និងការឈ្លានពានរបស់សូវៀតលើស៊ីនជាំង។ ទោះបីជារដ្ឋាភិបាលកណ្តាលត្រូវបានប្រកាសជាអ្នកគ្រប់គ្រងដឹកនាំប្រទេសទាំងមូលក្ដី ប៉ុន្តែតំបន់ជាច្រើននៃប្រទេសចិននៅតែស្ថិតក្រោមអំណាចស្វយ័តរបស់ស្ដេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់ មេដឹកនាំយោធាថ្នាក់ខេត្ត ឬសម្ព័ន្ធភាពស្ដេចត្រាញ់ផ្សេងៗ។ រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមចិនមានអំណាចគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់ភាគខាងកើតនៅជុំវិញរដ្ឋធានីណានជីងខ្លាំងបំផុត ប៉ុន្តែមេយោធាដូចជា ហ្វឹង យូស៊ាំង និងយិន ស៊ីសានបានបន្តរក្សាសិទ្ធិអំណាចក្នុងតំបន់រៀងៗខ្លួន។

សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ (១៩៣៧–១៩៤៥) 

ដោយត្រូវការវត្ថុធាតុដើមជាចាំបាច់ និងសម្ពាធនៃកំណើនប្រជាជន ចក្រភពជប៉ុនបានប្រកាសចូលវាយកាន់កាប់តំបន់ម៉ាន់ជូរីនៅថ្ងៃទី១៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣១ ហើយបានតម្លើងអតីតព្រះអធិរាជនៃរាជវង្សឈីងព្រះនាមភូយីជាព្រះប្រមុខរដ្ឋនៃរដ្ឋអាយ៉ងម៉ាន់ជូគួនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣២។ ការបាត់បង់ទឹកដីម៉ាន់ជូរី និងផលប្រយោជន៍ឧស្សាហកម្មរបស់វា បានប៉ះពាល់ដល់សេដ្ឋកិច្ចគួមីនតាងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។

កងទ័ពជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមវាយចេញពីភាគខាងត្បូងនៃមហាកំផែងចិនចូលក្នុងតំបន់ភាគខាងជើងប្រទេសចិន និងបណ្ដាខេត្តជាប់មាត់សមុទ្រ។ ក្រោយពីបានទ្រាំទ្រនឹងជម្លោះសង្គ្រាមអស់ជាច្រើនទសវត្សរ៍មកនេះ កំហឹងរបស់ប្រជាជនចិនបានរុលឆេះកាន់តែសន្ធោសន្ធៅដោយពួកគេមិនត្រឹមតែសម្តែងការមិនពេញចិត្តស្អប់ខ្ពឹមចំពោះប្រទេសជប៉ុនតែមួយនោះទេតែថែមទាំងដល់រដ្ឋាភិបាលក្រុងណានជីងទៀតដែរ ព្រោះរដ្ឋាភិបាលឈៀងបានផ្តោតលើការបង្ក្រាបក្រុមបះបោរកុម្មុយនីស្តក្នុងស្រុកច្រើនជាជាងទប់ទល់ប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានពីបរទេស។ ឧប្បត្តិហេតុស៊ីអានក្នុងឆ្នាំ១៩៣៦ បានបង្ខំឱ្យឈៀងចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបក្សពួកកុម្មុយនីស្តក្នុងស្រុកដើម្បីប្រឆាំងនឹងការចូលឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន។

ទីបំផុតនៅក្រោយថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៣៧ ចិនបានពង្រឹងការតបទល់ប្រឆាំងនឹងជប៉ុនបន្ទាប់ពីមានការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងកងកម្លាំងចិន និងជប៉ុននៅខាងក្រៅទីក្រុងប៉េកាំង ពោលគឺនៅក្បែរស្ពានម៉ាកូប៉ូឡូ។ ចំណែកឯទីក្រុងស៊ាងហៃវិញបានដួលរលំបន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធគ្នាអស់រយៈពេលបីខែដោយខាងភាគីជប៉ុនបានទទួលរងនូវការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងនៅក្នុងជួរកងទ័ពដីគោកនិងទ័ពជើងទឹក។ រដ្ឋធានីណានជីងបានដួលរលំនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៣៧ ហើយជាលទ្ធផល ទាហានជប៉ុនបានប្រើយុទ្ធសាស្ត្រសម្លាប់រង្គាលើប្រជាជនក្នុងក្រុង ដែលគេច្រើនស្គាល់ថា វិនាសការណានជីង។ រដ្ឋធានី​ជាតិក៏បានផ្លាស់​ប្តូរទៅ​ក្រុង​អ៊ូ​ហាន​មួយ​រយៈពេល​ខ្លី បន្ទាប់​មក​​ទៅ​ទីក្រុង​ឆុងឈីង​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ១៩៤៥។ នៅឆ្នាំ១៩៤០ របបថ្មីមួយត្រូវបានប្រកាសបង្កើតនៅទីក្រុងណានជីងដោយបានអះអាងថាខ្លួនជាអាជ្ញាធរស្របច្បាប់នៃសាធារណរដ្ឋចិន ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលជីងវៃមិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ឡើយព្រោះដោយសារសាមីខ្លួនជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់ជប៉ុន។

រណសិរ្សរួបរួមជាតិបានផ្តល់ផលប្រយោជន៍ជាច្រើនដល់បក្សកុម្មុយនីស្តចិន។ នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៤០ ជម្លោះរវាងបក្សសម្ព័ន្ធទាំងពីរបានកើតឡើងជាញឹកញាប់នៅក្នុងតំបន់ដែលមិនស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ជប៉ុន។ ការចូលរួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្រ្គាមប៉ាស៊ីហ្វិកក្រោយឆ្នាំ១៩៤១ បានផ្លាស់ប្តូរទំនាក់ទំនងរបស់គូបក្សសម្ព័ន្ធនេះទាំងស្រុង។ ក្រុមកុម្មុយនីស្តបានខិតខំពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេនៅរាល់ទីកន្លែងណាដែលខ្លួនគិតថាអាចមានឱកាសផ្សព្វផ្សាយពីលទ្ធិកុម្មុយនីស្តតាមរយៈអង្គការមហាជន កំណែទម្រង់រដ្ឋបាលនិងដីធ្លី និងពន្ធអនុគ្រោះដល់កសិករ ខណៈដែលបក្សគួមីនតាងវិញបានព្យាយាមទប់ទល់នឹងការរីករាលដាលនៃឥទ្ធិពលកុម្មុយនីស្តក្នុងស្រុក។

នៅឆ្នាំ១៩៤៥ សាធារណរដ្ឋចិនបានងើបខ្លួនចេញពីសង្រ្គាមក្នុងនាមជាមហាអំណាចយោធាមួយ ប៉ុន្តែតាមការពិត ចិនកាលនុះជារដ្ឋដែលមានសេដ្ឋកិច្ចខ្សោយដុនដាប និងនិងកំពុងស្ថិតក្នុងកាលបុរេសង្រ្គាមស៊ីវិល។ សេដ្ឋកិច្ចបន្តដាំក្បាលចុះដោយតម្រូវការផ្នែកយោធានៃសង្គ្រាមនៅបរទេស វិវាទផ្ទៃក្នុង កំណើនអតិផរណា និងដោយការកេងប្រវ័ញ្ចផ្សេងៗរបស់អ្នកនយោបាយជាតិនិយម។ ភាពអត់ឃ្លានបានកើតមានឡើងបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ហើយមនុស្សរាប់លាននាក់បានបាត់បង់ផ្ទះសម្បែងដោយគ្រោះទឹកជំនន់ និងស្ថានភាពផ្សេងៗដែលពិបាកដោះស្រាយនៅក្នុងផ្នែកជាច្រើននៃប្រជាជាតិចិន។ ស្ថានការណ៍ក្នុងស្រុកកាន់តែមានភាពស្មុគស្មាញជាមុន នៅពេលដែលសន្និសិទទីក្រុងយ៉ាល់តាបានចុះនៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៥ ដែលបានអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពសូវៀតបម្លាស់ចូលមកក្នុងតំបន់ម៉ាន់ជូរីដើម្បីពន្លឿនការបញ្ចប់សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន។ ថ្វីត្បិតតែមិនមានវត្តមាននៃគណៈប្រតិភូចិននៅទីក្រុងយ៉ាល់តាក្ដី ក៏ថ្នាក់ដឹកនាំចិនបានទទួលការប្រឹក្សា និងបានយល់ព្រមជាមុនឱ្យសូវៀតចូលប្រឡូកក្នុងសង្រ្គាមដោយជឿថាសហភាពសូវៀតនឹងដោះស្រាយបញ្ហាតែជាមួយរដ្ឋាភិបាលគួមីនតាងប៉ុណ្ណោះ។

ក្រោយ​​សង្គ្រាមបានបញ្ចប់​នៅ​ខែសីហា ឆ្នាំ​១៩៤៥ រដ្ឋាភិបាល​ជាតិនិយម​បាន​ផ្លាស់​រដ្ឋធានីត្រឡប់មក​ទីក្រុង​ណាន​ជីង​វិញ​។ ដោយមានជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិក កងទ័ពជាតិនិយមបានចល័តទៅទទួលស្គាល់ការចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅប៉ែកខាងជើងប្រទេសចិន។ ដោយជាប់ជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងយ៉ាល់តា សហភាពសូវៀតបានរុះរើ និងរឹបអូសឧបករណ៍ឧស្សាហកម្មដែលបន្សល់ទុកដោយជប៉ុនជាងពាក់កណ្តាល។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ វត្តមានរបស់សូវៀតនៅភាគឦសាននៃប្រទេសចិនបានអនុញ្ញាតឱ្យយុទ្ធជនកុម្មុយនីស្តចិនចូលទៅតំបន់ម៉ាន់ជូរីដើម្បីប្រមូលគ្រឿងសឹកដែលនៅសេសសល់ពីកងទ័ពជប៉ុន។ ក្រៅពីនេះទៀតនោះ រដ្ឋាភិបាលគួមីនតាងបានព្យាយាមស្តារស្ថេរភាពនៅរាល់តំបន់ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន និងកសាងប្រទេសជាតិឡើងវិញពីមហន្តរាយនៃសង្រ្គាមដែលបានអូសបន្លាយក្នុងរយៈពេលយ៉ាងយូរកន្លងមក។

សង្គ្រាមស៊ីវិល (១៩៤៦–១៩៤៩) 

នៅក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ សហរដ្ឋអាមេរិកបានលេចខ្លួនឡើងជាតួអង្គដ៏សំខាន់នៅក្នុងកិច្ចការប្រទេសចិន។ ក្នុងនាមជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយ នៅចុងឆ្នាំ១៩៤១ អាមេរិកបានចេញប្រតិបត្តិកម្មវិធីជំនួយផ្នែកយោធា និងហិរញ្ញវត្ថុដល់រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមចិនដែលកំពុងរងសម្ពាធដ៏ធ្ងន់ធ្ងរពីសង្គ្រាម។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៣ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអង់គ្លេសបានរួមគ្នាត្រួតពិនិត្យរាល់សន្ធិសញ្ញាជាមួយប្រទេសចិនក្នុងគោលបំណងបញ្ចប់នូវសន្ធិសញ្ញាវិសមភាពកន្លងមករវាងលោកខាងលិច និងប្រជាជាតិចិន។ ក្នុងរយៈពេលពីរបីខែក្រោយមក កិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីមួយត្រូវបានចុះរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសាធារណរដ្ឋចិនដើម្បីបញ្ឈរជើងកងទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសចិនតបទល់នឹងជប៉ុន។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៣ ច្បាប់បណ្ដេញជនជាតិចិននៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងរាល់ច្បាប់ដែលរឹតបន្តឹងជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនចូលមករស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។

គោល​នយោបាយ​សម័យ​សង្គ្រាម​របស់​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​ដំបូង​គឺ​ការ​ជួយ​ប្រទេសចិន​ឱ្យ​ក្លាយ​ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​ដ៏​រឹងមាំ និង​ជា​កម្លាំង​ស្ថិរភាពមួយ​នៅ​អាស៊ីបូព៌ាក្រោយពេល​សង្រ្គាមបានបញ្ចប់។ ក៏ប៉ុន្តែនៅពេលជម្លោះរវាងបក្សគួមីនតាង និងក្រុមកុម្មុយនីស្តផ្ទុះឡើង សហរដ្ឋអាមេរិកបានទទួលបរាជ័យក្នុងការសម្របសម្រួលភាគីទាំងពីរឱ្យផ្តោតលើការតបទល់នឹងជប៉ុន។ នៅចុងសង្រ្គាម កងកម្លាំងជើងទឹកអាមេរិកបានទទួលបញ្ជាឱ្យការពារទីក្រុងប៉េកាំង និងធានជីនដោយខ្លាចថាកងទ័ពសូវៀតអាចនឹងជ្រុលវាយមកដល់រដ្ឋធានីជាតិចិន ហើយការសម្រួលដឹកជញ្ជូនយោធាផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងគួមីនតាងនៅភាគខាងជើង និងភាគឦសាននៃប្រទេសចិន។

ដោយទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក យុទ្ធវិស្រម​យោធា​មួយ​ត្រូវ​បាន​ចុះ​នៅ​ខែ​មករា ឆ្នាំ១៩៤៦ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ​ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​នូវតែ​បន្ត​ទៅមុខដដែរ។ អសមត្ថភាពរដ្ឋបាលរបស់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានលើកយកមកពិភាក្សាជាច្រើនដងដោយប្រជារាស្ដ្រចិន និងដោយមានការញុះញង់ពីបក្សកុម្មុយនីស្តបន្ថែមទៀតនោះ និស្សិតទូទាំងប្រទេសក៏បានចេញធ្វើបដិវាទកម្មប្រឆាំងនឹងគួមីនតាង។ ដោយយល់ដឹងថាខ្លួនមិនអាចបញ្ឈប់សង្រ្គាមប្រដាប់អាវុធស៊ីវិលចិនបាន សហរដ្ឋអាមេរិកក៏សម្រេចដកបេសកកម្មដែលដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ចច ម៉ាសាល់ចោលនៅដើមឆ្នាំ១៩៤៧។ សង្គ្រាមស៊ីវិលកាន់តែរីករាលដាលធំៗឡើង ហើយការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នានេះមិន​ត្រឹម​តែ​សម្រាប់តែដើម្បីដណ្ដើមកាន់កាប់​ទឹកដី​តែប៉ុណ្ណោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​ក៏​សម្រាប់​ដណ្ដើម​ភក្ដីភាព​​ប្រជាជន​ផង​ដែរ។ សហរដ្ឋ​អាមេរិក​បាន​ផ្តល់​ជំនួយ​ដល់​បក្ស​ជាតិនិយមជាថវិកាកម្ចី និង​គ្រឿងសឹក​ជា​ច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់ ប៉ុន្តែ​មិន​បានផ្តល់​ជំនួយជាកម្លាំង​ប្រយុទ្ធ​អ្វីនោះឡើយ។

រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋចិនបានខិតខំប្រឹងប្រែងទាក់ទាញការគាំទ្រតាមរយៈការធ្វើកំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុងផ្សេងៗ។ តែទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ការព្យាយាមរបស់គួមីនតាងក្នុងដំណាក់កាលនេះមិនបានផ្តល់ប្រយោជន៍អ្វីនោះទេ ព្រោះដោយសារតែកំណើនអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល និងភាពវឹកវរផ្នែកនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៤៨ គោលជំហរគួមីនតាងបានស្រុតចុះបន្តិចម្តងៗ។  កងទ័ព​គួមីនតាង​មិនមានចិត្តមានះ និង​​វិន័យ​ច្បាស់លាស់នោះទេ បើ​ប្រៀបទៅនឹងកងទ័ព​ក្រហមចិនដែល​មាន​ការ​ជំរុញជម្រែង និង​​វិន័យតឹងរឹង។

ថ្វីបើពួកគួមីនតាងមានគុណសម្បត្តិច្រើនដូចជា ចំនួនទាហាននិងសព្វាវុធ ការគ្រប់គ្រងលើទឹកដីនិងចំនួនប្រជាជនធំជាងសត្រូវ និងការទទួលបានការគាំទ្រពីអន្តរជាតិយ៉ាងច្រើនកុះករក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែពួកគេបានខ្សត់កម្លាំងជាធំដោយសារតែសង្រ្គាមដ៏យូរអន្លាយជាមួយជប៉ុន និងការឈ្លោះប្រកែកគ្នាក្នុងចំណោមមេទ័ពមួយចំនួន។ ម៉្យាងវិញទៀតនោះ ពួកគេបានកំពុងតែចាញ់សង្រ្គាមឃោសនាទៅលើបក្សកុម្មុយនីស្តចិន ដោយប្រជាជនមានការនឿយហត់នឹងអំពើពុករលួយរបស់គួមីនតាង និងប្រាថ្នាចង់បានសន្តិភាព។

នៅអំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៤៩ ទីក្រុងប៉េកាំងត្រូវបានកងយោធាកុម្មុយនីស្តចូលកាន់កាប់។ នៅចន្លោះខែមេសា ដល់ខែវិច្ឆិកា ទីក្រុងធំៗជាច្រើនបានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បក្សកុម្មុយនីស្ត ដោយមិនសូវមានការតបទល់បង្ហូរឈាមគ្នាច្រើន។ ទីបំផុតនៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ពួកកុម្មុយនីស្តក៏បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើង។

នៅក្រោយថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ លោកឈៀង កៃសេក រួមជាមួយកងទ័ពសាធារណរដ្ឋចិនប្រមាណពីរបីសែននាក់ និងជនភៀសខ្លួនចំនួនពីរលាននាក់ទៀតដែលពួកគេភាគច្រើនជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល និងធុរកិច្ចជន បាននាំគ្នាភៀសខ្លួនពីចិនដីគោកទៅកាន់កោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៩ ឈៀងបានប្រកាសទីក្រុងតៃប៉ិជារដ្ឋធានីបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋចិន។

ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមស៊ីវិល ទាំងភាគីជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅកាប់សម្លាប់មនុស្សរាប់លាននាក់ដូចៗគ្នាដោយក្នុងនោះរួមមានទាំងជនស៊ីវិលផង។ លោកបេនចាមីន វ៉ាឡិនទីណូបានប៉ាន់ប្រមាណថា សង្គ្រាមស៊ីវិលចិនបានបង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ១.៨ លាននាក់ទៅ ៣.៥ លាននាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩២៧ និងឆ្នាំ១៩៤៩។ ករណីស្លាប់ទាំងនោះច្រើនកើតមានឡើងលើទាហានកេណ្ឌ និងដោយសារការសម្លាប់រង្គាលនានា។

សម័យផ្ដាច់ការ (១៩៤៩–១៩៩១)

ទំនាក់ទំនងច្រកសមុទ្រ និងគោលជំហរអន្តរជាតិឆ្នាំ១៩៤៩–១៩៧០ 
នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៥ នៅឯសាវនដ្ឋានចុងសាន រដ្ឋាភិបាល​ជប៉ុន​នៅ​តៃវ៉ាន់​បាន​ទទួលចុះចាញ់​ចំពោះ​លោកឆិន យីដែលត្រូវជាតំណាង​នៃ​សាធារណរដ្ឋ​ចិន និង​តំណាង​នៃ​មហាអំណាច​សម្ព័ន្ធមិត្ត។ ក្រោយមក សាធារណរដ្ឋ​ចិនក៏​ដាក់​តៃវ៉ាន់ក្រោមអំណាចរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួន​។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ ប្រទេសជប៉ុនបានចុះហត្ថលេខាជាផ្លូវការលើសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងសានហ្វ្រានស៊ីស្កូ ប៉ុន្តែដោយសារតែស្ថានភាពមិនច្បាស់លាស់នៃសង្រ្គាមស៊ីវិលនៅចិន សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពមួយនេះមិនបានចង្អុលបង្ហាញដោយលម្អិតថា អធិបតេយ្យភាពរបស់តៃវ៉ាន់ជារបស់នរណាឱ្យប្រាកដឡើយ។ នៅក្នុងមាត្រាទីពីរនៃសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងតៃប៉ិឆ្នាំ១៩៥២ ជប៉ុនបានរំលឹកឡើងវិញនូវការបំបង់ចោលអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួនលើតៃវ៉ាន់។

នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (សបច) បានព្យាយាមវាយដណ្តើមយកកោះគីនមិនរបស់សាធារណេដ្ឋចិន (សច) តែមិនបានទទួលជោគជ័យឡើយដែលនាំឱ្យដំណើរឈ្លានពានតៃវ៉ាន់ផ្អាកដំណើរការមួយរយៈខ្លី។ ទោះជាយ៉ាងណា ប្រតិបត្តិការតាមផ្លូវសមុទ្ររបស់ចិនកុម្មុយនីស្តនៅឆ្នាំបន្ទាប់បានទទួលនូវលទ្ធផលជោគជ័យយ៉ាងខ្លាំង៖ សបច បានលើកទ័ពទៅវាយកោះហៃណាននៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥០ ហើយបានវាយយកប្រជុំកោះវ៉ានសាន (ឧសភា–សីហា ១៩៥០) និងកោះជូសាន (ឧសភា ១៩៥០)។

នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៤៩ សាធារណរដ្ឋចិនបានប្រកាស"បិទ"កំពង់ផែចិនដីគោកទាំងអស់ ហើយបញ្ជាឱ្យកងទ័ពជើងទឹករបស់ខ្លួនចេញស្ទាក់ចាប់រាល់នាវាបរទេសទាំងអស់ក្នុងតំបន់។ ការបិទផ្លូវទឹកនេះបានរាប់ចាប់ពីចំណុចប៉ែកខាងជើងនៃមាត់ទន្លេមីនក្នុងខេត្តហ្វូជៀនរហូតដល់មាត់ទន្លេលីអាវនៅម៉ាន់ជូរី។ ខណៈដែលបណ្តាញផ្លូវដែកនៅចិនដីគោកនៅមានកម្រិតអភិវឌ្ឍតិចតួច ដូច្នេះពាណិជ្ជកម្មខាងជើង-ត្បូងត្រូវពឹងផ្អែកលើផ្លូវសមុទ្រស្ទើរទាំងស្រុង។

បន្ទាប់ពីបាត់បង់ចិនដីគោកទៅពួកកុម្មុយនីស្ដ ក្រុមទាហានគួមីនតាងប្រមាណ ១២,០០០ នាក់បានរត់ទៅកាន់ប្រទេសភូមា ហើយនៅទីនោះ ពួកគេបានបើកការវាយប្រហារបែបទ័ពព្រៃចូលទៅក្នុងតំបន់ខាងត្បូងប្រទេសចិន។ មេដឹកនាំរបស់ក្រុមនេះគឺឧត្តមសេនីយ៍លី មី ត្រូវបានឧបត្ថម្ភដោយរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិន និងផ្តល់ងារជាអភិបាលខេត្តយូណាន។ ដំបូងឡើយ សហរដ្ឋអាមេរិកបានគាំទ្រក្រុមយុទ្ធជនទាំងនេះដោយផ្ដល់ជំនួយតាមរយៈទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល (សេអ៊ីអា)។ ក៏ប៉ុន្ដែ បន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលភូមាបានអំពាវនាវពីរឿងនេះទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ចាប់ផ្តើមដាក់សម្ពាធលើសាធារណរដ្ឋចិនឱ្យដកក្រុមកុបកម្មខ្លួនចេញពីភូមា។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៥៤ ទាហានជិត ៦,០០០ នាក់បានលើកចេញពីប្រទេសភូមា ហើយលី មីបានប្រកាសថាកងទាហានរបស់លោកត្រូវបានរំសាយចោលទាំងស្រុង។ ទោះយ៉ាងណា ទាហានរាប់ពាន់នាក់នៅតែបន្ដមានវត្តមាននៅភូមា ហើយសាធារណរដ្ឋចិននៅតែបន្តគាំទ្រ និងឱ្យបញ្ជាពួកគេដោយសម្ងាត់។

សាធារណរដ្ឋចិនបានចាត់ទុកកោះដែលនៅសេសសល់របស់ខ្លួនទាំងប៉ុន្មានក្នុងខេត្តហ្វូជៀនជាភោគទ្រព្យដ៏សំខាន់សម្រាប់ដំណើរការយុទ្ធនាការយោធាណាមួយនាពេលអនាគតដើម្បីកម្ចាត់ សបច និងដណ្តើមយកចិនដីគោកមកវិញ។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៤ វិបត្តិច្រកសមុទ្រតៃវ៉ាន់ដំបូងបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលកងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានចាប់ផ្តើមបាញ់កាំភ្លើងធំផ្លោងទៅលើប្រជុំកោះគីនមិន ហើយបានគំរាមកំហែងដណ្តើមយកប្រជុំកោះដាឆិន។ នៅថ្ងៃទី២០ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៥ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនបានកាន់កាប់កោះជាំងសានក្បែរនោះ ដោយទាហានសាធារណរដ្ឋចិនប្រមាណ ៧២០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ ឬទទួលរងរបួស។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមករា នៃឆ្នាំដដែល សភាសហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័តដំណោះស្រាយហ្វរម៉ូសា ដែលបានអនុញ្ញាតឱ្យប្រធានាធិបតីអាមេរិកមានអាជ្ញាការពារបណ្ដុំកោះនៃសាធារណរដ្ឋចិន។ វិបត្តិច្រកសមុទ្រតៃវ៉ាន់ដំបូងនេះបានបញ្ចប់នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៥ នៅពេលដែលកងទ័ពរំដោះប្រជាជនបានបិទបញ្ចប់យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើសាធារណរដ្ឋចិន ហើយបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅក្នុង​សន្និសីទបានឌុង។

មើលផងដែរ

គួមីនតាង
ស្ថានភាពនយោបាយតៃវ៉ាន់
ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃសាធារណរដ្ឋចិន
ប្រវត្តិសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ចចិន (១៩១២–៤៩)
បញ្ជីរាយនាមមេដឹកនាំនៃសាធារណរដ្ឋចិន
អភិរក្សនិយមនៅតៃវ៉ាន់

ទូទៅ៖
ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន
ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន
ខ្សែកាលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រតៃវ៉ាន់
ខ្សែកាលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រចិន
ខ្សែកាលនៃព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរនៅអាស៊ី

ឯកសារយោង

សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)
ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន
ប្រវត្តិសាស្ត្រតៃវ៉ាន់
ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីតាមប្រទេស
ចិននៅក្នុងសតវត្សទី២០