ចក្រភពប្រ៊ុយណេ (១៣៦៨-១៨៨៨)

នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសប្រ៊ុយណេ ស៊ុលតង់នៃប្រទេសប្រ៊ុយណេ ( ជ្វា : كسلطان بروني ) ឬសាមញ្ញ ប្រ៊ុយណេ ( /b r uː ˈ n aɪ /  ) គឺជាស៊ុលតង់ម៉ាឡេ ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលប្រទេសប្រ៊ុយណេ នៅលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងជើងនៃកោះបរនេអូ ក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ប្រ៊ុយណេបានក្លាយជារដ្ឋអធិបតេយ្យមួយនៅជុំវិញសតវត្សទី១៥ នៅពេលដែលវាបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃម៉ាឡាកាទៅជនជាតិព័រទុយហ្គាល់,   លាតសន្ធឹងពេញតំបន់ឆ្នេរនៃកោះបរនេអូ និងហ្វីលីពីន មុនពេលវាធ្លាក់ចុះនៅក្នុងសតវត្សទី១៧ និងទី១៨ ។  អ្នកគ្រប់គ្រងទីមួយ ឬស៊ុលតង់នៃប្រទេសប្រ៊ុយណេ គឺជាមូស្លីម។ វាបានក្លាយជាអាណាព្យាបាលរបស់អង់គ្លេសនៅសតវត្សទី១៩ ។

ប្រវត្តិវិទ្យា 
ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិនៃស៊ុលតង់ប្រ៊ុយណេចាស់គឺពិបាកណាស់ ព្រោះវាស្ទើរតែមិនត្រូវបានគេលើកឡើងនៅក្នុងប្រភពសហសម័យនៃសម័យកាលរបស់វា ក៏ដូចជាមានកង្វះខាតនៃភស្តុតាងនៃធម្មជាតិរបស់វា។ មិនមានប្រភពក្នុងស្រុក ឬជនជាតិដើមភាគតិចណាមួយ ដើម្បីផ្តល់ភស្តុតាងសម្រាប់រឿងនេះទេ។ ជា​លទ្ធផល អត្ថបទ​ចិន​ត្រូវ​បាន​គេ​ពឹង​ផ្អែក​លើ​ការ​កសាង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​ប្រទេស​ព្រុយណេ​ដើម។  បនី នៅក្នុងប្រភពរបស់ចិនទំនងជាសំដៅទៅលើ បស្ចិមប្រទេសបរនេអូ ខណៈពេលដែល បនី (婆利) ប្រហែលជាមានទីតាំងនៅ កោះស៊ូម៉ាត្រា ត្រូវបានអះអាងដោយអាជ្ញាធរមូលដ្ឋានដើម្បីសំដៅទៅលើប្រ៊ុយណេផងដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្រ្តមុនស៊ុលតង់

ការពង្រីក 
បន្ទាប់ពីវត្តមានរបស់ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃម៉ាឡាកា ពាណិជ្ជករព័រទុយហ្គាល់បានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាទៀងទាត់ជាមួយប្រ៊ុយណេចាប់ពីឆ្នាំ១៥៣០ ហើយបានពណ៌នារាជធានីនៃប្រទេសប្រ៊ុយណេថាហ៊ុំព័ទ្ធដោយជញ្ជាំងថ្ម ។  

ក្នុងអំឡុងពេលគ្រប់គ្រងរបស់បូលគាហ៍ ដែលជាស្តេចស៊ុលតង់ទីប្រាំ ចក្រភពបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់ឆ្នេរនៃភាគពាយព្យនៃទីក្រុងបរនេអូ (ប្រទេសប្រ៊ុយណេ សារ៉ាក់វ៉ាក់ និង សាបា នាពេលបច្ចុប្បន្ន) ហើយបានទៅដល់ សេលូដុង ( ទីក្រុងម៉ានីល បច្ចុប្បន្ន) និង ប្រជុំកោះសូលូ រួមទាំងផ្នែកខ្លះនៃកោះមីនដាណាវ ។         នៅសតវត្សទី១៦ ឥទ្ធិពលរបស់ចក្រភពប្រ៊ុយណេបានពង្រីករហូតដល់ដីសណ្ដ ទន្លេកាបួស នៅភាគខាងលិចកាលីម៉ាន់តាន់ ។ ស្តេចស៊ុលតង់ម៉ាឡេនៃសំបាស នៅភាគខាងលិចកាលីម៉ាន់តាន់ និង ស៊ុលតង់ស៊ុលូ នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសហ្វីលីពីន ជាពិសេសបានអភិវឌ្ឍទំនាក់ទំនងរាជវង្សជាមួយរាជវង្សប្រ៊ុយណេ។ សូម្បីតែរាជាស មូស្លីមនៃទីក្រុងម៉ានីល រាជាម៉ាតាន់ដា ជាឧទាហរណ៍មានទំនាក់ទំនងគ្រួសារជាមួយស៊ុលតង់ប្រ៊ុយណេ។ ស៊ុលតង់ម៉ាឡេផ្សេងទៀតនៃ ពូនតៀណាក់, សមារិន្រ្ទា រហូតដល់ បានជាម៉ាសិន បានចាត់ទុកស៊ុលតង់នៃប្រទេសប្រ៊ុយណេជា មេដឹកនាំរបស់ពួកគេ ។ ធម្មជាតិពិតនៃទំនាក់ទំនងរបស់ប្រ៊ុយណេជាមួយប្រទេសស៊ុលតង់ម៉ាឡេផ្សេងទៀតនៃឆ្នេរសមុទ្របរនេអូ និងប្រជុំកោះស៊ុលូ នៅតែជាប្រធានបទនៃការសិក្សាថាតើវាជារដ្ឋវាស្សាល សម្ព័ន្ធភាព ឬគ្រាន់តែជាទំនាក់ទំនងក្នុងពិធី។ នយោបាយក្នុងតំបន់ផ្សេងទៀតក៏បានអនុវត្តឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេទៅលើស៊ុលតង់ទាំងនេះផងដែរ។ ជាឧទាហរណ៍ ស្តេចស៊ុលតង់នៃបានជា (បានជាម៉ាសិន នាពេលបច្ចុប្បន្ន) ក៏ស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់ដេមេក នៅជ្វា ផងដែរ។

ចុះថយ 

ការកើនឡើងអំណាចនៃស៊ុលតង់នៃស៊ុលូ ដែលនៅក្បែរនោះបានកើតឡើងដោយសារតែការប្រយុទ្ធគ្នារវាងពួកអភិជនប្រ៊ុយណេ និងស្តេច។ នៅទីបំផុតប្រ៊ុយណេបានបាត់បង់សិទ្ធិអំណាចរបស់ខ្លួនលើ បាជួស ហើយបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងបណ្តុំនៃទឹកដីតាមដងទន្លេដែលគ្រប់គ្រងដោយមេពាក់កណ្តាលស្វយ័ត។ 

នៅចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទី១៧ ប្រ៊ុយណេបានឈានចូលដល់ដំណាក់កាលធ្លាក់ចុះដែលនាំមកដោយជម្លោះផ្ទៃក្នុងលើការស្នងរាជ្យ ការពង្រីកអាណានិគមនៃមហាអំណាចអឺរ៉ុប និងការលួចចម្លង។  ចក្រភពនេះបានបាត់បង់ទឹកដីជាច្រើនដោយសារតែការមកដល់នៃមហាអំណាចលោកខាងលិចដូចជា អេស្បាញ នៅ ហ្វីលីពីន ហូឡង់ នៅ បរនេអូភាគខាងត្បូង និង អង់គ្លេស នៅ ឡាប៊ួន សារ៉ាវ៉ាក និង បរនេអូខាងជើង ។ នៅ​ឆ្នាំ១៧២៥ ប្រ៊ុយណេ​មាន​ផ្លូវ​ផ្គត់ផ្គង់​ជាច្រើន​របស់​ខ្លួន​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយស៊ុលតង់ស៊ុលូ ។ 

នៅឆ្នាំ១៨៨៨ ស្តេចស៊ុលតង់ហាស់ស៊ីម ចាលីលូលអាឡាមអាប៉ាម៉េដឌិន ក្រោយមកបានអំពាវនាវដល់ចក្រភពអង់គ្លេសឱ្យបញ្ឈប់ការឈ្លានពានបន្ថែមទៀត។  ក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ អង់គ្លេសបានចុះហត្ថលេខាលើ "សន្ធិសញ្ញាការពារ" ហើយបានធ្វើឱ្យប្រ៊ុយណេក្លាយជាអាណាព្យាបាលរបស់អង់គ្លេស  ដែលមានរយៈពេលរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៤ នៅពេលដែលប្រ៊ុយណេទទួលបានឯករាជ្យ។

រដ្ឋាភិបាល 
ស្តេចស៊ុលតង់ត្រូវបានបែងចែកទៅជាប្រព័ន្ធដីប្រពៃណីចំនួនបីដែលគេស្គាល់ថាជា កេរ៉ាចាន (ទ្រព្យសម្បត្តិមកុដ) គូរីប៉ាន (ទ្រព្យសម្បត្តិផ្លូវការ) និងទូលីន (កម្មសិទ្ធិឯកជនតំណពូជ) ។

ឯកសារយោង