ជំងឺរបេង

ជំងឺរបេង Mycobacterium (M. tb) គឺជាប្រភេទ បាក់តេរី បង្កជំងឺ នៅក្នុងគ្រួសារ Mycobacteriaceae និងជាភ្នាក់ងារបង្ក ជំងឺរបេង ។   ត្រូវបានរកឃើញដំបូងក្នុងឆ្នាំ ១៨៨២ ដោយ រ៉ូបឺតកូច ជំងឺរបេងMycobacteriumមានស្រទាប់ពណ័ប្រផេះគ្របលើផ្ទៃកោសិការបស់វាជាចម្បងដោយសារតែវត្តមាននៃ អាស៊ីត mycolic ។ ស្រទាប់គ្របលើកោសិកានេះមិនជៀបពណ័ ហ្រ្គេម(Gram) ហើយជាលទ្ធផល មេរោគរបង អាចមានពណ័ជាហ្គ្រេម - អវិជ្ជមានឬហ្គ្រេម - វិជ្ជមាន។  ស្នាមប្រឡាក់ ដែលមានជាតិអាស៊ីដរហ័ស ដូចជាZiehl-Neelsenឬពណ៏ fluorescent ដូចជាauramine ត្រូវបានគេប្រើជំនួសដើម្បីកំណត់រក មេរោគរបេងដោយប្រើមីក្រូទស្សន៍។ សរីរវិទ្យានៃ មេរោគរបេង គឺមានលក្ខណៈ aerobic ខ្ពស់ហើយត្រូវការអុកស៊ីសែនកំរិតខ្ពស់។ ជាភ្នាក់ងារបង្កជំងឺចម្បងនៃ ប្រព័ន្ធដង្ហើម របស់ថនិកសត្វវាឆ្លងទៅសួត។ វិធីធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យដែលត្រូវបានប្រើញឹកញាប់បំផុតសម្រាប់ជំងឺរបេងគឺការ ធ្វើតេស្តស្បែករបស់ tuberculin, បំពាក់ពណ៏អាស៊ីតរហ័ស, បណ្ដុះមេរោគ និង ប្រតិកម្មខ្សែសង្វាក់ Polymerase ។

មីក្រូជីវវិទ្យា 
មេរោគរបេងត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ២០១៩ ស្មុគស្មាញមួយ ដែលមានសមាជិកយ៉ាងតិច ៩ ប្រភេទរួមមាន៖ M. tuberculosis sensu rigo, M. africanum, M. canetti, M. bovis, M. caprae, M. microti, M. pinnipedii, M. mungi , និង M. orygis ។  វា ត្រូវការអុកស៊ីសែនដើម្បីលូតលាស់ មិនផលិត ស្ពឺ ហើយមិនមានចលនា ទេ។  មេរោគបេង បែងចែករៀងរាល់ 18–24 ម៉ោង។ នេះគឺយឺតណាស់បើប្រៀបធៀបនឹងបាក់តេរីដទៃទៀតដែលទំនោរទៅរកការចែករង្វាស់គិតជានាទី ( Escherichia coli អាចចែកប្រហែល ២០ នាទី) ។ វាគឺជា bacillusតូច ដែលអាចទប់ទល់នឹង ការសម្លាប់មេរោគ ខ្សោយនិងអាចរស់នៅបានក្នុងបរិស្ថានស្ងួតមួយសប្តាហ៍។ ជញ្ជាំងកោសិកាមិនធម្មតារបស់វាគឺសំបូរទៅដោយ ជាតិខ្លាញ់ ដូចជាអាស៊ីត mycolic ទំនងជាទទួលខុសត្រូវចំពោះភាពធន់របស់វាទៅនឹងការធន់ ការធ្វើអោយស្ងួត ហើយជា កត្តានៃធាតុពុល ដ៏សំខាន់។

មីក្រូទស្សន៍ 
បាក់តេរីផ្សេងទៀតត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណជាទូទៅជាមួយមីក្រូទស្សន៍ដោយការបំពាក់ពណ័ពួកវាដោយ បំពាក់ពណ័ហ្គ្រែម ។ ទោះយ៉ាងណាអាស៊ីត mycolic នៅក្នុងជញ្ជាំងកោសិកានៃ មេរោគរបេងមិនជ្រៀបពណ័ដែលបំពាក់ធម្មតាទេ។ ផ្ទុយទៅវិញការបំពាក់ពណ័ដែលមានជាតិអាស៊ីតលឿនដូចជា Ziehl-Neelsen ឬ fluorescent ដូចជា auramine ត្រូវបានប្រើ។  កោសិកាមានរាងជាដំបងរាងកោងហើយជារឿយៗត្រូវបានគេមើលឃើញថារុំព័ទ្ធជុំវិញគ្នាដោយសារតែវត្តមានរបស់អាស៊ីតខ្លាញ់នៅក្នុងជញ្ជាំងកោសិកាដែលនៅជាប់គ្នា

មជ្ឈដ្ឋានបណ្ដុះមេរោគ 
មេរោគរបេង អាចត្រូវបានបណ្ដុះនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបាក់តេរីដទៃទៀតដែលត្រូវបានគេសិក្សាជាទូទៅ មេរោគរបេងមានអត្រាលូតលាស់យឺតគួរឱ្យកត់សម្គាល់គឺកើនឡើងទ្វេដងក្នុងមួយថ្ងៃ។ មជ្ឈដ្ឋានបណ្ដុះ ត្រូវបានប្រើជាទូទៅរួមមានវត្ថុរាវដូចជា Middlebrook 7H9 ឬ 7H12 មជ្ឈដ្ឋានបណ្ដុះមូលដ្ឋានលើស៊ុត ដូចជាឡូវ៉ែនស្តាន - ហ្សេនសិន និងមជ្ឈដ្ឋានរឹងដូចជា Middlebrook 7H11 ឬ 7H10 ។  បណ្ដុំមេរោគដែលអាចមើលឃើញត្រូវការរយៈពេលជាច្រើនសប្តាហ៍ដើម្បីដុះនៅលើថ្នាលអាហ្គ្រី។ វាត្រូវបានសម្គាល់ពីជំងឺ mycobacteria ផ្សេងទៀតដោយផលិតកម្មរបស់វាមាន សារធាតុ Catalase និង Niacin ។  ការធ្វើតេស្តផ្សេងទៀតដើម្បីបញ្ជាក់ពីអត្តសញ្ញាណរបស់វារួមមាន ប្រអូមហ្សែន​(gene probe) និង MALDI-TOF ។

រោគសាស្ត្រ 
មនុស្សគឺជាកន្លែងផ្ទុក មេរោគរបេង ។ ការយល់ច្រឡំមួយគឺថា មេរោគរបេង អាចត្រូវបានរីករាលដាលដោយចាប់ដៃគ្នាធ្វើឱ្យមានទំនាក់ទំនងជាមួយកៅអីបង្គន់ចែករំលែកអាហារឬភេសជ្ជៈចែករំលែកច្រាសដុសធ្មេញ។ ការថើបអាចជាឬសគល់នៃការឆ្លងប្រសិនបើមនុស្សនោះកំពុងឆ្លងជំងឺ mycobacteria ជាច្រើនតាមរយៈកំហាក់។ ទោះយ៉ាងណាការរីករាលដាលធំ ៗ គឺតាមរយៈ ដំណក់ទឹកដែល មានប្រភពចេញពីអ្នកដែលមានជំងឺទាំងក្អកកណ្តាស់និយាយរឺច្រៀង។ 

នៅពេលដែលនៅក្នុងសួត មេរោគរបេងក៏បានត្រូវ phagocyt  ដោយ macrophages alveolar ដែលប៉ុន្តែពួកគេមិនអាចសម្លាប់និងរំលាយបាក់តេរីបានទេ។ ជញ្ជាំងកោសិការបស់វាការពារការលាយបញ្ចូលគ្នានៃ ហ្វាហ្គោលស្យូម ជាមួយ លីសូស្យូម ដែលផ្ទុកនូវកត្តាប្រឆាំងនឹងបាក់តេរី។  ជាពិសេស មេរោគរបេង ស្ទះរារាំងម៉ូលេគុល អង់ដូសូម៉ាអូតូអង់ទីហ្សែន ទី ១ (EEA1); ទោះយ៉ាងណាការរាំងស្ទះនេះមិនអាចការពារការលាយបញ្ចូលគ្នានៃប្រហោងដែលផ្ទុកទៅដោយសារធាតុចិញ្ចឹមបានទេ។ ហេតុដូច្នេះហើយបាក់តេរីគុណឡើងដោយមានការគ្រប់គ្រងនៅខាងក្នុងម៉ាក្រូហ្វា។ បាក់តេរីក៏ផ្ទុក ហ្សែន UreC ដែលការពារការបំលែងអាស៊ីដរបស់ហ្វាហ្គោលស្យូម។  លើសពីនេះទៀតការផលិត  diterpen isotuberculosinol ទប់ស្កាត់ភាពពេញវ័យរបស់ហ្វាហ្គោលស្យូម។  បាក់តេរីក៏គេចផុតពីការសម្លាប់ម៉ាក្រូហ្វាដោយបន្សាបអន្តរការីអាសូតប្រតិកម្ម។  ថ្មីៗនេះវាត្រូវបានបង្ហាញថា មេរោគរបេង សង្អំនិងលាក់បាំងខ្លួនវានៅក្នុង 1-tuberculosinyladenosine (1-TbAd) ដែលជា nucleoside ពិសេសដែលដើរតួជា ថ្នាំបន្សាប ដែលអនុញ្ញាតឱ្យវាបន្សាបជាតិអាស៊ីត pH និងធ្វើឱ្យហើមនៅក្នុងលីសូស្យូម។   1-TbAd ត្រូវបានអ៊ិនកូដដោយហ្សែន Rv3378c ។ 

ថ្មីៗនេះវាត្រូវបានបង្ហាញផងដែរថានៅក្នុង ការឆ្លងជំងឺរបេង M. កំរិត PPM1A ត្រូវបានតំឡើងហើយនេះនឹងជះឥទ្ធិពលដល់ការឆ្លើយតប apoptotic ធម្មតានៃម៉ាក្រូដើម្បីសំអាតភ្នាក់ងារបង្ករោគព្រោះ PPM1A ពាក់ព័ន្ធនឹងផ្លូវ apoptotic ដែលទាក់ទងនិងផ្នែកខាងក្រៅ។ ដូច្នេះនៅពេលដែលកម្រិត PPM1A ត្រូវបានកើនឡើងការបញ្ចេញមតិរបស់វានឹងរារាំងផ្លូវ apoptotic ទាំងពីរ។  ជាមួយនឹងការវិភាគបែបសាច់ញាតិមធ្យោបាយបញ្ជូនសញ្ញា JNK / AP-1 ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានឥទ្ធិពលផ្នែកខាងក្រោមដែល PPM1A មានចំណែកក្នុងការដើរហើយផ្លូវ apoptotic ក្នុងម៉ាក្រូត្រូវបានគ្រប់គ្រងតាមរបៀបនេះ។  ជាលទ្ធផលនៃជំងឺ apoptosis ត្រូវបានបង្ក្រាបវាផ្តល់ឱ្យ អេមអេដរបេង ជាមួយនឹងទីផ្សារចម្លងដែលមានសុវត្ថិភាពហើយដូច្នេះបាក់តេរីអាចរក្សាស្ថានភាពមិនទាន់ឃើញច្បាស់ក្នុងរយៈពេលយូរ។

ប្រវត្តិសាស្រ្ត 
មេរោគបេង ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា " មើមមើម បាសឺរ " ត្រូវបានពិពណ៌នាជាលើកដំបូងនៅថ្ងៃទី ២៤ ខែមីនាឆ្នាំ ១៨៨២ ដោយ រ៉ូបឺតកូច ដែលក្រោយមកបានទទួល រង្វាន់ណូបែលផ្នែកសរីរវិទ្យាឬវេជ្ជសាស្ត្រ សម្រាប់ការរកឃើញនេះក្នុងឆ្នាំ ១៩០៥  បាក់តេរីនេះត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា "បាកគីលរបស់កូច" ។ 

មេរោគរបេង មាននៅទូទាំងប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ុន្តែឈ្មោះបានផ្លាស់ប្តូរជាញឹកញាប់តាមពេលវេលា។ ទោះយ៉ាងណានៅឆ្នាំ ១៧២០ ប្រវត្តិនៃជំងឺរបេងបានចាប់ផ្តើមលេចចេញនូវអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់នៅសព្វថ្ងៃនេះ។ ដូចដែលគ្រូពេទ្យ បេនចាមីនម៉ាទីនបាន ពិពណ៌នានៅក្នុង ទ្រឹស្តីនៃការប្រើប្រាស់របស់ គាត់ជំងឺរបេងអាចបណ្តាលមកពីសត្វមានជីវិតតូចៗដែលបញ្ជូនតាមខ្យល់ទៅអ្នកជំងឺដទៃទៀត។  ជំងឺខ្យល់នេះគឺជាជំងឺឆ្លងដែលសម្លាប់មនុស្សច្រើនជាងគេបំផុតនៅទូទាំងពិភពលោកដែលប៉ះពាល់ដល់មនុស្សជិត ២ ពាន់លាននាក់នៅទូទាំងពិភពលោកនាពេលបច្ចុប្បន្ន។ M. tuberculosi s ងាយឆ្លងកាត់ខ្យល់ដោយកណ្តាស់ក្អកឬនិយាយសាមញ្ញ។ ដំណក់ទឹកដែលមានជាតិកខ្វក់អាចឆ្លងទៅមនុស្សណាម្នាក់ហើយពួកគេអាចឆ្លងដោយ ជំងឺរបេងអេ ។ ដូច្នេះពួកគេក្លាយជាផ្នែកមួយនៃប្រជាជន ១,៨ កោដិនាក់នៅទូទាំងពិភពលោកដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងពុះពារនឹងជំងឺនេះ។

វ៉ាក់សាំង 
វ៉ាក់សាំង BCG (ប៊ីកាលកាល់ម៉ែត - ហ្គីរីន) ដែលបានមកពី អេមប៊ីវវីស ទទួលបានជោគជ័យតិចតួចក្នុងការការពារជំងឺរបេង។ វ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានប្រើនៅក្នុងប្រទេសនានាដែលមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះដោយសារមានករណី ជំងឺរបេង . ដូច្នេះវាមិនមែនជាវ៉ាក់សាំងដែលត្រូវបានណែនាំទេនៅសហរដ្ឋអាមេរិកដោយសារហានិភ័យទាបនៃការឆ្លង។ ដើម្បីទទួលការចាក់វ៉ាក់សាំងនេះបុគ្គលត្រូវឆ្លងកាត់ដំណើរការពិគ្រោះយោបល់ជាមួយអ្នកជំនាញមេរោគរបេងហើយត្រូវបានផ្តល់ឱ្យតែអ្នកដែលបំពេញតាមលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យជាក់លាក់ប៉ុណ្ណោះ។ 

BCG យោងតាមអត្ថបទមួយរបស់សារព័ត៌មានក្យូដូ (១៤ មេសា ២០២០) ដែលមានចំណងជើងថា“ វ៉ាក់សាំងជំងឺរបេងទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺកូរ៉ូណាវិរុស” បង្ហាញពីការជាប់ទាក់ទងគ្នារវាងការចាក់វ៉ាក់សាំង BCG និងការឆ្លើយតបនៃប្រព័ន្ធភាពស៊ាំកាន់តែប្រសើរឡើងចំពោះការការពារជំងឺកូវិត19។

សូម​មើល​ផង​ដែរ 

 Philip D'Arcy Hart