សុីវត្ថា

ព្រះអង្គ​ម្ចាស់​សុីវត្ថា (    ប្រសូតនៅឆ្នាំ 1841 – 31 ខែធ្នូ 1891) គឺជាព្រះអង្គម្ចាស់នៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ដែលជាអ្នកប្រជែងដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កដោយរយៈពេលខ្លី។ ព្រះអង្គ​បាន​ចំណាយ​ពេល​ពេញ​មួយ​ជីវិត ដើម្បី​ប្រយុទ្ធ​នឹង ​ព្រះ​បាទ​នរោត្តម ជា​បង​ប្អូន​របស់​ព្រះអង្គ​ដើម្បី​ឡើង​សោយរាជ្យ។

ស៊ីវត្ថា ជា​ចៅ​ប្រុស​របស់​ព្រះបាទ​អង្គ​អេង (១៧៧២-១៧៩៦) និង​ជា​បុត្រ​របស់​ព្រះបាទ ​អង្គឌួង ។ ជីវប្រវត្តិ​របស់​ព្រះអង្គ​បាន​កត់ត្រា​តែ​ថា ព្រះអង្គ​មាន​បុត្រី​មួយ​អង្គ​ព្រះនាម​អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់ (ព្រះអង្គម្ចាស់) ព្រះអង្គដួង រ័ត្ន​វត្ថា។ ស៊ីវត្ថា  មានបងប្អូនបង្កើតពីរនាក់គឺ ព្រះបាទនរោត្តម និង ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ  ដោយព្រះបាទនរោត្តម គឺជាអ្នកស្នងរាជសម្បត្តិរបស់ព្រះបិតា។  ពេលដែលព្រះបាទអង្គឌួងសោយទីវង្គត់ ការតស៊ូបន្តបន្ទាប់គ្នាបានកើតឡើង ដោយ ស៊ីវត្ថា ព្យាយាមឡើងកាន់អំណាច នៅដែលព្រះអនុជរបស់ព្រះអង្គ នរោត្តម ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយការបះបោរ។ ទី​បំផុតព្រះបាទ​នរោត្តម​បាន​ឡើង​កាន់​អំណាច​នៅ​ពេល​ដែល​ទ្រង់​ទទួល​បាន​ការ​គាំទ្រ​ពី ​ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ។

ការបះបោរ 
នៅពេលដែលព្រះបាទនរោត្តម ឡើងសោយរាជ្យជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៨៦៤ ក្នុងព្រះរាជពិធីគ្រងរាជ្យរួមគ្នាមួយ ដែលគ្រប់គ្រងដោយមន្ត្រី បារាំង និង សៀម ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីវត្ថា ជាថ្មីម្តងទៀតមិនបានលាក់បាំងពីចេតនារបស់ព្រះអង្គក្នុងការទាមទាររាជ្យបល្ល័ង្ករបស់នៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ។ រាជបល្ល័ង្ករបស់ព្រះបាទនរោត្តម នឹងមានភាពមិនច្បាស់លាស់បំផុត ប្រសិនបើគ្មានការគាំទ្រពីបារាំង។ ស៊ីសុវត្ថិ​ទំនង​ជា​មាន​ឥរិយាបទ​ដូច​ស៊ី​វត្ថា បើ ​ស្តេច​សៀម ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ទ្រង់​ចាក​ចេញពី ​ទីក្រុងបាងកក ។ ប្រវត្តិដ៏យូរលង់របស់ ស៊ីវត្ថា នៃការប្រឆាំងព្រះបាទនរោត្តម ដែលនាំឱ្យព្រះអង្គដឹកនាំជីវិតដ៏លំបាកនៅក្នុងតំបន់ដាច់ស្រយាលបំផុតនៃព្រះរាជាណាចក្រ បង្ហាញពីការប្រឆាំងផ្ទាល់ខ្លួនយ៉ាងជ្រាលជ្រៅរវាងព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងពីរ។

ក្នុង​អំឡុង​ទស្សវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៨៧០ ដោយ​ឆ្លៀត​យក​ប្រយោជន៍​ពី​ការ​បះបោរ​ថ្មី​ប្រឆាំង​នឹង​អំណាច​របស់​នរោត្តម ស៊ីវត្ថា បាន​វិល​ត្រឡប់​មក​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ពី ​ប្រទេស​ថៃ ។ ដោយ​សុំ​ការ​លើក​លែង​ទោស​ពី​ស្តេច​សៀម​ចំពោះ​ការ​ចាក​ចេញ​ដោយ​គ្មាន​ការ​អនុញ្ញាត ស៊ីវត្ថា​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ទីក្រុង​បាងកក ឆ្លង​កាត់ ​ខេត្ត​បាត់ដំបង ​យ៉ាង​លឿន ហើយ​ធ្វើ​ដំណើរ​បន្ត​ទៅ​កាន់​តំបន់​ខ្ពស់​នៃ​​ទន្លេមេគង្គ ។ គាត់បានជួបការលំបាកតិចតួចក្នុងការប្រមូលអ្នកគាំទ្រមួយក្រុមធំយ៉ាងឆាប់រហ័ស ហើយចាប់ផ្តើមបង្កជម្លោះជាមួយមន្ត្រីដែលស្មោះត្រង់នឹងព្រះបាទនរោត្តម។ ទ្រង់បានឡោមព័ទ្ធរាជធានី ខេត្តកំពង់ធំ  ហើយបានឆ្លងកាត់ខេត្តកំពង់ស្វាយដ៏ច្របូកច្របល់។ កម្លាំង​ដែល​បញ្ជូន​តាម​បញ្ជា​របស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម បរាជ័យ​ក្នុង​ការ​ចាប់​ខ្លួន​ព្រះអង្គ។ នៅចុងឆ្នាំ១៨៧៦ ស៊ីវត្ថានៅតែស្ថិតក្នុងការបះបោរ ដោយវាយលុកនៅក្រៅរដ្ឋាភិបាលរបស់នរោត្តម ហើយបានរអិលថយក្រោយទៅកាន់ទីសក្ការៈរបស់ព្រះអង្គក្នុងចំ នោម ក្រុមកុលសម្ព័ន្ធមួយនៅជាប់សង្គមកម្ពុជា។

បារាំងបានបដិសេធក្នុងការជួយព្រះបាទនរោត្តមទម្លាក់ការបះបោររបស់ស៊ីវត្ថារហូតដល់ស្តេចបានបញ្ចប់សន្ធិសញ្ញាដែលគាំទ្រការកែទម្រង់ជាច្រើន។ ដល់ខែមករា ឆ្នាំ១៨៧៧ សន្ធិសញ្ញាត្រូវបានបញ្ចប់ ហើយនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ព្រះបាទនរោត្តមបានប្រកាសកំណែទម្រង់ជាបន្តបន្ទាប់ក្រោមសន្ធិសញ្ញាថ្មី។ ជា​ថ្នូរ​នឹង​ការ​ត្រឡប់​មក​វិញ បារាំង​បាន​លុត​ជង្គង់​ចុះ​ឡើង​ដើម្បី​កម្ចាត់​ការ​បះបោរ​របស់​លោក ស៊ីវត្ថា។ ការបះបោររបស់ ស៊ីវត្ថា បានអូសបន្លាយរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨៨៥-១៨៨៦ ដោយមានជំនួយពីព្រះអង្គម្ចាស់ខ្មែរ ដួងចក្រ ដែលជាបុត្ររបស់នរោត្តម។ វាជាកិត្យានុភាពរបស់នរោត្តម ដែលនាំឱ្យការតស៊ូរបស់ ស៊ីវត្ថា ដល់ទីបញ្ចប់។ ស៊ីវត្ថា លាក់ខ្លួននៅព្រំប្រទល់ភូមិភាគឦសាននៃរាជាណាចក្រ មានការរំខាន ប៉ុន្តែគ្មានអ្វីទៀតទេ។

ក្រោយ​ពី​បាត់​បង់​ជីវិត​អស់​មួយ​ជីវិត ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីវត្ថា បាន​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ ១៨៩១។ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យនៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់គាត់នៅឆ្នាំ 1885-1886 អ្នកដើរតាមរបស់គាត់កាន់តែតិចទៅ ៗ ថយចុះដល់ដៃគូមួយចំនួននៅពេលគាត់ស្លាប់។ ក្នុង​ឆ្នាំ​បញ្ចប់​នៃ​ជីវិត​របស់​លោក ស៊ីវត្ថា បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ការ​ចរចា​ដោយ​ស្ទាក់ស្ទើរ និង​មិន​ទាន់​ចប់​ជាមួយ​បារាំង។ ដោយមានការធុញទ្រាន់នឹងការរស់នៅក្នុងចំណោមពួក កុលសម្ព័ន្ធភ្នំដែលមិនសូវស៊ីវិល័យនៅក្នុងព្រៃនៃភាគឦសាននៃប្រទេសកម្ពុជា ស៊ី វត្ថា នៅទីបំផុតបានដាក់ពាក្យទៅជនជាតិបារាំង។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា ព្រះអង្គ​បាន​បញ្ជាក់​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​ការ​បដិសេធ​មិន​ចុះ​ចូល​ចំពោះ​ព្រះ​បាទ​នរោត្តម ជា​បង​ប្អូន​របស់​ព្រះអង្គ។

ស្ទើរតែត្រូវបានបោះបង់ចោលទាំងស្រុងដោយអ្នកដើរតាមរបស់គាត់ ហើយស្ទើរតែគ្មានធនធាន គាត់បានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃចុងក្រោយនៃឆ្នាំ 1891 ។ ជីវិត​តស៊ូ​ឥត​ឈប់ឈរ​របស់​ស៊ី​វត្ថា មិន​ដែល​នាំ​ឱ្យ​គាត់​ឈាន​ដល់​ការ​ផ្តួល​រំលំ​នរោត្តម​ចេញពី​បល្ល័ង្ក​ឡើយ ។ គាំទ្រដោយពួកបារាំង នរោត្តម តែងតែអាចទប់ទល់នឹងការបះបោររបស់ ស៊ី វត្ថា បើទោះបីជាមានការអំពាវនាវដ៏ពេញនិយមពីក្រោយ ឬអំណោយនៃការនិយាយក៏ដោយ។

បរាជ័យ 
ជនជាតិបារាំងដែលព្យាយាមពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា នៅពេលនោះ មានការពេញចិត្តចំពោះការបរាជ័យរបស់លោក ស៊ីវត្ថា ដោយសារតែគាត់ជាអ្នករិះគន់ដោយឥតសំចៃមាត់ចំពោះ អាណានិគមអឺរ៉ុប នៅក្នុងតំបន់។ លោក ស៊ី វត្ថា បាន​ក្លាយ​ជា​ឥស្សរជន​សម្រាប់​ការ​តស៊ូ​ប្រឆាំង​នឹង​បារាំង។ ការបះបោររបស់ ស៊ីវត្ថា ភាគច្រើនមិនបានជោគជ័យនោះទេ ហើយនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងសហភាព ឥណ្ឌូចិន ដែលគ្រប់គ្រងដោយបារាំង។

លោក ស៊ីវត្ថា មក​ធ្វើ​ជា​និមិត្តរូប​នៃ​ការ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង ​អាណានិគម​បារាំង ​នៅ​កម្ពុជា។ ប៉ុន្តែ​ការ​បះបោរ​របស់​ព្រះអង្គ​ភាគច្រើន​កើត​ចេញ​ពី​ការ​ច្រណែន និង​គំនុំ​ចំពោះ​ព្រះ​អង្គ​នរោត្តម ជា​ព្រះ​អង្គ​ជា​ព្រះ​អង្គ ជា​ជាង​ការ​ចង់​បាន​ឯករាជ្យ​នៃ​ប្រទេស​របស់​ព្រះអង្គ​ពី​ប្រទេស​បារាំង។ ក្នុង​សម័យ​ទ្រង់​មិន​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​អ្នក​តស៊ូ​ទាមទារ​ឯករាជ្យ​ទេ ប៉ុន្តែ​ជា​អ្នក​បះបោរ ​ដណ្តើម​រាជបល្ល័ង្ក​កម្ពុជា។

កូនចៅ​របស់​ព្រះអង្គ​ដែល​ជា​បុត្រី​តែ​មួយ​គត់​របស់​ព្រះអង្គម្ចាស់​ក្សត្រីយ៍​រ័ត្ន​វិជ្ជា គង់​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​សព្វថ្ងៃ​ក្រោម​នាម​ត្រកូល​យសវរា។