ជាតិនិយមខ្មែរ

ជាតិនិយមខ្មែរ (ឬ ជាតិនិយមកម្ពុជា )  គឺជាទម្រង់នៃ ជាតិនិយម ដែលមាននៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា ដែលអះអាងថា ខ្មែរ (កម្ពុជា) គឺជាជាតិសាសន៍មួយ ហើយដែលលើកកម្ពស់ការរួបរួមវប្បធម៌នៃពូជសាសន៍ខ្មែរ (កម្ពុជា)។

ចលនា "ព្រះសង្ឃវ័យក្មេង" 
ការបែងចែកមួយទៀតនៅក្នុងព្រះសង្ឃកម្ពុជាអាចត្រូវបានគេមើលឃើញនៅក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានគេហៅថាចលនា "ព្រះសង្ឃវ័យក្មេង" ដែលជាក្រុមតូចមួយនៃព្រះសង្ឃសកម្មនយោបាយ (ជាចម្បង មហានិកាយ) បញ្ចេញមតិប្រឆាំងសាធារណៈចំពោះរដ្ឋាភិបាលបច្ចុប្បន្ន។ "ព្រះសង្ឃវ័យក្មេង" គឺជាសមាជិកតូចៗនៃក្រុមបព្វជិត ដែលត្រូវបានដកចេញពីវត្តនានាក្នុង និងជុំវិញរាជធានីភ្នំពេញ។ មិនដូចអ្នកទំនើបនិយមដែលចូលរួមទេ ចំណាប់អារម្មណ៍របស់ពួកគេមិនប្រើសិទ្ធិអំណាចរបស់ព្រះសង្ឃដើម្បីជួយដល់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សង្គមនោះទេ ប៉ុន្តែជាការបង្ហាញការប្រឆាំងដោយផ្ទាល់ចំពោះគោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាល និងអំពើពុករលួយ។ ចាប់តាំងពីការបោះឆ្នោតដែលត្រូវបានត្រួតពិនិត្យដោយអង្គការសហប្រជាជាតិឆ្នាំ 1993 ព្រះសង្ឃត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបោះឆ្នោតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា (ជាទង្វើដែលប្រឆាំងដោយព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់មួយចំនួន)។ ខណៈពេលដែលរឿងនេះមិនបាននាំឱ្យមានការប្រមូលផ្តុំព្រះសង្ឃទ្រង់ទ្រាយធំណាមួយជាកម្លាំងនយោបាយ វាបានទាក់ទាញព្រះសង្ឃវ័យក្មេងមួយចំនួនឱ្យចូលរួមក្នុងនយោបាយសភា។ ព្រះសង្ឃ​វ័យ​ក្មេង​ជាច្រើន​នាក់​នេះ​មាន​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយ​ឥស្សរជន​គណបក្ស​ប្រឆាំង​លោក  សម រង្ស៊ី និង​គណបក្ស​នយោបាយ​របស់​លោក គឺ​  គណបក្ស សម រង្ស៊ី ។

សមាជិកនៃចលនាព្រះសង្ឃវ័យក្មេងបានចូលរួម និងរៀបចំបាតុកម្មជាសាធារណៈក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ ក្នុងគោលបំណងទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះការយល់ឃើញពីទង្វើខុសឆ្គងរបស់រដ្ឋាភិបាល។ ឋានានុក្រម មហានិកាយ បានថ្កោលទោសទម្រង់នៃសកម្មភាពនយោបាយនេះ ដោយអំពាវនាវឱ្យចាប់ខ្លួនព្រះសង្ឃមួយចំនួន និងផ្សឹកអ្នកដទៃ។

ការ​កើត​ឡើង​នៃ​ជាតិ​និយម​ខ្មែរ 
មិនដូចនៅប្រទេសវៀតណាមទេ លទ្ធិជាតិនិយមនៅកម្ពុជានៅមានភាពស្ងប់ស្ងាត់ក្នុងអំឡុងការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងភាគច្រើនដោយសារតែឥទ្ធិពលនៃការអប់រំតិចជាងមុន ដែលជួយឱ្យអត្រាអក្ខរកម្មនៅមានកម្រិតទាប និងរារាំងចលនាជាតិនិយមដូចជាការកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងចំណោមឥស្សរជនខ្មែរដែលមានការអប់រំពីបារាំង គំនិតលោកខាងលិចនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និងការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង ក៏ដូចជាការស្ដារឡើងវិញនូវបូជនីយដ្ឋានដូចជា ប្រាសាទអង្គរវត្ត របស់បារាំងបានបង្កើតនូវអារម្មណ៍មោទនភាព និងការយល់ដឹងអំពីឋានៈដ៏មានឥទ្ធិពលរបស់ប្រទេសកម្ពុជាកាលពីអតីតកាល។ ក្នុងវិស័យអប់រំ ក៏មានការអាក់អន់ចិត្តកាន់តែខ្លាំងឡើងក្នុងចំណោមនិស្សិតខ្មែរ ដែលជាជនជាតិភាគតិចវៀតណាម ដែលកាន់ឋានៈកាន់តែពេញចិត្ត។ នៅឆ្នាំ ១៩៣៦ សឺង ង៉ុកថាញ់ និងប៉ាច ជឿន បានចាប់ផ្តើមបោះពុម្ភផ្សាយនគរវត្ត ( Notre cité ) ជាភាសាបារាំងប្រឆាំងអាណានិគម ហើយជួនកាលកាសែតប្រឆាំងយួន។ ចលនាឯករាជ្យតូចតាច ជាពិសេស ខ្មែរឥស្សរៈ បានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍនៅឆ្នាំ ១៩៤០ ក្នុងចំណោមប្រជាជនកម្ពុជាក្នុងប្រទេសថៃ ដែលខ្លាចថាសកម្មភាពរបស់ពួកគេនឹងនាំទៅរកការដាក់ទណ្ឌកម្ម ប្រសិនបើពួកគេបានធ្វើប្រតិបត្តិការនៅក្នុងទឹកដីកំណើតរបស់ពួកគេ។

ខ្មែរជាតិនិយម និងព្រះពុទ្ធសាសនា 
ព្រះពុទ្ធសាសនាខ្មែរជាឧបករណ៍សំខាន់ក្នុងការលើកតម្កើងអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ និងចលនាឯករាជ្យនៅសតវត្សទី២០ ដែលនាំឱ្យកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យជារដ្ឋអធិបតេយ្យ។

ក្នុង​ការ​ប៉ុនប៉ង​បំបែក​ប្រជាជន​ខ្មែរ​ពី​ការ​គោរព​វប្បធម៌​របស់​ខ្លួន​ចំពោះ​អាណាចក្រ​ថេរវាទ​នៃ​ប្រទេស​សៀម​ដែល​នៅ​ជិត​ខាង​នោះ "អ្នក​ការពារ" បារាំង​បាន​បណ្តុះ​អត្តសញ្ញាណ​ខ្មែរ​ដោយ​សង្កត់​ធ្ងន់​លើ​ការ​សិក្សា​ភាសា​ខ្មែរ​និង​ការ​សិក្សា​ពុទ្ធសាសនា។ ពួកគេ​បាន​បង្កើត​សាលា​បាលី​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ដើម្បី​រក្សា​ព្រះសង្ឃ​ខ្មែរ​មិន​ឲ្យ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ប្រទេស​សៀម​ដើម្បី​សិក្សា​ថ្នាក់​ឧត្តមសិក្សា។ មជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាភាសាខ្មែរទាំងនេះបានក្លាយជាកន្លែងកំណើតនៃជាតិនិយមកម្ពុជា។

ខ្មែរក្រហម 

នៅឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែល ខ្មែរក្រហម ចូលកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជា ពួកគេបានព្យាយាមបំផ្លាញ ព្រះពុទ្ធសាសនា ទាំងស្រុង ហើយពួកគេស្ទើរតែទទួលបានជោគជ័យ។ នៅ​ពេល​ការ ​ឈ្លានពាន​របស់​វៀតណាម​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៧៩ ព្រះសង្ឃ និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​សាសនា​ស្ទើរតែ​គ្រប់​រូប​ត្រូវ​បាន​គេ​សម្លាប់ ឬ​ត្រូវ​បាន​បណ្ដេញ​ចេញ ហើយវត្តអារាម និង​បណ្ណាល័យ​ស្ទើរតែ​ទាំងអស់​ត្រូវ​បាន​បំផ្លាញ។

គោលនយោបាយរបស់ខ្មែរក្រហមចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលរាប់បញ្ចូលទាំងការបង្ខំឱ្យរុះរើព្រះសង្ឃ ការបំផ្លិចបំផ្លាញវត្តអារាម និងទីបំផុតការប្រហារជីវិតព្រះសង្ឃដែលមិនសហការ - បានបំផ្លាញស្ថាប័នព្រះពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជាយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។  ព្រះសង្ឃដែលមិនបានភៀសខ្លួន និងគេចវេះពីការប្រហារជីវិត រស់នៅក្នុងចំណោមពួកគ្រហស្ថ ជួនកាលពួកគេធ្វើពិធីសាសនាព្រះពុទ្ធដោយសម្ងាត់សម្រាប់អ្នកជំងឺ ឬរងទុក្ខ។ 

ការ​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ចំនួន​ព្រះសង្ឃ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​មុន​ការ​ឡើង​កាន់​អំណាច​នៃ​របប​ខ្មែរ​ក្រហម​មាន​ចំនួន​ពី ៦៥.០០០ ទៅ ៨០.០០០ អង្គ។  នៅ​ពេល​នៃ​ការ​ស្ដារ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ឡើង​វិញ​នៅ​ដើម​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1980 ចំនួន​ព្រះសង្ឃ​កម្ពុជា​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក​ត្រូវ​បាន​គេ​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ថា​មាន​តិច​ជាង 3,000 អង្គ។  បុព្វបុរសរបស់ និកាយ ខ្មែរទាំងពីរបានស្លាប់ពេលខ្លះក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ១៩៧៥-៧៨ ទោះបីជាមូលហេតុនៃការស្លាប់របស់ពួកគេមិនត្រូវបានដឹងក៏ដោយ។ 

ដោយ​សារ​តែ​ពួក​គេ​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ជា​មួយ​នឹង​រាជា​និយម​ថៃ ព្រះសង្ឃ​នៃ​បញ្ជា​ ធម្មយុត្តិ អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​កំណត់​គោល​ដៅ​ជា​ពិសេស​សម្រាប់​ការ​ធ្វើ​ទុក្ខបុកម្នេញ។

ឯកសារយោង 

ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍
ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
មនោគមវិជ្ជា