សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៤៧១)

សង្គ្រាមចាម-ដាយវៀត ឆ្នាំ១៤៧១ ឬ ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើចម្ប៉ា គឺជាបេសកកម្មយោធាដែលធ្វើឡើងដោយ ឡេថាញ់តុង នៃ ដាយវៀត ក្រោម រាជវង្សឡេ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលសម្គាល់ការដួលរលំនៃ ចម្ប៉ា ។ ក្នុងការសងសឹកចំពោះការវាយឆ្មក់របស់ចាម កងកម្លាំងវៀតណាមបានវាយប្រហារ និងបណ្តេញចេញនូវរដ្ឋទីក្រុងដ៏ធំបំផុតរបស់នគរគឺ វិជ័យ ហើយបានកម្ចាត់កងទ័ពចាម ដែលនាំឱ្យនគរចាម្ប៉ាដល់ទីបញ្ចប់។

ផ្ទៃខាងក្នុង 
ចាម​និង​យួន​មាន​ប្រវត្តិ​ជម្លោះ​ជាយូរ​អង្វែង។ នៅក្នុងដំណើរនៃសង្រ្គាមរបស់ពួកគេ សន្តិភាពជារឿយៗកើតឡើងស្របពេលជាមួយនឹងភាពថយចុះខាងសេដ្ឋកិច្ច ដោយពួកប្រឆាំងបានកសាងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ពួកគេឡើងវិញ ដើម្បីឈានទៅរកសង្រ្គាមម្តងទៀត។  នៅពេលដែលការប្រយុទ្ធគ្នាបានបន្តនៅឆ្នាំ ១៤៧១ នគរចម្ប៉ាបានរកឃើញថាខ្លួនឯងចុះខ្សោយ និងឯកោ។ ដែលបានឆ្លងកាត់ សង្រ្គាមស៊ីវិល ជាច្រើន ហើយនៅពេលមួយ មានមេដឹកនាំប្រាំផ្សេងគ្នា។  ដោយសារការវាយលុករបស់ចាមពីមុនមកលើ ក្រុងអង្គរ  ជនជាតិខ្មែរ មិនបានអើពើនឹងការស្នើសុំជំនួយរបស់ពួកចាម នៅពេលដែលដាយវៀតចូលឈ្លានពាន។  បន្ទាប់ពីបេសកកម្មទៅកាន់ ចម្ប៉ា ឆ្នាំ ១៤៤៦ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ដាយវៀតដើម្បីកាន់កាប់ស្តេចចាមជាសេនាធិការបានបរាជ័យយ៉ាងឆាប់រហ័ស ហើយទំនាក់ទំនងរវាងនគរទាំងពីរកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺន។  ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៥ តទៅ អំណាចរបស់ចម្ប៉ាច្បាស់ជាត្រូវបាត់បង់ទៅវិញ។ គ្មានសិលាចារឹក វិជ័យ របស់ចាម ឬឯកសារណាមួយនៅរស់រានមានជីវិតបន្ទាប់ពីចុងក្រោយបង្អស់ដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ ១៤៥៦ ប៉ុន្តែប្រហែលជានេះគឺដោយសារតែការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃ ម៉ាន់ដាឡា ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧១ ដោយជនជាតិយួន។ ការធ្លាក់ចុះនៃចម្ប៉ាដែលមិនបានសិក្សាពេញលេញ ដូចដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត មីឆែល វីកឃឺរី  បានអះអាង ត្រូវតែត្រូវបានបញ្ចូលគ្នាពីប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម និងចិន ហើយត្រូវបានពង្រឹងឡើងវិញ។

យោងតាម មីង ស៊ីលូ ជនជាតិ ដាយវៀត បានបើកការលុកលុយជាដំបូងលើចម្ប៉ាក្នុងឆ្នាំ ១៤៦១ ដែលបានបង្ខំប្អូនប្រុសរបស់ស្តេច មហាផាន់លូយៀស (摩訶槃羅悅) ភៀសខ្លួនទៅកាន់ភ្នំ។ ស្តេចដែលកំពុងកាន់អំណាចគឺ ផាន់លូចាន់ក្វាន់ (槃羅茶全), ផាន់ឡូតឆាតសឹន (ក្នុងសេចក្តីជូនដំណឹងប្រវត្តិសាស្ត្រជេស៊ូត នៅលើកូសាំងស៊ីន) ឬ ត្រា តូន ដែលបានឡើងសោយរាជ្យពីឆ្នាំ ១៤៦០ ដល់ ១៤៧១ រហូតដល់ត្រូវបានចាប់បានដោយ ដាយវៀត ។ 

ជនជាតិចាមក៏បានស្នើសុំឱ្យ រាជវង្សមីងចិន ធ្វើអន្តរាគមន៍ និងជួយនាំជនជាតិវៀតណាមមកវិញដោយកម្លាំង និងបោះបង្គោលព្រំដែនរវាងចាម្ប៉ា និងវៀតណាម។ យ៉ាង​ណា​មិញ ចិន​បាន​តែ​ស្តី​បន្ទោស​ដោយ​ផ្ទាល់​មាត់​ចំពោះ​ជនជាតិ​វៀតណាម​ចំពោះ​ការ​ញុះញង់​របស់​ខ្លួន ខណៈ​ដែល​ចិន រាជវង្សមីង បាន​ព្យាយាម​ការពារ​ពាណិជ្ជកម្ម និង​សន្តិសុខ​ព្រំដែន ជាជាង​ការ​បន្ត​ពង្រីក។ យួនមិនអើពើនឹងការស្តីបន្ទោស ហើយបន្តផែនការបំផ្លាញគូប្រជែងរបស់គេ។ 

អធិរាជថ្មីនៃដាយវៀត ឡេថាញ់តុង បានឃើញចម្ប៉ា ក៏ដូចជាកិច្ចការបរទេសក្នុងបញ្ហាផ្សេងៗ។ គាត់ជានិស្សិតខុងជឺ ហើយចំណុចសំខាន់មួយរបស់ ថាញ់តុង ក្នុងការទូតគឺការទទួលយក និងទទួលយកទស្សនៈពិភពលោក ស៊ីណូកណ្តាល ក្នុងចំណោមរដ្ឋអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ហើយគាត់ចង់កម្ចាត់ទំនាក់ទំនងផ្លូវការជាមួយនគរអាស៊ីអាគ្នេយ៍ផ្សេងទៀតក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងបដិវត្តន៍ដើម្បីផ្លាស់ប្តូរព្រះរាជាណាចក្ររបស់គាត់ពីអាណាចក្រ។ 'គំរូ​អភិជន​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ចម្រុះ' ទៅ​កាន់​ការិយាធិបតេយ្យ​ដែល​ផ្អែក​លើ​ស្ថាប័ន​របស់​មីង​ចិន។  ការផ្តោតអារម្មណ៍របស់គាត់លើទំនាក់ទំនងស្នេហាជាមួយចម្ប៉ាគឺច្បាស់ណាស់ថា: "ដើម្បីនាំយកអរិយធម៌ (ស៊ីនិកSinitic - ទំនោរ) ដែលគាត់ចាត់ទុកថាជា មិនស៊ីវីល័យ" ។    ដើម្បីសម្រេចបាននូវផែនការរបស់គាត់ក្នុងការទទួលចាម្ប៉ា លោក ថាញ់តុង បានចំណាយពេលជាច្រើនឆ្នាំដើម្បីរៀបចំកងទ័ព ការផ្តល់ និងបង្កើនភាពច្របូកច្របល់ និងកំហឹងចំពោះចាម។  កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរួមមានការចល័តកម្លាំងមនុស្សយ៉ាងច្រើន និងជាពិសេស អង្គភាពកាំភ្លើងធំ ដែលបានគូសបញ្ជាក់យ៉ាងសំខាន់ពីគំរូ រាជវង្សមីង ។  ការយកចិត្តទុកដាក់ពិសេសលើអាវុធ ការដឹកជញ្ជូន និងការទំនាក់ទំនងត្រូវបានអនុវត្ត។ 

ទីបំផុត ថាញ់តុង បានពង្រីក និងបំផ្លើសការវាយឆ្មក់របស់ចាមនៅក្នុងរបាយការណ៍របស់គាត់ទៅកាន់ពួកមីង ដោយជ្រើសរើសពួកគេធ្វើជាលេសសម្រាប់ធ្វើសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងចម្ប៉ា។

ឯកសារយោង