ដៀន ដែល

ឧត្តមសេនីយ ដៀន ដែល (១៩៣២ - ១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣) គឺជាមន្ត្រីយោធាដ៏លេចធ្លោរបស់កម្ពុជា ហើយក្រោយមកជាអ្នកនយោបាយ។ គាត់បានដឹកនាំប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនៅកម្ពុជា ទីមួយជាឧត្តមសេនីយនៅក្នុងកងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ (១៩៧០-១៩៧៥) និងបន្ទាប់មកជាមេដឹកនាំនៃកងកម្លាំងទ័ពព្រៃរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLF) ដែលកំពុងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩២) ។ បន្ទាប់ពីការដកទ័ពរបស់វៀតណាមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ គាត់បានធ្វើជាអធិបតីក្នុងការរំសាយកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩២។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៨ លោក​បាន​ជាប់​ឆ្នោត​ជា​សមាជិក​រដ្ឋសភា​នៃគណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច ។ គាត់បានចំណាយពេលដប់ប្រាំឆ្នាំចុងក្រោយនៃអាជីពរបស់គាត់ជាទីប្រឹក្សារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។

អាជីពដំបូង 
លោកបានកើតក្នុងគ្រួសារជនជាតិខ្មែរក្រោម  នៅឆ្នាំ១៩៣២ នៅខេត្តស្រុកឃ្លាំង។ លោកបានចូលរៀនវិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ ដ៏ល្បីល្បាញនៅទីក្រុងភ្នំពេញ ពីឆ្នាំ១៩៤៦ ដល់១៩៥២ បន្ទាប់មកបានចូលបម្រើយោធាក្នុងជួរកងទ័ពកម្ពុជាអាណានិគមបារាំង។  ពីឆ្នាំ១៩៥៣ ដល់១៩៥៦ លោកគឺជាមេបញ្ជាការកងវរសេនាតូចលេខ៦ នៅខេត្តកំពង់ស្ពឺ ។ គាត់បានមកទីក្រុងភ្នំពេញក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ហើយជាសមាជិកនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ ការិយាល័យកណ្តាល G-1 ។ លោកបានសិក្សានៅរាជបណ្ឌិត្យសភាយោធានៅឆ្នាំ១៩៥៧-៥៨ ហើយបានត្រលប់ទៅទីបញ្ជាការជាអនុប្រធាន G-1 ។

ពីឆ្នាំ១៩៥៩ ដល់១៩៦០ លោកបានចូលរៀននៅសាលារដ្ឋបាលយោធាបារាំងនៅម៉ុនប៉េលីយ៉េ ប្រទេសបារាំង។ លោក​បាន​ត្រឡប់​មក​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៦១ ហើយ​បាន​កាន់​តំណែង​ជា​អនុប្រធាន​ទីស្នាក់ការ G-1 ។ នៅឆ្នាំ១៩៦២ គាត់បានចូលបម្រើការងារជាអគ្គសេនាធិការនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ ហើយនៅឆ្នាំ១៩៦៤ លោកត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាមេទ័ព និងបានក្លាយជាមេបញ្ជាការកងវរសេនាតូចអន្តរាគមន៍ទី២៤។

សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា (១៩៧០-១៩៧៥) 
នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកត្រូវបានតម្លើងឋានន្តរស័ក្តិជាវរសេនីយឯកក្នុងកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ (FANK) ហើយចូលកាន់តំណែងជាមេបញ្ជាការកងពលតូចទី២ នៅព្រៃស ក្បែររដ្ឋធានីភ្នំពេញ ។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះផងដែរ គាត់បានចូលរួមក្នុងការជម្លៀសកងកម្លាំងកម្ពុជាពីទីតាំងនៅតាមផ្លូវជាតិលេ១៩ ទៅកាន់ប្រទេសវៀតណាម ដោយមានជំនួយពីកងទ័ពអាមេរិក។ នៅឆ្នាំ១៩៧១ លោកត្រូវបានតម្លើងឋានន្តរស័ក្តិជាវរសេនីយឯកបញ្ជាការនៃក្រុមទី២ ដែលមានកងពលតូចទី២ និងកងពលតូចពីរផ្សេងទៀត។ អង្គភាពរបស់គាត់បានចូលរួមក្នុង ប្រតិបត្តិការចេនឡាទី២ ដែលជាការប៉ុនប៉ងបោសសម្អាតផ្លូវជាតិលេខ៦ ក្នុងខេត្តកំពង់ធំ ក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។  បន្ទាប់​មក​លោកត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅសិក្សានៅទីបញ្ជាការ​ជាន់ខ្ពស់​វៀតណាម​ខាង​ត្បូង ​ក្បែរទីក្រុងព្រៃនគរ ។ លោក​បាន​ត្រឡប់​មក​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ​នៅ​ខែ​មករា ឆ្នាំ​១៩៧២ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ដំឡើង​ឋានន្តរស័ក្តិ​ជា​ឧត្តម​សេនីយ៍​ត្រី​ទទួល​បន្ទុក​កងពលធំ​ទី២។ អ្នកកាសែត អេលីហ្សាបែត បេកឃឺ ក្រោយមកបានពណ៌នាអំពីដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់ទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់លោកនៅលើ ផ្លូវជាតិលេខ៤ ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ ជាមួយ អ្នកថតរូប នីល ដាវីស ដោយឃើញប្រមុខទាហានខ្មែរក្រហមនៅលើបង្គោលនៅតាមដងផ្លូវ។ លោក បានប្រាប់នាងថា ការកាត់ក្បាលត្រូវបានអនុវត្តដោយភាគីទាំងពីរ។ 

នៅ​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​១៩៧៤ លោក​ត្រូវ​បាន​តែង​តាំង​ជា​អភិបាល​ខេត្ត និង​ជា​មេ​បញ្ជាការ​កង​កម្លាំង​ទឹក​ដី ​ខេត្ត​កណ្តាល ។  ពេញមួយខែដើមឆ្នាំ១៩៧៥ លោកបានមើលការខុសត្រូវលើការការពារទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយវិទ្យុខ្មែរក្រហម បានរាយការណ៍ថានៅថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈលោកបាន "រងរបួសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ" នៅក្នុងការប្រយុទ្ធនៅដីឥដ្ឋ។  កាល​ពី​ខែ​មេសា លោក​បាន​ទទួល​បន្ទុក​ការពារ ​ស្ពាន​ព្រះមុនីវង្ស ដែល​ជា​ផ្លូវ​ចូល​សំខាន់​ចូល​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ឆ្លង ​ទន្លេ​បាសាក់ ។ នៅពេល​កងកម្លាំង​ខ្មែរក្រហម​ចូល​ទីក្រុង ​នៅ​ថ្ងៃទី ១៧ មេសា លោកបានជិះឧទ្ធម្ភាគចក្រចុងក្រោយទៅកាន់មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសអ៊ូតាប៉ាវ ក្នុង ​ប្រទេស​ថៃ ។   លោកត្រូវបានគេឃុំឃាំងនៅទីនោះក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួនរហូតដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលលោកបានទៅ អាឡិចសាន់ឌ្រី រដ្ឋវីជីនៀ ជាមួយប្រពន្ធនិងកូនរបស់លោក។

តួនាទីក្នុងការបង្កើត KPNLF (១៩៧៧-១៩៧៩) 
នៅ​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ ១៩៧៧ លោក​បាន​ជិះ​យន្តហោះ​ទៅ​ទីក្រុង​ប៉ារីស ហើយ​បាន​ជួយ​រៀបចំ​ក្រុម​នយោបាយ​មួយ​ដោយ​សហការ​ជាមួយ​កម្លាំង​តស៊ូ​មិនមែន​កុម្មុយនិស្ត​ក្រោម​ការ​ដឹកនាំ​របស់​អតីត​នាយករដ្ឋមន្ត្រី សឺន សាន ។  នៅថ្ងៃទី 1 ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 1979 លោក Dien Del បានហោះទៅប្រទេសថៃដើម្បីបង្កើត កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLAF) ។ ងួន ពិទូរ៉េត តាម​ក្រោយ ហើយ​អ្នក​ទាំង​ពីរ​បាន​ចេញ​ពី​ជំរំ​ជនភៀសខ្លួន​មួយ​ទៅ​ជំរំ​មួយ​ទៀត​នៅ ​ព្រំដែន​កម្ពុជា-ថៃ ដោយ​បញ្ចុះបញ្ចូល​មេដឹកនាំ​មូលដ្ឋាន​ឲ្យ​រួម​កម្លាំង។  នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 1979 KPNLAF មានទាហានប្រហែល 1.600 ។  នៅថ្ងៃទី 9 ខែតុលា ឆ្នាំ 1979 ក្រុមនេះបានក្លាយជា រណសិរ្សរំដោះជាតិខ្មែរ (KPNLF) ក្រោមការដឹកនាំ របស់លោក សឺន សាន ហើយឧត្តមសេនីយ ដៀន ដែល ត្រូវបានតែងតាំងជាអគ្គសេនាធិការ។

ការតស៊ូទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់វៀតណាម 
នៅខែមករា ឆ្នាំ ១៩៨១ ឧត្តមសេនីយ Dien បានបង្កើតកម្មវិធីបណ្តុះបណ្តាលមន្ត្រីនៅជំរុំជនភៀសខ្លួន Ban Sangae ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ឧត្តមសេនីយ Sak Sutsakhan បានទៅដល់ប្រទេសថៃពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះសីហនុ លោកធ្លាប់ជាប្រមុខរដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរក្នុងអំឡុងថ្ងៃចុងក្រោយរបស់ខ្លួន ហើយមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះចំពោះការសម្រេចចិត្ត និងភាពមិនច្បាស់លាស់ដែលផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ដល់ KPNLF ។

ការតស៊ូអំណាចនៅក្នុង KPNLF (1985-1986) 
នៅក្នុង ការវាយលុករដូវប្រាំងរបស់វៀតណាម ឆ្នាំ 1984 ដល់ 1985 KPNLF តាមសេចក្តីរាយការណ៍បានបាត់បង់ជិតមួយភាគបីនៃកងទ័ពរបស់ខ្លួនពី 12,000 ទៅ 15,000 នាក់នៅក្នុងសមរភូមិ និងតាមរយៈការរត់ចោលជួរ។  ភាពទន់ខ្សោយនេះ ដែលត្រូវបានស្តីបន្ទោសលើលោក សឺន សាន ចំពោះការចោទប្រកាន់របស់គាត់បានជ្រៀតជ្រែកក្នុងបញ្ហាយោធា (ជាពិសេសគាត់មិនមានឆន្ទៈក្នុងការសហការជាមួយកងកម្លាំងរបស់ព្រះសីហនុ) បានធ្វើឱ្យជម្លោះយូរអង្វែងនៅក្នុង KPNLF កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើង។  នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៥ មេដឹកនាំ KPNLF ជាច្រើននាក់បានប្រកាសបង្កើតគណៈកម្មាធិការកណ្តាលបណ្តោះអាសន្ននៃការសង្គ្រោះ ដែលនឹងក្លាយជាស្ថាប័នប្រតិបត្តិថ្មីរបស់ KPNLF ។ សមាជិកសំខាន់ៗនៃក្រុមរួមមាន ឧត្តមសេនីយ៍ Sak Sutsakhan, ឧត្តមសេនីយ៍ Dien Del, Abdul Gaffar Peang Meth, Hing Kunthon និងអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុយ កនធុល 

លោក សឺន សាន បាន​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​បង្កើត​គណៈ​កម្មាធិការ​បញ្ជាការ​ដ្ឋាន​យោធា​ថ្មី​ក្រោម​ការ​ដឹកនាំ​របស់​លោក​ឧត្តម សេនីយ ព្រំ វិត ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ លោកថា ឧត្តមសេនីយ សាក់ នឹងនៅតែជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃបញ្ជាការដ្ឋានយោធាចម្រុះ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៨៦ តាមសេចក្តីរាយការណ៍ថា ជាសម្បទានដល់ក្រុមអ្នកប្រឆាំង។ ក្រោម​ការ​សម្រុះសម្រួល​មួយ​ដែល​បាន​ធ្វើ​ឡើង​តាមរយៈ​ភាគី​ទី​បី ឧត្តមសេនីយ សាក់ បាន​គ្រប់គ្រង​កង​កម្លាំង​ប្រដាប់​អាវុធ​វិញ​ក្នុង​ខែ​មីនា ឆ្នាំ ១៩៨៦។ នៅខែកក្កដា ឧត្តមសេនីយ Dien បានចូលនិវត្តន៍ជាបណ្តោះអាសន្នទៅវត្តមួយ។ 

បន្ទាប់ពីការប្រគេនចង្ហាន់ព្រះសង្ឃនៅចុងឆ្នាំ ១៩៨៦ ឧត្តមសេនីយ ឌៀន បានបន្តធ្វើជាអគ្គមេបញ្ជាការរង ដោយដឹកនាំប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធជាមួយយួនរហូតដល់ការដកទ័ពចេញពីប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៩៩០។ ឧត្តមសេនីយ ឌៀន បានធ្វើជាអធិបតីលើការរំសាយកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់ KPNLF នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៩២ បន្ទាប់មកគាត់បានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញ។

អាជីពក្នុងរដ្ឋាភិបាល 
នៅឆ្នាំ ១៩៩៤ គាត់ត្រូវបានតែងតាំងជាអគ្គស្នងការនៃអគ្គសេនាធិការនៃ កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ ហើយនៅឆ្នាំ ១៩៩៨ គាត់ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាសមាជិកសភានីតិបញ្ញត្តិជាតិជាសមាជិកនៃ គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច ។  ក្នុង​ឆ្នាំ ២០០០ លោក Dien Del បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រធាន​គណៈកម្មការ​មហាផ្ទៃ ការពារជាតិ ស៊ើបអង្កេត និង​បង្ក្រាប​របស់​រដ្ឋសភា។  អស់​រយៈពេល​ជាង ១៥​ឆ្នាំ​មក​ហើយ លោក​បាន​អនុវត្ត​តួនាទី​ដ៏​លេចធ្លោ​ក្នុង​នាម​ជា​ទីប្រឹក្សា ​រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា ។

ការស្លាប់ 
លោកបានទទួលមរណៈភាពក្នុងមន្ទីរពេទ្យក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០១៣។  សព​ត្រូវ​បូជា​នៅ​វត្ត​ទឹកថ្លា ក្នុង ​សង្កាត់​ទឹកថ្លា រាជធានី​ភ្នំពេញ ។

ការសង្កេតរបស់អ្នកសារព័ត៌មាន 
ក្នុងឋានៈជាមន្ត្រី និងជាថ្នាក់ដឹកនាំ នាយឧត្តមសេនីយ៍ ឌៀន បានទទួលការគោរពពីថ្នាក់លើ សហការី មន្ត្រីក្រោមឱវាទ និងអ្នកសង្កេតការណ៍ជាច្រើនទៀត។ អ្នកកាសែត Henry Kamm  និង Jon Swain បានឃើញគាត់នៅក្នុងការប្រយុទ្ធជាច្រើនលើក ហើយបានកោតសរសើរចំពោះរូបរាងរបស់គាត់ដែលមានការគ្រប់គ្រងដោយស្ងប់ស្ងាត់៖ "ឧត្តមសេនីយ៍ Dien Del ប្រហែលជាឧត្តមសេនីយឆ្នើមរបស់ [កងទ័ព] បុរសម្នាក់ដែលមានពន្លឺចែងចាំងនៅក្នុងភ្នែករបស់គាត់... ធ្លាក់​ក្នុង​ឈុត​ខ្លា កាន់​កាំភ្លើង​ខ្លី​នៅ​ត្រគាក ដោយ​និយាយ​ថា​គាត់​នឹង​តស៊ូ​ដល់​ចុង​ក្រោយ»។  អតីត វរសេនីយ៍ឯក ជីម ម៉ូរីស បានរកឃើញថាគាត់ជាយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ប៉ិនប្រសប់ នៅពេលសង្កេតមើលប្រតិបត្តិការរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ ឌៀន អំឡុងពេលការវាយលុករបស់វៀតណាមឆ្នាំ 1985៖ "Dien Del បានប្រើកម្លាំងសំខាន់របស់គាត់យ៉ាងឆ្លាតវៃដើម្បីការពារការតាំងទីលំនៅរបស់ KPNLF" ។

ឯកសារយោង