យ័ន ស៊ីខាយ

យ័ន ស៊ីខាយ (ថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៥៩ ដល់ថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩១៦) គឺជាមន្ត្រីយោធា និងរដ្ឋាភិបាលចិន ដែលបានឡើងកាន់អំណាចក្នុងអំឡុងចុងរាជវង្សឈីង ហើយទីបំផុតបានបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សឈីង របស់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ១៩១២ ក្រោយមកក្លាយជា អធិរាជ នៃ ប្រទេសចិន ។ ដំបូងឡើយ លោកបានព្យាយាមជួយសង្គ្រោះរាជវង្សជាមួយនឹងគម្រោងទំនើបកម្មមួយចំនួន រួមមានការិយាធិបតេយ្យ សារពើពន្ធ តុលាការ ការអប់រំ និងកំណែទម្រង់ផ្សេងៗទៀត ទោះបីជាបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបរាជ័យនៃកំណែទម្រង់រយថ្ងៃក៏ដោយ ។ លោកបានបង្កើតកងទ័ពទំនើបដំបូង និងរដ្ឋាភិបាលខេត្តដែលមានប្រសិទ្ធភាពជាងនៅភាគខាងជើងប្រទេសចិនក្នុងអំឡុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនៃរាជវង្ស Qing មុនពេលបង្ខំឱ្យដាក់រាជ្យរបស់អធិរាជស៊ួនទុង(ភូយី) ដែលជាស្តេចចុងក្រោយនៃរាជវង្សឈីង ក្នុងឆ្នាំ១៩១២ ។ តាមរយៈការចរចា លោកបានក្លាយជាប្រធានាធិបតីទីមួយនៃសាធារណៈរដ្ឋចិន ក្នុងឆ្នាំ១៩១២។  ការគ្រប់គ្រងកងទ័ព និងការិយាធិបតេយ្យនេះគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការគ្រប់គ្រងស្វ័យភាពរបស់គាត់។ នៅឆ្នាំ១៩១៥ លោកបានព្យាយាមស្តារឡើងវិញនូវរាជាធិបតេយ្យតំណពូជនៅក្នុងប្រទេសចិន ដោយខ្លួនលោកជា អធិរាជហុងសៀន ។ ការស្លាប់របស់លោកនៅឆ្នាំ១៩១៦ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីការដាក់រាជ្យរបស់គាត់បាននាំឱ្យមានការបែកបាក់នៃប្រព័ន្ធនយោបាយចិន និងការបញ្ចប់នៃ រដ្ឋាភិបាលបៀយាន ជាអាជ្ញាធរកណ្តាលរបស់ប្រទេសចិន។

ការរស់ឡើងវិញនៃរាជាធិបតេយ្យតំណពូជ 

ដើម្ដើម្បីបង្កើតសិទ្ធិអំណាចរបស់លោក លោកបានចាប់ផ្តើមបង្កើតឡើងវិញនូវធាតុនៃលទ្ធិខុងជឺ ​របស់​រដ្ឋ។ ក្នុង​នាម​ជា​អ្នក​គាំទ្រ​ដ៏​សំខាន់​ក្នុង​ការ​រស់​ឡើង​វិញ​នូវ​ការ​គោរព​សាសនា​របស់​រដ្ឋឈីង លោកបាន​ចូល​រួម​យ៉ាង​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​ក្នុង​នាម​ជា​អធិរាជ​ក្នុង​ពិធី​ដែល​ប្រារព្ធ​ធ្វើ​នៅ ​ប្រាសាទឈីងនៃ​ស្ថានសួគ៌ ។ នៅចុងឆ្នាំ១៩១៥ ពាក្យចចាមអារ៉ាមត្រូវបានអណ្តែតអំពីការយល់ស្របដ៏ពេញនិយមមួយដែលថារាជាធិបតេយ្យតំណពូជគួរតែត្រូវបានរស់ឡើងវិញ។ ជាមួយនឹងអំណាចរបស់គាត់បានធានា អ្នកគាំទ្ររបស់លោកជាច្រើន ជាពិសេសស្តេចរាជានិយម យាងឌូ បានតស៊ូមតិសម្រាប់ការរស់ឡើងវិញនៃរាជាធិបតេយ្យតំណពូជ ដោយសុំឱ្យ លោកឡើងគ្រងរាជ្យ។ លោកយាង បានលើកហេតុផលថា មហាជនចិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាយូរយារណាស់មកហើយក្នុងការគ្រប់គ្រងរាជាធិបតេយ្យ សាធារណរដ្ឋទើបតែមានប្រសិទ្ធភាពជាដំណាក់កាលអន្តរកាលដើម្បីបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់ម៉ាន់ជូ ហើយស្ថានការណ៍នយោបាយរបស់ប្រទេសចិនទាមទារឱ្យមានស្ថិរភាព ដែលមានតែរបបរាជានិយមមួយប៉ុណ្ណោះដែលអាចធានាបាន។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយអាមេរិក ហ្វ្រែង ចនសុនហ្គូដណាវ បានស្នើគំនិតស្រដៀងគ្នានេះ។ អ្នកចរចាតំណាងឱ្យប្រទេសជប៉ុនក៏បានផ្តល់ការគាំទ្រដល់មហិច្ឆតារបស់យ័ន ដែលជារង្វាន់មួយសម្រាប់ការគាំទ្ររបស់យ័ន ចំពោះតម្រូវការម្ភៃមួយ។ 

នៅថ្ងៃទី២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៥ លោកបានរៀបចំ "សភាតំណាង" ដែលបានប្រជុំពិសេសដែលបានបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆ័ន្ទដើម្បីផ្តល់ឱ្យលោកឡើងបល្ល័ង្ក។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩១៥ យាន "បានទទួលយក" ការអញ្ជើញ ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងជាអធិរាជនៃចក្រភពចិន ក្រោមឈ្មោះសម័យរបស់ហុងសៀន ( ឧ បរិបូរណ៍នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ) ។ ចក្រភពថ្មីនៃប្រទេសចិន នឹងចាប់ផ្តើមជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១៦ នៅពេលដែលលោកដែលជាអធិរាជហុងសៀនមានបំណងធ្វើពិធីចូលកាន់តំណែង។ បន្ទាប់ពីក្លាយជាអធិរាជភ្លាម អធិរាជហុងសៀន បានដាក់បញ្ជាជាមួយអតីតជាងស្មូនអធិរាជសម្រាប់ឈុតប៉សឺឡែនចំនួន ៤០ ០០០ ដុំដែលមានតម្លៃ ១,៤ លានយ័ន ត្រាត្បូងថ្មដ៏ធំមួយ និងអាវរបស់អធិរាជពីរមានតម្លៃ ៤០០ ០០០ យ័ន។

ឯកសារយោង 

ប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋចិន
អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន