អវលោកិតេស្វារ

អវលោកិតេស្វរ () ( ន. ) [អៈវៈលោក-កិតេ-ស្វៈរ៉ៈ], អវលោកិតេស្វរៈ   ( សំ. ) (--ឝ្វរ < អវលោកិត “ដែល​ប្រមើល​មើល” + ឦឝ្វរ “ជា​ធំ”; បា. ធៀប​នឹង សំ. អវលោកិតិស្សរ ឬ ឱលោកិតិស្សរ) អ្នក​ដែល​ជា​ធំ​ក្នុង​ការ​ប្រមើល​មើល​ឬ​ពិនិត្យ​មើល​សេចក្ដី​សុខ​ទុក្ខ​និង​ចរិយា​របស់​សត្វ​លោក ។ នាម​នៃ​ពោធិសត្វ ដែល​ពួក​ពុទ្ធ​សាសនិក​ខាង​មហា​យាន​សន្មត​ដោយ​ឧប្បត្តិ​កថា​ជា​ទេវតា​វិសេស​មួយ​អង្គ ជា​អ្នក​ពិនិត្យ​មើល​សុខ​ទុក្ខ​ជាដើម របស់​សត្វ​លោក ក្នុង​សាសនា​នៃ​ព្រះ​សក្យ​មុនី​គោតម​ព្រម​ទាំង​មើល​បីបាច់​រក្សា​សត្វ​លោក​ផង (ធៀប​គ្នា​នឹង​មហា​ព្រហ្ម​ឬ​វិស្ណុ​របស់​ពួក​ព្រាហ្មណ៍) ។ គេ​ច្រើន​ធ្វើ​មុខ ៤ នៅ​កំពូល​ប្រាសាទ​ឬ​កំពូល​ចេតិយ​សម្គាល់​ថា​ជា​ព្រះ​ភ័ក្រ្ត​​នៃ​អវលោកិតេស្វរៈ ដើម្បី​ការពារ​ភយន្តរាយ​ទាំងពួង, ប៉ុន្តែ​ហៅ​តាម​លទ្ធិ​ព្រាហ្មណ៍​ថា មុខ​ព្រហ្ម  ។ ហៅ អវលោកេស្វរៈ  ក៏​បាន លោកេស្វរៈ   ក៏​បាន (ម. ព. នេះ​ក្នុង​ពាក្យ លោក ១ ន. ទៀត​ផង) ។

ការគោរព​បូជា​ព្រះ​ពោធិសត្វ​លោកេស្វរៈ សម័យ​ព្រះបាទជ័យ​វរ្ម័នទី​៧ 
ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ព្រះពុទ្ធសាសនាលទ្ធិមហាយាន គឺជាសាសនារបស់រដ្ឋ ដែលក្នុងនេះព្រះពោធិសត្វលោកកេស្វរៈបានបំពេញតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ ដោយថែមទាំងមានការ គោរព និងមានជំនឿយ៉ាងលើសលប់នៅក្នុងសង្គមខ្មែរទៀតផង ។

នៅគ្រប់មជ្ឈដ្ឋានសង្គមខ្មែរមានរួមទាំងមេទ័ព និងព្រះមហាក្សត្រ តែងតែមានការគោរពបូជាដល់ព្រះពុទ្ធអង្គលោកកេស្វរៈពុំដែលអាក់ខាន ។ចម្លាក់ព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ រូបសាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេស (ម.ត ១៩៩៤)តាមឯកសារបានតំណាលឲ្យដឹងថា : ព្រះពុទ្ធសាសនាហិនយានដែលព្រះអង្គបានចូលនិព្វានរួចទៅ
ហើយនោះ ឯព្រះពុទ្ធនិយានមហាយានទ្រង់កំពុងត្រៀមព្រះកាយចូលព្រះនិព្វាននៅឡើយ ។
ការរងចាំមិនទាន់ចូលបរិនិព្វានរបស់ព្រះពោធិសត្វលោកកេស្វរៈ ដោយសារតែព្រះអង្គទុកពេលវេលាចង់ជួយមនុស្សលោកឲ្យរួចផុតពីគ្រោះថ្នាក់ ។
ព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ សព្វព្រះទ័យមិនទាន់ចង់ចូលនិព្វាន ព្រោះព្រះអង្គនៅមានការអាណិតអាសូរដល់ពុទ្ធបរិស័ទក្នុងការស្រោចស្រង់ មនុស្សលោកឲ្យបានច្រើន ។

ព្រះននាម 
គេមានជំនឿថា ព្រះពោធិសត្វអង្គនេះមិនត្រឹមតែជួយមនុស្សលោកទេ តែថែមទាំងអាចជួយរំដោះគ្រោះចង្រៃនានារបស់មនុស្សលោកថែមទៀតផង ។
ដោយសារតែមានជំនឿលើមូលហេតុខាងលើនេះហើយ ទើបនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ គេមានការតាំងឈ្មោះព្រះពុទ្ធអង្គនេះថា ’ព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ” ។

ពាក្យនេះមានន័យថា ព្រះអាទិទេពនៃពិភពលោក ដែលមានទាំងឋានមនុស្ស ឋាននរក និងឋានសួគ៌ ។
ព្រះពោធិសត្វអង្គនេះ ក៏មានព្រះនាមមួយទៀតដែរគឺ ព្រះអវលោកេស្វរៈ មានន័យថា ព្រះអាទិទេពមើលពីលើ ដោយព្រះករុណាធម៌ដល់សត្វលោក ។
ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ គេឃើញមានការគោរពបូជា និងរៀបចំតង្វាយជាច្រើនដល់ព្រះពោធិសត្វអង្គនេះ ។

គ្រឿងតង្វាយ 
គ្រឿងតង្វាយទាំងនេះមានដូចជាអង្ករ សណ្តែក ល្ង ទឹកដោះគោ ទឹកឃ្មុំ និងស្ករ ប្រេង ជាដើម ។
បើយើងពិនិត្យលើគ្រឿងតង្វាយនេះ គឺជាលក្ខណៈពិសេសលើសព្រះពោធិសត្វដទៃទៀត ។
លើសពីនេះទៀត ឋានៈនៃបុព្វការីជនខ្មែរ ជាពិសេសសមាជិកនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សនាសម័យបាយ័ន ត្រូវបានលើកតម្កើងស្មើទៅនឹងព្រះពោធិសត្វលោកកេស្វរៈផងដែរ ដែលគេគោរពបូជាក្រោមរូបភាពនៃរូបសំណាក់ថ្ម និងសំរិទ្ធ

កំណត់

មើលផងដែរ 
សាសនាអ្នកស្រុកចិន ​
អ៉ីហ្វួងទី
បព្វជិតសាសនាតៅ
លោកយាយម៉ៅ
ប្រភព​អ្នកតា​ក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ
សាសនាខ្មោច
ព្រះម៉ែនាង​បក់
ព្រះម៉ែជំនាងទូក 
ព្រះមេស្រូវ
ព្រះភូមិទេវតា 
រានទេវតា
ព្រះមហាជ័យពៃរស្រព
រុក្ខទេវតា
យ័ន្ត
ឃុនឆាង ឃុនផែន នាងភឹម
តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ
តួអង្គនៅក្នុងរឿងឃុនឆាង ឃុនផែន
ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ  
ព្រះម៉ែស៊ីវ៉ាងម៉ូ 
ព្រះសិវៈនាដរាជ
បូជនីយដ្ឋាន​ដែនកោះ​លង្កា
យ៉ាបយ៉ុម
វត្តព្រះស្រីមហាអុម៉ាទេវី
ព្រះម៉ែមារីអ័ម័ន
ព្រះក័តតាវះរាយ័ន 
ព្រះម៉ែប៉្ររិយាចី
ភារតៈនាដយ័ម

ព្រះពុទ្ធសាសនា