វប្បធម៌កម្ពុជា

ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរលង់របស់ ប្រទេសកម្ពុជា សាសនាគឺជាប្រភពដ៏សំខាន់នៃវប្បធម៌បំផុសគំនិត។ ជាង ៣ សហស្សវត្សរ៍ ប្រជាជនកម្ពុជាបានបង្កើតនូវប្រព័ន្ធវប្បធម៌ និងជំនឿរបស់ កម្ពុជា ដ៏ពិសេសមួយ ពីភាពស៊ីសង្វាក់គ្នានៃ ជំនឿ សាសនា របស់ជនជាតិដើមភាគតិច និងសាសនាឥណ្ឌានៃ ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ព្រហ្មញ្ញសាសនា ។ វប្បធម៌ និងអរិយធម៌ឥណ្ឌា រួមទាំងភាសា និងសិល្បៈរបស់វា បានទៅដល់ អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក  ប្រហែលសតវត្សទី ១ នៃគ.ស។

ជាទូទៅគេជឿថាឈ្មួញសមុទ្របាននាំយកទំនៀមទម្លាប់ និងវប្បធម៌ឥណ្ឌាទៅកាន់កំពង់ផែតាម ឈូងសមុទ្រថៃ និងប៉ាស៊ីហ្វិក តាមផ្លូវដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយ ប្រទេសចិន ។ អាណាចក្រនរគភ្នំ ប្រហែលជារដ្ឋកម្ពុជាដំបូងគេដែលបានទទួលផលប្រយោជន៍ពីការហូរចូលនៃគំនិតឥណ្ឌានេះ។ ក៏​មាន​ឥទ្ធិពល​អាណានិគម​បារាំង​ដែរ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

សម័យរីកចម្រើនរបស់ប្រទេសកម្ពុជាគឺនៅចន្លោះសតវត្សទី៩ និងទី១៤ ក្នុងកំឡុង សម័យអង្គរ ដែលពេលនោះជាអាណាចក្រដ៏មានអំណាច និងវិបុលភាពដែលរីកចំរើន និងគ្របដណ្តប់ស្ទើរតែទាំងអស់នៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។ សម័យអង្គរនៅទីបំផុតបានដួលរលំបន្ទាប់ពីការទំនាស់ផ្ទៃក្នុងជាច្រើនរវាងរាជវង្ស និងសង្រ្គាមឥតឈប់ឈរជាមួយប្រទេសជិតខាងដែលមានអំណាចកាន់តែខ្លាំង ជាពិសេស សៀម និង ដាយវៀត ។ ប្រាសាទជាច្រើនពីសម័យកាលនេះ ដូចជាប្រាសាទបាយ័ន និងប្រាសាទអង្គរវត្តនៅតែមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ដែលនៅរាយប៉ាយពាសពេញប្រទេសថៃ កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដើម្បីរំលឹកដល់ភាពអស្ចារ្យនៃសិល្បៈ និងវប្បធម៌ខ្មែរ។

ភាពអស្ចារ្យដែលមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបានរបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងវិស័យសិល្បៈ ស្ថាបត្យកម្ម តន្ត្រី និងរបាំក្នុងអំឡុងពេលនេះ បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើបណ្តាប្រទេសជិតខាងជាច្រើន គឺប្រទេសថៃ និងឡាវ។ ឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌អង្គរនៅតែអាចឃើញសព្វថ្ងៃនេះនៅក្នុងប្រទេសទាំងនោះ ដោយសារពួកគេចែករំលែកលក្ខណៈជិតស្និទ្ធជាច្រើនជាមួយប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន។

ស្ថាបត្យកម្ម និងលំនៅដ្ឋាន 

ស្ថាបត្យករ និង ជាងចម្លាក់ សម័យអង្គរបានបង្កើតប្រាសាទដែលគូសផែនទីពិភពលោហធាតុដោយថ្ម។ ការតុបតែងរបស់ខ្មែរទាក់ទាញការបំផុសគំនិតពីសាសនា ហើយសត្វទេវកថាមកពី ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំងនៃប្រាសាទ។ ប្រាសាទនានាត្រូវបានសាងសង់ឡើងស្របតាមច្បាប់នៃ ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរបុរាណ  ដែលកំណត់ប្លង់ប្រាសាទជាមូលដ្ឋានរួមមានទីសក្ការៈកណ្តាល ទីធ្លា កំពែងព័ទ្ធជុំវិញ និងកសិណ។ គំនូរខ្មែរប្រើរូបសត្វជាច្រើនពីទេវកថាពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូ ដូចជា ព្រះបរមរាជវាំង នៅ ទីក្រុងភ្នំពេញ ប្រើគំនូរដូចជា គ្រុឌ ដែលជាសត្វស្លាបទេវកថាក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា។

ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រទេសកម្ពុជាបានអភិវឌ្ឍជាដំណាក់កាលក្រោម អាណាចក្រខ្មែរ ពីសតវត្សទី ៩ ដល់សតវត្សទី ១៥ ដែលត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុងអគារជាច្រើននៃ ប្រាសាទអង្គរ ។ សំណល់នៃស្ថាបត្យកម្មលោកិយពីសម័យនេះគឺកម្រណាស់ ព្រោះមានតែអគារសាសនាប៉ុណ្ណោះដែលធ្វើពីថ្ម។ ស្ថាបត្យកម្មនៃសម័យអង្គរបានប្រើប្រាស់លក្ខណៈរចនាសម្ព័ន្ធជាក់លាក់ និងរចនាបថដែលជាវិធីសាស្រ្តសំខាន់មួយដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននៃប្រាសាទ រួមជាមួយនឹងសិលាចារឹក។

នៅតាមជនបទសម័យបច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសកម្ពុជា គ្រួសារអ្នកមានជាធម្មតារស់នៅ ក្នុងផ្ទះ រាងចតុកោណ ដែលអាចប្រែប្រួលក្នុងទំហំចាប់ពីបួនគុណប្រាំមួយម៉ែត្រទៅប្រាំមួយគុណដប់ម៉ែត្រ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​សាង​សង់​ពី​ឈើ​ប្រក់​ដំបូល​ប្រក់​ស័ង្កសី និង​ជញ្ជាំង​ធ្វើពី​ឫស្សី​ត្បាញ។ ផ្ទះ​ខ្មែរ ​ជាធម្មតា​ត្រូវ​លើក​កំពស់​ដល់​ទៅ​៣​ម៉ែត្រ​លើ​បង្គោល​សម្រាប់​ការពារ​ទឹកជំនន់​ប្រចាំឆ្នាំ​។ ជណ្ដើរ ​ពីរ​ឬ ​ជណ្ដើរឈើ ​​ផ្តល់​ការ​ចូល​ទៅ​កាន់​ផ្ទះ​។ 

ដំបូល​ប្រក់​ស័ង្កសី​ជាន់​លើ​ជញ្ជាំង​ផ្ទះ​ការពារ ​ផ្នែក​ខាងក្នុង ​ពី​ភ្លៀង។ ជាធម្មតាផ្ទះមួយមានបន្ទប់បីដែលបំបែកដោយភាគថាសធ្វើពីឫស្សីត្បាញ។ បន្ទប់ខាងមុខជាបន្ទប់ទទួលភ្ញៀវដែលប្រើសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវ បន្ទប់បន្ទាប់ជាបន្ទប់គេងឪពុកម្តាយ និងបន្ទប់ទីបីសម្រាប់កូនស្រីមិនទាន់រៀបការ។ កូនប្រុសគេងគ្រប់ទីកន្លែងដែលពួកគេអាចរកកន្លែងទំនេរបាន។ សមាជិក​គ្រួសារ និង​អ្នក​ជិត​ខាង​រួម​គ្នា​សាងសង់​ផ្ទះ ហើយ​ពិធី​រៃអង្គាស​ប្រាក់​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ពេល​សាងសង់​រួច។ 

ផ្ទះ​របស់​ជន​ក្រីក្រ​អាច​មាន​តែ​បន្ទប់​ធំ​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ។ អាហារត្រូវបានរៀបចំនៅក្នុង ផ្ទះបាយ ដាច់ដោយឡែកដែលមានទីតាំងនៅជិតផ្ទះ ប៉ុន្តែជាធម្មតានៅពីក្រោយវា។ គ្រឿងបរិក្ខារបង្គន់មានរណ្តៅធម្មតានៅក្នុងដី ដែល ស្ថិតនៅ ឆ្ងាយពីផ្ទះ ដែលត្រូវបានគ្របដណ្ដប់នៅពេលបំពេញ។ សត្វចិញ្ចឹមណាមួយត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្រោមផ្ទះ។ ផ្ទះជនជាតិចិន និងវៀតណាម នៅតាមទីប្រជុំជន និងភូមិនានាក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាធម្មតាត្រូវបានសាងសង់ដោយផ្ទាល់នៅលើដី និងមានកម្រាលឥដ្ឋ ស៊ីម៉ងត៍ ឬក្បឿង អាស្រ័យលើស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចរបស់ម្ចាស់។ លំនៅដ្ឋានក្នុងទីក្រុង និងអគារពាណិជ្ជកម្មអាចធ្វើពីឥដ្ឋ កំបោរ ឬឈើ។

សាសនា 

ប្រទេស​កម្ពុជា​ជា ​ពុទ្ធសាសនិក ​លើសលប់ ដោយ​មាន​ប្រជាជន ៨០% ជា ​ពុទ្ធសាសនិក​ថេរវាទ ១% ជា​គ្រិស្តសាសនិក ហើយ​ប្រជាជន​ភាគច្រើន​ដែល​នៅ​សេសសល់​កាន់ ​សាសនា​ឥស្លាម  អទេវនិយម ឬ ​និកាយ​និយម ។

ព្រះពុទ្ធសាសនាមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា យ៉ាងហោចណាស់ក៏នៅសតវត្សទី៥នៃគ.ស។ ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ គឺជាសាសនារបស់រដ្ឋរបស់ប្រទេសកម្ពុជាតាំងពីសតវត្សទី ១៣ នៃគ.ស ។  ប្រជាជន​កម្ពុជា​មួយ​ចំនួន​តូច​ដែល​ភាគ​ច្រើន​ជា​ជន​ជាតិ​វៀត​ណាម និង​ចិន ​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​មហាយាន ។ បទបញ្ជាសំខាន់ៗរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាដែលប្រតិបត្តិក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺ ធម្មយុត្តិកនិកាយ និង មហានិកាយ ។

សាសនាឥស្លាម គឺជាសាសនារបស់ ជនជាតិចាម ភាគច្រើន (ហៅម្យ៉ាងទៀតថា ខ្មែរអ៊ីស្លាម ) និងជនជាតិភាគតិច ម៉ាឡេ នៅ កម្ពុជា ។ យោងតាមលោក ប៊ូ ដ្រាម៉ា មានអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមពី ១៥០ ០០០ ទៅ ២០០ ០០០ នាក់ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ ១៩៧៥ ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញក្រោម របបខ្មែរក្រហម បានបំផ្លាញចំនួនរបស់ពួកគេ ហើយនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ ពួកគេប្រហែលជាមិនអាចទទួលបានមកវិញនូវកម្លាំងពីមុនរបស់ពួកគេឡើងវិញទេ។ ជន​ជាតិ​ចាម​ទាំង​អស់​សុទ្ធ​តែ​ជា ​និកាយ​ស៊ុននី ​នៃ​សាលា សាហ្វីអ៊ី ។ លោក ប៊ូ ដ្រាម៉ា បានបែងចែកចាមឥស្លាមនៅកម្ពុជាទៅជាសាខាប្រពៃណី និងសាខាគ្រិស្តអូស្សូដក់។

សាសនាគ្រឹស្ត ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដោយអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិកនៅឆ្នាំ ១៦៦០។ វា​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​ចាប់​ផ្តើម​តិច​តួច​ជា​ពិសេស​ក្នុង​ចំណោម​ពុទ្ធសាសនិក។ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៧២ មាន​គ្រិស្តបរិស័ទ​ប្រហែល ២ ម៉ឺន​នាក់​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ដែល​ភាគ​ច្រើន​ជា ​គ្រិស្ត​សាសនា​រ៉ូម៉ាំង ។ យោងតាមស្ថិតិរបស់ បុរីវ៉ាទីកង់ នៅឆ្នាំ ១៩៥៣ សមាជិកនៃសាសនាចក្ររ៉ូម៉ាំងកាតូលិកនៅកម្ពុជាមានចំនួន ១២០ ០០០ នាក់ ដែលធ្វើឱ្យវានៅពេលនោះក្លាយជាសាសនាធំទីពីរនៅក្នុងប្រទេស។ 

នៅខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧០ មុនពេលធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ ការប៉ាន់ប្រមាណបង្ហាញថា កាតូលិកប្រហែល ៥០ ០០០ នាក់ជាជនជាតិវៀតណាម។ អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកជាច្រើននាក់ដែលនៅសេសសល់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ គឺជាជនជាតិអឺរ៉ុប ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិបារាំង។ សកម្មភាពផ្សព្វផ្សាយសាសនាប្រូតេស្តង់អាមេរិកបានកើនឡើងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងចំណោមកុលសម្ព័ន្ធភ្នំមួយចំនួន និងក្នុងចំណោមជនជាតិចាម បន្ទាប់ពីការបង្កើតសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៦២ ដែលបានរាយការណ៍ថាមាន ប្រូតេស្តង់ ចំនួន ២ ០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា នៅតែជាស្ថិតិថ្មីបំផុតសម្រាប់ក្រុមនេះ។ 

អ្នកសង្កេតការណ៍បានរាយការណ៍ថានៅឆ្នាំ ១៩៨០ មានជនជាតិខ្មែរគ្រិស្តដែលបានចុះឈ្មោះច្រើនជាងក្នុងចំណោមជនភៀសខ្លួននៅក្នុងជំរុំក្នុងប្រទេសថៃជាងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទាំងអស់មុនឆ្នាំ ១៩៧០ ។ កៀវណាន់ កត់សម្គាល់ថា រហូតដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨០ បម្រើការប្រូតេស្តង់ប្រចាំសប្តាហ៍ចំនួន ៥ ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញដោយគ្រូគង្វាលខ្មែរ ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹមសេវាប្រចាំសប្តាហ៍តែមួយបន្ទាប់ពីការបៀតបៀនរបស់ប៉ូលីស។  មាន​អ្នក​កាន់​សាសនា​កាតូលិក​ប្រមាណ ២១.៣០០​នាក់​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ដែល​តំណាង​ឲ្យ​តែ ០,១៥% នៃ​ចំនួន​ប្រជាជន​សរុប។ គ្មាន​ភូមិភាគ​ទេ ប៉ុន្តែ​មាន​ដែន​សមត្ថកិច្ច​ចំនួន​បី គឺ ​ភូមិភាគ ​មួយ និង ​ភូមិភាគ ​ពីរ។

ក្រុមកុលសម្ព័ន្ធតំបន់ខ្ពង់រាប ដែលភាគច្រើនមានប្រព័ន្ធសាសនាក្នុងស្រុករបស់ពួកគេ ប្រហែលជាមានចំនួនតិចជាង ១០០ ០០០ នាក់។ ខ្មែរលើ ត្រូវបានពិពណ៌នាយ៉ាងធូររលុងថាជា ពួកបិសាច ប៉ុន្តែក្រុមកុលសម្ព័ន្ធភាគច្រើនមានព្រលឹងខ្មោចក្នុងស្រុករៀងៗខ្លួន។ ជាទូទៅពួកគេឃើញពិភពលោករបស់ពួកគេពោរពេញដោយវិញ្ញាណដែលមើលមិនឃើញផ្សេងៗ (ជារឿយៗហៅថាយ៉ាង) ខ្លះសប្បុរស ខ្លះទៀតអាក្រក់។ ពួកគេភ្ជាប់វិញ្ញាណជាមួយនឹងស្រូវ ដី ទឹក ភ្លើង ថ្ម ផ្លូវជាដើម។ អាបធ្មប់ ឬ​អ្នក​ជំនាញ​ក្នុង​ភូមិ​នីមួយៗ​ទាក់ទង​វិញ្ញាណ​ទាំង​នេះ ហើយ​ចេញវេជ្ជបញ្ជា​វិធី​ដើម្បី​សម្រាល​ទុក្ខ​ពួក​គេ។ 

ក្នុង​ពេល​មាន​វិបត្តិ ឬ​ការ​ប្រែប្រួល ការ​បូជា​សត្វ​អាច​នឹង​ត្រូវ​ធ្វើ​ឡើង​ដើម្បី​រំសាយ​កំហឹង​របស់​វិញ្ញាណ។ ជារឿយៗជំងឺត្រូវបានគេជឿថាបណ្តាលមកពីវិញ្ញាណអាក្រក់ឬអាបធ្មប់។ កុលសម្ព័ន្ធ​ខ្លះ​មាន​ថ្នាំ​ពិសេស​ជា​បុរស ឬ​ សាម៉ាន ​ដែល​ព្យាបាល​ជំងឺ។ ក្រៅ​ពី​ជំនឿ​លើ​វិញ្ញាណ អ្នក​ភូមិ​ក៏​ជឿ​លើ​ការ​ហាមប្រាម​លើ​វត្ថុ ឬ​ការ​ប្រតិបត្តិ​ជា​ច្រើន។ ក្នុង​ចំណោម​ខ្មែរ​លើ ក្រុម រ៉ាដ និង ចារ៉ាយ មាន​ឋានានុក្រម​ដែល​បាន​អភិវឌ្ឍ​យ៉ាង​ល្អ​ដោយ​មាន​អ្នក​គ្រប់គ្រង​កំពូល​នៅ​ក្បាល។

ការរស់នៅ

ពិធីកំណើតនិងមរណភាព 
កំណើតនៃកូនគឺជាព្រឹត្តិការណ៍រីករាយសម្រាប់គ្រួសារ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី តាមជំនឿប្រពៃណី ការបង្ខាំង និងការសម្រាលកូនធ្វើឱ្យគ្រួសារ និងជាពិសេសម្តាយ និងកូនត្រូវរងគ្រោះថ្នាក់ពីពិភពវិញ្ញាណ។ ស្ត្រី​ម្នាក់​ដែល​ស្លាប់​ពេល​សម្រាល​កូន​ឆ្លង​ទន្លេ  ជា​ភាសា​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​គេ​ជឿ​ថា​ក្លាយ​ជា​វិញ្ញាណ​អាក្រក់។ នៅក្នុងសង្គមខ្មែរប្រពៃណី ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះគោរពច្បាប់ហាមឃាត់អាហារមួយចំនួន និងជៀសវាងស្ថានភាពមួយចំនួន។ ទំនៀមទំលាប់ទាំងនេះនៅតែអនុវត្តនៅក្នុងជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា ប៉ុន្តែវាបានក្លាយទៅជាទន់ខ្សោយនៅក្នុងតំបន់ទីក្រុង។ 

ការស្លាប់មិនត្រូវបានគេមើលឃើញជាមួយនឹងការហូរចេញដ៏អស្ចារ្យនៃទុក្ខព្រួយទូទៅចំពោះសង្គមលោកខាងលិច។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ថា​ជា​ការ​បញ្ចប់​នៃ​ជីវិត​មួយ និង​ជា​ការ​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៃ​ជីវិត​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​ដែល​សង្ឃឹម​ថា​នឹង​ល្អ​ប្រសើរ​ជាង​មុន​។ ពុទ្ធសាសនិកខ្មែរតែងតែបូជាសព ហើយផេះរបស់ពួកវាត្រូវតម្កល់ក្នុងចេតិយក្នុងបរិវេណប្រាសាទ។ សាកសពត្រូវបានបោកគក់ ស្លៀកពាក់ និងដាក់ក្នុងមឈូស ដែលអាចត្រូវបានតុបតែងដោយផ្កា និងជាមួយរូបថតរបស់អ្នកស្លាប់។ ទង់​ពណ៌​ស​ដែល​មាន​រាង​ជា​ប៉ាន ដែល​គេ​ហៅ​ថា "ទង់​ក្រពើ​ពណ៌​ស" នៅ​ខាង​ក្រៅ​ផ្ទះ​បង្ហាញ​ថា​អ្នក​ណា​ម្នាក់​ក្នុង​ផ្ទះ​នោះ​បាន​ស្លាប់។ 

ក្បួនដង្ហែសពមាន អាចារ្យ ព្រះសង្ឃ សមាជិកគ្រួសារ និងអ្នកកាន់មឈូសផ្សេងទៀត អមមឈូសទៅបូជា។ ប្តីប្រពន្ធ និងកូនៗបង្ហាញការកាន់ទុក្ខដោយកោរសក់ និងស្លៀកពាក់ស។ វត្ថុបុរាណដូចជាធ្មេញ ឬបំណែកឆ្អឹងត្រូវបានផ្តល់ដោយជាវត្ថុអ្នករស់រានមានជីវិត ហើយពួកគេត្រូវបានពាក់នៅលើខ្សែកមាសជាគ្រឿងលម្អ។

កុមារភាព និងវ័យជំទង់ 

កុមារកម្ពុជាអាចត្រូវបំបៅកូនរហូតដល់អាយុពី ២ ទៅ ៤ ឆ្នាំ។ រហូតដល់អាយុ ៣ ឬ ៤ ឆ្នាំ កុមារត្រូវបានផ្តល់ការស្រលាញ់ខាងរាងកាយ និងសេរីភាពយ៉ាងច្រើន។ កុមារដែលមានអាយុប្រហែល ៥ ឆ្នាំក៏អាចត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងជួយមើលថែទាំប្អូនស្រីតូចៗផងដែរ។ ល្បែងកុមារសង្កត់ធ្ងន់លើសង្គមនិយម ឬជំនាញជាជាងឈ្នះ និងចាញ់។ 

ជាធម្មតាកុមារចាប់ផ្តើមចូលរៀននៅពេលពួកគេឈានដល់អាយុ ៦ ឆ្នាំ។ លុះឈានចូលដល់អាយុនេះ ពួកគេបានស្គាល់ពីបទដ្ឋានសង្គមនៃសុជីវធម៌ ការគោរពប្រតិបត្តិ និងការគោរពចំពោះចាស់ទុំ និងចំពោះព្រះសង្ឃ។ ឪពុកនៅពេលនេះចាប់ផ្តើមការដកថយជាអចិន្ត្រៃយ៍របស់គាត់ទៅជាតួនាទីផ្តាច់ការ។ នៅអាយុដប់ឆ្នាំ ក្មេងស្រីម្នាក់ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងជួយម្តាយរបស់នាងក្នុងកិច្ចការផ្ទះជាមូលដ្ឋាន។ ក្មេងប្រុសម្នាក់ដឹងពីរបៀបថែទាំបសុសត្វរបស់គ្រួសារ ហើយអាចធ្វើការងារកសិកម្មក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បុរសចំណាស់បាន។ ក្មេងជំទង់ជាធម្មតាលេងជាមួយសមាជិកនៃភេទដូចគ្នា។ ក្នុងវ័យជំទង់ ក្មេងប្រុសម្នាក់អាចក្លាយជាអ្នកបម្រើព្រះវិហារ ហើយទៅបួសជាព្រះសង្ឃថ្មីថ្មោង ដែលជាកិត្តិយសដ៏អស្ចារ្យសម្រាប់ឪពុកម្តាយ។ 

នៅសម័យមុនកុម្មុយនិស្ត ឪពុកម្តាយបានប្រើសិទ្ធិអំណាចពេញលេញលើកូនរបស់ពួកគេរហូតដល់កូនៗរៀបការ ហើយឪពុកម្តាយបន្តរក្សាការគ្រប់គ្រងបានល្អខ្លះទៅក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍។ ភាពខុសគ្នានៃអាយុត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងតឹងរ៉ឹងជាមួយនឹងវាក្យសព្ទគួរសម និងពាក្យជំនាន់ពិសេសសម្រាប់ "អ្នក" ។

អាពាហ៍ពិពាហ៍ អាពាហ៍ពិពាហ៍ និងការលែងលះ 

នៅកម្ពុជា ការរួមភេទមុនរៀបការត្រូវបានបំផ្លាញ។ ការជ្រើសរើសគូស្រករគឺជារឿងដ៏ស្មុគស្មាញមួយសម្រាប់បុរសវ័យក្មេង ហើយវាអាចពាក់ព័ន្ធនឹងមិនត្រឹមតែឪពុកម្តាយ និងមិត្តភ័ក្តិរបស់គាត់ ក៏ដូចជាស្ត្រីវ័យក្មេងប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងជាអ្នក ផ្គូរផ្គង និង ហារ៉ា (ជា "គ្រូទាយ" របស់ខ្មែរដែលមានចែងនៅក្នុង ហោរាសាស្រ្តឥណ្ឌា) ។ តាមទ្រឹស្ដី ក្មេងស្រីអាចវេតូ ប្តីប្រពន្ធដែលឪពុកម្តាយរបស់នាងបានជ្រើសរើសសម្រាប់នាង។ គំរូនៃការទាក់ទងគ្នាខុសគ្នារវាងជនបទ និងទីក្រុង។ អាពាហ៍ពិពាហ៍​ជា​ចំណុច​កំពូល​នៃ​ស្នេហា​រ៉ូមែនទិក​គឺ​ជា​ការ​យល់​ឃើញ​ដែល​មាន​កម្រិត​កាន់តែ​ច្រើន​ក្នុង​ទីក្រុង​ធំៗ។

ជាធម្មតាបុរសម្នាក់រៀបការនៅអាយុចន្លោះពីដប់ប្រាំបួនទៅម្ភៃប្រាំឆ្នាំ ក្មេងស្រីដែលមានអាយុចន្លោះពីដប់ប្រាំមួយទៅម្ភៃពីរ។ បន្ទាប់ពីគូស្រករត្រូវបានជ្រើសរើស គ្រួសារនីមួយៗស៊ើបអង្កេតគ្នាទៅវិញទៅមក ដើម្បីប្រាកដថាកូនរបស់ខ្លួនរៀបការក្នុងគ្រួសារដ៏ល្អមួយ។ នៅតំបន់ជនបទមានទម្រង់នៃការបម្រើកូនក្រមុំ; នោះ​គឺ​ថា យុវជន​នោះ​អាច​នឹង​ស្បថ​បម្រើ​ឪពុកក្មេក​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​រយៈ​ពេល​មួយ។ តាមទំនៀមទំលាប់ កូនស្រីពៅ និងប្តីឬប្រពន្ធរបស់នាង ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងរស់នៅជាមួយ និងមើលថែឪពុកម្តាយចាស់ជរា និងដីរបស់ពួកគេ។

អាពាហ៍ពិពាហ៍​បែប​ប្រពៃណី​គឺ​ជា​កិច្ចការ​ដ៏​យូរ​អង្វែង និង​ចម្រុះ​ពណ៌។ ពីមុនវាមានរយៈពេលបីថ្ងៃ ប៉ុន្តែនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ វាមានរយៈពេលមួយថ្ងៃកន្លះ។ ព្រះសង្ឃ​សូត្រ​ធម៌​ទេសនា​ខ្លី និង​សូត្រ​ធម៌​ទេសនា ។ ផ្នែកខ្លះនៃពិធីនេះ រួមមានការកាត់សក់តាមពិធី ចងខ្សែសំឡី ត្រាំក្នុងទឹកបរិសុទ្ធជុំវិញកដៃកូនក្រមុំ និងកាត់ទៀនជុំវិញរង្វង់នៃគូស្វាមីភរិយាដែលមានសុភមង្គល និងជាទីគោរព ដើម្បីជូនពរដល់សហជីព។ បន្ទាប់ពីពិធីមង្គលការពិធីជប់លៀងត្រូវបានធ្វើឡើង។ គូស្វាមីភរិយាថ្មីថ្មោងជាប្រពៃណីផ្លាស់ទៅរស់នៅជាមួយឪពុកម្តាយរបស់ប្រពន្ធ ហើយអាចរស់នៅជាមួយពួកគេរហូតដល់មួយឆ្នាំ រហូតដល់ពួកគេអាចសង់ផ្ទះថ្មីនៅក្បែរនោះ។ 

គូស្វាមីភរិយាខ្មែរដែលរៀបការភាគច្រើនមិនទទួលបានឯកសារអាពាហ៍ពិពាហ៍ស្របច្បាប់ទេ។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាស្ថាប័នសង្គម គ្រប់គ្រងដោយសម្ពាធសង្គម ការរំពឹងទុក និងបទដ្ឋាន ជាងបញ្ហាផ្លូវច្បាប់ ការអនុវត្តនេះបន្តនៅថ្ងៃនេះ។ អ្វី​ដែល​ចាំបាច់​សម្រាប់​គូស្វាមីភរិយា​ដែល​សហគមន៍​ចាត់ទុកថា​រៀបការ​គឺ​ត្រូវ​មាន​ពិធី​មួយ​បន្ទាប់​ពី​ពិធី​ជប់លៀង​មួយ​ត្រូវ​បាន​គេ​រៀបចំ​ជា​ញឹក​ញាប់​សម្រាប់​ក្រុម​គ្រួសារ មិត្តភ័ក្តិ និង​អ្នក​ជូនពរ។ នេះជារបៀបដែលគូស្វាមីភរិយាខ្មែរភាគច្រើនលើសលប់រៀបការ។ ថាតើអាពាហ៍ពិពាហ៍បែបប្រពៃណីទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកិច្ចសន្យាស្របច្បាប់ដោយរដ្ឋាភិបាល និងតុលាការដែរឬទេ។ ដូច្នេះ​ហើយ ពេល​ប្ដី​ប្រពន្ធ​បែក​គ្នា ពួកគេ​ក៏​មិន​ត្រូវ​មាន​ឯកសារ​លែងលះ​ដែរ។

ការលែងលះគឺស្របច្បាប់ និងងាយស្រួលទទួលបាន ប៉ុន្តែមិនមែនជារឿងធម្មតាទេ។  មនុស្ស​ដែល​លែង​លះ​ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ដោយ​មិន​ពេញ​ចិត្ត។ សហព័ទ្ធនីមួយៗរក្សានូវទ្រព្យសម្បត្តិណាក៏ដោយដែលខ្លួនបាននាំយកមកក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍ ហើយទ្រព្យសម្បត្តិដែលទទួលបានរួមគ្នាត្រូវបានបែងចែកស្មើៗគ្នា។ អ្នកលែងលះអាចរៀបការម្តងទៀត ប៉ុន្តែស្ត្រីត្រូវរង់ចាំ ៣០០ ថ្ងៃ យោងតាមមាត្រា ៩ នៃច្បាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍ និងគ្រួសារ។ ការមើលថែទាំកុមារតូចៗជាធម្មតាត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យម្តាយ ហើយឪពុកម្តាយទាំងពីរនៅតែបន្តមានកាតព្វកិច្ចក្នុងការរួមចំណែកផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុដល់ការចិញ្ចឹម និងការអប់រំរបស់កុមារ។  បុរស​ដែល​លែង​លះ​មិន​មាន​ពេល​រង់ចាំ​មុន​ពេល​រៀបការ​ម្ដង​ទៀត។ 

ផលវិបាកនៃចលាចលសង្គមដែលបង្កឡើងដោយ សង្រ្គាមស៊ីវិលកម្ពុជា នៅតែត្រូវបានទទួលអារម្មណ៍។ បច្ចុប្បន្ន​នេះ​មាន​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ប្រពៃណី​ពី​ខេត្ត​មួយ​ទៅ​ខេត្ត។ នៅ​ខេត្ត​សៀមរាប​គេ​យល់​យ៉ាង​ទូលំ​ទូលាយ​ជា​ឧទាហរណ៍​ថា បុរស​នោះ​យក​កូន​ច្បង​ពេល​បែក​គ្នា។ បុរស​ដែល​ចាក​ចេញ​ពី​គ្រួសារ​ជា​ធម្មតា​មិន​ចិញ្ចឹម​កូន​ផ្សេង​ទៀត​របស់​ខ្លួន ជា​ពិសេស​នៅ​ពេល​ដែល​ពួក​គេ​ចាក​ចេញ​ពី​ស្ត្រី​ម្នាក់​ទៅ​ស្ត្រី​ម្នាក់​ទៀត។ ស្ត្រីថ្មីនិងគ្រួសាររបស់នាងនឹងមិនទទួលយកកូនពីទំនាក់ទំនងពីមុនទេ។ នេះក៏ជាប្រភពដ៏សំខាន់នៃ ៧០% ឬច្រើនជាងនេះនៃកុមារកំព្រាដែលរស់នៅក្នុងមណ្ឌលកុមារកំព្រាក្លែងក្លាយជុំវិញទីក្រុងនានាក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលជាចំណុចសំខាន់សម្រាប់ភ្ញៀវទេសចរ។

អង្គការសង្គម 
វប្បធម៌ខ្មែរមាន ឋានានុក្រម ណាស់។ អាយុរបស់មនុស្សកាន់តែច្រើន កម្រិតនៃការគោរពដែលត្រូវតែផ្តល់ឱ្យពួកគេកាន់តែធំ។ ប្រជាជនកម្ពុជាត្រូវបានចាត់ចែងដោយឋានានុក្រម ដែលត្រូវនឹងអតីតភាពរបស់ពួកគេនៅចំពោះមុខឈ្មោះ។ នៅពេលគូស្វាមីភរិយាចាស់ពេកមិនអាចចិញ្ចឹមខ្លួនឯងបាន ពួកគេអាចអញ្ជើញគ្រួសាររបស់កូនពៅឱ្យផ្លាស់ទៅរស់នៅ និងគ្រប់គ្រងគ្រួសារ។ នៅដំណាក់កាលនេះក្នុងជីវិតរបស់ពួកគេពួកគេរីករាយនឹងឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់។ 

ខ្មែរម្នាក់ៗត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយរង្វង់ខាងក្នុងតូចមួយនៃគ្រួសារ និងមិត្តភ័ក្តិដែលបង្កើតជាសហការីជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់គាត់ អ្នកដែលគាត់នឹងចូលទៅជួយមុនគេ។ ក្រុម​គ្គ្រួសារអ្នកមានដែល​មាន​ប្ដី​ប្រពន្ធ និង​កូន​ដែល​មិន​ទាន់​រៀបការ​ជា​ក្រុម​ញាតិ​ដ៏​សំខាន់​បំផុត។ នៅក្នុងអង្គភាពនេះគឺជាទំនាក់ទំនងផ្លូវចិត្តដ៏រឹងមាំបំផុត ការធានានៃជំនួយក្នុងករណីមានបញ្ហា កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចក្នុងការងារ ការចែករំលែកផលិតផល និងប្រាក់ចំណូល និងការរួមចំណែកជាអង្គភាពមួយចំពោះកាតព្វកិច្ចក្នុងពិធី។ នៅ​ក្នុង​សហគមន៍​ជន​បទ អ្នក​ជិត​ខាង—ដែល​ជា​រឿយៗ​ក៏​ជា​សាច់​ញាតិ—ក៏​ប្រហែល​ជា​សំខាន់​ដែរ។ 

ទំនាក់ទំនងរវាងឪពុកម្តាយ បងប្អូនបង្កើត និងមិត្តស្និទ្ធស្នាល ប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងផុតព្រំដែននៃញាតិមិត្ត និងបម្រើដល់ការពង្រឹងទំនាក់ទំនងរវាងបុគ្គល និងអន្តរគ្រួសារ។ ក្រៅ​ពី​រង្វង់​ជិត​ស្និទ្ធ​នេះ មាន​សាច់​ញាតិ​ឆ្ងាយ និង​មិត្ត​ធម្មតា​ជាង។ នៅតាមជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា ទំនាក់ទំនងដ៏រឹងមាំបំផុតដែលខ្មែរអាចអភិវឌ្ឍ ក្រៅតែពីគ្រួសារនុយក្លេអ៊ែរ និងមិត្តជិតស្និទ្ធ - នោះគឺចំពោះសមាជិកដទៃទៀតនៃសហគមន៍មូលដ្ឋាន។ អារម្មណ៍នៃមោទនភាព-សម្រាប់ភូមិ សម្រាប់ស្រុក និងខេត្ត-ជាធម្មតាកំណត់លក្ខណៈជីវិតសហគមន៍ខ្មែរ។ 

តាម​ផ្លូវច្បាប់ ប្តី​ជា​មេ​គ្រួសារ​ខ្មែរ ប៉ុន្តែ​ប្រពន្ធ​មាន​សិទ្ធិអំណាច​ច្រើន ជាពិសេស​ផ្នែក​សេដ្ឋកិច្ច​គ្រួសារ​។ ប្តីទទួលខុសត្រូវក្នុងការផ្តល់ទីជម្រកនិងអាហារសម្រាប់គ្រួសាររបស់គាត់; ជាទូទៅភរិយាជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើថវិកាគ្រួសារ ហើយនាងដើរតួជាគំរូសីលធម៌ និងសាសនាដ៏សំខាន់សម្រាប់កូនៗ ជាពិសេសកូនស្រី។ ទាំង​ប្ដី​ទាំង​ប្រពន្ធ​ត្រូវ​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​លើ​កិច្ចការ​សេដ្ឋកិច្ច​ក្នុង​ស្រុក។

ការគោរព 

ក្នុង​វប្បធម៌​ខ្មែរ​គេ​ជឿ​ថា ក្បាល ​មនុស្ស​មាន ​ព្រលឹង ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​ធ្វើ​ឱ្យ​វា ​ហាម​មិន ​ឱ្យ​ប៉ះ ឬ​ចង្អុល​ជើង​ទៅ​លើ​វា ។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការមិនគោរពយ៉ាងខ្លាំងផងដែរ ក្នុងការប្រើជើងចង្អុលមនុស្ស ឬអង្គុយ ឬដេកដោយយកបាតជើងចង្អុលទៅមនុស្ស ព្រោះជើងគឺជាផ្នែកទាបបំផុតនៃរាងកាយ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនបរិសុទ្ធ។ 

នៅ​ពេល​ស្វាគមន៍​ប្រជាជន ឬ​ដើម្បី​បង្ហាញ​ការ​គោរព​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ប្រជាជន​ធ្វើ ​កាយវិការ "សំពះ" ដូច​គ្នា​នឹង​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា ស្វាគមន៍! និង Thai wai ។

ការបង្រៀនតាមទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរត្រូវបានដាក់ចេញជាទម្រង់ខនៅក្នុងស្នាដៃដ៏វែងពីសតវត្សទី 14 ដល់ទី 18 ដែលហៅថា ឆបប ("ច្បាប់" ឬ "ក្រម")។  ទាំងនេះត្រូវបានរៀនតាមទម្លាប់។ ការងារដូចជា Chhbap Pros ("Boy's Code"), Chhbap Srey ("Girl's Code") និង Chhbap Peak Chas ("Code of Ancient Words") បានផ្តល់ដំបូន្មានដូចជា៖ បុគ្គលដែលមិនភ្ញាក់ពីដំណេកមុនពេលថ្ងៃរះគឺខ្ជិល; កុមារត្រូវប្រាប់ឪពុកម្តាយ ឬមនុស្សចាស់ថាពួកគេទៅណា ហើយពួកគេនឹងត្រឡប់មកផ្ទះវិញនៅពេលណា។ បិទទ្វារដោយថ្នមៗ បើមិនដូច្នេះទេ អារម្មណ៍មិនល្អនឹងកើតឡើង។ អង្គុយលើកៅអីដោយជើងត្រង់ ហើយមិនឆ្លងកាត់ (ការកាត់ជើងគឺជាសញ្ញាសម្គាល់របស់មនុស្សមិនសមរម្យ); ហើយតែងតែឱ្យអ្នកដ៏ទៃនិយាយបន្ថែមទៀត។

នៅ​កម្ពុជា​មិន​គួរ​សម​ទេ​ក្នុង​ការ​បើក​ភ្នែក​មើល​អ្នក​ដែល​មាន​វ័យ​ចំណាស់ ឬ​អ្នក​ដែល​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​អ្នក​ពូកែ។
វប្បធម៌ខ្មែរ
Pages with unreviewed translations