Ki Hadi Sukatno

Ki Hadi Sukatno  yaiku Seniman Indonésia kang uga minangka Pangripta Lagu Laladan lan Pangripta Tembang Dolanan Bocah. Dhèwèké disarekake ing Taman Wijaya Brata Taman Siswa bebarengan karo Ki Hajar Dewantara.

Biografi 
Seni dolanan bocah, nasibe ora kaya biyèn. Saiki angèl nemoni bocah kang nembangake tembang jamuran, soyang, cublak-cublak suweng, lan sapangungalane, nalika padhang rembulan. Bocah-bocah saiki luwih seneng deleng télévisi tinimbang metu saka omah saperlu dolanan sangisoring pepadhangan. Iki tandha-tandha kang nelangsani. Saora-orane prastawa iki tumrap génerasi tuwa mung bakal dadi kenangan. Sebab, génerasi candhaké mung nindakaké dolanan kreatif mau. Perkembangan seni permainan (dolanan) anak-anak kian lama kian berkurang, dan sangsaya tidak dikenali olèh anak-anak mangsa kini.  Ngono kandhane Ki Hadi Sukatno, sawijining Pembina seni dolanan bocah.

Ki Hadi Sukatno misuwur kanthi jeneng Pak Katno, yaiku sawining wong kang éntuk bebungah seni saka Pameréntah tanggal 6 April 1981.

Pancen wi wajar, lan pancen trep, Pak Katno kang ana ing lingkungan Pawiyatan Luhur Taman Siswa iki wiwit ana ing bangku Taman Guru Taman Siswa Yogyakarta taun 1937, wis nekuni, ngemong, lan nyipta gendhing-gendhing lan tembang (Lagu-lagu Jawa), kang candhaké ngususake ing seni dolanan bocah Jawa (dolanan bocah), macapat, lan wacan buku. Tahun 1937 dhèwèké tau éntuk kapitayan saka Ki Hajar Dewantara mimpin paméntasan panembrama (sajining koor tembang Jawa) kang tumrap Hadi Sukatno iki minangka sawijining kabombongan. Pancen apa kang wis ditindakake ora bisa uwal saka Taman Siswa, ngono kandhane. Ki Hajar Dewantara duwé konsèp "Sistem Among" kang migunakaké dolanan bocah (basa Walanda: kinder spellen) minangka sipat kodrat kabèh bocah minangka sarana pendhidhikan. Saéngga meh kabèh mata wulangan ing Taman Siswa ngemot dolanan kanggo mbangkitake rasa gembira lan kamardikan jiwa marang bocah. Iki kang cocog karo kemampuan Ki Hadi Sukatno sajeroning kesenian dolanan bocah.

Ki Hadi Sukatno pancen wong perguruan Taman Siswa kang ngabdi tanpa pamrih suwéné 40 taun.

Akeh bebungah kang wis ditampa, bebungah minangka juwara tembang, ketoprak, karawitan, lan POR Seni. Dadi juri iki minangka pagawéan insidentil kang kerep ditindakake. Pagawéan kang baku yaiku Ketua Bimbingan Kesenian ing Majelis Luhur Taman Siswa saliyané uga mulang ing SMKI KONRI Yogyakarta ing wulangan Seni Vokal (tembang) lan dadi pamong ing Taman Muda mulang gendhing-gendhing dolanan kanggo bocah-bocah.

Tumrap Pak Katno, kabudayan Jawa yaiku sekabehane. Dhèwèké ngrasa dibéntuk lan dadi 'ateges' saka kultur mau.

Karya

Langen Carita (Operet Anak) 

Akeh karya Ki Hadi Sukatno kang katujokake marang Taman Kanak-kanak lan Sekolah Dasar kang wis dibukokake déning Penerbit Taman Siswa taun 1964 ing antaran kaya ta:

 Arya Penangsang
 Bocah Lola
 Jaka Tingkir
 Aji Saka
 Babat Alas
 Kancil Nyolong Timun
 Kethek lan Garuda

Déné kang wis diterbitake déning Penerbit Balai Pustaka, yaiku:

 Bineka Tunggal Ika

Ana kang wis makaping kaping dipentasake nanging durung dibukokake ing antarané:

 Bango Thonthong Jatiningsih
 Dadung Awuk
 Nini Towong
 Aryo Jipang

Tembang Dolanan Bocah 
Tembang Dolanan Bocah kang saikine durung dirungokake ing antarané:

 Ajar Maca (ABC)
 Aduh Simbah
 Aku Kancil
 Aku Kembang
 Aku Wis Sekolah
 Anti
 Ayo Tuku Kluwih
 Bang-Bang Wis Rahina
 Baris Rampak
 Bibis
 Brambang-Bawang
 Ca-Kanca
 Cah Dolan
 Doloan Kene
 Duh Gusti
 E Kowe
 E-Kae
 Ela Kae
 Enthik
 Gajah-Gajah
 Gobag
 Grumegah
 Heh Kanca
 Ha Na Ca Ra Ka
 Ing Saiki
 Iwake Sliweran
 Jaranan
 Jamuran
 Jamur Cepaki
 Kae Kae
 Kembang Jagung
 Kok-Kok Petok
 Kula Nuwun
 Kulo Boten Dora
 Lamun Sayah
 Lincek-Lincek
 Lindri Telung Kati
 Lepetan
 Mbok Uwi
 Nora Gampang
 Ojo Ndomblong
 Pitik Walik Jambul
 Pyok-Pyok Ngumbahi
 Rame-Rame
 Sar-Sur Kulonan
 Sayuk Rukun
 Srengengene
 Tak Pancinge
 Tak Petik Melati
 Tokung-Tokung
 Undhi
 Widara Kayun
 Yo Pada Suangka Suka
 Yo Prakanca

Karya-karyané lumrahé saka dongèng rakyat tradhisional kang diangkat dadi dolanan bocah-bocah. Kadhang-kadhang uga digawé karya modhèren kaya ta kanggo mèngeti Dina Kartini, Serangan Umum 1 Maret, Dina ABRI, utawa kang gegayutan karo perjuangan. Malah wujuf dialog uga digarap, tuladhané kanggo pasuguhan TV, supaya bisa sesambungan kanthi apik, dialoge mawa basa Indonésia nanging iringane tetep migunakaké gamelan. Mengapa tidak memakai piano? Kanthi lirih dhèwèké negesake; tidak menguasai. Ing dina candhaké ing taun 1991, ide lan gagasane diterusake déning putra kapindhone Ki Priyo Dwiarso sangisoring pamomong Sri Sultan Hamengkubuwono X wujud Festival Operet Bocah kanggo mengeti Jumenengan Dalem (Hari Penobatan Raja Yogyakarta).

Tema-tema karyané tansah padha, yèn kadlaliman mesti bakal kalah, lan kabecikan mesti bakal menang. Aja lali Kasumringahan kang dadi ciri utama gairah anak kudu dieloni.

Dolanan Bocah 
Miturut Ki Hadi Sukatno dolanan bocah kang tradhisional bisa kapérang adhedahasar tegesé:

Pisanan, dolanan kang asipat nirokake gawéyane wong diwasa, tuladhané: pasaran, mantenan, dayoh-dayohan, gawé omah saka watu lan pasir, gawé klambi bonékah saka dluwang, gawé wayang saka janur utawa suket, lan liya-liyané. Dolanan iki ditindakake kanthi seneng, kaya-kaya bocah ngrasakake pagawéan kang nyata.

Kapindho, dolanan kanggo nyoba kakuwatan lan kacakapan. Dolanan iki kanthi ora disadari déning bocah-bocah duwé teges nggladhi kakuwatan lan kacakapan jasmani. Tuladhané: tarik-tinarik, guling-guling, gulat, gudak-gudakan, gobaksodor, gobak-bunder, bengkat, benthik-uncal, jetungan, genukan kanthi gendongan, obrok, tembung, bandhulan, lan isih akèh manèh kang wis ora misuwur manèh déning génerasi saikine.

Ke tiga, permainan melatih panca-indera. Dalam permainan ini kalebu latihan kecakapan meraba dengan tangan, menghitung bilangan, memperkirakan jarak, menajamkan piranti penglihatan dan pendengaran, menggambar, dan lain sebagainya. Permainan semacam ini, misalnya: gatheng, dakon, macanan, sumbar-suru, sumbbarmanuk, sumbar-dulit, kubuk, adu-kecik, adu-kemiri, main kelereng, jirak, bengkat, paton, dekepan, menggambar di tanah, main petak umpet, main bayang-bayangan, serangserongan, dan lain sebagainya. Permainan jinis ke dua dan ke tiga ini raket sekali hubungannya dengan kagiyatan ulah raga.

Kapapat, dolanan kanthi nggladhi basa, yaiku dolanan bocah wujud paclathon. Saben bocah-bocah nglumpuk, lumrahé tansah katon sajeroning parembagan ngenani dongèng, carita pengalaman utawa teangka teki, kang nwuhake fantasi. Lumrahé tansah tampil sawijining bocah kanthi teangka tekine, kang candhaké dieloni bocah liyané, nalika sawijining bocah ora mung pasif mbedèk, nanging uga males mbedèkaké teangka tekine dhéwé. Iki ora winates ing teangka teki kang wis umum waé, kaya ta: pitik-walik saba kebon, pong-pong bolong, nanging bisa tuwuh teangka teki gawéan dhéwé kang asli. Ing kéné tuwuhe kecakapan basa lan kecerdasan utek.

Kalima, dolanan kanthi lagu lan wirama. Ngandarake dolanan bocah kanthi lagu lan obah wirama, kang akèh ragame, tuladhané: jamuran, cublak-cublak suweng, bibi tumbas timun, manuk-manuk dipanah, tokung-tokung, blarak-blarak sempal, demplo, bang-bang-tut, pung-irung, bethu-thonthong, kidang-talun, ilir-ilir karya Sunan kalijaga, lan liya-liyané.

Cathetan sikil

Pranala njaba 
 Taman Budaya Yogyakarta
 KapanLagi.com
 Kantor Perwakilan Laladan untuk DIY 
  Wikipedia Malay
 SolonNet.Info

Lair 1915
Pati 1983
Seniman Indonésia
Seniman Yogyakarta
Pencipta Lagu
Pencipta Lagu Anak
Pencipta Lagu Laladan