Wayang purwa

Wayang Purwa iku sajinising wayang saka Jawa. Para ahli ngira yèn ukara purwa dijupuk saka parwa, utawa péranganing kitab-kitab kakawin kaya ta Mahabharata utawa Ramayana. Ing bausastra Jawa anyar, ukara purwa uga bisa ngandhut pangerten jaman purba utawa jaman wiwitan. Yèn ing versi asliné, kitab loro iki ora ana sesambungané. Ing Jawa, ana sesambungan antarané rong jaman iki kang banjur dirunut dadi silsilah dhéwé.

Pangowahan
Ing tangan para pujangga Jawa, wiracarita loro iku diowahi lan ditambahi manèh. Ing padhalangan, dhalang nduwé kuwasa improvisasi carita-carita cilik, kang banjur kondhang dadi ‘’carita carangan’’.

Wayang purwa ngalami owahan kang akèh nalika ing jaman Wali Sanga. Para ulama Islam iki nyoba ngilangi ajaran Hindhu ing Mahabharata lan Ramayana kang asliné saka India. Ing wayang kulit, gambar-gambar wayang iki banjur dientha-entha karebèn ora kaya manungsa. Jimat Kalimasada duwèké  Puntadewa  saka tambahané para wali uga. Semono uga paraga wayang kaya Sang Hyang Giri Nata kang dianggep ngrujuk marang Sunan Giri, salah sijiné Wali Sanga.

Ing jaman Mataram Anyar, Walanda nyoba ngrungkebi pulitik lan panguwasa. Nanging amarga saka iku banjur pujangga-pujangga kraton olèh kawigaten. Para pujangga kaya Yasadipura I, Yasadipura II, utawa Ranggawarsita nyoba nguripaké manèh kasusastran kang magepokan kalawan Mahabharata lan Ramayana iku.

Lakon-Lakon
Yèn dideleng kanthi prasaja, lakon wayang kapérang dadi loro: pakem lan carangan.

Pakem
Lakon pakem dijupuk saka carita-carita kang ana ing kitab-kitab kuna, kaya ta: Kakawin Mahabharata, Kakawin Ramayana, Pustaka Raja Purwa lan Purwakandha. Ing antarané carita-carita pakem iku antarané:
Bale Sigala-gala
Pandhawa Dhadhu
Bharatayudha
Rama Gandrung
Subali Lena
Anoman Dhuta
Brubuh Ngalengka

Lakon Carangan
Lakon carangan iku njupuké saka carita pakem kang dikantheni tambahan carita liyané. Saka carita carangan iki banjur akèh gagrag-gagrag kang tansah béda. Paraga-paraga ing wayang uga dadi tambah akèh. Nanging ana kalané  gawé bingung, amarga bisa baé lakoné padha nanging caritané dadi béda. Carita-carita carangan iku antarané:
Babad Alas Mertani
Partakrama
Aji Narantaka
Abimanyu Lair
 Peksi Dewata
Gambiranom
Semar Mantu
Bambang Sitijaya
Aswatama Maling
Thongthongborong
Srikandhi Mandung
Danasalira
Laire Pandhu
Laire Dasamuka
Laire Indrajit
Bedhah Lokapala
Tutugipun Lampahan Wilugangga
Gathotkaca Gandrung
Antasena Rabi
Ugrasena Tapa
Sembadra Larung
Kresna Kembang
Narayana Maling Putri
 Sri Boyong
 Bandung Naga Sewu
 Pandhawa Maneges
 Semar Maneges
 Parta Déwa
 Wahyu Topeng Waja
 Wahyu Widayat
 Semar Kuning
 Rama Tambak
 Semar mBarang Jantur
 Anoman Swarga
 Déwa Ruci
 Bima Bungkus
 Gatutkaca Sungging
 Sudamala
 Sumantri Ngenger
 Wahyu Makutharama
Sawetara lakon ing dhuwur kanthi format MP3 bisa kaundhuh ing situs internèt.

Sempalan
Lakon sempalan iku lakon kang wis dadi lakon gubahan, béda karo asliné amarga disaluyokaké déning gagrag anyar kaya lakon-lakon Wayang mbeling utawa lakonet anggitan Ki Harsono Siswocarita. 
Nurkala Kalimantra Gawe Geger Suralaya
Prof Dr Bimatanayatatwa
Gitadarma Dr Mintaraga

Banjaran
Lakon BANJARAN iku jinising lakon wayang purwa sinng nyaritakaké 
éning Alm Ki Nartosabdo.  
Sebadyan lakon iku dawa lan ginelar sewengi natas, nanging ora nara, Jejer III, perang brubuh nganti tancep kayon.
Sawetara lakon Banjaran kanthi format MP3 uga bisa diundhuh lan dipirengake ing internèt. 
 Banjaran Karna
 Banjaran Abimanyu
 Banjaran Gatutkaca
 Narasoma (Banjaran Salya)
 Banjaran Karna
 Banjaran Bisma

Rujukan

Uga delengen
Wayang
Wayang Kulit

Lakon Wayang
Wayang