Candhi Gunung Wukir

Candhi Gunung Wukir, Candhi Canggal, utawi Siwalingga inggih punika alah satunggaling candhi Hindhu ingkang dumunung wonten ing Dhusun Canggal, Kalurahan Kadiluwih, Kacamatan Salam, Kabupatèn Magelang, Jawa Tengah. Candhi punika mapan wonten ing nginggil bukit Wukir saking lèrèng gunung Merapi. Candhi punika dipunyasa nalika jumeneng nata raja Sanjaya jaman karajan Mataram Kuno, ing warsa 732 M (654 taun Saka).

Sajarah 
Komplèk guguranipun candhi gunung wukir ukuranipun 50 m x 50 m ingkang dipundamel saking jinis watu andesit. Ing taun 1879 kapanggih prasasti Canggal ingkang sampun misuwur ing masarakat ageng. Miturut prasasti punika, kala rumiyin candhi punika gadhah nama asli "Shiwalingga" utawi "Kunjarakunja". Wonten ing candhi gunung wukir punika, kala rumiyin ugi kapanggih altar yoni, patung lingga (lambang Déwa Siwa), lan arca lembu wadon ingkang asring kasebat lembu Andini.

Papan dunungipun 
Candhi Gunung Wukir punika mapan ing sanginggiling Bukit Wukir, ingkang kaliyan masarakat bukit punika dipunsebat Gunung Wukir, wonten ing pèrèng sisih kulon Gunung Merapi. Èstunipun candhi gunung wukir mapan wonten ing sisih wétan kutha Muntilan. Manawi badhé dhateng Candhi Gunung Wukir saged mawi angkudan umum tumuju arah Kacamatan Ngluwar ngantos désa Kadiluwih, lajeng mlampah ndaki bukit.

Kompleks Candhi 
Candhi Gunung Wukir punika inggih gadhah kompleks candhi ingkang wiyar. Candhi Gunung Wukir kapérang dados candhi induk lan candhi perwara. Nanging yasan candhi induk wiwit kala sapisan kapanggih dumugi wekdal sapunika dèrèng jangkep bangunanipun. Ingkang sampun kapanggih saha saged dipuntingali déning para wisatawan sapunika inggih namung pérangan ngandhap (sukunipun) kemawon sarta namung watu ing lebetipun kemawon ingkang katingal. Ing pérangan tengah candhi ingkang kalebet candhi utama wonten satunggal yoni ingkang ukuranipun ageng. Manawi dipuntelisik, bilih yoni kasebat kala rumiyin inggih awujud satunggaling lingga ing candhi gunung wukir. Saking kapanggih yoni kasebat, punika ingkang dados titikan bilik Candhi Gunung Wukir punika kalebet candhi corak agami Hindhu.
Posisinipun candhi perwara saha candhi induk ing candhi gunung wukir inggih kados makaten. Bilih tigang candhi perwara mapan ing satunggaling renteran ing ngajeng candhi induk lan posisinipun mandhep kilèn. Candhi perwara ing pérangan sisih lor kalebet candhi kanthi wujud ingkang paling wutuh lan jangkep tinimbang candhi perwara sanèsipun. Ing candhi perwara kasebat sampun kapasang satunggaling lawang candhi ing ngajengipun, nanging panci dèrèng sampurna wujudipun. Déné ing salebeting candhi perwara kasebat wonten satunggaling yoni kanthi ukuran ingkang langkung alit tinimbang yoni ingkang mapan ing salebeting candhi induk.
Candhi perwara pérangan tengah punika posisinipun adhep ajeng kaliyan candhi induk. Déné ingkang saged dipuntingali ing salebeting candhi perwara punika inggih satunggal reca Nandi kanthi posisi badhé ngrauk. Ukuranipun reca Nandi punika inggih dawanipun 1,5 mèter lan dhuwuripun 60 centimeter.
Candhi perwara ing pérangan kidul wujudipun inggih ingkang paling boten wutuh malih. Pérangan kulit candhi sampun kathah ingkang sami ical lan ingkang saged katingal namung kantun watu kanggé ngisi pérangan sikil candhi. Wonten ing salebeting bilik utawi ruangan candhi punika sampun boten kapanggih malih papan kanggé srana ngibadah saha dèrèng cetha kados pundi sajatosipun wujud objek papan ngibadah punika.
Ing salebeting kompleks candhi gunung wukir punika, wonten satunggaling yoni ingkang papanipun kapisah saking candhi. Papanipun yoni kasebat inggih ing sisih wétan candhi perwara pérangan kidul. Manawi kepareng dipunanalisis, bilih yoni kasebat ing wekdal rumiyin dipun-ginakaken kanggé upacara-upacara tartamtu ing zamanipun. Déné boten tebih saking candhi induk wonten satunggaling lumpang watu. Lumpang watu punika sami kaliyan lumpang watu ingkang kapanggih ing sanginggiling kali ingkang mapan ing sangandhaping bukit Candhi Gunung Wukir punika mapan.

Ugi Delengen 
 Candhi
 Kabupatèn Magelang

Cathetan suku 

Candhi ing Jawa Tengah
Situs Warisan Donya ing Indonésia