Wayang kulit

Wayang Kulit iku pagelaran wayang ingkang mbabaraké lakon mahabharata utawa ramayana kang wayangé digawé saka kulit. Jinising wayang iki kang paling disenengi ing Tanah Jawa. Wayang iki digawé saka kulit kang ditatah lan diéntha kaya déné manungsa. Lumrahé wayang kulit nglakonaké lakon Wayang Purwa, nanging ana uga kang nganggo Carita Menak lan Babad Tanah Jawa, carita agama (Kristen, Buda), perjuwangan, lan manéka warna carita liyané.

Wayang kulit dilakokaké ing layar putih kang sinebut kelir. Déné wayang-wayang iku ditancepaké ing debog ana ing sisih tengen lan kiwané dhalang. Gamelan kang ana ing sisih mburi ngiringi pagelaran iki. Pagelaran wayang wis diakoni déning UNESCO ing tanggal 7 November 2003, dadi karya kabudayan kang édi péni ing babagan carita dongéng lan warisan kang berharga banget (Masterpiece of Oral and Intangible Heritage of Humanity). Suwaliké, UNESCO nyuwun supaya Indonésia njaga (preserve) warisan iku.

Panyebaran
Wayang iki ora mung sumebar ing Jawa waé, nanging uga ing tlatah liya ing Nuswantara.  Wayang kulit sumebar ing tanah Jawa lan uga pérangan liya ing Nusantara, nanging wayang iki luwih disenengi déning wong Jawa Tengah lan sapérangan Jawa Wétan. Ing antarané panggonan siji lan liyané duwé gagrag dhéwé-dhéwé, kang gedhé dhéwé ya iku Gagrag Ngayogyakarta lan Gagrag Surakarta. Gagrag Banyumas lan Gagrag Pesisiran uga kondhang ing tlatahé dhéwé.

Ing jaman saiki, pagelaran wayang olèh owah-owahan. Campursari lan dhagelan  lumebu ing antarané pagelaran mau. Amarga wayang uga wis lumebu dadi acara télévisi, suwéné pagelaran kang asliné sewengi bisa dikurangi dadi sawatara jam waé.

Wayang kulit uga asring sinebut wayang purwa. Sumber caritané ya iku saka kitab Mahabharata lan Ramayana kang ditulis déning Mpu Sedah, Mpu Panuluh, lan Mpu Kanwa.

Panggawéné wayang 
Wayang kulit lumrahé digawé saka bahan kulit kebo kang wis diprosès dadi kulit lembaran, saben siji paraga wayang mbutuhaké watara ukuran 50 x 30 cm kulit lembaran kang banjur ditatah nganggo piranti wujud wesi lancip. Wesi waja iki digawé luqih dhisik kanthi manéka wangun lan ukuran, ana kang lancip, pipih, cilik, gedhé lan wangunliyané kang duwé fungsi béda-béda.

Wosé piranti mau kanggo gawé manéka bolongan ukiran ana ing lembaran wayang. Sabanjuré dipasang pérangan awak liyané ya iku tangan. Tangan wayang dumadi saka rong pérangan ya iku lengen dhuwur lan ngisor, saéngga tangan bisa diobahaké niru obahing tangan manungsa. Gagang wayang digawé saka bahan sungu kebo utawa sapi.  Tangan wayang uga diwènèhi gagang supaya dhalang bisa ngobahaké tangan wayang mau.

Karakteristik paraga wayang

Wangun irung:
Irung Walimiring: Katon kaya piso blathi cilik, kanggo nuduhaké alusing watak lan kabangsawanan, tuladha: Arjuna, Samba, Kresna.
Irung Pelokan: Kaya wangun saparo who pelem, nuduhaké pepadhan karo watak raseksa kasar lan kuwat. Tuladha: Buta Rotor, Bragolba, lan paraga buta liyané.
Irung Pagotan: kanthi cangkem gusèn, nuduhaké watak galak lan kejem. Tuladha: Radèn Indrajit, Radèn Kangsa.
Irung Bentulan: Nuduhaké keprajuritan. Tuladha: Gatotkaca, Gandamana, Bratasena.
Irung Bruton: Nuduhaké sipat lucu, tuladha:Bagong.
Irung Sumpel: Nuduhaké sipat lucu, tuladha:Semar lan Limbuk.
Irung Térong: Nuduhaké sipat bisa narik kawigatèn, kaya pelawak. Tuladha: Garèng.
Irung Cempaluk: Nuduhaké sipat konyol kaya badhut. Tuladha:Pétruk.
Irung Pèsèkan: Nuduhaké lucu. Tuladha: Togog, Mbilung, Wanara.

Lambé lan garis cangkem
Cangkem Domis:  Wangun cangkem satriya, nuduhaké kaélokan lan watak sènsitif
Cangkem Gusèn: Nggambaraké watak sok sarwa weruh, tanggung. Conto:Patih Sengkuni lan Kartamarma
Cangem Ngablak: Kabuka lan katon gusiné. Nggambaraké watak raseksa. Conto: Boma, Durmagati

Tlapukan
Mata Gabahan: Awangun wulir beras. Matané para ksatriya.
Mata Kedhelèn: Awangun wiji  kacang, mata tokoh kaya Baladéwa, Setyaki.
Mata kedhondhongan: Awangun wiji kedhondhong, mata Patih Sengkuni lan Kartamarma.
Mata Pelengan: Nggambaraké karakter kejem, Indrajid lan Kangsa.
Mata Penanggal 1: Awangun wulan tanggal sapisan, nggambaraké watak kang ora bisa dipercaya. Tuladha: Cakil lan Pendhita Durna.
Mata Kolikan: Nggambaraké watak lucu kaya Semar.
Mata Plolo: Nggambaraké watak bodho lan gampang dibodhoni. Tuladha: Bagong lan Togog.

Uba Rampé pakeliran
Pakeliran utawa pagelaran wayang kulit merlokaké piranti ya iku antarané:

Simpingan
Akehe wayang ing kothak ora padha ing antarané dhalang siji lan liyané. Ana kang kurang saka 180, ana uga kang nganti 400 wayang. Wayang mau ana kang ditata ing pakeliran sisih tengen lan kiwa, ana uga kang ing njero kothak.

Simpingan Kiwa
Ing antarané kang ditata ana ing sisih kiwa ya iku:

Simpingan Tengen
Kang ditata ing sisih tengen diwiwiti saka wayang Brahala/Déwa Amral/Déwa Mambang dipungkasi nganggo wayang bayen.

Wayang Dhudahan
Wayang dhudahan ya iku wayang kang ora mèlu disimping nanging mung disimpen ana sajeroning kothak. Biasane wayang dhudahan iku kalebu wayang kang kerap dilakokake déning Ki Dhalang. Contone wayang dhudahan:

1. Dhudahan Kurawa
 Patih Sengkuni
 Pandhita Durna
 Burisrawa
 Dursasana
 Kartamarma
 Jayadrata
 Durmagati, Durgempa, Durmuka, lan sapiturute
 Aswatama
 Citraksa
 Citraksi
2. Dhudahan Pandhita lan Déwa
 Begawan Abiyasa
 Begawan Sempani/Sapwani
 Resi Wisrawa
 Begawan Wilwuk
 Nagaraja
 Anantaboga
 Badawangananala
3.Dhudahan Raseksa (buta) Prepat
 Cakil
 Bragalba
 Buta Rambut Geni
 Buta Terong
4. Dhudahan Panakawan
 Semar
 Gareng
 Petruk
 Bagong
 Togog /Catugora
 Bilung /Sarawita
 Cantrik
5. Dhudahan Keparak
 Keparak/Emban ayu kembar
 Ampil-ampil
 Limbuk
 Cangik
6. Dhudahan Prajurit
 Patih Udawa
 Druwajaya
 Pragota
 Prabawa
 Patih Tuhayata
 Patih  Saragupita
 Patih Adimanggala
 Patih Sabrangan
 Ampyak/Prampogan
 Wisata lan Wilmuka
 Demang Sarapadha/Cekruktuna
 Wadyabala Buta Pringgodani (Kalabendana, lsp)
 Wadyabala Buta Ngalengka (Anggisrana,Yuyu Rumpung, Wil Kathaksini lsp)
 Wadyabala Buta Kajiman/Bajulbarat
 Wayang Setanan
 Prajurit Kethek Tambak
7. Dhudahan Wanara
 Anila
 Anggada
 Jembawan
 Trigangga/Triyangga
 Kapi Anggeni
 Kapi Indrajanu
 Kapi Suwida
 Kapi Pramujabahu
 Kapi Kingkin
 Kapi Warjita/Cacingkanil
 Kapi Janulen
 Kapi Menda
 Kapi Cucak Rawun
 Kapi Saraba
8. Dhudahan Sato Kéwan
 Gajah(Liman/Dwipangga/Diradha/Matengga.)
 Banteng (Andhaka)
 Macam (Simo/Sardhula)
 Ula (Sarpa/Taksaka)
 Celeng (wraha)
 Garudha
 Kidhang
 Landhak
 Jaran (Kudha)
9. Dhudahan Pusaka
 Kreta Kencana
 Maneka warna gegaman (Gadha, keris, jemparing, lsp)

Para Dhalang
Timbul Hadi Prayitna
Hadisugito
Manteb Sudarsono
Anom Suroto
Enthus Susmono
Narto Sabdo
Joko Edan

Deleng uga 
Wayang
Wayang Purwa

Rujukan

Wacan
 Brandon, James (1970) On Thrones of Gold-Three Javanese Shadow Plays. Harvard University Press
 Clara van Groenendael, Victoria (1985) The Dalang Behind the Wayang. Dordrecht, Foris
 Keeler, Ward (1987) Javanese Shadow Plays, Javanese Selves. Princeton University Press
 Keeler, Ward (1992) Javanese Shadow Puppets. OUP
 Long, Roger (1982) Javanese shadow theatre: Movement and characterization in Ngayogyakarta wayang kulit. Umi Research Press
 Mellema, R.L. (1988) Wayang Puppets: Carving, Colouring, Symbolism. Amsterdam, Royal Tropical Institute, Bulletin 315.
 Mudjanattistomo (1976) Pedhalangan Ngayogyakarta. Yogyakarta (basa Jawa)
 Soedarsono (1984) Wayang Wong. Yogyakarta, Gadjah Mada University Press

Pranala njaba 
 Historical Development of Puppetry: Scenic Shades (includes informations about wayang beber, kulit, klitik and golèk)
 Seleh Notes article on identifying Central Javanese wayang kulit
 Wayang Orang (wayang wong) traditional dance, from Indonésia Tourism 
 Wayang Klitik: a permanent exhibit of Puppetry Arts Museum
 Wayang Golek Photo Gallery, includes description, history and photographs of individual puppets by Walter O. Koenig
 Wayang Kulit: The Art form of the Balinese Shadow Play by Lisa Gold
 Wayang Puppet Theatre  on the Indonésian site of UNESCO
 The Wayang Golek Wooden Stick Puppets of Java, Indonésia  (commercial site)
 An overview of the Shadow Puppets tradition (with many pictures) in a site to Discover Indonésia 
  Wayang Kulit exhibition at the Museum of International Folk Art
  e-wayang : create and colorize e-wayang 

Budaya Jawa
Wayang kulit

fr:Wayang kulit