Candhi

Candhi iku yasan kang lumrahé digawé nalika jaman kuna saka kabudayan Hindhu. sing diarani candhi durung mesthi jaman mbiyené dadi panggonan kanggo ngibadah. Ana uga candhi kang mbiyèné kanggo patirtan utawa kraton. Candhi ya iku yasan tilas saking mangsa lampau ingkang dados panggonan ngibadah ngibadah, pura, patirtaan lan gapura agama Hindhu. Tembung candhi asalé saka tembung “Candhika” kang tegesé jeneng salah siji Déwa kematian (Durga).
Amarga prakara mau candhi mesthi digayutake karo monumen panggon padharmaan kanggo muliakake ratu Anumerta (kang wis séda) tuladhané candhi Kidal kanggo muliakake Raja Anusapati. Penafsiran kang ana ing masarakat ya iku istilah 'candhi' mung ngrujuk saka yasan tilas jaman Hindhu-Buda ing Nusantara, ya iku ing Indonésia lan Malaysia waé (tuladhané: Candhi Lembah Bujang ing Kedah). Nanging saka sudut pandang Basa Indonésia, istilah 'candhi' uga ngrujuk marang kabèh wangunan sajarah Hindhu-Buda ana ing donya ora mung sing ana ing Indonésia lan Malaysia, uga Candhi ana ing Kamboja lan India, kaya ta candhi Angkor Wat ing Kamboja lan candhi Khajuraho ing India.

Fungsi lan Jinis 
Candhi bisa migunani kanggo:

 Candhi stupa: digawé kanggo lambang Buda, tuladhané Candhi Borobudur.
 Candhi pintu gerbang: digawé kanggo gapura utawa pintu lumebu, tuladhané: Candhi Bajang Ratu.
Candhi balai kambang/patirtan: digawé ing satengahé utawa minangka kolam, tuladhané: Candhi Belahan lan Candhi Tikus.
 Candhi pertapaan: digawé ana ing lèrèng – lèrèng panggèn ratu tapa, tuladhané: Candhi Jalatunda.
 Candhi wiyara: digawé kanggo panggon para pendéta semèdhi, tuladhané: Candhi Sari lan Plaosan.

Struktur Yasan Candhi

 Kaki candhi ya iku dasaré candhi(segi papat, ujur sangkar utawa segi 20)
 Tubuh candhi, panggon iki awujud kamar–kamar kanggo nyimpen reca utawa patung.
 Atap candhi dhapuré limasan, bermahkota stupa, lingga, ratna utawa amalaka.
Sistem tata letak komplék candhi
 Sistem konsentris (prabawa saka India) ya iku posisi candhi indhuk ana ing tengah-tengah anak–anak candhi (candhi perwara), tuladhané Candhi Prambanan.
 Sistem berurutan (asli Nusantara) ya iku posisi candhi indhuk ana ing mburiné anak–anak candhi, tuladhané Candhi Penataran.

Candhi dibagi dadi

 Candhi kraton, ya iku candhi kang digawé kanggo kabèh warga kraton. Tuladhané: Candhi Borobudur, Candhi Prambanan, Candhi Sèwu, Candhi Plaosan (Jawa Tengah), Candhi Panataran ing Jawa Wétan.
 Candhi wanua/watak,ya iku candhi kang digawé kanggo kabèh masarakat ana ing laladan tartamtu ing sawijining kraton. Tuladhané: Candhi kang asalé saka jaman Majapait, Candhi Sanggrahan (Tulung Agung, Jawa Wétan), Candhi Gebang (Yogya), Candhi Pringapus (Temanggung, Jawa Tengah).
 Candhi pribadi, ya iku candhi kang digawé kanggo dharmakaké salah sijining tokoh. Tuladhané: Candhi Kidal (pendharmaan Anusapati, ratu Singhasari), Candhi Jajaghu (Pendharmaan Wisnuwardhana, ratu Singhasari), Candhi Ngrimbi (pendharmaan Tribuanatunggadèwi, ibu Hayam Wuruk), Candhi Tegawangi (pendharmaan Bhre Matahun), lan Candhi Surawana (pendharmaan Bhre Wengker).

Arsitektur Candhi 

Pangyasa candhi digawé manut ketentuan kang ana ing kitab Vastusastra utawa Silpasastra kang digawé déning silpin ya iku seniman kang gawé candhi (arsitèk jaman dhisik). Salah saji péranganing kitab Vastusastra ya iku Manasara kang asalé saking India kidul, kang ora mung isi patokan-patokan gawé kuil. Salah siji ketentuan saka kitab saklitane Manasara nanging wigati ing Indonésia ya iku syarat yasan suci apiké diyasa cedhak banyu kali (mligi cedhak pertemuan 2 buah kali, tlaga, sagara.

Bahan-bahan kanggo gawé candhi:

 Watu Andesit
 Watu putih (tuff), kaya nana ing Candhi Ratu Boko, Jateng
 Watu abang

Macem-macem dénah candhi:

 dénah bujur sangkar
 dénah pasagi panjang
 dénah lingkaran

Indonésia 
Candhi-candhi ing Indonésia, ya iku:

Jawa Pérangan Kulon 
Candhi-candhi ing Jawa Kulon ya iku:
 Percandhian Batujaya
 Bojongménjé
 Cangkuang
 Cibuaya

Jawa Pérangan Tengah 
Candhi-candhi ing Jawa Tengah lan Daerah Istimewa Yogyakarta, ya iku:
 Candhi Arjuna
 Candhi Ratu Baka
 Candhi Banyunibo
 Candhi Barabudhur
 Candhi Ceto
 Candhi Dièng
 Candhi Gebang
 Candhi Gedhong Songo
 Candhi Gunung Wukir utawa Candhi Canggal
 Candhi Ijo
 Candhi Kalasan
 Candhi Losari
 Candhi Lumbung
 Candhi Mendut
 Candhi Pawon
 Candhi Plaosan
 Candhi Prambanan
 Candhi Pringapus
 Candhi Sari
 Candhi Sambisari
 Candhi Sojiwan
 Candhi Sukuh
 Candhi Wukir

Jawa Pérangan Wétan 
Candhi-candhi ing Jawa Wétan, ya iku:

 Candhi Badhut
 Candhi Brahu
 Candhi Gambar
 Candhi Jabung
 Candhi Jawi
 Candhi Jago
 Candhi Kidhal
 Candhi Menak Jingga
 Candhi Panataran
 Candhi Selokelir
 Candhi Singosari
 Candhi Songgoriti
 Candhi Sumberawan
 Candhi Surowono
 Candhi Tegowangi
 Candhi Tigawangi
 Candhi Tikus
 Kompleks Trowulan

Bali 
Candhi-candhi ing Bali ya iku:
 Candhi Gunung Kawi
 Situs Goa Gajah

Sumatra 
Candhi-candhi ing Sumatra, ya iku:
 Candhi Muara Takus, ing Riau
 Candhi Biaro Bahal ing Tapanuli Kidul
 Candhi Muaro Jambi ing Jambi
 Candhi Gumpung ing Muaro Jambi, Jambi

Kalimantan 
Candhi-candhi ing Kalimantan ya iku:
 Candhi Agung ing Hulu Sungai Utara
 Candhi Laras ing Tapin
 Candhi Laras kidul
 Candhi Tanjungpura

Kamboja 
Candhi ing Kamboja:
 Angkor Wat

Cathetan suku 

Buda
Hindhu

Arkéologi