Serat Wédhatama

Serat Wédhatama iku karya susastra Jawa gagrag anyar kang ngamot filsafat Jawa mligi bab kawruh manunggaling kawula gusti. Teks iki ditulis déning Kanjeng Gusti Pangéran Adipati Arya (KGPAA) Mangkunagara IV kang lair kanthi asma Radèn Mas Sudira ing dina Senin Paing, tanggal 8 Sapar, taun Jimakir, windu Sancaya, taun Jawa 1738, utawa taun Masehi 3 Maret 1811. Tembung Serat Wédhatama dumadi saka telung wanda, ya iku: serat, wédha lan tama. Serat, tegesé tulisan utawa kasusastran, wédha, tegesé kawruh utawa ajaran, lan tama, dumadi saka tembung utama kang tegesé apik, dhuwur utawa luhur. Dadi Serat Wedhatama duwèni pangertèn: siji susastra kang ngemot kawruh ajaran kautaman uga kaluhuran uripé manungsa. Serat Wédhatama kalebu salah siji susastra Jawa kang banget misuwur lan unggul mligi ing babagan reroncèning tembung uga kawruh kautaman uripé manungsa. Miturut babon kang tinemu ana ing Ngayogyakarta, Serat iki kaya-kaya isih cedhak karo babone kang asli Pangkur..

Serat Wédhatama gadhah 14 pada (Tembang Pangkur), 18 pada (Tembang Sinom), 15 pada (Tembang Pucung), 35 pada (Tembang Gambuh), lan 18 pada (Tembang Kinanthi).

Tèks tembang

TEMBANG PANGKUR 
 Mingkar mingkuring angkara 
 Akarana karenan mardi siwi 
 Sinawung resmining kidung 
 Sinuba sinukarta 
 Mrih kretarta pakartining ngèlmu luhung 
 Kang tumrap nèng tanah Jawa 
 Agama ageming aji

 Jinèjèr nèng Wédhatama 
 Mrih tan kemba kembénganing pambudi 
 Mangka nadyan tuwa pikun 
 Yèn tan mikani rasa 
 Yekti sepi asepa lir sepah samun 
 Samangsané pakumpulan 
 Gonyak-ganyik nglilingsemi

 Nggugu karsané priyangga 
 Nora nganggo paparah lamung angling 
 Lumuh ingaran balilu 
 Uger guru aleman 
 Nanging janma ingkang wus waspadèng semu 
 Sinamun ing samudana 
 Sesadon ingadu manis

 Si pengung ora nglegéwa 
 Sangsayarda dènira cacariwis 
 Ngandhar-andhar angendhukur 
 Kandhané nora kaprah 
 Saya elok alangka longkanganipun 
 Si wasis waskitha ngalah 
 Ngalingi marang si pingging

 Mangkono ngèlmu kang nyata 
 Sanyatané mung wèh reseping ati 
 Bungah ingaran cubluk 
 Sukeng tyas yèn dèn ina 
 Nora kaya si punggu anggung gumunggung 
 Agungan sadina-dina 
 Aja mangkono wong urip

 Uripé sapisan rusak 
 Nora mulur nalaré ing saluwir 
 Kadi ta guwa kang sirung 
 Sinerang ing maruta 
 Gumarenggeng anggereng anggung gumrunggung 
 Pindha padhané si mudha 
 Prandéné paksa kumaki

 Kikisané mung sapala 
 Palayuné ngendelken yayah-wibi 
 Bangkit tur bangsaning luhur 
 Lah iya ingkang rama 
 Balik sira sasrawungan baé durung 
 Mring atining tata krama 
 Ngon-anggo agama suci

 Socaning jiwangganira 
 Jer katara lamun pocapan pasthi 
 Lumuh asor kudu unggul 
 Sumengah sosongaran 
 Yén mangkono kena ingaran katungkul 
 Karem ing rèh kaprawiran 
 Nora énak iku kaki

 Kekerané ngèlmu karang 
 Kakarangan saking bangsaning gaib 
 Iku borèh paminipun 
 Tan rumasuk ing jisim 
 Amung anèng sajabaning daging kulup 
 Yèn kapengkok pancabaya 
 Ubayané mbalènjani

 Marma ing sabisa-bisa 
 Babasané muriha tyas basuki 
 Puruita kang patut 
 Lan traping angganira 
 Ana uga angger-ugering keprabun 
 Abon-aboning panembah 
 Kang kambah ing siyang ratri

 Iku kaki takokena 
 Marang para sarjana kang martapi 
 Mring tapaking tepa tulus 
 Kawawa naheb hawa 
 Wruhanira mungguh sanyataning ngèlmu 
 Tan mesthi nèng janma wredha 
 Tuwin mudha sudra kaki

 Sapa ntuk wahyuning Allah 
 Gya dumilah mangulah ngèlmu bangkit 
 Bangkit mikat rèh mangukut 
 Kukutaning jiwangga 
 Yèn mangkono kena sinebut wong sepuh 
 Liring sepuh sepi hawa 
 Awas roroning atunggal

 Tan samar pamoring sukma 
 Sinukmanya winahya ing ngasepi 
 Sinimpen telenging kalbu 
 Pambukaning wanara 
 Tarlèn saking liyep layaping ngaluyup 
 Pindha sesating supena 
 Sumusiping rasa jati

 Sajatiné kang mangkono 
 Wus kakénan nugrahaning Hyang Widhi 
 Bali alaming asuwung 
 Tan karem karaméyan 
 Ingkang sipat wisésa-winisésa wus 
 Milih mula-mulanira 
 Mulané wong anom sami. 

Jarwa
 Ngéndhani saka angkara 
 Yàn arep gulawentah putra 
 Diwadhahi kaéndahan geguritan 
 Dipaès supaya katon éndah 
 Supaya kagayuh èlmu luhur iki 
 Kanyatané, ing tanah Jawa 
 Agama dianut ratu

 Dijlèntrèhaké sajeroning Wedhatama 
 Supaya ora kendho budi daya 
 Sanadyan wis tuwa 
 Yèn ora mangertèni rasa ati
 Babar pisan ora migunani 
 Upamané sajeroning patemon 
 Kikuk ngisin-isini

 Mituruti kepinginan pribadi 
 Yèn wicara tanpa dipikir luwih dhisik 
 Ora gelem diarani bodho 
 Asal dipuji lan diugung 
 Nanging manungsa wis paham ing tandha-tandha 
 Kang ditutupi nganggo imba-imba 
 Ditampilaké kanthi alus

 Wong bodho ora rumangsa 
 Wicarané tansaya ndadra 
 Nglantur tansaya adoh 
 Ucapané ora kalebu ing akal 
 Tansaya anèh lan adoh saka kasunyatan 
 Wong pinter lan waspada ngalah 
 Nutupi kakurangan wong bodho

 Kaya mangkono mau èlmu kang nyata 
 Sakbeneré mung mènèhi rasa adhem 
 Bangga diarani bodho 
 Seneng atiné yèn dinistha 
 Ora kaya wong bodho kang gedhé endhasé 
 Njaluk dialembana saben dina 
 Wong urip aja kaya mangkono

 Uripé tansaya rusak 
 Nalaré ora tuwuh lan morak-marik 
 Kaya guwa kang peteng 
 Ditabrak angin ribut 
 Nggerem, nggereng, gumuruh 
 Padha karo wong anom 
 Sanadyan mangkono tetep kemaki

 Kasaguhané mung sethithik 
 Polahé gumantung wong tuwa 
 Pinunjul lan luhur 
 Itu rak wong tuwané 
 Kamangka durung ngertèni
 Tegesé subasita 
 Minangka ajaran agama

    
  Sipat-sipat awakmu 
  Katon sajeroning tutur-wicara 
  Ora gelem ngalah, kudu tansah menang 
  Kebak kasombongan 
  Sikap kaya ngono iku salah
  Édan kamenangan 
  Iku ora apik, anakku

    
  Kang kalebu èlmu takhayul 
  Pesona kang asalé saka bab kang gaib 
  Ibarat wedhak 
  Ora ngresep sajeroning awak 
  Mung ana ing sajabaning daging, anakku 
  Yèn kena bebaya 
  Mesthi bakal nginggati

    
  Mula sabisa-bisa 
  Duwé ati kang apik 
  Ngabdi kanthi apik 
  Miturut kasaguhanmu 
  Uga tata-cara kanagaran 
  Tata-cara bekti 
  Kang lumaku sadawaning wektu

    
  Takonan anakku 
  Marang para pandhita kang tirakat 
  Marang tuladha kang apik 
  Sanggup nahan hawa nepsu 
  Kawruhmu bakal kasunyataan èlmu 
  Ora mung tumrap wong tuwa-tuwa 
  Lan wong anom lan nistha anakkku

    
  Sing sapa éntuk wahyu Pangéran 
  Bakal rikat nguwasani èlmu
  Bangkit ngrebut kakuwasan 
  Awit kasampurnan dhiri 
  Yèn mangkono, bisa ingaran wong tuwa 
  Tegesé sepi saka murka 
  Paham marang dwi-tunggal

    
  Ora bingung marang nyawijining sukma 
  Dihayati rikala sepi 
  Disimpen sajeroning ati 
  Pambuka tabir iku 
  Ora liya antara sadhar lan ora 
  Kaya kilasan impèn 
  Mlebuné rasa kang sajati 
    
    
  Sejatiné kang mangkono iku 
  Wis éntuk kanugrahan 
  Bali menyang alam kothong 
  Ora seneng marang karaméan 
  Kang sipaté kuwasa-nguwasani 
  Wis milih bali menyang asalé 
  Kaya mangkono, bocah enom 

TEMBANG SINOM (18 pada)
 Nulada laku utama
 Tumraping wong tanah Jawi
 Priyagung ing Ngeksiganda
 Panembahan Senapati
 Kapati amarsudi
 Sudaning hawa lan napsu
 Pinesu tanpa brata
 Tanapi ing siyang ratri
 Amemangun karyenak tyasing sasama.

...

Ing jaman mengko pan ora
 Arahe para taruni
 Yen olèh tuduh kang nyata
 Nora pisan den lakuni
 Banjur njujurken pakti
 Kakekne arsa winuruk
 Ngandelken gurunira
 pendhitaning projo sidik
 Tur wus manggon mring mari'fat.

TEMBANG PUCUNG  (15 pada)
...

TEMBANG GAMBUH (35 pada)
...

TEMBANG KINANTHI (18 pada)
...

Réferènsi

Uga delengen 
 Serat Wulangrèh
 Serat Wulangsunu
 Serat Centhini
 Serat Kalatidha

Pranala njaba 

 Serat Wédhatama ing Sastra.org

Sastra Jawa Anyar
Budaya Jawa