Dagiti pagsasao ti Filipinas

Adda dagiti agarup a 120 aginggana kadagiti 175 a pagsasao idiay Filipinas, depende iti pamay-an ti pannakaidasig. Ti uppat ket dagiti saanen a naisasao. Gangani amin ket sasao a Malayo-Polinesio, bayat a ti maysa ket Chavacano, ti maysa a kreol a naibatay iti pagsasao a Romanse.  Ti dua ket opisial (Ingles ken Filipino), bayat a (manipud idi 2015) sangapulo ket siam ket dagiti opisial a katakunaynay a pagsasao.  No mairaman dagiti agsasao iti maikadua a pagsasao, ad-adu dagiti agsasao iti Filipino ngem iti Ingles idiay Filipinas.

Inbagbaga ti Komisyon sa Wikang Filipino dagiti 135 nga adda a sasa a Filipino iti pagilian babaen ti bukodna a mapa iti Atlas Filipinas a naipablaak idi 2014.

Dagiti indihenio a sinuratan ti Filipinas (Kulitan, Baybayin, Tagbanwa ken dadduma pay) ket manmanoda a maus-usar; imbes ket,  ti sasao a Filipino ket naisursurat ita nga aldaw  iti sinuratan a Latin gapu iti kolonial a panagsanay ti Espaniol ken Amerikano. Maus-usar pay ti sinuratan nga Arabiko kadagiti lugar ti Muslim kadagiti sangkabassit a lugar idiay akin-abagatan a Filipinas. Addaita ti agdama a tiganay iti pagilian a mangipasa iti Burador a Linteg ti Baybayin, nga opisial a mangirangarang ti Baybayin a kas ti nailian a sinuratan ti panagsurat iti pagilian a maikuyog ti sinuratan a Latin. Ti Filipinas laeng ti pagilian iti  ASEAN a saan nga opisial nga agusar iti ania man kadagiti bukodna a tradisional a sinuratan a panagsurat.

Dagiti nailian ken opisial a pagsasao 
Ti batay-linteg ti 1987 ket mangirangarang ti Filipino a kas ti nailian a pagsasao ti pagilian. Ti Filipino ken ti Ingles ket opisialda a pagsasao, nga agraman iti pannakabigbig dagiti rehional a pagsasao akas katakunaynay nga opisial kadagiti respetiboda a rehion, a mairaman ti Aklanon, Bikol, Cebuano, Chavacano, Hiligaynon, Ibanag, Ilokano, Ibatan, Kapampangan, Kinaray-a, Maguindanao, Maranao, Pangasinan, Sambal, Surigaonon, Tagalog, Tausug, Waraywaray, ken Yakan. Ti Espaniol ken Arabiko ket maital-oda a kas pagpilian ken boluntario laeng.

Ti Espaniol ket isuidi ti nailian ken opisial apagsasao ti pagilian kadagiti napalabas nga ad-adu ngem tallo a siglo babaen ti turay ti kolonial nga Espaniol, ken nagbalin a lingua franca ti Filipinas kadagitisiglo ti maika-19 ken nasapa a maika-20. Idi 1863 ti maysa nga opisial a bilin ti Espaniol ket nagipaammo iti unibersal nga edukasion, a nagpartuat iti libre a publiko a panagadal iti Espaniol. Daytoy pay idi ti pagsasao ti Yaalsa ti Filipino, ken ti Batay-linteg ti Malolos idi 1899 nga epektibo a nagirangarang iti daytoy a kas ti opisial a pagsasao ti Umuna a Republika ti Filipinas. Ni José Rizal, ti nailian a bannuar ket kaaduan a nagsurat kadagiti obrana iti Espaniol. Ni Luciano de la Rosa ket nangipundar a ti Espaniol ket naisasao idi babaen ti dagup a 60% iti populasion idi nasapa a maika-20 a siglo a kas ti umuna, maikadua wenno maikatlo a pagsasao. Kalpasan ti panagsakop ti Amerikano ti Filipinas ken ti panagusar ti Ingles, nagin-inut a bimmassit ti panagusar ti Espanioly, a naipangpangruna kadagidi tawen ti 1940.

Dagiti indihenio a pagsasao 

Segun ti Ethnologue, ti dagup dagiti 182 a patneng a pagsasao ket naisasaoda iti pagilian ken uppat kadagitoy a pagsasao ket naidasigda akas awanen: Dicamay Agta, Katabaga, Tayabas Ayta ken Villaviciosa Agta. Malaksid iti Ingles, Espaniol, ken dagiti karuay ti Insik (Hokkien a Filipino, Kantones, ken Mandarin),ken Chavacano, amin dagiti pagsasao ket tagikua ti pamilia ti pagsasao a Malayo-Polinesio.

Adda dagiti 13 nga indihenio a pagsaao nga ddaan iti saan a basbassit ngem maysa a riwriw a patneng nga agsasao: ti Tagalog, Cebuano, Ilokano, Hiligaynon, Waraywaray, Kapampangan, Bikol Sentral, Pangasinan, Maranao, Maguindanao, Kinaray-a, ken Tausug. Maysa wenno ad-adu kadagitoy ket patneng a naisasao iti ad-adu ngem 90% iti populasion.

Ti pamilia ti sasao a Filipino nga inlasin babaen ni Robert Blust ket mangiraman kadagiti pagsasao ti amianan a Sulawesi ken ti pagsasao a Yami ti Taiwan, ngem sanna nga iraman ti sasao a Sama–Bajaw iti Purpuro ti Sulu ken dagiti pay daduma a sasao nga Amianan a Borneano a naisasao idiay akin-abagatan a Palawan.

Ti Eskayano ket ti maysa nga artipisial a katakunaynay a pagsasao a napartuat a kas mangisimbolo iti pagilian ti Bohol kalpasan ti Gubat ti Filipino–Amerikano. Daytoy ket inus-usar babaen dagiti agarup a 500 a tattao.

Panagsinnaranay a pannakaawat 
Ti sasao a Filipino ket masansana a tinawtawagan babaen dagiti Filipino a kas dagiti dialekto, gapu daytoy ti reliko saan saan a hustoa bokabulario nga inus-usar iti literatura idi las-ud ti paset ti panawen ti Amerikano (1898–1946). Bayat nga adda met dagiti ginasut a dialekto iti Filipinas, irepresenta dagitoy dagiti panagduduma dagiti saan a basbassit ngem 120 naisangayan a pagsasao, ken adu kadagitoy a pagsasao ket mangitalinaayda iti ad-adu a pagiddiatan ngem dagiti pagiddiatan dagiti napauten a pagsasao ti Europa a kas ti Pranses ken Espaniol.

Dagiti kaaduan a paggiddiatan dagiti pagsasao ket mabalin a makita kadagiti sumaganad a patarus iti nailian a pasasao iti Filipinas:

Panaggigidiat ti dialekto 
Ti gatad ti panaggigiddiat dagiti daialekto ket agdumaduma manipud iti baetan dagiti pagsasao. Dagiti pagsasao a kas ti Tagalog, Kapampangan ken Pangasinan ket ammo nga adaan iti moderado a panaggigiddiat ti dialekto.

Kadagiti pagsasao ti Rehion ti Bicol, nupay kasta, adda du a pagigiddiatan ti dialekto. Adda dagiti ili nga adda kadagiti bukodda a dialekto. Dita baba ket ti sentensia iti "Napautka kadi nga adda idiay Tiendaan?" a naipatarus kadagiti dadduma a karuay ti Bikol. Ti patarus ket sarunuen babaen ti dialekto ken ti maitunos a pagsasao, ken ti siudad/ili idiay Bicol a nakaisasaoan. Ti kamaudian a patarus ket iti Tagalog.

 Haloy ka duman sa saodan? (Pagalagadan nga Aplaya a Bikol, ti dialekto ti Bikol Sentral; Canaman, Camarines Sur)
 Aloy ka duman sa saodan? (Magarao, ti karuay ti Aplaya a Bikol; Magarao, Camarines Sur)
 Huray ka doon sa saodan? (Bikolano ti Akin-amia a Catanduanes wenno Bikol ti Pandan; Pandan, Catanduanes)
 Naəban ikā sadtō sāran? (Bikol Rinconada; Siudad ti Iriga)
 Nauban ikā sadtō sāran? (Bikol Rinconada; Nabua, Camarines Sur)
 Uban ika adto sa saod? (Libon, Bikol ti Albay; Libon, Albay)
 Naәgәy ika adto sa saran? (Buhinon, Bikol ti Albayl; Buhi, Camarines Sur)
 Eley ka idto sa sed? (Laud a Miraya Bikol, Bikol ti Albay; Oas, Albay)
 Na-alõy ika idto sa sâran/mercado?(Laud a  Miraya Bikol, Bikol ti Albay; Polangui, Albay)
 Naulay ka didto sa saran? (Daya a Miraya Bikol, Bikol ti Albay; Daraga, Albay)
 Dugay ka didto sa mercado? (Ticao, Masbatnio; Monreal, Masbate)
 Awat ka didto sa plasa? (Gubat, Akin-abagatan a Sorsogon; Gubat, Sorsogon)
 Matagal ka ba roon sa pamilihan? (Tagalog)

Tsart a panangiyasping ti sasao a Filipino 
Dita baba ket ti tsart ti sasao a Filipino. Bayat nga adda dagiti suppiatan no ania dagiti maidasig a kas pagsasao ken no ania dagiti maidasig a kas dialekto, ti tsart ket mangpasingked a ti kaaduan ket addaan iti panagpapada, ngem saanda a nga agsisinnaranay a maawatan. Naurnos dagitoy a pagsasao segun dagiti rehion a patneng a nakasasaonda (manipud iti amianan nga agpaabagatan, kalpasanna ti daya nga agpalaud).

Adda pay ti pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Tao (ammo pay a kas Yami) ti Isla ti Orkidia ti Taiwan a  saan a nairaman iti pagsasao ti Filipinas.Ti pagsasaoda, ti Tao (wenno Yami) ket paset ti sasao a Bataniko a mangiraman ti Ibatan, Babuyan, ken Itbayat ti Batanes.

Listaan dagiti agsasao iti tunggal maysa pagsasao 
Dita baba ket ti karkulo ti populasion manipud itisenso ti Filipnas idi 2000 babaen ti Turay ti Estadistika ti Filipinas iti bilang dagiti Filipino nga agsasao kadagiti sumaganad nga 18 a pagsasao a kas patneng a pagsasao.

Kitaen pay 
 Alpabeto a Filipino
 Ortograpia a Filipino
 Sasao a Filipino

Dagiti nagibasaran

Adupay a mabasbasa

Dagiti silpo ti ruar 

 Ricardo Maria Nolasco iti dibersidad dagitipagsasao ti Filipinas
 Lawrence R. Reid Panid ti web ni Dr. Lawrence A. Reid.
 Ti panagbalbaliws ti Filipno a kas nailian a Pagsasao
 Carl Rubino panid tiweb ni Dr. Carl Rubino. Ti Filipino lingguista a nagadal iti sasao a Filipino.

Dagiti pagsasao ti Filipinas