Lingua franca

Ti lingua franca, ammo pay a kas rangtay a pagsasao, sapasap a pagsasao, pagsasao ti panagtagilako wenno behikular a pagsasao, ket ti pagsasao wenno dialekto a sistematiko nga inus-usar tapno mabalin nga agsao dagiti dua a tao a saan a makibinningay iti nakayanakan a pagsasao wenno dialekto, naisangayan daytoy no daytoy ket maikatlo a pagsasao, ken naisangayan manipud kadagiti dua a nakayanakan a pagsasao.

Naparang-ay ti Lingua francas iti lawlaw ti lubong iti amin a paset ti pakasaritaan ti tao, ken sagpaminsan para kadagiti rason ti komersio (dagiti makunkuna a "pagsasao ti panagtagilako") ngem para iti pay kultura, relihion, panagpalaka ti diplomasia ken administrasion, ken kas pamay-an iti panagsinnukat ti pakaammo dagiti sientista ken dagiti dadduma nga eskolar kadagiti nadumaduma a pakipagilian. Ti termino ket nagtaud manipud iti maysa a kasta a pagsasao, Lingua Franca ti Mediteraneo.

Dagiti pakaidumaan 
Ti Lingua franca ket ti termino a naipalawag  a maipapaan iti annong, ken nawaya iti pakasaritaan ti lingguistika wenno estruktura ti pagsasao: ngem dagiti met pidgin ken dagiti kreol ket masansanda nga agannong a kas dagiti lingua franca, ken adu met kadagiti kasta a pagsasao ket saanda a pidgin wenno kreol.

Iti met bernakular a pagsasao, daytoy ket naus-usar a kas nakayanakan a pagsasao iti komunidad, ti lingua franca ket naus-usar iti labes dagiti pagbeddengan iti kasisigud a komunidadna, ken naus-usar a kas maikadua a pagsasao para iti pannakisinnarita dagiti grupo. Kas pagarigan, ti Ingles ket bernakular idiay Nagkaykaysa a Pagarian, ngem naus-usar a behikular a pagsasao (kas lingua franca) idiay Filipinas ken India.

Dagiti Internasional a katakunaynay a pagsasao a kas ti Esperanto ket saan unay nga adu a naampon iti sangalubongan, isu a dagitoy ket saan a maibaga a kas dagiti global a lingua franca.

Etmolohia 
Ti termino a lingua franca ket nagtaud a kas nagan ti naisangayan a pagsasao a nausar idiay asideg ti akindaya a baybay Mediteraneo a kas ti nangruna a pagsasao ti komersio ken diplomasia—manipud kadagiti panawen ti naladaw a mediebal ken naipangpangruna iti las-ud ti panawen ti Renasimiento, aginggana idi maika-18 a siglo. Iti dayta a panawen, dagiti agsasao ti Italiano ket kaaduan kadagiti agkomkomersio itibaybay kadagiti siudad ti puerto ti Imperio ti Otomano ken ti napalaka a bersion ti Italiano, ken mairaman dagiti adu a binulod a balikas manipud iti Griego, Daan a Pranses, Portuges, Oksitano, Espaniol, ken ti pay Arabiko ken Turko ket nagbalin pay nga adu a naisasao a kas ti "lingua franca" iti rehion.

Iti bukod met a pannakaibaga ti Lingua Franca, ti kayat a sawen ti lingua ket pagsasao (kas iti Portuges ken Italiano) – ti Franca ket mainaig iti Phrankoi iti Griego ken Faranji iti Arabiko, ken kas kapada pay iti Italiano: kadagiti amin a tallo a kaso tiliteral a kapanunotan ket "Franko", ngem daytoy a nagan ket pudno a naipakat kadagiti amin nga Akinlaud a Europeano iti las-ud ti naladaw a Paset ti Panawen ti Bisantino.

Ibagbaga ti Douglas Harper Etymology Dictionary a ti termino ti Lingua Franca (kas nagan ti naisangayan a pagsasao) ket immuna idi a nairehistro iti Ingles idi las-ud dagiti tawen ti 1670, ngem adda met nasapsapa a pagarigan iti panagusar ti Lingua Franca iti Ingles a napasingkedan manipud idi 1632, a nagibagbaga pay met a kas ti "Bastardo nga Espaniol".

Iti kakaudian a kas idi naladaw a maika-20 a siglo, ti panagusar ti kadawyan a termino ket inngawid babaen ti dadduma a ti kayatna laeng a sawen ket ti sasao a hibrido a naus-usar a kas dagiti behikular a pagsasao (a nagtaud iti kasisigud a kaibuksilannag), ngem ita nga aldawen, daytoy ket mangibagbaga iti ania man a a behikular a pagsasao.

Dagiti pagarigan 

Ti panagusar dagiti lingua franca ketmabalin a naduduog a kas met iti pagsasao. Mabalinmet a dagitoy ket addada metten manipud idi taga-ugma. Ti Latin ken Griego a Koine ket isu dagitoy idi dagiti lingua franca dagiti imperio ti Helenestiko ken Romano; Akadio, ken kalpasanna ti Arameo, ken nagtultuloy daitoy a dagiti sapasap a pagsasao iti adu a parte ti ti Akinlaud nga Asia babaen dagiti nadumaduma a nasapa nga imperio. Dagiti pagarigan dagiti lingua franca ket agtultuloy nga adu, ken adda iti tunggal kontinente. Ti kalawagan a pagarigan manipud idi nasapa a maika-21 a siglo ket ti Ingles. Adda met dagiti sabali a nadumaduma a lingua franca a sentralisado kadagiti naisangayan a rehion, kas ti Pranses, Hindi, Portuges, Espaniol, Ruso, Arabiko, Insik, ken Swahili.

Kadagiti dadduma a pagilian, ti lingua franca ket naus-usar pay a kas nailian a pagsasao; kas ti Urdu, isu daytoy ti lingua franca ti Pakistan, ken nailian pay a pagsasao. Ti Indones ket addaan met iti kapada nga annong idiay Indonesia; urayno ti Habanes ket ad-adu kadagiti patneng nga agsasao, ti Indones ket ti kaikaisuna nga opisial a pagsasao ken naisasao (masansan a kas maikadua a pagsasao) iti amin a paset ti pagilian.

Kitaen pay 
 Agsinnaranay a maawatan

Dagiti nagibasaran

Adu pay a mabasbasa 
Hall, R.A. Jr. (1966). Pidgin and Creole Languages, Cornell University Press. .
Heine, Bernd (1970). Status and Use of African Lingua Francas. 
Kahane, Henry Romanos (1958). The Lingua Franca in the Levant.
Melatti, Julio Cezar (1983). Índios do Brasil. São Paulo: Hucitec Press, 48th edition
Ostler, Nicholas (2005). Empires of the Word. London: Harper

Dagiti akinruar a silpo 
 English – ti unibersal a pagsasao iti Internet? 
Lingua franca del Mediterraneo o Sabir ni propesor Francesco Bruni (iti Italiano).
Sample texts  manipud ken ni Juan del Encina, Le Bourgeois Gentilhomme, ti L'Impresario da Smyrna ni Carlo Goldoni, Diego de Haedo ken dagiti dadduma pay a taudan.
Ti maysa  apangyuna ti kasisigud a Lingua Franca ti Mediteraneo .

Dagiti pagsasao
Interlingguistika