Mumbai

Ti Mumbai , dati nga ammo a kas ti Bombay, ket isu ti  kapitolio a siudad iti estado ti India a Maharashtra. Isu daytoy ti kaaduan ti populasion a siudad idiay India, ken ti maikapat a kaaduan ti populasion a siudad iti lubong, nga adda ti dagup ti metropolitano a lugar a populasion iti agarup a 20.5 a riwriw. A maiaraman ti kaarrubana nga urbano a luglugar, a mairaman dagiti siudad ti Navi Mumbai ken Thane, maysa daytoy kadagiti kaaduan ti populasion a urbano a rehion iti lubong. Ti Mumbai ket naisanglad idiay laud nga aplaya iti India ken adda ti naadalem a masna a pagsangladan. Idi 2009, ti Mumbai ket nanaganan idi a kas maysa a Alpha asiudad ti lubong. Isu pay daytoy ti kabaknangan a siudad idiay India, ken adda ti kangatuan a GDP iti ania man a siudad idiay Abagatan, Laud wenno Tengnga nga Asia.

Dagiti pito nga is-isla a nagbukel ti Mumbai ket nagibalayan dagiti komunidad ti mangngalap a kolonia. Para kadagiti napalabas a siglo, dagiti isla ket ket tinengtengngel dagiti nagsasaruno a  patneng nga imperio sakbay a naibbatan kadagiti Portuges ken ti sinaruno ti Kompania ti Britaniko a Daya nga India. Idi las-ud ti maika-18 a siglo, ti Mumbai sinukogan manen babaen ti Hornby Vellard a gandat, a nagaramid ti panakaala manen dagiti lugar a nagbaetan dagiti pito a konstituente nga is-isla manipud iti baybay. Daytoy ket nalpas idi 1845, ti gandat ket ti pannakairaman ti panagipatakder kadagiti nangruna a kalsada ket perokaril ket nangbalbaliw ti Bombay iti maysa a nangruna a puerto idiay Baybay Arabiano. Ti ekonomiko ken edukasinal a panagrangrang-ay ket isu ti nagipakpakitaan ti siudad idi las-ud ti maika-19 a siglo. Daytoy ket nagbalin a napigsa a batayan para iti panagwayawaya a tinay iti India idi las-ud ti nasapa a maika 20 a siglo. Idi nagbalin a nawaya ti India idi 1947, ti siudad ket nainkorporado iti Bombay nga Estado. Idi 1960, kalpasan ti Samyukta Maharashtra a tignay,ti maysa a baro nga estado ti Maharashtra ket napartuat idi ti Bombay a kas ti kapitoliona. Ti siudad ket nanaganan iti Mumbai idi 1996, ti nagan a naala manipud iti Koli a diosen—Mumbadevi.

Ti Mumbai ket isu ti komersio ken liwliwa a kapitolio iti India, daytoy ket maysa pay kadagiti 10 a kalaingan iti lubong a a sentro ti komersio iti termino iti sangalubongan a panagayos ti busbos, nga agpatpataud kadagiti 5% iti GDP ti India, ket banagan para iti 25% iti maipataud ti industria, 70% iti maipapan ti baybay a komersio idiay India (Mumbai Port Trust & JNPT), ken 70% iti pundo a naibaybayad iti ekonomia iti India. Ti siudad ket pangbalayan kadagiti nangruna nga instituto ti busbos a kas ti  Reserve Bank of India, ti Bombay Stock Exchange, ti National Stock Exchange of India, ti SEBI ken ti korporado a kuartelan dagiti nadumaduma a kompania ti India ken dagiti multinasional a korporasion. Daytoy ket pangibalayan pay dagiti kangrunaan a sientipiko ken nuklear nga instituto ti India a kas ti BARC, NPCL, IREL, TIFR, AERB, AECI, ken ti Departamento ti Atomiko nga Enerhia. Ti siudad ket ibalayanna pay ti Hindi ti India (Bollywood) ken Marathi nga industri a ti pelikuka ken telebision. Dagiti opurtunidad ti negosio ti Mumbai, ken ti pay pannakabalin ti panakamatgedan ti nagatngato a pagalagadan ti biag, ket mangaw-awis kadagiti peregrino manipud kadagiti amin apaset ti India ken, iti gapuna daytoy, makaararamid ti siudad a kas maysa a pagtunawan ti puli kadagiti adu a komunidad ken dagiti kultura.

Ti Mumbai ket naam-ammuan a kas maysa a sekular a siudad. Nupay kasta daytoy ket nakasagaba kadagiti nadumaduma a panagraut dagiti terorista manipud iti rugi ti maika-20 a siglo. Adda dagiti adu a natnatay ket nakapukawan dagiti tagikua iti maipapan ti komunidad a riribok idi 1992–93, ken dagiti panagbomba idi 1993 .

Etimolohia 
Ti nagan a Mumbai ket naala manipud iti Mumba wenno Maha-Amba—ti nagan ti Koli a diosen a ni Mumbadevi—ken Aai, "ina" iti pagsasao a Marathi.

Ti kadaanan a naam-ammuan a nagnagan ti siudad ket Kakamuchee ken Galajunkja; dagitoy ket sagpaminsada pay laeng a maus-usar. Ni Ali Muhammad Khan, idiay Mirat-i-Ahmedi (1507) ket nangibagbaga ti siudad a kas ti Manbai. Idi 1508, ti Portuges a mannurat a ni Gaspar Correia ket nagus-usar ti nagan a Bombaim, iti sinuratna a Lendas da Índia ("Sarsarita iti India"). Daytoy a nagan ket mabalin a nagtaud a kas ti Daan a Portuges a sarita ti bom baim, a kayatna a sawen ket "nasayaat a bassit a luek", ken ti Bombaim ket kanayon pay laeng a maus-usar iti Portuges. Idi 1516, ti maysa Portuges nga eksplorador a ni Duarte Barbosa ket nagus-usar ti nagan a Tana-Maiambu: ti Tana ket mabalin a nagibagbaga ti kaasidegna a lugar ti Thane ken ti Maiambu iti Mumbadevi.

Dagiti dadduma pay a panangibaga a nairehistro idi maika-16 ken maika-17 a sigsiglo ket mairaman ti: Mombayn (1525), Bombay (1538), Bombain (1552), Bombaym (1552), Monbaym (1554), Mombaim (1563), Mombaym (1644), Bambaye (1666), Bombaiim (1666), Bombeye (1676), and Boon Bay (1690). Idi kalapasan ti panakaala ti Britaniko ti siudad idi maika-17 a siglo, ti Portuges a nagan opisial nabaliwan naiyulog iti Ingles a kas tiBombay.

Babaen ti naladaw a maika-20 a siglo, ti siudad ket naam-ammuan idin a kas ti Mumbai wenno Mambai iti Marathi a pagsasao, ti Konkani, Gujarati, Kannada ken Sindhi a kas ti Bambai iti Hindi, Persiano ken Urdu. Ti Ingles a nagan ket opisial a nasukatan ti Mumbai idi Nobiembre 1995. Daytoy ket nagbanagan ti panagiawawis ti Marathi a nationalista a partido a Shiv Sena a nangabak ti estado a panagbuto iti Maharashtra ken nangipadpada kadagiti kapadpada a panagsukat kadagiti nagan ti ballasiw ti pagilian.
Ti maysa a teoria ket naisingasing a ti "Bombay" ket ti nadadael idi nga Ingles a bersion iti "Mumbai" ken ti di kinaykayat a legado ti Britaniko a kolonial a turay. Ti panagiduron ti panaginagan manen ti Bombay ket maysa idi a paset ti dakdakkel a tignay ti panagpapigsa ti Marathi a kinasiasino idiay Maharashtra a rehion. Nupay kasta, ti siudad ket inbagbagaan pay laeng a kas ti Bombay baben dagiti agtataeng ken dagiti pay Indiano a nanipud kadagiti sabsabali a rehion. Nuay kasta, ti panangibaga ti nagan ti siuadad a saan a kas ti Mumbai ket nagbalin daytoy a kontrobersial, a nangbanagan dagiti managrikna a pannakaunget a sagpaminsan pay iti naranggas a kasasaad ti politiko.

Ti sapsap a nadayeg nga etimolohia ti Bombay ket agtengtengngel a naala manipud iti maysa a Portuges a nagan a kayatna a sawen ket "nasayaat a luek". Daytoy ket naibatay kadagiti kinapudno a ti bom ket Portuges para iti "nasayaat" ken baía (wenno arkaiko a pannakailetra a bahia) a kayatna a sawen ket "luek". Nupay kasta, daytoy a literal a patarus ket saan a husto iti gramatiko a henero, a ti bom ket para iti lalaki, bayat a ti baia ket para iti babai; ti husto a pannakaibaga iti Portuges iti "nasayaat a luek" ket ti boa ba(h)ia. Iti pannakaibaga daytoy, ti baim ket arkaiko, a maskulino a balikas para iti "bassit a luek".

Ti Portuges nga eskolar a ni José Pedro Machado iti sinuratna a Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa (1981; "Portuges a Diksionario iti Onomastika ken Etimolohia"), ket kasla mangilikud ti "Bom Bahia" a hipotesis, a nagisingasing a ti kaada ti luek lket naiparparna laeng (a saan anakaibatayan iti toponimo) ken nagiturong daytoy kadagiti panakaallilaw, a ti panaginagan a (bahia; "bay") ket kammasapulan a paset iti Portuges a nagan.

Dagiti nota

Dagiti nagibasaran

Dagiti akinruar a silpo 

 
Dagiti dati a kolonia ti Portugal
Dagiti kapitolio a siudad idiay India
Dagiti metropolitano a siudad idiay India
Dagiti puerto a siudad iti India
Nangruna nga artikulo (atiddog)