Pagsasao a Nguồn

Ti pagsasao a Nguồn (ammo pay a kas Năm Nguyên) ket ti maysa a pagsasao a Vietiko nga insasao babaen dagiti tattao a Nguồn iti Banbantay Trường Sơn iti rehion ti Amianan Tengnga nga Aplaya ti Bietnam ken dagiti pay asideg a rehion ti Laos.

Kaaduan dagiti agsasao iti Nguồn idiay Bietnam ket agtataengda iti nalemmeng a distrito ti Minh Hóa iti Probinsia ti Quảng Bình, bayat a dagiti dadduma ket iti lugar iti likmut ti  Đồng Lê, ti tugaw ti Distrito ti Tuyên Hoá, iti agarup a  manipud iti Nailian a Highway 1.

Ti pagsasao a Nguồn ket nadumaduma a naipalawagen a kas dialekto ti Bietnamis wenno kas ti akin-amianan unay a dialekto ti Mường. Adda dagiti dadduma nga agsuksukisok a mangikeddeng nga as-asideg daytoy a kabagian ti Mường ken dagiti mangikapet daytoy nga as-asideg iti Bietnamis ket nakarkaroda a naimpulensiaan babaen ti etnograpiko ken/wenno dagiti pakaidanagan iti politiko ngem iti lingguistiko nga ebidensia. Ibilang da Chamberlain (2003) ken Sidwell (2009) a kas maysa a maikatlo a pagsasao a Viet–Muong.

Heograpiko a lokasion 
Kaaduan nga agtataeng dagiti Nguồn iti Distrito ti Tuyên Hóa (kakakuyogda dagiti kaarruba a tattao a Sách, ti maysa a subgrupo ti tattao a Chứt nga agsasao pay iti pagsasao a Vietiko) ken iti Distrito ti Minh Hoá (agtataeng iti kaarruba a tattao a Việt).

Adda pay dagiti Nguồn nga agtataeng idiay Laos, ngem agraman kadagiti agsuppiat a reporta no ania iti eksakto a lokasionda. Segun kenni Chamberlain (1998), adda maysa a purok ti Nguồn iti tengnga a Laos nga ammo a kas Ban Pak Phanang iti Distrito ti Boualapha, Probinsia ti Khammouane.

Henelohiko a pannakaikabagian 

Ikeddeng da Chéon (1907), Maspéro (1912), ken Cuisinier (1948) ti Nguồn nga as-asideg a kabagian ti Mường bayat a da Mạc (1964), Nguyễn Đ. B. (1975), ken Phạm (1975) ket inkapetda iti Bietnamis.

i kanungpalan a lingguistiko a panangiyasping babaen da Nguyễn V. T. (1975) ken Nguyễn Ph. Ph. (1996) ket mangisingasing iti as-asideg a silpo kadagiti dialekto a Mường, ken daytoy ket kapada nga inbaga babaen ni Barker (1993) (ken dagiti daddduma).

Inbaga da Jerold A. Edmondson, Kenneth J. Gregerson, ken Nguyen Van Loi a daytoy a pagsasao ket "kakayatan ngainteresado dagiti agad-adal iti pakasaritaan ti sasao a Vietiko" gapu kadagiti naiduma a historikal a panagrang-ay.

Ibagbaga ni Nguyễn V. T. (1975) a dagiti agsasao iti Nguồn ket mabalinda a makisao kadagiti agsasao iti Mường nga agsaoda iti bukodda a pagsasao, ngem dagiti agsasao iti Bietnamis a saan a makaammo iti Mường ket saanda a maawatan ti Nguồn.

Uray no sapasap nga as-asideg iti Mường (naipangpangruna no maibatay kadagiti panagpapada iti sistema ti uni), kadagiti dadduma nga aspeto, ti Nguồn ket ad-adu a kapada ti Bietnamis. Ka pagariagan, ti negatibo a pangmarka iti Bietnamis ket ti partikula a không, a kanugpalan a binulod a balikas manipud iti Insik a nagbalin a gramatikalisado. Ti patneng a negatibo apangmarka a chẳng, a naatesto kadagiti nasapsapa nga agpang iti Bietnamis, ket kaaduan a sinukatan babaen ti panagbulbulod iti Insik. Iti pannakaigiddiat, ti Mường ket nakapreserba iti kasisigud a chẳng. Ti Nguồn ket addaan iti kasla Bietnamis, napukaw ti chẳng iti không. Iti daytoy a langa iti pannakapkaw iti patneng a negatibo a pangmarka, ti Nguồn ket kasla Bietnamis imbes a kas Mường.

Panagduma iti pagsasao 
Ibagbaga ni Nguyễn Ph. Ph. (1996) nga adda dagiti dua a karuay ti Nguồn:

 Cổ Liêm
 Yên Thọ (wenno An Thọ)

Nanaganan ti Cổ Liêm manipud iti purok iti isu met laeng a nagan; Yên Thọ ket ti nagan ti kooperatibo iti purok ti Tân Hoá.

Ti karuay ti Yên Thọket as-asideg iti Bietnamis ngem iti Cổ Liêm iti respeto kadagiti naisangayan a panagrang-ay iti ponolohia.

Pakasaritaan 
Idi 1905, inreprta ni Cadière a ti Nguồn (ken ti pay tattao a Sách) ket mabirukanda kadagiti tanap ti karayan Nguồn Năn kadagiti sangapulo ket maysa a purok. Iti kasisigud adda idi dagiti dua a grupo dagiti lima a purok. Ti kain-aniana id a grupo ket adda idiay kanton ti Cơ Sa (ken kakuyog dagiti dadduma a purok ti Việt) ken buklen dagiti sumaganad a purok:

 Qui Đạt
 An Đức
 Ba Nương
 Thanh Long
 Tân Kiều

Kanungpalan a naisina ti Tân Kiều kadagiti dua a purok a nagresultaan iti maikanem a purok iti akin-amianan a grupo:

 Tân Hợp

Ti ad-adu nga akin-amianan a grupo ti purok ket buklen ti

 Kổ Liêm
 Bốk Thọ
 Kim Bãng
 Tân Lí
 An Lạk

Inyunay-unay da Mạc (1964) ken Nguyễn Đ. B. (1975) a ti Nguồn ket ti maysa a kasisigud ti grupo a Việt manipud iti lugar dagiti probinsia ti Hà Tĩnh ken Nghệ An nga immayis iti agdama a teritorioda babaen idi maika-17 a siglo. Ti ebidensia iti daytoy a panunot ket naibatay kadagiti rehistro ti pamilia. Ireporta pay ni Mạc (1964) a kaaduan dagiti Nguồn ket irangarada ti bagbagida a kas Việt kadagiti senso idi 1960.

Isingasing ni Nguyễn V. T. (1975) a dagiti Mường ket mabalin nga ad-adayo nga immkaarda iti abagatan ngem ti Nghệ An aginggana iti ad-adayo akas ti Quảng Bình. Uray no adda met dagiti pamilia a Việt a mabalin nga immakar iti daytoy a rehion, mabalin nga immakarda kalpasan idi naitakderan iti daytoy a lugar dagiti grupo a Mường. Dagitoy a migrante a Việt ket mabalinda koman a naisimilado iti pagsasao dagiti Mường. Daytoy a karuay ti Mường ket mabalin koma payen a naiyasideg uiti sasao a Chứt, kas iti Sách. Isu nga insingasing ni Nguyễn V. T. (1975) a ti Nguồn ket mays a karuay ti Mường nga insasao babaen dagiti Mường (mabalin a Hà Tĩnh Mường) ken naisimilado ti tattao a Việt kadagiti impluensia manipud iti sasao a Chứt.

Dagiti nota

Bibliograpia 
 Barker, Miriam A. (1993). Bibliography of Mường and other Vietic language groups, with notes. Mon–Khmer Studies, 23, 197-243. (Online version: sealang.net/archives/mks/BARKERMiriam.htm).
 Cadière, Léopold. (1902). Coutumes populaires de la vallée du Nguồn Sơn. Bulletin de l'École Française d'Extrême Orient, 2, 352-386.
 Cadière, Léopold. (1905). Les hautes vallées du sông Gianh. Bulletin de l'École Française d'Extrême Orient, 5, 349-367.
 Chamberlain, James R. (2003) Eco-Spatial History: a nomad myth from the Annamites and its Relevance for Biodiversity Conversation. In Landscapes of Diversity: indigenous knowledge, sustainable livelihoods and resource governance in Montane Mainland Southeast Asia., edited by X. Jianchu and S. Mikesell: Kunming Yunnan Science and Technology Press.
 Cuisinier, Jeanne. (1948). Les Mường: Géographie humaine et sociologie. Paris: Institut d'Ethnologie.
 Mạc, Đường. (1964). Các dân tộc miền núi miền Bẳc Trung Bộ [The minority groups of Northern Central Vietnam]. Hanoi: Nhà x.b. Khoa học Xã hội.
 Nguyễn, Dương Bình. (1975). Về thành phần dân tộc của người Nguồn [On the ethnic composition of the Nguon people]. In Viện Dân Tộc Học, Về vấn đề xác định thành phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam (pp. 472–491). Hanoi: Nhà x.b. Khoa học Xã hội.
 Nguyễn Khắc Tụng (1975). "Góp phần tim hiểu thành phần tộc người của người Nguồn qua những nhận xét về nhà ở của họ". In, Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam: Viện dân tộc học. Về vấn đề xác định thánh phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam, 492-499. Hà Nội: Nhà xuất bản khoa học xã hội.
 Nguyễn, Phú Phong. (1996). The Nguồn language of Quảng Bình, Vietnam. Mon–Khmer Studies, 26, 179-190. (Online version: sealang.net/archives/mks/NGUYNPhPhong.htm).
 Nguyễn, Văn Tài. (1975). Tiếng Nguồn, một phương tiếng Việt hay một phương ngôn của tiếng Mường? Ngôn Ngữ, 4, 8-16. (Translated into English as Nguyễn V. T. 1993).
 Nguyễn, Văn Tài. (1993). Nguồn: A dialect of Vietnamese or a dialect of Mường? (Based on local data). M. A. Barker (Transl.). Mon–Khmer Studies, 22, 231-244. (Online version: sealang.net/archives/mks/NGUYNVnTi.htm).
 Pham, Đức Đương. (1975). Về mối quan hệ thân thuộc giữa các ngôn ngữ thuộc nhóm Việt-Mường miền Tây tỉnh Quảng Bình [On the close relationship between the languages in the Viet–Muong group in western Quảng Bình Province]. In Viện Dân Tộc Học, Về vấn đề xác định thành phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam (pp. 500–517). Hanoi: Nhà x.b. Khoa học Xã hội.
 Sidwell, Paul. (2009) Classifying the Austroasiatic languages: history and state of the art . Lincom Europa.
 Viện Dân Tộc Học [Ethnology Institute]. (1975). Về vấn đề xác định thành phần các dân tộc thiểu số ở miền bắc Việt Nam [On the problem of defining the social position of the minority groups in northern Vietnam]. Hanoi: Nhà x.b. Khoa học Xã hội.

Dagiti akinruar a silpo 
 Obra iti musika a folk ti minoridad a Nguồn iti Distrito ti Minh Hóa ti probinsia ti Quảng Bình 
 Mapa dagiti di ammo unay a sasao iti Akin-amianan a Bietnam  (ti Nguồn ket #17)
 Grupo ti tattao a Nguon iti Laos 

Sasao a Vietiko
Dagiti pagsasao ti Bietnam
Dagiti pagsasao ti Laos