Mozambique

Ti Mozambique, opisial a ti Republika ti Mozambique ( wenno , ; ; ; ), ket ti maysa a pagilian a mabirukan iti Abagatan akindaya nga Aprika a beddengan babaen ti Taaw Indiano iti daya, Tanzania iti amianan, Malawi ken Zambia iti amianan a laud, Zimbabwe iti laud, ken Eswatini (Swaziland) ken Abagatan nga Aprika iti abagatan a laud. Ti naturay nga estado ket naisina manipud iti Comoros, Mayotte ken Madagascar babaen ti Kanal Mozambique iti daya. Ti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Mozambique ken ti Maputo (ammo pay a kas Lourenço Marques manipud idi 1876 aginggana idi 1976).

Idi baetan ti umuna ken maikalima a siglo AD, napnapan dagiti tattao nga agsasao iti Bantu iti agdama nga aldaw a  Mozambique manipud iti ad-adayo nga amianan ken laud. Mabirukan ti akin-amianan a Mozambique iti kaunegan dagiti pagtagilakuan nga angin ti nepnep iti Taaw Indiano. Idi baetan ti maika-7 ken maika-11 a siglo, naparang-ay idiay iti serye dagiti ili ti puerto ti Swahili, a nagkontribusion iti panagrang-ay iti maysa a naisangayan a kultura ti Swahili ken pagsasao. Idi naladaw a mediebal a paset ti panawen, dagitoy a tallo nga ili ket kankanayon a papanan dagiti agtagtagilako manipud iti Somalia, Etiopia, Ehipto, Arabia, Persia, ken India.

Ti panaglayag ni Vasco da Gama idi 1498 ket nagmarka ti isasangpet dagiti Portuges, a nangirugi iti maysa a nagin-inut a proseso ti kolonisasion ken panagtaeng idi 1505. Kalpasan dagiti sumurok nga uppat a siglo a turay ti Portuges, nakagun-od ti wayawaya ti Mozambique idi 1975, kalpasan dayta, nabiit a nagbalin a ti Republika ti Tattao ti Mozambique. Kalpasan laeng iti dua tawen a wayawaya, naiyulog ti pagilian iti maysa a nakaro a sibil a gubat a nagpaut manipud idi 1977 aginggana idi 1992. Idi 1994, nagtengngel ti Mozambique iti maysa nga adu ti partidona a panagbubutoss, ken manipud idin daytoy ket relatibo metten a natalinaay a presidensial a republika, ngem makasangsango pay met laeng iti maysa nga ababa ti intensidad nga insurhensia.

Naparaburan ti Mozambique kadagiti nabaknang ken adu a masna a rekurso. Ti ekonomia ti pagilian ket kaaduan a naibatay iti agrikultura, ngem dumakdakkel metten ti industria, kangrunaan dagiti makan ken mainum, panagpataud dagiti kemikal ken dagiti panagpataud iti aluminio ken petroleo. Dumakdakkel pay ti sektor ti turismo. Ti Abagatan nga Aprika ti kangrunaan a kadua Mozambique iti panagtagilako ken taudan dagiti gangganaet a pagpuonan, bayat a ti Belhika, Brasil, Portugal ken Espania ket isu pay dagitoy ti kangrunaan a kaduana iti ekonomia. Manipud idi 2001, ti tinawen nga agpakatengnga a nga idadakkel ti GDP ti Mozambique ket maysa kadagiti kangatuan iti lubong. Nupay kasta, maysa pay laeng kadagiti kapanglawan a pagilian ken ti saan unay nga agdur-duras a pagilian iti lubong, a nababa nairanggo iti GDP tunggal maysa a tao, panagrang-ay ti nagtagitaon, dagiti panagrukod ti inekualidad ken ti kalalainganna a kapaut iti biag.

Ti opisial a pagsasao ti Mozambique ket Portuges, a kaaduan a naisasao a kas maikadua a pagsasao babaen ti agarup a kagudua ti populasion. Dagiti kadawyan a patneng a pagsaso ket mairaman ti Makhuwa, Sena, ken Swahili. Ti populasion ti pagilian ket agarup a  riwriw ken kaaduan a buklen dagiti tattao a Bantu. Ti kaaduan a relihion ti Mozambique ket Kristianidad, ken adu metdagiti minoridad nga agraraem iti Islam ken dagiti tradisional a pammati ti Aprika . Ti Mozambique ke kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Kappon ti Aprika, ti Mankomunidad ti Pagpagilian, ti Gunglo ti Islamiko a Pagtitinnulongan, ti Komunidad ti Pagpagilian ti Pagsasao a Portuges, ti Di Nailinia a Tignay, ti Komunidad ti Panagrang-ay ti Akin-abagatan nga Aprika, ken ti maysa nga agpalpaliiw iti La Francophonie.

Etimolohia
Nanaganan ti pagilian iti Moçambique babaen dagiti Portuges manipud iti Isla ti Mozambique, a naala manipud iti Mussa Bin Bique wenno Musa Al Big wenno Mossa Al Bique wenno Mussa Ben Mbiki wenno Mussa Ibn Malik, ti maysa nga agtagtagilako nga Arabo a Arab nga immuna a nangbisita iti isla ken kanungpalan a nagtaeng idiay. Ti isla nga ili ket kapitolio idi ti kolonia ti Portugal aginggana idi 1898, idi naiyalis iti abagatan iti Lourenço Marques (itan ket ti Maputo).

Dagiti nagibasaran

Dagiti akinruar a silpo 

Republika ti Mozambique Opisial a Portal ti Gobierno

 
Dagiti pagilian idiay Aprika
Dagiti Bantu a pagilian ken teritorio
Daya nga Aprika
Dagiti dati a kolonia ti Portugal
Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Aprika
Dagiti estado a kameng ti Mankomunidad ti Pagpagilian
Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Pagpagilian ti Pagsasao a Portuges
Dagiti estado a kameng ti Organisasion ti Islamiko a Pagtitinnulongan
Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Portuges
Dagiti republika
Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1975
Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Swahili
Dagiti mankomunidad a republika