Bantay Binuluan

Ti Bantay Binuluan (ammo pay a kas Ambalatungan) ket ti maysa a nasulinek a bulkan iti probinsia ti Kalinga iti Rehion Administratibo ti Kordiliera iti Filipinas. Ti  a bantay ket parte ti kabambantayan ti Kordiliera Sentral iti isla ti Luzon, ti kadakkelan nga isla iti pagilian. Mangipakita ti Binuluan iti aktibo a bulakanismo babaen dagiti nadumaduma a lugar ti pumarula, solpatara ken dagiti napudot nga ubbog iti bakrasna. Adda dagiti reporta iti mabalin a panagbettak idi 1952 ken 1986 (wenno 1987), ngem saan dagitoy a napasingkedan.

Heograpia 
Ti Bantay Binuluan [Bin-oo-loo-ahn (dialekto a Lubuaganyen)] ket maysa kadagiti kangatuan a pantok iti lugar. Napalikmutan ti bantay babaen dagiti ili ti Lubuagan, Pasil ken Tinglayan iti probinsia ti Kalinga.

Iti abagatan a daya ti bantay ket ti Karayan Chico nga agay-ayus iti turong manipud iti abagatan a laud aginggana iti amianan a daya, bayat a ti amianan a laud ti bantay ket ti Karayan Pasil, nga agay-ayus pay iti turong manipud iti abagatan a laud aginggana iti amianan a daya a tumipon iti Karayan Chico kalpasan bassit iti bantay. Ti Bantay Binuluan ket maitagikua iti kabambantayan a mabirukan iti pagbaetan dagiti dua a karayan, agturong iti abagatan a laud aginggana iti amianan a daya. Iti abagatan a bassit ti Binuluan ket ti Bantay Mosimus , sarunuen babaen ti Bantay Cauitan  ken Bantay Alchan (Alchanon) , ti maika-19 ken maika-20 a kangatuan a bantay iti Filipinas. Iti abagatan daytoy a linia ti banbantay ket ti Bantay Chumangil  ken Bantay Patoc , ti sabali a bulkan iti Kabambantayan ti Tengnga a Kordiliera a mangipakita iti napigsa nga aktibidad iti pumaroliko.

Heolohia 
Ilista ti Programa ti Global a Bulkanismo ti Instituto ti Smithsoniano ti Binuluan babaen ti Grupo ti Ambalatungan. Ti dasitiko a di ammo unay a rimpuok dagiti bulkan a tinawtawagan iti Ambalatungan babaen ti Alvir (1956) ken ti Komision ti Bulkanolohia ti Filipinas (1981), ken kas Bantay Binuluan babaen ti Wolfe (1982)] ket naipalawag idi a kas mangbukel kadagiti tallo a bulkan a mabirukan iti igid ti agarup a Daya-Laud a linia. Aglaon ti Bulkan Binuluan iti napdsok diding nga abut ti bulkan nga addaan kadagiti napudot nga ubbog ken ti ken dagiti naregget a natangkenan iti asupre a rabaw ti pumaroliko a pagsingngawan a makapataud kadagiti napigsa nga uni. Ti bulkan Bumabag,  iti daya ti Binuluan, ket addaan kadagiti dua nga abut ti bulkan a mangipakita met iti napigsa a pumaroliko nga aktibidad. Ti bulkan Podakan,  iti abagatan a daya ti Bumabag, ket addaan pay iti dakkel a pagsingngawan ti alibungabong. Mabalin a ti bulakan Bumabag ken Podakan ket dagiti sikigan a pangsingngawan ti Bantay Binuluan.

Ilista ti Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS) ti Binuluan wenno Ambalatungan kas maysa nga aktibo a bulkan.

Dagiti sabali a panagadal 
Kadawyan naabungotan iti ulep wenno angep ti Bantay Binuluan isu a narigat ti agala kadagiti retrato. Ti purok ti Bangtitan iti Upper Uma iti Lubuagan ket nasayaat a punto ti pagtan-awan  para kadagit ibuya ken retrato ti bantay kadagiti karkarna a panawen no ti kangrunaan a pantok  ket saan a naabongotan iti angep. Saan nga ammo no ti nakalay-aten ti Binuluan gapu ta narigat a serrekan ti lugar. Lasonlasong ti langa ti daga ket saan pay a napasayaat.

Adda metten dagiti sumagmamano a heolohikal a panagsukisok a mainaig kadagiti aktibidad ti panagmina iti balitok iti Batong Buhay iti Pasil, ngem ibagbaga dagiti agtateng nga awan pay ti nagkalay-at wenno nagsukisok iti Binuluan gapu ta "adayo unay", "awan rason a mapan idiay", "narigat unay a kalay-aten", ken "saan pay nga ikaskaso dagiti heologo".

Dagiti naaramid nga obra idi 2007 ken 2008 kas parte ti komprehensibo a sistematiko apanagsukisok, ket mangipakita kadagiti aktibidad a mainaig iti bulakaniko iti likmut ti Binuluan, manipud iti amianan nga agpalaud iti pantok, agpakanawan, aginggana iti akindaya a bangir ti pantok.

Napanawan dagiti pay sabali a naaramid nga obra gapu kadagiti suppiat a maipapan iti tripu iti abagatan a laud a sikigan (suppiat a maipapan iti tribu ti Tinglayan-Tulgao), ken dagiti di mainaig a suppiat ti tribu iti amianan a laud ken amianan a daya a sikigan (suppiat ti Upper Uma-Lubuagan).

Idi 2008, inaprobaran ti Departamento ti Enerhia dagiti dua a lokal a kompania, ti Aragorn Power ken Energy Corp. (APEC) ken Guidance Management Corp. (GMC) tapno agkukuyogda a mangsukisok iti  a lugar kadagiti ili ti Pasil, Tinglayan, ken Lubuagan para kadagiti panagadal iti pannakabalin ti heotermal nga enerhia.

Dagiti heotermal a langa 
Mangipakita ti Bantay Binuluan itibilang dagiti langa nga aktibo a heotermal. Adda dagiti bilang dagiti sitio nga addaan iti napigsa a sengngaw ti alibungabong, pumaroliko nga aktibidad, dagiti deposito ti asupre iti rabaw, dagiti napudot nga ubbog ti nasadiwa a danum, dagiti napudot nga ubbog ti asupre a danum, panagmantsa dagiti bato ti karayan, dagiti panagsingngaw kadagiti makasabidong a gas, dagiti kaudian a pannakatay a mainaig iti bulkaniko a gas (>100 kadagiti naudi a 20 a tawen kadagiti mina ti Batong Buhay), panagdadael ti pudot kadagiti mula, makasabidong a danum, dagiti lugar ti pumarola nga addaan iti baro ken agbalbaliw nga aktibidad.

Lugar ti Pumarola ti Bu-ot 
Ti Lugar ti Pumarola ti Bu-ot (dialekto a Balatoc) ket mabirukan iti daga ti tribu ti Balatoc, iti igid ti Karayan Pasil iti napadsok a bakras ti akinlaud a tanap, iti dalan a mapan iti purok ti Balatoc iti dagus a kanawan ti lugar ti pumarola.

Mabirukan ti napadsok a lugar iti agarup a  iti kangato iti agarup a  iti ngato ti panatar ti baybay. Adda dagitidua nga aktibo a pagsingngawan ti alibungabong nga addaan iti agay-ayus a duyaw nga asupre a danum, ken manipud pay kadagiti sabali a lokasion iti lugar, iti baba ti Karayan Pasil. Dagiti bato iti igid ti Karayan Pasil ket nakaroda a namantsaan iti kahe-duyaw iti ngato ken baba manipud iti lugar ti pumarola ti Bu-ot.

Kitaen pay 
Listaan dagiti aktibo a bulkan ti Filipinas
Listaan dagiti mabalin nga aktibo a bulkan ti Filipinas
Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas

Dagiti nagibasaran

Dagiti akinruar a silpo 
Instituto ti Filipinas iti Bulkanolohia ken Sismolohia (PHIVOLCS), Listaan dagiti di aktibo a bulkan ti Filipinas
PHIVOLCS pannakaidasig dagiti bulkan

Binuluan
Binuluan