Hiri Motu

Ti Hiri Motu, ammo pay a kas ti Polis Motu, Pidgin Motu, wenno Hiri, ket opisial a pagsasao ti Papua Baro a Guinea. Daytoy ket ti napalaka a bersion ti Motu, ti pamilia ti pagsasao nga Austronesio.

Urayno daytoy ket nainget a saan a pidgin wenno kreol, daytoy ket addaan kadagiti langa kadagitoy a dua a tipo ti pagsasao. Ti ponolohiko ken gramatikal a paggiddiatan ket kaibuksilanna a dagiti agsasao ti Hiri Motu ket maawatanda met ti Motu. Iti pay maipada, dagiti agsasao ti Motu a saan met a nakaadal iti Hiri Motu ket marigatanda met, urayno dagitoy a pagsasao ket leksikal nga agpada unay, ken agtalinaay ti kadawyan a sintaktikal a batayan ti Austronesio.

Uray ti lugar nga idi ket kaaduan a kas lingua franca, ti panagusar ti Hiri Motu ket bumasbassiten tapno maiparanor ti Tok Pisin ken Ingles kadagiti napalabasen a tawen.

Dagiti dialekto 
Ti Hiri Motu ket addaan kadagiti dua a dialekto a tinawtawagan ti "Austronesio" ken "Papuano". Dagitoy a dialekto ket pudno dagitoy nga Austronesio iti gramatika ken bokabulariob, gapu ti pannakaalada manipud iti Motu; ti nagnagan ti dialekto ket mangitudo kadagiti immuna a pagsasao nga insasao babaen dagiti agus-usar iti daytoy a lingua franca. Ti dialekto a "Papua" (tinawtawagan pay iti "Di-sentral") ket ad-adu idi a naisasao ken mabalin a saan a nasapsapa ngem idi agarup a 1964, ken naus-usar a kas alagaden para kadagiti opisial a pablaak. Ti "Austronesio" (wenno "Sentral") a dialekto ket as-asideg iti Motu iti gramatika ken ponolohia, ken ti bokabulariona ket ad-adu ken as-asideg iti kasisigud a pagsasao. Gapu kadagitoy a rason, daytoy idi ti pammadayaw a dialekto, nga inkedkeddeng a husto dagiti agsasao .

Adda pay idi dagiti naibatay ti pidgin a Hiri Motu a kas dagiti panangiyasideg a pagsasao kadagiti tattao a saan pay a nalaing nga agsao iti Hiri Motu.

Pakasaritaan 
Ti pagsasao ket addaan iti nabayagen a pakasaritaan sakbay iti pannakaiyasideg kadagiti Europeano; napadur-as daytoy kadagiti nakibinglay iti panagtagilako a siklo ti Hiri (nangruna ti sago ken bangbanga) a nagbaetan dagiti tattao a Motu ken dagiti kaarrubada idiay abagatan a daya nga aplaya ti isla ti Baro a Guinea. Kadagiti nasapa a panawen ti kolonia ti Europa, ti panagusar ti Hiri Motu ket adu gapu ti pannakaamponna babaen ti Naarian a Konstabulario ti Papua (isu a taudan ti nagan a "Polis Motu"). Babaen kadagiti nasapa a tawtawen ti 1960, ti  Hiri Motu ket mabalin a nakaabuten ti kaaduan a pannakausarna, gapu ta isu daytoy idi ti kadawyan a lingua franca iti dakkel a paset ti pagilian. Daytoy idi ti umuna a pagsasao dagiti adu a tattao a ti nagannak kaniada ket nagtaud kadagiti sabali  a grupo ti pagsasao (kadawyan a dagiti annak ti polis ken dagiti sabali pay a publiko a katulong).

Manipud idi nasapa a tawtawen ti 1970, no saan pay a nasapsapa ngem daytoy, ti panagusar ti Hiri Motu a kas ti inaldaw a lingua franca iti daan a "sakup" ket nagin-inuten a bumasbassit tapno maiparabor ti Ingles ken Tok Pisin. Ita nga aldaw dagiti agsasao ket kadawyan a dagiti lallakay ken kaaduan kadagiti probinsia ti Sentral ken Golpo. Ti pannakaiballatek iti daytoy a kasasaad, dagiti ub-ubing nga agsasao iti "nagannak a pagsasao" (maitutop a Motu) ket kadawyan a saan a makaammo iti Hiri Motu, ken bassit kaniada ti nasayaat a makaawat wenno makasao, nga idi ket saan a kastoy a kaso kadagiti kaputotan wenno dua a kaputotan idi.

Dagiti nagibasaran

Dagiti nota

Bibliograpia 
 Tom Dutton (1985). Police Motu: iena Sivarai (ti saritana). Port Moresby, Papua New Guinea: Ti Pagmalditan ti Unibersidad ti Papua Baro a Guinea.
 Lister-Turner, R and Clark, J.B. (1931), A Dictionary of the Motu Language of Papua, Maika-2 nga Edision (P. Chatterton, ed). Sydney, Baro nga Abagatan a Gales: Pagmalditan ti Gobierno.
 Lister-Turner, R and Clark, J.B. (1931), A Grammar of the Motu Language of Papua, Maika-2 nga Edision (P. Chatterton, ed). Sydney, Baro nga Abagatan a Gales: Pagmalditan ti Gobierno..
 Brett, Richard; Brown, Raymond; Brown, Ruth and Foreman, Velma. (1962), A Survey of Motu and Police Motu. Ukarumpa, Papua Baro a Guinea: Kalgaw nga Instituto ti Lingguistika.

Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea