Filipinas

Ti Filipinas ( ; ), opisial a ti Republika ti Filipinas (; ), ket ti naturay a pagilian nga isla idiay Abagatan a daya nga Asia a mabirukan idiay akinlaud a Taaw Pasipiko. Daytoy ket buklen dagiti agarup a 7,641 nga isla a naikategoria iti dakkel a sakup babaen dagiti tallo a nangruna a pannakabingbingay ti heograpia manipud iti amianan aginggana iti abagatan: ti Luzon, Visayas, ken Mindanao. Ti kapitolio a siudad ti Filipinas ket ti Manila ken ti kaaduan ti populasion a siudad ket ti Siudad ti Quezon, isuda a dua ket parte ti Metro Manila.

Ti lokasion ti Filipinas iti Singsing ti Apuy ti Pasipiko ken ti kaasidegna iti ekuador ket pakaaramidan ti Filipinas a kanayon a makasanay kadagiti gingined ken dagiti bagio, ngem mangited pay daytoy kadagiti adu a masna a rekurso ken maysa kadagiti kalatakan a biodibersidad. Ti Filipinas ket addaan iti agarup a kalawa iti , ken ti populasion iti ad-adu ngem 100 a riwriw nga addaan iti naparpardas nga iya-adu ngem iti ania man a pagilian iti daya nga Asia. Daytoy ti maikapito a kaaduan ti populasion a pagilian idiay Asia ken ti maika-12 a kaaduan ti  populasion a pagilian iti lubong. Mainayon pay dagiti 12 a riwriw a Filipino nga agnanaed iti ballasiw-taaw, ken mangbukel daytoy iti maysa a kadakkelan a diaspora iti lubong. Adu met dagiti nadumaduma nga etnisidad ken kultura a mabirukan iti amin a paset ti is-isla. Kadagiti prehistoriko a panawen, dagiti Negrito ket isuda idi dagiti immun-una a nangtagtagitao ti purpuro. Isuda ket sinaruno dagiti nagsasaruno nga allon dagiti tattao nga Austronesio. Napasamak pay dagiti pannakisukat kadagiti Insik, Malayo, Indiano, ken dagiti estado ti Islam. Kalpasanna, dagiti nadumaduma a pagilian ket nabangonda idi babaen ti turay dagiti Datu, Raha, dagiti Sultan wenno dagiti Lakan.

Ti isasangpet ni Ferdinand Magellan idiay Homonhon, Daya a Samar idi 1521 ket isu ti nangmarka ti rugi ti kolonisasion ti Espania. Idi 1543, ni Ruy López de Villalobos ti Espaniol nga eksplorador ket ninagananna ti purpuro iti Las Islas Filipinas a kas pammadayaw ken ni Felipe II ti Espania. Iti met isasangpet ni Miguel López de Legazpi manipud iti Siudad ti Mehiko, idi 1565, nabangon ti immuna a pagtaengan ti Espania iti purpuro. Ti Filipinas ket nagbalin a parte ti Imperio nga Espaniol para kadagiti ad-adu ngem 300 a tawen. Daytoy ket nagresultaan ti kaaduan a relihion iti Romano Katolisismo. Iti las-ud iti daytoy a panawen, ti Manila ket nagbalin nga akinlaud a sentro ti trans-Pasipiko a panagtagilako ken nangisilpo ti Asia iti Acapulco iti Kaamerikaan babaen ti panagusar kadagiti galeon ti Manila.

Idi met nasukatanen ti maika-19 a siglo iti maika-20, sinaruno dayta ti napardas a panagsasaruno ti Rebolusion ti Filipinas, ken nangrugian daytoy ti saan a napaut nga Umuna a Republika ti Filipinas, sinaruno met ti narungsot a Gubat ti Filipino–Amerikano a panagrukma babaen ti puersa ti militar ti Estados Unidos. Malaksid pay manipud iti paset ti panawen ti panangsakup ti Hapon, nangitalinaay iti panagturay ti Estados Unidos kadagiti isla aginggana idi kalapsan ti Sangalubongan a Gubat II, ti Filipinas ket nabigbigan a kas maysa a nawaya a pagilian. Manipud idin, ti Filipinas ket nasansan ng addaan iti nariro a sanay iti demokrasia, a nakairamanan ti pannakatuang ti di naranggas a rebolusion.

Ti adu a populasion ti pagilian ken ti makapataud nga ekonomia ket isu ti nakaituronganna a maidasig a kas agpakatengnga a bileg. Daytoy ket miembro a nagpundar iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Gunglo ti Komersio ti Lubong, Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia, ti forum ti Pagtitinnulongan ti Ekonomia ti Asia-Pasipiko, ken ti East Asia Summit. Daytoy ket mangsangaili pay dagiti kuartel ti Banko ti Panagparang-ay ti Asia. Ti Filipinas ket naikeddeng a kas maysa a rumrummuar a pagtagilakuan ken ti baro nga industrialisado a pagilian, nga addaan iti maysa nga agbalbaliw nga ekonomia manipud iti maysa a naibatay iti agrikultura a mapmapan iti ad-adu kadagiti serbisio ken panagpataud.

Etimolohia 

Nanaganan idi ti Filipinas a kas pamamdayaw ken ni Ari Felipe II ti Espania. Iti las-ud ti ekspedision idi 1542 ni Ruy López de Villalobos ti Espaniol nga eksplorador, ninagananna dagiti isla ti  Leyte ken Samar iti Felipinas para idi iti Prinsipe ti Asturias. Kanungpalan nga iti nagan ti Las Islas Filipinas ket nausarton a mangsakop kadagiti amin nga isla ti purpuro. Sakbay idi dayta ket kanayon a naus-usar, dagiti dadduma a nagan a kas ti Islas del Poniente (Is-isla ti Laud) ken ti pananginagan ni Magellan para kadagiti isla iti San Lázaro ket naus-usarda pay idi babaen dagiti Espaniol a mangibaga kadagiti isla.

Ti opisial a nagan ti Filipinas ket nagbalbaliw kadagiti adu a beses iti kurso ti pakasaritaan. Idi las-ud ti Rebolusion ti Filipinas, inrangarang ti Kongreso ti Malolos ti pannakabangon ti República Filipina wenno ti Republika Filipina. Manipud iti paset ti panawen ti Gubat ti Espaniol–Amerikano (1898) ken ti Gubat ti Filipino–Amerikano (1899–1902) aginggana iti paset ti panawen ti Mankomunidad (1935–46), dagiti turay ti kolonia ti Amerika ket tinawtawaganda ti pagilian a kas Is-isla ti Filipinas, ti maysa a panangipatarus iti nagan nga Espaniol. Mnaipud iti Tulag ti Paris idi 1898, nangrugrugi a nagparparang ti nagan a Filipinas ken isun ti nagbalin a kadawyan a nagan ti pagilian. Manipud idi panagpatingga ti Sangalubongan a Gubat II, ti opisial a naganen ti pagilian ket ti Republika ti Filipinas.

Politika 

Ti Filipinas ket addaan iti demokratiko a gobierno iti porma ti batay-linteg a republika ng addaan iti presidensial a sistema. Daytoy ket iturayan a kas maysa nga unitario nga estado malaksid iti Agwaywayas a Rehion iti Muslim a Mindanao (ARMM) a kaaduan a nawaya manipud iti demokratiko a sistema ti gobierno. Adda metten dagiti panangipadas a mangbaliw ti gobierno iti maysa a pederal, maymaysa a kamara, wenno parlamentario a gobierno manipud iti administrasion ni Ramos. Iti agdama, agplanplano manen ti agdama nga administrasion ni Presidente Duterte a mangsukat iti unitario a porma ti gobierno iti pederal a porma ti panangidaulo, nga iti daytoy maikkat ti posision a Bise Presidente ken masukatan iti posision nga Umuna a Ministro ken isu ti agbalin a daulo ti gobierno ken ti Presidente kas daulo ti Estado.

Ti Presidente ket agrebbeng a kas ti daulo ti estado ken daulo ti gobierno ken isu ti hepe nga agbilbilin kadagiti siiigam a buyot. Ti presidente ket nabutosan babaen ti popular a butos para iti maysa nga innem a tawen a termino, nga iti las-udna daytoy ket mangidutok ken mangiturong ti gabinete. Ti dua a kamara a Kongreso ket buklen ti Senado, nga agserbi a kas ti akinngato a kamara, nga addaan kadagiti miembro a nabutosan kadagiti innem a tawen a termino, ken ti Kamara dagiti Pannakabagi, nga agserbi a kas ti akinbaba a kamara, nga addaan kadagiti miembro a nabutosan kadagiti tallo a tawen a termino.

Nabutosan dagiti agdama a Senador bayat a dagiti representatibo ket nabutosanda manipud kadagiti lehislatibo a distrito ken babaen ti sektoral a pannakabagi. Ti bileg ti ukom ket nairebbeng iti Korte Suprema, a buklen ti Pangulo ti Hustisia a kas ti mangiturong nga opisial ken dagiti sangapulo ket uppat a katakunaynay a hustisia, amin isuda ket indutok babaen ti Presidente manipud kadagiti nominasion nga inted babaen ti Konseho ti Ukoman ken  Bar.

Administratibo a pannakabingbingay 

Ti Filipinas ket nabingbingay kadagiti tallo a grupo ti isla: ti Luzon, Visayas, ken Mindanao. Dagitoy ket nabingbingay kadagiti 18 a rehion, dagiti 81 a probinsia, dagiti 145 a siudad, dagiti 1,489 nga ili, ken dagiti 42,029 a baranggay. Iti pay maipatinayon, Seksion 2 ti Tignay ti Republika Blng. 5446 ket mangiyunay-unay a ti panangipalawag ti teritorio a baybay iti likmut ti purpuro ti Filipinas ket saan a mangapekto iti panagtunton iti akindaya a parte ti Sabah.

Dagiti rehion ti Filipinas 

Dagiti rehion idiay Filipinas ket dagiti administratibo a pannakabingbingay a kangrunaan nga agserbi tapno maurnos dagiti probinsia ti pagilian para iti panagpalaka ti administrasion. Ti Filipinas ket nabingbingay kadagiti 18 a rehion (17 nga administratibo ken 1 autonomo). Kaaduan kadagiti opisina ti gobierno ket nabangon babaen ti rehion inmbes a dagiti agmaymaysa nga opisina ti probinsia, ken kadawyan (ngem saan a kankanayon) iti siudad a naidesignado a rehional a sentro. Manipud idi 2015, ti CALABARZON ket isu ti kaaduan ti populasion a rehion bayat a ti Nailian a Kapitolio a Rehion (NCR) ket ti kapusekan ti populasion.

Heograpia 

Ti Filipinas ket maysa a purpuro a buklen dagiti agarup a 7,500 nga is-isla nga addaan iti dagup a kalawa iti daga, ken mairaman dagiti bagi ti danum, iti agarup a . Ti agatiddog iti  nga aplayana ket mangaramid daytoy iti pagiliana nga addaan iti maika-5 a kaatiddogan nga aplaya iti lubong. Daytoy ket mabirukan iti pagbaetan ti 116° 40', ken 126° 34' E longitud ken 4° 40' ken21° 10' N latitud ken beddengan babaen ti Baybay Filipinas iti daya, ti Baybay Abagatan Tsina iti laud, ken ti Baybay Celebes iti abagatan. Ti isla ti Borneo ket mabiruk kadagiti bassit laeng a kilometro iti abagatan a laud ken ti Taiwan ket dagus a mabirukan iti amianan. Ti Maluku ken Sulawesi ket mabirukan dagitoy iti abagatan-abagatan a laud ken ti Palau ket mabirukan iti daya ti is-isla.

Kaaduan dagiti kabambantayan nga isla ket nabongan iti tropikal a katuduan a bakir ken nagtaud iti bulkan. Ti kangatuan a bulkan ti Bantay Apo.Daytoy ket agtayag iti  iti ngato ti pantar ti baybay  ken mabirukan idiay isla ti Mindanao. Ti Kaadaleman ti Galathea idiay Trinsera ti Filipinas ket ti kaadaleman a punto ti pagilian ken ti maikatlo a kaadaleman iti lubong. Ti trinsera ket mabirukan idiay Baybay Filipinas.

Ti kaatiddogan a karayan ket ti Karayan Cagayan iti akin-amianan a Luzon. Ti Luek Manila, iti aplaya a pakabirukan ti kapitolio a siudad ti Manila, ket naikapet iti Laguna de Bay, ti kadakkelan a danaw iti Filipinas, babaen ti Karayan Pasig. Ti Luek Subic, ti Golpo Davao, ken ti Golpo Moro ken dagiti sabali a nangruna a luek. Ti Lingsat ti San Juanico ket mangisina kadagiti isla ti Samar ken Leyte ngem daytoy ket ballasiwen babaen ti Rangtay San Juanico.

Mabirukan kadagiti kaadaywan a parte ti Singsing ti Apuy ti Pasipiko, makasanay ti Filipinas kadagiti masansan nga aktibidad ti seismiko ken bulkaniko. Ti Banak Benham iti daya ti Baybay Filipinas ket ti maysa a rehion ti sirok ti baybay nga aktibo iti tektoniko a subduksion. Garup a 20 a gingined dagiti mairehistro iti inaldaw, ngem kaaduan dagitoy ket nakapsut unay a marikna. Ti naudi a nakaro a gingined ti gingined ti Luzon ti 1990.
Adda dagiti adu nga aktibo a bulkan a kas ti Bulkan Mayon, Bantay Pinatubo, ken Bulkan Taal. Ti panagbettak ti Bantay Pinatubo idi Hunio 1991 ket nagpataud ti maikadua a kadakkelan a panagbettak iti daga iti maika-20 a siglo. Saan amin a nalatak a langa ti heograpia ket naranggas wenno makadadael. Ti nataltalna a legado dagiti panagdisturbo ti heolohia ket ti Subtereneo a Karayan ti Puerto Princesa, ti lugar ket mangirepresenta ti habitat para iti konserbasion ti biodibersidad, ti lugar ket aglaon pay ti napno nga ekosistema ti bantay aginggana iti baybay ken addaan kadagiti kangrunaan a bakir iti Asia.

Gapu ti kasasaad a bulkaniko dagiti isla, adu dagiti deposito ti mineral. Nakarkulo a ti pagilian ket addaan iti maikadua a kaaduan ti deposito ti balitok kalpasan ti Abagatan nga Aprika ken maysa kadagiti kaaduan a deposito ti gambang iti lubong. Daytoy ket nabaknang pay iti nikel, kromita, ken zinc. Uray no kastoy dayta, ti saan a nasayaat a panagtaripato, t nangato a densidad ti populasion, ken ti panagrikna iti enbironmento ket nagresultaan ti kaaduan a saan pannakaala dagitoy a mineral. Ti enerhia ti heotermal ket ti produkto ti aktibidad ti bulkan a nasaysayaat nga innala iti Filipinas. Ti Filipinas ket isu ti maikadua a kadakkelan nga agpatpataud iti heotermal iti lubong kalpasan ti Estados Unidos, ken 18% ii kasapulan iti elektrisidad ti pagilian ket naal-ala babaen ti bileg ti heotermal.

Dagiti nagibasaran

Dagiti dakamat

Bibliograpia

Dagiti akinruar a silpo 

Gobierno
 Opisial a website ti Republika ti Filipinas 
 Opisial a website ti Senado ti Filipinas
 Opisial a website ti Kamara dagiti Pannakabagi ti Filipinas
 Opisial a website ti Korte Suprema ti Filipinas 
 Opisial a website ti Bangko Sentral ng Pilipinas (Banko Sentral ti Filipinas)
 Opisial a website ti Turay ti Nailian nga Ekonomia ken Panagdur-as (NEDA) 
 Opisial a website ti Opsina ti Estadistika ti Agrikultura 
 Opisial a website ti Nailian a Pulis ti Filipinas (PNP) 
 Opisial a website ti Departamento ti Turismo

 
Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Pasipiko
Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Baybay Abagatan Tsina
Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Ingles
Dagiti dati a kolonia ti Espania
Dagiti pagilian nga isla
Dagiti estado a kameng ti Gunglo ti Pagpagilian ti Abagatan a daya nga Asia
Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
Dagiti republika
Dagiti pagilian ti Abagatan a daya nga Asia
Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1565
Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1898
Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1946