Haiti

Ti Haiti ( ;  ), opisial a ti Republika ti Haiti (; ), ken dati nga ammo a kas Hayti, ket ti maysa a pagilian a mabirukan iti isla ti Hispaniola iti purpuro ti Kalatakan nga Antillas iti Baybay Karibe, iti daya ket ti Kuba ken Hamaika ken iti abagatan ket ti Bahamas ken ti Is-isla Turks ken Caicos. Sakupenna daytoy ti akinlaud a tallo a pagkawalo iti isla a pakibinningaynna iti Republika a Dominikano. Iti abagatan a laudna ket mabirukan ti bassit nga isla ti Isla Navassa, a tuntonen babaen ti Haiti ngem masuppiat a kas maysa a teritorio ti Estados Unidos babaen ti pederal nga administrasion. Ti Haiti ket  iti kadakkel, ti maikatlo a kadakkelan a pagilian iti Karibe babaen ti kalwa, ken addan iti nakarkulo a populasion iti 11.4 a riwriw, ken mangaramid daytoy iti kaaduan ti populasion a pagilian iti Karibe.

Kasisigud a natagtagitao ti isla babaen dagiti indihenio a ttatao a Taíno, a nagtaud manipud iti Abagatan nga Amerika. Simmangpet dagiti immuna nga Europeano idi 5 Disiembre 1492 idi las-ud ti immuna a banniaga ni Christopher Columbus, nga immuna anamatmati a nabirukanna ti India wenno Tsina. Kanungpalan a napundar ni Columbus ti immuna a pagtaengan iti Kamerikaan, ti La Navidad, nga itan ket ti amianan akindaya nga aplaya ti Haiti. Ti isla ket tinunton babaen ti Espania ken nanaganan iti La Española, ken nangporma ti parte ti Imperio nga Espaniol aginggana idi nasapa a maika-17 a siglo. Nupay kasta, dagiti agsasalisal a tunton kadagiti pagtaengan babaen dagiti Pranses ket nakaiturongan ti pannakaited ti akinlaud a paset ti isla  idi 1697, ken kanungpalan a nanaganan iti Saint-Domingue. Nangbangon dagiti Pranses a kolonista dagiti lukratibo a plantasion ti unas, nga inob-obraan dagiti adu a bilang dagiti aadipen a naiyeg manipud iti Aprika, a nangaramid iti kolonia a kas maysa kadagiti kabaknangan iti lubong.

Iti las-ud ti Pranses a Rebolusion (1789–99), dagiti aadipen ken dagiti nawaya a tattao ti kolor ket nangirugida iti Haitiano a Rebolusion (1791–1804), nga indauluan babaen ti maysa a dati nga aadipen ken ti immuna a nangisit a heneral iti Buyot Pranses, ni Toussaint Louverture. Kalpasan dagiti 12 a tawen a suppiat, dagiti puersa ni Napoleon Bonaparte ket inabak babaen ti simmaruno ken ni Louverture, ni Jean-Jacques Dessalines (intono kuan ket Emperador Jacques I), a nagirangarang ti kinaturay ti Haiti idi 1 Enero 1804—ti immuna a nawaya a pagilian iti Latin nga Amerika ken ti Karibe, ti maikadua a republika iti Kaamerikaan, ti immuna a pagilian a nangwaswas ti panagtagabu, ken ti kaikaisuna nga estado iti pakasaritaan a nabangon babaen ti maysa a naballigi a yaalsa ti aadipen. Mlaksid ken ni Alexandre Pétion, ti immuna a Presidente ti Republika, amin dagiti immuna a daulo ti Haiti ket dagidi dati a tagabu. Kalpasan ti maysa a nabiit a paset ti panawen a ti pagilian ket naguddua, inkaykaysa ni Presidente Jean-Pierre Boyer ti pagilian ken pinadasna nga inyeg ti sibubukel a Hispaniola babaen ti turay ti Haiti, ken nakairugian daytoy dagiti napaut a serye dagiti gubat a nagpatingga kadagiti tawen ti 1870 idi ti Haiti ket pormal a nangbigbig ti wayawaya ti Republika a Dominikano.

Dagiti nota

Dagiti nagibasaran

Adu py a mabasbasa 

 Arthur, Charles. Haiti in Focus: A Guide to the People, Politics, and Culture. Interlink Publishing Group (2002). .
 Dayan, Colin. Haiti, History, and the Gods. University of California Press (1998).
 Ferrer, Ada. Freedom's Mirror: Cuba and Haiti in the Age of Revolution. New York: Cambridge University Press, 2014.
 
 Girard, Philippe. Haiti: The Tumultuous History (New York: Palgrave, September 2010).
 Hadden, Robert Lee and Steven G. Minson. 2010. The Geology of Haiti: An Annotated Bibliography of Haiti's Geology, Geography and Earth Science . US Army Corps of Engineers, Army Geospatial Center. July 2010.
 Heinl, Robert Debs & Nancy Gordon Heinl. Written in Blood: The Story of the Haitian People 1492–1995. University Press of America (2005). .
 Kovats-Bernat, J. Christopher. Sleeping Rough in Port-au-Prince: An Ethnography of Street Children and Violence in Haiti. University Press of Florida (2008). .
 Prichard, Hesketh. Where Black Rules White: A Journey Across and About Hayti. These are exact reproductions of a book published before 1923: (Nabu Press, , 5 March 2010); (Wermod and Wermod Publishing Group, , 15 October 2012).
 Robinson, Randall. An Unbroken Agony: Haiti, From Revolution to the Kidnapping of a President. Basic Civitas (2007). .
 Wilentz, Amy. The Rainy Season: Haiti Since Duvalier. Simon & Schuster (1990). .
 Marquis, John. Papa Doc: Portrait of a Haitian Tyrant (LMH Publishing, 2007)

Dagiti akinruar a silpo 

 

 
Dagiti pagilian ti Karibe
Dagiti estado a kameng ti Komunidad ti Karibe
Dagiti pagilian ken teritorio nga agsasao ti Pranses
Dagiti pagilian nga isla
Latin nga Amerika
Dagiti kabassitan a naparang-ay a pagilian
Dagiti estado a kameng ti La Francophonie
Dagiti republika
Dagiti estado ken teritorio a nabangon idi 1804
Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian