Sasao a Laud a Trans–Baro a Guinea

Ti sasao a Laud a Trans–Baro a Guinea ket ti naisingasing a lingguistika a panankaisilpo ti sasao a Papuano, a saan pay a nasayaat a naitakder a grupo, nga insingasing babaen ni Malcolm Ross iti panagidasigna idi 2005 ti sasao a Trans–Baro a Guinea. Sinuspeto ni Ross nga isuda ket maysa a daan a lugar ti dialekto, gapu ta makibinningayda kadagiti adu a langa a saan pay a natugotan iti bugbugtong a tinaudan iti panagusar ti komparatibo a historikal a lingguistika. Ti internal a pannakbingbingay dagiti pagsasao ket saan pay a nalawag. Inkeddeng ni William A. Foley a ti identidad ti Trans–Baro a Guinea ti sasao a Kabanbantayan iti saan a basbassit ket nasken koma a maitakder.

Pannakaidasig 
Ti sasao a Laud a Trans–Baro a Guinea ket ti grupo ti bassit a pamilia ken dagiti isolado iti kaunegan ti Trans–Baro a Guinea a tentatiboda laeng a naikapet. Dagiti pamilia ti Kabanbantayan Irian (Dani ken Dandanaw Paniai) ket agparangda nga agkuyogda a maitagikua, ken ti sasao a Timor ken Laud a Bomberai ket makibinningayda kadagiti dua nga inobasion ken kadagiti pangsandida, no maiyasping kadagiti nabati a Trans–Baro a Guinea

Ti sumaganad a pannakaidasig ket manipu iti Ross (2005), Schapper et al. (2012), ken Holton et al. (2012).

Pannakaisilpo a Laud a Trans–Baro a Guineae.
Kabanbantayan Irian?
 Pamilia a Dani
 Pamilia a Dandanaw Paniai (Dandanaw Wissels)
Laud a Bomberai – Timor–Alor–Pantar?
 Pamilia a Laud a Bomberai
 Pamilia a Daya a Timor
Bunak
 Pamilia nga Alores
Teiwa
Nedebang
Kaera
Akinlaud a Pantar (Lamma)

Ti sasao a Bunak ken ti Alor–Pantar ket sagpaminsanda nga agkuyguyog a maigrupo a kas "Laud a Timor".

Ti sasao a Savu (Hawu ken Dhao) ket agparangda a kas saan nga Austronesio, ngem saanda a mailinia kadagiti pagsasao ti Timor ken Alor. Isu a kaaduan dagiti pagsasao ti Daya a Nusa Tenggara ken Maluku ket agparangda nga addaan bassit iti saan nga Austronesio nga impluensia.
Dagiti pangsandi ket:

{|
! !!sg!!pl
|-
!1
|*na||*ni
|-
!2
|*ka||*ki
|}

mangipaltiing ti pTNG *na, *ni, *ga, *gi.  Ti pTNG dual/inklusibo a *-pi- ket mabalin a mangipaltiing iti Daya a Timor 1excl *ini, 1incl *api, in West Timor *ni, *pi, ken maibaliktad iti Laud a Bomberai *bi, *in, ngem saan a napasingkedan manipud iti Kabanbantayan Irian.  Ti *k ti maikadua a persona ket mabirukan laeng ti nangruna a daga; iti TAP dagiti porma ti *a ken *i.

Pakasaritaan ti singasing 
Uray no ti kaasidegda iti heograpia, ti sasao a Papuano ti Timor ket saanda nga asideg nga agkakabagian, ken ti panangipakita ti pannakaikabagian a nagbaetan iti ania man kaniada ket narigat, malaksid iti nalawag a maikabagian a sasao nga Alor–Pantar iti is-isla a kaarruba ti Timor.

Immuna nga insingasing ni Arthur Capell a ti sasao a Timor ket pamiliada idi 1941, ken isu met ti inaramid da Watuseke ken Anceaux para iti Timor–Alor–Pantar idi 1973. Dagiti dua a yunit ket naisinsinada kadagiti kaud-udian a panangidasig, ngem ti ultimato a pannakaikabagian ket kadawyan a naaw-awat.

Insilpo idi 1957 ni HKL Cowan ti sasao a Timor iti pamilia a Laud a Papuano. Nupay kasta, idi inpadakkel ni Stephen Wurm ti Trans–Baro a Guinea idi 1975, inkeddeng a ti Timor–Alor–Pantar ket maitagikua idiay, ken isilpona dayta iti sasao nga Abagatan nga Ulo ti Billit iti Abagatan nga Ulo ti Billit – ti sanga a Timor–Alor–Pantar iti dayta a pilo. Inbagbaga ni Wurm dagiti pannakaipada iti Laud a Papuano, ti sabali a pamilia, ngem insingasingna a daytoy ket gapu ti impluensia ti subestrato.

Kadagiti pamilia a Kabanbantayan Irian,insilpo ni Capell ti sasao a Dani iti Kwerba idi 1962. Innayon ni Wurm tiDani-Kwerba, ti sasao a Dandanaw Wissel (Dandanaw Paniai), ken Abagatan a Bomberai iti Trans–Baro a Guinea a kas dagiti sabali a sanga iti dayta a pamilia. Insingasing ni Ross (2005) ti mabalin a silpo a pagbaetan ti Dani ken Paniai iti bukodna a singasing iti Laud a Trans–Baro a Guinea, ngem saanna nga iraman ti Abagatan nga Ulo ti Billit a kas sabali a sanga ti Trans–Baro a Guinea, ken ti Kwerba a kas maitagikua iti sabali a pamilia. Sanna nga inbagbaga dagiti ania man a koneksion iti Laud a Papuano.

Dagiti nagibasaran 
 

 
Dagiti pagsasao ti akinlaud a Baro a Guinea
Dagiti pagsasao ti Indonesia