Sasao a Trans–Baro a Guinea

Ti Trans–Baro a Guinea (TNG) ket ti maysa a dakkel a pamilia ti sasao a Papuano a naisasao idiay Baro a Guinea ken dagiti kaarruba nga isla, mabalin a ti maikatlo a kadakkelan a pamilia ti pagsasao iti lubong babaen ti bilang dagiti pagsasao. Ti bugas ti pamilia ket naikeddeng a nasayaat a naipatakder, ngem dagiti pagbeddenganna ken ti amin-amin a pannakaikamengna ket di nalawag. Adda metten dagiti tallo a singasing.

Pannakaidasig

Wurm 
Ti maysa a napabaro a panangidasig idi 1975 ni ni Wurm ket mabirukan iti MultiTree ken iti nabaliwan a porma iti Ethnologue 15  (kaaduan a pinanawanen ti Ethnologue 16). Ninaganan ni Wurm dagiti subdibision iti panangidasigna iti Papuano  kas dagiti pamilia (iti urnos iti pannakaikabagian iti sasao a Alemaniko), dagiti stock (iti urnos iti sasao nga Indo-Europeano), ken dagiti pilo iti urnos ti sasao nga Aproasiatiko). Ti Trans–Baro a Guinea ket pilo iti daytoy a terminolohia. Ti pagsasao a saan a kabagian iti ania man nga agpang ti pamilia wenno iti baba ket tinawtawagan iti isolado a Trans–Baro a Guinea iti daytoy nga isbangan.

Foley 
Manipud idi 2003, inawat ni William A. Foley ti bugas ti Trans–New Guinea: "Ti kinapudno, kas pagarigan, a ti nalatak a kaadu dagiti pagsasao idiay Baro a Guinea manipud iti peninsula Huon aginggana iti Kabanbantayan ti Irian Jaya ket mangmarka iti banag ti transitibo a berbo nga addaan iti agasmang dagiti maipapan iti berbo a pasakbay, ti umuna a persona a singular iti /n/ ken ti maikadua a persona a singular iti velar a panagsardeng, ket adun nga ebidensia a dagitoy a pagsasao ket henetikoda amin nga agkakabagian; ti kaada a mabulod iti kasta a sistema ket umaw-awanen a basit." Inkeddengn a ati panagkabagian a pagbaetan dagiti pamilia ti Finisterre–Huon,Akindaya a Kabanbantayan (Kainantu–Gorokan), ken ti Kabanbantayan ti Irian (Dani – Dandanaw Paniai) (ken maipagarup pay dagiti dadduma a babassit) tapno mapundarda, ken naibagbaga a daytoy ket "nakaro a kasta" a ti pamilia ti Madang ket maitagikua pay. Inkeddengna a mabalin ngem saan pay a naipakita a ti Enga, Chimbu, Binandere, Angan, Ok, Awyu, Asmat (mabalin a kaasitgan iti Ok ken Awyu), Mek, ken dagiti pamilia ti bassit a pagsasao ti ipus ti Papua Baro a Guinea (Koiarian, Goilalan, kdpy., nga inbagbagan a saan pay a naipakita nga asideg a kabagian iti tunggal maysa kaniada) ket mabalin a maitagikua pay iti Trans–Baro a Guinea.

Ross 
Saan nga agus-usar iti espesialisado a termino ni Ross para kadagiti sabali a panangidasig a kas dagiti inaramid da Laycock ken Wurm. Iti listaan a naited ditoy, dagiti saan a kontrobersial a pamilia nga inawat babaen ni Foley ken dagiti dadduma a Papuanista ken isu dagiti panangipatakder a muton ti Trans–Baro a Guinea ni Ross ket naiprenta iti napuskol. Dagiti isolado a pagsasao ket naiprentada iti italiko.

Inikkat ni Ross dagiti agarup a 100 pagsasao manipud iti singasing ni Wurm, ken tentatibona laeng nga inbati dagiti ad-adu ngem bassit a sanga dosena, ngem iti maysa a kayarigan innayonna ti maysa pagsasao, ti isolado a Porome.

Ni Ross ket awanan iti makaanay nga ebidensia tapno maidasigna amin a grupo ti Papuano.

Pilo ti Trans–Baro a Guinea (Ross 2005)

Pannakaisilpo a Laud a Trans–Baro a Guinea ? [ti nasuspeto a daan a lugar ti dialekto]
Laud a Bomberai – Timor–Alor–Pantar
 Dagiti pamilia a Timor–Alor–Pantar (22)
 Pamilia a laud a Bomberai (2)
 Pamilia a Dandanaw Paniai (Dandanaw Wissels) (5)
 Pamilia a Dani (13)
 Abagatan nga Ulo ti Billit (Abagatan a Doberai) (12)
 Isolado a Tanah Merah (Sumeri)
 Isolado a Mor
 Isolado a Dem
 Isolado nga Uhunduni (Damal, Amungme)
 Pamilia a Mek (13)
 ? Kaure–Kapori (4) [Tentatibo iti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea. Awan dagiti makonstrukto manen a pangsandi manipud iti magun-od a datos.]
 Isolado a Kapori
 Pamilia a Kaure (3)
 ? Pamilia a Pauwasi (4) [Tentatibo iti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea. Awan dagiti makonstrukto manen a pangsandi manipud iti magun-od a datos. Gapu ta naisilpo iti Karkar, a nasayaat a napasingkedan ken saan a Trans-Baro a Guinea]
 Pamilia a Kayagar (3)
 Pamilia a Kolopom (3)
 Isolado a Moraori
 ? Kiwai–Porome (8) [suspeto ti Trans-Baro a Guinea nga identidad dagiti pangsandi]
 Pamilia  a Kiwaiano (7)
 Isolado a Porome (Kibiri)
 Pamilia a Marind (6)
 Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea ? (49, naipabassit) [Parte ti kasisigud a singasing ti Trans-Baro a Guinea. Saan a nalawag no dagitoy nga uppat a pamilia ket mangporma iti bugbugtong a sanga ti Trans-Baro a Guinea. Nawaya nga nnsupsuppiat ni Voorhoeve para iti maysa a pannakaikabagian ti Awyu–Ok.]
 Pamilia nga Asmat–Kamoro family (11)
 Pamilia nga Awyu–Dumut (8–16)
 Pamilia a Mombum (2)
 Pamilia nga Ok (20)
 Isolado nga Oksapmin [naisilpo itan iti pamilia nga Ok]
 Pamilia a Gogodala–Suki (4)
 Pamilia a Tirio (4)
 Pamilia nga Eleman (7)
 Pamilia nga Interior a Golpo (6)
 Pamilia a Turama–Kikori (4)
 ? Pamilia a Tebera [tentatibo ti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea] (2)
 ? Isolado a Pawaia [addaan iti bokabulario a proto-Trans-Baro a Guinea, ngem madudua ti pannakairaman]
 Pamilia nga Angan (12)
 ? Pamilia a Fasu (Laud a Kutubuano)  (1–3) [addaan iti bokabulario a proto-Trans-Baro a Guinea, ngem madudua bassit ti pannakairaman]
 ? Pamilia a Daya a Kutubuano (2) [addaan iti bokabulario a proto-Trans-Baro a Guinea, ngem madudua bassit ti pannakairaman]
 Pamilia a Duna–Pogaya (2)
 Pamilia nga Awin–Pa (2)
 Pamilia a Daya a Strickland (6)
 Pamilia a Bosavi (8)
 Isolado a Kamula
 Pamilia a Engan (9)
 Isolado a Wiru (adda dagiti pannakaipada iti leksiko iti Engan)
 Pamilia a Chimbu–Wahgi (17)
 Kainantu–Goroka (22) [ammo pay a kas Daya a Kabanbantayan; immuna a nadlaw babaen ni Capell 1948]
 Pamilia a Goroka (14)
 Pamilia a Kainantu (8)
 Madang (103)
 Akin-abagatan nga Adelbert Range–Kowan
 Pamilia a Kowan (2)
 Akin-abagatan a Kabambantayan Adelbert
 Josephstaal (7)
 Isolado nga Osum (Utarmbung)
 Isolado a Wadaginam
 Pamilia a Sikan (2)
 Pamilia a Pomoikan (3)
 Wanang (5)
 Isolado a Paynamar
 Pamilia nga Atan (2)
 Pamilia ngfa Emuan (2)
 Isolado a Faita
 Aplaya Rai–Kalam
 Pamilia a Aplaya a Rai (31)
 Pamilia a Kalam (4; mabalin a parte ti Aplaya Rai)
 Pannakaisilpo a Croisilles
Dimir-Malas (2)
Kaukombar (4)
Kumil (5)
Tibor-Omosa (6)
 Isolado nga Amaimon
Numugen-Mabuso
Pamilia a Numugen (6)
Pamilia a Mabuso (29)
 Finisterre–Huon (62) [parte ti kasisigud a singasing iti Trans-Baro a Guinea. Addaan kadagiti berbo a supletibo para iti tao ken ti bilang ti banag.]
 Pamilia a Finisterre (41)
 Pamilia a Huon (21)
 ? Pamilia a Goilalan (6) [tentatibo ti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea]
 Abagatan a daya a Papuano (Ipus ti Billit) ? [dagitoy  a pamilia ket saan pay a naipakita nga agkakabagian, ngem addaanda iti agpapada a ya para iti 'you[plural]' imbes nga iti proto-Trans-Baro a Guinea a *gi]
 Pamilia a Koiariano (7)
 Pamilia a Kwalean (3)
 Pamilia a Manubaran (2)
 Pamilia a Yareban (5)
 Pamilia a Mailuan (6)
 Pamilia a Dagan (9)
 Binanderean (16)
 Isolado a Guhu-Samane
 Pamilia a Binandere (15) [ti kaudian a panagpadakekl manipud iti amianan]

Di naidasig a sasao a Wurmian 
Uray no inbatay ni Ross ti panangidasigna kadagiti sistema ti pangsandi, adu kadagiti pagsasao idiay Baro a Guinea ket saanda unay a nasayaat a nadokumentuan uray pay iti daytoy nga obra. Isu nga adda dagiti nadumaduma nga isolado a naikabil iti Trans-Baro a Guinea babaen ni Wurm ngem saan a mabalin a maibaga iti panangidasig ni Ross. Ti bassit kadagitoy ket (Komyandaret, Samarokena, ken mabalin a ti Kenati) naikeddengdan kadagiti adda a sanga (wenno dagiti dati a sanga) ti Trans-Baro a Guinea, bayat a dagiti dadduma (Massep, Momuna) ket agtultuloyda a mangkarit iti panangidasig.

 Kenati (→ Kainantu?)
 Komyandaret (→ Kalatakan nga Awyu)
 Isolado a Massep
 Isolado a Molof
 Pamilia a Momuna (2)
 Samarokena (→ Kwerba)
 Isolado a Tofamna
 Isolado nga Usku

Naidasig manen a sasao a Wurmian 
Inikkat ni Ross dagiti 95 a pagsasao manipud iti Trans-Baro a Guinea. Dagitoy ket bassit a pamilia a saan nga agraman kadagiti pangsandi a maitubnos iti sasao a Trans-Baro a Guinea, ngem tipolohikoda nga agpapada, mabalin a gapu dagiti napauoten a pannakaiyasideg iti sasao a Trans-Baro  Guinea.

 Pagbeddengan ken Morwap (Elseng), kas ti maysa a nawaya a pamilia a Pagbeddengan (15 a sasao)
 Isirawa (Saberi), kas isolado a pagsasao (ngem naidasig a kas Kwerba bbabaen da Clouse, Donohue & Ma 2002)
 Tanap Dandanaw, kas maysa a nawaya a pamilia a Tanap Dandanaw (19)
 Mairasi, kas maysa a nawaya a pamilia a Mairasi (4)
 Nimboran, kas maysa a nawaya a pamilia a Nimboran (5)
 Piawi, kas maysa a nawaya a pamilia a Piawi (2)
 Senagi, kas maysa a nawaya a pamilia a Senagi (2)
 Sentani (4 a sasao), iti kaunegan ti pamilia a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani
 Tor ken Kwerba, jkinadua kas pamilia a Tor–Kwerba (17)
 Karayan Trans-Fly – Bulaka ket nabingbingay kadagiti lima a grupo: tallo ti nabati (tentatibo) iti Trans-Baro a Guinea (Kiwaian, Moraori, Tirio), maipatinayon pay dagiti nawaya a pamilia ti Abagatan-Tengnga a Papuano ken Akindaya a Trans-Fly (22 ken 4 a sasao).

Ethnologue 
Kaaduan a sursuroten ti Ethnologue 16 (2009) ni Ross, ngem sanna nga iraman dagiti tentatibo a sanga ti Kaure–Kapori ken Pauwasi, ken ilistana ida a kas dagiti nawaya a pamilia. Biningbingayda pay ti Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea (Asmat–Ok) iti kaunegan ti Trans-Baro a Guinea, ngem ibatida a kas yunit ti Abagatan a daya a Papuano (mairaman ti Goilalan) ken Laud a Trans–Baro a Guinea. Ibati ti Ethnologue 17 (2013) daytoy a pannakaidasig, nga agraman iti bugbugtong a panangibaliw a panangibingay ti sasao a Daya a Timor iti kaunegan ti Laud a Trans–Baro a Guinea.

Glottolog 
Insupsuppiat ni Hammarström (2012) a dagiti pangsandi ni Ross ket agparangda a maiwarwara a senias ken saan a mangibaga iti pamilia ti pagsasao. Ti Glottolog ket kanungpalan a nangal-ala iti ad-adu a konserbatibo a panirigan iti singasing, a tinawtawaganna iti "Nuklear a Trans–Baro a Guinea". Adda dagiti pamilia a nipakitan nga agkakabagian babaen ti ad-adu ngem bassit-usit a panagkarkarna a pannakaitunos kadagiti pangsandida:

Asmat–Kamoro
Kalatakan nga Awyu
Binandereano
Chimbu–Wahgi
Dani
Engan
Finisterre–Huon
Kainantu–Goroka
Madang
Mek
Ok–Oksapmin
Dandanaw Paniai

Laglagipen nga uray daytoy a naipabassit a bersion ti pamilia ket gay-atenna ti Baro a  Guinea ken iramanna dagiti sumurok a 300 a pagsasao.

Kitaen pay 
Sasao nga Indo-Pasipiko

Dagiti nagibasaran

Bibliograpia 

 
 
 
 

Dagiti naisingasing a pamilia ti pagsasao
Dagiti pagsasao ti Indonesia
 
Dagiti pagsasao ti Papua Baro a Guinea