Tomas Aquino

Ni Santo Tomas Aquino, O.P. (1225 – 7 Marso 1274), wenno Tomas ti Aquino wenno Aquino, ket maysa idi nga Italiano a Dominikano a padi ti Romano Katoliko a Simbaan, ken nangruna a makaimpluensia a pilosopo ken teologo iti tradision ti Eskolastisismo, nga iti kaunegan daytoy ket naamammoan nga isu pay ti "Umel a Lalaki a Baka" "Angheliko aDoktor", Doctor Communis, ken Doctor Universalis. Ti nagan nga Aquinas ket mangibaga dagiti taudan ti kaputotanna iti pagilian ti Aquino iti agdama a Lazio: Ni Thomas ket nanipud kadagiti natakneng a pamilia ti Pagarian ti Napoles, nga addaan kadagiti titulo dagiti "konde ti Aquino". Isu ti nangiyun-una a klasiko a nagipakpatakder ti masna a teologo, ken ti ama ti  Tomismo. Isu ket adu ti impluensiana iti Laud a kapanunotan, ken kaaduan ti moderno a pilosopia ket naaramid idi ti panagrang-ay ken reputasion kadagiti kapanunotanna, a naisangsangayan dagiti lugar ti etika, masna alinteg, metapisika, ken politikal a teoria.

Ni Tomas ket tinengtengngel ti Katoliko a Simbaan a kas maysa a modelo a manursuro para kadagiti agad-adal ti kinapadi, ken ti kangatuan a panagiyebkas ti masna a panagrason ken panagipagarupan a teolohia. Dagiti panagad-adal ti obrana, segun kadagiti dokumento ti papa ken mahisterial, ket maysa a lugar a nasken a programa ti panagadal para kadagiti kinapadi wenno diakono, ken dagiti pay relihioso a pormasion ken dagiti agad-adal kadagiti sagrado a disiplina (Katoliko a pilosopia, teolohia, pakasaritaan, liturhia, ken kanon a linteg). Dagiti obra a nakaidayeganna ket ti Summa theologiae ken ti Summa Contra Gentiles. Maysa kadagiti 35 Doktor ti Simbaan, isu ket naipanpanunotan a ti kalatakan a teologo ken pilosopo ti Simbaan. Ni Papa Benedicto XV ket nangirangarang: "Daytoy nga (Dominikano) Urnos … ket nakagun-od iti baro a kadayeg idi ti Simbaan ket nangirangarang dagiti insursuro ni Tomas ket kabukbukodanna ken ti Doktor, ket naipammadayawan ti naisansangayan a dayaw manipud kadagiti Pontipiko, ti apo ken patron dagiti Katoliko a pagadalan."

Biograpia

Dominikano (1225–1244) 
Ni Tomas ket naipasngay idiay Roccasecca idi c. Enero 28, 1225, segun kadagiti nadumaduma a mannurat, idiay kastilio ti amana, ni Landolfo ti Aquino, Roccasecca nga adda idiay  Contea di Aquino (iti dayta a panawen ket ti Pagarian ti Sicilia. Iti tatta nga aldawen ket ti Italia, daytoy ket adda idi idiay rehion ti Lazio). Ti ama ni Tomas ket saan idi a kameng ti kabilegan a sanga ti pamilia ngem nagtengtengngel laeng ti titulo a miles, bayat a ti ina ni  Tomas, a ni Dame Teodora, ket kameng ti Rossi a sanga ti pamilia ti Neapolitano Caracciolo. Ti kabsatna lalaki ni Landolfo ket maysa idi nga abad iti kasisigud a Benedictino nga abadia idiay Monte Cassino. Bayat nga amin nga anak a lalaki ti pamiliana ken napanda kadagiti pagsapulan ti milisia, ti pamilia ket panggependa para ken ni Tomas a mangsurot ti ulitegna iti abadia; daytoy ket mabalinton a pormal a pagsapulan a dalan ti ub-ubing nga anakna a lalaki ti akin abagatan nga Italiano a nobilidad.

Iti edad a lima, ni Tomas ket nangrugrugi ti nasapa a panagadalna idiay Monte Cassino ngem kalpasan ti pannakapasamak ti milisia a suppiat a nagbaetan ni Emperador Federico II ken ni Papa Gregorio IX ket immabot idiay abedia idi nasapa a 1239, ni Landolfo ken Teodora ket inserrekda ni Tomas idiay studium generale (unibersidad) a kabangbangon babaen ni Federico idiay Napoles. Mabalin a ditoy ti nakaiyammuan ni Tomas ken ni Aristoteles, Averroes ken Maimonides, nga isuda amain ket makaimpluensianto  iti teolohiko a pilosopiana. Iti pay las-ud ti panagad-adalna idiay Napoles ni Tomas ket naimpluensian ni Juan ti San Julian, ti maysa a Dominikano nga agsersermon idiay Napoles, isu na idi ket paset ti aktibo a ganetget babaen ti Dominikano nga urnos nga agkintos dagiti napsnek a sumursurot. Idiay ti nangisursuro kaniana iti aritmetik, heometria, astronomia, ken musika idi ket ni Petrus de Ibernia.

Idi agedad ti sangapulo ket siam, ni Tomas ket nangikeddeng a tumipon kadagiti Dominikano nga Urnos. Daytoy a panagtukkiad ni Tomas ket saan a kinayat ti pamiliana, a nagnamnama kaniana nga agbalin a maysa a  Benedictino a monghe ken ti agbalin nga abad ti nabileg nga Abadia Montecassino idiay asideg kadagiti dominio ti pamiliana. Iti panagpadas a mangpawil iti pannakibiang ni Teodora iti panagpili ni Tomas, dagiti Dominikano ket inurnosda nga umalis ni Tomas idiay Roma, ken manipud idiay Roma,naipatulod idiay Paris. Nupay kasta, iti panagbanniagana a mapan idiay Roma dagiti kabsatna a lalaki, babaen ti panangibagbaga ni Teodora, kinemmegda isuana idi immininum manipud iti maysa nga ubbog ken insublida kadagit nagannak kaniana idiay kastilio ti Monte San Giovanni Campano.

Ni Tomas ket naibalud idi idiay ti dua tawen kadagiti kastilio ti pamilina idiay Monte San Giovanni ken Roccasecca iti maysa a panagpadas a a mangpawil kaniana iti panagitultuloyna iti Dominikano a ruam ken ti panangiduron kaniana iti panangilikud ti baro nga aspirasion. Dagiti politikal a pakadandanagan ket nagpawil ti Papa iti panangibilin a ruruar ni Tomas, nga adda daytoy ti nagbanagan ti pannkaiyatiddog ti pannakabalud ni Tomas.  Ni Tomas ket nangipalplabas daytoy a panawen iti tribunal iti panangisursurona dagiti kakabsatna a babai ken ti pannakisinnaritana kadagiti kameng ti Dominikano nga Urnos. Dagiti kameng ti pamiliana ket napungtutanda a nagublag ken ni Thomas, a nagtultuloy a nagkedkeddeng a tumipon kadagiti Dominikano. Iti maysa a puntos, dua kadagiti kabsatna lalaki ket nangupada ti maysa a pampam tapno sulisogenna isuna. Segun ti sarita ni Tomas ket pinapanawna ti pampam babaen ti panagusar ti maysa a landok ti apoy.  Iti dayta met laeng a rabii adda dagiti dua nga anghel ti nagparang kaniana idi siu ket matmaturog ken nagpapigsa ti panangikeddengna nga agtultuloy a selibe.

Babaen idi 1244, idi nakitkitana a napay amin a panagublag ken ni Tomas, ni Teodora ket nagkikita a mangisalakan ti dignidad ti pamiliana, nangurnos isuna para iti panagtalaw ni Toams iti rabbi babaen ti maysa a tawa. Iti panunotna, ti maysa asekreto nga itatatalaw manipud iti pannakabalud ket ssan unay a makadangran ngem ti nawara a panagsuko kadagiti Dominikano. Immuna a naipatulod ni Tomas idiay Napoles ken kalpasan daytoy idiay Roma tapno makisarungkar ken ni Johannes von Wildeshausen, ti Apo a Heneral ti Dominikano nga Urnos.

Dagiti nagibasaran

Dagiti akinruar a silpo 

 
Dagiti pilosopo
1225 a pannakaipasngay
1274 nga ipupusay
Dagiti Anglikano a santo