Agrikultura

Ang agrikultura (nga naglakip sa panguma) mao ang arte ug siyensya sa pagprodyus og pagkaon ug uban pang mga produkto pinaagi sa sistematikong pagpatubo sa mga tanom ug pagpamuhi og hayopan.

Ang pulong "agrikultura" misulod sa pinulongang Sinugboanon pinaagi sa Kinatsilang "agricultura". Ang agri gikan sa Linatin nga ager ("usa ka uma"), ug ang kultura gikan sa Linatin nga cultura ("pagpatubo" kun "kultibasyon").

Sa aktuwal nga paggamit, ang agrikultura nagpasabot sa mga aktibidad nga gikinahanglan alang sa produksiyon sa pagkaon ug mga materyal, lakip na ang tanang paagi sa pagpadako og hayopan.

Ang padayong pag-ugmad sa mga paagi sa panguma maoy usa sa mga yawe sa espesyalisasyon sa trabaho sa tawo. Daghan niining maong mga trabaho dili direktang may kalabotan sa panguma (pananglitan ang mga sayantista, imbentor, ug mga enhinyero).

Sa banabana sa tuig 2002, 42% sa tibuok populasyon sa kalibotan anaa sa panguma, apan kini naghatag lamag 4.4% (2005 nga banabana) sa gross world product (sumatotal sa tanang gross domestic product).

Heneral 
Ang agrikultura mahimong ginagmay lamang (pananglitan, usa ka pamilya magtikad sa yuta alang sa kaugalingong panginahanglan) o dinagko (pananglitan, mga asyenda, manokan ug baboyan).

Nagkaanam na usab kadako ang porsiyento ning maong mga espesyalisasyon sa agrikultura:
 pagpananom og bulak
 pagprodyus og abono
 pagprodyus og mga industriyal nga kemikal (tayubong, etanol, kamay, alkool ug plastik)
 pagpananom og gapas
 produksiyon sa sugnod (pananglitan metano gikan sa bayomas, bayodisel)
 mga droga (legal man kun ilegal): tabako, mariwana, opyo,  kokaina

Kaagi 

 Levant
 Edad sa Bronse
 Sumer
 Ehipto
 Agrikultura sa Nile

Agrikultura panahon sa Tungatungang Edad 
 Muslims
 patubig (irigasyon)
 Columbian Exchange

Mga abot

Produksiyon sa tuig 2004

Mga problema sa kalikopan 
 Taas nga lebel sa nitroheno ug posporus sa mga sapa ug lanaw.
 Makadaot nga epekto sa herbisidyo, fungicide, insecticides, ug ubang biocide.
 Kombersiyon sa natural nga ekosistema ngadto sa mga uma.
 Pagkahurot sa ubang klase sa tanom ug mananap.
 Erosyon sa yuta.
 Pagkahurot sa mga mineral sa yuta.
 Ang amonya ug amonyum gikan sa hugaw sa hayop nakakontribyut sa polusyon sa hangin.
 Mga sagbot.
 Baho gikan sa hugaw.
 Pakhaminong asinon sa yuta (salination).

May ubang molakip sa nanghitabong kalibotanong pagpanginit.

Palisiya

Mga rebolusyon agrikultural

Mga paagi 
 pag-usab-usab sa pananom (crop rotation)
 paghimo og kompost
 abono
 pag-ani
 patubig (irigasyon)

Mga pakisayran
Artz, F. B, (1980), ‘The Mind of the Middle Ages’; Third edition revised; The University of Chicago Press

Bolens, L. (1997), `Agriculture’ in Encyclopaedia  of the history of Science, technology, and Medicine in Non Western Cultures, Editor: Helaine Selin; Kluwer Academic Publishers. Dordrecht/Boston/London, pp 20-2

Collinson, M. (editor): A History of Farming Systems Research. CABI Publishing, 2000. ISBN 0-85199-405-9

Crosby, Alfred W.: The Columbian Exchange : Biological and Cultural Consequences of 1492. Praeger Publishers, 2003 (30th Anniversary Edition). ISBN 0-275-98073-1

Davis, Donald R., and Hugh D. Riordan (2004) Changes in USDA Food Composition Data for 43 Garden Crops, 1950 to 1999. Journal of the American College of Nutrition, Vol. 23, No. 6, 669-682.

Friedland, William H. and Amy Barton (1975) Destalking the Wily Tomato: A Case Study of Social Consequences in California Agricultural Research.  Univ. California at Sta. Cruz, Research Monograph 15.

Watson, A.M (1974), ‘The Arab agricultural revolution and its diffusion’, in The Journal of Economic History, 34.

Watson, A.M (1983), ‘ Agricultural Innovation in the Early Islamic World’, Cambridge University Press

Wells, Spencer: The Journey of Man : A Genetic Odyssey. Princeton University Press, 2003. ISBN 0-691-11532-X

Wickens, G.M.(1976), ‘What the West borrowed from the Middle east’, in Introduction to Islamic Civilisation, edited by R.M. Savory, Cambridge University Press, Cambridge

Tan-awa usab 
 Talaan sa mga lagutmon

Mga sumpay sa gawas
 www.fao.org — Food and Agriculture Organization of the United Nations World Agricultural Information Centre
 www.fao.org  — Ang UN Statistical Databases
 www.fao.org/faostat — Ang FAOSTAT Statistical Databases
 www.fao.org/es/ess — Ang FAO Statistics Division
 FAO Agriculture Department  ug ang State of Food and Agriculture 2003-2004
 GM Crops in Agriculture –  sumarya sa FAO report sa taas alang sa mga dili espesyalista, gikan sa GreenFacts.
 Agriculture: Demon Engine of Civilization by John Zerzan
 Agriculture Network Information Center
 Food Security and Ag-Biotech News 

Agrikultura