Arkeolohiya

An arkeolohiya (Ingles: archaeology o archeology) iyo an pag-aadal sa kasibotan kan katawohan sa paagi nin pagrekober asin pag-analisa kan materyal na kultura. Pigkokonsidera an arkeolohiya bilang sarong sanga kan sosyo-kultural na antropolohiya, pero an mga arkeolohiko iyo minakurit man hale sa biyolohikal, heolohikal, asin pangkapalibotan na sistema sa paagi nin pag-aadal kan nagligad. An arkeolohikal na rekrod iyo pigbibilog nin mga artipakto, arkitektura, biyopakto o ekopakto asin kultural na tanawon. An arkeolohiya iyo pigkokonsidera na parehong sosyal na siyensya asin sanga kan humaninades. Sa Europa, ini iyo pigtatanaw bilang sarong disiplina sa saiyang sadiring katundan o bilang sub-lado kan iba pang mga disiplina, mientras sa Norteng Amerika an arkeolohiya iyo sarong sub-lado kan antropolohiya.

An mga arkeologo iyo nag-aadal nin pantawong prehistorya asin historya, gikan sa mga paghaman nin mga enot na kagamitang gapo sa Lomekwi sa Subangan na Aprika 3.3 milyong taon na an nakaagi hasta sa mga katatapos pa sanang dekada. An arkeolohiya iyo lain sa palaeontolohiya, na iyo an pag-aadal sa natatadang mga fossil. Ini iyo partikular na importante sa pag-adal manungod sa prehistorikong sosyedad kun sain mayo nin mga nakasurat na rekord para pag-adalan. An prehistorya iyo kabali an lagpas 99% kan nagligad sa katawohan, gikan sa Paleolitiko hasta sa pagpoon kan literasidad kan mga komunidad sa kinaban. An arkeolohiya iyo may manlainlain na katuyohan, poon sa pag-intindi sa kultural na historya hasta sa paghaman liwat nagligad na pamumuhay sa pag-dokumentar asin pagpapaliwanag kan mga pagbabago sa sosyedad nin katawohan sa pagdalagan nin panahon. Gikan sa Griyego, an terminong arkeolohiya iyo may literal na kahulugang "an pag-aadal kan suanoy na uusipon.”

Kabali sa disiplina an pagsurbey, ekskabasyon (pagkalot), asin dagos na pag-analisa kan mga datos na nakolekta tanganing manudan nin maray an nagligad. Sa mahiwas na sakop, an arkeolohiya iyo nakadepende sa nagsasarabatang disiplinaryong pag-aadal.

An arkeolohiya iyo nahaman hale sa antikwarinsimo sa Europa durante kan ika-19 na siglo, sagkod iyo nagin nang sarong pankinabang disiplina. An arkeolohiya iyo nagagamit kan mga nasyun-estado ngarig makamokna nin partikular na pagtanaw sa nagligad. Poon sa enot niyang kahamanan, an nagkapirang mga ispesipikong sub-disiplina kan arkeolohiya iyo nahaman, kabali na an pangdagat na arkeolohiya, feministang arkeolohiya, asin arkeoastronomiya, sagkod nagkapirang manlainlain na siyentipikong teknik an nahaman tanganing makatabang sa arkeolohikal na imbestigasyon. Alagad an mga arkeologo sa ngunyan iyo minaatubang sa nagkapirang mga problema arug kan pseudoarkeolohiya, an paghambog sa mga artipakto, kawaran nin pampublikong interes, sagkod oposisyon sa pagkalot kan mga natatadang lawas nin tawo.

Hilingon man 

 Kultura
 Uusipon
 Antropolohiya

Toltolan 

Siyensya Sosyal