Litag kan Daghan (osipon)

An Lìtag kan Daghan sarong halìpot na osipon na isinúrat ni Buboy Aguay. Sarô iníng istorya nin pagkamoot ni Baltog sa Daragang taga-Isarog

Mga karakter
Kabali sa mga tauhan kan istorya sinda, Kadugnong na iyong tagapag-osipon, Baltog na sarong soltero, Codong na ama ni Sugitan, asin si Sugitan an daraga.

An laman kan istorya
Nag-iitok an istorya sa pagminoroot-mootan ninda Baltog asin Daragang taga-Isarog.

Kadugnong:
Kan an malabsay na salog nag-ating makuri
An tubig na tabang dai na nagbobolos
An pagsabot kan iba may sumpa an langit
Kaya nagpondo na an biyaya kan salog

Inin si Sugitan totoong babayi
Alagad matanos mag ugid kan rason
Inin pigngangalas na pag ati kan salog
Sa oroistorya dai nanggad nagtobod.

Kaya sarong hapon mantang nasa salog
Kairiba an kadaragahan duman sa bulod
Nagdarakop sindang tabagwang asin boyod 
Na palna-kadakul sa sarimamaw na tolog.

Nagparolokso-lukso sa ibabaw kan gapo
Hastang makarayo sa mga kaibahan
An toyo bakong buyod o tabagwang
Kundi an isihon kun ano an rason.

Ta an tubig sa enotan garo natatapaan
Mantang an daraga nagbabaktas duman
Sa gilid kan salog si Baltog otodoy man
Nagpapahingalo sa likod kan kagapoan.

Mantang tiglilinig an dugo sa sundang
Sa enot na mansay sa daragang nag-agi
Paghona ni Baltog tagulipdan ini.

Mantang inaalon kan doros nin kadlagan
An buhok asin gubing kaining namasdan
Pagmati ni Baltog abot saiya an hayahay
Mala ta daghan na dai pa lamang nabukas
Sa maski kiisay na pinapadangat
Nabatobalani kan daragang iyan.

Tolos binayaan an gakod-gakod
Baboydamo asin amid na nagkadarakop
Tulos na sinulod sa gilid kan kagapoan
An pusong nakadulag nalomay ni Sugitan.

Kun ining daraga totoong tagulipdan
O kun igwang sumpang arog ki Oryol man
Daing sukat na diskubrehon kun ano an toyo
Andam inin sundang kun igwang peligro.

Isay na magurang an totoong magtotogot
Bayaan sa kadlagan an daragang magayon
Na nagsosolo asin daing proteksyon
O pag-iribang masurog kun may remalaso.

Daing pagkaaram ini si Sugitan 
May pades nin matang nagsusunod man
Sa balyo kan mga kagapoan
Masirot si Baltog sige man an sunod.

Inin paggamiaw kan daragang ogis 
Duman an atensyon sa enotan kan batis
Huli ta nakatanaw nin silyab sa gapo
Na garo nagtapa nagsagop kan tubig
Kaya dai nagbobolos sa mga bakilid.

Kan makarani na totoong nahiling
Sarong halabang bagay an duman nakasagop
Sa balyo kainin trosong sinasabot
Bastante an tubig na pinagmamawot.

Kundi nagngangalas inin si Sugitan 
Kun panong nakasagop an bagay na idto duman
Mahalnas, maitom, makintab an kublit
Garo batbat an ibabaw pambihira an hugis.

Sa kasisibot na makakua nin tubig 
Pinorbaran an minasbad kun magtadom
Sa katitigbas kaini saka nagbongkaras
An trosong paghona saro palan halas.
Sawang kardakula inin tuminapa
Kaya dai nagbobolos an tubig sa ibaba
Pag olanto kan tubig kasabay an liog
An payo kan sawa uminikot pasiring saiya.

Minsan nanggirabo asin mati an peligro
Mayo ng panahon an pagdulag digdiyo
Kinapotan ni Sugitan nin kusog an polo
Asin inihandang tagpason an onglo.

Dai na nagsayang nin panahon si Baltog
Duman sa kagapoan  ini uminolwat
Kapot kapot an pana asin pinuntirya
An naglalaad sa anggot na mata kan sawa.

Praktisadong soldados kan saindang tribo
Tinamaan tolos an mata kan sawa
Sa kulog  na namate lalong nag alboroto
Iwinasiwas an hawak asin ikog sa salog.

Tolos na uminokbo sa Sugitan sa gapo
Tanganing dai mahagop kan rapadong makusog
An payo kan hayop minsan saro na sana an mata
Dinagoso si Baltog nin mayong pataratara	.

Sabay buminuka an nguso tanganing tikibon
An maisog na si Baltog dagos nang pangoson
Alagad an maisog na barobata dai natatakot
Sa dakol ng peligro sa laog kan kadlagan.

Kabisado niya an hiro kan mga hayop
Imbes na magdulag asin magpaipli
Dinagoso man an sawang nagrarani
Pagnganga kan halas saka itinukod.

An sibat sa ngala ngala na sa iyang kapot
Sa ungis kan hayop asin ongot ongot
Orog na nag wawasiwas an payong maisog
Alagad si Baltog nagkapot nin kusog
Dai nagbobotas sa sibat na tinukod.
Sa pagkakaipli sa kagapoan ni Sugitan
Nahiling kaini an ikog kan sawa
Saka nagiromdoman an mga osipon
An kusog kan halas sa ikog nagpopoon.

Mantang nagsisibot an sawa na matakdag
An lalaki sa nguso na nagkukulambitay
Paluway man na hinikap kan daraga an ikog
Asin initaas an sundang na hios.

Itinao kaini an bilog na kusog
Dangan tinigbas an ikog na may birtud
Duman umanaringking an maisog na hayop
Kan maputol na itong saiyang ikog.

Marikas na kuminaripas-kamang sa kadlagan
Maray sanang nakabotas tolos an Baltog na paladan
Pagkahali kan hawak kaining makuring halas
Buminulwak man an tubig na labsay.

Saka marikas na nagbolos sa kagapoan
Mantang nagmamasid an duwang pagal pagal

Nawara an gayon na nahiling ni Baltog
Sa daragang nasumpungan na pano nin isog
Alagad an paghanga niya nag-orog pa lugod
Huli ta saboot niya may katapat na si Baltog.

Si Sugitan man garo na-batobalani 
Sa kusog asin isog kaining lalaki
Sa pagkakatindog kaini sa gapo
An daghan ni Sugitan garo natagalpo.

Bago pa nakahoma si Baltog sa lugar
Napadarinas na inin kagayonan
Asin buminagsak sa tubig na andam
Sinalo an hawak likay sa kagapoan.

Sa sulog na makusog tolos na inanod
Garong inirayo ki Baltog na namoot
Saka man bominoso ining barobata
Paglobto linangoy an salog na labsay.

Sa kakakotab asin kakampay 
Naabot niya an kamot kan daragang tunay
Mantang padagos sindang ihinuhuros
Makusog na tubig na nagbubulos sa salog.

Nagkakawikaw na an bitis ni Baltog
Sa iraraom kan salog tibaad may gamot
Na sukat makapotan pansabat sa sulog.

Sinusurog gayod siya ni Gugurang
Kun panong may bandalang iyong nakapotan
Tolos na binotong asin narisang nakagakod
Sa balyo kan kamot an daraga kapot kapot.

Kan sinda makagilid na asin makahawas
An bandalang nagligtas kasumpay kan gakod
Kan baboydamo asin amid na subago nadakop.

Saka duminatong na naghaharangos
Pag iriba kan daragang nakasaksi kan gabos
Saka nagkabistohan  an duwang maisog
Nabantog sa tribu an gibo ni Baltog.

Duman iniatang ni Baltog an dakop
Sa lider kan tribong ama ni Sugitan
Na minsan bolanos inin nagpasalamat
Sa pagkakasalbar sa aking padangat
May diit nin labsay ining namamati
Huli ta an duwa pirming magkasalimbad
Dai napupukit an matang nag-oolay.

Dai ini nahilom sa amang maimon
Kaya pagkapamanggi pinalaog na si Sugitan
Asin amay na pinagpahingalo likay sa ano man
Mantang si Baltog boot kotanang makaolay
An daragang napusuan sa isog asin bansay
Alagad si Codong nakaisip na lamoson
Sa tuba an bisitang sa saiyang daraga mahabon.

Nagpaonra an lalaki nin magkapirang tagay
Dangan nagsayomang magpahingalo na man.

Sa boot kan lalaking amay pagkaaga
Mahiling sa pamahaw inin magayon na daraga
Alagad pagkaaga mayo na si Codong
Kaiba an mga tawohan asin si Sugitan.

Olay kan saiyang napaghapotan
Nagpuli an magarama sa lugar ni Amyanan
Sa Mabalodbalod na iyo an pagngaran.

Tolos na suminunod inin binayaan.
Inin si Sugitan biyong nagtatangis 
Kun tanong an ama biyong nauungis
Sa lalaking may siring na ogma sa boses

Sugitan:

“Ama kong Codong saimong dangogon
Inin pakiolay kan aki kong bugtong
Ta daw ta irinayo inin sakong puso 
Sa lalaking sakuyang namotan na gayo?”

Codong:

“ Pagkamoot? Anong pagkaaram mo
Sa taramon na iyan na dai nabibisto
Siring sa lalaking nagligtas saimo
Baltog ngani an ngaran ano pang aram mo?

Habo kong mag-abot an oras na magbasol
Na ika togotan na saiyang maagom
Huli ta habo kong ika mawara ng dagos
Sa sakuyang paghiling mapara na tolos

Ika an solong ladawan ni Nanay mo
Na natatadang atang niya sa sako
Kun itotogot kong lalayon katong tawo
Garo inako ko an kagadanan mo.”

Sugitan:

“Ama kong tunay dai taka nasasabotan
Panong mawawara ako sa atobang
An pag-agom sako bako nin kawaran
Kundi an mag-ogma asin madagdagan

Kung ngoyan ako sana an saimong bitoon
Sa saimong mata orog na magayon
Tawi man kami nin pagkakataon
Na buhay pamilya samong atobangon.”

Codong:

“Dai. Dai mo nasasabotan ining inoolay
Magtobod ka sakuya kun habong makolgan
Maabot an aldaw an gabos matotoltol
Maipapamogtak an gabos na hatol
An kamagurangan igwang tinutugon
Na dapat sunudon dai pagbalgahon.”
Kadugnong:

Naabot ni Baltog an ronang Mabalodbalod
Pusikit na kadlagan sa balyo kan Isarog
Alagad mayong Sugitan na nasumpungan
Kundi kahiwasnan kan kabuludan

Makuring agrangay asin kapaoyan
An sinapo kan lalaki sapirang aladaw na baklay
Saen daw na lalawgon kan maliwanag na bulan
Masisirip giraray an daragang napusuoan

Baltog:

“Ay bulan na maliwanagon sakuyang tingag ngonyan
Minsan harayo ka ako simbagon man
Saen daw na sirong kaining kakahoyan
Nanalag an daragang sakuyang namomotan.

Palaada man inin sakuyang agrangay
Asin ihapros mo an liwanag ki Sugitan
Kun doros sukat mong sugoon paduman
Ihinghing an sakit na sakuyang inaagihan.

Ay tadaw bulan kasurog ka baga ni Codong?
Tadaw ta nagtatago sa mga panganoron?
Hare pagtago sako an saimong lalawgon
O bulan, bitoon daghan ko rangahon.”

Kadugnong:

Kan makapuli na si Baltog sa sadiring rona
Nagtipo nin Kusog asin nin sandata
Dangan nagpaaram na mabaklay ngaya
Sa harayong lugar kun saen may ranga.

An saiyang paaram sa mga kahimanwa
Saiyang susuyudon an bilog na rona
Mga kabulodan asin kasalogan
Saiyang uugidon kun igwang kalaban

Tandayag asin tagulipdan o mga tawohan
Na tibaad may ambang peligro  sa kagabsan
Alagad sa balyo kan saiyang pagbaklay
Daghan nagkokotad nag-oogmang tunay

Huli ta sa paagi kan saiyang lakaw
Tibaad si Sugitan saiyang manompongan
Daing bulod an saiyang papalihison
Daing salog an saiyang sososogon

Daing kadlagan na paglilikayan
Daing peligro an saiya mahampang
Gabos tutumpahon gabos sosokayon
Nawawarang daghan na lalay ni Codong.

Kun itinukdo siya sa Mabalodbalod
Kan sarong tawohan ni Codong na maimon
Tibaad an hanap na saiyang ranga
Sa balyo kan Isarog duman an estada.

Kaya sa Subangan nangagi an lalaki
Andam an sundang asin armas kaini
Sa anoman na remalaso na tibaad umagi
Dusay siyang andam aldaw man o banggi.

Kan mapabareta sa estada ni Codong 
Na may sarong lalaking nagbabaklay pasiring sa amyanon
Tolos na ibinogtak si Sugitan sa tahaw
Kan tolong gatos na kahoy nakapatindog sa langtad

An tolong gatos na darakulang kahoy
Nakatusok sa daga nin labi kararom
Piridpid iniyo na nakapaikot sa sarong labot
Na toyong kinutkot.

Sa pag oltanan kaining barikadang kahoy
Igwang mga litag na toyong pighilom
Inin katahawan kun saen may kalot
Duman ibinogtak Si Sugitan na maboot
Asin an pagkakakan toyong tinotondog
Tinotonton baga kan lubid na gakod

Kan uminabot na sa lugar si Baltog
Dikitan ng magralaban ki Codong na kasurog
Alagad nahiling kan ama ining pag maigot
Kaya itinukdo an daragang nasa kalot.

Codong:

“Naibareta na an saimong pagbaklay
Asin pagmaigot na si Sugitan masompongan
Yaon siya duman sa tahaw kan kalot
Asin tolong gatos na kahoy na nakapalibot

Kun talagang bilog an pagmawot 
Sa laog nin sambolan sakuyang itotogot
Na saimong laglagon an mga trosong nakaikot
Na daing ibang katabang  kundi an sundang na hios

Alagad kun somobra sa talaan na aldaw 
An saimong kaluyahan ki Sugitan magadan
Huli ta an pagkakan na itotondog duman
Tama sanang makatapar sa bilog na sambolan.”
Baltog:

“Ta daw ta ginigibo ini sa daragang naoyayan
Kun totoong padangat tadaw ta pinapasakitan
Anong klaseng ama ikang nabansagan
Sukat na mataha inin samuyang kamogtakan?”

Codong:

“ May katanosan an gabos na disesyon
Igwang birtud an gabos na paliyon
Na saindong mga bagong tobo masakit tobodon
Huli ta binobota kamo kan bagong paglaom

Alagad sa huri sukat nindong magimatan
Ining paglilikay igwang katanosan
Olay kaining mga kagurangan
Pagtobod sana ngani tanganing makalikay.

Alagad kun siring an saimong pag agagha
Tinasa ko na man an sakit na dara
Hala paghumare punan na an kalda
Tolong gatos na kahoy na lalaglagon
Na sa tahaw si Sugitan na ogma.”

Kadugnong:

Minsan igwa pag tiunay an daghan
Sa ginibong pagtogot ni Codong na ama
Tanganing dai mahiling an sakit kan duwa
Sa Mabalodbalod puminuli ngona.

Asin itinogon na kun si Baltog marata
Sa litag na andam hilom ssa palibot kan kudal
Ilobong sa kalot an hawak na langkaba
Asin hawason duman si Sugitan na aki niya.

Pagbilog giraray kainin bagong bulan
Si Codong mabalik digdi sa istaran
Kun itogot nanggad kainin si Gugurang
Sa saiyang pagpuli an duwa ikasal.

Mantang nagbabaklay parayo si Codong
Nagpopoon na si Baltog sa saiyang silot
Ta kun pagluyahan nin kusog o boot
Herak man si Sugitan na saiyang pagkamoot.

Baltog:

“Kinudalan kan nin matatagas na kamagong
Kan saimong amang si Codong
Ilinaag ka sa kalot na sarong dakulang silot
Alagad Sugitan ko na sakuyang minamawot
Ako magtitios na ika mahiling sukat kan mata
Na iyong mabolong kan sakuyang lugad

Gabos na dalan na sakuyang linakaw
Gabos na angat sa buhay na sakuyang inatobang
Gabos mawawaran nin saysay
Kun ika sakuyang dai mabotasan.

Kada tigbas kaining sakuyang minasbad
Sa tagas kan kahoy dai magngangalas
Sa sakit na ining satuyang inaatobang
Digdi man an lagwertang satong kaogmahan
Ipapahiling ko saimo, ki Codong asin sa kagabsan
An bunga kan pusong namoot na tunay.

Kadugnong:

Sambolan an nakaagi aldaw asin banggi
Sukat daw malaglag ni Baltog an litag
Asin malikayan an angat na hayag?

Sambolan, uni na nagdadangadang man
Si Codong kaiba kan saiyang angkan
Asin siring na sana an saindang pagngalas
An dakulang silot sa abaga ni Baltog sinakat
Ngunyan sarong dakulang harong an nakapamugtak	

An mga harigi asin panalibot
An mga panalgan asin mga kabaan
Ang mga panaraytay asin mga soleras
Patin mga lanob asin mga atop 
Gabos hali sa kahoy na kudal na silot.

An nahaman na harong na korteng paikot
May halangkaw na sirong asin hagyanan na pusog
Toyong pinamugtak kan madunong na Baltog
Namitisan ini sa dating kalot
Kun saen binogtak si Sugitan na matanos.

Kun sukat sa pagngalas, sa ogma o sa pagsuko
Nagtogot na si Codong na si Baltog magsungko
Asin sa sunod na pagbilog kan bulan
An duwang dayupot saiyang ikakasal

Minsan sa likod kan hararom na torohok
May napapaipli sa mata ni Codong nin lodok
Na pagkalihis sana kan siyam na bulan
Saka nagkaigwa an gabos nin katanosan
Na dai pag oyon ni Codong kan enot
Huli ta siring sa nangyari ki Amyanan
Kan ipangaki kaini magayon na si Sugitan
Iyo man an huring kusog na binotsan
Ribay sana nin buhay an halipot na kaogmahan.

Duman sa kalot na pamitisan kan hagyan
Saindang ilinobong inin si Sugitan
Mantang an mga luha gulpi an dalahay
Pinangaranan ni Baltog an aking Harubay.

Kun lumakaw an panahon sa saindong lagwerta
Asin masumpungan inin awit ngaya
Sumpayi na sana kan saindong kanta
Tibaad nasa kamot nindo matapos an istorya.

Wakas

Rawitdawit