Black Hole

An black hole (literal na pagpalis: "itom na labot") iyo sarong rehiyon nin ispasyo-oras kun sain an grabidad iyo makusogon na maray, na mayong  partikulo o maski elektromagnetikong radiasyon arug nin liwanag an makakalikay digdi. An teorya nin pankagabsan na relatibo iyo nagtutubod na an sarong tamang kompaktong masa iyo kayang lainon an porma kan ispasyo-oras ngarig makahaman nin sarong blackhole.

Pisikal na karakter 
An kapurohan kan rehiyon kun sain dae posible an makadulag iyo inaapod na "event horizon". Maski ngani an event horizon iyo igwang katakut-takot na epekto sa kamugtakan sagkod sirkumstansya nin sarong bagay na maagi digdi, segun sa pankagabsan na relatibo mayo ini nin lokal na nahihiling na karakter. Sa pirang pagkakataon, an black hole nag-aakto na garu ideyal "itom na lawas", nin huli ta mayo ining pigbabalik na liwanag. 

Dugang pa kaiyan, an "quantum field theory" sa nakurbang ispasyo-oras nagtutubod na an mga "event horizon" minaluwas nin Hawking radiation, nin may kaparehong spectrum bilang sarong itom na lawas nin sarong temperatura na may baliktad na proporsyon sa gabat kaini. An temperatura iyo yaon sa order na bilyon nin sarong kelvin para sa mga black hole kan istelar na gabat, na naghihimo kaini na imposible na maobserbahan nin direkta.

Uusipon 
An mga bagay na an "gravitational field" iyo makusogon na maray para an liwanag dae makadulag iyo enot na pigkonsidera kaidtong ika-18 na siglo ni John Michell asin Pierre-Simon Laplace. An enot na modernong solusyon para sa pankagabsan na relatibo na makaraktisa nin sarong black hole iyo nadiskobre ni Karl Schwarzschild kaidtong 1916, maski ngani an interpretasyon bilang sarong rehiyon kan ispasyo kun sain mayo an makakadulag iyo enot napublikar ni David Finkelstein kaidtong 1958. An mga black hole iyo haloy nakonsidera bilang matematikong kyuryosidad, sagkod kan pag-abot nin 1960s na an teoretikong kagibuhan nagpahiling na igwang henerikong prediksyon para sa pankagabsan na relatibo. An pagkadiskobre nin mga neutron na bitoon ni  Jocelyn Bell Burnell kan 1967 nagpaluwas nin interes sa mga grabitasyunal na nagabang kompaktong bagay bilang sarong posibleng astro-pisiko na realidad.

Pormasyon 

An mga black hole nin istelar na gabat iyo pinagtutubudang mapoporma kun an magabaton na bitoon nagaba sa katapusan kan saindang buhay. Pagkatapos na maporma an black hole, pwede ini magpadagos nin pagdakula sa pag-ako nin mga masa sa kapalibotan kaini.  Sa pag-ako nin ibang bitoon asin pakikipagsaro sa iba pang mga black hole, magabaton na maray na black hole nin milyon kan masang solar an pwedeng maporma. Igwa nin konsensus na an magabaton na black hole lakop sa tahaw nin kadaklan kan mga galaksya.

An presensya kan sarong black hole iyo pwedeng manudan sa interaksyon kaini sa iba pang materya sagkod sa mga elektromagnetikong radiasyon arug kan nahihiling na liwanag. An mga materya na yaon sa sarong black hole iyo pwedeng makaporma nin sarong panluwas na accretion disk na pigpa-init nin friction, kun sain naporma an mga quasars, na pira sana sa mga pinakamaliliwanag na bagay sa uniberso. An mga bitoon na minaagi harani sa magabaton na black hole iyo mapipino sa liwanag bago "matulon." Kun may iba pang mga bitoon na minabilog sa sarong black hole, an saindang mga orbit pwedeng magamit sa pagdetermina kan gabat asin lokasyon kan black hole. An mga obserbasyon na arug kaiyan pwedeng magamit para maisuway an mga posibleng alternatibo arug kan neutron na bitoon. Sa paaging ini, an mga astronomo iyo nagpili nin nagkapirang kandidato na istelar na black hole sa sistemang binary, sagkod pighaman na an ginikanang radyo na bistado bilang Sagittarius A*, sa tahaw kan Milky Way na galaksiya, igwang sarong magabaton na black hole nin harus 4.3 miilyon na masang solar.

Obserbasyon 

Kaidtong 11 Pebrero 2016, an LIGO Scientific Collaboration sagkod an Virgo collaboration nagheras kan enot na direktang deteksyon nin "gravitational wave", na iyo nagrepresenta man sa enot na obserbasyon sa sarong nagsalak na blackhole. Hasta 2018, kagsarong gravitational wave na kasibotan an naobserbahan na gikan sa sampolong nagsaralak na mga black hole (kaiba an sarong binary neutron na bitoon na nakisalak). 

Kaidtong 10 Abril 2019, an enot na direktang imahe nin sarong black hole sagkod bisinidad kaini an napublikar, pagkatapos kan obserbasyon na ginibo kan Event Horizon Telescope kan 2017 sa magabaton na black hole sa galaktikong sentro kan Messier 87.

Hilingon man 

 Bitoon
 Bulan (astronomiya)
 Saldang

Toltolan 

Astronomiya