Mongolia

Mongolia (bahsa Mongol: Монгол Улс,  (Monggol Ulus) meuhareutoë Nanggroë Mongol) nakeuh saboh neugara nyang hana wilayah la’ôt di timu-teungoh wilayah Asia. Mongolia meuceuë ngon Rusia di barôh ngon Rèpublik Rakyat Cina di tunong, timu, ngon barat. Bah pih nanggroë Mongolia hana meuceuë ngon Kazakhstan, ujông barat Mongolia meuklèh ngon ujông timu Kazakhstan bubé 38 km mantöng. Ulan Bator nakeuh nang nanggroë nyang jeuët keu banda paléng rayek ngon 38% ureuëng Mongolia geuduëk sinan. Sistem siyasat bak Mongolia nakeuh rèpublik meuparlemèn (diwan).

Mongolia dilee ka tom jikuwasa lé padum-padum boh keurajeuen nomad, lagèë Xiongnu, Xianbei, Rouran, Gökturks, ngon le lom nyang la’én. Keurajeuen Mongol geupeudong lé Genghis Khan bak thon 1206 M. 'Oh lheueh masa dinasti Yuan, sukèë Mongol jiriwang teuma u wilayah sot. Bak abad 16 ngon 17, peungarôh Budhisme Tibet jitamong u Mongolia. Bak akhé abad 17, wilayah Mongolia karap jitamöng mandum lam kuwasa dinasti Qing. 'Oh lheueh dinasti Qing rhet bak thon 1911 M, Mongolia jipeumaklumat droejih meureudehka, tapi mantong jimuprang trôk 'an thon 1921 keu jipeugèt droejih meurdehka de-facto nibak Rèpublik China.

Bak masa away 'oh lheueh meurdehka nyang phôn, Mongolia keunong peungarôh Rusia ngon Uni Soviet, bak thôn 1924 Rèpublik Rakyat Mongolia geupeumaklumat, ngon siyasat bak nanggroë Mongolia laju geuseutot Uni Soviet bak watèë nyan. 'Oh lheueh komunis rhöt bak thôn 1989 di Ierupa Timu, Mongolia geupeudong Revolusi Demokrasi bak thôn 1990, nyang geupeujeuët cara le peureutèë , konstitusi geupeubarô bak 1992, ngon pinah u sistem èkonomi peukan.

Ngon luwah 1.564.116 km2, Mongolia nakeuh nanggroë paléng luwah keu 19 ngon peunadat ureuëng duëk paléng jareueng, ngon ureuëng duëk na 2,9 juta droë. Mongolia nakeuh nanggroë nyang hana wilayah la’ôt keuduwa paléng rayek 'oh lheueh Kazakhstan. Tanoh nyang jeuët geupula dit that, sabab wilayahjih meupadang naleuëng, meugunong di barôh ngon barat, ngon Gurôn Gobi na di tunong. Bube 30% ureuëng duëk pinah-pinah tinggaijih (nomad atawa semi nomad). Ugama nyang paléng meupeungarôh nakeuh Budhisme Tibet (Budha nibak Tibet), ngon sukee bansa nyang paleng jay nakeuh Mongol, bahpih Kazakh, Tuva, ngon sukèë nyang ubit la’én na cit tinggai di sinan, teukeuséh siblah barat nanggroë. 20% ureuëng duëkjih udép ngon pèng kureuëng nibak US$1,25 tiëp uroëjih.

Taréh

Praseujarah 
Teumpat-teumpat praseujarah nyang peunténg nakeuh gamba guha Paleolithik (Jameun batèë tuha) nibak Khoid Tsenkheriin Agui (Guha Biru di Barôh) di Propinsi Khovd, ngon Tsagaan Agui (Guha Putéh) di Propinsi Bayankhongor. Teumpat meublang Neolithik (Jameun batèë muda) na di Propinsi Dornod. Nyang lawét nyoë geumeurumpok di barat Mongolia nakeuh teumpat tinggai simeutaran ureuëng keumawé ngon ureuëng peucrok meunatang. Ureuëng duëk watèë Jameun Teumaga di siblah timu Mongolia geupeukira nakeuh ureuëng Paleomongoloid (Mongolia Tuha) ngon di siblah baratjih nakeuh ureuëng Eropid.
Bak abad keu duwa SM, bak Jameun Gansa, barat Mongolia iyub peungarôh Tamadôn Karasuk. Tanoh jirat luwah nibak abad 3-5 Jameun Beusoë nyang dudoë geungui cit lé ureuëng Xiongnu kaleuh geumeurumpok tho Ulaangom.

Taréh Away 

Ureuëng nomad kaleuh tinggai di Mongolia nibak jameun praseujarah, nyang nibak masa u masa geupeugèt saboh kuwasa rayek nyang timoh gab. Nyang phon nakeuh Xiongnu, nyang geupeusaboh lé Modu Shanyu keu peuget kuwasa di 209 SM. Dudoë kuwasa nyoë timoh seubagoë hayeuëk keu kuwasa Masa Qin China, nyang dudoë geusak droëjih keu peudong Bintéh Raya China nyang geujaga lé 300.000 teuntra bak jameun Panglima Meng Tian, seubagoë peutheun droë nibak Xiongnu.
Aleuh Xiongnu rhöt, Rouran, sukèë nyang meuhubông tho ngon Mongol timoh sigohlom geupeutalô lé Gökturk, nyang geupeutimang nanggroë Mongolia bak padum boh abad. Bak abad 7 ngon 8, Gökturk geupeupawôt le Uyghur, nyang dudoe lé Khitan ngon Jurchen. Bak abad 10, nanggroë nyan geuplah u padum boh bansa nyang geupeuhubông le konsi simeutaran nyang geucok ruweuëng lam paké sabé kawôm droë.

Keurajeun Mongol 

Bak prang di abad 12, sidroë ulèëbalang nan Temüjin dudoë jeut geupeusaboh sukèë-sukèë bansa Mongol nibak Manchuria trôk Gunong-gunong Altai. Bak 1206, jih ngon lakab Genghis Khan, jak geupimpén padum boh prang nyang geujampôh le wilayah Asia, ngon geupeudong Keurajeun Mongol, keurajeun nyang tanohjih meuhubông paléng rayek lam taréh dônya. Diyub aneuk cucoëjih keurajeun meuluwah nibak Polandia di barat u Korea di timu, nibak Siberia di barôh u Lhôk Oman ngon Vietnam di tunong, deungon luwah 33.000.000 km2, (22% nibak tanoh bumoë) ngon ureuëng duëk leubèh nibak 100.000.000 droë.
Aleuh Genghis Khan mangkat, keurajeun geuplah jeuët keu peuët keurajeun atawa Khan, nyang aleuh Möngke mangkat bak 1259, meuhië dong keudroë-droë. Saboh nibak Khan nyan, “Khan Rayek” nyang wilayahjih tanoh Mongol away ngon China jeuët keu kuwasa Masa Yuan diyub Kublai Khan, cucoë di Genghis Khan. Jih geupeudong nang nanggroë di tanoh Beijing jinoë deungon nan Dadu. Aleuh leubèh si’abad, Yuan rhöt ngon geupeugantoë lé kuwasa Masa Ming bak 1368, ngon ulèëbalang Mongol pluëng u barôh. Teuntra Ming geu’usé awak Mongol u tanoh sot, geupeuhancô nang nanggroë Mongol di Karakorum ngon banda-banda la’én, ngon geu’apoih mandum tamadôn ngon reusam Mongol nyang ka hayeu di jameun keurajeunjih, ngon geupuduëk lom sukèë Mongol u prang sabé droëjih.

Masa Tan Meukeurajeun 
Abad-abad aleuh nyan geupeuwareuna deungon seunoh kuwasa lé padum boh kawôm, teukeuséh kawôm Genghis ngon kawôm tan Genghis (Oirad) ngon padum go srang brang China (miseujih limöng go srang lé Raja Yongle).
Batumöngke Dayan Khan ngon inongjih Mandukhai Khatun geupeusaboh teuma mandum tanoh Mongol bak away abad 16 M. Di teungoh abad 16, Altan Khan nibak Tümed, cucoë di Batumöngke - kön Khan nyang sah- timoh gab. Jih geupeudong banda Hohhot bak 1557, jih teuma merumpok ngon Dalai Lama bak 1578 keu geupeuturi Budhisme Tibet nyang keu duwa go u Mongolia. Abtai Khan nibak Khalkha tamöng lam ugama Budha ngon geupeudong biara Erdene Zuu (teumpat tinggai peundita Budha) bak 1585. Cucoëjih Zanabazar jeuët keu Jebtsundamba Khutughtu (ulèë ugama Budha/lama di Mongolia) bak 1640.

Diyub Kuwasa Masa Qing 

Khan Mongol nyang paléng akhé nakeuh Ligden Khan bak away abad 17. Jih meupaké ngon sukèë Manchu lam hai hareuta rampaih nibak banda-banda China. Jih mangkat bak 1634 watèë teungoh jak u Tibet, ngon meukeusud meuprang Manchu ngon geupeuhancô jeuma’ah Budha Kupiah Kunèng. Bak 1636, sukèë-sukèë di Mongolia Dalam ka geutamöng u Manchu. Sukèë Khalkha beulasah u Qing bak 1691, nyang meuhareutoë mandum Mongolia keucuwali siblah baratjih geutamöng lam kuwasa Beijing. Aleuh padum go prang, Keurajeun Dzungar geupeuhancô lé Qing bak 1757-1758. Amban, “ulèëbalang rayek” Manchu geupuduëk di Khüree, Uliastai, ngon Khovd. Sukèë Manchu geumat kuwasa di Mongolia trôk thôn 1911, watèë kuwasa Masa Qing rhöt.

Madika 

Aleuh kuwasa Qing rhöt, Mongolia diyub Bogd Khan geupeumaklumat madika bak 1911. Beuthat lagèë nyan, Rèpublik China nyang ban cit geupeumaklumat madika geukheun Mongolia ata jih. Wilayah nyang geupeutimang lé Bogd Khan nakeuh ubé Mongolia Luwa away. Bak 1919, aleuh Rèvolusi Oktober di Rusia, teuntra China diyub panglima Xu Shuzeng geurawôh Mongolia.
Seubagoë hasé di Prang Rakyat Rusia, sidroë ureuëng jeulajah Rusia putéh, Baron Ungern geupimpën teuntrajih u Mongolia bak Oktober 1920, geupeutalô teuntra China bak Niislel Khüree (Ulaanbaatar) bak away Februari 1921. Ngon meukeusud keu peugléh mandum hayeuëk nyang geukheun lé Ungern, kuwasa Bolshevik Rusia geupeukong kuwasa komunis Mongolia ngon teuntrajih. Teuntra Mongolia nyoë geucok teuma wilayah Kyakhta Mongolia nibak China bak 18 Maret 1921 ngon dudoë bak 6 Juli teuntra komunis Rusia ngon Mongolia trok teuka u Khüree. Mongolia sigoë teuk geupeumaklumat lom madikajih bak 11 Juli 1921. Èhwai nyoë keuh nyang jeuët keu sabab Mongolia meuhubông ngon Uni Soviet trok 70 thôn ukeu.

Rèpublik Rakyat Mongolia 

Bak 1924, aleuh ulèëbalang ugama Budha, Bogd Khan abéh umu, Rèpublik Rakyat Mongolia geupeumaklumat deungon dukông nibak Uni Soviet.
Bak thôn 1928, Khorloogiin Choibalsan timoh gab. Jih geupeumaklumat keu peusapat mandum bahan peunajôh, peuhancô biara-biara Budha, ngon peu’abéh mandum peundita ngon ureuëng la’én nyang jeuët keu musôh nanggroë. Bak lingka 1920, di Mongolia leubèh kureuëng 1/3 ureuëng agam nakeuh peundita (biksu). Di away abad 20 M, na leubèh kureuëng 750 biara nyang udép di Mongolia. Kuwasa Stalinis di Mongolia bak 1937 meupeungarôh keu Rèpublik nyan nyang jeuët keu sabab leubèh nibak 30.000 droë maté. Kuwasa Jeupun karap geusak Mongolia aleuh Manchuria geurawôh lé teuntra Jeupun bak 1931. Watèë Prang Ceuë Soviet-Jeupun bak 1939, Soviet meuhasé geukawai Mongolia nibak teuntra Jeupun.
Bak Agustus 1945, teuntra Mongolia geutamöng lam teuntra Soviet lam Prang Siyasat Srang Manchuria di Mongolia Dalam. Sabab teuntra Soviet ka geutamöng lam wilayah Mongolia Dalam, China payah (harôih) geutrimöng Mongolia Luwa madika, nyang geupeusabab peureulèëjih saboh rèfèrèndum. Rèfèrèndum geupeugèt bak 20 Oktober 1945 deungon 100% ureuëng meuseureuta rèfèrèndum geupiléh madika nibak China. Aleuh maklumat Rèpublik Rakyat China, ban duwa nanggroënyan sama raseumi geutrimöng daulat tiëp nanggroë bak 6 Oktober 1949.

Rèvolusi Demokrasi 

Siyasat perestroika ngon glasnost nyang geupeuturi lé Mikhail Gorbachev di USSR that meupeungarôh bak siyasah Mongolia nyang meu’ujông ngon Rèvolusi Demokrasi nyang damèë deungon geupeuturi sistem le peureutèë ngon èkonomi peukan. Konstitusi baroë geupeuteubit bak 1992, nan “Rèpublik Rakyat” geuboh nibak nan nanggroë. Peupinah u sistem èkonomi peukan that brat, nyang geupeutanda lé inflasi ngon kureuëngjih bahan peunajôh. Peuniléh phôn nyang geupeuparéh lé peureutèë kon komunis nakeuh bak 1993 (peuniléh presiden) ngon 1996 (peuniléh diwan rakyat).

Beunagi Wilayah 

Mongolia geuplah u 21 aimag (propinsi), nyang geuplah lom u 315 sum (da’irah/distrik). Nang nanggroë Ulan Bator geudong keudroë seubagoë khot (kuwasa banda) santeut ngon propinsi. Aimag-aimagjih nakeuh:
 Arkhangai
 Bayan-Ölgii
 Bayankhongor
 Bulgan
 Darkhan-Uul
 Dornod
 Dornogovi
 Dundgovi
 Govi-Altai
 Govisümber
 Khentii
 Khovd
 Khövsgöl
 Ömnögovi
 Orkhon
 Övörkhangai
 Selenge
 Sükhbaatar
 Töv
 Uvs
 Zavkhan

Alam ngon Akeulém 

Ngon luwah 1.564.116 km2, Mongolia nakeuh nanggroënyang keu 19 paléng luwah di dônya (aleuh Iran). Nanggroë nyoë leubèh luwah nibak Peru nyang na bak neumboi 20.
Alam Mongolia meurupa-rupa, ngon Gurôn Gobi di tunong, ngon wilayah meugunong nyang sijuëk di barôh ngon barat. Wilayah Mongolia le nyang meupadang naleuëng (steppa). Titek paléng manyang nakeuh Pucôk Khüiten di ujông barat Mongolia ngon manyang 4374 m. Tanoh padang di Uvs Nuur nyang meuplah duwa ngon ata Rèpublik Tuva di Rusia nakeuh Teumpat Hareuta Kaya Donya (World Heritage Site). Rata wilayah di Mongolia nakeuh su’um di musém su’um ngon that leupië bak musém leupië deungon Januari suhu jeuët trön u -30 °C.
Ulan Bator nakeuh nang neugara nyang paléng yub suhu rata-ratajih di dônya. Tanoh Mongolia nakeuh leupië, manyang, ngon meu’angèn. Akeulém jih nakeuh akeulém beunuwa deungon musém leupië nyang panyang ngon leupië, nibak nyan musém su’umjih paneuk nyang ujeuën trôn watèë nyoë. Ujeuen leubeh le trön di barôh nibak di tunong. Di tunong bak Gurôn Gobi, padum boh wilayahjih hana ujeuën meuthôn-thôn.
Gobi nakeuh bahsa Mongolia nyang meuhareutoë gurôn meupadang naleuëng. Meunatang nyang jeuët udép di sinan nakeuh unta sagai.

Demografi 

Bileuëng ureuëng duëk Mongolia nibak Juli 2007 geupeukira lé U.S. Census Bureau nakeuh 2.951.786 droë nyang nakeuh neumbôi 138 paléng le di dônya. Nibak nyan, United Nations Department of Economic and Social Affairs Population Division geupeukira bileuëng ureuëng duëk Mongolia (teungoh thôn 2007) nakeuh 2.612.900 droë. Angka nyan meuhië ngon Badan Bileuëng Mongolia (Mongolian National Statistical Office) , nyang geupuduëk bileuëng ureuëng duëk 2.612.900 nibak akhé Juni 2007. Bileuëng timoh ureuëng duëk Mongolia nakeuh 1,2% kirajih (2007). 59% nibak ureuëng duëk diyub 30 thôn umujih, 27% nibak nyan nakeuh diyub 14 thôn.
Mongolia jinoë ka timoh modèrèn. Ubé 40% nibak ureuëng duëk tinggai di Ulaanbaatar. Bak 2002, 30% ai di Mongolia meuhareukat ngon geupeulara hiweuën. Ureuëng meupeulara hiweuën mantöng meupinah-pinah udép (nomad atawa semi-nomad).
Sukèë Mongol nakeuh 85% nibak bileuëng ureuëng duëk. Sukèë-sukèë Mongol na padum boh kawôm lagèë Khalkha ngon la’én lom nyang geupeula’én ngon lugat droë nibak bahsa Mongol. Sukèë Khalkha nakeuh 90% nibak sukèë bansa Mongol di Mongolia. Euntèë 10%jih nakeuh Buryat, Durbet, ngon la’én di barôh ngon Dariganga di timu. Sukèë bansa Turki (Kazakh, Tuva, ngon Chantuu (Uzbek) nakeuh 7% nibak ureuëng duëk. Euntèë ureuëng duëk nakeuh Sukèë bansa Tungus, China, ngon Rusia. Sukèë Rusia le nyang gisa u Rusia aleuh Soviet Union rhöt bak 1991.

Bahsa 
Bahsa raseumi Mongolia nakeuh bahsa Khalkha, nyang geunguy lé 90% ureuëng duëk. Bahsa Mongol kayém geupeutamong lam kawan bahsa-bahsa Altai nyang bahsa-bahsa Turuki ngon bahsa-bahsa Tungus roh lamjih.

Jinoë bahsa Mongol geutuléh deungon haraih Cyrillic, bahpih dilèë geutuléh deungon haraih Mongol. Na rancang keu geupeuturi teuma haraih Mongol, man han jadèh sabab meubagoë daléh.

Di barat nanggroë, bahsa Kazakh ngon Tuva kayém cit geumarit le ureueng. Bahsa Rusia nakeuh bahsa luwa nanggroë nyang paléng kayém ureueng marit, 'oh lheueh nyan nakeuh bahsa Inggréh, jinoë bahsa Inggréh meuhad gantoë bahsa Rusia seubagoë bahsa keu duwa. Bahsa Korea jinoe ka jithèë sabab rame ureueng Mongolia geujak mubuet u Korea Tunong. Harôk keu bahsa China ka meu’ék sabab nyan nakeuh bahsa jiran. Bahsa Jeupun meuthèë cit bak kawôm muda. Padum droë kawôm tuha jeuët meubahsa Jeureuman sabab awak nyan dilèë jak meurunoë di Jeureuman Timu, padum droë teuk jeuët meubahsa nanggroë-nanggroë Pakta Warsawa jameun. Le cit kawom muda Mongolia nyang jeuët geupeumarit bahsa-bahsa Iërupa Barat sabab awak nyan meuhareukat atawa meurunoë di sidéh.

Ugama 

Nibak CIA World Factbook, 50% nibak ureuëng duëk Mongolia meu’agama Budhisme Tibet, 40% kapéta, 6% Syamaniyah, Baha’i, Kristèn, ngon 4% teuk Muslim.
Meubagoë rupa Syamanisme ngon Tengriisme kayém geupeulaku bak rata nanggroë Mongolia nibak jameun kön. Dudoë ugama-ugama nyan meucawoë deungon Budhisme Tibet. Bak raja-raja ngon ulèëbalang-ulèëbalang Keurajeun Mongol, Islam nakeuh nyang paleng geupiléh, daléhjih nakeuh lhèë nibak peuët Khan raya tamong Islam.
Bak abad 20 M, kuwasa komunis geutindéh ugama-ugama di Mongolia. Khorloogiin Choibalsan deungon maklumat nibak Joseph Stalin, geupeuhancô leubèh nibak 700 biara Budha ngon geupoh maté meuribèë peundita (biksu) di Mongolia. Bileuëng peundita Budha ji’ôh meukureuëng nibak 100.000 droë di 1924 u 110 droë bak 1990.
Aleuh kuwasa komunis rhöt bak 1991 udép teuma ugama-ugama di Mongolia, nyang sigoë teuk geupeujeuët ugama Budhisme Tibet seubagoë ugama nyang paléng meupeungarôh. Ugama-ugama la’én lagèë Islam, Baha’i, ngon Kristèn geupeulheuh cit aleuh 1990. Muslim keudroèë bak thôn 2007 lam peubileuëng nanggroë meubileuëng 140.152 droë (5,39% nibak ureuëng duëk mandum) nyang le di siblah barat nanggroë lagèë Propinsi Bayan Olgii ngon Propinsi Khovd, lawétjih nakeuh sukèë Kazakh.

Gamba