Ene '''ristitcheye fråzlete''' ou '''fråzlete sititcheye'''<ref>[[Laurent Hendschel]], [https://web.archive.org/web/20070317001321/http://users.skynet.be/lorint/picr/node20.html Motlî del pitite croejhete]</ref>, c' est ene [[fråzlete]] k' on vént stitchî å mitan del mwaisse fråze, po dner èn esplicaedje k' on-z a mezåjhe divant d' porshure li djhêye.

'''Hoûlmont''' (F. ''Houdemont''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Habâ]], el [[province do Lussimbork]].

Li '''paloûte ordinaire'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé so Wikipedia, calcaedje do francès [[Wikt:palourde|palourde]], lu-minme do [[latén]], lu-minme do [[vî grek]], la k' i vout dire «gros [[schafiotaedje]]».</ref>, c' est on magnåve [[molusse]] [[molusse ås deus schafiotes|ås deus schafiotes]] ki vike dins l' såvlon des pladjes.

Li '''diyalectolodjeye''', c' est ene coxhe del [[linwince]] ki studeye les diferinces inte les [[diyaleke]]s d' ene plaece a l' ôte, k' i soeyénxhe u nén dins l' minme [[lingaedje]].

{{djermon}}
Li '''haernaxhmint''', c' est totes les ahesses k' on a mezåjhe po-z ateler on [[tchvå]] u on [[moulet]], pus rålmint, èn [[ågne]], on [[boû]] u on [[tchén]].

El '''Yebe Sint-Lorint'''<ref>''yèbe sint Lorint'' [[G100]]</ref>, c' est ene plante del famile des [[minte (plante)|mintes]] ki sieve come [[yerbêye]] et come [[yebe ås maladeyes]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Charleroi - Bicentenaire de la bataille de Waterloo - 65.jpg|thumb|Mayeur avou si etcherpe noere-djaene-rodje]]
On '''mayeur''' (on dit pus rålmint '''mwaire'''<ref>e 20inme sieke, djusse  so l' [[Årdene nonnrece]] ([[Palijhoû]], [[Bouyon]], [[Vresse]]) et sacwants viyaedjes del [[Walonreye di France]] (mais "mayeur" a [[Fromlene]], [[Rancene]], [[Vireu]] et [[Landritchamp]] [[G152]]).</ref>) ou '''borguimwaisse'''<ref>''borguimêsse'', on vî mot e [[Payis d' Lidje]].</ref>; ene '''mayoresse''' ou (pus rålmint) ene '''borguimwaistresse''', ene '''mwairesse''', c' est l' tchîf (tchîftinne) d' ene [[comene]].

'''Sint Matî''' (e-n [[ebreu]]: מתי ''Mattay'' u מתתיהו ''Mattithyahu''), ci fourit onk des doze [[apoisse]]s da [[Djezus-Cri]], ki scrijha eto onk des cwate ricnoxhous [[evandjîle]]s.

{{Djermon}}

'''Odysseus''', c' est l' [[no d' pene]] d' on mwaisse di flamind ki fwait des ptits [[Live d' imådjes|lives d' imådjes]] dizo libe licince come [[pasmint d' tins]].

'''Li gros laid cani'''<ref>Tite del modêye Hendschel; li modêye Thomsin copeye li tite francès « on vilin ptit canård ».</ref>, c' est on [[floriconte]] da [[Hans Christian Andersen]].

Ene '''sorwalonde''', c'&nbsp;est on mot k'&nbsp;on n'&nbsp;rescontere ki dins ene sitroete coine do payis, mins k'&nbsp;est pus diferin do mot francès k'&nbsp;el [[pus lådje oyowe]]. Eto, sacwantès sorwalondes ont stî ritnowes come [[rifondowe]]s, shuvant li rîle del [[fôme li pus tipicmint walone]].

[[File:0 Aesculus hippocastanum - Samart 2.JPG|thumb|a [[Samår]]]]
Li '''maronî''' u '''baronî''' u '''såvadje cascagnî'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz e l' [[ALW]] 6, notule 126, eyet so [[G100]] a «''maronnier''».</ref>, c' est on bea grand [[åbe]] ki dene des marons.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{po|itålyin|itålyin (discramiaedje)}}
L' '''itålyin''' (pa côp [[riscôpé]] a li '''tålyin'''), c' est l' [[lingaedje oficir]] di l' [[Itåleye]].
[[File:WIKITONGUES- Paola speaking Italian and Sicilian.webm|thumb|Ene comere ki cåze e-n '''itålyin''', mins eto e [[Sicilyin (lingaedje)|sicilyin]].]]
[[File:It-Vangeli.ogg|thumb|Èn eredjistrumint e-n '''itålyin'''.]]

]]
Li '''hosmint d' tere do Hawse'''<ref>Paski l' miercorin et les pus gros damadjes estént dins l' [[province do Hawse]] (sicrît e francès do Marok «''Haouz''») .</ref> (e-n [[amazir]] ⴰⵏⴷⵓⴷⵉ ⵏ ⵍⵃⵓⵣ, andodi n lḥoz) ou li '''stombixhmint d' tere Marakech-Asfi'''<ref>Lomaedje so les [[Cmons d' Wikipedia]].</ref>, c' est on [[tronnmint d' tere]] k' a-st avnou li [[8 di setimbe]] [[2023]] on pô après 11 eures al nute dins l' [[Grand Atlasse]] ([[Marok]]).

{{po=}}
L' '''adrovaedje''', dins on [[live (po lére)|live]], c' est l' prumî boket, ene u kékes pådje, ki shût li pådje di tite divintrinne. 

{{Wiccionaire|sårot}}
[[File:Måmdiy cwarmeus catedråle.jpg|thumb|Des [[cwarmeus]] a [[cwarmea d' Måmdey|Måmdey]], avou des bleus sårots]]
On '''sårot''', c' est ene grande [[tchimijhe]], sins botons, sins panea, ki vént djus del [[cingue]].

Ene '''videyete''', c' est ene foirt coûte [[videyo]] so on miersipepieus sudjet.

{{djermon}}
Li '''bulgåre''', c' est on [[lingaedje eslåve]] djåzé el [[Bulgareye]].

{{Wiccionaire}}
 avou crosse et mite]]
Èn '''eveke''' (ossu on '''veke'''<ref>[[Noûmot]] d' rapexhaedje, acertiné e l' toponimeye.</ref>), c' est l' mwaisse di l' [[Eglijhe so plaece]], ki sieve cisse-ciale so l' no da [[Djezus]]. Gn a k' les Eglijhes di [[shuvion apostolike]] k' ont des vekes, ey adon, on n' elzè trouve nén dvins les [[protestant]]s.

Li '''mildiou del vegne''', c' est on [[mildiou]] k' acsût les [[vegne]]s.

[[Categoreye:Djeus]]
[[Categoreye:Dicåces]]
On '''tirlibibi''', c' est on [[djeu]] d' [[dicåce]], di [[fôre]], di [[cazino]], k' on wangne (ou piede) d' [[astcheyance]] et nén d' [[adierçaedje]].

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt;
[[Lingaedjes ostronezyins|ostronezyins]] &gt; ostronezyin ponantrece &gt;
[[polinezyin]] &gt; '''mawori'''
----
{{po|mawori|mawori (discramiaedje)}}
Li '''mawori''' (''te reo māori'' e mawori) est l'&nbsp;lingaedje des [[Maworis]] del [[Nouve Zelande]], et asteure onk des deus lingaedjes oficirs do payis avou l'&nbsp;[[inglès]]. C'&nbsp;est on lingaedje [[polinezyin]] del famile des [[lingaedjes ostronezyins]]; près parint do [[samowès]], do [[hawayin]] eyet do [[tongyin]].
[[File:TeReoMaori2013.png |thumb| Mape do lingaedje mawori.]]

Èn '''åboretom'''<ref>calcaedje d' on noûmot do francès, fwait a môde do [[latén]]. Li prumî eployaedje a stî ortografyî e Feller: ''arborétom’'' pa [[Joëlle Spierkel]].</ref> u '''åboe'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] fwait sol [[bodje (linwince)|bodje]] «åbe» (leyî té ké, come dins [[Wikt:åbî|åbî]]) avou l' [[cawete -oe]] (come dins «[[tchenoe]]», «[[ônoe]]», «[[frinnoe]]», «[[tchårnoe]]», des mots foirt sipårdous dins les nos d' plaece del Walonreye).</ref>, c' est on grand [[corti]] avou totes sôres d' [[åbe]]s diferins. 

{{djermon Urope}}

{{Wiccionaire}}
Ene '''adjondrece'''<ref>''adjondrèce'' [[S117]], [[noûmot do walon]] eplaidî po on prumî aviè 1997 divins li [[Ptite gazete do Rasgotaedje des bassårdinreces]]</ref>, c' est on ptit [[mot]], [[nén candjåve]], k' adjond deus mots del minme fonccion croejhetrece.

{{Wiccionaire}}
On '''facse''', c' est ene [[usteye di buro]], k' evoye et ki rçuve des imådjes (mins å pus sovint c' est des [[lete]]s) pås fis do [[telefone]]. Li papî insi rçpu si lome eto on '''facse'''.

Ene '''andje'''<ref>Mot d' [[djinre]] femrin e walon.</ref>, c' est, dins les rlidjons [[djudayisse|djwive]], [[crustinnisse|crustinne]] et [[islam|muzulmande]], on [[tolu]] k' apoite des messaedjes do [[Bon Diu]] ås djins.

{{po|Djezus|Djezus (discramiaedje)}}
[[File:MANET Le Christ Jardinier.jpg|thumb|so ene pondeure da Manet]]
)]] 
'''Djezus d' Nazarete''', c' est on persounaedje k' åreut viké podbon el [[Palestene]].

{{djermon}}

{{Wiccionaire|espagnol}}
L' '''espagnol''' u '''castiyan''', c' est on [[lingaedje roman]] k' est li cmon [[lingaedje oficir]] di l' [[Espagne]] et di tote ene cåkêye di payis d' [[Amerike latene]]. E l' [[Afrike]], gn a djusse li [[Guinêye espagnole]].

{{po|Lotarindjeye|Lotarindjeye (discramiaedje)}}
[[File:Grande Lotarindjeye.jpg|thumb|Viye mape del Grande Lotarindjeye]]
Li '''Grande Lotarindjeye''' ou '''Mîtrinne Franceye''', c' esteut l' teritwere erité pa [[Lotaire 1î]], metou å mitan do ci di s' fré [[Tchåle li tchenou]] (k' ava a pô près l' France d' asteure) et di si ôte fré [[Louwis l' Tîxhon]] ki rçuveut a pô près l' [[Almagne]] d' asteure.

{{Wiccionaire}}
[[File:Stol_från_Kempes_vångin_vid_kornhamnstorg._Inlån_till_utställningen_-_Hallwylska_museet_-_86748.tif|thumb|150px|left]]
Ene '''tcheyire''' ou '''tchereye'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] ''''''' 72.</ref>, c' est on meube avou cwate pates et ene dossire, po s' ashir dissu.

{{Wiccionaire}} 
[[Image:Wind vane 05643.jpg|thumb|rabanair avoiu on cok]]
Ene '''rabanair''' (on scrijheut cobén "''rabanêre''") ou '''banair di toet''' ou '''toûne-å-vint''', c'est ene sôre di longue plake di fier, metowe so on [[clotchî]], u al cresse d' on [[toet]], et ki mostere li direccion eyet l' foice di l' [[vint|air]]. So les [[clotchî]]s, gn a sovint on [[cok]] di monté dsu : li rlomé "cok do clokî".

Li '''schåle di Mercalli''', c' est ene schåle ki mzeure li foice des [[seyisse]]s. Ele va di I a XII.

{{po|gåz|gåz (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|resserant gåz}}
On '''resserant gåz'''<ref>noûmot eplaidî pol prumî côp li 15 di fevrî 2006 sol pådje [[diyocside di carbone]] do Wikipedia.</ref> u '''gåz a efet di stouve'''<ref>atåvlé cial li 11 di decimbe 2018, pa assaetchance di l' alomåcion e portuguès «''Gases do efeito estufa''».</ref>, c' est on [[gåz]] ki, metou dins l' [[air (gåz)|air]], va fé come ene coviete åtoû del [[Daegne]], ki va insi wårder pus lontins li tcholeur do [[solea]].

[[Categoreye:Linwince]]
On '''radoûcixhant mot''' (ou po shuve li lomaedje eternåcionå, èn '''ufemisse'''), c' est on [[mot]] ou ene [[motlire]] metou estô d' èn ôte mot, k' est [[livea sociolinwistike d' on mot|djudjî måhonteus ou rabaxhant]] pol ci k' on-z atôtche, ou k' on cåze di lu.

(creyeye a Lidje e 1930)]]
Li '''revolucion bedje''' est lomêye eto, e walon, '''Revintreye di 1830''' udonbén, e 19inme sieke, '''Revolucion d' l' an trinte'''.

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Prindåvès maladeyes ås djins]]
[[Categoreye:Zonôzes]]

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''cwåré''', c' est ene [[figueure djeyometrike]] ås cwate costés les minmes, et ki sont [[di scwere]] (ki fwaiynut èn [[ingue]] di 90 digrés) onk avou l' ôte.

{{po=}}
L' '''adrovaedje''', dins on [[live (po lére)|live]], c' est l' prumî boket, ene u kékes pådje, ki shût li pådje di tite divintrinne. 

{{Wiccionaire}}

{{po|djupsyin|Djupsyin (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|djupsyin}}

On '''zonigne d' olyinnes''' ([[rabaxhanmint]], ene '''tourniketreye'''), c' est ene ene plaece la k' gn a sacwantès [[olyinne]]s metowes ene dilé l' ôte, et moennêyes eshonne po produre do [[corant electrike]].

{{Po|Påke|Påke (discramiaedje)}}
Li '''Floreye Påke''', c' est ene fiesse des [[Crustins]] k' atake les fiesses di [[Påke]] eyet l' poenneuse samwinne. 

'''Refaxhî on påpåd''', c' est lyi mete ene [[:Wikt:faxhe|faxhe]] (u des [[:Wikt:bråye|bråyes]]) inte les djambes, et, s' il astchait, tos les rabindlaedjes po lzès fé dmorer e plaece.

'''Prindoz vosse baston, Simon''', c' est on vî [[cråmignon]].

{{Wiccionaire}}
 
on '''cronzoxh''', c' est èn [[oxhea]] del [[schene]]. 

Li corant "'''''Tchermila'''''" (do no del [[tchermila (amagnî)|såce do minme no]]), c' est ene môde ki s' a spårdou emey li djonnesse do Marok diviè l' anêye [[2014]]. 

'''Anderlek''' (Ny, F. ''Anderlecht''), c' est ene des 19 comenes do [[Grand Brussele]].

'''Otman''' (en [[arabe]] : عثمان بن عفان, '''Uthman ibn Affan'''), c' est l' troejhinme [[califat|calife]], k' a stî l' tchîf politike et rlidjeus des Muzulmans di 644 a 656, après [[Omar (calife)|Omar]].

On '''vicant lingaedje''', c' est on [[lingaedje]] k' i gn a co des djins ki cåznut, å djoû d' ouy.

{{po|gåz|gåz (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|resserant gåz}}
On '''resserant gåz'''<ref>noûmot eplaidî pol prumî côp li 15 di fevrî 2006 sol pådje [[diyocside di carbone]] do Wikipedia.</ref> u '''gåz a efet di stouve'''<ref>atåvlé cial li 11 di decimbe 2018, pa assaetchance di l' alomåcion e portuguès «''Gases do efeito estufa''».</ref>, c' est on [[gåz]] ki, metou dins l' [[air (gåz)|air]], va fé come ene coviete åtoû del [[Daegne]], ki va insi wårder pus lontins li tcholeur do [[solea]].

[[Image:Lucien Mahin untypical diaporama.jpg|thumb|[[Lucyin Mahin]] ki dene ene conferince sol walon a [[Tchåmont-Djistou]] dismetant kel pordjecteur ni va nén]]
Ene '''conferince''', c' est on rapoûlaedje la k' ene djin, li '''cåzeu(se)''' (on dit eto : li '''pretcheu(se)''', li '''conferincî''' u '''conferincire''') vént cåzer a des ôtes djins, ki vnèt s' i vlèt bén, po les mostrer so on metou sudjet, et k' on lome les '''schoûteus(es)'''.

{{Wiccionaire}}
Ene '''assounance''' u '''axhiltance''', c' est on [[rimaedje]] ki n' va nén djusse mins ki soune ene miete del minme façon.

[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Braezi]]
[[Image:Cefet_mg.jpg|right|thumb|380px]]

[[File:PSY EMTV logo 27 (8198008711).jpg|thumb|PSY e 2012 å [[:en:MTV_Video_Music_Award|EMTV Music Award]]]]

{{Omonimeye}}
{{Wiccionaire}}

[[Categoreye: Antomeye]]
[[Categoreye: Tiesse]]

L' '''Izlande''', c' est on payis d' [[Urope bijhrece]].

'''Andrea Anastasi''', c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li [[8 di djanvî]] [[1960]] e-n [[Itåleye]].

{{Wiccionaire}}

L' '''arameyin''', c' est on vî lingaedje del Palestene et del Sireye, k' a èn alfabet bén da sinne. 

L' [[oraye di Djuda]] est on magnåve tchampion [[saprofite]] ki vént tot do long di l' anêye so les bwès moirts ou les bwès vicants ki flåwixhèt. 

[[Categoreye:Agricoûteure]]
[[Categoreye:Cotlaedje]]
Li '''treråyaedje''' ou '''intråyaedje''' (on dit eto : aclairixhaedje, asclairixhaedje, raclairixhaedje, rasclairixhaedje, distoclaedje, distroclaedje, plouctaedje, dispårtixhaedje) d' on semé, c' est l' råyaedje di sacwants djetes po k' les cis ki dmornut crexhexhe mî.

On '''lingaedje oficir''', po on [[dislaxhî payis]], c' est l' [[lingaedje]] k' il est rekis d' eployî dins l' administråcion eyet l' djustice et dins totes sôres di sitouwåcions et d' institucions do payis. Metans, li [[siermint]] des djins k' ont stî lomés [[scabin]]s, [[mayeur]]s, [[pårlumintî]]s, [[minisse]]s, evnd.

{{Wiccionaire}}
Li '''brûte''', c' est ene sôre di [[cwårdjeu]] ki s' djowe dins l' payis d' [[Måmdey]].

L' '''Alfabet Fonetike Eternåcionå''', rascourti '''AFE''', '''API'''<ref>''Alphabet Phonétique International''.</ref> ou '''IPA'''<ref>''International Phonetic Alphabet''.</ref>, c' est en [[alfabet]] ki sieve ås [[linwince|linwincieus]] a scrire les [[fonetike|sons des mots]] come i sont prononcîs sins aconter les [[linwe-ehåyaedje|ehåyîs alfabets]] po ces lingaedjes la.

{{djermon}}
Li '''bossa nova''' (u ''boucha nouvia''
<ref>Sorlon [[André Gauditiaubois]] k' a metou e rfondou les paroles di "I ploût sol veye", tot scrijhant "Li prumî "''boucha nouvia''" è rfondou".</ref>), c' est ene muzike do [[Braezi]], bén ritmêye. On [[danse]] voltî dsu.

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
[[File:Bocrê tchote.jpg|thumb|bocrê a ene båshele]]
On '''bocrê''' (on dit eto : on '''[[boton d' five]]''', on '''[[boton d' sori]]'''), c' est on setch boton k' on-z atrape so les [[lepe]]s, cwand on-z a del [[five]] u k' on-z est [[Wikt:strinde|strindou]].

{{Wiccionaire}}
On '''diyuretike''' ou '''apixhant''', c' est ene [[drouke di farmaçyin]] ou ene [[yebe ås maladeyes]] ou on simpe [[amagnî]] ou [[aboere]] ki fwait [[pixhî]].

On '''peyon''', u on '''moipeyon'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=8&alw_page=331 notule '''8''' 153].</ref>, c' est on formagnant inseke ki dmeure dins les pwels do bas vinte et dins l' roye do drî des djins.

[[Categoreye:Micolodjeye]]
Li '''tchampion des forires''' est on råle [[tchampion]] [[saprofite]] ki vént li pus sovint dins les [[croyixheus]] teréns.

{{po=}}
[[File:Eglijhe Transene tchimin croes desséns efants.jpg|thumb|desséns d' efant riprezintant les ståcions metous å meur e l' eglijhe di [[Transene]])]]
[[File:Couillet - église Saint-Basile - 07.jpg|thumb|e l' eglijhe di [[Couyet]]]]
Li '''tchmin del croes'''<ref>emantchåjhe riprinjhe do tite d' on livret e walon da [[Reynolds Hostin]] ([[Li tchmin del croes (live)|Li tchmin del croes]]).</ref> u '''tchimin d' croes''', c' est èn ofice do [[bon vénrdi]], la k' on rmimbere li voye ki [[Djezus-Cri]] åreut shuvou do [[tribunå]] la k' i fourit codåné, disca dsu croupet la k' il åreut stî clawé so ene [[croes]], mori, pu esse dispindou.

{{Wiccionaire|prandjloe}}

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|polet}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Arcadia, California. A ping pong game on a home-made table occupies the attention of these young ev . . . - NARA - 537449.jpg|thumb]]
Li '''Tenisse di tåve''' ou '''pign-ponk''', c' est on djeu come li [[tenisse]], mins ki s' djowe e pus ptit, so ene [[tåve]]. 

Li '''retchårnaedje''' ou '''riyecårnåcion''', c' est l' creyance ki l' [[åme]] d' ene [[djin]] si va redjîstrer dins on novea [[coir]], djusse après l' [[moirt]].

[[File:Poster for immigration from Ethiopia (1981).JPG|thumb|Afitche po bouter les Falachas a-z ebaguer e-n Israyel (1981)]]
L' '''ebagance des Falachas eviè Israyel''', c' est cwand les [[djwifs etiopyins]] ont cwité a zels toplin l' [[Etiopeye]] po-z [[ebagance|ebaguer]] eviè [[Israyel (estat)|Israyel]].

[[File:Logo Renewable Energy by Melanie Maecker-Tursun V1 4c.svg|right|frameless]]
Le '''todi-poujhåve enerdjeye''' u l' '''nén spoujhåve enerdjeye''', u co '''ranouvlåve exhowe''', c' est ene [[enerdjeye]] ki n' si [[Wikt:spoujhî|spoujhe]] nén.

{{Wiccionaire}}

Li '''matchurea des tchvås''', c' est ene maladeye des [[tchvå]]s cwand i fwait froed. 

Ene '''olyinne'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] etindou pa Mady Dorchymont a [[Bive]] e 2009 dizo l' [[disfondowe]] ''olyène'' ey eplaidî dins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 52, ivier 2009-2010.</ref> (u, dit ene miete po rire, '''tournikete å corant'''), c' est on hôt montant avou des pales ki tournèt a l' air et produre di l' [[electrike]].

Li '''biyet d' vint Uro''' si ståre dispoy [[2002]], dins l' [[Urozone]]. On '''biyet d' vint Uro''' våleut 806,798 [[Franc bedje]], å kiminçmint del anêye [[2002]].

On '''mot-fråze''', c' est on [[mot]] ki rote come ene [[fråze]] a lu tot seu.<ref>[[L. Hendschel]], "Po cåzer des syinces do lingaedje e walon", diviè 1995, nén eplaidî (R14 del [[djivêye des motîs do walon]]), hagnon 13.</ref>

{{po|cåbaret|cåbaret}}
{{Wiccionaire|cåbaret}}
, foû såjhon]]
]]
On '''cåbaret''' ou '''cafè''', c' est ene [[måjhone]], å lådje po tertos, la k' on pout boere do [[cafè (abwesson)|cafè]], mins purade del [[bire]] et des [[gote (alcol)|gotes]].

[[File:Tissot Jael Shows to Barak, Sisera Lying Dead.jpg|thumb]]
'''Yaèle'''<ref>Ortografeye meyeuse ki ''[[Ya-el]]'' u ''[[Yaël]]'' (faflotaedje nén rprins e rfondou); li scrijha "è" permete di n' nén prononcî "ae" a môde do [[betchfessî ae]]; mot foû-rîle pol ristopaedje di l' [[ahiket]]; coron femrin -e come [[Wikt:Djowele|]] u «[[Nowele]]».</ref>, c' est ene kimere del [[Bibe]], dins l' [[live des djudjes]].

[[File:Carbon-dioxide-2D-dimensions.png|right|thumb|200px|Diyocside di carbone]]
Li '''diyocside di carbone''' (on dot eto: '''gaz carbonike''' ou '''anidride carbonike'''), c' est on [[gåz]], di formule tchimike '''CO<sub>2</sub>''', ki vént do metaedje-eshonne do [[carbone]] avou l' [[ocsidjinne]].

Li '''blanke kixhåde''' u '''blanke ourteye''', c' est ene plante avou des [[foye]]s come ene [[ourteye]], mins avou des blankès [[fleur]]s.

[[Categoreye:Carolindjins]]
[[Categoreye:Rilomés sôdårds]]
[[File:Carolus-Martell.jpg|thumb|]]
'''Tchåle al Mayote''', c' esteut on [[mwaire do palå]] des [[rwès flairants]].

{{Wiccionaire}}
On '''ratourneu'''<ref>[[no d' fijheu]] do viebe «ratourner» dins l' sinse di «mete d' on lingaedje a l' ôte», mot dedja eplaidî dins [[R9]] (2000-2004)</ref> u on '''tradujheu''', ene '''ratourneuse''', ene '''tradujheuse'''<ref>[[no d' fijheu]] do viebe «[[Wikt:tradure|tradure]]»; li mot est co sovint calké direk do francès (''traducteûr'', [[FC99]])</ref>, c' est ene djin ki, di s' [[mestî]] ou di s' [[pasmint d' tins]], fwait passer des scrîts tecses d' on [[lingaedje]] a èn ôte, çou k' on lome on [[ratournaedje (langue)|ratournaedje]] u [[tradujhaedje]]. 

Li '''[[drapea]] di [[Bulgareye]]''' a troes bindes di coûtchî, di minme lårdjeu tchaekene, li prumire (å dzeu) est blanke, poy vete et rodje å coron.

{{Wiccionaire}}

{{Djermon}}, tins d' on matche. I djouwéve po s'-n' ekipe d' asteure.]]
'''Murilo Endres''', c' est on djouweu d' [[Volebal|volè]] [[braezilyin]]. Il a nexhou li [[3 d' may]] [[1981]], a [[Passo Fundo]].<ref>https://www.factsnippet.com/site/facts-about-murilo-endres.html</ref>

{{Wiccionaire|faro}}
[[File:Timmermans faro.jpg|thumb]]
{{po|faro & Faro|Faro (discramiaedje)}}
Li '''faro''', c' est ene soucrêye [[bire]] k' est fabrikêye dispu l' [[Mîtrinne Ådje]] a [[Brussele]].

{{djermon}}
On '''sovxhôze''' u '''sovkôze''', c' esteut ene grande [[cinse]] k' on boutéve tertos eshonne, dins l' sistinme [[comunisse]].

Li '''glifozate''' (pus cnoxhou dizo l' [[no d' marke]] '''Roundupe'''<ref>[[Marke di fabrike divnowe on ptit no]].</ref>, ''Roundup''©), c' est on [[discrouwådant]] mo rlomé. 

Les '''amonites''', c' est des [[molusse]]s a l' eschafiote [[fossile]]s.

[[File:Nicaise de Keyser02.jpg|thumb|]]
Li '''batreye des sporons d' por''' ou '''batreye di Courtrai''', c' et ene [[batreye (guere)|batreye]] ki s' a apssé a [[Courtrai]] li [[11 di djulete]] [[1302]].

{{Wiccionaire|pîxhe}}
 
 

{{po|otruche|otruche (discramiaedje)}}

{{po|toubak|toubak (discramiaedje)}}
[[File:Muzêye toubak Yåle.jpg|thumb|Muzêye do toubak a [[Yåle]]]]
Li '''toubak''', c' est ene plante k' on ahive po ses foyes, po fé do [[toubak a foumer]].

{{Wiccionaire}}

Ene '''contene''', c' est on [[rime-rame d' efant]] po-z aprinde les [[chife]]s et les [[nombe]]s. 

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

[[File:Rei-Momo-Rio-de-Janeiro-2004.jpg|thumb|right|180px|Wagner Jorge Monteiro, Rwè Momo do cwarmea d' [[Riyo d' Djaneyiro]] e [[2004]].]]
[[File:Rei.momo.waldemar.1988.JPG|thumb|right|180px|[[Waldemar Esteves da Cunha]], Rwè Momo d' [[Santos]], avou l' royinne Mira, al [[mascaråde]] di [[1988]].]]

On '''tigue''', c' est ene [[biesse ås tetes]], [[magneuse di tchå]], des tchôds payis, k' a ene pea avou des royes so tot l'&nbsp;coir.

{{Wiccionaire|nåjhisté}}
[[File:Akp-treelighting5-12042009-Nix (4170846618).jpg|thumb|Minme li Pere Noyé k' est nåjhi!]]
Li '''nåjhisté''' u '''hodance''', c' est cwand l' coir d' ene djin u d' ene biesse n' a nén l' tins di si rpoizer assez, eneviè les ovraedjes k' il a fwait.

{{djermon}}

Èn '''eploctaedje'''<ref>[[noûmot do walon]], askepyî diviè 2010, pa [[aparintaedje]] volant dire «metaedje des plokes».</ref>, u '''vaccinaedje''' (coranmint, eto on '''picaedje'''), c' est l' dinaedje d' on [[vaccén]] (u [[eplocta]]) a ene djin u ene biesse, po l' aidî a s' disfinde disconte èn adjint rascråwant d' ene [[maladeye]], å pus sovint on [[virûsse]] u ene [[bactereye]], pus rålmint on [[protozowaire]] u minme ene celule poirteuse d' antidjinne di maladeye (médiaedje sayrece des [[magnants mås]]).

Li '''guere di Gaza 2023-2024''', c' est ene [[guere assimetrike]]. La k' [[Israyel (estat)|Israyel]] vina bombårder et evayi li [[Binde di Gaza]], po-z î språtchî les bateus do [[Hamasse]] et des ôtès soces di rezistance årmêye.

'''Wai li djoû k' i monte å cir''' (inglès ''Hail the Day That Sees Him Rise''), c' est on [[powinme]] po l' fiesse del [[Acinsion]], k' a stî scrît pa [[Charles Wesley]], et divni tchant d' eglijhe pus tård. 

{{Wiccionaire|flaxhaedje}}
[[Image:Flaxhaedje.jpg|thumb|Flaxhaedje do frumint å long strin]]
Li '''flaxhaedje des grins''' u l' '''avadjaedje des dinrêyes''' u l' '''ploncaedje des dveres'''<ref>sorlon [[Wikt:plonker|plonker]], [[C65]].</ref>, c' est cwand les [[dinrêyes d' awousse]] (ou do hôt [[four]]) si coûtchèt dins les tchamps, divant l' [[awousse des dinrêyes|awousse]].

{{Wiccionaire}}

{{djermon}}

On '''liken''' <ref>Calcaedje do francès «lichen», lu-minme do [[vî grek]] ''leikhên'', ''ki letche''</ref> u on '''blanc mossea'''<ref>''blanc-mossê'' ([[E34]])</ref>, c' est l' rizultat del [[simbiôze]] inte deus vicantès sacwès : on [[tchampion]] ey ene [[Ale (plante)|ale]] (oubén ene [[bactereye]]).

[[File:Riboflavin.svg|thumb|Fôrmule tchimike]]
[[File:Riboflavin-3d.png|thumb|Tcherpinte dins l' espåce]]
Li '''riboflavene''' u '''vitamene B2''', c' est ene [[vitamene]] del [[troke des vitamenes B]].

L' '''oxhea hanetrin'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé sol [[Wikipedia walon]] e 2020.</ref> ( latén, ''os occipitale'', c' est l' oxhea do [[cråne (antomeye)|cråne]] metou padrî, et ki s' acopele avou l' [[schene]]. Cisse plaece la do drî do cråne et do hatrea si lome li [[hanete]].

Li '''kitouba''', c' est on [[lingaedje d' atôtchance]] (''lingua franca'') cåzé pa l' mitan del djin do [[Congo-Braza]], a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]], inte [[Brazaveye]] et [[Noere Ponte (veye)|Noere Ponte]]. 

{{Wiccionaire}}
Li '''catarake''', c' est l' brouymint del [[vuwe]] a cåze d' ene pea ki s' vént fôrmer sol [[lintile di l' ouy]] ([[custalin]]).

{{po|sapén|sapén (discramiaedje)}}
'''Li sapén''', c' est on [[floriconte]] sicrît pa [[Hans Christian Andersen]], dizo l' mwaisse tite «''Grantræet''».<ref>Li sapén.</ref>

{{Wiccionaire}}
[[File:Jeneverbes.jpg|thumb|On franc pectî ezès [[Bas Payis]], ki mostere bén li stoclaedje d' on bouxhon]]
Li '''franc pectî''' ou '''djneuve''' ou '''peton'''<ref>Po tos les prononçaedjes do mot, et les sinonimes, loukîz a l' [[ALW]] '''6''', notule 132 (pp 346-352)</ref>, c' est on [[pectî]] k' on trouve co e sacwants plaeces el Walonreye, mins k' on n' pout pus [[abataedje (åbe)|abate]].

{{djermon Urope}}

Li '''serere''', c' est on [[lingaedje]] do [[Senegal]], cåzé på [[Serere (peupe)|peupe do minme no]].

[[Wikipedia:Pordjet lingaedjes del Daegne|lingaedjes]] &gt; [[lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt;
[[lingaedje d' oyi]] &gt; '''walon'''
----
{{po|walon|walon (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|walon}}
s, avou, cial, ene banire del cene d' Oufalijhe]]
»)]]

[[Categoreye:Manoyes]]
[[Categoreye:Petrole]]
On '''petrodolår''', c' est on [[dolår amerikin]] payî a on payis ki vind del [[petrole]] a èn ôte payis.

{{Wiccionaire}}
[[File:Lathen - Hafenstraße + DEK+Ems + Hopfen 01 ies.jpg|thumb|sol dilé d' on vevî, ki s' a agritchî å drî d' ene plake]]
Li '''houbion''', c' est ene plante ki crexhe dins les [[håye]]s ou k' est ahivêye esprès po vinde ås [[bresseu]]s.

L' '''igbo''', c' est on [[lingaedje]] do [[Sud-Ess]] do [[Nidjeria]]. 

[[File:Comunidades autónomas de España.svg|thumb]]
Les '''cminåltés otonomes d' Espagne''', c' est des [[frankès contrêyes]], e l' [[Espagne]], k' ont toplin des droets administratifs, come on [[prezidint]] et on [[pårlumint]].

{{po|sapén|sapén (discramiaedje)}}
{{Taxobox plante   | Epiceya | Picea abies.jpg | '''Picea abies - epiceya''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Pinophyta'' ([[åbes ås carotes et picas]]) }}
{{Taxobox classe   | ''Pinopsida'' }}
{{Taxobox ôre      | ''Pinales'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Pinaceae'' (pinacêyes) }}
{{Taxobox djinre   | ''Picea'' }}
{{Taxobox indje   | ''abies'', ''sitchensis''}}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Picea sp. }}
{{Taxobox fén}}
Li '''spicia'''<ref>sorlon [[riwalnijhaedje]] shuvant prononçaedje da Jules Lucy, [[gåre di bwès]] so ene videyo e walon prodûte på [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]] e 2023.</ref> (pus sovint dizo cogne francijheye: l' '''epiceya''') ou '''sapén ordinaire''', c' est l' [[åbe sapinrece]] li pus corant el [[Walonreye]]. 

{{Wiccionaire}}
Li '''fîflinne''', c' esteut ene [[maladeye]] des [[efant]]s, aprume inte troes et shijh ans, ki n' a måy sitî rmetowe a on sincieus diyagnostik, mins ki moennéve a totes sôres di [[passe-méde]], sovint avou des [[priyires]].

[[Categoreye:Efance]]
{{djermon}}
[[File:Baby cart.jpg|thumb|]]
Ene '''poûssete''', c' est ene pitite tcherete po mete les ptits efants (disk' a 2 ans), po lzès tcheryî avou lu sins må.

[[Categoreye:Roumaneye]]
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC
|+<font size="+1">'''Judeţul Satu Mare'''<br>(e hongrwès '''Szatmár megye''',<br>en almand '''Kreis Sathmar''')</font><br>'''(distrik di Satu Mare)'''
|-
| style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2 | 
|-
|Mwaisse-veye || [[Satu Mare]]
|-
|Redjon || [[Transilvaneye]]
|-
|Acourtixheure || SM
|-
|Minorité(s) || 
|-
|Sitindêye<br>&nbsp;- Totå
|[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 36inme]]<br>4.418&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]
|-
|[[Populåcion]]<br>&nbsp;- Totå ([[2001]])<br>&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]
|[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 28inme]]<br>392.265 dimorants<br>89&nbsp;djins/km²
|}

{{Wiccionaire}} 

Li '''stîle grammairrece''', c’ est l' manire d’ adjinçner ene [[fråze]], tot prindant dipus ou moens di [[viebe]]s ou d’ [[sustantif]]s ou d’ [[addjectif]]s ou d’ [[adviebe]]s.

ahiveu do nawea Linux]]
'''Linux''' est on [[sistinme d' operance]] (ou mwaisse programe, li ci ki fwait tourner tos les ôtes) edvinté pa [[Linus Torvalds]] aidî di cints eyet di cints di programeus tot avå li daegn. Linux fwait tot çou ki vos poloz ratinde d' on sistinme d' operance (come [[Windows]], [[OS/2]], [[Mac OS]], [[Unix]]...) eyet co did pus : Linux est (pus) stocaesse, il est bråmint meyeu martchî (vos l' poloz minme avu po rén) eyet, so tot, c' est on "[[libe programe]]".

On '''live di tchansons''' (on dit eto : on '''tchansnî'''), c' est on [[live (po lére)|live]] ki dene li cåzaedje eyet l' muzike di des tchansons, sovint, des viyes, foû [[abondroet]]s.

L' '''accidint å cwarmea di Sterpi-Bracgnere''', c' est èn accidint d' oto ki s' a passé å [[carnaval]] di [[Sterpi-Bracgnere]], li [[20 di måss]] [[2022]].

Li '''Marok''' (e-n arabe [[Wikt:المَغْرِب|المَغْرِب]], al-marhrib; , e [[cmon amazir marokin]], [[Wikt:ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ|ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ]], lmerhrib), c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Afrike bijhrece]] (li ci l' pus å [[Coûtchant]], did la si no<ref>e-n [[arabe]], «al-marhrib», ça vout dire «Li Coûtchant».</ref>). 

{{po|åwe|åwe}}
[[File:Åwes a pårt Epråve.jpg|thumb|el Walonreye]]
[[File:Alopochen aegyptiacus MHNT.ZOO.2010.11.13.2.jpg|thumb| ''Alopochen aegyptiacus'']]

{{djermon}}
[[File:Aire nûtons plake.jpg|thumb|Plake di l' aire di discrandixhaedje "Les nûtons" (E25, dilé l' Barake di Fraiteure)]]
[[File:Plake nûtons.jpg|thumb|ôte plake del minme plaece]]

{{Wiccionaire|si mete a fén}}
[[File:Edouard_Manet_-_Le_Suicid%C3%A9.jpg|thumb|250px]]
Li '''metaedje a fén d' lu-minme''', lomé eto '''sucide''', c' est cwand ene sakî si towe leye-minme, di s' prôpe volté.

{{Po|Påke|Påke (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|påkes}}
Les '''påkes''' ou les '''cominions''', c' est cwand les efants [[catolike]]s sont acceptés dins l' cominålté des grandès djins.

[[File:Hårpe ås toutches tinaedje.jpg|thumb|[[Willy Marchal]] avou èn egzimplaire k' il a fwait lu-minme]]
Li '''harpe ås toutches''' ou '''violon ås toutches''', c' est èn [[instrumint d' muzike]] [[Suwede|suwedwès]] ås coides frotêyes, lomé låvå « '''''nyckelharpa''''' ». 

Li '''scrijha tifinar''' (u '''tifinarh''')<ref>Li walon ni rprind nén li [[ralfabetijhaedje]] «[[scrijha gh|gh]]» foirt corant dins les ôtes lingaedjes, pask' i moenne a on prononçaedje [[son G|G]] (come dins Ghaza => Gaza) foirt diferin do mwaisse dijhaedje.</ref> ([[Wikt:ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖⵜ|ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖⵜ]], ''tifinaght'' u ''tifinaɣt''<ref>Li scrijha «[[ⵖ]]», c' est on rapé R, ralfabetijhî «gh» mins eto [[scrijha RH|rh]] å Marok divinltins (come dins [[Rharb]]), et scrît [[ɣ]] e-n [[AFE]]; ci sene la est rprins eto dins les sincieus papîs.</ref>, e-n amazir)<ref>Po des ôtes esplikêyes do [[ralfabetijhaedje]] avou l' lete "R", loukîz a [[Lete_yarh_(tifinar)#Ralfabetijhaedje]].</ref>, c'&nbsp;est èn [[alfabet]] a pårt po scrire les lingaedjes [[amazir]]s ([[berbere]]s).

{{Wiccionaire}}
L' '''apriyestaedje''', c' est ene ceremoneye la k' èn ome k' a stî scolé po ça, divént oficirmint [[curé]].

{{po|crikion|crikion (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Acheta-domestica-1.jpg|thumb]]

di 1888, ki vout kel creyåcion d' Adam ey Eve soeye djusse 5891 ans viye.]]

Li '''bwès d' tchåfaedje''' u '''bos d' rasse'''<ref>[[O3]] a «ras´».</ref>, c' est des [[åbe]]s k' on-z abate dins les [[taeye (di bwès)|taeyes]], et k' on rcepe sovint a bokets d' on mete,  pu rfinde a [[Wikt:schene|schenes]]. Les pus ptitès coxhes ki n' sont nén rfindowes si lomnut les rondins.

'''Sung Jae-gi'''(Corée:성재기 成在基), a skepyî e [[11 di setimbe]] [[1967]] ey a morou e [[26 di djulete]] [[2013]]<ref>[http://english.donga.com/srv/service.php3?biid=2013072913348 ''Suicide performance and journalist ethics] News Dongah'' (English)</ref>, est un activists de droit de l'homme et militants civiques<ref>[http://english.yonhapnews.co.kr/news/2013/07/27/0200000000AEN20130727001300320.html Police continue search for missing men's rights activist] yonhapnews 2013.07.27 (English)</ref>, philosophes du [[libéralisme]] de [[Corée du Sud]]. e 2008, found de [[Association du masculine coréenne]](남성연대 男性連帶).<ref>[https://web.archive.org/web/20130921061606/http://weekly.donga.com/docs/magazine/weekly/2012/03/19/201203190500024/201203190500024_1.html 여성부 디도스 공격 10대 알고 보니 남성연대 前 회원] (Corée)</ref>

On '''polipôre''', c' est on grand veyåve [[tchampion]] ki vént so les åbes malådes u crévés.

{{Wiccionaire}}
Ene '''eciclopedeye''' est ene ouve sicrîte ki rashonne li [[sepiance]] uminne.

[[Categoreye:Rûsseye]]
[[Categoreye:Lingaedjes]]
Li [[transliteraedje]] c'&nbsp;est l'&nbsp;manire di riscrire des mots ou on tecse sicrits dins èn alfabet diferin.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''sindicat''', c' est ene [[soce]] d' [[ovrî]]s ou d' [[eployî]]s, ou d' ôtès djins do minme [[mestî]] ki s' metnut eshonne po disfinde leus droets. Et kécfeye endè dmander des noveas.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{po|Djezus|Djezus (discramiaedje)}}
'''Djezus''' ('''''Jesus'''''), c' est on [[fouyton al tévé]] prodût e [[Braezi]], k' a passé sol [[Televuzion|tchinne]] «RecordTV» e [[2018]].<ref>{{pt}} [http://www.agora.uol.com.br/zapping/2018/06/1971088-record-define-os-12-apostolos.shtml Record define os 12 apóstolos]</ref>.

{{Wiccionaire}}
[[File:Saloe bwès.jpg|thumb|vî saloe d' bwès]]
On '''saloe''', c' esteut on grand lådje [[tonea]], k' on-z î [[saléve]] li [[lård]] et les [[djambon]]s.

{{Wiccionaire}}
]]

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
 brunis del [[fluworôze]] a ene vatche (ki n' a nole dint di dvant å dzeu)]]
]]
On '''dint''', c' est èn organe k' i gn a dins l' [[boke]], come do foirt macasse [[oxhea]], et ki sieve a mawyî l' [[amagnî]].

Les '''loumires di hosmint d' tere''', c' est des droles di [[loumire]]s k' aparexhnut dins l' [[cir]] assoçnêyes a on [[hosmint d' tere]]. Mins nén dins tos les cas. 

{{Wiccionaire}}
Li '''teleboutaedje''', c' est d' l' [[ovraedje]] ki les [[eployî]]s et les mwaisses polnut fé e leu måjhon pol conte d' ene [[eterprijhe]] u d' ene [[administråcion]], pal voye d' ene [[copiutrece]] et del [[Daegntoele]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
]]
Ene '''åvrûle''', c' est ene hôte [[håye]] ki mete ene [[måjhon]] et ses ahesses al coete do [[vint]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Li '''rôzî''', c' est on [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] di ptit [[bouxhon]] avou des mo pondantès [[spene]]s, mins ki dene des belès [[fleur]]s lomêyes '''rôzes'''.

{{Wiccionaire}}
[[File:Coisletes pourcea.JPG|thumb|tchå å rosti (pourcea)]]
Li '''tchå''', c' est les magnåves [[musse]]s d' ene [[biesse]] di [[botchreye]].

[[File:GraveOfRabbiSimeonBarYochaiOnLagBOmer.jpg|thumb|ene heyloula e-n Israyel]]
Ene '''heyloula''' (di l' [[ebreu]] הילולא, sustantif femrin fwait sol [[bodje (linwince)|bodje]] הלל, HLL "criyî djoyeuzmint mins respectiveuzmint"), c' est ene [[fiesse]] [[djwive]] sol [[tombe]] d' on [[sint]] ome.

Li '''cawete di codjowaedje -nut''' eyet li '''cawete di codjowaedje -èt''', c' est les deus [[cawetes di codjowaedje]] des [[rwaitant]]s di l' [[indicatif prezintrece]] e [[rfondou walon]].<ref>Po totes les cognes dins les accints do walon, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=283&alw notule '''2''' 104].</ref>

{{Wiccionaire}}
[[File:Dermanyssus gallinae mite.jpg|thumb|]]
Li '''rodje pû des poyes''' ou pus biesmint '''rodje pû''', '''rodje piou''', c' est èn [[acåre]] [[formagnant]] ki vént piker les [[poye]]s del nute, et les [[dsonner]].

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
Ene '''greve''', c' est cwand des [[ovrî]]s dimorèt [[Wikt:a djoke|a djoke]] estô d' [[ovraedje|bouter]], po ene råjhon ou ene ôte.

Èn '''inzime''', c' est ene molecule do coir ki va roter come on [[tchimenondeu]] dins ene [[reyaccion tchimike|reyaccion]] [[biyotchimike]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''sordjoû''', e [[fotografeye]], c' est on portrait saetchî cwand ene loumire loume did pa padrî so çou k' on vout fotografyî, dismetant ki l' [[aparey]] (u l' [[fimrece]]) riwaite li sourdant del loumire. Ça fwait ki çou k' on vout prinde e portrait est metou inte les deus. Dabôrd, i va rexhe come ene ombrire.

{{Listen|filename=Gruber - Schumann-Heink - Stille Nacht.ogg|title="Stille Nacht, heilige Nacht"|description=(e l' almand, pa Ernestine Schumann-Heink)}}

{{Wiccionaire|bordjoezreye}}
Li '''bordjoezreye''', c' est ene classe sociåle k' a des [[cwårs]] assez.

{{Poenneuse såjhon}}
Li '''cwareme''', po les [[crustinnisse|crustins]], c' est ene termene di cwarante djoûs, ki les creyants dvèt fé penitince e rmimbrance do passaedje di 40 djoûs da [[Djezus-Cri]] dins l' [[dezert]], et s' aprestyî po mia poleur goster pus tård li [[Påke]].

{{Wiccionaire|tahant}}
Li '''tahant del lune''' ou '''discrexhant del lune''', c' est l' [[cwårtîs del lune|deujhinme pårteye do moes]] del [[Bele (lune)|Bele]], cwand ele discrexhe.

[[Categoreye:Etraidance eternåcionåle]]
[[Categoreye:Roumaneye]]
L' '''operåcion viyaedjes roumins''', ci fourit ene operåcion d' aidance ås djins des [[viyaedje]]s del [[Roumaneye]], po k' i n' cwiténxhe nén leu coine, et s' aler retasler dins des grandès veyes.

[[Categoreye:Bouxhons]]
[[Categoreye:Yebes ås maladeyes]]
[[Categoreye:Djårdéns ås fleurs]]
 
Li '''sint-bwès''' (on dit eto: '''bon-bwès'''), c' est on [[bouxhon]], onk a deus metes hôt, des payis del [[Mîtrinne Mer]], mins ki vént eto dins les djårdéns el Walonreye, avou des ptitès blankès fleurs, ene miete rodjåsses ådvins. 

{{po|flamind|flamind}}
[[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[lingaedjes djermanikes|tîxhon]] &gt; [[bas almand]] &gt; [[neyerlandès]] ; '''wess-flamind'''

Li '''romantisse''', c' est on [[mouvmint d' idêyes]] et on stîle di [[Belès Letes|scrijhaedje]].

L' '''abondroet d' oteur''', c' est l' [[abondroet]] ki les fjheus d' les ouves årtistike, edvincions, modeles, end. ont, did pa les alantès lwès.

[[File:Fasciola hepatica.jpg|thumb|dewe maweure]]
Li '''grande dewe do foete''', c' est on [[formagnant]] k' atake li [[foete]] des [[roemiant]]s (aprume, les [[bedots]], mins eto les [[vatche]]s), et ki s' pout atraper des [[djin (biyolodjeye)|djins]].

Ene '''Soce nén recwårlante''' (kel sigue, c' est '''S.N.R.'''), c' est ene trope di djins ki s' metnut a [[soce]], mins nén po wangnî des cwårs.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}
On '''ride-cou''' u '''ride-so-s'-cou''' (eto: on '''tobogan'''), c' est on [[djeu]] d' [[efant]] la k' djouweus montnut so ene pitite schåle, po-z avni so èn apas, pu s' leyî rider, so leu cou, tot do long d' ene plantche avou des boirds po les waeranti.

'''Efeze''' (e [[trouk]] : Efes ; e [[vî grek]] : Ἔφεσος / Éphesos ; e [[latén]] : Ephesus ; e-n [[itite]] : Apacha), c' est ene [[veye disparexhowe]], k' esteut ene [[viye Grece|cité greke]] del [[Pitite Azeye]]. 

Li '''Cambodje''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Azeye]] do sudess.

On '''teleferike''', c' est on sistinme di rmontêye et di ridschindaedje des djins et d' ledjirès ahesses inte deus ponts metous a deus hôteurs foirt diferinnes.

{{Wiccionaire}}
[[File:Pixhaedje nive.jpg|thumb|xhlé dins l' nive|]]
Li '''xhlé'''<ref>mot foirt corant cwand on l' ramasséve po netyî l' linne (pår a [[Vervî]]); moens cnoxhou, et adon ki shonne pus respectiveus ki "pixhete".</ref> u '''pixhete''', c' est on likide fiziolodjike di vént des [[rno]]s, s' a rashonné dins l' [[vexheye]] et vént foû tins do [[pixhaedje]] på [[vé]] (po l' ome) u [[pixha]] (po les ôtès biesses ås tetes) u pal [[mozete]] (pol kimere) u l' [[nateure]] (po les ôtès biesses ås tetes).

{{Wiccionaire}}
On '''pasmint d' tins''' ou '''passe-tins''', c' est ene ocupåcion k' on fwait po s' plaijhi, cwand on a bén l' tins (ubén tot prindant l' tins po).

[[Categoreye:Nos d' famile del Walonreye|*]]
[[Categoreye:Mestîs]]
Pådje des '''nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on no d' mestî ou d' fonccion'''.

Li '''blanke kixhåde''' u '''blanke ourteye''', c' est ene plante avou des [[foye]]s come ene [[ourteye]], mins avou des blankès [[fleur]]s.

[[Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades]]
[[Categoreye:Formagnance]]
Li '''tournisse des berbis''', c' est ene [[maladeye des berbis]] ki cmince belotmint, pa on ptit toirdaedje do cô, ki fwait kel biesse ni tént pus s' tiesse bén droete.

{{Wiccionaire}}
 pa on lutî]]
]]
On '''lutî'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé cial so Wikipedia e 2014.</ref>, ene '''lutresse''', c' est ene djin ki fwait ou rfé des [[instrumints d' muzike ås coides]] piceyes ou frotêyes. 

[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Braezi]]
[[Image:Universidadeestadualdefeiradesantana.JPG|right|thumb|380px]]
L' '''Universidade Estadual de Feira de Santama''', c' est [[univiersité]] d' [[Feira de Santana]], [[Braezi]].

[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Maladeyes des tchéns]]
:''Po les magnants mås ås nenès des comeres, alez s' vey so [[magnant må å sin|ene pådje a pårt]].''
On '''magnant må ås tetes''', c' est on [[magnant må]] k' acshût les tetes des frumles des [[aclevåvès biesses]] k' on leye viker vî.

[[Categoreye:Politike]]
[[Categoreye:Djeyografeye]]
[[Categoreye:Payis|*]]
On '''dislaxhî payis''' (on dit eto : èn '''estat''', on '''payis indipindant''', on '''sovrin payis'''), c' est on [[payis]] ki n' est dizo l' [[colnijhaedje]] u l' [[mambornance (politike)|mambornance]] di nol ôte.

{{po|moude|moude (discramiaedje)}}
Li '''moude d' oneur''', c' est l' [[moude]] d' ene djonne feye u ene comere pa onk di s' famile (sovint on fré u l' pa lu-minme), dins les societés ki n' acoirdèt waire di droets sociås u persounels azès femes.

{{Wiccionaire}}
[[File:Mahin Lucyin afitchete Moude a rvinde 2 costés.jpg|thumb|deus costés di l' afitchete di «[[Moudes a rvinde (noveles)|Moudes a rvinde]]»]]
Ene '''afitchete-riclame''' u pus biesmint ene '''afitchete''', c' est ene pitite [[afitche]], sovint scrîte des deus costés, po-z anoncî èn etrevén.

[[Categoreye:Antibiyotikes]]
[[File:Oxytetracycline.svg|thumb|fôrmule brouxhire]]
[[File:Oxytetracycline-3D-balls.png|thumb|tcherpinte dins li spåce]]
L' '''ocsitetraciclene''', c' est l' pus vî des [[antibiyotike]]s del famile des [[tetraciclene]]s.

{{Wiccionaire}}

[[File:3972_image2_western_gorilla_MWatson.jpg|thumb|on gorile]]
Les '''grands séndjes''', c' est des [[séndje]]s ki sont pus grands et pus maléns k' les ôtes. I rshonnèt foirt ås [[djin (biyolodjeye)|djins]].

{{Aiwe|Ufrate||2.780||||Turkeye|[[Gofe Piersike]]|Sireye, Irak}}
L'&nbsp;Aiwe d'&nbsp;'''Ufrate''' (en [[arabe]] ''Forate'' (الفرات), e [[trouk (lingaedje)|trouk]] ''Firat'') est ene [[mouze (aiwe el mer)|mouze]] do [[Moyén Levant]], 2.780 kilometes longue, ki prind sourd el [[Tourkeye]], cori el [[Sireye]], po rdjonde li [[Tigue (aiwe)|Tigue]] e l'&nbsp;[[Irak]], et si rlomer ''[[Tchate el Arabe]]'', divant d'&nbsp;s'&nbsp;egoler dins l'&nbsp;[[Gofe Piersike]], sol cotoû d' [[Bassora]].

{{po|boû|boû (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Bastimints]]
[[Categoreye:Industreye]]
{{djermon}}
[[File:Flemåle tchiminêyes oujhenes.jpg|thumb|Cawoûtes d' oujhenes a [[Flemåle]]]]
Ene '''fabrike''' ou èn '''ovroe''', ou on '''botike''' ou ene '''oujhene''' (a l' assulon del grandeur et des trevéns istorikes), c' est on [[bastimint]] la k' on fabrike ene [[martchandeye]].

[[File:Ruština_ve_světě.svg|frameless|right|upright=1.25]]

{{Wiccionaire}}
[[Image:Logging oregon.jpg|thumb|200px|Des bokions e l' Oregon diviè 1905]]
On '''bokion''' u '''boskiyon''' (on dit eto: '''bwejhleu''', '''bwejhlî''' u '''abateu d' bwès''', '''ovrî d' bwès'''), c' est onk ki boute dins les bwès po-z [[abataedje d' èn åbe|abate les åbes]] et ndè fé do [[bwès d' tchåfaedje|bwès po s' tchåfer]] u po vinde.

{{Wiccionaire|reschandixhaedje}}
Li '''reschandixhaedje del Daegne''' u l' '''restchåfmint do climat''' u l' '''ertchåfmint del planete''', c' est on clintcha foirt awiyant di montaedje del timperateure emîtrinne del [[Daegne]] k' a cmincî avou l' trevén industriyel ([[18inme sieke]]), mins ki s' a ewaeré e [[20inme sieke]]. 

{{Elementbox_header|number=8|symbol=O|name=ocsidjinne|left=[[nitrodjinne|N]]|right=[[fluwôr|F]]|above=-|below=[[shoufe|S]]|color1=#a0ffa0|color2=black}}
|}
L' '''ocsidjinne''', c' est èn elemint do [[tåvlea Mendeleyev]], del troke des corants [[gåz]], kinoxhou dizo l' [[essegne atomike]] O, li [[nombe atomike]] 8, et l' [[pwès atomike]] 16.

[[Categoreye:Mousseures]]
[[Categoreye:Sitofes|*]]
Ene '''sitofe''', c' est on texhaedje di fis ki fwaiynut ene fene [[toele]], bråmint po fé des [[mousmint]]s.

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}

Li '''maladeye farineuse des roejhéns''', c' est ene [[maladeye (plante)|maladeye]] des [[vegne]]s cåzêye pa ene [[tchamosseure (fitiatreye)|tchamosseure]] lomêye ''[[Uncinula necator]]'' (''[[Erysiphe necator]]''), do djinre [[Oyidiom]] (lomé ossu ''[[Oidium tuckeri]]'').

{{Wiccionaire}}
L' '''aprindaedje''' ou '''apurdaedje''', c' est l' moumint k' ene sakî (ou ene biesse) aprind ene sacwè.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
, a [[Wåmont]]]] 
]]
{{Wiccionaire}}
On '''tomboe'''<ref>e l' toponimeye, ''tombeû'' u ''tombwè''; eto ''tombû'' u ''tombwa'' ([[Betchfessî oe]])</ref>, c' est ene grosse bosse padzeu tere, metowe  dzeu d' ene tombe. 

{{Wiccionaire}}
Ene '''cråxhreye''' (on dit eto ene '''tchårcutreye'''), c' est èn [[amagnî]] apresté do botchî, fwait avou les cråxhes et les ôtes restants do [[pourcea]], u di ds ôtès biesses.

Ene '''olyinne'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] etindou pa Mady Dorchymont a [[Bive]] e 2009 dizo l' [[disfondowe]] ''olyène'' ey eplaidî dins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 52, ivier 2009-2010.</ref> (u, dit ene miete po rire, '''tournikete å corant'''), c' est on hôt montant avou des pales ki tournèt a l' air et produre di l' [[electrike]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Dessén airdiè cope bouneur.jpg|thumb|dessén d' efant mostrant ene cope ki s' tént pal mwin dizo èn airdiè]]
Èn '''airdiè''' (ossu: '''Roye Sint-Djan''', '''Coroye Sint-Djan''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 66.</ref>, c' est on forveyou [[air (djeyometreye)|air]], di set [[coleur]]s, ki s' fwait e [[cir]] cwand i [[ploût]] et k' i fwait do [[solea]]. 

Li '''Trokion''' u l' '''Cekion''' u li '''Poye''' u purade li «poye et ses poyons»<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=3&alw_page=50 notule '''3''' 20]</ref>, c' est ene [[sitoelreye]] avou totès stoeles fijhant come ene troke.

Li '''clostrideye do botulisse''', c' est l' microbe del famile des [[clostrideye]]s ki cåze li [[botulisse]] des djins et des biesses.

{{Wiccionaire}}
On '''mouwea'''<ref>prononcî "[[Wikt:mouwê|mouwê]]" après Lidje, "[[Wikt:mouya|mouya]]" après Tchålerwè, "[[Wikt:moya|moya]]" so Nameur</ref>, c' est ene [[djin (biyolodjeye)|djin]] ki n' sait nén cåzer, a cåze d' on [[disfoircixhaedje]] fizike, lomé sinsieuzmint «afazeye»

{{djermon tchimeye}}

{{Wiccionaire}}
Li '''lingaedje del mame''', c' est l' [[lingaedje]] ki l' mame cåze a si [[ptit efant]] et k' i va haper sins må sins rujhe, aprume si deujhinme anêye.

[[Categoreye:Tchesse]]
Del '''verdjale''' ou del '''glou'''<ref>Po l' dispårdaedje des viyaedjes la k' on djheut "verdjale" ou "glou" å 20inme sieke, et les accints di ç' dierin mot la, loukîz al mape [[ALW]] '''8''' 96.</ref>, c' est ene [[cole]] fwaite avou des plantes, aprume do [[hoûssea (bouxhon)|hoûssea]], mins eto des petches di [[canistea]], ou di l' [[ôle]] di [[lin]].

'''Djôzef II d' Otriche''', c' esteut èn [[impreur]] d' [[Otriche]], do trevén des [[Bas Payis otrichyins]].

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; [[goydelike]] &gt; '''irlandès'''
----
L' '''irlandès''', c' est on [[lingaedje]] del brantche [[goydelike]] do [[gayel]], djåzé e l' [[Irlande]], disk' å djoû d' ouy.

:''[[pesse|Discramiaedje di tos les eployaedjes do mot "pesse"]]

'''Osasco''' c' est ene comene [[Braezi|braezilenne]] les 718.646 dimorants ([[2009]]).

L' '''agricoûteure biyo(lodjike)''' u '''agricoûteure naturele''', c' est ene [[agricoûteure]] la k' on eploye bråmint moens di prodûts tchimikes ki çou k' a divnou corant e [[20inme sieke]].

{{Wiccionaire}}

Li '''Dayech''' (po «الدولة الإسلامية في العراق والشام» «ed-doûla l-islâmîya fi l-3irâk wa ch-châm», l' estat islamike d' Irak et d' Sireye), c' est on mouvmint politike et militaire islamike ki vola basti on vraiy [[estat]] dins les contrêyes [[sunite]]s di [[Sireye]] et d' [[Irak]] dins les [[anêyes 2010]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Bietris rapuroe.jpg|thumb|rapuroe a [[Bietris]]]]
On '''rapuroe''', c' est ene eståcion la k' les [[mannetès aiwes des veyes]] sont rapurêyes.

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
Li '''mônî''' (li '''mônresse'''), c' est ene djin ki fwait tourner on [[molén]].

{{djermon}}

]] 
)]] 
Ene '''eglijhe''' (e [[scrîta|vî walon]], on djheut ene '''gléjhe'''), c' est on bastimint la k' les [[crustin]]s [[catolike]]s et [[ortodosse]]s si rashonnèt po messe, et po les ôtes ofices, u î aler tot seus po-z î dire ses priyires.

[[File:Dam 800 meter i sjukampen vid Junioreuropamästerskapen i friidrott 2015.jpg|thumb|ene des coûsses di l' eptatlon]]
[[File:Nafissatou Thiam Rieti 2013.jpg|thumb|[[Nafissatou Thiam]] hinant l' djavlot]]
[[File:IAAF World Athletics Final Stuttgart 2008 (3187838923).jpg|thumb|Tia Hellebaut passant l' båre so hoplaedje el hôteur]]
[[File:20090815 Sara Aerts WK2009.JPG|thumb|Sara Aerts (a hintche) potchant les håyes do 100 metes]]
[[File:Jessica Ennis - long jump - 3.jpg|thumb|Jessica Ennis å lon potchaedje]]

[[Categoreye:Micolodjeye]]
Li '''bleu tchampion''', c' est on bea pitit [[magnåve tchampion|magnåve]] [[tchampion-åbusson|tchampion]] des bwès. 
<!--
eployaedje: {{tåvlea tchampion|1|2|3|4|5|6|7|8|9|10}}
1î paramete: no e walon do tchampion
2inme: Sôre; 3inme: Classe; 4inme: Dizo-classe
5inme: Ôre; 6inme: Famile; 7inme: Djinre; 8inme: Espece
9inme: no d' l' imådje; 10inme: tecse po l' imådje
sicrijhoz l' tot so ene seule roye
-->
{{tåvlea tchampion|Bleu tchampion |Basidiomycota|Homobasidiomycetes|Agaricromycetideae|Tricholomatales|Tricholomatacea|Laccaria|amethystina|Laccaria amethystina 2004.jpg|Bleus tchampions <SMALL>(Foto:  Jean-Pol Grandmont</SMALL>}}

[[File:CRT, ADMIRAL Vision 2000.jpg|thumb|left|120px]]
On '''posse catodike''', c' est on [[posse di tévé]] ou ene [[waitroûle]] di [[copiutrece]] ki rote avou on tube catodike.

L' '''islamigåtchisse'''<ref>[[noûmot]] rashiou so les mots francès: ''islamo-gauchisme'' (po l' ideyolodjeye) eyet ''islamo-gauchiste'' (po l' no des djins et l' addjectif), mins ki l' [[definixha]] n' est nén vraiymint clair.</ref>, c'est ene [[ideyolodjeye]] k' est d' [[gåtche (politike)|gåtche]], minme del [[foite gåtche]], yeyet k' est rataetcheye a l' [[islam]].

[[Categoreye:Maladeyes]]
L' '''ipocalcemeye''', c' est l' baxhaedje do livea do [[calciom]] dins l' [[sonk]].

{{Wiccionaire}}

, el [[Nonne-Afrike]].]]
Li '''BRICS''', c' est ene troke politike di cénk payis&nbsp;: el [[Braezi]], el [[Chine]], l' [[Inde]], el [[Nonne-Afrike]] ey el [[Rûsseye]]. Mins nerén, el [[Nonne-Afrike]] a ridjondou ciste troke ci k' e [[2010]]. Adon, e [[2009]], anêye d' ès-n' askepiance, eyet li vnowe d' èç payis la, li '''BRICS''' si loméve seulmint '''BRIC'''.<ref name=":0">https://www.levif.be/international/voici-les-6-pays-qui-rejoindront-les-brics-en-2024/</ref> Li mot «&nbsp;'''BRICS'''&nbsp;», c' est l' racourtixhaedje des nos des cénk payis e-n [[Inglès|inglès&nbsp;]]: ''Brazil'', ''Russia'', ''India'', ''China'' eyet ''South Africa''.<ref>https://moderndiplomacy.eu/2023/07/02/brics-at-a-historical-turning-point-unexpected-challenges/</ref>

[[Categoreye:foclore]]
[[Categoreye:Lussimbork]]
Li '''porcession d' Echternak''' (e [[lussimbordjwès]] ''schprëngprocession'', porcession do bontins), c' est ene [[porcession]] k' i gn a li mårdi del [[Pintcosse]] a [[Echternak]], po siervi [[sint Wilibrôd]].

{{Wiccionaire}}
{{djermon}}
On '''sbara''' u '''spawta''' u '''ewaera'''<ref>eto: sbaroe, sbaråd, mawoumet, ome di strin, vî ome</ref>, c' est èn ematchaedje di rshonne ene djin k' on mete dins on tchamp u on corti po tchessî les [[oujhea]]s ki vnèt ås [[dinrêye]] u ås [[ptits dveres]]. 

Li '''batreye di Hittine''', ça a stî ene [[batreye (guere)|batreye]] inte l' årmêye da [[Saladin l' Aayoubî]] et l' cene do rwè [[Gui d' Djeruzalem]] et do duk Arnåd.

Li '''souwaedje-evoye des credits''', c' est ene estance economike, cwand les [[banke]]s ni sont waire tchôdes po [[prustaedje|pruster]] des [[cwårs]].

{{Wiccionaire}}
Les '''rveyeures'''<ref>[[noûmot do walon]] fwait sol viebe [[Wikt:si rvey|si rvey]].</ref> u '''regues''', c' est do [[sonk]], nén eglumyî, ki rexhe del [[nateure (antomeye)|nateure]] d' ene [[kimere]] tos les 25 a 30 djoûs.

'''Sinte Bedje''' (''Begga''), c' est ene [[sinte fiesteye el Walonreye]] (li [[17 di decimbe]]).

{{Wiccionaire|djuri}}
{{po|djuri|djuri}}
[[File:Wine jury.jpg|thumb|Djuri di sayeus d' vén el Roumaneye]]
On '''djuri''', foû des [[djuri (djustice)|cis del djustice]], c' est ene troclete di djins ki decidnut eshonne do rzultat d' ene bate (concours), esportive ou nén, d' èn egzamin, evnd.

{{po|bibioteke|bibioteke (discramiaedje)}}
[[File:Al-Alami Mosque Mini Library.jpg|thumb|Bibioteke]]

:''[[Bas Payis (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "Bas Payis"]]
Les '''Bas Payis''' (on dit sovint, tot s' brouyant, li '''Holande'''), c' est èn estat metou a Bijhe del [[Beldjike]], k' a stî sovint raloyî avou leye des trevéns d' l' istwere. 

[[Categoreye:Micolodjeye]]
Li '''tricolome odant l' savon''' est on [[tchampion]] ki pout aveur bråmint di diferinnès coleurs. On l' trouve e ptits tropeas dins tos les bwès.  

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Danse]]
Èn '''assôt d' danse''', c' est ene bate di [[danse]], todi les minmes, k' on fjheut dins les tavienes di [[Djudla-Mouze]]. Il ont stî bén discrîts dins "[[Li houlot (roman)|Li houlot]]" da [[Dieudonné Salme]].

[[File:Pormoennåde troufreye Djowele apeles.jpg|thumb|Fabricaedje d' apeles]]
Ene '''apele''', c' est on [[xhuflot]] ou èn ôte sacwè ki fwait on brut ki xhene li criyaedje d' on metou [[moxhon]], po l' assaetchî ou l' ôre tchanter.

{{po|sbetchaedje|sbetchaedje (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|sbetchaedje}}
Li '''sbetchaedje''', el [[linwince]], c'est l' rissaetchaedje do betch d' on [[mot]], po-z askepyî on [[novea mot]] (naturelmint ou pal voye d' on [[linwe-ehåyaedje]]).

Ene '''clostrideye''', k' est ene [[bactereye]] do [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] ''[[Clostridium]]''.

On '''noer trô''', c' est on [[coir ciryin]] ki n' evoye pont d' [[loumire]], mins k' assaetche tot çou ki passe dins l' cotoû.

[[File:Citalopram racemic.svg|thumb|tcherpinte plane des deus izomeres]]
Li '''ciatalopram''', c' est ene drouke dinêye disconte li [[griyeus disbåtchmint]] (depression gråve) dispu 1998. C' est on maxhaedje di deus izomeres del minme molecule.

On (ene) '''terorisse''', c' est onk (ene) ki va distrure des bastimints avou des bombes ou ki va macsåder des civils, po lûter siconte d' on redjime politike k' est pus bråmint pus foirt ki lu (leye). 

[[File:Heartworm.JPG|thumb|cour griblé d' viers]]
Li '''vier do cour''', c' est on [[rond vier]] del [[famile (biyolodjeye)|famile]] des [[fiyaire]]s ki s' mete dins l' [[cour]] des [[tchén]]s.

Li '''protestantisse''', c' est ene coxhe do [[cristinnisse]] ki n' ricnoxhe nén l' otorité do [[Påpe di Rome]].

Ene '''seur catolike''' '''masseur''' ou '''macherseur''' (sorpoli) ou '''[[beguene]]''' (ene miete moens poli), c' est ene rilidjeuse [[catolike]].

'''Almeria''' (e-n espagnol, ''Almería'', riprononcî ''Almeriya''), c' est ene [[veye (djeyografeye)|veye]] d' [[Espagne]], e l' [[Andalouzeye]], metowe sol [[Mîtrinne Mer]].

a ene boukinreye]]
 dins ene livreye d' on [[grand botike]] a Stråssen ([[Grande Dutcheye]])]]
]]
Ene '''livreye''', c' est on [[botike]] (u ene pårteye d' on [[grand botike]]) la k' on vind des [[live (po lére)|lives]]. Li ci (cene) kel tént si lome on '''livrî''', ene '''livrire'''.

{{po|madimba|madimba}}
On '''madimba''', c' est èn [[instrumint d' muzike]] do [[Congo-Kinshasa|Congo]], amon les [[Bapendés]], et kécfeye eto des ôtes peupes.

Li '''Côsse''' u l' '''Iye corsike'''<ref>On va ôre purade on calcaedje do francès: '''''li Corse'''''.</ref>, c' est ene [[iye]] metowe el [[Mîtrinne Mer]] [[coûtchantrece]]. C' est on boket del [[France]] dispu l' mitant do 18inme sieke.

Ene '''lete''', c' est on [[scrijhaedje]], al mwin u al machene, k' on stitche dins ene ewalpeure, mete on [[timbe del posse|timbe]] dissu et-z evoyî pal [[Posse (institucion)|posse]].

Ene '''otobiyografeye''', c' est on [[live (po lére)|live]] ki li scrijheu î raconte si prôpe veye. 

Les '''fiyaires''', c' est des ptits [[rond vier|ronds viers]] ki vikèt ådvins des tissus do coir. I sont stitchîs divintrinnmint pa des [[poirtant inseke|poirtants]] [[inseke]]s.

Les '''Sefarådes''', c' est les [[Djwif]]s d' [[Espagne]] et do [[Portugal]].

[[File:RMB3-10yuan-A.jpg|thumb|Yuan]]

Li '''rodjåsse palivole ås ourteyes''', c' est on [[påwion]] d' djoû foirt corant e l' Walonreye.

'''Stromae''', d' ès veur no : '''Paul Van Haver'''. C' est on [[tchanteu]] [[Beldjike|belgo]]-[[Rwanda|rwandè]]. «'''&nbsp;Stromae&nbsp;'''», c' est l' anagrame di Maestro. Ès label, Mosaert, eto c' est ene anagrame do mot spagnol&nbsp;: «''&nbsp;Maestro&nbsp;''». '''Stromae''' aveut scrît sacwantès ''mixtapes'' padvant di scrire des alboms.

Li '''grijhe pietris''', c' est l' [[pietris]] k' on rescontere e l'  [[Walonreye]] et dins bråmint des payis timperés froeds.

L' '''alfabet fonetike sampa''', pus courtinnmint li '''sampa''', c' est èn alfabet fonetike ki n' eploye ki des caracteres kinoxhous des sistinmes infôrmatikes.

Li '''rpassé prezint'''<ref>Noûmot del [https://web.archive.org/web/20070310233606/http://users.skynet.be/lorint/picr/node11.html#SECTION00367000000000000000 Pitite croejhete Hendschel], 2001.</ref> u '''passé compôzé'''<ref>Calcaedje do francès.</ref>, c' est on [[tins d' codjowaedje]] do môde [[indicatif]] aplicåve a tos les [[viebe]]s walons. 

{{Wiccionaire}}
Li '''teleboutaedje''', c' est d' l' [[ovraedje]] ki les [[eployî]]s et les mwaisses polnut fé e leu måjhon pol conte d' ene [[eterprijhe]] u d' ene [[administråcion]], pal voye d' ene [[copiutrece]] et del [[Daegntoele]].

{{po|té|té (discramiaedje)}}
[[File:Marok vudaedje té.jpg|thumb|Li boevaedje do té est sovint foirt ceremonieus]] 
Li '''té''', c' est ene abwesson fwaite avou les foyes do [[teyî]].

[[Categoreye:Linwince]]
Li '''sustantivaedje''', c' est l' eployaedje d' ene [[ratourneure]] ou d' on mot k' a ene ôte fonccion d' [[croejhete]] come [[sustantif]] (ou pus sovint ene [[sustantivire]].

{{Lka}} [[Noice]]
{{Wiccionaire}}
[[File:Mariaedje comene.jpg|thumb|mariaedje civil bedje]]
Li '''mariaedje''', c' est èn assoçnaedje di deus grandès djins, classicmint èn ome et ene comere, ricnoxhou pal societé (estat u rlidjon u ambedeus). Ces deus djins la si metnut d' acoird po dmorer eshonne, et, å pus sovint, fé des efants et ls aclever.

[[Categoreye:Administråcion]]
[[Categoreye:Bastimints]]
[[Categoreye:Beldjike]]
[[File:Plake Hesta.JPG|thumb|Plake e walon sol måjhon-comene di Hesta]]
Li '''måjhon-comene''', c' est on [[bastimint]] la k' gn a l' administråcion del [[comene]] (el [[Beldjike]], les [[ancyins ptits bans]] pu, après 1977, les [[rebanêyès comenes]]).

{{Wiccionaire}}

{{po|djiniesse|djiniesse (discramiaedje)}}

{{Omonimeye}}
{{po|rate|rate (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|rate}}
E walon<ref>E [[picård]] do [[Hinnot]], on lome "rate" li rat, måye u frumele; loukîz al mape 19 so l' [[ALW]] '''8''' (p. 77).</ref>, on lome '''rate''' sacwantès sôre [[biesse ås tetes|biesse ås tetes]], del nindje des [[rawiants]], aprume les cenes ki vnèt voltî ås [[verdeure]]s dins les [[corti]]s.<ref>On les lome e francès "''mulots''" u "''campagnols''".</ref> 

{{po|asse|asse (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|asse}}
Èn '''asse''', c' est on [[coir metou dins l' espåce]], ki lût dins li [[stoelî]].

Li '''djindåmreye''', c' est ene institucion k' est tcherdjeye di fé respecter li lwè avå les voyes. Elle n' a l' droet d' aduzer ki les civils.

{{Aiwe|Ufrate||2.780||||Turkeye|[[Gofe Piersike]]|Sireye, Irak}}
L'&nbsp;Aiwe d'&nbsp;'''Ufrate''' (en [[arabe]] ''Forate'' (الفرات), e [[trouk (lingaedje)|trouk]] ''Firat'') est ene [[mouze (aiwe el mer)|mouze]] do [[Moyén Levant]], 2.780 kilometes longue, ki prind sourd el [[Tourkeye]], cori el [[Sireye]], po rdjonde li [[Tigue (aiwe)|Tigue]] e l'&nbsp;[[Irak]], et si rlomer ''[[Tchate el Arabe]]'', divant d'&nbsp;s'&nbsp;egoler dins l'&nbsp;[[Gofe Piersike]], sol cotoû d' [[Bassora]].

Li '''displouctaedje des trokes di cossounes divintrinnes''', c' est cwand gn a ene '''tcheyantès cossounes''', dj' ô bén : ene [[cossoune]] etimolodjike ki n' si rtrouve nén å mitan d' on mot. C' est ene aplicåcion del [[rîle des troes cossounes]].

[[Image:Night vision.jpg|thumb|Des sôdårds amerikins ki moussèt dins les måjhons po cweri les rezistants]]
[[Image:Army.mil-2007-03-27-114351.jpg|thumb|Des moirts civils ("pietes dilérinnes")]]
Li '''guere d' Irak''', c' est ene [[guere]] k' a oficîremint cmincî li 20 di maus' [[2003]], pa l' abrocaedje des [[Estats Unis|Amerikins]] et leus [[Aloyîs]] (bråmint les [[Grande-Burtaegne|Inglès]]) e l' Irak, adon moenné pa [[Saddam Housseyn]].

{{po|årtike|årtike (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|rastrindou}}
On '''rastrindou årtike''' ou '''etroclé årtike''', c' est èn [[årtike (croejhete)|årtike]] fwait di deus bokets ki sont-st [[etroclaedje|etroclés]]. 

On '''dinozôre''' (çou ki vout dire on '''foirt oujhea''', did la li noûmot '''foitoujhea'''<ref>atåvlé so Wikipedia dizo cogne «foirtoujhea» e 2019.</ref>), c' esteut ene sôre di [[biesse ås cronzoxhs]] ki poneut des [[oû]]s, et k' aveut å pus sovint des [[plome]]s, des [[coine]]s, et des houpetes a môde di coines sol dos. 

{{Wiccionaire}}
L' '''anamneze''', el [[medcene]] ey e l' [[årtisyince]] (motoit pår el [[fitiyatreye]] {{?}}), c' est l' rissovnance di tos les ca et les ma d' ene maladeye (et des ôtes sacwès a vey avou l' santé) d' on metou pacyin. 

[[File:Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|thumb|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes]]
[[File:John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|thumb|John William Waterhouse, 1891]]
L' '''Odissêye''', c' est ene [[epopêye]] sicrîte pa [[Homere]].

{{Wiccionaire-lives|JMtdt}}

Li '''Cazaxhistan''' (k' on pout eto scrire dinsi : '''Kazaxhistan'''), c' est on payis del [[Mîtrinne Azeye]].

Li '''rîle tipografike Francård''', c' est ene piceure po-z enairer les scrijhaedjes e walon, tot metant èn [[espåce (tipografeye)|espåce]], a tot côp bon, dirî tchaeke [[apostrofe]].

[[Categoreye:Codjowaedjes]]
L' '''atôtchî''' eyet l' '''atôtcheye''', ezès [[codjowaedje]]s (e [[codjowaedjes do walon|walon]] et dins les ôtes [[lingaedje]]s), c' est l' 2inme [[djin (croejhete)|djin]] do [[singulî]], li cene k' on lyi cåze - k' on l' atôtche, djans - et lyi dire "[[Wikt:vos|vos]]", u [[atouwance|moens polimint]] "[[Wikt:twè|twè]]" u "[[Wikt:ti|ti]]", tizôtes, tminme. Les troes dierins pronos sont sovint [[livea sociolodjike des mots|rissintous come måhonteus]].

, el [[Nonne-Afrike]].]]
Li '''BRICS''', c' est ene troke politike di cénk payis&nbsp;: el [[Braezi]], el [[Chine]], l' [[Inde]], el [[Nonne-Afrike]] ey el [[Rûsseye]]. Mins nerén, el [[Nonne-Afrike]] a ridjondou ciste troke ci k' e [[2010]]. Adon, e [[2009]], anêye d' ès-n' askepiance, eyet li vnowe d' èç payis la, li '''BRICS''' si loméve seulmint '''BRIC'''.<ref name=":0">https://www.levif.be/international/voici-les-6-pays-qui-rejoindront-les-brics-en-2024/</ref> Li mot «&nbsp;'''BRICS'''&nbsp;», c' est l' racourtixhaedje des nos des cénk payis e-n [[Inglès|inglès&nbsp;]]: ''Brazil'', ''Russia'', ''India'', ''China'' eyet ''South Africa''.<ref>https://moderndiplomacy.eu/2023/07/02/brics-at-a-historical-turning-point-unexpected-challenges/</ref>

Les '''Siemens HermeLijn''' sont des motrices di tram avou des bas plantchîs ki rôlnut so les rantoeles di tram [[De Lijn|flamindes]].<ref name=":0">https://www.150jaartram.be/antwerpen/trams/hermelijn</ref>

{{djermon}}
Les '''paramicsovirûsses''', c' est des [[virûsse]]s ki dnèt des [[maladeye]]s, sovint å [[sistinme respirrece]], ås [[djin (biyolodjeye)|djins]] et ås [[biesse]]s.

{{Djermon}}{{Po=|Maredsou}}

On '''picsel''', c' est li pus ptite unité d' ene imådje limerike.
Li mot provént d' l' inglès '''''pict'''ure '''el'''ement'' (elemint d'&nbsp;imådje).

{{Wiccionaire|disdjune}}
]]
]]
Li '''fiesse del disdjune''' ou '''fiesse del fén do cwareme''' (e-n arabe : ''3eîd el-fiTer'', عيد الفطر, [[ralfabetijhî]] e francès ''aïd el-fitr'', e-n inglès ''Eid ul-fitr''), c' est l' [[fiesse]] po les [[muzulman]]s li prumî djoû do moes ki shût li [[ramada]].

{{Djermon}}
 po fé di l' '''alpinisse''', c' esteut des [[Rweyåme-Uni|Burtaenikes]].<ref>Gardien, C. (2021). ''Une histoire de l'alpinisme''. Glénat.</ref>]]
L' '''alpinisse''', c' est on spôrt di gripaedje ezès [[montinne]]s.

'''Rafael José Orozco Maestre''' a skepyî li [[24 di måss]] [[1954]] a Becerril et mori li [[11 di djun]] [[1992]] a Barranquilla. I fourit [[tchanteu]] d' [[Colombeye]].

Li '''tiyamene''' u '''vitamene B1''', c' est ene [[vitamene]] del [[troke des vitamenes B]].

Li '''mont Lapchi''', c' est ene [[montinne]] del tchinne di l' [[Imalaya]], metowe sol [[Nepal]] a l’ [[frontire]] do [[Tibet]].

Li '''Grande Notru-Dame''' (on dit eto : li '''Notru-Dame d' emey l' awousse''', li '''Notru-Dame d' awousse''', li '''Nosse-dame d' awousse''', li '''Cwénze d' awousse''', li '''Sompcion''')<ref>Po tote les alomåcions e walon del Grande Notru-Dame, alez s’ vey so l’ [[ALW]] '''3.''' p. 339 (notule 201).</ref>, c' est l' pus grande des fiesses a l' [[Aviedje Mareye]] dins l' rilidjon [[catolike]]. Ele si passe li [[15 d' awousse]]. Ele fiestixh li montaedje å cir di l' Aviedje.

{{djermon biesse}}
{{Wiccionaire}}
Les '''biesses å Bon Diu''' (on dit eto : '''costirete''', '''mårtén''', '''mårtén-salé''' et co plins d' ôtes nos)<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 130.</ref>, c' est des [[inseke]]s foirt kinoxhous a cåze del [[Biesse å Bon Diu ordinaire]] k' a des rodjès aiyes avou set noers ponts dsu.

{{Wiccionaire}}
[[File:Cherries (3098512076).jpg|thumb|]]
Les '''ceréjhes''' c' est l' [[frut]] do '''cerijhî''' (k' on dit eto l' '''tchersî''').

[[File:Banneux Maagd der armen.jpg|thumb|Posteure di Mareye a [[Baneu]]]]
'''Mareye''' (les crustins dijhnut eto l' '''Aviedje''', '''Notru-Dame'''), c' est l' mame da [[Djezu-Cri]].

'''Djan-Bietrumé Picård''', c' est on persounaedje do [[foclore]] [[Nameur|namurwès]] k' åreut skepyî e [[1704]]. <ref>''Le Journal des enfants'', Nameur, 27 d' avri 2018, p. 2.</ref> 

'''Tacloban''', c' est on [[pôrt]] des [[Flipenes]], metou aviè 420 km å [[Sud-Ess]] di [[Manile]].

{{po=}}
Les '''Ayites Melrate'''<ref>Po divni prononçåve e walon, li rôlé R a stî candjî a L, et li [[lete arabe ghayin|ghayin]] a stî rmetou come R, come dins [[tifinar]], u [[amazir]]; li [[halcrosse E]] do coron mostere ki l' D est prononcî; li mot «ayites» (fis di, tribu des) est ortografyî po mostrer si estat pluriyal, come dins [[Ayites Bougmesse]].</ref> (e [[cmon amazir marokin]], '''[[Wikt:ⴰⵢⵜ ⵎⵓⵔⵖⴰⴷ|ⴰⵢⵜ ⵎⵓⵔⵖⴰⴷ]]''', ayt morrhad, come prononcî avou l' voyale <ou> /u/ {{odio|Zgh tmz shi ayt morɣad ⴰⵢⵜ ⵎⵓⵔⵖⴰⴷ.oga|lang=zgh}} u, avou l' [[chwa]], [[Wikt:ⴰⵢⵜ ⵎⴻⵔⵖⴰⴷ|ⴰⵢⵜ ⵎⴻⵔⵖⴰⴷ]] u [[Wikt:ⴰⵢⵜ ⵎⵔⵖⴰⴷ|ⴰⵢⵜ ⵎⵔⵖⴰⴷ]], ralfabetijhåves ayt merrhad u ayt merɣad), c' est ene tribu do [[Mîtrin Atlasse]], ki djåze [[tamazir do Mîtrin Atlasse|tamazir]].

Del '''bire''', c' est ene abwesson avou 2 a 12 digrés d' alcol divins, fwaite avou do [[oidje]] (et kécfeye des ôtès dinrêyes), sovint divnou do [[brå]], do souke, do [[houbion]], et des [[yesse]]s.

{{Wiccionaire|volaedje}}
Li '''volaedje dins les airs''', c' est l' avançaedje di [[biesse]]s ou d' [[volants éndjins]] dins l' [[air (gåz)|air]] sins toumer.

Ene '''blanke dame''' u '''blanke feme''' (pus rålmint, ene '''fêye'''<ref>li no n' egzistéve e 20inme sieke ki so les aschates walon-gåmès ([[Bietris]]), ey adon, dins tote li Gåme.</ref>), c' est ene binamêye djin ki vént sovint schaper les efants u les pôvès djins ki sont må prins.

{{Omonimeye}}
{{Wiccionaire}}

{{po|wache|wache (discramiaedje)}}
Ene '''wache electromagnetike''', c' est ene wache enondêye [[fizike|fizicmint]] tot tchåfant, todi pus roed, ene noere sacwè. 

{{Wiccionaire}}
Li '''såvadje rôzî''' u '''tchapnî'''<ref>[[O4]], «''cap'nîⁿ» so [[O3]].</ref> u '''årglatî'''<ref>[[G152]] a «églantier».</ref><ref>Po tos les mots walons rilévés dins les motîs, loukîz a [[G100]] a «rosier de chien »</ref>, c' est come ene [[ronxhe]] ki florit come ene pitite [[rôze]], et ki dene des fruts lomés «cous-d'-tchén».

'''Facebook''' (flotchreçmint ratourné e francès på, "live des vizaedjes", vout dire "trombinoskope" eyet "foto di troke")<ref>https://dictionnaire.reverso.net/francais-anglais/trombinoscope</ref>, sipoté '''[[Fesse-bok]]''' ([[bok]] ås fesses), c' est l' pus rlomêye des [[rantoeles di soçnaedje]].

Li '''peneuse samwinne''' u '''poeneuse samwinne''', c' est l' samwinne di dvant [[Påke]].

Li '''sindrome d' ayenåcion parintrece''' ou '''di tapaedje a l' abat d' on parint''' ou '''di spanixhaedje d' on parint pa l' efant'''<ref>dji pinse ki "spanixhaedje" ni va nén; spani c' est ene sacwè d' normåle, di haiteye, on parint doet voleur ki ses efants si spanixhexhe eyet divni otonomes, l' ayenaedje c' est ene ôte sacwè : c' est nén naturel, c' est må-haitî, c' est ene patolodjeye ([[Pablo Sarachaga]], [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=792 so djåspinreye Berdelaedje])</ref>, c' est cwand èn [[efant]] d' on [[mariaedje|manaedje]] ki va a schîfesse, ou d' ene cope k' a [[divoirçaedje|divoircî]] espaitche a onk des parints del vey voltî, a cåze d' on tapaedje a l' abat do rbouté parint (ou parint tapé a l' abat) pa l' ôte (li stombiant ou mescoyant parint).

[[Categoreye:Åbes]]
[[Categoreye:Magnåves fruts]]
[[File:Cascagnes dilé leu schafiote.JPG|thumb|Cascagnes dilé leu schafiote.JPG]]
Li '''cascagnî ordinaire''', c' est l' seu [[cascagnî]] k' i gn a e l' [[Urope]] et e l' Azeye.

{{Wiccionaire}}
Ene '''schåfe d' oû''' u ene '''eschafiote d' oû''', c' est l' coûtche difoûtrinne d' èn [[oû al schåfe|oû]] d' [[oujhea]] et d' [[cropante biesse]]

{{Dizo-tite|''Pays de Charleroi''}}
'''Payis d' Tchålerwè''' (fr. '''''Pays de Charleroi'''''), c' est ene [[tchanson]] e [[francès]] escrîte på [[Jacques Bertrand]] po [[Charles-Louis Lebeau]].

'''Sinte Magrite''' a viké et mori mårtire a [[Antiyoche]] di Pisideye e [[3inme sieke]]. 
 
C' est l' boune dame des fiyeus et des femes ki ratindnut famile.
 
C' est ene [[sint fiesti el Walonreye|sinte fiesteye el Walonreye]]. Les femes ki sont grosses li rclamént a [[Tîne]]. Les cis k' avént stî e perlinaedje poirtént ene beneye binde so leu vinte.

[[Categoreye:sints fiestis el Walonreye|Gubiet]]
[[Categoreye:Crustinnisse]]
'''Sint Gubiet''' (on dit eto: sint Gobiet u sint Guëbert, e F. ''saint Guibert'' u ''Wicbertus''), c' est on [[sint fiesti el Walonreye]] k' a skepyî diviè 892 dins l' conteye di Darnau. Si pa esteut on mwaisse-sôdård do rwè d' [[Lotarindjeye]]. Si mame provneut del cour d' [[Ostrazeye]].

[[File:Neue Exklaven durchVennbahntrasse.JPG|thumb]]
{{Wiccionaire}}
'''Les Meslés''' (dins ene fråze, '''Ezès Meslés''', e-n almand ''Mützenich''), c' est on [[viyaedje]] d' [[Almagne]], tot astok del [[Walonreye]]. 

{{po|côrî|côrî (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|côrî}}
<center>'''<big>Pådje do mot «côrî» et ses parints e l' toponimeye del Walonreye</big>'''</center>

[[File:M0354 1-137-60 1.jpg|thumb]]
'''N aveut-st on côp troes ptits efants''', c' est ene [[tchanson d' Sint-Nicolai]] ki raconte li spoûle do ravicaedje di troes efants, schapé pa on [[miråke]] di [[Nicolai d' Mire]].

{{Wiccionaire|Pitite Notru-Dame}}
Li '''Ptite Notru-Dame''' (on dit eto : ''Pitite Nosse-Dame'', ''Notru-Dame di setimbe''), po les [[catolike]]s, c' est l' fiesse do [[skepiaedje]] di l' [[Aviedje]], li [[9 di setimbe]].

{{Wiccionaire|bourace}}

[[Categoreye:Monumints del Beldjike]]
[[Categoreye:Brussele]]
[[Categoreye:Monumints rlomés totavå l' Daegne]]
Li '''Manikenpisse''',c' est on rlomé [[monumint]] di [[Brussele (veye)|Brussele]].
I rprezinte on (([[råpén]] on [[wikt:maniket|maniket]])) ki pixhe.
c'est onk des pus ptits rlomés monumint del [[Daegne]].
I n' est nén ddja on mete hôt.

[[Categoreye:Crustinnisse]]
[[Categoreye:Ofices crustins|*]]
Èn '''ofice crustin''', c' est totes des priyires ki les [[crustin]]s dijhnut tertos eshonne dins ene [[eglijhe]], copurade dins les [[moustî]]s, les abeyes, les covints.

{{Lka}} [[Noice]]
{{Wiccionaire}}
[[File:Mariaedje comene.jpg|thumb|mariaedje civil bedje]]
Li '''mariaedje''', c' est èn assoçnaedje di deus grandès djins, classicmint èn ome et ene comere, ricnoxhou pal societé (estat u rlidjon u ambedeus). Ces deus djins la si metnut d' acoird po dmorer eshonne, et, å pus sovint, fé des efants et ls aclever.

[[Image:Rowe tchaur.jpg|thumb|viye rowe di bwès]]
Ene '''rowe di bwès''', c' est ene [[rowe]] k' est fwaite avou des pîces di bwès, retourêyes di cekes di fier.

Li '''diccionairaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé so l' [https://moti.walon.org/dicc_esplicantD_DA.html#DIC l' esplicant motî] eplaidî do [[L' Aberteke (waibe)|l' Aberteke]] (inte 2000 et 2003)</ref> u '''lecsicografeye'''<ref>calcaedje do mot eternåcionå.</ref>, c' est li scrijhaedje di [[motî]]s ou di [[motlî]]s bén ahessîs.

[[File:Gamma Decay.svg|thumb]]
Les '''rais gama''', c' est on [[rai atomike]] ki sieve, metans, dins l' [[radiocérudjeye]] u dins l' [[cintigrafeye]].

{{po|dråwe|dråwe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|dråwe}}

Li  '''Rweyåme Uni''', d' ès veur no, li '''Rweyåme-Uni di Grande Burtaegne et d' Irlande do Nôr''' (on dit purade, flotchreçmint, l' '''Inglutere''' obén li '''Grande Burtaegne'''), c' est on [[dislaxhî payis]] metou e l' [[Urope coûtchantrece]]. 

[[Categoreye:Tcheriaedjes]] 
[[Categoreye:Areyonotike]]

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

On djåze di '''dominne publik''' po les [[abondroets d' oteur]] cwand ces-ci disparexhnut pår, et k' tolminme kî si pout siervi d' ene metowe ouve d' årtisse, come ça lyi plait.

{{Wiccionaire}}
L' '''amanite towe-moxhe'''<ref>purade ki towe-moxhe'''s''', mins ciste ortografeye la rote eto.</ref> (on lome eto "[[:Wikt:tchapea d' macrale|tchapea d' macrale]]"<ref>[[Live des plantes da Bastin]], p. 230.</ref>, mins [[emacralé mot|ci mot la est emacralé]]), c' est èn [[epweznant tchampion]] del famile des [[amanites]] ki vént dins les bwès.
{{tåvlea tchampion|amanite towe-moxhe|Basidiomycota|Homobasidiomycetes|Agaricomycetideae|Agaricales|Amanitacea|Amanita|muscaria|Amanite touwe-moxhes - Amanita muscaria.jpg|Li tchampion dins l' bwès el Walonreye<SMALL>(portrait saetchî pa Jean-Pol Grandmont)</SMALL>}}

On '''magneu d' curêye''' (on dit eto: on '''carognåd'''), c' est ene [[biesse]] ki magne des ôtes biesses crevêyes.

{{Wiccionaire}}
Li '''sorrimetaedje''', c' est l' uzaedje d' '''sorrimetant'''<ref>noûmot askepyî so Wikipedia, aprume dizo cogne "sormetant" (2015).</ref> (on dit eto: on '''sorlatif'''), ene cogne d' èn addjectif ou d' èn adviebe k' endè mostere li pus hôt des grés.

[[Categoreye:Moyinådje]]
[[Categoreye:Croejhådes]]

'''Montehermoso''', c' est ene [[comene]] di l' [[Estremadoure]], e l' [[Espagne]].

[[File:Feu e l' aisse.jpg|thumb]]
On '''feu e l' aisse''', c' est on feu ki s' fwait dins ene grande lådje [[tchiminêye]], sins [[stouve]].

{{Wiccionaire|Lîchtenstinne}}

[[Categoreye:Toponimeye]]
{{djermon}}
'''Pådje do mot "tchene" et ses parints el toponimeye del Walonreye'''

{{Djermon}}
'''Copyapo''' ([ES] ''Copiapó''), c' est ene veye do [[Tchili]] dins l' [[Province di Copyapo (Tchili)|province]] do minme no.

{{Listen|filename=Ary tekchbila تكشبيلة.oga|title="tikchbila"|description=}}
'''Tekchbila''' u '''Tekchbila tiyouliyoula''', c' est on [[rime-rame d' efant]] e l' [[arabe marokin]] k' est tchanté so ene air monotone, pa deus efants ki tournèt so zels-minmes, tot si tnant pa les [[bresse]]s.

{{Wiccionaire}}
Ene '''ricepeure''', c' est ene plaece ki les [[mot]]s s' côpèt, po ndè mete ene mitan so ene roye, et l' ôte mitan so l' ôte.

{{djermon}}
Li '''dislaxhaedje''' (on dit eto : l' '''indipindance''') d' ene [[colneye]] u d' on payis dizo [[mambornance (politike)|mambornance]], c' est l' passaedje di s' payis la a on statut di [[dislaxhî payis]] u sovrin payis.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

Li '''tins d' asteure''', el [[linwince]], c' est on [[tins d' codjowaedje]] a vey avou l' moumint d' asteure. On l' ritrouve, metans, dins l' [[indicatif prezintrece]] ou l' [[suddjonctif prezintrece]].

{{Wiccionaire}}
]]
]]

{{Wiccionaire}}
Li '''tchômaedje''', c' est cwand gn a des djins ki vôrént bén bouter, ki sont sins ovraedje. 

{{po|dråwe|dråwe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|dråwe}}

[[file:Idioma sueco.png|frameless|right|upright]]
[[File:Wikimedia Sverige deltar på Hack For Sweden.webm|thumb|Èn eredjistrumint videyo d' èn ome ki cåze e '''suwedwés'''.]]
[[File:Podcast- Ka ndisar.ogg|thumb|Èn odio avou do '''suwedwès''' ddins.]]
Li '''suwedès''', c' est l' [[lingaedje oficire]] del [[Suwede]]. On l' djåze eto å [[Coûtchant (costé del Daegne)|Coûtchant]] del [[Finlande]].

{{Wiccionaire}}

{{Djermon}}
On '''djeu videyo''', c' est on [[djeu]] ki s' djowe sol [[waitroûle (éndjolike)|waitroûle]] d' ene [[copiutrece]], u d' ene tévé esprès avou ene djîsse-manote (''joystick''), oucobén sol [[waitroûlete]] d' on [[sûtifone]] u d' ene [[tåvlete éndjolike]].

[[Categoreye:Fotbale]]
[[Categoreye:Spôrts]]
[[File:Skagerak Arena turf.jpg|thumb|Yebe articiele (côpe)]]
El '''yebe rtificiele''' ou '''fåsse yebe''' ou '''fåsse waide''', c' est on rascovraedje di plastike po replaecî li vraiye [[yebe]] po fé l' [[rimouye]] d' on [[terén d' fotbale]]. Ey eto so les ôtes teréns di spôrt ([[tenisse]], evnd.).

{{po|rewoeyon|rewoeyon (discramiaedje)}}
{{po|novelan|novelan (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|rewoeyon}}
 pol novelan a [[Oslo]]]]
Li '''rewoeyon d' novelan''', c' est l' [[shijhe]] do [[31 di decimbe]], la k' on rawåde li [[novele anêye]].

{{Wiccionaire|påne}}
Del '''påne''', k' on dit co des '''dints-d'-tchins'''<ref>po tos les nos rascodous dins les motîs walons, et leus accints, loukîz a  [[G100]] a « chiendent rampant »</ref>, c' est on [[crouwå]], foirt målåjhey a råyî.

{{Wiccionaire}}
On '''drude''', ene '''drudesse''' (ou on '''derwide''', ene '''derwidresse'''), c' est ene djin ki moennéve li veye rilidjeuse et sincieuse dins les payis [[gayel]]-cåzants. 

On '''pwezon d' tchamosseure''' ou '''tchamopwezon''' ou '''micotocsene'''<ref>Mot eternåcionå må atuzlé, ca ci n' est k' des pwezons des tchamosseures, et nén des ôtes tchampions, come li boket "myco-" el pôreut fé acroere</ref>, c' est on prodût do [[metabolisse]] di sacwants [[tchamosseure]]s. Foiravant les cenes ki crexhnut so les [[grin]]s. Adon, les [[pwezon]]s s' ritrovèt dins l' amagnî des biesses d' aclevaedje, aprume ezès [[poytreye]]s.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{po=}}
'''Tchantchès''' (ki si scrijheut ''Chanchès'' u ''Chanchet'' [[sistinme di dvant Feller|disk' å cminçmint do 20inme sieke]]), Prince di [[Djudla Mouze]], c' est ene [[popinete di bwès]], ki rprezinte li [[Lidje|Lidjwès]].

{{po|coisse|coisse (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|coisse}}

{{po|gripe|gripe (discramiaedje)}}
Li '''virûsse del gripe''' (on dit eto '''virûsse Inflouwenza''' u '''ortomicsovirûsse'''), c' est on [[virûsse a ARN]], ki cåze des maladeyes do sistinme respiratwere dins toplin d' especes di [[biesses ås tetes]] et d' [[oujhea]]s.

[[File:Outremeuse-Blaeu.jpg|thumb|Djudla Mouze e [[1649]]]]
[[File:16aoutoutremeuse.jpg|thumb|grande fiesse di Djudla]]
[[File:Rue roture.jpg|thumb|Rue Roture]]

{{Wiccionaire}}
Ene '''sitoelreye'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] askepyî diviè 2005 cial sol [[wikipedia walon]] (pårteye «Motî»).</ref>, c' est on troclet di [[stoele]]s, sovint ki croylèt ene imådje e [[stoelî]]. 

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
[[File:Pansreye bedot panse bounete limeros.jpg|thumb|3a: saetch dosrin; 3b: saetch vintrin]]
Li '''panse''' (sincieuzmint, li '''rumen'''), c' est l' pus gros boket del [[pansreye (anatomike)|pansreye]] des [[roemiant]]s.

Li '''live d' Urope''', c' est on [[live (biesse)|live]] ki vike e l' [[Urope]] ey e l' [[Afrike bijhrece]], [[Moyén Levant]] et [[Mîtrinne Azeye]]. Mins end a pont e l' Irlande.

Li  '''Rweyåme Uni''', d' ès veur no, li '''Rweyåme-Uni di Grande Burtaegne et d' Irlande do Nôr''' (on dit purade, flotchreçmint, l' '''Inglutere''' obén li '''Grande Burtaegne'''), c' est on [[dislaxhî payis]] metou e l' [[Urope coûtchantrece]]. 

{{Wiccionaire}}
Li '''teyî''', c' est èn ahivé [[bouxhon]] k' on cod ses foyes po fé do [[té (abwesson do teyî)|té]].

[[Categoreye:Plantes]]
:[[cladjot|Discramiaedje des årtikes avou "cladjot"]]
On '''djonc''' u '''cladjot''' u '''djonkea''', c' est ene di sacwants sôres di plantes des marasses, les fossés, les fagnes, les vevîs, å montant foirt deur, plin u trawé å mitan, ki siervèt a fé des [[cladjotreye]]s (fonds d' tcheyire, pititès carpetes, rondeas po sgoter les makêyes, evnd.), 

[[Categoreye:Antibiyotikes]]
[[Categoreye:Droukes d' apoteke]]
Li '''neyomicene''', c' est èn [[antibiyotike]] del famile des [[aminoglucozide]]s.

{{Wiccionaire}}
Ene '''coridjrece''' (on dit eto: ene '''ricoridjrece''', on '''coridjoe'''), c' est on [[programe infôrmatike]] ki [[ortografeye|coridje les tecses]] dins on metou [[lingaedje]].

{{po|Parminêye 2020-2021|Covid 19 (discramiaedje)}}

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Li '''mame''' ou '''mere''', c' est ene [[comere]] k' a [[metou å monde]] èn [[efant]].

{{Wiccionaire}}
[[File:TA ZOO orna Pict0135.jpg|thumb|Canård ki doime]]
Li '''soumey''' ou '''doirmaedje''' ou '''soctaedje''', c' est èn estance des [[djin (biyolodjeye)|djins]] et di sacwants [[biesse]]s, la ki l' [[cervea]] (et l' restant do coir) si rpoize. On dit k' el djin ou l' biesse '''doime''' ou '''soctêye'''.

{{Wiccionaire}}
[[File:Grand Atlasse Demnate-Warzazate anuti.JPG|thumb]]
Ene '''montinne''' ou '''montagne''', c' est on grand hôt [[tiene]], dipus d' 500 metes [[hôteur (dizeu l' livea del mer)|hôt (dizeu l' livea del mer)]], do moens po les djonnès montinnes.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:ArdennerPferd.JPG|thumb]]
[[File:Bundesarchiv Bild 183-1988-0810-301, Berlin, Ausbildung von Hufschmieden.jpg|thumb]]
[[File:Czechy Kowal kucie gwozdzia 5.jpg|thumb]]
On '''marixhå''', c' esteut èn [[ome di mestî]] k' aveut ene [[foidje]], et ferer les [[tchvå]]s.

{{djermon}}
ene '''asprouvete''', c' est on longou stroet bocå, k' on s' endè sieve dins les labos.

[[File:Poster for immigration from Ethiopia (1981).JPG|thumb|Afitche po bouter les Falachas a-z ebaguer e-n Israyel (1981)]]
L' '''ebagance des Falachas eviè Israyel''', c' est cwand les [[djwifs etiopyins]] ont cwité a zels toplin l' [[Etiopeye]] po-z [[ebagance|ebaguer]] eviè [[Israyel (estat)|Israyel]].

{{po|dråwe|dråwe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|dråwe}}

{{po|tchirou|tchirou (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|tchirou}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Dicåce Tamene-rid.jpg|thumb|Djins a l' dicåce di [[Tamene]], e l' [[eter-deus-gueres]]]]
[[File:Herchener Kirmes (19.08.07).jpg|thumb|e l' Almagne]]
Ene '''dicåce''' {{odio|Wa-fel dicauce dicåce.ogg|lang=wa}} (on dit eto: li '''[[fiesse del pårotche]]'''), c' est ene [[fiesse]] k' i gn aveut dins on [[ancyin ptit ban del Walonreye|viyaedje]], et k' esteut sovint metowe li [[dimegne]] après l' fiesse do sint ki l' eglijhe do viyaedje lyi est dicåçtêye.

[[Categoreye:Fenaesses]]
[[Categoreye:Crouwås]]

[[Categoreye:Plantes]]
[[Categoreye:Fôraedjes]]
Li '''drave''', c' est on crouwå ki fwait 3 a 15 cm, avou des foyes e rozete et des tidjes sins foyes. Ele florixh timpe : fevrî måss. C' est motoit po çoula k' on l' seméve come les [[melones]] po dner å [[bovrins|bisteu]] å [[prétins]].

{{po|hé|hé (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|hé}}
Ene '''hé''' (riscrît e [[francès d' Walonreye]] å pus sovint ''Heid'', mins eto ''Haid''), u ene '''hazale''', c' est on (ptit) bwès avou des ptits åbes, so del pôve tere.

'''Duolingo''' c' est ene cotuzreye po-z aprinde on lingaedje. Cisse cotuzreye ci est purade oryinteye viè l' schoyaedje do motlî.

[[Categoreye:Djeus]]
[[Categoreye:Dicåces]]
On '''tirlibibi''', c' est on [[djeu]] d' [[dicåce]], di [[fôre]], di [[cazino]], k' on wangne (ou piede) d' [[astcheyance]] et nén d' [[adierçaedje]].

{{Wiccionaire}}

{{po|Tanganica|Tanganica (discramiaedje)}}

[[File:Brussels suspects CCTV.jpg|thumb|Foto prinjhe d' ene [[fimrece guigne-djin]] des troes ametous di l' atake di Zaventem]]
L' '''atacaedje terorisse di Brussele''', c' est des petaedjes di deus [[bombe (åre)|bombes]] metowes pa des [[terorisse]]s ki s' ont passé li [[22 d' måss]] [[2016]] a [[Brussele]] et [[Zaventem]].

[[Categoreye:Roumaneye]]
<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Vasui'''</font><br />'''(distrik di Vasui)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Vaslui]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Moldaveye]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>VS</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br />&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 27inme]] <br /> 5.318&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br />&nbsp;- Totå ([[2001]])<br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 22inme]]<br />462.385 dimorants<br />87&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

{{Wiccionaire|hourlea}}
[[File:Nive ki-ratind hourleas.jpg|thumb|300px|Nive ki dmeure dins les hourleas]]
On '''hourlea''' ou '''tera''', c' est ene pitite [[Wikt:hourêye|hourêye]] metowe inte deus tchamps. 

Li '''radiocérudjeye''', c' est li touwaedje, come on [[côpaedje-evoye]] å coutea, d' on [[nucrê]] canceriveus ([[magnant må]] bén ramassé) metou parfond e [[cervea]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Condoleyances Djôzef Dokir.jpg|thumb|Lete di condoleyances e walon]]
On '''prezinte ses condoleyances''' a ene sakî ki vént d’ [[moirt|piede]] on parint, on soçon.

Li '''lete tifinare yad''' ([[ⵣ]]), c' est l' cene ki rprezinte li [[son Z]] ordinaire dins l' [[alfabet tifinar]].

Li '''livea sociolinwistike d' on mot''' u '''livea sociolodjike''' u '''livea sociolodjike''' pus biesmint '''livea d' eployaedje''' u '''redjisse''', c' est ene dinêye [[sociolinwistike]] ki va avou l' eployaedje di ç' mot la.

Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé el [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. 

[[Categoreye:Djivêyes]]
[[Categoreye:Djins des croejhådes]]
* [[Godfrwè d' Bouyon]] (ricnoxhou come rwè, mins ki n' si vola fé lomer ki "waerantixheu do Sint Sepule" ([[18 di djulete]] [[1100]])
* [[Bådwin I d' Djeruzalem]] ([[1100]]–[[1118]])
* [[Bådwin II d' Djeruzalem]] ([[1118]]–[[1131]])
* [[Melisinde di Djeruzalem]] ([[1131]]-[[1153]]) et [[Foulke di Djeruzalem]] ([[1131]]–[[1143]])
* [[Melisinde di Djeruzalem]] ([[1131]]-[[1153]]) et [[Bådwin III d' Djeruzalem]] ([[1143]]–[[1162]])
* [[Amåri I d' Djeruzalem]] ([[1162]]–[[1174]])
* [[Bådwin IV di Djeruzalem]] ([[1174]]–[[1185]]) k' esteut malåde del [[lepe (maladeye)|lepe]].
* [[Bådwin V di Djeruzalem]] ([[1183]]–[[1186]]), divnou rwè a l' ådje di 9 ans.
* [[Sibile di Djeruzalem]] ([[1186]]–[[1190]]) et [[Gui d' Luzignan]] ([[1186]]–[[1190]]): i dvront cwiter Djeruzalem e [[1187]]
* Rwès et royinnes nén ringnants (Djeruzalem est tnou pås Arabes) :
** [[Zabele I di Djeruzalem]] ([[1190]]-[[1205]]) et [[Conråde I d' Djeruzalem]] ([[1190]]–[[1192]])
** [[Zabele I di Djeruzalem]] ([[1190]]-[[1205]]) et [[Hinri I d' Djeruzalem]] ([[1192]]–[[1197]])
** [[Zabele I di Djeruzalem]] ([[1190]]-[[1205]]) et [[Amåri II d' Djeruzalem]] ([[1198]]–[[1205]])
** [[Maria d' Monfera]] ([[1205]]–[[1212]]) et [[Djan I d' Djeruzalem]] ([[1210]]–[[1212]])
** [[Zabele II d' Djeruzalem]] ou Yolande ([[1212]]–[[1228]]) ki va maryî [[Fredrik II do Sint Impire]], k' interrè a Djeruzalem e [[1229]], et serè [[redjant]] po s' fi (ki shût) disk' a [[1943]].
** [[Conråde II d' Djeruzalem]] ([[1228]]–[[1254]]), li dierin rwè a aveur yeu des sudjets so plaece, disk' e [[1244]].

{{po|Walonreye|Walonreye (discramiaedje)}}
Li '''Walonreye oficirmint francès-cåzante''', c' est li stindêye del [[Walonreye]] la kel lingaedje oficir, c' est l' [[francès]].

[[Categoreye:Insekes]]
[[categoreye:rascråwes natureles]]

{{Wiccionaire}}
Li '''hoye''' (on dit eto l' '''tcherbon'''), c' est ene pire k' on saetche foû des [[houyire]]s, et ki sieve pol [[tchåfaedje]].

On '''mwaisse leu'''<ref>li mot "leu", come dischindant do latén e walon, est wårdé dins ene seule ratourneure: esse sins feu ni leu; il est reployî cial come [[noûmot do walon|noûmot]].</ref>, c' est li [[veye (djeyografeye)|veye]] u l' [[viyaedje]] principå d' ene [[province]], d' on [[canton]], d' èn [[arondixhmint]], d' ene [[signorreye]] u di tot ôte pårtixhaedje djeyografike.

'''Ça s' a passé dlé mon vozôtes''', ki l' tite e francès, c' est ''C'est arrivé près de chez vous''), c' est l' prumî [[fime]] di [[Benoît Poelvoorde]], k' a rexhou e [[1992]]. 

{{po|muzureu|muzureu (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|muzureu}}

{{Wiccionaire}}
Li '''hanete''', c' est li drî do [[cråne (antomeye)|cråne]], la k' i s' raloye å [[hatrea]].

{{Wiccionaire|Afrike}}
[[File:"Political Africa" CIA World Factbook.jpg|thumb]]
L' '''Afrike''', c' est on [[continint]] metou a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]]di l' Urope. I nd est metou erî pal [[Mîtrinne Mer]].

Li '''boudisse''', c' est ene manire di moenner s' veye (on l' lome [[rilidjon]] u [[filozofeye]]) ki shût les acsegnmints då [[Bouda]]. 

{{Wiccionaire}}
[[Image:Sugar beets thinning.jpg|thumb|distoclaedje des betråles å souke]]
Li '''betråle''' u '''petråle''', c' est ene ahivêye plante. 

{{po|rampioûle|rampioûle (discramiaedje)}}
Li '''broûlante rampioûle''' <ref>[[noûmot do walon|noûmot]], calcaedje del tcherpinte di l' almand «Brennende Waldrebe»</ref> u '''rampioûle-blamete'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]], calcaedje del tcherpinte do francès «clématite flammette»</ref>, c' est ene pitite [[rampioûle]] ki vént dins les [[payis del Mîtrinne Mer]] ([[Urope nonnrece]] ey [[Afrike bijhrece]]).

Les '''Pexhons''', e-n [[asterlodjeye]], c' est l' [[planete (asterlodjeye)|planete]] des cis (cenes) k' ont skepyî inte li [[20 di fevrî]] eyet l' [[20 di måss]].

On '''diyaleke''' (on dit eto, avou des diferinnès idêyes padrî l' tiesse : on '''pårler''', on '''patwès'''), c' est ene manire di djåzer d' ene trope di djins, u d' tot on peupe, ki n' est nén ricnoxhou on [[lingaedje]].

'''Djivêye des [[biesses ås tetes]] del [[Walonreye]]'''

{{Wiccionaire|mizrete}}
{{po|mizrete|mizrete (discramiaedje)}}
[[Image:Mizretes vatche.jpg|thumb|Des mizretes di vatche; les troes ådzeu ont stî wårdêyes dins do formol]]
[[Image:Mizrete tchivau.jpg|thumb|mizrete d' ene både, ki poirtéve on moultea, rashide sol pureure]]
Li '''mizrete''' (on dit eto : li '''tchike''', li '''sucete''', li '''linwe''', li '''savon''', li '''cråxhe''', li '''[[Wikt:shû|shû]]''', li '''marinde'''), c' est come ene pitite [[misse]] ki flote dins l' [[bouye des aiwes]] des [[tchivå|cavales]], des [[ågne|bådes]] et des [[bovrins|vatches]]. Elle muzeure 10 a 15 cm. Si coleur va do blanc å brun.

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
[[Image:Heracleum sphondylium RF.jpg|thumb|Ombrale del plante]]
Li '''paxhnåde''' (on dit eto li '''såvadje panåjhe'''), c' est ene plante des tchamps, foirt corante el Walonreye.

{{Wiccionaire}}
[[File:Poeres et poeres di cwin.jpg|thumb|Poeres (ådzo) et poeres di cwin (ådzeu)]] 
Li '''poere di cwin''', c' est on [[frut]] ki rshonne a ene poere, mins elle est pus deure, elle a des coisses et ene poyowe pea. On nel pout magnî k' estant cûte. 
 
Li poere di cwin vént so on '''poerî d' cwin''' a pårti di belès blankès fleurs.
 
{{sla}} ''Cydonia spp.''

{{Wiccionaire|peassî}}
[[File:Peassî bedot.jpg|thumb|a on bedot, sol vinte et l' coistrece]]
Li '''peassî'''<ref>noûmot atåvlé so on [[fi d' berdelaedje]] [[Wikt:Sujet:Vxvtfsgtqdwcz6x6|sol Wiccionaire]], e 2020.</ref>, c' est on [[musse (antomeye)|musse]] [[voltrûle musse|voltrûle]], metou djusse dizo l' [[pea]], et ki rascovere li grande pårteye do coir des [[biesses ås tetes]].

[[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt;
[[lingaedje d' oyi]] &gt; '''pweturlin'''
----

Li '''Revintreye ås djalofrenes''' (on dit cobén '''Revolucion des djalofrenes''', e [[portuguès (lingaedje)|portuguès]] ''Revolução dos cravos''), c' est ene doûce [[revintreye]] ki s' a passé å [[Portugal]] e moes d' [[avri]] [[1974]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Spågne-måyes.JPG|thumb|left|Ene sipågne-måye di casson]]
Ene '''sipågne-måye''' ou on '''spågne-måyes''' (on dit eto : ene '''tchirlike''', ou, rifrancijhanmint, ene '''tirlire'''), c' est ene [[boesse]] la k' on mete di cresse des ptits [[cwårs]], po n' les nén alouwer docô.

Li '''Sloveneye''' ou l' '''Esloveneye''' (e [[slovinne]] '''Slovenija'''), c' est on [[Estat]] d' [[Urope]] eyou çk' on cåze [[eslovinne (lingaedje)|eslovinne]]. 

{{Wiccionaire|bistocaedje}}
On '''bistocaedje''' u '''buskintaedje''', c' est ene [[fiesse]] la k' on fiestixh ene djin [[fiesse des ans|k' a ses ans]], u ene cope si aniversaire di mariaedje aprume des [[noices d' årdjint]], [[noices d' ôr|d' ôr]], u ds ôtes. 

[[Categoreye:Rifondaedje do walon|Nos d' plaeces]]
[[Categoreye:Toponimeye]]
[[Categoreye:Djeyografeye]]
[[File:Plake bilinwe Walonreye.jpg|thumb|Forveyowe plake bilinwe, e rfondant walon]]
Cisse pådje cial est fwaite po tuzer ås arokes k' on-z a pol '''rifondaedje des nos d' plaece''' el [[Walonreye]] e [[rifondou walon]].

{| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+<span style="font-size:large;">'''Province do Braibant Flamind Provincie Vlaams-Brabant'''</span> 
| colspan="2" align="center" style="background:#efefef;" |
{| class="mw-collapsible" style="text-align:center; width:100%;" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+
|
|
|-
|([[Drapea del Province do Braibant Flamind|Detays]])
|([[Armwereyes del Province do Braibant Flamind|Detays]])
|}
|-
| colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |'''Eplaeçmint del province e Flande'''
|-
|[[Lingaedje oficir]]
|[[Neyerlandès]]
|-
|[[Lingaedje coinrece]]
|[[Braibanxhon]]
- [[Braibanxhon do Nonne]]

{{po|ales & Ales|Ales (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|ale}}
[[File:Hopea rodjès ales Sidi Boulxhir.jpg|thumb|hopea d' rodjès ales]]

{{Listen|filename=Veni.creator.spiritus.ogg|title="Veni creator"|description=(mwaisse tchantaedje do prumî coplet e latén)}}
Li '''veni creyator''' (e latén ''veni creator''), c' est ene tchanson crustinne k' on tchante å [[céncweme]].

L' '''indonezyin''', c' est l' [[lingaedje oficire]] di l' [[Indonezeye]].

'''Da Nang''' c' est ene veye do [[Vietnam]], so l' aiwe di Hán eyet l' [[mer di Chine]], e miermitan do payis.
Dispoy 1997 li veye eyet l' redjon åtoû ont stî rsaetchîs del province da Quang Nam po divni ene novele province otonome.
}

{{po=}}

Li '''flamenco''', c' est ene danse [[Espagne|espagnole]], la k' el danseuse u l' danseu clatche a daegne avou ses talons.

{{po|åwe|åwe}}
[[File:Goose01.jpg|thumb|e l' Izlande avou ses oyons]]
Li '''såvadje åwe d’ Urope''', c' est l' tayon såvadje di l' [[åwe di poyî]].

Li '''Palizoyike''' ou '''trevéns palizoyikes''' u '''trevéns prumreces''' c' est ene termene del [[schåle des tins djeyolodjikes]], 345 miyons d' anêyes longue, ki va d' i gn a 570 miyons d' anêyes disk' a 225 miyons d' anêyes did ci; elle est shuvowe pa les [[trevéns sgondreces]] u [[mezozoyike]].

== Discrijhaedje ==
{{Information
| description = Acrostitche sicrît pa [[Émile Pècheur]] e 2004
| source      = papîscrît diné på scrijheu a [[Uzeu:Lucyin|Lucyin]]
| date        = 2004
| author      = [[Émile Pècheur]]
| Permission  = Permission from [[Émile Pècheur]] in 2004.
{{Grandfathered old file}}
}}

Ene '''rantoele di soçnaedje''', c' est ene [[waibe (Daegntoele)|waibe]] la k' on drouve on conte, et-z aveur ene [[waibe-pådje|pådje]] da sinne, wice k' on mete des racsegnes so lu-minme, et priyî des djins k' on voet voltî a î vni soçner.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Rantoele so rexhe waide.JPG|thumb|Arantoele avou del rozêye après]]
Ene '''arantoele''' (on dit eto : ene '''rantoele''', des '''arincrins''', ene '''araegnreye''')<ref>Po saveur miersipepieuzmint tos les mots walons po dire « arantoele », alez s’ vey el notule [[A.L.W.]] '''8.''' 158.</ref>, c' est come ene toele texheye pa des [[araegne]]s k' i gn a po-z apicî leus proyes, sovint des [[moxhe]]s u des ôtes [[inseke]]s.

Ene '''mascaråde''' (on dit eto on '''cwarmea''', on '''carnaval'''), c' est ene [[fiesse]] la ki totes les djins si disguijhèt, et tourner totavå ene veye.

Li '''biyet di dijh Uro''' si ståre dispoy [[2002]], dins l' [[Urozone]]. On '''biyet di dijh Uro''' våleut 403,399 [[Franc bedje]], å kiminçmint del anêye [[2002]].

{{po|djalêye|djalêye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Djivronde fis ås ronxhes (poyowe djalêye).jpg|thumb|poyowe djalêye so on fi d' ronxhes]]

{{Djermon}}
On '''djeu videyo''', c' est on [[djeu]] ki s' djowe sol [[waitroûle (éndjolike)|waitroûle]] d' ene [[copiutrece]], u d' ene tévé esprès avou ene djîsse-manote (''joystick''), oucobén sol [[waitroûlete]] d' on [[sûtifone]] u d' ene [[tåvlete éndjolike]].

{{po|ovroe|ovroe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|ovroe}}
Èn '''ovroe di dvizaedjes''', c' est on rapoûlaedje di djins d' mestî ki cåzèt so on metou sudjet, sovint foirt sipepieus. 

[[File:Unde yelb.svg|197px|right|thumb|Simbol]]
L' '''interlingue''', c' est on lingaedje planifyî, ki s' såme c' est d' rinde pus åjhey l' etercomprindaedje des djins di tot l' minme ké peupe tot permetant l' droet a l' ewalisté culturele. Po ses disfindeus, il est pus åjhey a-z aprinde ki les lingaedjes naturels.

Ene '''olyinne'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] etindou pa Mady Dorchymont a [[Bive]] e 2009 dizo l' [[disfondowe]] ''olyène'' ey eplaidî dins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 52, ivier 2009-2010.</ref> (u, dit ene miete po rire, '''tournikete å corant'''), c' est on hôt montant avou des pales ki tournèt a l' air et produre di l' [[electrike]].

Les '''atacaedjes terorisses di Noû York et Wachintone''', c' est des atakes avou des [[avion]]s d' lene k' avént stî distournés pa des [[terorisse]]s so des bastimints di [[Noû York]] eyet [[Wachintone]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Oujheas]]
[[Categoreye:Oujheas magneus d' tchå]]
Èn '''aigue''', c' est on foirt grand [[oujhea d' proye]]. 

On '''cler di notåre''', ene '''clere di notåre''', c' est ene djin k' aide li [[notåre]] dins l' fijhaedje di tos ses papîs.

[[Categoreye:Carolindjins]]
[[Categoreye:Royinnes et imperresses]]
[[File:Berthe2.jpg|thumb|]]
'''Bietråde''' (fr. d' Beldjike ''Berthe au Long Pied''), c' esteut l' feye da [[Carloman]]. Ele maria [[Pepin l' Peuket]] et don divni rinne des [[Francs (peupe)|Francs]]. Et mete å monde [[Tchårlumagne]].

{{Elementbox_header|number=10|symbol=Ne|name=neyon|left=[[fluwôr]]|right=[[natriom]]|above=[[eliom]]|below=[[årgon]]|color1=#c0ffff|color2=black}}
|}
Li '''neyon''' (/nɛjɔ/), c' est èn [[elemint tchimike|elemint]] do [[tåvlea Mendeleyev]], del troke des [[gåz nôbe]]s, kinoxhou dizo l' [[essegne atomike]] '''Ne''', li [[limero atomike]] 10, et l' [[pwès atomike]] 20,183.

{{Wiccionaire|zabele}}
[[File:Bluethroat by Daniel Bastaja.jpeg|thumb|]]
[[File:Luscinia svecica namnetum MHNT.ZOO.2010.11.193.11.jpg|thumb|''Luscinia svecica namnetum'']]
Li '''zabele''', c' est èn [[oujhea]] avou ene bleuwe [[goidje]] eyet des blankès taetches.

Li '''Republike d' Irlande''' u, po fé pus court, l' Irlande ([[irlandès (lingaedje)|irlandès]]: Éire), c' est on payis d' [[Urope]] metou so l' [[iye d' Irlande]]. 

{{po|pucele|pucele (discramiaedje)}}

[[Categoreye:Insekes]]
{{djermon}}
[[Image:Scatophaga stercoraria 1 Luc Viatour.jpg|thumb|Ene moxhe a stron]]
Li '''moxhe di stron''' (on dit eto : '''moxhe a stron''' u '''moxhe di flate'''), c’ est ene [[moxhe (inseke)]] ki vént voltî après les [[stron]]s et les [[flate]]s.

On '''rossea''', ene '''rossete''', c' est ene djin k' a des rosse tchiveas.

{{po|dråwe|dråwe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|dråwe}}

{{po=}}
{{Listen|filename=Tchant des Walons.ogg|title="Li tchant des Walons"|description=([[emey tchapele]] pa ene båshele di 8 ans)}}

Li '''prôze nén racontrece''' (PNR), c' est des scrijhaedjes di [[prôze]] ki n' sont nén des [[belès-letes]].

{| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+<span style="font-size:large;">'''Vooruit'''</span>
| colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |
|-
| colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Prezintaedje'''
|-
|Askepiance
|1978
|-
|Politike coleur
|[[Rodje]]
|-
|Prezidint
|[[Conner Rousseau]]
|-
|Payîs/
Redjons
|{{BEL-d}} [[Beldjike]]
- {{VLA-d}} [[Flande]]

{{Elementbox_header | number=2 | symbol=He | name=eliom | left=[[idrodjinne]] | right=[[litiom]] | above=- | below=[[neyon|neyon]] | color1=#c0ffff | color2=black }}
|}

'''Nha Trang''' c' est l' mwaisse veye del province di [[Khanh Hoa]], å [[Vietnam]].

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; [[britonike]] &gt; '''burton'''
----
 (la k' gn aveut bråmint des Burtons k' ont dhoté)]]
Li '''burton''' (''Brezhoneg'' e burton), c' est on lingaedje [[gayel]] del brantche [[britonike]] djåzé el [[Burtaegne]] coûtchantrece, parint do [[walès]].

{{Djermon politike}}

{{Wiccionaire}}
Li '''cervea''', c’ est l’ organe ki s’ trouve dins li dzeu do [[cråne (antomeye)|cråne]] (li dvant po les [[biesses ås cwate pates]]). C’ est lu ki rimplit cåzu tote li [[boesse do cråne]]. C’ est l’ mwaisse pîce di l’ [[ecefale]]. C’ est lu ki cmande li fonctionmint di cåzu tot l’ coir.

{{Omonimeye}}
{{po|ourteye|Ourteye (discramiaedje)}}
les '''palivoles ås ourteyes''', c' est deus sôres di [[påwion]]s d' djoû ki leus [[halene]]s vinèt so les [[ourteye]]s
* [[rodjåsse palivole ås ourteyes]], avou bråmint dpus d' rodje, sol boird des aiyes) (''[[Aglais urticae]]'')
* [[noeråsse palivole ås ourteyes]], avou ene grosse noeråsse taetche sol mitan des aiyes) (''[[Vanessa atalanta]]'')

{{Wiccionaire}}
[[File:Tvåhandssvärd, Italien, ca 1623 - Skoklosters slott - 58741.tif|thumb]]
Ene '''lambene''', c' est ene grosse [[sipêye]] k' on tneut a deus mwins.

{{Wiccionaire|Flande}}
Li '''Flande''', c' est ene des troes redjons economikes del Beldjike, avou li [[Walonreye]] eyet [[Brussele (redjon)|Brussele]]. C' est l'  cene metowe al [[Bijhe]] do payis.

Ene '''evayixhante indje''', c' est ene [[indje (biyolodjeye)|indje]] di [[plante]], di [[biesse]] ou d' ene ôte [[vicante sacwè]] otonome (nén les [[formagnant]]s ou les [[microbe]]s) ki rexhe di si spårdaedje djeyografike kinoxhou, et si vént [[mopliyaedje (biyolodjeye)|mopliyî]] e-n ene ôte [[biyonaxhe]], la k' ele dizindjnêye les ôtes plantes ou biesses do payis.

{{po|Sint-Nicolai|Sint-Nicolai}}
[[File:Sint-Nicolai.jpg|thumb]]
[[File:Sint-Nicolai pitite båshele mame.jpg|thumb]]
[[File:Sint-Nicolai valet schoûtant.jpg|thumb]]
Li '''Sint-Nicolai''', c' est ene [[fiesse]] des efants el [[Beldjike]] ki s' passe li [[6 di decimbe]], li djoû k' on dit ki l' vraiy [[sint Nicolai]] a morou.

{{po|Israyel|Israyel}}L' '''estat d' Israyel''', c' est èn [[estat]] do [[Moyén Levant]] askepyî e [[1948]] pa les [[Djwif]]s [[siyonisse]]s, avou l' acoird des Inglès ki colnijhént li [[Palestene (contrêye)|Palestene]]. 

{{Wiccionaire|fåcnidî}}
[[File:Wôteu ås colons waitant d' cresse.JPG|thumb|]]
Les '''fåcnidîs''', c' est l' [[famile (sistematike)|famile]] des [[fåcon]]s.

.]]

[[Categoreye:Pordjets]]
[[Categoreye:Waibes e walon|*]]
[[Categoreye:Djivêyes]]
'''Waibe-pådje des waibes e walon et les cenes sol walon'''

{{po=}}

{{Wiccionaire}}
 
Li '''magriyete''' (on dit eto: '''pitite magrite''', '''påcrete''', '''frikete'''), c' est ene pitite [[fleur des tchamps]], foirt corante.

{{Wiccionaire}}

On '''magneu did tot''', c' est ene [[biesse]] ki s' nourixh di totès sôres d' amagnîs. Metans: des plantes et del [[tchå]] di des ôtès biesses.

Li '''tins d' rawårdance''', c' est les [[djoû]]s k' i fåt ratinde divant d' boere li [[laecea]] ou magnî del [[tchå]] d' ene [[biesse di cinse]] k' a stî [[médeye]] avou des prodûts tchimikes. 

Li '''decatlon''' ou '''dijhespôrt'''<ref>Calcaedje di l' almand "zehnkampf", [[noûmot do walon|noûmot]] askepyî so [[Wikipedia walon|Wikipedia]] e 2016</ref>, c' est on [[spôrt]] avou dijh diferinnès diciplenes.

{{Djermon}}'''Saule''', c' est on tchanteu bedje eyet francès-cåzant. Ci tchanteu ci esteut peuprece e 2012 po aveur vudî ene tchanson eyet on «&nbsp;''featuring&nbsp;''» avou on tchanteu inglès-cåzant.<br />

[[Categoreye:Rifondaedje do walon|Nos d' plaeces]]
[[Categoreye:Toponimeye]]
[[Categoreye:Djeyografeye]]
[[File:Plake bilinwe Walonreye.jpg|thumb|Forveyowe plake bilinwe, e rfondant walon]]
Cisse pådje cial est fwaite po tuzer ås arokes k' on-z a pol '''rifondaedje des nos d' plaece''' el [[Walonreye]] e [[rifondou walon]].

{{Wiccionaire|djuri}}
{{po|djuri|djuri}}
[[File:Wine jury.jpg|thumb|Djuri di sayeus d' vén el Roumaneye]]
On '''djuri''', foû des [[djuri (djustice)|cis del djustice]], c' est ene troclete di djins ki decidnut eshonne do rzultat d' ene bate (concours), esportive ou nén, d' èn egzamin, evnd.

L' '''incefalite do Nîl coûtchantrece''', c' est ene [[ecefalite]] (maladeye del tiesse) des [[tchvå]]s ki sont hagnîs d' on [[picron]] k' edjîstrêye li '''virûsse do Nîl coûtchantrece'''. Li minme maladeye pout acsure les [[djin]]s et les [[oujhea]]s, copurade les pareys å [[coirbå]].

{{po|axhlåve|axhlåve}}
{{Wiccionaire|axhlåve}}
{{Lka}} «[[sûtifone]]»
On '''telefone axhlåve''' (on dit eto : èn '''axhlåve'''<ref>[[spès noûmot]], mins spårdou pa les [[rfondeus]] po reployî ene bele famile di mots walons (Loukîz a : [[:Wikt:axhlete|axhlete]], [[Wikt:axhlêye|axhlêye]], evnd.; i vôreut dire : «k' on pôreut poirter dizo l' [[axhele]] si on vôreut».</ref>, on '''mobilofone'''<ref>prumî lomaedje di l’ éndjin ([[Composs Binde]], diviè 1995), mins k’ a ddja motoit divnou on vî mot.</ref>, on '''djeyessem''' u '''GSM''', ene '''schoûtrece'''<ref>noûmot spårdou do costé d’ [[Nameur]], voltî eployî dins l' gazete [[Li Chwès (gazete)|Li Chwès]].</ref>, on '''wizesse'''<ref>Di « wice ess ? », li cåzaedje classike d’ onk ki cåze avou ène ôte po s’ rescontrer ; atåvlé dins li rvuwe « [[Cotcorico (gazete)|Cotcorico]] » pa [[Raymond Dambly]].</ref>), c' est on '''ptit telefone''' k' on poite sor lu, et ki rote totavå la k' i gn a ene rantoele telefonike k' on-z est abouné avou.

Li '''ralfabetijhaedje''' (u '''transliteraedje'''), c' est l' riscrijhaedje d' on minme [[mot]] dins èn ôte [[alfabet]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''boledjî''', ene '''boledjresse''', c' est ene djin di, di s' mestî, fwait des [[pwin]]s et des [[påstedjreye]]s po vinde.

{{Wiccionaire|hourlea}}
[[File:Nive ki-ratind hourleas.jpg|thumb|300px|Nive ki dmeure dins les hourleas]]
On '''hourlea''' ou '''tera''', c' est ene pitite [[Wikt:hourêye|hourêye]] metowe inte deus tchamps. 

Ene '''rilocteuse''' u on '''rlocteu''', c' est ene djin ki rneteye (les måjhons, les fniesses, evnd.) avou des lokes u des ôtès usteyes. 

{{po|Saladin|Saladin (discramiaedje)}}
'''Saladin l' Aayoubî''' di s' vraiy no ''Sala ad-dîn Youssef'' a skepyî a [[Takrit]] e [[1138]] et mori a [[Damasse]] e [[1193]].

Li '''vintche''', c' est ene plante des bwès, avou des bleuw-måvès fleurs, ås cénk [[petale (fleur)|petales]]. 

Ene '''sipitante aiwe''' u ene '''aiwe ki spite''', c' est ene [[aiwe po boere]] avou do [[gåz]] divins.  

{{po|Ståve|Ståve (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|ståve}}
On '''ståve''', c' est l' pårteye del [[cinse]] la k' on tént les [[vatche]]s, les veas ou les [[tchvå]]s ou eto des ôtès sôres di biesses.

Li '''djowe del passion''', c' est ene sôre di [[pîce di teyåte]] sol tinme del passion da [[Djezus-Cri]], k' on djowe dispu l' [[Moyinådje]] dins tos les payis [[crustins]]. 

[[File:Ary-mqernes.JPG|thumb|polet d' poytreye malåde]]
Pådje moennrece so '''les maladeyes des poyes'''

[[File:Ruanda Urundi 1.jpg|thumb]]
Li '''Rwanda-Ouroundi''', c' esteut l' teritwere ki respond asteure å [[Rwanda]] et å [[Bouroundi]], di [[1922]] a [[1962]].

{{po|taeye|taeye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|taeye}}
[[File:Taeye hourêye côrîs.jpg|thumb|Ene hourêye di côrîs dins ene taeye]] 
Ene '''taeye''' (on dit eto: ene '''rasse''', ene '''virêye''', ene '''håye'''), c' est on [[bwès (d' åbes)|bwès]] avou bråmint des sôres d' åbes ([[côrî]]s, [[beyôle]]s, [[tchinne]]s, [[så]]s, [[tchårnale]]s, des [[bwès d' poye]], [[håvurna]], evnd., mins nén des [[faw]]s, metans) k' on-z abate tos les trinte cwarante ans, tot leyant sacwants beas åbes å mitan.

[[Categoreye:Viyès tecnikes]]
[[Categoreye:Moyinådje]]
{{Lka}} «[[sårt (toponimeye)]]»
[[File:Dihawaedje sårt.jpg|thumb|350px|Hawaedje d' on sårt dins ene virêye <small>(dessén da Bernard Lecomte po [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]])</small>]]
Li '''sårtaedje''', c' est l' eployaedje d' on [[bwès]], k' on-z a abatou les [[åbe]]s, po siervi di tere a coûtiver. Li bwès pout divni po todi ene [[erûle tere]] ([[distrîxhnaedje]]), oudonbén esse semé djusse li prumire anêye, et les [[djniesse]]s côpêyes li deujhinme anêye, pu les åbes ridjeter (tecnike des [[pårts di virêye]]).

{{Wiccionaire}}
[[File:Orage.ogv|thumb]]
Li '''tonire''' ou '''tonoere'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 64.</ref>, c' est l' brut k' i gn a tins d' èn [[oraedje]].