'''Aceuchal''' ([[riwalnijhåve]] ''Acewtchal''), c' est ene [[comene]] d' Espagne, e l' province di [[Badaxhosse]] ([[Badajoz]]), dins l' [[contrêye otonome (Espagne)|contrêye otonome]] d' [[Estremadoure]].

[[File:Fleur avri clôse.jpg|thumb|co clôse]]
[[File:Fleur d' avri bwès.jpg|thumb|divins les bwès]]
Ene '''fleur d’ avri''' ou '''cacaye d’ avri''' ou '''tchabårêye''' ou '''godet''', c' est ene djaene fleur ki [[fleur (pårteye di plante)|florit]] e [[moes d' avri]].

Li '''biyet d' cénk cints Uro''' si ståre dispoy [[2002]], dins l' [[Urozone]]. On '''biyet d' cénk cints Uro''' våleut 20.169,95 [[Franc bedje]], å kiminçmint del anêye [[2002]].

L' '''abataedje d' èn åbe''', c' est l' taeyaedje u l' côpaedje d' èn [[åbe]] al pate, po l' vé vni djus.

{{Djermon}}

[[Categoreye:Djeus]]
[[Categoreye:Dicåces]]
On '''tirlibibi''', c' est on [[djeu]] d' [[dicåce]], di [[fôre]], di [[cazino]], k' on wangne (ou piede) d' [[astcheyance]] et nén d' [[adierçaedje]].

[[File:Atractylis gummifera1.JPG|thumb|fleur et foyes a raeze di tere]]
[[File:Tcherdon al glou raecinêyes.JPG|thumb|raecinêyes disterêyes po-z esse vindowes]]
Li '''tcherdon al glou ''', c' est on [[tcherdon]] k' on prind ses raecinêyes po fé del [[glou]] (come del [[verdjale]]).

{{Wiccionaire|Tchandleuse}}
[[File:0946 Das Fest Mariä Lichtmeß am 2. Februar in Sanok.JPG|thumb|Messe del Tchandleuse]]
[[File:Crêpe en train de cuire.jpg|thumb|Grosse vôte]]
Li '''Tchandleuse''' ou '''les Tchandeles''' u li '''tchandleur'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 191.</ref>, c' est ene [[fiesse]] [[catolike]] ki s' djoû, c' est l' [[2 d' fevrî]], dj' ô bén, 40 djoûs après l' [[Noyé]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Èn '''emacralaedje''', c' est cwand ene sakî est metowe dizo ene foice difoûtrinne ki vénreut d' ene [[macrale]] u d' on [[macrea]].

{{djermon tchimeye}}

{{Aiwe|Ufrate||2.780||||Turkeye|[[Gofe Piersike]]|Sireye, Irak}}
L'&nbsp;Aiwe d'&nbsp;'''Ufrate''' (en [[arabe]] ''Forate'' (الفرات), e [[trouk (lingaedje)|trouk]] ''Firat'') est ene [[mouze (aiwe el mer)|mouze]] do [[Moyén Levant]], 2.780 kilometes longue, ki prind sourd el [[Tourkeye]], cori el [[Sireye]], po rdjonde li [[Tigue (aiwe)|Tigue]] e l'&nbsp;[[Irak]], et si rlomer ''[[Tchate el Arabe]]'', divant d'&nbsp;s'&nbsp;egoler dins l'&nbsp;[[Gofe Piersike]], sol cotoû d' [[Bassora]].

Li '''Triyanon d' Lidje''', c' est on [[teyåte]] di [[Lidje (veye)|Lidje]] ki djouwèt bråmint do walon.

{{Wiccionaire|rapoirtaedje}}
On '''rapoirtaedje gaztrece''' ou '''rpôrtaedje''', c' est on [[papî d' gazete]], ou on cåzaedje [[radio]], ou on [[filmaedje]] pol [[tévé]], ki cåze d' èn etrevén ki s' passe ene sadju, ki l' [[gaztî]] rapoirteu î esteut, et k' i ndè vout rapoirter les pondants et les djondants azès lijheus(es), schoûteus(es) ou waiteus(es).

{{Wiccionaire}}
[[File:Pieter Bruegel d. Ä. 011.jpg|thumb|Noices pondowes di Breuguel]]
Ene '''noice''' ou '''des noices''', c' est l' fiesse k' on-z adjinçnêye a l' ocåzion d' on [[mariaedje]].

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Tchesse]]
On '''djibî''', c' est ene [[såvadje biesse]] k' on [[tchesse]] (ou k' on [[bracnaedje|bracnêye]]) po magnî.

Li '''Danse Mareye Doudouye''' (''danse Marîe Doudouye''), c' est ene [[danse]] [[foclorike]] del [[Walonreye]], aprume e [[Roman Payis]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
 da [[Vincent Van Gogh]]]]
Ene '''hosseuse''', c' est ene [[tchanson]] po-z [[soumey|edoirmi]] les [[efant]]s.

On '''pistolet''', c' est ene [[åre al poure]] k' on tént avou ene seule mwin et ki l' tchambe est dins l' canon, ubén sol minme linaedje.

Li '''discours de la méthode''' (ratourné e walon '''Li manire di fé'''<ref>[[J. Schoovaerts]], 2009.</ref>, c' est on live da [[René Descartes]]. I fourit-st eplaidî e [[1637]].

{{po=}}
{| border="1" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" id="toc" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+ <span style="font-size:large;">'''Republike populaire di Chine'''<br />
'''Renmin Zhongguo'''<br /></span>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align:center; width:100%;"
|-
| 
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"|<font size="-1">''[[Divize]] nåcionåle: Compter so ses propès foices ''</font>
|-
| align=center colspan=2|
|-
|[[Lingaedje oficir]] || [[mandarin|chinwès mandarin]], [[chinwès cantonais]], [[ôtes lingaedjes minoritaires]]
|-
|[[Mwaisse veye]] || [[Pekin]]
|-
|[[Djivêye des prezidints del Chine|Prezidint]] || [[Xi Jinping]]
|-
|[[Djivêye des prumîs minisses del Chine|Prumî minisse]] || [[Li Qiang]]
|-
|[[Sitindêye]]
&nbsp;- Totåle <br />
&nbsp;- % aiwe
|[[Djivêye des payis, d' après leu stindêye|Classé 3inme]]
9.596.960&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]] <br />
6,20%
|-
|[[Populåcion]]
&nbsp;- Totåle ([[2005]]) <br />
&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]
|[[Djivêye des payis, d' après leu populåcion|Classé 1i]]
1.338.613.000&nbsp;dimorants <br />
137 &nbsp;djins/km² 
|-

[[File:RMB3-10yuan-A.jpg|thumb|Yuan]]

{{djermon}}
[[File:Aral Sea.gif|thumb|left|1960–2014]]

{{Wiccionaire}}

Li '''son K''', c' est on son do walon. Les mots avou l' son K provnèt ttossu bén di [[Etimolodjeye latene|bodjes laténs]] ki di [[etimolodjeye tîxhone|bodjes tîxhons]]. Eto, il a todi fwait målåjhey l' ortografyî.

On '''teleferike''', c' est on sistinme di rmontêye et di ridschindaedje des djins et d' ledjirès ahesses inte deus ponts metous a deus hôteurs foirt diferinnes.

On '''roman d' cåzantès biesses''' ou '''roman d' djåzantès biesses''', c' est on [[roman]] la ki l' mwaisse persounaedje, c' est ene [[biesse]]. 

Li '''pasteke''', c' est ene [[cawoûtacêye]] ki dene o gros pezant frut, foirt aiwixheus.

[[File:Djeu cwiz CHADWE.jpg|thumb|djouwaedje å [[Walocwiz]] al [[fiesse ås lingaedjes walons]] 2017]]
Li '''CHADWE''' (prononcî '''chadwé'''), ki les [[sigue|prumirès letes]] volèt dire ('''''C'''entre '''H'''ennuyer pour l''''Animation''' et de '''D'''ocumentation du '''W'''allon à l''''E'''cole''), c' est on cinte di documintåcion pol [[walon]] [[walon e scole|e scole]] del [[Province do Hinnot]]. Mins purade bouter après [[Tchålerwè]].

{{Wiccionaire-motîs|Motî Somme}}

'''Lena Belkina''', c' est ene [[tchanteuse]] d’ operå.
Elle a skepyî li [[27 di nôvimbe]] [[1987]] e Tashkent ([[URSS]]).
== Hårdêye difoutrinne == 
* [http://www.lenabelkina.com/ Lena Belkina official website]
[[Categoreye:Tchanteus]]

{{djermon Urope}}

{{Wiccionaire|mizrete}}
{{po|mizrete|mizrete (discramiaedje)}}
[[Image:Mizretes vatche.jpg|thumb|Des mizretes di vatche; les troes ådzeu ont stî wårdêyes dins do formol]]
[[Image:Mizrete tchivau.jpg|thumb|mizrete d' ene både, ki poirtéve on moultea, rashide sol pureure]]
Li '''mizrete''' (on dit eto : li '''tchike''', li '''sucete''', li '''linwe''', li '''savon''', li '''cråxhe''', li '''[[Wikt:shû|shû]]''', li '''marinde'''), c' est come ene pitite [[misse]] ki flote dins l' [[bouye des aiwes]] des [[tchivå|cavales]], des [[ågne|bådes]] et des [[bovrins|vatches]]. Elle muzeure 10 a 15 cm. Si coleur va do blanc å brun.

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
L' '''eritaedje''' ou '''eritance''', c' est tos les béns (mins eto les desses) k' ene djin rçût d' on [[parint]] ki vént d' [[mori]].

[[Categoreye:Moyinådje]]
[[Categoreye:Istwere del Walonreye|Paye di Fexhe]]
[[Categoreye:Principåté d' Lidje]]
[[Categoreye:droet]]
[[Image:Fexhe pedra commemoratiua.jpg|thumb|Monument å Fêhe]]
Li '''påye di Fexhe''', c' est ene [[Påye (cossina)|Påye]] acoirdêye a [[Fexhe-å-Hôt-Clokî (viyaedje)|Fexhe]], li [[18 di djun]] [[1316]] ås [[Principåté d' Lidje|Lidjwès]], k' elzî waeranti leus vîs [[abondroet]]s, inte di zels, di poleur esse djudjîs "serieuzmint", et d' awè bråmint åk a dire dins l' administråcion del Comene.

{{po|ronde tåve|ronde tåve (discramiaedje)}}
Ene '''ronde tåve''', c' est des djins metous teyoricmint åtoû d' ene ronde [[tåve]], et ki djåzèt tchaeke a s' toû d' on metou sudjet.

[[File:Ary-feqqaç.JPG|thumb|les 4 fekkasses sont-st å dvant]]
Les '''fekkasses''' ([[arabe marokin]] [[Wikt:فقّاص|فقّاص]], feqqaç), c' est des setchs [[biscûte]]s k' on fwait e l' måjhone.

On djåze di '''dominne publik''' po les [[abondroets d' oteur]] cwand ces-ci disparexhnut pår, et k' tolminme kî si pout siervi d' ene metowe ouve d' årtisse, come ça lyi plait.

{{Wiccionaire}}
[[File:300lx.jpg|thumb|left|rimetowe a on croyon-bik]]
Ene '''éndjolete''', c' est tote pitite [[copiutrece]] ki tént divins ene mwin.

{{Wiccionaire|rogne}}
{{po|rogne|rogne}}
Li '''rogne''', c' est ene [[maladeye]] del pea, cåzêye pa des [[acåre]]s.

[[Categoreye:Tchesse]]
Del '''verdjale''' ou del '''glou'''<ref>Po l' dispårdaedje des viyaedjes la k' on djheut "verdjale" ou "glou" å 20inme sieke, et les accints di ç' dierin mot la, loukîz al mape [[ALW]] '''8''' 96.</ref>, c' est ene [[cole]] fwaite avou des plantes, aprume do [[hoûssea (bouxhon)|hoûssea]], mins eto des petches di [[canistea]], ou di l' [[ôle]] di [[lin]].

{{djermon}}

[[Categoreye:Antroponimeye walone]]
[[Categoreye:Foclore del Walonreye]]
[[Categoreye:Dicåces]]
On '''bragård''' (on djheut ossu on '''mwaisse djonnome'''), c' esteut on djonnome k' esteut lomé tchîf del djonnesse. C' esteut lu li mwaisse adjinçneu des fiesses tins d' ene [[dicåce]] ([[fiesse del pårotche]]). 

Li '''cwarmea d' Måmdiy''' (la-minme : '''''lu cwarmê d' Mâmdî''''', ''lu cwarmé d'Mâm'dî''), c' est ene [[mascaråde]] k' i gn a tos ls ans a [[Måmdiy (veye)|Måmdiy]], troes djoûs å long, do dimegne di dvant l' [[cwareme (crustin)|cwareme]], disk' å crås mårdi a meynute.

[[Categoreye:Magnants mås]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Sonk]]
Ene '''leucôze''', c' est on [[magnant må]] ki prind ås [[blankès globules]] et ki s' mete purade dins les organes, dabôrd ki les [[leucemeye]]s, des maladeyes foirt vijhenes, dimeurnut purade des maladeyes do [[sonk]].

On '''viebe difåtiveus'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] askepyî so Wikipedia e 2019.</ref>, c' est on [[viebe]] ki n' si [[codjowe]] nén a tos les [[tins d' codjowaedje|tins]] et totes les [[djin (codjowaedje)|djins]].

El '''dislaxhaedje walon''', c' est on mouvmint politike ki vént do [[mouvmint walon]] eyet ki vout l' indepindance walone del [[Beldjike]] (ôtrumint dit, del [[Flande]] et del [[Brussele (redjon)|Redjon d' Brussele]]). El prumî pordjet d' ene Walonreye indepindante a sti atåvlé pal "[[Rassemblement démocratique et socialiste wallon]]", e 1942.<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Ind%C3%A9pendantisme_wallon</ref>

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{po=}}
[[File:Eglijhe Transene tchimin croes desséns efants.jpg|thumb|desséns d' efant riprezintant les ståcions metous å meur e l' eglijhe di [[Transene]])]]
[[File:Couillet - église Saint-Basile - 07.jpg|thumb|e l' eglijhe di [[Couyet]]]]
Li '''tchmin del croes'''<ref>emantchåjhe riprinjhe do tite d' on livret e walon da [[Reynolds Hostin]] ([[Li tchmin del croes (live)|Li tchmin del croes]]).</ref> u '''tchimin d' croes''', c' est èn ofice do [[bon vénrdi]], la k' on rmimbere li voye ki [[Djezus-Cri]] åreut shuvou do [[tribunå]] la k' i fourit codåné, disca dsu croupet la k' il åreut stî clawé so ene [[croes]], mori, pu esse dispindou.

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|tahant}}
Li '''tahant del lune''' ou '''discrexhant del lune''', c' est l' [[cwårtîs del lune|deujhinme pårteye do moes]] del [[Bele (lune)|Bele]], cwand ele discrexhe.

)]]
On '''curé''', c' est on [[priyesse]] dins l' [[rilidjon catolike]].

:''[[åbusson|Discramiaedje des årtikes avou "åbusson"]]
:''[[Djivêye des tchampions åbsonreces del Walonreye]]
On '''tchampion-åbusson''' u '''tchampion-boloe''', c' est on [[tchampion]] k' a on [[sporofôre]], dj' ô bén on pî et ene tiesse (tchapea).

[[File:Northeast_Caucasian_languages.png|thumb|500px|e djaene påle, ådzo del mape]]
Li '''lesgwès''', c' est on [[ptit lingaedje]] cåzé pa ene les Lesguenes, on peupe ki dmeure a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] do [[Daguestan]] (la kel lingaedje est onk des shijh [[lingaedjes oficires]]), et a [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] di l' [[Azerbayidjan]].

[[Categoreye:Roumaneye]]
[[Categoreye:Djivêyes]]
Vochal li djivêye des 41 [[distriks del Roumaneye]] k'&nbsp;egzistèt-st e [[2003]], relîs pa ôre crexhant di leu stindêye.

{{Wiccionaire-motîs|Inkete Bruneau}}
Les '''Inketes Bruneau so les patwès d' Årdene''', c' est des rcwerances da [[Tchåle Bruneau]] so les [[mancî lingaedje|lingaedjes diléreces]] del Bijhe do dpårtumint des [[Årdenes francesses]], k'&nbsp;i lome les “patwès d'&nbsp;Årdene” et del Nonne del Walonreye (Payis di [[Smwès]], [[bote di Djivet]], [[bote do Hinnot]], dizo del [[Gåme]]).

{{Wiccionaire}}
On '''cazino''', c' est ene måjhon la k' on va [[trimler]] tot djouwant a des [[djeus d' sôs]].

di 1898 po les fiesses po les ans di l' [[Wiyåme II d' Prûsse|Impreur Wiyåme II]])]]
Ene '''riclame''', c' est ene sacwè k' on k' on vindeu vout fé vey u etinde ås djins, por zels atchter ene martchandijhe u on siervice.

{{Wiccionaire|Levant}}
 ki mostere li pôzicion do Levant (lete E)]]
Li '''Levant'''<ref>purade avou ene [[grande lete]] a môde inglesse, come no prôpe, mins eto avou [[pitite lete]], a môde francesse.</ref> u l' '''Ess'''<ref>On dit ossu, pacô, l' '''Oriyant''')</ref>, c' est l' [[cwate costés del Daegne|pont cardinå]] wice ki l' [[solea]] si leve å matén. C' est la k' aparexhèt les [[aireurs do djoû]], pu li [[pikete do djoû]].

Li '''cawete di codjowaedje -nut''' eyet li '''cawete di codjowaedje -èt''', c' est les deus [[cawetes di codjowaedje]] des [[rwaitant]]s di l' [[indicatif prezintrece]] e [[rfondou walon]].<ref>Po totes les cognes dins les accints do walon, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=283&alw notule '''2''' 104].</ref>

[[Categoreye:Colombeye]]
[[Categoreye:Mouvmints revinteus]]
[[Categoreye:Terorisse]]
Les '''Foices Årmêyes Revintreces del Colombeye''', mî cnoxhowes sol sigue '''F.A.R.C.''' (''Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia''), c' est ene årmêye revintrece ki lûte disconte do govienmint del [[Colombeye]], dispu 1964. 

[[File:EN English Language Symbol ISO 639-1 IETF Language Tag Icon.svg|thumb|upright=0.5|EN ([[ISO 639]]-1)]]

{{po|djiniesse|djiniesse (discramiaedje)}}

Li '''Vitamene A''', u '''retinol''', c' est ene [[vitamene]] dismantchåve dins l' ôle.

Li '''pôsse''', c' est l' mouvmint do passaedje do sonk dins ene artere metowe djusse dizo l' pea, ki les [[méde]]s sintnut po djudjî l' ovraedje do cour et des [[sonk-waxhea]]s. 

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}
 
 
Ene '''anweye'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 106.</ref>, c' est on longou [[pexhon]], come on [[sierpint]].

[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Maladeyes des tchéns]]
:''Po les magnants mås ås nenès des comeres, alez s' vey so [[magnant må å sin|ene pådje a pårt]].''
On '''magnant må ås tetes''', c' est on [[magnant må]] k' acshût les tetes des frumles des [[aclevåvès biesses]] k' on leye viker vî.

Li '''trapisse bire di Chimai''' vént di l' [[Abeye Notru-Dame di Scourmont]] (on pitit ban al Nonne del veye).  

[[File:Lucyin tchivå avala.jpg|thumb|passaedje do touwea d' avala a on tchvå]]
Pådje moennrece so '''les maladeyes des tchvås'''

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
 ([[Dolimbreu]])]]
Ene '''tchanteure'''<ref>mot walon avou l' [[cawete -eure]], acertinêye pal [[disfondowe]] ''tchantore'' et l' [[vî scrijha]] ''chanteur'', dandjreus metou po ''tchanteûre'', [[G206]] p. 54) k' a dné li [[francès d' Walonreye|francijhaedje]] «chantoire», divnou omrin «chantoir», ki s' a spårdou e 20inme sieke, et ridner les rfrancijhas walons ''tchantwêr'' et ''tchantwêre''.</ref>, u èn '''egolina''', on '''pousse''', èn '''edujhoe''', èn '''egoloe''', c' est ene plaece la  k' ene [[corante aiwe]] disparexhe dins tere, e-n on payis [[castinne|castinnixheus]].

Li '''tins d' rawårdance''', c' est les [[djoû]]s k' i fåt ratinde divant d' boere li [[laecea]] ou magnî del [[tchå]] d' ene [[biesse di cinse]] k' a stî [[médeye]] avou des prodûts tchimikes. 

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Åbes]]
[[Categoreye:Magnåves fruts]]
[[File:Cascagnes dilé leu schafiote.JPG|thumb|Cascagnes dilé leu schafiote.JPG]]
Li '''cascagnî ordinaire''', c' est l' seu [[cascagnî]] k' i gn a e l' [[Urope]] et e l' Azeye.

d' [[Djentene]]]]
Li '''filmaedje''' u '''tournaedje''', c' est tot l' tins k' on boute po prinde les sinnes d' on [[fime]].

[[Categoreye:Economeye]]
[[Categoreye:Ovraedje]]
:''[[Traitmint|Discramiaedje des årtikes avou "traitmint"]]
Li '''traitmint''' (po les fonccionaires) u li '''salåre''' (po les ovrîs), c' est les [[cwårs]] ki les cis (cenes) k' ovrèt wangnèt po leu boutaedje.

{{djermon}}
'''Enya''', di s' veur no '''Eithne Ni Bhraonain''', est ene tchanteuse k' a skepî li [[17 di may]] [[1961]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Broodjes met knakworst (3891551373) (cropped).jpg|thumb|mitchot ås såcisses]]
[[File:Broodjes A.jpg|thumb]]
On '''mitchot''' (on dit eto: ene '''mitche''', on '''pistolet'''), c' est ene [[påstedjreye]] fwaite d' on boket d' påsse di pwin, k' on meteut a cure e for (eneviè li [[tortea al paile]], k' on coujheut al paile).

{{po|stoele|stoele (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|stoele a cawe}}

Li '''Memwere so les spots namurwès''', ki s' vraiy no, e francès, c' est «'''''La parémiologie namuroise'''''», c' est on [[memwere]] sicrît pa Maurice Flament po-z awè l' gråde di licincyî d' romanes di l' [[Univiersité d' Lidje]] e [[1968]]. L' acvierneu do memwere, c' esteut [[Elisée Legros]].

Li '''glumiante colibeye''', c' est on [[tchampion]] k' on rescontere e toufes ou ptits tropeas so les stos d' bwès di [[hesse]] do tins di l' årire-såjhon. Ele poite bén s' no: elle est sovint télmint glumiante k' on l' direut ricovrowe di mokions!

{{djermon}}
'''Tunisse''' (arabe تونس tounəs), c' est l' [[mwaisse veye]] del [[Tunizeye]].

{{po|baskete|baskete (discramiaedje)}} ''(mins li sémpe «[[baskete]]» revoye ciddé).
[[File:Sanjev_Rajaram_Assist.gif|thumb]]
Li '''baskete''' u '''basketbale''', c' est on [[spôrt]] ki s' djowe inte deus ekipes di 5 djouweus, ki l' såme, c' est d' hiner l' [[balon]] dins on rond d' fier avou on trawé filet ki pind après, metou a 2 metes et dmeye hôt, onk dins tchaeke camp.

[[File:Wikipedia walon 11000 årtikes.jpg|thumb|waitroûlêye do [[Wikipedia walon]] a 11000 årtikes]]
'''Wikipedia''' est ene libe et franke [[eciclopedeye]] avou tos des lingaedjes, sicrîte pa des [[:Wikt:bénvlant|bénvlants]] so l' atuze [[Wiki]]. E setimbe 2003, pol pordjet en etir i gn aveut dins les 300.000 pådjes e 41 lingaedjes diferins. C' est di ces trevéns la k' a cmincî li [[eciclopedeye Wikipedia e walon|li modêye e walon]].

{{Wiccionaire}}
On '''gurzea''', c’ est ene gote di [[plouve]] k' a [[edjalaedje|edjalé]] e l' [[air (gåz)|air]] et ki toume a [[walêye]].

{{po|cilinde|cilinde (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|cilinde}}
On '''cilinde''', e l' [[djeyometreye]], c' est on volume fwait so on [[rond (djeyometreye)|rond]] come [[soûmint (djeyometreye)|soûmint]], tot montant si [[perimete]] erîlêymint, disca ene metowe hôteur.

Ene '''djåspinreye éndjolike''' u on '''forom éndjolike''', c' est ene [[waibe (éndjolike)|waibe]] la ki les djins ki sont rashious dsu polnut vni dvizer so on metou sudjet.

{{Wiccionaire}}
Li [[sonk]], c' est on [[likide]] ki toûne dins l' coir di bråmint des [[biesse]]s et, come di djusse, dås [[djin (biyolodjeye)|djins]]. 

'''Eldorado''', c' est on [[fime todi-sol-voye]] åd triviè del [[Walonreye]]. Li Walonreye î est croxheye come on payis foû mzeure mins pår drole eyet sbarant.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''hawea''' (di cotlî, di cinsî), c' est ene usteye al mwin, avou on lådje fier, sovint arondi, ki côpe di scwere avou l' sinse do bouxhaedje (årvier des [[hepe]]s), emantcheye so on mantche, pus court u pus long.

[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Braezi]]
[[Image:Cefet_mg.jpg|right|thumb|380px]]

L' '''assådaedje di Brussele''' s' a passé li [[16 d' octôbe]] [[2023]], ås alintoûs d' 19 e 15. L' edroet, c' est li djonccion inte el [[plaece Sainctelette]], el [[boulvård do Nouvinme-di-Lene]] ey el [[boulvård d' Îper]].

{{po|B|B (discramiaedje)}}

[[Categoreye:Catolicisse]]
[[File:B Gregor IX2.jpg|thumb|Li Påpe Grigwere IX discomuniant]]
Li '''discomuniaedje''', e li [[rlidjon catolike]],c' est l' "fotaedje a l'ouxh" di l' [[eglijhe (institucion)|Eglijhe]] d' on [[crustin]] (catolike) k' a fwait on grand [[petchî]] ou k' a fwait do toirt å catolicisse.

Li '''zambra''', c' est on tchant espagnol, ki provént des trevéns di l' [[Andalouzeye arabe]], mins k' î åreut stî apoirtêye pa les [[Bowemyin]]s.<ref>Dins «[[L' amour a l' Alambra (roman)|L' amour a l' Alambra]]» (ki s' passe e 14inme sieke), elle est dansêye pa ene trope di [[Djupsyins]], k' on dit vni d' [[Madride]], et k' årént stî les prumîs a-z esse arivés e l' Espagne. Li roman avize awè stî rashiou so des lives istorikes.</ref>

[[File:Tåvlea scolrece prezintoes nén definixhants.jpg|thumb]]
On '''nén definixhant prezintoe''' u '''prezintoe nén definixhant''', c' est on [[prezintoe]] ki n' dene waire di dnêyes sol sustantif ki shût. Metans, on n' è sait ni l' nombe, ni l' cwantité.

{{Wiccionaire}}

Li '''Lacion'''<ref>[[noûmot]] ([[riwalnijhaedje]]) atåvlé cial sol Wikipedia e 2022.</ref>, c' est ene redjon d' [[Itåleye|Italeye]] metowe å mitan do payis. 

{{djermon Urope}}
'''Siligo''' c' est ene veye d' [[Itåleye]], el region di [[Sardegne]].

[[Categoreye:Roumaneye]]
[[Categoreye:Djivêyes]]
Vochal li djivêye des [[distriks del Roumaneye]], relîs pa ôre crexhant di leu populåcion.
Les valixhances di populåcion sont di l'&nbsp;anêye [[2001]].

{{po|dråwe|dråwe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|dråwe}}

Les  '''trevéns djeyolodjikes''', c' est ene [[schåle des tins djeyolodjikes|schåle di tins]] k' a stî metowe so pî po studyî l' istwere del [[Daegne]].

Li '''RTBF''' ou '''Radio televuzion bedje del kiminålté francesse''' (''[FR] Radio Télévision Belge Francophone'') est li televuzion publike bedje e francès-cåzante ; dispoy li federålijhaedje del [[Beldjike]] elle a passé dizo l' viernaedje del [[kiminålté francesse di Beldjike]], dismetant ki l' televuzion e neyerlandès passéve dizo l' viernaedje del [[Flande]], dizo l' no di [[VRT]].

{{djermon}}
{{Wiccionaire}}
Èn '''avocåt''' u on '''pårlî''', ene '''avocåte''' u ene '''pårlêyresse''', c' est ene djin ki di s' [[mestî]], disfind les ametous divins les [[tribunå]]s.

Li '''mont Lapchi''', c' est ene [[montinne]] del tchinne di l' [[Imalaya]], metowe sol [[Nepal]] a l’ [[frontire]] do [[Tibet]].

'''Zagreb''', c' est l' [[mwaisse veye]] del [[Crowaceye]].

On '''posse di tévé''' u ene '''televuzion''' u ene '''tévé''' ([[camaerådreçmint]] ossu: ene '''boesse ås imådjes''' u ene '''bawete'''), c' est ene aparey po rwaitî l' [[televuzion]].

[[Categoreye:Atôtchance]]
[[Categoreye:Tourisse]]
[[File:Libramont gare 1900.jpg|thumb|Cwåte poståle avou l' [[gåre (di trén)|gåre]] di [[Libråmont]]]]
[[File:Cwåte Crowaceye.jpg|thumb|Ene cwåte poståle evoyeye di [[Crowaceye]] å [[Marok]] et scrîte e walon]]
:''[[Cwåte|Discramiaedje di tos les årtikes avou "cwåte"]]
Ene '''cwåte poståle''', c' est ene cwåte di [[papî]] [[cwårton|cwårtoné]], a pô près 10 x 15 cm hôte et lådje, k' on evoye pal [[posse]] sins l' sititchî dins ene [[ewalpeure]].

{{Wiccionaire}}
Li '''hoye''' (on dit eto l' '''tcherbon'''), c' est ene pire k' on saetche foû des [[houyire]]s, et ki sieve pol [[tchåfaedje]].

[[Categoreye:Maladeyes des plantes]]
[[Categoreye:Bacterolodjeye]]
[[Categoreye:Åbes ås fruts]]

{{Wiccionaire}}
[[File:Coisletes pourcea.JPG|thumb|tchå å rosti (pourcea)]]
Li '''tchå''', c' est les magnåves [[musse]]s d' ene [[biesse]] di [[botchreye]].

Li '''discours de la méthode''' (ratourné e walon '''Li manire di fé'''<ref>[[J. Schoovaerts]], 2009.</ref>, c' est on live da [[René Descartes]]. I fourit-st eplaidî e [[1637]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Preparing grill for grilling, grill with flames and cones near Hostákov, Vladislav, Třebíč District.jpg|thumb]]
Ene '''blame''' ou ene '''flame''', c' est çou ki rexhe d' on [[feu]] et k' on pout vey. 

[[Categoreye:foclore]]
[[Categoreye:Lussimbork]]
Li '''porcession d' Echternak''' (e [[lussimbordjwès]] ''schprëngprocession'', porcession do bontins), c' est ene [[porcession]] k' i gn a li mårdi del [[Pintcosse]] a [[Echternak]], po siervi [[sint Wilibrôd]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Ene '''vatchresse''' u '''vatchelresse''', c' est ene kimere ki tént des [[vatche]]s. On '''vatchî''' u '''vatchlî''', c' est èn ome ki fwait parey.

Les '''såvadjès biesses et såvadjès plantes'''<ref>Li ratourneure "såvadje veye", come e francès ey e-n inglès n' a måy sitî eployeye dins les scrijhaedjes e walon.</ref>, c' est les [[biesse]]s ki n' sont nén [[aclevaedje|aclevêyes]], et les plantes ki n' sont nén [[coûtivaedje|ahivêyes]] pa les djins. Et co des ôtès sfwaitès [[vicantès sacwès]], ki n' sont ni plantes ni biesses, come les [[tchampions-åbussons]], [[protozowaire]]s, [[bactereyes]] evnd. 

[[Categoreye: Antomeye]]
[[Categoreye: Tiesse]]

{{Wiccionaire}}
[[File:Canårds-rac.jpg|thumb|canårds amazirs blancs et noers]]
On '''canård''', c' est èn [[oujhea]] ki vike so les doûcès aiwes, nén si gros k' les åwes.

e [[rfondou walon]] po les Fiesses del Walonreye [[1997]], li seule anêye k' on ndè fjha ene pareye]]
Les '''fiesses del Walonreye''' (u : '''fiesses di Waloneye'''), c' est totès [[fiesse]]s ki s' pasnut totavå l' [[Walonreye]] diviè l' [[15 di setimbe]].

Li '''caligrafeye''' (do grek καλλι ''calli'' "beaté" eyet γραφος ''grafos'' "sicrijhaedje") est l'&nbsp;årt do bea scrijhaedje decoratif.

{{Wiccionaire|Amerike}}
{{po=}}
[[File:The Most Recent and Most Accurate Description of All of America WDL172.png|thumb|Viye mape di l' Amerike]]
L' '''Amerike''', c' est l' [[continint]] metou inte l' [[Oceyan Atlantike]] eyet l' [[Påjhûle Oceyan]].

{{Lka}} [[Croejhete di l' arabe marokin]]
 
 

{{Aiwe|Tchiere||112||||Diferdindje|Mouze|Lussimbork,
France, Walonreye}}
L' Aiwe di '''Tchiere''' (prononcî ''Tchièr''), c' est ene aiwe, 112&nbsp;km longue, ki s' lome e francès ''Chiers'', ey e [[lussimbordjwès]] ''Kuer'', et ki prind sourd e hamtea d' Oberkorn a [[Diferdindje]], el [[Grande Dutcheye]].
Après, ele court e [[France]], e dipårtumint d' Lorinne, pu d' Meute-et-Mozale. Adonpwi, ele va raiwî [[Lonwi]], et [[Mådi]], e dipårtumint d' Mouze, pu Carignan, e dipårtumint d' Årdene francesse. Al fén, ele egolene dins [[Mouze]] a Rmiyi (''Remilly-Aillicourt'').

[[Categoreye:Gueres]]
Li '''Guere d' Espagne da Napoleyon''', c' est cwand [[Napoleyon Bonapåre]] evayixha l' [[Espagne]], swè-dijhant po fé evoluwer les djins erirés dizo on redjime di rwès wårdiveus.

{{djermon}}
Li '''Club Social y Deportivo Colo-Colo''' (''Colo-Colo'') c' est l' club di [[fotbale]] di [[Santiago do Tchili|Santiago]], [[Tchili]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}

Li '''creyole meuricyin''', c' est l' mwaisse [[lingaedje]] d' atôtchance di l' [[Iye Meurice]].

'''Andrea Anastasi''', c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li [[8 di djanvî]] [[1960]] e-n [[Itåleye]].

{{Wiccionaire|si mete a fén}}
[[File:Edouard_Manet_-_Le_Suicid%C3%A9.jpg|thumb|250px]]
Li '''metaedje a fén d' lu-minme''', lomé eto '''sucide''', c' est cwand ene sakî si towe leye-minme, di s' prôpe volté.

Li '''Liyon''', e-n [[asterlodjeye]], c' est l' [[planete (asterlodjeye)|planete]] des cis (cenes) k' ont skepyî inte li [[23 d' djulete]] eyet l' [[23 d' awousse]].

Li '''kitouba''', c' est on [[lingaedje d' atôtchance]] (''lingua franca'') cåzé pa l' mitan del djin do [[Congo-Braza]], a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]], inte [[Brazaveye]] et [[Noere Ponte (veye)|Noere Ponte]]. 

{{Wiccionaire}}

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

'''Waasmunster''' (çou ki vout dire e walon ''[[Moustî]]-ezès-[[broûs]]''<ref>Li [[no d' plaece]] «''waas, waes''» respond å francès  «''vase''» volant dire [[Wikt:broûs|broûs]], [[Wikt:briyak|briyak]], [[Wikt:bôjhe|bôjhe]]</ref>), c' est ene [[rebanêye comene]] del [[Flande levantrece]].

[[Categoreye:Agricoûteure]]
[[Categoreye:Cotlaedje]]
Li '''treråyaedje''' ou '''intråyaedje''' (on dit eto : aclairixhaedje, asclairixhaedje, raclairixhaedje, rasclairixhaedje, distoclaedje, distroclaedje, plouctaedje, dispårtixhaedje) d' on semé, c' est l' råyaedje di sacwants djetes po k' les cis ki dmornut crexhexhe mî.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''couperou''' (on dit eto : '''cou-d'-poerî''', '''cou-boteye''', '''cumulet''', '''cutroumea''', '''cou-d'-roussea'''), c' est on potchaedje a tere, tot s' coûtchant sol tiesse, et hiner ses djambes å hôt, po si rtrover coûtchî so s' dos, dins l' ôte sinse.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
, a [[Wåmont]]]] 
]]
{{Wiccionaire}}
On '''tomboe'''<ref>e l' toponimeye, ''tombeû'' u ''tombwè''; eto ''tombû'' u ''tombwa'' ([[Betchfessî oe]])</ref>, c' est ene grosse bosse padzeu tere, metowe  dzeu d' ene tombe. 

Les '''Limbes''', dins l' [[crustinnisse]] — dins tos les cas dins l' [[catolicisse]] —, c' esteut on cwatrinme espåce di dmorance des [[åme]]s, a costé do [[cir (rilidjon)|cir]], di l' [[infier]] et do [[purgatwere]]. Î alént les åmes des efants moirts sins [[bateme]].

Ene '''ristitcheye voyale''', c' est ene voyale ki si rmete inte deus cossounes, å pus sovint po shuve li [[rîle des troes cossounes]].

[[File:Tchamosseure figuî amazir frut.jpg|thumb|kimince d' atacaedje do frut]]
Li '''fåsse tchamosseure do fikî amazir''', c' est come ene blanke [[tchamosseure]] ki s' mete sol [[fikî amazir]].

On '''mwaisse leu'''<ref>li mot "leu", come dischindant do latén e walon, est wårdé dins ene seule ratourneure: esse sins feu ni leu; il est reployî cial come [[noûmot do walon|noûmot]].</ref>, c' est li [[veye (djeyografeye)|veye]] u l' [[viyaedje]] principå d' ene [[province]], d' on [[canton]], d' èn [[arondixhmint]], d' ene [[signorreye]] u di tot ôte pårtixhaedje djeyografike.

{{Wiccionaire}}
Ene '''manêye''' (on dit eto ene '''pårt di virêye''', ene '''pårt des patrimoennes''', èn '''afouwaedje'''), c' est ene pårt di bwès d' tchåfaedje, dinêye tos ls ans ås djins ki dmanèt e-n on metou [[viyaedje]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire-motîs|Motlî Van Calsteren sol houyreye}}

Li '''mannixhance di l' aiwe''', c' est l' [[mannixhance]] des corantes ou cropantès aiwes, des [[mer]]s et [[oceyan]]s pa totès sôres di prodûts, tchimike, nawearins ou [[grossès ehales]].

{{po=}}
Li '''batreye des cwate vints'''<ref>''bataye des cate vants'' a [[Noere-Fontinne]]</ref> ou '''nute do mwaisse vint'''<ref>''nuit du vent dominant'' e francès d' après [[Les Rivires]].</ref>, c' est ene viye creyance k' a dipus d' 150 ans. Ele vout ki l' [[25 di djanvî]] (c' est l' djoû do cviersaedje da [[sint På]]), li vint ki shofele a l' anuti, ci serè li mwaisse vint pol restant d' l' anêye.

Ene '''assaetchance touristike''' (ossu: di l' '''avey po les tourisses'''), c' est on [[payizaedje]], on [[monumint]] ou ôte tchoi ki les [[tourisse]]s vinèt voltî vir tins d' leu condjîs.

[[File:Ayites Bayoude.jpg|thumb]]
'''Ayites Beyyoude''' ([[amazigh]] ey [[arabe marokin]] ⴰⵢⵜ ⴱⵢⵢⵓⴹ, ayt beyyoD, [[ralfabetijhî]] oficirmint e-n arabe «أيت بيوض» ey e francès «Ait Bayoud»), c' est on viyaedje ey ene pitite contrêye del province di [[Swira]].

{{po|boschet|Boschet (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|boschet}}

[[Categoreye:Toponimeye]]
'''Pådje do mot "basse" el toponimeye del Walonreye'''

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; [[goydelike]] &gt; '''irlandès'''
----
L' '''irlandès''', c' est on [[lingaedje]] del brantche [[goydelike]] do [[gayel]], djåzé e l' [[Irlande]], disk' å djoû d' ouy.

{{po=}}
On '''problinme''', c'&nbsp;est ene atuze filozofike la k' ene sacwè vént mete ene aroke a çou ki vos avîz l' epinse di fé. 

Li '''crås sonk''', c’ est ene [[medcene|atuze di docteur]] come cwè, cwand on va fé ene [[prijhe di sonk]], et k’ on a do [[colesterol]] dins l’ [[sonk]] k’ est trop hôt, c’ est k’ on magne trop crås. 

[[File:QWERTZ swiss.jpg|thumb|di machene a scrire]]
[[File:CeBIT 2011 Samstag PD 24.JPG|thumb|di copiutrece]]
Ene '''taprece''', c' est l' pîce d' ene [[machene a scrire]] ou d' ene [[copiutrece]] avou tote des tapes po tchaeke lete (ou chife).

Li '''pixha''', c' est èn organe des [[biesses ås tetes]] måyes, ki sieve a [[pixhî]] et å [[mopliyaedje]] di l' [[indje]].

[[File:Brussels suspects CCTV.jpg|thumb|Foto prinjhe d' ene [[fimrece guigne-djin]] des troes ametous di l' atake di Zaventem]]
L' '''atacaedje terorisse di Brussele''', c' est des petaedjes di deus [[bombe (åre)|bombes]] metowes pa des [[terorisse]]s ki s' ont passé li [[22 d' måss]] [[2016]] a [[Brussele]] et [[Zaventem]].

'''Andrea Giani''', c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li [[22 d' djanvî]] [[1970]] e [[Naples]] (e-n [[Itåleye]]).

Li '''polonès''', c' est l' [[lingaedje oficire]] del [[Pologne]].

{{po|crantche|crantche (discramiaedje)}}

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Beugelzaag hout.jpg|thumb|soyete di fier]]
Ene '''soyete''', c' est en simpe usteye avou ene lame di 60 cm a on mete, monteye so on cåde, po soyî des ptits bwès.

{{djermon}}
]]
:''[[Rodje Croes|Discramiaedje des årtikes "Rodje Croes" et "rodje-croes"]]''
Li '''Rodje Croes''', c' est ene institucion ki s' ocupe di solåcyî les malådes, les prijhnîs, les ressåvés, pattavå l'[[Daegne]]. Elle a stî metowe so pås so fotches a [[Djineve (Swisse)|Djneve]] e [[1863]]

[[Categoreye:Crustinnisse]]
[[Categoreye:Protestantisse]]
[[File:Anduze eglijhe advintisse.jpg|thumb|Eglijhe advintisse do setinme djoû a Anduze, dins les [[Cevenes]], el France]]
Les '''Advintisses''', c' est des [[crustin]]s [[protestant]]s foirt wårdiveus.

{{Wiccionaire}}
[[File:Limozenes et francesse.jpg|thumb|vatches di sacwants coleurs]]
[[File:Foyes faw sacwants coleurs.jpg|thumb|Foyes di faw di sacwants coleurs]]
Li '''coleur''' d' ene sacwè k' on rwaite, c' est l' sinsåsion kel cervea rçût a pårti des ouys, ki provént del [[Wikt:wachlire|wachlire]] del loumire ki rispite foû di ç' sacwè la. Les sôres di coleurs vont do rodje (avou l' pus grande longueur di wachlire, å violé (avou li pus ptite), et on les pout vey totes, par ôre, dins l' [[airdiè]].

'''Prindoz vosse baston, Simon''', c' est on vî [[cråmignon]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Abeja en lavanda.jpg|thumb|Ene moxhe al låme plouctant del lavvindje]]
Ene '''moxhe al låme''' {{odio|Wa-fel moche al lâme wa moxhe al låme.ogg|lang=wa}}<ref>''moche a l' lâme'', accint d' après [[Li Rotche-e-l'-Årdene|L' Rotche]]</ref> u {{odio|Wa-fel mo(he) a lâme wa moxhe al låme.ogg|lang=wa}}<ref>''mo(he) a lâme'', accint d' [[Serè]], avou [[fondaedje (linwince)|fondaedje do H]]</ref> ou '''moxhe d' apî''' {{odio|Wa-fel (one) moche d'api wa moxhe d' apî.ogg|lang=wa}}<ref>''moche d' api'', accint d' après [[Nameur]]</ref> ou '''moxhe di tchetoere''', c’ est èn [[inseke]] sociåve ås deus [[aiye]]s ki pout esse [[Aclevaedje des moxhes al låme|aclevé]] po-z aveur del [[låme (amagnî)|låme]].

<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Suceava'''</font><br />'''(distrik di Suceava)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Suceava]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Boucovine]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>SV</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br />&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 2inme]] <br /> 8.553&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br />&nbsp;- Totå ([[2001]])<br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 7inme]]<br />712.854 dimorants<br />83&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

[[File:Map Crusader states 1135-en.svg|thumb|djeyografeye politike do Moyén Levant diviè 1135]] 
[[File:Nur ad-Din Zangi.jpg|thumb|Noreddine Zengui, k' aveut rprins Edesse]]
Li '''deujhinme croejhåde''', c' est ene [[croejhåde]] ki fourit dmandêye på [[påpe]] [[Udjinne III]] e [[1145]] a cåze do rprindaedje d' [[Edesse]] pa les [[Trouk (peupes)|Trouks]] da [[Zengui]] e [[1144]]. Li [[conteye d' Edesse]], c' esteut li prumî estat catolike ahivé tins del [[prumire croejhåde]]. Adon, c' esteut, rissintiveuzmint, ene grande piete po les catolikes.

[[Image:Night vision.jpg|thumb|Des sôdårds amerikins ki moussèt dins les måjhons po cweri les rezistants]]
[[Image:Army.mil-2007-03-27-114351.jpg|thumb|Des moirts civils ("pietes dilérinnes")]]
Li '''guere d' Irak''', c' est ene [[guere]] k' a oficîremint cmincî li 20 di maus' [[2003]], pa l' abrocaedje des [[Estats Unis|Amerikins]] et leus [[Aloyîs]] (bråmint les [[Grande-Burtaegne|Inglès]]) e l' Irak, adon moenné pa [[Saddam Housseyn]].

'''Bassora''' u '''Basra''', c' est ene veye do Sud di l' [[Irak]], metowe sol [[Tchate el Arabe]], avou on gros [[pôrt]] po-z espôrter l' [[petrole]].

'''Santos''' (e walon, si riscrireut "Santosse"), c' est ene [[veye (djeyografeye)|veye]] do [[Braezi]] avou 433.966 dimorants (e [[2015]]).

[[Categoreye:Dinrêyes]]
{{Wiccionaire}}
[[File:BarleyEars.JPG|thumb|oidje (a hintche) et scweron (a droete)]]
[[File:Hordeum vulgare subsp. hexastichum MHNT.BOT.2015.2.41.jpg|thumb|''Hordeum vulgare subsp. hexastichum'' - [[Muséum de Toulouse]]]]

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|moulete}}
{{po|moulete / molete|moulete (discramiaedje)}}
Li '''moulete''' (sincieuzmint, l' '''abomazom'''), c' est l' cwatrinme potche del [[pansreye (anatomike)|pansreye]] des [[roemiant]]s.

{{Wiccionaire}}
Ene '''djelaba'''  (arabe [[Wikt:جلّابة|جلّابة]], prononcî «jellaba» /ʒᵊl.'læ.ba/ å Marok {{odio|Ary jellaba جلّابة.ogg|lang=ary}} et «djellaba» /ʤᵊl.'læ.ba/ e l' Aldjereye, ci-la ricalké e francès dizo scrijhaedje «djellaba» /ʤɛ.la.'ba/, mins tot pierdant l' [[djermalance]] do «[[l]]»), c' est ene grande cote ki les omes et le cmeres metèt po rexhe ådfoû, avou å pus sovint ene pondante bounete taeyeye dins l' minme sitofe.

{{Wiccionaire}}
[[File:Djindjipe.JPG|thumb]]
Li '''djindjipe''', c' est ene [[plante]] ki vént d' [[Azeye]] et k' on eploye li [[rampe (plante)|rampe]] come [[yerbêye]], dins les [[såce]]s ou dins les [[dessert]]s. Eto dins les [[sope]]s.

Ene '''contene''', c' est on [[rime-rame d' efant]] po-z aprinde les [[chife]]s et les [[nombe]]s. 

{{Wiccionaire}}
Li '''tchômaedje''', c' est cwand gn a des djins ki vôrént bén bouter, ki sont sins ovraedje. 

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye: Antomeye]]
[[Categoreye: Tiesse]]

Li '''hongrwès''' (davance, on djheut eto li '''hongue'''), c' est on lingaedje del [[famile hongue-et-finwesse]] cåzé el [[Hongreye]] et dins sacwantès coines des payis vijhéns.

{{djermon}} 
[[Categoreye:Moyinådje]]
[[Categoreye:Djustice]]
On '''djubet''' (on dit eto: ene '''potince'''), c' esteut, el [[Moyinådje]]…

{{Wiccionaire|calistinne}}
Li tere a '''calistinne''', c' est ene tere [[croyixheuse]], k' on trouve dins [[Calistinne (contrêye)|l' contrêye do minme no]]. 

Les '''trevéns tîçreces''' u li '''trevén tîçrece''' u li '''Tîçrece'''<ref>[[noûmot do walon]] askepyî so Wikipedia e 2018; di [[Wikt:tîce|tîce]] avou l' [[cawete -rece]].</ref>, c' est ene termene del [[schåle des tins djeyolodjikes]] k' atake la 65 miyons d' anêyes.

{{po|djalêye|djalêye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}

{{djermon}}

Li '''deltametrene''', c' est on [[prodût tchimike po touwer les insekes]], del famile des [[piritrinoyide]]s.

{{Wiccionaire}}
[[File:Diaper_Contents_after_user.jpg|thumb|On pamperse avou del [[schite]] divins]]
Ene '''faxhe-coulote''' ou on '''pamperse''' ou ene '''coûtche-coulote''', c' est ene [[faxhete]] ([[bråye]]) a taper evoye, k' on n' doet pus aveur rén d' ôte avou, po [[refaxhaedje|refaxhî]] les påpåds (u d' ene grande djin k' end a dandjî). 

On '''lewin''', c' est on boket d' [[påsse]] levêye k' on wåde dins ene [[dresse]] po rsiervi d' [[yesse di boledjî|yesse]] po fé do [[pwin]] li côp ki vént k' on cût.

[[Categoreye:Francès]]
{{djermon}}
Li '''cawete -eau''' do [[francès]] provént del [[cawete latene -ellus]].

[[File:Outremeuse-Blaeu.jpg|thumb|Djudla Mouze e [[1649]]]]
[[File:16aoutoutremeuse.jpg|thumb|grande fiesse di Djudla]]
[[File:Rue roture.jpg|thumb|Rue Roture]]

[[Categoreye:Fosses et cårires]]
[[Categoreye:Toponimeye]]
 avou s' plake e walon]]
Ene '''pirreye''' u ene '''pirire''', c' est ene  [[cårire]] k' on î saetche ås pires.

Li '''boloe do Diåle''', c' est èn [[epweznant tchampion]] del famile des [[boletîs]]. Il est pacô lomé "tchapea d' macrale",<ref>[[Motî da Stasse]] a « tchapea-d’-macrale ».</ref> mins ciste alomåcion la pout esse riwaiteye come èn [[emacralé mot]].

[[Categoreye:Floricontes]]
[[File:Wolf und sieben Geisslein (2).jpg|thumb|li leu avore el måjhon]]
'''Li leu et les set gadots''', c' est on [[floriconte]] eplaidî pa les [[frés Grimm]] e [[1812]] et ki s' a spårdou dins tote l' Urope e 19inme sieke.

On '''vicant lingaedje''', c' est on [[lingaedje]] k' i gn a co des djins ki cåznut, å djoû d' ouy.

El '''NRK''' u '''Norsk rikskringkasting''' (''Societé norvedjinne d' radiyodifûzion'') est li televuzion publike norvedjinne, dins l' mimne djinre k' el '''RTBF''', e [[Walonreye]].

Èn '''åboretom'''<ref>calcaedje d' on noûmot do francès, fwait a môde do [[latén]]. Li prumî eployaedje a stî ortografyî e Feller: ''arborétom’'' pa [[Joëlle Spierkel]].</ref> u '''åboe'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] fwait sol [[bodje (linwince)|bodje]] «åbe» (leyî té ké, come dins [[Wikt:åbî|åbî]]) avou l' [[cawete -oe]] (come dins «[[tchenoe]]», «[[ônoe]]», «[[frinnoe]]», «[[tchårnoe]]», des mots foirt sipårdous dins les nos d' plaece del Walonreye).</ref>, c' est on grand [[corti]] avou totes sôres d' [[åbe]]s diferins. 

[[File:Måtche el Fåmene pirire plake.jpg|thumb|Plake "Al Pirire a [[Måtche-el-Fåmene (veye)|Måtche-el-Fåmene]]]]
Li mot pire aparexhe dins bråmint des [[toponimeye|nos d' plaeces]] el Walonreye, soeye-t i [[Wikt:pire|tot seu]], soeye-t i dizo des parints : [[Wikt:peret|peret]], [[Wikt:piroe|piroe]], [[Wikt:peri|peri]], [[Wikt:perijhea|perijhea]].

[[Categoreye:Fleurs des tchamps]]
[[Categoreye:Plantes]]

{{djermon Urope}}

Li '''ketchwa''', c' est on [[lingaedje do payis]] di l' [[Amerike nonnrece|Amerike do Sud]] ([[Perou]], [[Boliveye]], [[Ecwateur (payis)|Ecwateur]]). So les deus prumîs payis, les cåzeus do ketchwa sont vijhéns, et pacô maxhîs, avou les cis d' l' [[aymara]]. 

{{po=}}
[[File:Eglijhe Transene tchimin croes desséns efants.jpg|thumb|desséns d' efant riprezintant les ståcions metous å meur e l' eglijhe di [[Transene]])]]
[[File:Couillet - église Saint-Basile - 07.jpg|thumb|e l' eglijhe di [[Couyet]]]]
Li '''tchmin del croes'''<ref>emantchåjhe riprinjhe do tite d' on livret e walon da [[Reynolds Hostin]] ([[Li tchmin del croes (live)|Li tchmin del croes]]).</ref> u '''tchimin d' croes''', c' est èn ofice do [[bon vénrdi]], la k' on rmimbere li voye ki [[Djezus-Cri]] åreut shuvou do [[tribunå]] la k' i fourit codåné, disca dsu croupet la k' il åreut stî clawé so ene [[croes]], mori, pu esse dispindou.

{{po|morete|morete (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|morete}}

Li '''gagåz''', c' est on [[lingaedje troucrece]] djåzé på [[Gagåz (peupe)|peupe do minme no]] di [[Moldaveye]], [[Oucrinne]], [[Rûsseye]] et [[Tourkeye]].

On '''medcén''', ene '''comere-medcén''' (on djheut eto on '''méde'''; asteure, c' est purade on '''docteur''', ene '''doctoresse'''), c' est ene djin, ki sogne les [[malåde]]s tot trovant li [[maladeye]] k' il ont, et cachî l' moyén d' les [[riwerixhaedje|rweri]].

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; 
[[Lingaedjes ostronezyins|ostronezyins]] &gt; ostronezyin levantrece &gt; 
'''filipin'''
----

{{Wiccionaire}}
On '''mancî lingaedje''' (''man’cî linguètch''; on dit eto avou po tchaeke mot, ene idêye diferinne padrî l' tiesse : '''spotchî lingaedje''', '''formagnî lingaedje''', '''lingaedje dilérin''', '''pitit lingaedje''', '''lingaedje do payis''')<ref>L' alomåcion «linwe indidjinne» si rescontere eto, mins pout esse rissintowe come on [[francijha]].</ref>, c' est on [[lingaedje]] ki pôreut bén ndaler bénrade evoye, pask' i gn a cåzu pupont d' djins kel djåznut.

{{Wiccionaire}}

Li '''tchårnea ordinaire''' u '''tchårnale kimene'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=6&alw_page=421 notule '''6''' 159].</ref>, c' est l' [[tchårnale]] li pus corante e l' [[Urope]].

{{Wiccionaire}}
Li '''teleboutaedje''', c' est d' l' [[ovraedje]] ki les [[eployî]]s et les mwaisses polnut fé e leu måjhon pol conte d' ene [[eterprijhe]] u d' ene [[administråcion]], pal voye d' ene [[copiutrece]] et del [[Daegntoele]].

[[File:Radar scanner - Heathrow - geograph.org.uk - 1400515.jpg|thumb]]
On '''radår''', c' est ene machene k' evoye des [[waches electromagnetikes]] a pårt (ki c' est des [[waches radio]]) po saveur çou k' gn a padvant.

Li '''Guere di Corêye''' c'est ene [[guere]] k' i gn a yeu dins l' [[cåziyea corêyin]] do [[25 di djun]] [[1950]] å [[27 di djulete]] [[1953]].

{{Wiccionaire|espagnol}}
L' '''espagnol''' u '''castiyan''', c' est on [[lingaedje roman]] k' est li cmon [[lingaedje oficir]] di l' [[Espagne]] et di tote ene cåkêye di payis d' [[Amerike latene]]. E l' [[Afrike]], gn a djusse li [[Guinêye espagnole]].

[[Categoreye:Antolodjeyes]]
'''Moti<ref>E walon classike, li mot "[[Wikt:moti|moti]]" est todi metou dins ene fråze di [[noyaedje]] (èn nén moti, evnd.); l' eployaedje cial pout esse loukî come on [[noûmot]].</ref>, scrît, tchanté åtoû d' Derbu''', c' est ene [[antolodjeye di scrijheus e walon]] do payis d' [[Derbu]]. 

'''Els Segadors''' (''Les fåtcheus'') est l'&nbsp;[[imne nåcionå]] del [[Catalogne]].

{{Wiccionaire}}
]]

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{po|morance|morance}}
Li '''morance pa malåde''' u '''touwance''', c' est l' nombe di [[malåde]]s ki morèt d' ene metowe maladeye.

{{Dizo-tite|''Pays de Charleroi''}}
'''Payis d' Tchålerwè''' (fr. '''''Pays de Charleroi'''''), c' est ene [[tchanson]] e [[francès]] escrîte på [[Jacques Bertrand]] po [[Charles-Louis Lebeau]].

{{po|cropecinde|cropecinde (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Cropecinde}}
[[File:John Everett Millais - Cinderella.jpg|thumb]]
'''Cropecinde''' (pus sovint dizo [[calcaedje (linwince)|calcaedje]] setch do francès, «''Cendrillon''», riscrijhåve e [[sistinme Feller]] '''''Çandriyon'''''), c' est on [[floriconte]] foirt kinoxhou, la ki ene pôve [[båshele]], mambornêye pa s' måråsse, va parvini a maryî li prince do [[payis]], avou l' aidance d' ene [[blanke dame]].

{{Wiccionaire|boyea}}
[[File:Digestive appareil-fr.svg|thumb|boyeas des djins]]

{{Wiccionaire|djuråd}}
{{Taxobox biesse   | Ritchåd u Djuråd | Garrulus glandarius 1 Luc Viatour.jpg | '''Garrulus glandarius - ritchå ou djirå''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' (coirbidîs) }}
{{Taxobox djinre   | ''Garrulus'' }}
{{Taxobox espece   | ''glandarius'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Garrulus glandarius L. }}
{{Taxobox fén}}
[[File:Garrulus glandarius rufitergum MHNT 232 Weymouth.jpg |thumb|'' Garrulus glandarius '']]

{{Wiccionaire}}
[[File:Bisteu brune Atlasse astantcheye Bou-Regreg.jpg|thumb|Rodjès biesses]]

{{Wiccionaire}}
[[File:Diaper_Contents_after_user.jpg|thumb|On pamperse avou del [[schite]] divins]]
Ene '''faxhe-coulote''' ou on '''pamperse''' ou ene '''coûtche-coulote''', c' est ene [[faxhete]] ([[bråye]]) a taper evoye, k' on n' doet pus aveur rén d' ôte avou, po [[refaxhaedje|refaxhî]] les påpåds (u d' ene grande djin k' end a dandjî). 

Li '''louganda''', c' est l' mwaisse [[lingaedje]] di l' [[Ouganda]]. 

{{djermon}}

[[Categoreye:Mestîs]]
{{Omonimeye}}
{{Wiccionaire|contåbe}}
* onk, ene ki tént l' [[Contåbilté]] (les contes d' ene eterprijhe).
* djin d' mestî ki fwait d' l' [[acontance]] (studiaedje des afwaires di çanses d' ene eterprijhe, d' ene ritche mierdjin, d' on govienmint, evnd.)

[[Categoreye:Måjhon]]
{{Wiccionaire}}
[[File:Take 1777.jpg|thumb|ene take]]

{{Wiccionaire}}

'''Li gros laid cani'''<ref>Tite del modêye Hendschel; li modêye Thomsin copeye li tite francès « on vilin ptit canård ».</ref>, c' est on [[floriconte]] da [[Hans Christian Andersen]].

{{Wiccionaire}}
Li '''crås mårdi''', c' est l' djoû di dvant l' [[cwareme]] (ki cmince li londmwin, [[mierkidi des cindes]].

{{Wiccionaire}}
On '''referandom''', c' est on vôtaedje la k' on dmande ås djins di responde simplumint (sovint pa "oyi" ou "nonna") a ene kesse foirt consecwante po on metou payis.

Les '''påsses itålyinnes''' u '''påsses alimintreces''', pus courtinnmint '''påsses''', c' est des [[amagnî]]s fwaits avou des bokets d' påsse di [[deur frumint]].

[[File:Sorbus aria0.jpg|thumb|Fleurs]]
Li '''blanc håvurna''', c' est èn [[åbe]] parint do [[håvurna]].

Li '''mildiou del vegne''', c' est on [[mildiou]] k' acsût les [[vegne]]s.

{{djermon}}
Li '''ketamene''', c' est ene [[edoirmante drouke]] po les biesses, del famile des fenciclidenes.

[[Categoreye:Floricontes]]
[[File:Franz Jüttner Schneewittchen 5.jpg|thumb|]]
'''Blanke-Nive et les set nûtons''' u '''[[Blanke-Nive et les set soteas]]''', c' est on [[floriconte]].

Li '''Leffe''', c' est ene bire d' abeye walone ki vént d' [[Dinant]].<ref>https://www.abbaye-de-leffe.be/fr/biere/</ref> D' ayeur, Leffe, ç' est ossu l' no d' èn hamtea al Bijhe di Dinant. Mins nerén, ele n' est pus bresseye dins l' moustî.<ref name=":0">https://fr.businessam.be/leffe-nest-brassee-moines-abbaye-consommateur-americain-porte-plainte/</ref>

[[Categoreye:Infôrmatike]]
{{Wiccionaire}}
Li '''scribanne''', e-n [[éndjolike]], c’ est l’ [[eterface]] grafike do [[sistinme d’ operance]]. 

(a [[Djamblene]])]]
)]]
 e l' [[Otriche]]]]
)]]

, el [[Nonne-Afrike]].]]
Li '''BRICS''', c' est ene troke politike di cénk payis&nbsp;: el [[Braezi]], el [[Chine]], l' [[Inde]], el [[Nonne-Afrike]] ey el [[Rûsseye]]. Mins nerén, el [[Nonne-Afrike]] a ridjondou ciste troke ci k' e [[2010]]. Adon, e [[2009]], anêye d' ès-n' askepiance, eyet li vnowe d' èç payis la, li '''BRICS''' si loméve seulmint '''BRIC'''.<ref name=":0">https://www.levif.be/international/voici-les-6-pays-qui-rejoindront-les-brics-en-2024/</ref> Li mot «&nbsp;'''BRICS'''&nbsp;», c' est l' racourtixhaedje des nos des cénk payis e-n [[Inglès|inglès&nbsp;]]: ''Brazil'', ''Russia'', ''India'', ''China'' eyet ''South Africa''.<ref>https://moderndiplomacy.eu/2023/07/02/brics-at-a-historical-turning-point-unexpected-challenges/</ref>

[[File:Tchandele di pire tchabote trô d' Ercule.jpg|thumb]]
On '''trô d' rotche''' ou '''grote''' u '''cåve djeyolodjike''', c' est ene vûde plaece å mitan d' ene rotche.

{{djermon}}
On '''sovxhôze''' u '''sovkôze''', c' esteut ene grande [[cinse]] k' on boutéve tertos eshonne, dins l' sistinme [[comunisse]].

:''[[Testamint (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "testamint"]]
Li '''testamint''', c' est on papîscrît la k' ene djin (li '''testamintî''') dene a ses [[Wikt:zwer|zwers]] çou k' il a come béns, tot respectant les lwès do payis. Come di djusse, les eritîs n' åront ces béns la k' après l' moirt do testamintî.

{{Taxobox biesse|Margay|margay.jpg|On margay å Costa Rica}}
{{Taxobox phylum|taxon=''[[Chordata]]''}}
{{Taxobox classe|taxon=''[[Mammalia]]''}}
{{Taxobox ôre   |taxon=''Carnivora''}}
{{Taxobox famile|taxon=''[[tchetidî|Felidae]]''}}
{{Taxobox djinre|taxon=''Leopardus''}}
{{Taxobox no latén biesse | Leopardus wiedii }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox end}}
Li '''margay''' est ene biesse a tetes magneuse di tchå del famile des [[tchetidîs]], di poyaedje djaene-orandje cafloré di noer, ene miete pus grande
k' on [[tchet|tchet d' måjhone]], e sincieus latén ''Leopardus wiedii''.
I vike del nute ezès tchôdès aforesses di l'&nbsp;[[Amerike cintråle]] et [[Amerike nonnrece|nonnrece]], wice k'&nbsp;i gripe disk'&nbsp;al miercopete des åbes. C'&nbsp;est li seu tchedidî ki pout dschinde des åbes li tiesse èn avant.

On '''vôtaedje''' (on dit eto ene '''vôtåcion''', ene '''eleccion'''), c’ est ene operåcion la k’ les djins d’ on metou [[viyaedje]], [[contrêye]], [[dislaxhî payis]] vont tchoezi des djins po les rprezinter et les govierner.

[[Categoreye:Urope]]
Dins l' [[Union Uropeyinne]], li [[9 di may]], on fiestixh li [[declaråcion da Robert Schuman|declaråcion da Robert Schuman do 9 di may 1950]].<ref name=":0">https://www.rtbf.be/article/il-y-a-65-ans-robert-schuman-jetait-les-bases-de-l-union-europeenne-8976588</ref>

[[Categoreye:Antibiyotikes]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
Li '''florfenicol''', c' est èn [[antibiyotike]] del [[famile d' antibiyotikes|famile]] des [[fenicolî]]s, siervou aprume [[årtisyince|po médyî les biesses]].

{{djermon}}
Li '''bulgåre''', c' est on [[lingaedje eslåve]] djåzé el [[Bulgareye]].

L' '''årtisyince''' (on dit eto: '''medcene veterinaire'''), c' est ene syince ki studeye les maladeyes des biesses. Les cis kel parpinsèt, eyet l' pratiker, c' est, aprume, les [[årtisse (veterinaire)|årtisses]].

Li '''schoirçaedje des tcheneas''' u '''pelaedje des tcheneas''', c' esteut ene ovraedje k' on fjheut troes cwate samwinnes å long, dispu l' fén do moes d' [[avri]] disk' e moes d' [[may]] et li cminçmint do moes d' [[djun]], divant li fnå. C' est a ç' moumint la k' i gn a l' pus di [[seuve]] et k' li [[schoice]] si disclape li mî. Mins i fåt ene djournêye k' i fwait bon vint. Cwand i bijhe, on leye des ptitès nuketes di schoice après l' blanc bwès (on djheut k' les åbes avént des [[pû]]s). <ref>[[L. Mahin]], [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)| Ene båke so les bwès d' l' Årdene]].</ref>

Les '''yesses'''<ref>mot ramexhné do costé do [[Noû Lovén]], respondant dandjreus a «''[[Wikt:guèsses|guèsses]]''» ([[C106]]) eyet [[Wikt:djèts|djèts]] ([[O0]])</ref> (on dit eto les '''leyes'''<ref>[[Wikt:lîyes|lîyes]] ([[C8]], [[S36]], [[S109]]).</ref>, les '''leveures''', les '''lidjes'''), c' est des [[tchampions a ene celule]] ki candjèt l' souke e-n alcol, ou ki fjhèt lever les påsses di farenes. 

[[Categoreye:Cwårdjeus]]
{{po|piket|piket}}
Li '''piket''', c' est on [[djeu d' cwåtes]] ki s' djouwéve el Walonreye. I s' djouwéve po des [[çanses]].

'''micRomania''', c' est l' gazete eplaideye tos les troes moes pal [[CROMBEL (soce)|CROMBEL]] dispu 1992. Si no provént do grek ''micro'' (pitit) et do latén ''romania''. Dabôrd, c' est ene gazete ki cåze des [[ptits lingaedjes]] vnous do latén, dj' ô bén les [[lingaedjes romans]]. Elle est drovowe ås oteurs di tote l' Urope, et minme ås oteurs creyoles.

{{po|Djineve & Djinefe|Djinefe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Djineve}}
[[File:Geneva lake lighthouse.jpg|thumb|[[fåre (batelreye)|fåre]] sol laetche Leman]]

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Aiwe]]

{{po|Sanson|Sanson (discramiaedje)}}

{{Dizo-tite|''Les Héros du gazon''}}

{{Wiccionaire|toirdaedje}}
On '''toirdaedje di djonteure''' (on dit eto: '''toirtchaedje''', '''stoirtcheure''', '''foleure''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''15''' 102.</ref>, c' est cwand ene [[djonteure]] si toid.

{{Wiccionaire}}
[[File:Fleur tcherdon d' Notru-Dame.JPG|thumb|Fleurs]]
Li '''tcherdon Notru-Dame'''<ref>''tchèrdon d'Notrè-Dame'' : [[C89]] p. 133.</ref> ou '''tcherdon Nosse-Dame''' ou '''laecea Sinte-Mareye'''<ref>''tchèrdon d'Notrè-Dame'' : [[C89]] p. 70.</ref>, c' est on grand hôt [[tcherdon]] avou des måvès fleurs, sins plomion.

[[File:Hopea rodjès ales bagneus Sidi Boulxhir.jpg|thumb|hopea d' rodjès ales]]
Les '''rodjès ales''', c' est des [[ale]]s k' ont ene rodje [[coleur]].

{{po|Moxhon d' ônea|Moxhon d' ônea (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

Li '''Bijhe-Coûtchant''' u '''[[nôr-ess|nôr-wess]]''' c' est on costé del Daegne metou inte [[Bijhe]] eyet l' [[Coûtchant]].

Ene '''dimeye bole''' u ene '''emisfere''', c' est on mitan del [[Daegne]], côpêye inte les deus [[pôle]]s. 

Èn '''ancyin payis''' u '''vî payis''', c' est ene sitindêye di teres k' a stî on tins on [[dislaxhî payis]], mins ki n' l' est pus.

'''Belgica''' c' est l' no di deus bateas di rcweraedje [[Beldjike|bedjes]], li no ''Belgica'' c' est l' latén po ''Beldjike''.

Li '''lete tifinare yad''' ([[ⵣ]]), c' est l' cene ki rprezinte li [[son Z]] ordinaire dins l' [[alfabet tifinar]].

{{po=}}
{{Wiccionaire|Diåle}}
 satirike dis no 19inme sieke ki rprézinte l' Diåle qui adouçêye [[Napoleyon Bonapåre]].]]
Li '''Diåle''' (ou '''[[Satan]]''', '''Noer Tatiche''' u '''Pitit Zidôre'''), c' est, dins les rlidjons [[crustin]]ne, [[islam]]ike et [[djwive]], li grand rprezintant do [[Må (filozofeye)|må]], eneviè l' [[Bon Diu]] unike, riprezintant do bén.

Ene '''troke''', dins l' [[emantchåjhe]] ([[emantchaedje del fråze]], [[sintake]]), pus spepieuzmint, el '''troke motirrece''', c' est l' rashonnaedje des mots ki vont avou cénk metous [[croejhion]]: li [[no (croejhete)]] ([[sustantif]] u [[no prôpe]] u [[prono]]), [[viebe]], [[addjectif]], [[adviebe]] eyet [[divancete]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Butter for breakfast.jpg|thumb|]]
Li '''boure''', c' est l' [[cråxhe]] k' i gn a dins l' [[laecea]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

'''Djivêye des raeces di tchén'''

[[Categoreye:Micolodjeye]]
L' '''oraye di tchet''' est l' [[tchampion]] li pus corant dol famile des elvelacées. 

{{Wiccionaire}}
Li '''såvadje rôzî''' u '''tchapnî'''<ref>[[O4]], «''cap'nîⁿ» so [[O3]].</ref> u '''årglatî'''<ref>[[G152]] a «églantier».</ref><ref>Po tos les mots walons rilévés dins les motîs, loukîz a [[G100]] a «rosier de chien »</ref>, c' est come ene [[ronxhe]] ki florit come ene pitite [[rôze]], et ki dene des fruts lomés «cous-d'-tchén».

{{Wiccionaire}}
{{Wiccionaire|melêye}}

{{Wiccionaire}}

{{djermon Urope}}

[[Categoreye:Fenaesses]]
[[Categoreye:Toponimeye]]
{{Wiccionaire}}
Li '''reton''', c' est ene plante des [[fagne]]s, ene sôre di [[djonkea]].

Li '''diccionairaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé so l' [https://moti.walon.org/dicc_esplicantD_DA.html#DIC l' esplicant motî] eplaidî do [[L' Aberteke (waibe)|l' Aberteke]] (inte 2000 et 2003)</ref> u '''lecsicografeye'''<ref>calcaedje do mot eternåcionå.</ref>, c' est li scrijhaedje di [[motî]]s ou di [[motlî]]s bén ahessîs.

{{Wiccionaire}}
]]
:''[[doet (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "doet"]]
On '''doet''', c' est onk des cénk sititchons metous å coron del [[mwin]] d' ene [[djin (biyolodjeye)|djin]].

L' '''islamigåtchisse'''<ref>[[noûmot]] rashiou so les mots francès: ''islamo-gauchisme'' (po l' ideyolodjeye) eyet ''islamo-gauchiste'' (po l' no des djins et l' addjectif), mins ki l' [[definixha]] n' est nén vraiymint clair.</ref>, c'est ene [[ideyolodjeye]] k' est d' [[gåtche (politike)|gåtche]], minme del [[foite gåtche]], yeyet k' est rataetcheye a l' [[islam]].

{{djermon}}

[[Categoreye:Tchesse]]
On '''djibî''', c' est ene [[såvadje biesse]] k' on [[tchesse]] (ou k' on [[bracnaedje|bracnêye]]) po magnî.

[[File:Un-rwanda.png|thumb|]]
Li '''Rwanda''', c' est on ptit payis del [[Mîtrinne Afrike]].

{{Wiccionaire}}
 
on '''cronzoxh''', c' est èn [[oxhea]] del [[schene]]. 

{{Wiccionaire}}
 avou crosse et mite]]
Èn '''eveke''' (ossu on '''veke'''<ref>[[Noûmot]] d' rapexhaedje, acertiné e l' toponimeye.</ref>), c' est l' mwaisse di l' [[Eglijhe so plaece]], ki sieve cisse-ciale so l' no da [[Djezus]]. Gn a k' les Eglijhes di [[shuvion apostolike]] k' ont des vekes, ey adon, on n' elzè trouve nén dvins les [[protestant]]s.

{{djermon}}
Les '''revintreyes di may 1968''', c' est des [[revintreye]]s des studiants d' [[Paris]], pu des ôtès [[univ]] di [[France]].

Li '''Påpe''', pus spepieuzmint, li '''Påpe di Rome''', c' est l' tchîf di l' [[Eglijhe catolike rominne]]. Il est eto [[eveke]] di [[Rome]] et tchîf d' estat do [[Vatican]].

Li '''milet''', c' est ene sôre di plante ki dene des ptitès grinnes k' on sogne les moxhons d' gayole avou.

{{po|djiniesse|djiniesse (discramiaedje)}}

L'&nbsp;'''Aldjereye''', c' est on [[payis]] d'&nbsp;[[Afrike bijhrece]], avou ene coisse sol [[Mîtrinne Mer]] å Nôr, eyet des frontires avou l'&nbsp;[[Tunizeye]] å Nôr-Ess, li [[Libeye]] a l'&nbsp;Ess, li [[Nidjer]] å Sud-Ess, li [[Mali]] eyet li [[Moritanreye]] å Sud-Ouwess, eyet li [[Marok]] a l'&nbsp;Ouwess.

, c' esteut possibe di payî åk e [[Bitcoin]], dins on cabåret di [[Delft]], e l' [[Neyerlande]].]]
Ene '''criptomanoye''', c' est ene sôre di manoye k' est djusse sopoirtêye pa des [[waibes infôrmatikes]].

{{Listen|filename=Wa Vouss vini.ogg|title="Vouss vini, cuzene Mareye"|description=(troes prumîs coplets, [[prononçaedje zero-cnoxheu]])}}

{{Wiccionaire|borgogne}}

{{Wiccionaire}}
On '''politikî''', ene '''politicresse''', c' est ene djin ki s' ocupe di [[politike]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Beugelzaag hout.jpg|thumb|soyete di fier]]
Ene '''soyete''', c' est en simpe usteye avou ene lame di 60 cm a on mete, monteye so on cåde, po soyî des ptits bwès.

[[Categoreye:Univiersités et hôtès scoles (Beldjike)|Lidje]]
[[Categoreye:Lidje]]

{{po|Abråm|Abråm (discramiaedje)}}
[[File:Tel Aviv-Yafo 16278 (11806773146).jpg|thumb|Ofrixhaedje d' Izåk]]
'''Abråm''' ou '''Abraham'''<ref>Po tos les prononçaedjes e walon, loukîz so l' [[ALW]] '''3''' pådjes 43, 45, 48 et 82.</ref>, c' est on påtriyåtche del [[Bibe]].

Li '''macsådaedje di Stif''' u '''massake di Setif''', c' est ene touwreye di [[France|Francès]] pa des [[revinteu]]s [[aldjeryin]]s, shuvowe d' ene rivindje pa l' årmêye francesse so les djins di [[Stif]] (''[[Setif]]'')<ref>Li «é» di l' ortografeye francesse ni respond nén a ene voyale e l' arabe aldjeryin, la k' li prumire cossoune est sovint avou on [[soucoun]] (dj' ô bén k' i gn a nén ddja on [[chwa]] avou l' cossoune d' après).</ref>, mins eto di [[Guelma]] et [[Kherrata]].

{{Wiccionaire}}
[[File:European Turtle Dove (Streptopelia turtur).jpg|thumb]]
Li '''toûtrale''' (pus spepieuzmint, '''toûtrale des bwès''', c' est èn [[oujhea]] come on ptit [[colon]], mins ki tchante on tchant a troes notes, åjheymint ricnoxhåve.

Li '''macsådaedje di Stif''' u '''massake di Setif''', c' est ene touwreye di [[France|Francès]] pa des [[revinteu]]s [[aldjeryin]]s, shuvowe d' ene rivindje pa l' årmêye francesse so les djins di [[Stif]] (''[[Setif]]'')<ref>Li «é» di l' ortografeye francesse ni respond nén a ene voyale e l' arabe aldjeryin, la k' li prumire cossoune est sovint avou on [[soucoun]] (dj' ô bén k' i gn a nén ddja on [[chwa]] avou l' cossoune d' après).</ref>, mins eto di [[Guelma]] et [[Kherrata]].

Ene '''videyete''', c' est ene foirt coûte [[videyo]] so on miersipepieus sudjet.

{{po|bijhe & Bijhe|Bijhe (discramiaedje)}}
{{po|Nôr|Nôr (discramiaedje)}}
 ki mostere li pôzicion do Nôr (N)]]
Li '''Nôr''' (u li '''nôr''', u '''Bijhe''' u '''Vûcir'''), c' est l' [[cwate costés del Daegne|pont cardinå]] wice ki l' [[solea]] ni va djamåy. Adon on dit kel cir î est vude; did la li mot "Vucir".

{{Wiccionaire}}
[[File:Brin d' leu.jpg|thumb|]]
Li '''brin-d'-leu'''<ref>[[G100]], vinant di [[O99]]; ôtes nos ramexhnés pa [[Louis Marcelle]]: tarara, rôbale, crånion, [[fleur di tonoere]].</ref> u '''rodje kipagnon''', c' est ene [[fleur des tchamps]] ki florit e moes d' may, tot dnant ene bele rodje-måve fleur.

{{po|schene|schene (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|schene}}

Ene '''orkite''' (on dit eto, camaerådreçmint, ene '''grosse coye'''), c' est l' [[efouwaedje (medcene)|efouwaedje]] des [[tiesticule]]s.

{{po|stron d' pourcea|stron d' pourcea (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|stron-d'-pourcea}}
[[File:Bruchsal, Dustdevil, Kleintrombe.jpg|thumb|stoubion so on tchamp d' four]]
[[File:Dust Devil (3811771725).jpg|thumb|e-n ene wastinne]]
On '''stron-d'-pourcea'''<ref>Li [[Livea sociolinwistike d' on mot|livea måhonteus]] des deus mots aplakés shonne awè disparexhou cwand on djåze do fenominne meteyo.</ref> (on dit eto ene '''damabonde''', on '''toubion''', on '''stoubion''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 75.</ref>, c' est on mouvmint do vint ki toûne so lu-minme a pårti d' tere, et k' epoite dins les airs des ledjirès sacwès k' i gn a al tere ([[poûssire]], [[såvlon]], fistous di [[strin]] u d' [[four]]).

{{po=}}
L' '''adrovaedje''', dins on [[live (po lére)|live]], c' est l' prumî boket, ene u kékes pådje, ki shût li pådje di tite divintrinne. 

[[Categoreye:Djeus]]

[[Categoreye:Maladeyes]]
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
Li '''colibacilôze''', c' est ene [[maladeye]] des [[djin (biyolodjeye)|djins]] et des [[aclevåvès biesses]] cåzêye på mopliyaedje dins l' coir d' on [[rascråwant colibacile]].

{{po|pucele|pucele (discramiaedje)}}

[[Categoreye:Biyolodjeye]]
{{djermon}}
L' '''aviyixhmint''', el [[biyolodjeye]], c' est l' efet d' l' ådje so tote [[vicante sacwè]].

Ene '''novele''' dins l' sinse di '''ptit roman''', c' est ene sipoûle come on [[roman]], mins k' est pus coûte, å pus sovint, moens di 50 pådjes.

Ene '''troke''', dins l' [[emantchåjhe]] ([[emantchaedje del fråze]], [[sintake]]), pus spepieuzmint, el '''troke motirrece''', c' est l' rashonnaedje des mots ki vont avou cénk metous [[croejhion]]: li [[no (croejhete)]] ([[sustantif]] u [[no prôpe]] u [[prono]]), [[viebe]], [[addjectif]], [[adviebe]] eyet [[divancete]].

{{Wiccionaire|schiråde}}
[[File:Schiråde0.jpg|thumb|pitite båshele zouplant ådzeu d' on ptit feu]] 
Li '''schiråde'''<ref>coinreçmint [[Wikt:chiråde|chirôde]], [[Wikt:chiråde|chirâde]], Loukîz a l' [[ALW]] 3 p. </ref> (on dit eto: '''pitit feu''', '''schirêye'''), c' est on feu k' on fwait å [[crås mårdi]] (la k' on-z a magnî a s' fé schirer), copurade e [[Condroz]], [[Fåmene]] et [[Årdene]] djondant. Ça pout esse on seul feu pa viyaedje, mins nén si grand kel [[grand feu]] ki vént djusse après. On pout eto fé sacwants ptits feus, onk pa coulot, djusse avou des boteas di strins u des hopeas d' fetchires.

e francès ey e [[lussimbordjwès]] : "Nodidjo ! dj' a co rovyî m' saetch ralouwåve !"]]
On '''saetchot d'&nbsp;plastike''', c'&nbsp;est on saetchot fwait avou do fén [[plastike]] ki sieve a mete ses comissions, po lzès ramoenner al måjhon, pu après k'&nbsp;on hene evoye.

Li '''revintreye des Simbas''', c' est ene [[revintreye]] ki s' a passé e [[1964]] å [[Congo-Yopôlveye]] di cåze des mambornaedjes do govienmint cintrå. 

Li '''påsse po-z assaetchî les pexhons''' u '''påsse ås pexhons''', c' est ene sôre di [[:Wikt:påsse|påsse]], k' on fwait avou del foite tere, des amagnîs (farene di tchå), kécfeye des [[vier]]s u des [[molon]]s. On ndè fwait des pezantès boles, come ene bale di [[tenisse]].

{{po|poytreye|poytreye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|poytreye}}
[[File:Årtisse tinaedje-astok poye poytreye.JPG|thumb]]
[[File:Poyete relijhaedje.jpg|thumb]]
L' alevaedje di poytreyes, c' est cand on tént des poyes, des dînes, des canårds ou des ôtes [[poytreye (sacwants oujheas)|poytreyes]].

'''LibreOffice Base''', c' est on programe éndjolike po-z askepyî des soûmints di dnêyes avou [[LibreOffice]]. Il est disponibe dispu [[2011]] ey on sait l' aberweter e passant på principås botikes éndjolikes. Å livea des licinces, '''LibreOffice Base''' est so licince [[Mozilla Public License]].<ref>https://www.ouvrezlaboite.com/help/libreoffice_print.htm</ref> 

Li '''lete sint På ås djins d' Efeze''', c' est on boket do [[Noû Testamint]]. 

Ene '''lete''', c' est on [[scrijhaedje]], al mwin u al machene, k' on stitche dins ene ewalpeure, mete on [[timbe del posse|timbe]] dissu et-z evoyî pal [[Posse (institucion)|posse]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Cougnet.jpg|thumb|cougne dins ene pitite role di faw]]
On '''cougn''' ou '''cougnet''', c' est ene [[usteye]] di fier u d'&nbsp;bwès k'&nbsp;on stitche dins les roles d' [[åbe]]s abatou et rcepés, po les finde a schenes ou schinetes. 

Les '''abondroets des djins''' ou '''abondroets del djin'''<ref>Li ratourneure « droets d’ l’ ome » est eployeye eto, mins disconseye, a cåze do stroet sinse do mot "[[:Wikt:ome|ome]]".</ref>, c' est ene atuze ki vout ki totes les [[djin (biyolodjeye)|djins]] euxhénxhe les minmes abondroets, divant li lwè, k' i soeyénxhe ome ou feme, u di tolminme kéne raece u [[rlidjon]].

'''Andrea Giani''', c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li [[22 d' djanvî]] [[1970]] e [[Naples]] (e-n [[Itåleye]]).

[[Categoreye:Toponimeye]]
'''Pådje do mot "schavêye" et ses parints el toponimeye del Walonreye'''

{{Wiccionaire}}
Li '''stoumak''', c' est ene potche ki rçût l' amagnî cwand il avént djus do [[buzea d' avala]].

{{po|calindrî|calindrî (discramiaedje)}}
On '''calindrî lunrece''', c' est on calindrî ki shût li moes del [[lune]], di 28 ou 29 [[djoû]]s.

{{djermon tchimeye}}
{{Elementbox_header | number=37 | symbol=Rb | name=rubidiom | left=[[criptoniom]] | right=[[sitrontiom]] | above=[[potassiom|K]] | below=[[ceziom|Cs]] | color1=#ff6666 | color2=black }}
|}
Li '''rubidiom''', c' est èn [[elemint tchimike]] del troke des [[alcalin]]s, d' essegne atomike '''Rb''', limero atomike 37 eyet masse atomike 85,4678.

Li '''schite d' agaesse''' u '''schite d' oujhea''' (on dit eto : '''fås crisson'''), c' est ene [[fleur des tchamps]], foirt corante, 40 cm hôte, avou des blankes u des bleuwès fleurs.

, prinjhe di [[Xhofrai]]]]

[[Categoreye:Djustice]]
[[Categoreye:Filozofeye]]
Ene '''prouve''', c' est tolminme cwè (fwait, [[temognaedje]], [[analize]]) ki mostere k' ene sacwè, k' est co so dotance, est bén l' veur.

{{Wiccionaire}}
On  '''côp d' grizou''' u ''', c' est on petaedje di [[feu griyeus]] ådvins d' ene taeye d' ene [[houyire]]. Elle est sovint shuvowe d' on [[ralaedje-plin]].

{{po|bolet|bolet (discramiaedje)}}

[[Categoreye:Rifondaedje do walon|Nos d' plaeces]]
[[Categoreye:Toponimeye]]
[[Categoreye:Djeyografeye]]
[[File:Plake bilinwe Walonreye.jpg|thumb|Forveyowe plake bilinwe, e rfondant walon]]
Cisse pådje cial est fwaite po tuzer ås arokes k' on-z a pol '''rifondaedje des nos d' plaece''' el [[Walonreye]] e [[rifondou walon]].

[[Categoreye:Administråcion]]
:''[[Idintité|Discramiaedje des årtikes avou "idintité"]]
:''[[Cwåte|Discramiaedje des årtikes avou "cwåte"]]
Ene '''cwåte d' idintité'', c' est on papî ki totes les prumirès racsegnes so ene djin, si no, si ptit no, si adresse, si date di skepiaedje, si portrait.

.]]
Li '''ChVK Wagner''', k' on lome puvite dins les mediyas «'''&nbsp;'''li '''troke Wagner&nbsp;'''», c' est ene organizåcion al môde d' ene [[årmêye]] privêye.<ref name=":0">https://www.bbc.com/news/world-60947877</ref>

[[Categoreye:Linwince]]
On '''radoûcixhant mot''' (ou po shuve li lomaedje eternåcionå, èn '''ufemisse'''), c' est on [[mot]] ou ene [[motlire]] metou estô d' èn ôte mot, k' est [[livea sociolinwistike d' on mot|djudjî måhonteus ou rabaxhant]] pol ci k' on-z atôtche, ou k' on cåze di lu.

{{Wiccionaire}}
Li '''doûcete''' u '''[[oraye-di-live]]''' u el '''[[salåde di blé]]''', c' est plante k' on ahive dins les [[corti]]s po magnî come [[vete salåde|salåde]], et ki dmeure boune et vete disk' å moes d' decimbe (el [[Walonreye]]).

Liu '''spamaedje''', c' est l' evoyaedje pa on '''bôreu''' (on dit eto: on '''spameu'''; ça pout esse eto '''ene bôreuse''' u '''spameuse''') d' ene cåkêye d' [[emile]]s a totès djins ki n' avént rén dmandé

Li '''wolof''', c' est on [[lingaedje]] k' est djåzé e [[Senegal]]. C' est l' lingaedje natif des [[Wolof (peupe)|do peupe do minme no]]. 

{{po|Sint-Nicolai|Sint-Nicolai}}
[[File:Sint-Nicolai.jpg|thumb]]
[[File:Sint-Nicolai pitite båshele mame.jpg|thumb]]
[[File:Sint-Nicolai valet schoûtant.jpg|thumb]]
Li '''Sint-Nicolai''', c' est ene [[fiesse]] des efants el [[Beldjike]] ki s' passe li [[6 di decimbe]], li djoû k' on dit ki l' vraiy [[sint Nicolai]] a morou.

[[Categoreye:Ahesses di manaedje]]
[[Categoreye:Sitofes]]
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Lys, Karin Beate Nosterud.jpg|thumb|Gordene]]
[[File:Man in Old Cochin - Kochi - India.JPG|thumb|gordene ki catche li purnea do dzeu leyî å lådje]]
Ene '''gordene'''<ref>les sinonimes '''ridea''' (''ridô''), '''tinteure''' (''tanture''), '''galreye''' (''galrîye'') shonnèt esse des [[calcaedjes do francès]]; li mot "gordene" est metou come vî dins l' [[motî Haust]], mins [[Marcel Slangen]] s' è rsieve dins ses tecses des [[anêyes 2010]]. Il foirt vicant eto do costé [[del Lovire]] (escrijhaedjes da [[Christian Quinet]]).</ref>, c' est ene bele grande [[toele]] ki pind padvant les [[fniesse]]s (veyou d' ådvins), po catchî l' ådvins et wårni ene [[måjhone]].

{{Dizo-tite|''Meptyldinocap''}}

Li '''calcaedje''' (on dit eto : '''epront'''), el [[linwince]], c' est l' c' est l' passaedje d' on mot d' on [[lingaedje]] a l' ôte. 

{{Wiccionaire|Djineze}}

Ene '''erûle tere''', c' est ene tere ki pout esse [[tcherwaedje|tcherwêye]] (å cimnce, d' ene [[eraire]], did la, ès no).

Ene '''hagneure di tchén''', c' est ene [[hagneure]] cåzêye pa on [[tchén]].

Li '''Gabon''', c' est on [[dislaxhî payis]] del [[Mîtrinne Afrike]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Vesse-di-leu pierlêye.jpg|thumb|Vesse-di-leu pierlêye.]]
Les '''vesses-di-leu''', c' est totès sôres di [[tchampion-åbusson|tchampions]], [[magnåve tchampion|nén magnåves]], sins pî, avou on tchapea ki ravize ene [[poere]] a l' evier, et ki fwait del poûssire cwand on rote dissu, come si ç' sereut ene [[Wikt:vesse|vesse]].

Li '''Dzogchen''', c' est ene sicole di [[filozofeye]] des [[boudisse]]s [[tibetin]]s.

Les '''protostrongues''', c' est des ptits viers microscopikes, ki [[formagnant|formagnèt]] les [[bedot]]s, tot lzî fjhant des damadjes ezès [[peumon]]s.

{{Wiccionaire}}
Li '''breyî''' (eto: '''miyot''', '''laire ås poyes''', '''wiyåle''', '''bujhe'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=8&alw_page=196 notule '''8''' 86].</ref>, c' est l' pus corant des [[moxhet]]s.

{{djermon biesse}}
{{Wiccionaire}}
On '''vier-gayet''' u ene '''loumrote''' u ene '''loumrete''' u on '''vier-lujhant'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=8&alw_page=295 notule '''8''' 131].</ref>, c' est on ptit vier di moxhe ki rlût dins l' noer.

[[File:Tåvlea viebe voleur.jpg|thumb|a l' indicatif prezintrece]]
Li '''codjowaedje di voleur''', c' est on disrîlé codjowaedje del [[cénkinme troke]] k' ont ene [[cawete di codjowaedje]] «-eur» a l' [[infinitif]].

Les '''revintreyes arabes di 2011''', c' est des [[revintreye]]s ou des [[metingue]]s di rclamaedje repetitifs k' i gn a yeu dins cåzu tos les [[payis arabe]]s e [[2011]]. Elle kimincît di l' [[ivier]] 2010-2011, mins on ls a loumé li '''prétins arabe'''. Portant, elle estént co lon d' esse houte di l' [[esté]].

{{Wiccionaire}}
Li '''skelvisse'''<ref>''sikelviss'' [[E203]], riprins dins [[FE1]] (a "merlan").</ref>, c' est on magnåve [[pexhon d' mer]], foirt sawoureus.

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; 
[[Lingaedjes réto-romans|réto-roman]] &gt; '''roumantche'''
----

{{Wiccionaire|Dampîcoû}}
'''Dampîcoû''' (la-minme e gåmès, ''Dampîcou''; F. ''Dampicourt''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Rouvroe]], e l' [[province do Lussimbork]].

Li '''guere civile espagnole''' (ou co '''Guere civile d'&nbsp;Espagne'''), c' est ene [[guere civile]] e l'&nbsp;[[Espagne]], après k'&nbsp;ene pårteye di l'&nbsp;årmêye eyet del wåde civile åye sayî d'&nbsp;fé on côp d'&nbsp;Estat fachisse siconte del [[Deujhinme Republike Espagnole]].

{{po|pilé|pilé (discramiaedje)}}
{{po|timusse|timusse (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|pilé}}

[[File:Falco peregrinus MHNT.ZOO.2010.11.102.1.jpg|thumb| ''Falco peregrinus'']]
[[File:Falco peregrinus madens MHNT.ZOO.2010.11.102.8.jpg|thumb| ''Falco peregrinus madens'']]
Li '''fåcon pelrin''', c' est on [[fåcon]] k' est [[aclevé]] po tchessî ([[fåkinreye]]). 

{{Wiccionaire|lussimbordjwès}}
[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt;
[[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt;
tîxhon coûtchantrece &gt; hôt-almand &gt;
moyén-almand &gt; '''lussimbordjwès'''
----
, 2005)]]

[[File:Near-Death-Experience Illustration.jpg|thumb]]
Ene '''esperyince di cåzu-moraedje''' ou '''apriyesse del cåzu-moirt''', c' est çou k' ene [[djin]] a viké a on moumint k' elle esteut clinicmint moite, dj' ô bén ki s' [[cour]] et s' [[cervea]], come mostrés pa l' [[ECG (medcene)|ECG]] et l' [[EEG]] s’ avént aresté. Mins k’ ont après çoula “raviké”. Divant, on dit k' il esteut '''cåzu moirt'''

{{djermon Urope}}

{{Wiccionaire}}

[[File:Kessim praying.jpg|thumb|[[Curés falachas]] d' Israyel ki djhèt leu priyires po les Falachas moirts e Soudan, sol voye di l' egzôde]]
[[File:Ethiopie-falasha.jpg|thumb|Sipårdaedje des Falachas e l' Etiopeye (vete coleur)]]
On '''Falacha''', c' est on [[djwif]] d' [[Etiopeye]]. 

Ene '''pî-note''', c' est ene note k' est stitcheye å pî d' ene [[pådje (papî)|pådje]], e-n on [[live (po lére)|live]], on sincieus papî, evnd.

{{Wiccionaire}}
On, ene '''prestidoetisse'''<ref>[[noûmot do walon]] eplaidî pol prumî côp sol Wikipedia walon e 2019; li [[cawete -isse 2]] relîte purade kel [[cawete -î]] paski l' mot [[Wikt:doetî|doetî]] egzistêye dedja, mins po on refaxhaedje do doet et nén on mestî.</ref>, c' est ene djin ki fwait des toûs nén creyåves avou rén k' avou ses doets (sins machene), divant des rwaitants.

Li '''såle di bagn''', c' est ene pitite plaece, bén recloyowe, d' ene [[måjhone]] la k' on s' pout bagnî.

{{Wiccionaire}}

{{djermon}}
Li '''stîle manouwelyin''', c' est on stîle d' [[årtchitecteure]] diswalpé å [[Portugal]] e [[16inme sieke]] do tins do rwè [[Manouwel prumî do Portugal|Manouwel 1î]].

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
Ene '''greve''', c' est cwand des [[ovrî]]s dimorèt [[Wikt:a djoke|a djoke]] estô d' [[ovraedje|bouter]], po ene råjhon ou ene ôte.

On '''mwaisse leu'''<ref>li mot "leu", come dischindant do latén e walon, est wårdé dins ene seule ratourneure: esse sins feu ni leu; il est reployî cial come [[noûmot do walon|noûmot]].</ref>, c' est li [[veye (djeyografeye)|veye]] u l' [[viyaedje]] principå d' ene [[province]], d' on [[canton]], d' èn [[arondixhmint]], d' ene [[signorreye]] u di tot ôte pårtixhaedje djeyografike.

'''Tipik''', kécfeye avou l' ortografeye,'''Tip!k''', c' est ene tchinne di televuzion eyet d' radio djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Ès publik, c' est les djins etur 25 eyet 39 ans. Elle a stî askepyî li [[7 di setimbe]] [[2020]], avou l' ribanaedje di [[La Deux]], ancyinne deujhinme tchinne di tévé del [[RTBF]], eyet [[Pure FM]], ene ancyinne tchinne di radio.

Li '''Trokion''' u l' '''Cekion''' u li '''Poye''' u purade li «poye et ses poyons»<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=3&alw_page=50 notule '''3''' 20]</ref>, c' est ene [[sitoelreye]] avou totès stoeles fijhant come ene troke.

Li '''Noere Mer''', c' est ene [[mer]] cåzu tote divintrinne, a pårt si raloyaedje al [[Mîtrinne Mer]] e l' [[sitroeteure do Bosfôre]].

Li '''francès d' Brussele''' u '''brusselwès''' u '''brusler''' u co '''francès Beulemans''', c' est l' [[francès d' Beldjike]] come il esteut djåzé a [[Brussele (veye)|Brussele]], et k' i l' est co dins sacwants fiesses foclorikes.

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
L' '''eritaedje''' ou '''eritance''', c' est tos les béns (mins eto les desses) k' ene djin rçût d' on [[parint]] ki vént d' [[mori]].

{{Po|Påke|Påke (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Serêye Påke}}
Li '''Serêye Påke''', po les [[crustins]], c' est l' [[dimegne]] après [[Påke]].

{{Wiccionaire}}
On '''bibiotekî''', ene '''bibiotecresse''', c' est ene djin ki tént ene [[bibioteke]].

[[Categoreye:Dujhances sociåles]]
[[Categoreye:Imprimreye]]
[[File:Lete di doû Roger Viroux.jpg|thumb|Biyet d' doû po Rodjî Viroux, pår e walon]]
On '''biyet d' doû''' ou '''lete di moirt'''ou '''fwaire-pårt di moirt''', c' est on papî k' on-z evoye ås parints et ås soçons, u k' on fwait mete so les [[gazete]]s, et k' anonce k' ene sakî est [[moite]].

{{dizo-tite|''იოსებ სტალინი''}}
[[File:Stalin Joseph.jpg|thumb|left|150px|(diviè 1937)]]
[[File:The Big Three at the Yalta Conference.jpg|thumb|al [[Påye di Yalta]] (1945) (ashiou, a droete)]]
'''Djôzef Staline''' (pacô [[riwalnijhî]] '''Djôzef Stalene''', e [[rûsse (lingaedje)|rûsse]], Иосиф Виссарионович Сталин), c' esteut l' tchîf di l' [[URSS]] tins del [[guere di 40]].

[[Categoreye:Mitolodjeye greke]]
[[Categoreye:Mascarådes]]
[[Categoreye:Rireyes]]
'''Momosse''' (e [[grek (lingaedje)|grek]] '''Μώμος'''), dins l' [[mitolodjeye greke]], c' esteut li [[diè]] do [[fotaedje]] et des mocreyes.

{{Wiccionaire}}
[[File:EVD-tenis-096.jpg|thumb|recassaedje d' ene bale foû]]
Li '''tenisse''', c' est on [[spôrt]] la k' on hene ene pitite [[bale]] avou ene [[rakete]] di l' ôte costé d' on [[filet]], on mete hôt, Li djouweu(se) (des côps end a deus) k' est d' l' ôte costé el doet leyî rdjibler al tere, pu l' recassî del rakete, et hay vos nd åroz.

[[Categoreye:Atôtchance]]
[[Categoreye:Medias]]
'''Eplaidî''' ene sacwè (on dit eto : l' '''editer''', el '''publiyî'''), c' est l' fé cnoxhe a tertos. 

On '''rpassé tins'''<ref>Noûmot del [https://web.archive.org/web/20070310233606/http://users.skynet.be/lorint/picr/node11.html#SECTION00367000000000000000 Pitite croejhete Hendschel], 2001.</ref>, c' est on [[tins d' codjowaedje]] basti so l' viebe "awè" codjowé a l' [[indicatif prezintrece]], shuvou do [[pårticipe erirece]] do viebe k' on codjowe.

:''Loukîz cial pol [[Palestene|pådje d' omonimeye]]''

Ene '''gazete éndjolike e walon''', c' est ene [[waibe e walon]] ki si rcandje a tinzayeure, come ene [[gazete e walon]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt;
[[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; tîxhon coûtchantrece &gt; bas-almand &gt; '''neyerlandès'''
----
{{Wiccionaire}}
Li '''neyerlandès''', c' est l' lomaedje des [[lingaedjes tîxhons]] do boird del [[Mer do Nôr]], hoûte del [[Frize]] et disk' a [[Dunkere]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Syringe2.jpg|thumb|sirinke di plastike di 10 cécés]]
Ene '''sirinke''', c' est èn instrumint des [[docteur]]s ou des [[årtisse (vetrinaire)|årtisses]], k' on pike houte del [[pea]], po fé moussî ene [[drouke di farmacyin|drouke]] dins l' coir d' on malåde.

{{Wiccionaire|botniraedje}}

{{djermon Urope}}
[[File:Europe North-European countries map.png|thumb]]
L' '''Urope bijhrece''', c' est les payis metous al [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] d' l' [[Urope]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
s ([[Marok]])]]
]]
]]
]]
Ene '''djouxhire''' (on dit eto: ene '''trîxhe''', on '''trî''', on '''triyot'''), c' est ene tere ki n' est nén tcherwêye po s' ripoizer èn an, sorlon on vî sistinme d' agriculteure did divant les [[ecråxhes tchimikes]].

{{po|divize|divize (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|divize}}
Ene '''divize''', c' est ene coûte fråze ki mostere l' idêye d' ene djin, d' ene contrêye, d' on [[payis]].

Li '''påsse po-z assaetchî les pexhons''' u '''påsse ås pexhons''', c' est ene sôre di [[:Wikt:påsse|påsse]], k' on fwait avou del foite tere, des amagnîs (farene di tchå), kécfeye des [[vier]]s u des [[molon]]s. On ndè fwait des pezantès boles, come ene bale di [[tenisse]].

'''Djivêye di rlomêyès [[tchanson e walon]]'''

{{Listen|filename=Ary tekchbila تكشبيلة.oga|title="tikchbila"|description=}}
'''Tekchbila''' u '''Tekchbila tiyouliyoula''', c' est on [[rime-rame d' efant]] e l' [[arabe marokin]] k' est tchanté so ene air monotone, pa deus efants ki tournèt so zels-minmes, tot si tnant pa les [[bresse]]s.

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; '''goydelike'''
----

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''botike''', c' est ene plaece la k' on vind des [[martchandeye]]s.

{{Wiccionaire}}
[[File:Djindjipe.JPG|thumb]]
Li '''djindjipe''', c' est ene [[plante]] ki vént d' [[Azeye]] et k' on eploye li [[rampe (plante)|rampe]] come [[yerbêye]], dins les [[såce]]s ou dins les [[dessert]]s. Eto dins les [[sope]]s.

{{Wiccionaire}}
On '''papîscrît''', c' est on documint scrît al mwin, ou tapé al machene (purade lomé adon '''[[tapuscrît]]'''), et ki n' egzistêye k' a èn egzimplaire. Ou adon, avou ene u deus copeyes.

{{Wiccionaire}}
[[File:Djave djezii limetotees.jpg|thumb|djezî plin (hintche) et vude (droete)]]
Li '''djezî''' ou '''molén''' ou '''magot''' ou '''saetch''' ou '''saetchea'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 13.</ref>, c' est on saetch metou dins l'&nbsp;vinte des [[oujhea]]s, inte l' [[avala]] eyet l' [[estoumak]] vraiy, la k'&nbsp;les grinnes sont cbroyeyes pa les spessès tchås di l' organe, et pa des piretes k' i gn a å mitan.

[[Categoreye:Viyès tecnikes]]
[[Categoreye:Moyinådje]]
{{Lka}} «[[sårt (toponimeye)]]»
[[File:Dihawaedje sårt.jpg|thumb|350px|Hawaedje d' on sårt dins ene virêye <small>(dessén da Bernard Lecomte po [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]])</small>]]
Li '''sårtaedje''', c' est l' eployaedje d' on [[bwès]], k' on-z a abatou les [[åbe]]s, po siervi di tere a coûtiver. Li bwès pout divni po todi ene [[erûle tere]] ([[distrîxhnaedje]]), oudonbén esse semé djusse li prumire anêye, et les [[djniesse]]s côpêyes li deujhinme anêye, pu les åbes ridjeter (tecnike des [[pårts di virêye]]).

Les '''Atrebates''' (çou ki vout dire ''colons'') estént ene tribu gålwesse; i viként e l' Atrebateye, k' esteut a pô près so çou ki dvénrè pus tård l' Artois.
Leu mwaisse veye, '''Nemetocenna''', divénrè [[Atraik]] ([FR] ''Arras'').

'''Aymadeddine Zengui''' (e [[trouk]], Zenki, زنكي e l’ [[arabe]], ki n' a nén li [[son G]]), c’ esteut on tchîf militaire [[trouk]] do tins des [[croejhådes]]. C’ est cwand i prinda li veye d’ [[Edesse]] ki les catolikes vont-st enonder li [[deujhinme croejhåde]].

Li '''maxhaedje des accints''', c' est on clintcha di totes les [[langue]]s ki divnèt cåzêyes pa des djins di sacwants [[viyaedje]]s avou des accints diferins, ki si rtrouvnut po bouter eshonne dins l' [[industreye]] ou dmorer dins des [[veye (djeyografeye)|grandès veyes]].

{{djermon}}
Li '''bossa nova''' (u ''boucha nouvia''
<ref>Sorlon [[André Gauditiaubois]] k' a metou e rfondou les paroles di "I ploût sol veye", tot scrijhant "Li prumî "''boucha nouvia''" è rfondou".</ref>), c' est ene muzike do [[Braezi]], bén ritmêye. On [[danse]] voltî dsu.

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; [[Lingaedjes réto-romans|réto-roman]] &gt; '''fôrlan'''
----
Li '''fôrlan''' (on pôreut dire eto : '''fourlanès''', ''furlan'' e fôrlan et ''friulano'' e-n itålyin), c' est on [[lingaedje]] foirt sitindou del famile [[lingaedjes réto-romans|réto-romane]] des [[lingaedjes romans]]. C' est l' ci k' est metou li pus å [[Levant]] di cisse coxhe la des [[lingaedjes romans]]. C' est l' vijhén et près-parint do [[Romantche]], cåzé el [[Swisse]].

{{Dizo-tite|''Céncante powézîyes rèlîtes foû d’ mès scrîjadjes''}}
'''Céncwante powezeyes relîtes foû d' mes scrijhaedjes''' (''Céncante powézîyes rèlîtes foû d’ mès scrîjadjes''), c' est ene ramexhnêye di powinmes, dedja eplaidî dins des ôtès schôtlêyes, rashonnés pa l' oteur, [[Emile Gilliard]], et redités dins s' prôpe coleccion «Dire et scrire e walon» (''Dîre èt scrîre è walon'').

{{Wiccionaire}}
Ene '''epopêye''', c' est on long [[arimé]] po conter li spoûle d' ene djin, å pus sovint, tins d' ene guere.

Li '''soteriolodjeye''' (do grek ''sotêria'', "[[schapaedje]]", et ''logos'', "parole, divize"), c' est ene pårteye del [[teyolodjeye]], del coxhe del [[teyolodjeye sistinmatike]] et [[teyolodjeye dogmatike|dogmatike]]. Li soteriolodjeye voet les pondants et les djondants do [[schapaedje]].

{{Wiccionaire|vey les setès croes}}
Les '''setès croes''' ou '''set croes''', c' est 7 mehins k' årént les caléns leu-n [[åme]] etur li [[moirt]] et l' [[dierin djudjmint]]. 

Ene '''tombale''', c' est ene tombe d' on [[Celes|Cele]], avou on hopea d' tere et d' pires ådzeu.

On '''tins do passé''', el [[linwince]], c' est on [[tins d' codjowaedje]] k' a-st a vey avou des accions ki sont ddja fineyes.

{{Wiccionaire}}
[[File:A Wild Rabbit at Lossiemouth - geograph.org.uk - 1441920.jpg|thumb]]

Li '''son S''', c' est l' son d' ene k' on shofele tot-z aprepiant li betchete del [[linwe]] des [[dints di dvant]], mins sins lzès djonde.

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Hougne strin.jpg|thumb|Hougne di strin]]
Li '''strin''' (ou '''paye'''), c' est l' [[bodje (plante)|bodje]] des [[dinrêyes d' awousse]], cwand elle ont stî batowes ou spåtlêyes ôtrumint.

{{Wiccionaire}}
On '''privot'''<ref>Mot poujhî dins [[E203]], riprins pa [[E1]].</ref>, c' esteut on [[djudje]] ki, tins del [[Moyinådje]] rindeut l' djustice so on metou aroyaedje (li [[privoté]]).

{{Djermon}}

Ene '''licince di libe documintåcion GNU''', c' est ene licince d' [[eplaidaedje]] ki permete di rcandjî ene ouve po l' amidrer.

'''Betleyem''', c' est ene veye di [[Palestene]], 10 km lon, a [[Nonne (costé del Daegne|Nonne]] di [[Djeruzalem]].

Li '''Wikisourd walon-cåzant''', c' est on pordjet Wikimedia askepyî pa deus [[Wikipedyisse]]s, [[Julien Casters]] eyet [[Pablo Saratxaga]], e [[2018]].<ref>https://meta.toolforge.org/catanalysis/index.php?cat=1&title=Walon&wiki=sourceswiki#distribution_2018-05</ref> 

{{Wiccionaire-sititchetes|-ale}}
Les '''cawetes -ale''' et '''-ele''', c' est les femrinnès fômes del [[cawete -ea]].

{{po|Cwåreu|Cwåreu (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Fonds d’ Cwåreu}}

Li '''nombe d' Avogadro''', c' est li nombe d' [[atôme]]s u d' [[molecule]]s k' i gn a dins ene metowe cwantité d' on [[peur coir (tchimeye)|peur coir]] lomêye «môle».

Li '''Dayech''' (po «الدولة الإسلامية في العراق والشام» «ed-doûla l-islâmîya fi l-3irâk wa ch-châm», l' estat islamike d' Irak et d' Sireye), c' est on mouvmint politike et militaire islamike ki vola basti on vraiy [[estat]] dins les contrêyes [[sunite]]s di [[Sireye]] et d' [[Irak]] dins les [[anêyes 2010]].

Li '''sistinme Burtonbwès''' ou '''sistinme di Bretton Woods''', c' est on sistinme di waerantixhaedje des [[manoye]]s di tos les payis pa des båretes d'[[ôr]] metowe di cresse dins les [[bankes cintråles]]. 

{{po|gade|gade (discramiaedje)}}
Li '''gade di fier''', c' est ene teribe [[gade]] ki sereut dins les cåves, et ki vénreut coridjî les efants k' ont stî må-schoûtants.

[[Categoreye:Montinnes]]
[[Categoreye:Crimêye]]
Les '''Crimski Gori''' (e [[rûsse]], Крымские Горы, Krymskiye Gori), c' est ene [[tchinne di montinnes]] di [[Crimêye]].

)]]
]]
Ene '''fôre ås lives''', c' est ene espôzicion di noveas [[live (po lére)|lives]] ki s' tént sovint on côp tos ls [[an]]s, e-n ene metowe plaece.

{{djermon}}

, li [[13 di decimbe]] [[2018]].]]
Ene '''ceclêye''', c' est l' ceke di loumire åtoû d' èn asse. Di no costé del galacseye, les '''ceclêyes''', c' est l' muroetmint ey el rinoymint del loumire do [[Solea]].<ref name=":0">https://meprises-du-ciel.fr/sources-naturelles/effets-doptiques/halo-lunaire/</ref>

[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Braezi]]
[[Image:Brasao_da_Universidade_Federal_da_Bahia.jpg|right|thumb|380px]]
L' '''Universidade Federal da Bahia''', c' est [[univiersité]] d' [[Salvador]], [[Braezi]].

'''Tarik Ben Ziyyad''' (sicrît pus lete pa lete a pårti d' l' arabe : '''Tariq Ibn Ziyyad''', طارق بن زياد), c' esteut on tchîf militaire de [[Tlemcen]] ki passa li [[stroet d' Djibraltar]] e 711, et cmincî li colnijhaedje di l' Espagne pås [[arabe (peupe)|Arabes]].

[[Categoreye:Antibiyotikes]]
[[File:Tylosin structure.png|thumb|Fôrmule tchimike]]
Li '''tilozene''', c' est èn [[antibiyotike]] del famille des [[macrolides]], eployî djusse [[Årtisyince|po les biesses]].

Li '''fåcon amazir'''<ref>L' addjectif «amazir» (come li [[amazir|no do lingaedje]]) est pus [[politicmint comifåt]] ki l' no e francès «''de Barbarie''»</ref>, c' est on ptit [[fåcon]], [[aclevåve]].

[[Categoreye:Fiziolodjeye]]
[[Categoreye:Sintimints]]

{{Wiccionaire}}
On '''prezintoe''' ou '''prezintrece''', c' est on ptit mot ki vént divant on [[cmon no]], et diner sacwants racsegne so ci sustantif la.

{{Wiccionaire}}
 dilé ene bele tiesse di cier]]
]]
On '''gåre di bwès''' u '''foistî'''; ene '''gåre di bwès''' u '''foistresse''', c' est ene djin d' mestî ki louke si les bwès sont bén etertinous come i s' doet.

{{Wiccionaire|portuguès}}
[[file:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|upright=1.5]]
Li '''portuguès''', c' est on [[lingaedje roman]] k' est l' [[lingaedje oficire]] do [[Portugal]] et di sacwants ôtes payis, colnijhîs des Portuguès ([[Braezi]], [[Mozambike]], [[Angola]], [[Vert Cap]], [[Sao Tomé et Principe]]).

{{Wiccionaire|toetea}}
Li '''toetea''' u '''tchapea''', c' est on sene diyacritike, k' on mete so ene lete, et k' endè candje li valeur.

{{djermon}}
{{Wiccionaire}}

[[File:Olympic schedule (Competitions) ancient Pentathlon.svg|thumb|essegne do pintatlon vî-grek]]
Li '''pintatlon''' ou '''cénkespôrt'''<ref>Calcaedje di l' almand "fünfkampf", [[noûmot do walon|noûmot]] askepyî so [[Wikipedia walon|Wikipedia]] e 2016</ref>, c' est on [[spôrt]] avou cénk diferinnès diciplenes.

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|si mete a fén}}
[[File:Edouard_Manet_-_Le_Suicid%C3%A9.jpg|thumb|250px]]
Li '''metaedje a fén d' lu-minme''', lomé eto '''sucide''', c' est cwand ene sakî si towe leye-minme, di s' prôpe volté.

[[Categoreye:Loumaedje]]
[[File:Kénket.JPG|thumb|Modele corant el Walonreye e 20inme sieke]]
On '''kénket''', c' est ene lampe al petrole avou on vere ki waeranti l' blame.

{{Wiccionaire|spectåke}}
On '''spectåke son et loumire''', c' est on grand spectåke a môde d' [[operå]], divant l' ouxh, avou toplin des [[tchanson]]s, des [[muzike]]s et des [[eloumiraedje]]s.

{{Djermon}}, tins d' on matche. I djouwéve po s'-n' ekipe d' asteure.]]
'''Murilo Endres''', c' est on djouweu d' [[Volebal|volè]] [[braezilyin]]. Il a nexhou li [[3 d' may]] [[1981]], a [[Passo Fundo]].<ref>https://www.factsnippet.com/site/facts-about-murilo-endres.html</ref>

[[Categoreye:Antomeye]]
{{po|Djambe & djambe|Djambe (discramiaedje)}}
[[File:Lust - The Seven Deadly Sins 01.jpg|thumb|Djambe di comere]]
Li '''djambe''', c' est l' pårteye do [[mimbe dizotrin]] (mimbe dirîtrin po les [[cwate-pates]]) ki va do [[djno]] disk' al [[tchiveye]]. Ådzeu, c' est l' [[coxhe (antomeye)|coxhe]]; pus lon, c' est l' [[pî (antomeye)|pî]].

{{Wiccionaire}}
, Marok)]]
Les '''poes d' Trouk''' ou l' '''mayisse''', c' est ene plante ki provént d' [[Amerike]], foirt coûtivêye po ses grins (ki vnèt e-n ene carote), et po fé des [[silo (amagnî d' vatche)|silos]].

Li '''Mont Ighoud''', c' est on [[mont]] metou inte [[Marakech]] et Asfi.

Li '''Tchili''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Amerike nonnrece]].

{{Dizo-tite|''Atlas sonore des langues régionales de France''}}
{{po|Atlasse des lingaedjes di France|Atlasse des lingaedjes di France (discramiaedje)}}
Li '''Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå'''<ref>Å cmince, cwand gn aveut k' el France et les payis vijhéns, c' esteut «Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' '''avår la'''»</ref> — sovint pus courtinnmint, li '''Djåzant Atlasse''', ucobén: li '''Dvizant Atlasse''' —, ki s' no e francès, c' est '''''Atlas sonore des langues régionales de France''''', c' est ene [[waibe (Daegntoele)|waibe]] la k' on a metou dipus d' cint céncwante ponts del France et des payis totåtoû (inte di zels li [[Beldjike]], [[Walonreye]] et [[Flande]]). 

[[File:Vatche 3inme påpire.jpg|thumb|3inme påpire d' ene vatche normåle]]
Li '''troejhinme påpire''', c' est on boket d' [[tinroxh]], sovint foirt [[tene]], metou al coine divintrinne des [[påpire]]s di sacwants biesses.

Ene '''voye rominne''', c' est ene [[voye]] k' a stî basteye do tins di l' [[Impire romin]]. 

{{Po|zûna|zûna (discramiaedje)}}
On '''zûna d' oraye'''<ref>Noûmot del [[Bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons]] 2016, dizo cogne ''zûnå''.</ref> (eto: des '''houpiymints d' oraye'''<ref>minme sourdant, dizo cogne ''oubiyemin''.</ref>, do '''soye-oraye'''<ref>minme sourdant, dizo cogne ''soye orâyes, brût qui soye lès-orâyes''.</ref>), c' est come on brut k' on etind dins si [[oraye]], mins ki n' vént nén di l' evirounmint.

[[File:Danse espêye.jpg|thumb|danse del sipêye a [[Anverse]]]]
Les '''danse del sipêye''', c' est des danses la k' les danseus ou danseuses ont des [[spêye]]s e leu mwin.

Li '''rodjåsse palivole ås ourteyes''', c' est on [[påwion]] d' djoû foirt corant e l' Walonreye.

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Radis noir.jpg|thumb]]
Ene '''ramonasse''', c' est ene sôre di noer [[rådisse]]. End a des longous et des ronds.

s]]

{{po|cawete|cawete (discramiaedje)}}
Ene '''cawete''', el [[linwince]], c' est ene [[sititchete (linwince)|sititchete]] ki s' vént acawer après on [[bodje (linwince)|bodje]].

d' [[Wévurcé]] planté al fén del guere di trinte ans]]
Li '''guere di trinte ans''', c' esteut ene [[guere]] inte des estats [[protestant]]s et des estats [[catolike]]s.

L' '''estonyin''', c' est l' [[lingaedje oficire]] di l' [[Estoneye]].

Li '''rascråwance''', el [[minêyolodjince]], c' est l' nombe totå di [[malåde]]s a on metou moumint, u so ene metowe termene, rimetou å nombe totå di djins u d' biesses so on aroyaedje diné (comene, province, payis, Daegne etire; po les biesses: sitåve, pouytreye, waidiant tropea).

{{Wiccionaire}}
[[File:Striped skirt jimmy choos 3.jpg|thumb|left|150px]]
On '''cotrê''' ou '''djupe''', c' est on mousmint d' comere (mins padecô ossu des omes) ki s' tént al [[cingue|cingue]], et rascove les djambes — foirt ou waire sorlon l' môde do moumint.

[[Categoreye:Biesses]]
[[Categoreye:Ovraedje]]
[[Categoreye:Viyès tecnikes]]
]]
Ene '''ovrante biesse''', c' est ene biesse ki boute, soeye-t i :
* po [[saetchaedje pa des biesses|saetchî des ekipaedjes]]
* [[tcherwer]]
* saetchî des éndjolreyes ki saetchèt d' l' aiwe foû d' on [[pousse]], u fé tourner des machines  ([[manedje]]).

[[Categoreye:Fiziolodjeye des biesses]]
[[Categoreye:Robtidîs]]
Li '''rmagnaedje des molès crotes''' u '''cecotrofeye''', c' est ene sôre di [[roemiaedje]] a l' evier, tipike des [[robtidîs]] et di sacwants [[rawiants]].

[[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt;
[[lingaedje d' oyi]] &gt; '''pweturlin'''
----

{{Wiccionaire|Tossint}}
[[File:Fijhaedje des tombes divant Tossint1.jpg|thumb|Fijhaedje des tombes pol Tossint]]
Li '''Tossint''' c' est ene [[fiesse]] [[crustin]]ne ki rvént tos les [[1î d' nôvimbe]], mon les [[catolike]]s. Dins les payis istoricmint catolike, c' est on [[fiesse-djoû]].

[[File:Galium odoratum 1 (Corse).JPG|thumb]]
Li '''rinne-des-bwès''' (ou rinne des bos)<ref>mot siervou pa [[Andrée Bacq]] ki dmoréve e payis d' Årlon al [[tåve di rcåzeus di l' Årdene nonnrece]] diviè 1998 (kécfeye pa assaetchance del [[rinne des prés]]</ref>, c' est ene [[plante ås grossès fleurs|fleur]] ki vént el [[Gåme]] et k' on fwait do [[maitrank]] avou.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:ArdennerPferd.JPG|thumb]]
[[File:Bundesarchiv Bild 183-1988-0810-301, Berlin, Ausbildung von Hufschmieden.jpg|thumb]]
[[File:Czechy Kowal kucie gwozdzia 5.jpg|thumb]]
On '''marixhå''', c' esteut èn [[ome di mestî]] k' aveut ene [[foidje]], et ferer les [[tchvå]]s.

Ene '''erûle tere''', c' est ene tere ki pout esse [[tcherwaedje|tcherwêye]] (å cimnce, d' ene [[eraire]], did la, ès no).

{{djermon}} 
[[Categoreye:Moyinådje]]
[[Categoreye:Djustice]]
On '''djubet''' (on dit eto: ene '''potince'''), c' esteut, el [[Moyinådje]]…

Li '''gagåz''', c' est on [[lingaedje troucrece]] djåzé på [[Gagåz (peupe)|peupe do minme no]] di [[Moldaveye]], [[Oucrinne]], [[Rûsseye]] et [[Tourkeye]].

:''Po les gazetes et rvuwes, loukîz a l'&nbsp;pådje des [[gazetes e walon]].''
:''Po les lives et rvuwes '''sol''' walon, waitîz a l' [[Djivêye di sacwants lives et rvuwes sol walon]].''
:''Po les pîces di teyåte editêyes, vizez l' [[Wikipedia:Pordjet pîces di teyåte e walon|Pordjet "Pîces di teyåte e walon"]].''

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Li '''nateure''', c' est tot çou k' i gn a sol [[Daegne]] et ki n' a nén stî candjî pås [[djins]].

Li '''Noere Mer''', c' est ene [[mer]] cåzu tote divintrinne, a pårt si raloyaedje al [[Mîtrinne Mer]] e l' [[sitroeteure do Bosfôre]].

{| border="1" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2"
|-----
! bgcolor="lightgreen" | Tchinne-lidje
|-----
|align="center" |
|-----
! bgcolor="lightgreen" | [[Classifiaedje syintifike]]
|-----
|
{| align="center"
|-----
| ''{{Regnum}}:'' || [[Plante]]
|-----
| ''{{Divisio}}'': || [[Magnoliophyta]]
|-----
| ''{{Classis}}:'' || [[Magnoliopsida]]
|-----
| ''{{Ordo}}:'' || [[Fagales]]
|-----
| ''{{Familia}}:'' || [[Fagaceae]]
|-----
| ''{{Genus}}'': || [[Tchinne]] (''Quercus'')
|-----
| ''Espece'': || Tchinne-lidje (''Q. suber'')
|}
|}
{{Wiccionaire}}
Li '''tchinne-lidje''', c' est ene sôre di [[tchinne]] ki vént dins les payis del [[Mîtrinne Mer]]. On lyi pele si schoice djus, cwand il a ddja bén crexhou, po fé do [[lidje (schoice)|lidje]].

{{Wiccionaire|gurnåte}}
[[File:Gurnåte ordinaire g.rweyåle.jpg|thumb|gurnåte ordinaire et gurnåte rweyåle presses a esse cûtes]]
Ene '''gurnåte'''<ref>guèrnåte [[E1]]; guèrnaude [[C9]], [[FC99]] a "crevette"; guèrnôde [[G208]] p.229; guernôte [[O0]]; grènåte [[E1]], [[E167]], [[E170]]</ref> (on dit eto: '''gårnale'''<ref>[[E213]]; mot [[rfondou]] avou l' rîlêye gurnouye, gurnî...</ref>), c' est l' lomaedje ordinaire di [[grevissî]]s (''crustacés'') [[dijh-patlés]] (''decapodes'') ki vikèt dins l' aiwe.

{{djermon}}

Li '''Perou''', c' est on payis d' [[Amerike nonnrece]].

, el [[Nonne-Afrike]].]]
Li '''BRICS''', c' est ene troke politike di cénk payis&nbsp;: el [[Braezi]], el [[Chine]], l' [[Inde]], el [[Nonne-Afrike]] ey el [[Rûsseye]]. Mins nerén, el [[Nonne-Afrike]] a ridjondou ciste troke ci k' e [[2010]]. Adon, e [[2009]], anêye d' ès-n' askepiance, eyet li vnowe d' èç payis la, li '''BRICS''' si loméve seulmint '''BRIC'''.<ref name=":0">https://www.levif.be/international/voici-les-6-pays-qui-rejoindront-les-brics-en-2024/</ref> Li mot «&nbsp;'''BRICS'''&nbsp;», c' est l' racourtixhaedje des nos des cénk payis e-n [[Inglès|inglès&nbsp;]]: ''Brazil'', ''Russia'', ''India'', ''China'' eyet ''South Africa''.<ref>https://moderndiplomacy.eu/2023/07/02/brics-at-a-historical-turning-point-unexpected-challenges/</ref>

{{po|bodje|bodje (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|bodje}}
Li '''bodje''', el [[linwince]], c' est come li [[tcherpinte|mwaisse]] viene d' on mot.

{{Wiccionaire|peticion}}
Ene '''peticion'''<ref>On a eto atåvlé come sinonime «ene plindance»</ref>, c' est ene dimande d' ene peclêye di djins, ki rclamnut ene sacwè a on povwer politike u ene institucion publike. Å pus sovint, i sinèt tertos ådzo d' on tecse.

{{Wiccionaire}}
.]]
[[File:Mechanical calendar issued by New Jersey electrician Romaine Mace, 1883 (8903197009).jpg|thumb]]
Ene '''såjhon'''<ref>Po les prononçaedjes do mot "såjhon" e walon, loukîz el notule [[A.L.W.]] '''3.''' 99 (p. 183).</ref>, c' est ene termene di l' [[anêye]] la kel [[tins (k' i fwait)|tins]] est a pô près todi l' minme.

{{Wiccionaire}}
[[File:Alot sonk matrice.jpg|thumb|Alot d' sonk rexhou del matrice d' ene kimere]]
Èn '''alot d' sonk''' u '''briket d' sonk''', c' est on ptit rodje boket di [[sonk]] [[aglumyî]].

Li '''finwès'''<ref>purade ki «[[finlandès (lingaedje)|finlandès]]».</ref>, e finwès: '''''suomi'''''<ref>avou ene pitite lete, paski «Suomi» avou ene grande lete vout dire «[[Finlande]]».</ref>, c' est l' [[lingaedje oficir]] del [[Finlande]].<ref>avou l' [[suwedwès (lingaedje)|suwedwès]].</ref>

e francès ey e [[lussimbordjwès]] : "Nodidjo ! dj' a co rovyî m' saetch ralouwåve !"]]
On '''saetchot d'&nbsp;plastike''', c'&nbsp;est on saetchot fwait avou do fén [[plastike]] ki sieve a mete ses comissions, po lzès ramoenner al måjhon, pu après k'&nbsp;on hene evoye.

{{Wiccionaire}}
[[File:Rubåbe foyes.JPG|thumb|]]
Li '''rubåbe''', c’ est ene [[plante]] des [[corti]]s avou ene grande [[foye]].

On '''slô''', c' est ene danse. Li '''slô''' s' danse a deus eyet sovint so des tchansons d' [[amour]].

Les '''leyes di bire''' u '''leveures di bressene''', c' est des [[yesse]]s ki candjnut li [[souke (sacarôze)|souke]] a-n [[alcol]], et ki siervèt a fé del [[bire]]. 

Li '''revintreye siryinne di 2011''', c' est ene [[revintreye]] do peupe di [[Sireye]] k' a cmincî li [[25 di måss]] [[2011]]. Ci fourit l' céncwinme des [[revintreyes arabes di 2011]], après les cenes d' [[Revintreye tunizyinne|di Tunizeye]], d' [[revintreye edjipsyinne|Edjipe]], di [[guere civile libyinne|Libeye]] et do [[revintreye yemenresse|Yemen]].

{{djermon}}

{{Wiccionaire}}
On '''toitche-linwe''' c' est ene coûte [[fråze]] målåjheye a dire, paski des sons vijhéns rivnèt onk après l' ôte, mins motoit nén dins l' minme shuvaedje. 

{{po|cizea|cizea (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|cizea}}
[[File:Dluta plaskie 001.jpg|thumb]]
On '''cizea di scrinî''' ou '''cizea  mnujhî''' ou '''xherpea'''<ref>[[S0]] a tchèrpê</ref>, c' est ene [[usteye]] ki les [[scrinî]]s et [[mnujhî]]s s' siervèt po fé des trôs bén a mzeure dins on bwès. Des [[hote (sicrinreye)|hotes]] po rçure ene [[aweye (sicrinreye)|aweye]], metans.

{{po|gurnadî|gurnadî (discramiaedje)}}

{{po=}}
Èn '''arondixhmint''', e l' administråcion di bråmint des payis, c' est ene sitindêye administrative pus ptite ki l' [[province]], mins pus grande ki l' [[canton]], ou l' [[rebanêye comene]], a l' assulon.

{{djermon}}
[[file:Mapa loc Biobío.svg|right|255px]]
Li '''Redjon del Biobío''' c' est ene des 15 redjons del [[Tchili]].

{{djermon}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Télécommande 444.jpg|thumb]]
Ene '''telecomande'''<ref>disfondowes rescontrêyes: "telecmande" (avou spotchaedje del [[betchete ki-]]); tèlécomande (dins «[[Gueuyes di Walons (portraits)|Gueuyes di Walons]]»), tévécmande ([[R13]]).</ref>, c' est ene bwissete ki tént dins ene [[mwin]], avou beacôp des botons, k' on pout candjî l' programe d' on [[posse di tévé]] avou. Mins eto cmander did lon totes sôres di sistinmes u d' éndjins electronikes.

{{Wiccionaire}}
[[File:English mahogany tea table, after Thomas Chippendale, c. 1730, HAA.JPG|thumb|Ovraedje di scrinî]]
On '''scrinî''', c' est on ome di mestî ki fwait des fenès ovraedjes avou l' [[bwès]] : belès [[tåve]]s, [[tcheyire]]s, [[scrinea]]s, evnd.

{{Wiccionaire}}
{{djermon}}
[[File:Schome mannixhant saiwire.jpg|thumb|mannixhante schome]]
Del '''schome'''<ref>ou schoume; dins les accints walons: chume, escume, same...; {{Lka}} [[Wikt:schome#Ortografeyes|Schome]]</ref>, c' est l' maxhaedje di fenès bouyotes d' [[air]] avou on crås [[likide]].

On '''gåz nier-epweznant''', c' est on [[gåz]] ki s' ritape so les [[nier]]s.

Les '''''Eimeria''''', c' est des [[coccideye]]s ki cåznut voltî des maladeyes ås [[aclevåvès biesses]].