'''Skerbek'''<ref>Ortografeye ki shût l' prononçaedje e walon /skɛʀbɛk)</ref> ([FR] ''Schaerbeek'' ; [NL] ''Schaarbeek''), c' est ene des 19 comenes do [[Grand Brussele]].

{{Wiccionaire|calistinne}}
Li tere a '''calistinne''', c' est ene tere [[croyixheuse]], k' on trouve dins [[Calistinne (contrêye)|l' contrêye do minme no]]. 

]]
L' '''atelaedje des boûs''', c' est eployî des [[boû]]s, des [[bovrins|vatches u des åmeas]] come [[ovrante biesse]] po saetchî des ekipaedjes u des [[eraire]]s.

{{po|Israyel|Israyel}}L' '''estat d' Israyel''', c' est èn [[estat]] do [[Moyén Levant]] askepyî e [[1948]] pa les [[Djwif]]s [[siyonisse]]s, avou l' acoird des Inglès ki colnijhént li [[Palestene (contrêye)|Palestene]]. 

[[Categoreye:Medcene]]
Ene '''clipe''' u '''clike''' (on djheut eto '''ritoû d' rin''' oudonbén, camaerådreçmint, dins sacwants mestîs : '''djonne di få''', pol [[fåtcheu]], '''djonne di piotche''' pol terasseu), c' est on [[må]] ki prind tot d' on côp, divins les [[schene des rin|rins]], et k' on n' sait pus bodjî.

{{po|årtike|årtike (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|årtike}}
[[File:Scolaedje årtikes.jpg|thumb]]
Èn '''årtike''', c’ est en [[prezintrece]] foirt simpe, ki dene li [[djinre]] et l’ [[nombe (croejhete)|nombe]] do [[no]] kel shût.

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}

Li '''divoirçaedje''' u '''dismariaedje''' (on dit eto : '''divoice'''), c' est li fén oficire do [[mariaedje]] inte deus djins.

{{po|Gabriyel|Gabriyel (discramiaedje)}}
[[File:0122jfSaint Gabriel the Archangel Parish Church Santa Maria, Bulacanfvf 04.jpg|thumb|so ene [[veulire (bele finiesse)|veulire]]]]
[[File:Jan van Eyck - The Ghent Altarpiece - Angel of the Annunciation (detail) - WGA07669.jpg|thumb|so ene pondeure da Van Eyck]]
L' '''Andje Gabriyel''' u l' '''Andje Gabriyele'''<ref>Come li mot "andje" est femrin e walon; li ptit no el pôreut esse eto.</ref> u l' '''[[mwaisse andje]] Gabrî'''<ref>[[noûmot]] askepyî so [[Wikipedia walon]] (a l' årtike [[Notru-Dame di måss]]).</ref>, c' est ene [[andje]] u ene [[mwaisse andje]] k' egzistêye dins les [[creyances rilidjeuses]] ostant des [[djwif]]s ki des [[crustin]]s et des [[muzulman]]s.

[[Categoreye:Mestîs]]
[[Categoreye:Administråcion]]
{{djermon}}
{{Wiccionaire}}
On, ene '''foncionaire''' (rabaxhanmint on "'''''fonccione-waire'''''", on "'''''grete-papî'''''"), c' est ene djin k' overe dins ene administråcion publike : a l' [[Estat]], al [[province]], dins les [[comene]]s, evnd.

{{Wiccionaire}}
.]]
Ene '''tulipe''', c' est ene fleur di [[djårdén]], foirt ricwerowe, ki l' mwaisse coleur est [[rodje]]. Totfeye, gn a eto des blankes et di totès sôres di tons.

Li '''yorouba''' (''Yorùbá'' e yorouba) est on lingaedje do [[lingaedjes kwa|groupe kwa]] del famile di [[lingaedjes Nidjer-Congo|lingaedjes nidjero-congolesse]]. Il est cåzé pa 25 miyons d'&nbsp;djins, å [[Nidjeria]], wice k'&nbsp;il est onk des troes lingaedjes oficirs, mins ossu dins des redjons do [[Benin]] et do [[Togo]].

]]
]]

Li '''gripe espagnole''', c' est ene [[gripe ås djins]] ki s’ a ferou abeymint dins l’ [[monde etir]] do [[prétins]] [[1918]] diski fén [[1919]]. On pinse k' i gn a yeu on cénkinme del [[peuplåcion del Daegne]] k' a stî acsûte.

, prinjhe di [[Xhofrai]]]]

{{Wiccionaire|discalotaedje}}
Li '''discalotaedje'''<ref>[[C9]]</ref> u '''dischafiaedje'''<ref>[[DTW]]</ref><ref>On eploye eto on setch calcaedje do francès «circoncizion» (dins [[FO4]], mins nén dins [[FE1]].</ref>, c' est l' [[côpaedje-evoye]] del pitite pea ki rascove li gland (li dbout do [[vé]]) d' ene omrinne djin.

L' '''Itåleye''', c' est on payis d' l' [[Urope nonnrece]], sol [[Mîtrinne Mer]]. Elle a l' cogne d' ene bote, eyet l' [[Sicile]] est veyou come on balon k' on pite didins.

Li '''Marok''' (e-n arabe [[Wikt:المَغْرِب|المَغْرِب]], al-marhrib; , e [[cmon amazir marokin]], [[Wikt:ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ|ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ]], lmerhrib), c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Afrike bijhrece]] (li ci l' pus å [[Coûtchant]], did la si no<ref>e-n [[arabe]], «al-marhrib», ça vout dire «Li Coûtchant».</ref>). 

{{Wiccionaire}}
[[File:English mahogany tea table, after Thomas Chippendale, c. 1730, HAA.JPG|thumb|Ovraedje di scrinî]]
On '''scrinî''', c' est on ome di mestî ki fwait des fenès ovraedjes avou l' [[bwès]] : belès [[tåve]]s, [[tcheyire]]s, [[scrinea]]s, evnd.

{{Wiccionaire|vey les setès croes}}
Les '''setès croes''' ou '''set croes''', c' est 7 mehins k' årént les caléns leu-n [[åme]] etur li [[moirt]] et l' [[dierin djudjmint]]. 

Ene '''maladeye di nexhance''', c' est ene maladeye k' on-z a ddja tot vnant å monde.

{{po|åwe|åwe}}
[[File:Goose01.jpg|thumb|e l' Izlande avou ses oyons]]
Li '''såvadje åwe d’ Urope''', c' est l' tayon såvadje di l' [[åwe di poyî]].

{{po=}}
{{Wiccionaire|mambor}}
On '''mambor''' (on dit eto: on '''manadjer''', èn '''adjint'''), ene '''mamborresse''', c' est onk u ene ki rprezinte on [[bocseu]], on [[fotbalisse]], èn [[acteur]] di cinema, on [[scrijheu]], on [[tchanteu]], evnd., cwand c' est po fé martchî avou ene ekipe di fotbal, on produjheu d' fimes, èn eplaidreye, ene societé d' plakes…

[[Categoreye:Antibiyotikes]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
Li '''florfenicol''', c' est èn [[antibiyotike]] del [[famile d' antibiyotikes|famile]] des [[fenicolî]]s, siervou aprume [[årtisyince|po médyî les biesses]].

Li '''latén d' eglijhe''', c' est l' [[latén]] k' esteut dins les paroles des [[messe]], [[vepes]], ôtes ofices et [[priyire]]s [[catolike]]s, do tot cminçmint di l' [[Eglijhe (institucion)|Eglijhe]] disk' å djoû d' ouy, po sacwants ofices eternåcionås.

'''Taywane''' (on djheut davance '''Formôze''', oficirmint: '''Republike di Chine'''), c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Azeye]]. 

L' '''imidocar''' ([[riwalnijhaedje]]<ref>[[Displouctaedje des trokes di cossounes å coron]] «-rb» => «r»</ref> do no tchimike '''''imidocarb'''''), c' est ene [[drouke d' apoteke|drouke]] k' on s' è sieve [[årtisyince|dins les biesses]] po médyî les [[rodjès aiwes (maladeye)|rodjès aiwes]] (avou [[djaenisse]]) cåzêye pa on [[protozowaire]] do [[sonk]] lomé «[[Babezia]]» (''[[Babesia spp.]]'').

Li '''Pakistan''', c' est on [[dislaxhî payis|payis]] d' [[Azeye nonnrece]], metou inte l' [[Inde]] (å [[levant (costé del Daegne)|Levant]]) eyet l' [[Afganistan]] (å [[Coûtchant (costé del Daegne)|Coûtchant]]). I va disk' a l' [[Oceyan Indyin]] a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]]. Il a eto ene coûte frontire avou l' [[Iran]] (å [[Sud-Ouwess]]), et avou l' [[Chine]] (a [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]]).

{{Wiccionaire}}
[[File:DIPSACUS FULLONUM - LLANERA - IB-024 (Cardó).JPG|thumb|tcherdon d' bwès avou l' bwès padrî]]
Li '''tcherdon d' bwès''' ou '''fontinne di moxhon''' (ou «fontinne '''ås''' moxhons»), c' est on fås [[tcherdon]], ki vént dins les [[bwès]].

{{Dizo-tite|''Bokèts po l’ dêrène chîje''}}

{{po|rewoeyon|rewoeyon (discramiaedje)}}
{{po|novelan|novelan (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|rewoeyon}}
 pol novelan a [[Oslo]]]]
Li '''rewoeyon d' novelan''', c' est l' [[shijhe]] do [[31 di decimbe]], la k' on rawåde li [[novele anêye]].

On '''saetch å dos''' u '''roucsak'''<ref>[[E200]], mot eployî eto pa [[Serge Fontaine]] (.</ref> u '''håvursak'''<ref>Siervou aprume po les sôdårds avou tot leu haernaxhmint.</ref>, c' est on [[saetch]] k' on poite so s' dos avou deus burtales k' on tchôke ses bresses didins.

{{po|Rwè des Bedjes|Rwè des Bedjes (discramiaedje)}}

[[Categoreye:Televuzion]]
Les '''noveles al tévé''' ou '''djournå al tévé''' ou '''djournå pårlé sol tévé''', c' est [[djournå pårlé (posse)|come å posse]] mins sol [[boesse ås imådjes]]. Dabôrd, on voet li ci ki prezinte, et å pus sovint, des rapoirtaedjes so les noveles k' on-z pi dene.

Li '''Mali''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Afrike coûtchantrece]].

L' '''indonezyin''', c' est l' [[lingaedje oficire]] di l' [[Indonezeye]].

[[File:Alpide Belt.jpg|thumb]]
Li '''ploymint alpin''', c' est on raprotchmint djeyolodjike del plake Afrike-Arabeye-Inde del plake [[Urazeye|Urope-Azeye]].

Li '''rodjåsse palivole ås ourteyes''', c' est on [[påwion]] d' djoû foirt corant e l' Walonreye.

[[Categoreye:Antroponimeye walone]]
[[Categoreye:Foclore del Walonreye]]
[[Categoreye:Dicåces]]
On '''bragård''' (on djheut ossu on '''mwaisse djonnome'''), c' esteut on djonnome k' esteut lomé tchîf del djonnesse. C' esteut lu li mwaisse adjinçneu des fiesses tins d' ene [[dicåce]] ([[fiesse del pårotche]]). 

El '''dipårtumint des Årdenes''' (e Walonreye, on dit '''les Årdenes francesses'''), c' est on [[province|dipårtumint]] d' [[France]], djusse astok del [[Walonreye]]. C' esteut on boket del [[redjon administrative|redjon]] [[redjon Tchampagne-Årdenes|Tchampagne-Årdenes]], asteure ci-ci a stî rebanêye e-n ene pus grande redjon&nbsp;: li [[Grand-Est (France)|Grand-Est]].

Li '''fiesse nåcionåle del Beldjike''', c' est tos ls ans, li [[21 di djulete]]. El date ni candje djamåy d' anêye e-n anêye.
.]]

Li '''hosse-cou d' aiwe''', c' est on [[hosse-cou]] ki vike tot do long des [[corantès aiwes]].

'''Montehermoso''', c' est ene [[comene]] di l' [[Estremadoure]], e l' [[Espagne]].

Li '''CRIWE''' (prononcî '''criwé'''), ki les [[sigue|prumirès letes]] volèt dire ('''''C'''entre de '''R'''echerche et d''''I'''nformation du '''W'''allon à l''''E'''cole''), c' est on cinte di documintåcion pol [[walon]] [[walon e scole|e scole]] del [[Province di Lidje]]. Il a stî lontins edjîstré a [[Bressou]], et moenné pa [[Paul Lefin]] et pa [[Marcel Slangen]] (disk' al fén des anêyes 2000).

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Li '''goidje'''<ref>prononcî "gwatch", "gwâtch", "gwètch", "gôtch", "goûtch", evnd., sorlon les rîles do [[betchfessî scrijha oi]]</ref>, c' est l' dirî del [[boke]] (d' ådvins) et li dzeu do [[cô]] (ådfoû), aprume po les djins.

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; '''britonike'''
----
Li brantche '''Goydelike''', c' est ene des deus grandès familes des lingaedjes [[gayel]]s d' enute (l' ôte estant li [[Goydelike]]).
On l' lome eto ''P-celtike'' la kel kimince des mots k'&nbsp;on supôze k'&nbsp;i cmincèt pa '''Qu''' e vî [[Lingaedjes indo-uropeyin|indo-uropeyin]] a divnou on son '''P''' (dismetant ki l' brantche goydelike ou ''Q-celtike'' a wårdé l' son '''K''').

Li '''vintche''', c' est ene plante des bwès, avou des bleuw-måvès fleurs, ås cénk [[petale (fleur)|petales]]. 

[[Categoreye:Fotbale]]
[[Categoreye:Spôrts]]
[[File:Skagerak Arena turf.jpg|thumb|Yebe articiele (côpe)]]
El '''yebe rtificiele''' ou '''fåsse yebe''' ou '''fåsse waide''', c' est on rascovraedje di plastike po replaecî li vraiye [[yebe]] po fé l' [[rimouye]] d' on [[terén d' fotbale]]. Ey eto so les ôtes teréns di spôrt ([[tenisse]], evnd.).

, veyou på grand djeu]]
, veyou pa li stroet djeu]]
]]
, pondeure da [[Constantin Meunier]]]]

{{djermon Urope}}
[[File:Europe North-European countries map.png|thumb]]
L' '''Urope bijhrece''', c' est les payis metous al [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] d' l' [[Urope]].

L' '''indouwisse''', c' est li prumire [[rilidjon]] di l' [[Inde]]. C' est l' troejhinme pus grande rilidjon après les [[crustin]]s et les [[muzulman]]s.

{{djermon}}
Li '''Protocole di Kioto''', c' est on [[cossina]] ki les payis ont metou en alaedje po sayî di rastrinde les evoyaedjes di [[resserants gaz]] e l' air.

Ene '''betchete d' Oûte''', c' est on [[batea]] avou l' pléte foirt betchowe (did la leu no).

[[Categoreye:Floricontes]]
[[File:Franz Jüttner Schneewittchen 5.jpg|thumb|]]
'''Blanke-Nive et les set nûtons''' u '''[[Blanke-Nive et les set soteas]]''', c' est on [[floriconte]].

{{Wiccionaire}}
[[File:CCTV Camera Philippines at Gigaworkz Technologies Inc.JPG|thumb]]
On '''guigne-djin''' (ossu '''guigne-djins''', '''riguigne-djin'''<ref>[[Noûmot]] atåvlé al bate di noûmots del [[fiesse ås lingaedjes walons]] 2015, (dizo cogne «''r'guigne djins''»).</ref>, c' est ene [[fimrece]] mucheye la k' i gn a do passaedje di djins, racoirdêye a on sistinme d' eredjistrumint, ou di waitaedje direk so ene [[waitroûle]] [[tévé]].

{{Dizo-tite|''Parti Socialiste''}}
{| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+<span style="font-size:large;">{{wa icon}} '''Pårti Socialisse'''<br />{{fr icon}} '''Parti Socialiste'''</span>
| colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |
|-
| colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Prezintaedje'''
|-
|Askepiances
|1945 (dismantchaedje do [[POB]])
1978 (pårti nåcionå divnou redjonå)
|-
|Coleur politike
|[[Rodje]]
|-
|Prezidint
|[[Paul Magnette]]
|-
|Vice-prezidint
|[[Philippe Close]]
[[Willy Demeyer]]

[[Categoreye:Metalurdjeye]]
Èn '''aloyaedje''', c' est on maxhaedje di deus ou sacwants metås, k' est des cwålités ki tchaeke metå, prins tot seu, n' a nén.

{{Wiccionaire}}
[[File:Båshele vere di té.jpeg|thumb]]
Li '''bouneur''' (u: l' '''awureusté'''<ref>[[E170]]</ref>), c' est on [[sintimint]] d' parfond plaijhi d' viker.

Li '''ridaedje R/L''', c' est l' [[ridaedje (linwince)|candjmint d' son]] do [[son L]] eviè li [[son R]], u årvierdimint.

[[Categoreye:Pexhons]]
[[Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes]]
[[File:Barbel.jpg|thumb]]
Li '''bårbea''', c' est on gros [[pexhon]] des [[doûcès aiwes]].

{{Wiccionaire|Flande}}
Li '''Flande''', c' est ene des troes redjons economikes del Beldjike, avou li [[Walonreye]] eyet [[Brussele (redjon)|Brussele]]. C' est l'  cene metowe al [[Bijhe]] do payis.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}

Li '''Barbåde''', c' est ene iye di l' Atlantike, å lådje do [[Venezwela]], kel mwaisse veye, c'est '''Bridgetown'''. 

{{Wiccionaire}}
Ene '''botroûlite'''<ref>[[Noûmot do walon|noûmot]] askepyî diviè 1997 dizo cogne «boudlite» sol bodje «boudene» ([[S117]]).</ref>, c' est l' [[efouwaedje (medcene)|efouwaedje]] del [[botroûle]] (pus spepieuzmint: do [[coirdea d' botroûle]]), ås påpåds [[novea-nés]], u ås djonnes di biesse djusse sikepyîs.

[[File:Tåvlea scolrece aidants viebes.jpg|thumb]]
Èn '''aidant viebe''', c' est on viebe ki pout esse shuvou do côp d' èn ôte viebe. 

{{Wiccionaire|mouze}}
{{po|mouze & Mouze|Mouze (discramiaedje)}}
[[File:Nameur Mouze vî pont d' Djambe.JPG|thumb|li mouze d' amon nozôtes]]
On '''mouze'''<ref>omrin mot fwait pa les scrijheus lidjwès tot maxhant li no prôpe «[[Mouze]]», eyet l' djinre do mot «fleure»; nén rprins dins [[E1]] mins bén dins [[E170]] (avou ene grande lete).</ref> ou '''fleuve''', c' est ene [[corante aiwe]] ki s' va egoler dins ene [[mer]] ou èn [[oceyan]]. 

Li '''flamenco''', c' est ene danse [[Espagne|espagnole]], la k' el danseuse u l' danseu clatche a daegne avou ses talons.

Li '''Rîle Mahin do disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune''' a stî atåvlêye e 1998 pa [[Lucyin Mahin]] dins on scrît lomé "Waldim franwal-B".

{{po|salåde|salåde (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|salåde}}

{{Djermon}}

[[Categoreye:Montinnes]]
[[Categoreye:Crimêye]]
Les '''Crimski Gori''' (e [[rûsse]], Крымские Горы, Krymskiye Gori), c' est ene [[tchinne di montinnes]] di [[Crimêye]].

Li '''Grande Notru-Dame''' (on dit eto : li '''Notru-Dame d' emey l' awousse''', li '''Notru-Dame d' awousse''', li '''Nosse-dame d' awousse''', li '''Cwénze d' awousse''', li '''Sompcion''')<ref>Po tote les alomåcions e walon del Grande Notru-Dame, alez s’ vey so l’ [[ALW]] '''3.''' p. 339 (notule 201).</ref>, c' est l' pus grande des fiesses a l' [[Aviedje Mareye]] dins l' rilidjon [[catolike]]. Ele si passe li [[15 d' awousse]]. Ele fiestixh li montaedje å cir di l' Aviedje.

{{Wiccionaire}}
]]

{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor="#FDFFEC"
|+ <font size="+1">'''Judeţul Sibiu'''</font><br />'''(distrik di Sibiu)'''
|-----
| style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan="2" |

On djåze di '''dominne publik''' po les [[abondroets d' oteur]] cwand ces-ci disparexhnut pår, et k' tolminme kî si pout siervi d' ene metowe ouve d' årtisse, come ça lyi plait.

[[Categoreye:Montinnes]]
[[Categoreye:Marok]]
[[Image:Rahamna yebe Djebletes Grand Atlasse.jpg|thumb|Les Djebletes sont les ptitès viyoléyès montinnes å Mitan]]
[[Image:Debletes veyowes di Sidi Rahal.jpg|thumb|veyowes do Coûtchant (voye Demnate-Sidi Rahal)]]
Les '''Djebletes''' ([[arabe]]  , ''Jbîlinte'', Fr. ''Djébilet''), c' est ene tchinne di ptitès [[montinne]]s metowes divant li [[Hôt Atlasse]] å Marok, tot vnant del coisse [[Oceyan atlantike|Atlantike]]. Avou les plinnes do Hawouze et do Rahamna, l' [[pîmont (djeyografeye)|pîmont]] do [[Grand Atlasse]].

{{Wiccionaire}}

Li corant "'''''Tchermila'''''" (do no del [[tchermila (amagnî)|såce do minme no]]), c' est ene môde ki s' a spårdou emey li djonnesse do Marok diviè l' anêye [[2014]]. 

Del '''måle''', c' est del blanke tere [[castinnixheuse]], k' on sieve po-z [[ecråxhî]] les surès teres, et k' on saetche dins les [[mårlire]]s. Dizo l' minme lomaedje, on eploye eto del blanke poûssire des cårire di [[tchåsse]], u del blanke tere eployeye dins les soucreyes. 

[[File:Passåjhe Zag cedes.jpg|thumb|e [[Mîtrin Atlasse]] (Marok)]]
Li '''cede di l' Atlasse''', c' est on [[cede]] ki vént naturelmint dins les [[montinne]]s do [[Marok]] ([[Rif (montinne)|Rif]] et [[Mîtrin Atlasse]]) et d' l' [[Aldjereye]].

Li '''crolé bwès d' cok''' ou '''wachleus oyåbe''', c' est do [[bwès (materio)|bwès]] d' [[oyåbe]], mins vinant d' åbes k’ ont ene maladeye. 

[[Categoreye:Moyinådje]]
Ene '''tchåte''', c'&nbsp;esteut, el [[Moyinådje]], on papî oficire ki li [[coû del veye]] ou do viyaedje dinéve ås djins ki volént aveur on documint po prouver k'&nbsp;il avént atchté oudonbén vindou åk.
 
Å pus sovint, li tchåte esteut discôpêye e deus pårts: li prumire, ki li coû (li [[:Wikt:mayeur|mayeur]] et les [[:Wikt:sicabén|scabéns]]) wårdéve, si loméve li [[:Wikt:dizeutrinne|dzeutrinne]] (li pårt do dzeu) et li deujhinme, ki li ci ki vindeut wårdéve, si loméve li [[:Wikt:dizotrinne|dzotrinne]]. S'&nbsp;i gn aveut deus djins k'&nbsp;estént la, li prumî wårdéve li deujhinme pårt - li [[:Wikt:mîtrinne|mîtrinne]] (li cene do mitan) - et li deujhinme wårdéve li pårt do dzo - li dzotrinne.
 
S'&nbsp;i gn aveut on rclamaedje, k'&nbsp;ene sakî vleut ki li tchåte esteut fåsse, i gn aveut on moyén d'&nbsp;aveuri tot ça. Inte les deus (ou les troes bokets), on scrijheut li mot "&nbsp;''chirographe''&nbsp;" et on côpéve les bokets å mitan do mot. Po-z aveuri, on rmeteut les bokets onk padzo l'&nbsp;ôte, et si les tchåtes estént vraiyes, les deus mitans do mot s'&nbsp;acoirdént ttafwaitmint.

[[Categoreye:Lidje]]
Li cwårtî d’ '''Piereuse''' a [[Lidje (veye)|Lidje]] prind padrî l' Palås des Princes-Evekes et monte sol [[Citadele di Lidje|Citadele]].

{{Wiccionaire|rogne}}
{{po|rogne|rogne}}
Li '''rogne''', c' est ene [[maladeye]] del pea, cåzêye pa des [[acåre]]s.

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|waerbea}}
 
Ene '''moxhe ås waerbeas'''<ref>Po tos les nos e walon do waerbea et del moxhe, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 134.</ref>, c' est ene cafloreye [[moxhe]] [[moxhe ås deus aiyes|ås deus aiyes]] ki prodût des '''waerbeas''' ou '''waerbåds'''.

{{djermon}}
Li '''vert betche-bos''' (u '''vert betche-på''', '''vert betche-fier''')<ref>Tos les nos do vert betche-bos sont so l' [[A.L.W.]] '''8.''' el mape 50 ey el notule 81.</ref>, c' est on [[spwè]] avou totès vetès plomes, ene rodje calote et des noerès lunetes.

Les bedots '''Sardi''', c' est ene raece di [[bedots]] aclevêye å Marok.

[[Categoreye:Moyinådje]]
[[Categoreye:Arimés scrijhaedjes]]
[[Categoreye:Francès]]
Ene '''tchanson d' djesse''', c’ esteut one longue istwere sucrîte pås [[troveus]]. 

{{Djermon}}
 po fé di l' '''alpinisse''', c' esteut des [[Rweyåme-Uni|Burtaenikes]].<ref>Gardien, C. (2021). ''Une histoire de l'alpinisme''. Glénat.</ref>]]
L' '''alpinisse''', c' est on spôrt di gripaedje ezès [[montinne]]s.

{{Wiccionaire-motîs|Live Gaziaux so les bovrins}}

{{Wiccionaire}}
Ene '''coridjrece''' (on dit eto: ene '''ricoridjrece''', on '''coridjoe'''), c' est on [[programe infôrmatike]] ki [[ortografeye|coridje les tecses]] dins on metou [[lingaedje]].

Li '''produjhaedje di corant''', c' est les sistinmes po-z aveur do [[corant electrike]] (del loumire) k' on pout evoyî å lon so des fis.

{{Wiccionaire|cawe}}
{{po|cawe|cawe (discramiaedje)}}
On rtrouve les mots [[Wikt:cawe|cawe]] et [[Wikt:cawete|cawete]] dins sacwants [[toponimeye do walon|nos d' plaeces del Walonreye]].

{{Wiccionaire|tamazir}}
[[File:A7idos.jpg|thumb|"aHidos", mot tipike do tamazir do Mîtrin Atlasse]]
Li '''tamazir do Mîtrin Atlasse''' ou pus simpmint '''tamazir''', c' est on lingaedje [[amazir]] do Mitan do Marok, dins l' [[Mîtrin Atlasse]], mins eto les payis Zayane et Zemmour (Xhemissete, Tiflete). A Bijhe, i va disk' a [[Taza]].

{{po|tchet|Tchet (discramiaedje)}}
[[File:Puss in boots by L.Bakst.jpg|thumb]]

.]]
Li '''ChVK Wagner''', k' on lome puvite dins les mediyas «'''&nbsp;'''li '''troke Wagner&nbsp;'''», c' est ene organizåcion al môde d' ene [[årmêye]] privêye.<ref name=":0">https://www.bbc.com/news/world-60947877</ref>

{{Wiccionaire}}
Li '''grizou''' u '''feu griyeu''', c' est on [[gåz]] ki s'  fwait tot seu dins les [[houyire]]s. 

{{Wiccionaire|fouyton}}
On '''fouyton tévé'''<ref>Mot eployî dins les [[anêyes 1960]], dizo prononçaedje francès ''fëyton'', ''feuyton'' ([[S0]]), feuyeton ([[C106]]), pa stindaedje des [[fouyton]]s ki passént dins les [[gazete]]s; cist årtike cial do [[Wikipedia walon]] a stî ahivé e 2007 sol tite «fouyton al tévé».</ref> u on '''rîlêye-fime'''<ref>noûmot askepyî sol Wikipedia walon e 2019, po l' årtike «[[Modiene famile]]», po-z aconter li novea lomaedje e francès, dispu les [[anêyes 1980]] «''série''», lu-minme vinant kécfeye di l' inglès.</ref>, est on [[fime]] k' est mostré al [[tévé]] so sacwants bokets, et minme so sacwantès [[Rîlêye (fime)|rîlêyes]].

{{djermon}}
Li '''bulgåre''', c' est on [[lingaedje eslåve]] djåzé el [[Bulgareye]].

{{po|Amerike|Amerike (discramiaedje)}}
L' '''Amerike nonnrece''' u '''Amerike do Sud''', c' est l' mitan [[Nonne (costé del Daegne)|nonnrece]] do [[continint]] [[Amerike (continint)|amerikin]]. Elle est metowe tote etire e l' [[Dimeye bole]] nonnrece.

[[Categoreye:Insekes]]
[[File:Lipoptena cervi 1.jpg|thumb|onk di Finlande]]
Li '''pû do cier''', ci n' est nén on [[formagnant]] [[pû]]. C' est èn [[inseke ås deus aiyes]] del famile des [[berbijhotidîs]]. Adon, i rshonne å [[berbijhot]], li [[pû des bedots]].

{{po|B|B (discramiaedje)}}
Li '''son B''', c' est l' son del [[cossoune leprinne]] vuzlêye.

{{Wiccionaire|Conse}}
[[File:Chapell of St Pankratius.jpg|thumb|tchapele Sint-Pancrace]]
'''Conse''' (alm. '''''Konzen'''''), c' est on viyaedje [[Almagne|almand]], metou sol [[Hôte Fagne]], tot astok del [[Walonreye]], et ki li [[Vesse]] î prind sourd djondant. 

'''Fé abtinince''' , c' est si spani lu-minme d' ene sacwè k' on magne u k' on boet voltî, udonbén k' on fwait voltî.

{{Wiccionaire}}

On '''vôtaedje''' (on dit eto ene '''vôtåcion''', ene '''eleccion'''), c’ est ene operåcion la k’ les djins d’ on metou [[viyaedje]], [[contrêye]], [[dislaxhî payis]] vont tchoezi des djins po les rprezinter et les govierner.

{{po=}}

Li '''såvadje mariolinne''' (on dit eto: l' '''oreke'''), c' est ene plante come li [[mariolinne]], mins ki crexhe dins les tchamps, ezès payis del [[Mîtrinne Mer]].
 
Ele sieve come [[yebe ås maladeyes]] et come [[yerbêye]].
 
No e sincieus latén : "<span lang=la>''Origanum vulgare''</span>".
 
''Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:mariolinne|mariolinne]]" et "[[:Wikt:oreke|oreke]]"''
 
== No dins des ôtes lingaedjes ==
(lingaedjes ki n' sont nén co sol Wiki)
* [[arabe marokin]] : ''z3atar'', ''z3itra'', (''zaatar'', ''zaaytra''), minme no kel [[pilé (plante)|pilé]]
* [[amazir]] : (techelheyt) ''azoukni''.

Les '''Achkenådes''', c' est des [[Djwifs]] ki dmorént, å cmince, e l' [[Almagne]], so les boirds do [[Rin (aiwe)|Rin]].

, e 2003]]
Ene '''bate di recitaedje''', c' est on [[concours]] la k' les bateus et bateuses recitnut des sacwès li mî possibe, po-z awè on pris.

{{Wiccionaire}}
Li '''foite droete''', c' est ene alomåcion ki rashonne des mouvmints u [[pårtis politikes]] metous a l' aschate a droete sol tchantî politike, come les nazis, les recsisses, les fachisses, les noûrecsisses.

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}
{{po|oû|oû (discramiaedje)}}
{{po|Påke|Påke (discramiaedje)}}
Les '''oûs d' Påke''' u '''cocognes''', c' est des [[oûs cûts deurs]] k' on a tindou u gåyoté divant l' dimegne di Påke, et k' on mucheye dins les cortis li dimegne di Påke å matén, et leyî ls efants cweri après.

Li '''påpire''', c' est ene [[pea]] ki vént rcovri les ouys totes les sacwants [[sgonde]]s, et les frexhi. 

{{Wiccionaire|Hanscroufe}}
[[File:Hanscroufe.jpg|thumb]]
'''Hanscroufe''' ou '''Pere Fwetård''', c' est l' [[forveyowe djin|persounaedje]] ki vént avou l' [[Sint-Nicolai]]. C' est s' [[vårlet]], djans.

{{Wiccionaire|sarde}}
[[File:Padre Nostro sardo.jpg|thumb|[[påter]] e sarde]]
[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; '''sarde'''
----
Li '''sarde''' ou '''sardignwès''' (''sardu'' dins leu lingaedje), c' est est on [[lingaedje roman]] k' on dvize dins l' ile di [[Sardegne]] eyet dé les imigrés sardes.

{{po|pectî|pectî (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Dicåce Tamene-rid.jpg|thumb|Djins a l' dicåce di [[Tamene]], e l' [[eter-deus-gueres]]]]
[[File:Herchener Kirmes (19.08.07).jpg|thumb|e l' Almagne]]
Ene '''dicåce''' {{odio|Wa-fel dicauce dicåce.ogg|lang=wa}} (on dit eto: li '''[[fiesse del pårotche]]'''), c' est ene [[fiesse]] k' i gn aveut dins on [[ancyin ptit ban del Walonreye|viyaedje]], et k' esteut sovint metowe li [[dimegne]] après l' fiesse do sint ki l' eglijhe do viyaedje lyi est dicåçtêye.

Cisse pådje cial est on ptit '''motlî des etimolodjeyes gayeles do walon''', ki rashonne les mots walons dedja studyî so l' eciclopedeye Wikipedia (ezès hagnons sol [[gålwès]], sol [[fornaiviaedje linwistike]] et so l' [[etimolodjeye gayele]]), dins l' [[Esplicant motî do walon]], adonpwis, dins l' [[Wiccionaire]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Diaper_Contents_after_user.jpg|thumb|On pamperse avou del [[schite]] divins]]
Ene '''faxhe-coulote''' ou on '''pamperse''' ou ene '''coûtche-coulote''', c' est ene [[faxhete]] ([[bråye]]) a taper evoye, k' on n' doet pus aveur rén d' ôte avou, po [[refaxhaedje|refaxhî]] les påpåds (u d' ene grande djin k' end a dandjî). 

{{po|atelaedje|atelaedje (discramiaedje)}}
L' '''atelaedje des tchvås''', c' est cwand on eploye des [[tchvå]]s po saetchî so des [[tcheroe]]s u des [[ekipaedje]]s.

[[File:Soyoeres hourlea nive.jpg|thumb|soyoere di tronçneuse so on [[hourlea]]]]
Les '''soyoeres''' u '''soyeures''' u l' '''soyén''', c' est l' poûssire ki tome djus del lame ki côpe do bwès.

[[File:Palmitic acid.png|thumb|Li seur di pålmî, on crås seur bôré]]
On '''crås seur bôré''' c' est on [[seur di cråxhe]] ki tos les loyaedjes di ses atômes di [[carbone]] sont prins pa des ôtes atômes.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

Li '''kicongo''', c' est on lingaedje do [[Congo-Kinshasa|Congo]] (ki s' cåze dins l' [[Bas-Congo]]) di l' [[Angola]], et do [[Congo-Brazaveye]] .

On '''radår po-z anoncî l' plouve''', c' est ene sôre di [[radår]]s ki mostere li plouve ki vént.

Ene '''rodje ninte''', c' est ene [[sitoele]] k' est ptite eyet froede assez. Li masse des rodjès nintes est pus ptite ki 0,3-0,5 eyet pus grande ki 0,080-0,075 masse do solea (å dzo di ç' livea la, on dit kel sitoele est ene [[breune ninte]]). Li timperateure sol daegne est di moens di 3.500ºK.

{{djermon}}
Ene '''rinflêye cossoune''', c' est ene [[cossoune]] ki s' prononce avou on grand trô dins l' boke.

{{po|rampioûle|rampioûle (discramiaedje)}}
Li '''broûlante rampioûle''' <ref>[[noûmot do walon|noûmot]], calcaedje del tcherpinte di l' almand «Brennende Waldrebe»</ref> u '''rampioûle-blamete'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]], calcaedje del tcherpinte do francès «clématite flammette»</ref>, c' est ene pitite [[rampioûle]] ki vént dins les [[payis del Mîtrinne Mer]] ([[Urope nonnrece]] ey [[Afrike bijhrece]]).

{{Djermon Urope}}

{{Wiccionaire|zô}}
[[File:Animals in Monde Sauvage d'Aywaille 11.JPG|thumb|Djirafes å zô d' [[Aiwêye]]]]
On '''djårdén d' aclimataedje''' u '''djårdén d' aclimatåcion'''<ref>prumî no el Walonreye, ki c' esteut on zô a [[Lidje (veye)|Lidje]].</ref> u '''djårdén zolodjike''' u '''zô''', c' est ene grande sitindêye la k' gn a des [[biesse]]s di dfoûtrins payis, ki s' î ont aclimaté.

{{Wiccionaire}}
Li '''limbordjwès''', c' est on [[mancî lingaedje]] do [[Limbork (province bedje)|Limbork bedje]] eyet [[Limbork (province des Bas Payis)|neyerlandès]], insi ki dins les comenes djondantes des deus provinces e-n [[Almagne]].

{{po|Sint Esprit & sint-esprit|Sint Esprit (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Sint Esprit}}
Po les [[crustins]], li '''Sint Esprit''' u '''Sint Spér'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] prezinté et astoké pa [[G. Sfasie]] divins [[Li Rantoele (gazete)]] l° 46, esté 2008.</ref>, c' est l' troejhinme persoune del [[Trinité]].

Ene '''conferince di gaztîs'''<ref>noûmot eplaidî pa [[Jean Goffart]], {{Ran}} l° 100, ivier 2021-2021.</ref>, c' est on raploû la k' des [[gaztî]]s et [[gaztresse]]s dimandnut des kesses et des messes a ene [[rilomêye djin]]. 

L' '''estonyin''', c' est l' [[lingaedje oficire]] di l' [[Estoneye]].

{{po|aiwe|aiwe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|aiwe}}

[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Braezi]]
[[Image:Universidade_Federal_do_Recôncavo_da_Bahia.jpg|right|thumb|380px]]
L' '''Universidade Federal do Recôncavo da Bahia''' ('''UFRB'''), c' est [[univiersité]] d' [[Cruz das Almas]], [[Braezi]].

Li '''Grande Dutcheye do Lussimbork'''<ref>Pont d' loyeure dins les nos d' plaece inte des addjectifs metou a leu plaece normåle (come e [[Nouve Zelande]] ([[Esplicant motî do walon]], 2001).</ref> (on dit eto, pus simpmint li '''Grande Dutcheye''', u li '''Lussimbork'''), c' est on [[dislaxhî]] payis d' [[Urope]]. 

Li '''grijhe pietris''', c' est l' [[pietris]] k' on rescontere e l'  [[Walonreye]] et dins bråmint des payis timperés froeds.

{{po|vesse-di-leu|vesse-di-leu (discramiaedje)}}
[[File:VesseGeante.jpg|thumb]]
L' '''adjeyante vesse-di-leu''', c' est on on blanc [[tchampion-åbusson|tchampion]], [[magnåve tchampion|nén magnåve]], come ene foirt grosse [[vesse-di-leu]].

e [[rfondou walon]] po les Fiesses del Walonreye [[1997]], li seule anêye k' on ndè fjha ene pareye]]
Les '''fiesses del Walonreye''' (u : '''fiesses di Waloneye'''), c' est totès [[fiesse]]s ki s' pasnut totavå l' [[Walonreye]] diviè l' [[15 di setimbe]].

{{Wiccionaire}}
 da [[Vincent Van Gogh]]]]
Ene '''hosseuse''', c' est ene [[tchanson]] po-z [[soumey|edoirmi]] les [[efant]]s.

[[File:Pazea pectî ecinse.jpg|thumb|on pazea do Grand Atlasse avou l' nive so les cresses]]
[[File:Grand Atlasse Demnate-Warzazate.JPG|thumb|Voye Demnate Warzazate, passåjhe di Fedrate]]
Li '''Grand Atlasse'''<ref>di l'arabe الاطلس الكبير (Atlasse el-kebir), purade ki "Hôt Atlasse", do francès Haut-Atlas</ref>, c' est ene [[tchinne di montinnes]] metowe å mitan do [[Marok]].

{{po|dinner|dinner (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Pieter Bruegel d. Ä. 011.jpg|thumb|gasse del campagne flamande e 17inme sieke, pa Breuguel]]
[[File:Wedding banquet, Dawson, Yukon Territory, ca 1899 (HEGG 394).jpeg|thumb|ezès Stats Unis e 1899]]
[[File:Wedding breakfast entertainment arp.jpg|thumb|å djoû d' ouy]]
Ene '''gasse'''<ref>Li mot est bén cnoxhou ezès [[accints walons do Levant]], mins a dvou esse eployî eto e [[walon d' Nonne]], poy k' on l' ritrove dins les scrîts da [[Djôzef Calozet]]. Il a l' advintaedje d' esse oridjinå et di n' nén esse veyou d' on laid costé (come li sereut "rinchinchete", boutans).</ref> ou on '''[[banket]]''' ou on '''[[grand dinner]]''', c' est ene [[eurêye]] avou bråmint des plats, a l' ocåzion d' ene [[fiesse]]. avou bråmint des priyîs, aprume li [[famile]] et les soçons.

[[File:Djeu kine walon.jpg|thumb|Troes cwåtes et 6 imådjetes]]
Li '''Waloto''', c' est on [[djeu d' kine]] sins limero, mins avou des imådjes et li [[mot]] [[walon]] corespondant. 

[[Categoreye:Årtisses]]
[[Categoreye:Mestîs]]
{{po|pondeu|pondeu (discramiaedje)}}
[[File:Marie-Louise Mertz pondeure.jpg|thumb|ene mwaisse pondresse et si ouve]]
On '''mwaisse pondeu''', ene '''mwaisse pondresse''' (on dit eto on '''pinte''', ene '''pinte''', èn '''årtisse pinte'''), c' est djin ki pond des toeles ([[pondeure]]s).

{{Wiccionaire}}
[[File:Stationery-shops-ulhasnagar.jpg|thumb]]
Li '''fotocopiaedje''', c' est èn åjhey sistinme po-z aveur ene copeye d' on scrît u ene imådje, tot fjhant passer li mwaisse documint dins ene '''[[fotocopieuse]]'''.

{{po|fonnet|fonnets (sôres)}}
[[File:Asian hornet (33965402201) (2).jpg|thumb]]
Li '''fonnet d' Azeye''' u '''fonnet aziyatike''' u '''noer fonnet''', c' est on [[fonnets (sôres)|fonnet]] ki dmoréve e l' [[Azeye]], mins ki s' a spårdou enawaire e l' [[France]].

{{Djermon}}'''Saule''', c' est on tchanteu bedje eyet francès-cåzant. Ci tchanteu ci esteut peuprece e 2012 po aveur vudî ene tchanson eyet on «&nbsp;''featuring&nbsp;''» avou on tchanteu inglès-cåzant.<br />

{{Wiccionaire}}
On '''facteur''', ene '''factoresse''' (davance : on '''messaedjî'''), c' est ene djin ki fwait l' toû des måjhons po-z apoirter des [[lete (po-z evoyî)|letes]] u des colis, et motoit fé des ôtès bouyes (payî les pinsions, metans, divinltins).

[[File:Djeu kine walon.jpg|thumb|Troes cwåtes et 6 imådjetes]]
Li '''Waloto''', c' est on [[djeu d' kine]] sins limero, mins avou des imådjes et li [[mot]] [[walon]] corespondant. 

{{Taxobox biesse   | Coirbå | Corvus_frugilegus_2.jpg | '''Corvus frugilegus''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' ([[coirbidîs]]) }}
{{Taxobox djinre   | ''Corvus'' }}
{{Taxobox espece   | ''frugilegus''}}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox fén}}

:''Loukîz eto a [[Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye]].
Li '''no di dmorant''' (on dit eto : '''no di dmanant'''), c' est l' no des djins ki dmorèt dins on [[hamtea]], on [[viyaedje]], ene [[veye]], ene [[contrêye]], on [[payis]], on [[continint]].

{{Wiccionaire|nawearin}}
L' '''enerdjeye nawearinne''' (on dit eto : '''exhowe atomike''' ou, courtinnmint, l' '''atomike'''), c' est ene [[enerdjeye]] ki vént do mwaistrixhaedje do sketaedje do [[nawea (fizike)|nawea]] di l' [[atôme]] d' [[uraniom]].

Li [[paskeye]] lomêye pa si [[incipite]] '''«Acoroz tertos po vni schoûter»'''<ref>«tertos» esteut l' seule cogne classike e 20inme sieke po dire «totes les djins»; mins «tos′», «toss» esteut corant e 18inme tecse dins l' payis d' Lidje.</ref>, ki l' mwaisse sicrijhaedje, c' est '''''«Accorez tos pof vni xhouter»''''', c' est ene viye [[tchanson]] k' on date di [[1788]]<ref>[[Maurice Piron]], ''[[Invintåre des pus vîs tecses e walon (live)|Inventaire de la littérature wallonne des origines (vers 1600) à la fin du XVIIIe siècle]]'', p. 31</ref>, et ki s' tchantéve sol [[timbe (muzike)|timbe]] di «[[À la façon de Barbari (tchanson e francès)|À la façon de Barbari]]».

Li '''radiocérudjeye''', c' est li touwaedje, come on [[côpaedje-evoye]] å coutea, d' on [[nucrê]] canceriveus ([[magnant må]] bén ramassé) metou parfond e [[cervea]].

[[File:EN English Language Symbol ISO 639-1 IETF Language Tag Icon.svg|thumb|upright=0.5|EN ([[ISO 639]]-1)]]

Li '''palivole ås cabus''', c' est on blanc [[påwion]] ki pond ses oûs so les foyes des [[cabu]]s.

{{Wiccionaire}}
On '''crouwå''' (on dit eto ene '''nichté''', ene '''måle yebe''', on '''runin''', on '''crouwin'''), c' est ene [[plante]] ki vént dins ene [[coûteure]], et k' on n' vout nén.

{{Djermon tchimeye}}
, li gris po l' [[carbone]], li vete po li [[clôre]] eyet li djaene pol [[shoufe]].]]
L' '''îperite''', c' est on likide uzé pindant les gueres. L' '''îperite''' est cnoxhowe po-z årder l' pea e parfondeur.

[[File:Rei-Momo-Rio-de-Janeiro-2004.jpg|thumb|right|180px|Wagner Jorge Monteiro, Rwè Momo do cwarmea d' [[Riyo d' Djaneyiro]] e [[2004]].]]
[[File:Rei.momo.waldemar.1988.JPG|thumb|right|180px|[[Waldemar Esteves da Cunha]], Rwè Momo d' [[Santos]], avou l' royinne Mira, al [[mascaråde]] di [[1988]].]]

{{Wiccionaire|disdjune}}
]]
]]
Li '''fiesse del disdjune''' ou '''fiesse del fén do cwareme''' (e-n arabe : ''3eîd el-fiTer'', عيد الفطر, [[ralfabetijhî]] e francès ''aïd el-fitr'', e-n inglès ''Eid ul-fitr''), c' est l' [[fiesse]] po les [[muzulman]]s li prumî djoû do moes ki shût li [[ramada]].

Li '''silocibe des flates''', c' est on [[silocibe]] (ene sôre di ptit [[tchampion-åbusson|tchampion]]), ki vént voltî åtoû des flates di [[vatche]], a l' [[erire-såjhon]], el [[Walonreye]] et ôte pårt e l' [[Urope coûtchantrece]]. 

Ene '''volante biesse''', c' est ene [[biesse]] ki parvént a [[volaedje dins les airs|voler]].

[[File:Lunar libration with phase2.gif|thumb|Li Lune e ses diferinnès aparances]]
Les '''cwårtîs del lune''', c' est les diferinnès aparances ki l' [[lune]] a tot åd dilon di s' moes.

Des '''omofones''', c' est des mots ki s' prononçnut del minme façon. I s' plèt scrire del minme manire u nén.

{{Wiccionaire}}
[[File:Petroleum cm05.jpg|thumb|]]
Li '''petrole''', c' est on likide k' i gn a dins tere, k' on poujhe, et rapurer po fé d' l' [[essince]] et do [[mazoute]].

{| border="1" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2"
|-----
! bgcolor="lightblue" | Ascomicetes
|-----
! bgcolor="lightblue" | [[classifiaedje syintifike]]
|-----
|
{| align="center"
|-----
| {{Regnum}}: || [[tchampion|Fungi]]
|-----
| {{Divisio}}: || Ascomycota
|}
|-----
! bgcolor="lightblue" | {{Classis}}s
|-----
|
* [[Archaeascomycetes]]
* [[Hemiascomycetes]]
* [[Euascomycetes]]
|-----
! bgcolor="lightblue" | Referinces
|-----
| [https://web.archive.org/web/20041101111940/http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=610624 ITIS 610624]
|}

'''L' avoz vs veyou passer ?''', c' est on [[cråmignon]] scrît pa [[Nicolas Defrecheux]] so ene [[air di muzike|air]] d' ene tchanson francesse «''Ha ! ha ! ha ! l’amour, que vous me tourmentez !''» 

[[Categoreye:Roumaneye]]
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC
|+<caption><font size="+1">'''Judeţul Tulcea'''</font><br>'''(distrik di Tulcea)'''</caption>
|-
| style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2 |

{{djermon}}
]]
:''[[Rodje Croes|Discramiaedje des årtikes "Rodje Croes" et "rodje-croes"]]''
Li '''Rodje Croes''', c' est ene institucion ki s' ocupe di solåcyî les malådes, les prijhnîs, les ressåvés, pattavå l'[[Daegne]]. Elle a stî metowe so pås so fotches a [[Djineve (Swisse)|Djneve]] e [[1863]]

Li '''NOS''' (ki nd' a rén awè avou l' mot walon : ''nos'') u '''Nederlandse Omroep Stichting''' (''Organizaedje dal odiovuzion neyerlandès'') est li televuzion publike neyerlandès-cåzante, come li '''RTBF''' e Walonreye ubén li VRT e Flande. Li '''NOS''' apårtént ål [[Neyerlande|Estat Neyerlandès]].

Ene '''cawete di codjowaedje''', c' est ene [[cawete (linwince)|cawete]] ki s' acawe å bodje d' on [[viebe]] po ndè fé on [[codjowa]].

{{Wiccionaire}}
Li '''dolår''' (sovint rprezinté på sene '''[[$]]'''), c' est l' no del [[manoye]] di sacwants [[Dislaxhî payis|payis]], inte di zels : les [[Estats Unis]], li [[Canada (payis)|Canada]], l' [[Ostraleye]], li [[Nouve Zelande]], [[Honkong]], [[Tayiwane]], [[Singapour]].

Les '''Limbes''', dins l' [[crustinnisse]] — dins tos les cas dins l' [[catolicisse]] —, c' esteut on cwatrinme espåce di dmorance des [[åme]]s, a costé do [[cir (rilidjon)|cir]], di l' [[infier]] et do [[purgatwere]]. Î alént les åmes des efants moirts sins [[bateme]].

[[Image:Campus Unicusano.jpg|right|thumb|380px]]

'''Tarik Ben Ziyyad''' (sicrît pus lete pa lete a pårti d' l' arabe : '''Tariq Ibn Ziyyad''', طارق بن زياد), c' esteut on tchîf militaire de [[Tlemcen]] ki passa li [[stroet d' Djibraltar]] e 711, et cmincî li colnijhaedje di l' Espagne pås [[arabe (peupe)|Arabes]].

Li '''stindaedje do sinse''' ou '''[[metonimeye]]''', c' est cwand on [[mot]] atrape on novea sinse, tot près del mwaisse sinifiance do mot.

'''Jean Degavre''', c' est on [[motî|diccionairî]] do [[gålwès]].

Li '''såvadje sawou''' u '''pitit sawou''' u '''rodje sawou''' u '''sawou d' Djudas''' u '''îne'''<ref>[[G100]] a "sureau yèble" (p. 130).</ref>, c' est on bouxhon ki rshonne å [[sawou]].

{{po|tåte|tåte (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

{{po=}}
[[File:Eglijhe Transene tchimin croes desséns efants.jpg|thumb|desséns d' efant riprezintant les ståcions metous å meur e l' eglijhe di [[Transene]])]]
[[File:Couillet - église Saint-Basile - 07.jpg|thumb|e l' eglijhe di [[Couyet]]]]
Li '''tchmin del croes'''<ref>emantchåjhe riprinjhe do tite d' on livret e walon da [[Reynolds Hostin]] ([[Li tchmin del croes (live)|Li tchmin del croes]]).</ref> u '''tchimin d' croes''', c' est èn ofice do [[bon vénrdi]], la k' on rmimbere li voye ki [[Djezus-Cri]] åreut shuvou do [[tribunå]] la k' i fourit codåné, disca dsu croupet la k' il åreut stî clawé so ene [[croes]], mori, pu esse dispindou.

{{Wiccionaire}}
On, ene '''prestidoetisse'''<ref>[[noûmot do walon]] eplaidî pol prumî côp sol Wikipedia walon e 2019; li [[cawete -isse 2]] relîte purade kel [[cawete -î]] paski l' mot [[Wikt:doetî|doetî]] egzistêye dedja, mins po on refaxhaedje do doet et nén on mestî.</ref>, c' est ene djin ki fwait des toûs nén creyåves avou rén k' avou ses doets (sins machene), divant des rwaitants.

[[Categoreye:Roumaneye]]
<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Prahova'''</font><br>'''(distrik di Prahova)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Ploieşti]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Walakeye]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>PH</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br>&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 33inme]] <br> 4.716&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br>&nbsp;- Totå ([[2001]])<br>&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 1î]]<br>862.457 dimorants<br>183&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

{{Wiccionaire}}
[[File:Wikipedia walon 11000 årtikes.jpg|thumb|waitroûlêye do [[Wikipedia walon]]]]
Ene '''waitroûlêye''', c' est ene imådje k' aparexhe sol [[waitroûle]] d' ene [[copiutrece]] d' ene [[televuzion]], d' on [[sûtifone]].

Li '''guere civile espagnole''' (ou co '''Guere civile d'&nbsp;Espagne'''), c' est ene [[guere civile]] e l'&nbsp;[[Espagne]], après k'&nbsp;ene pårteye di l'&nbsp;årmêye eyet del wåde civile åye sayî d'&nbsp;fé on côp d'&nbsp;Estat fachisse siconte del [[Deujhinme Republike Espagnole]].

[[Categoreye:Linwince]]
[[Categoreye:Croejhete]]
{{Wiccionaire}}
On '''mot-brut''', c' est on mot ki rprezinte on metou [[brut]]s.

'''Ivan IV di Rûsseye''', sipoté '''Ivan l' Teribe''', c' esteut on [[tsår]] di [[Rûsseye]] k' a stî foirt waeraxhe. Il a distrût totes les moskêyes et tos les palås d' [[Kazan]]. Et fé des båzlikes estô.

Li '''trapisse''', c' est ene [[bire]] [[bressaedje|bresseye]] pa les [[Trapisse (ôre rilidjeus)|moennes trapisses]] di [[Beldjike]] et des [[Bas Payis]].

Li '''Mont Mgoun''' (e-n [[amazir]] «[[Wikt:ⵉⵖⵉⵍ|ⵉⵖⵉⵍ]] [[Wikt:ⵎⴳⵓⵏ|ⵎⴳⵓⵏ]]», irhil mgon; oudonbén «[[Wikt:ⵉⵖⵉⵍ ⵎⴳⵯⵏ|ⵉⵖⵉⵍ ⵎⴳⵯⵏ]]», irhil mgʷn, divant-bresse do Mgoun), c' est ene [[montinne]] del [[tchinne di montinnes|tchinne]] di [[Grand Atlasse]], e [[Marok]].

[[Categoreye:Usteyes]]
[[Categoreye:Bedots]]
[[File:Foixhes tancea mwin.jpg|thumb|foixhes tinowes e tancea del mwin]]
Des '''foixhes''', c' est ene grande [[cizete]], avou ene binde d' acî inte les deus lames, ki fwait rsôrt, po [[tondaedje des berbis|tonde]] les [[berbis]].

Ene '''hagneure di tchén''', c' est ene [[hagneure]] cåzêye pa on [[tchén]].

L' '''assôt do Capitål''', c' est èn assôt des estazunyins ki sopoirtnut [[Donald Trump]]. Ci dierin dit voltî k' les eleccions do prezidint di 2020 avént stî truké på candidat [[Joe Biden]]. C' est l' ci k' a stî ricnoxhou come li prezident des [[Estats Unis]] pol termene dalant do [[20 di djanvî]] [[2021]] disk' a l' atake di l' [[2024|anêye 2024]], å moens.

Li '''vnijhwès''', el '''vinijhwès'''<ref>noûmot (2018) fwait avou l' [[cawete -wès]] deslingaedjes sol bodje V(i)nijhe, rifondou sol'esplicant motî d' l' Aberteke (2002)</ref>, c' est on [[lingaedje coinrece]] do payis di [[Vnijhe]], metou (atoirt) avou l' troke di l' [[itålyin]] [[bijhrece]].

{{djermon}}
{{Wiccionaire}}
L' '''eredjistrumint''' u '''eredjistraedje''', c' est l' prindaedje di sons avou èn [[eredjistreu]].

L' '''antibiyo-edurance''', c' est cwand ene sôre di [[bactereye]] n' est pus touwêye pa on metou [[antibiyotike]]. On dit k' elle [[Wikt:edeure|edeure]] l' antibiyotike; ça n' lyi fwait pus rén.

[[File:Blue exclamation mark.svg|thumb|]]
Li '''pont di sclameure''', c' est on [[sene di pontiaedje]] k' on mete å coron d' ene [[fråze]] di sclameure, ey eto après on [[mot-criya]].

[[Categoreye:Gueres]]
[[Categoreye:Petrole]]
L' atuze di '''guere ås petrodolårs''' est rashiowe so l' idêye ki tote li politike difoûtrinne des [[Estats Unis]] dispu les [[anêyes 1970]], al boune, est acviernêye pal såme di wårder li [[dolår amerikin]] come mwaisse manoye pol comiece eternåcionå. Et copurade sol martchî del [[petrole]], la kel dolår si lome [[petrodolår]].

{{Wiccionaire|hourlea}}
[[File:Nive ki-ratind hourleas.jpg|thumb|300px|Nive ki dmeure dins les hourleas]]
On '''hourlea''' ou '''tera''', c' est ene pitite [[Wikt:hourêye|hourêye]] metowe inte deus tchamps. 

On '''beyemicse''', obén scrî come dins brånmint d' ôtes lingaedjes, '''BMX''', est ene sôre di [[velo]] k' on pout fé des figueures avou (figueures obén ''freestyle'', come on lome e-n [[Inglès (lingaedje)|Inglès]]). 

Li '''Danse Mareye Doudouye''' (''danse Marîe Doudouye''), c' est ene [[danse]] [[foclorike]] del [[Walonreye]], aprume e [[Roman Payis]].

[[File:Periparus ater ledouci 232 Ouarsenis Algerie.jpg |thumb|'' Periparus ater '']]
Li '''ptite mazindje''', c' est li pus greye des [[mazindje]]s. 

{{dizo-tite|''Arnica montana''}}
{{Po|toubak|toubak (discramiaedje)}}
{{Po|ouy-di-boû|ouy-di-boû (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Arnica montana Atlas Alpenflora.jpg|thumb|Dessén del plante]]
[[File:Arnica montana MHNT.BOT.2011.18.5.jpg|thumb|''Arnica montana'']]

Li '''bichnoupriya''' lomé eto '''bichnoupriya manipouri''', c' est on [[lingaedje indo-uropeyin]] cåzé dins sacwants estats d' l' [[Inde]], ene coine do [[Bingladech]], et del [[Birmaneye]]. 

]]
Li '''sistinme d' operance''', c’ est l’ mwaisse programe ki fwait tourner tos les [[programe éndjolike|programes]] d' ene [[copiutrece]].

[[File:Haust houyreye.jpg|thumb|Coviete divintrinne]]
Li '''motlî Haust sol houyreye''', ki s' vraiy tite, c' est "''La houillerie liégeoise''" (Li Houyreye e Payis d' Lidje), c’ est on [[motlî]] [[Motî walon francès|walon francès]] des [[houyire]]s do Payis d' Lidje, sicrît pa [[Jean Haust]], avou l' aidance da Georges Massart, Joseph Sacré et Charles Graffart.

{{Wiccionaire}}
Ene '''sapinsté'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] aparexhou dins les [[Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès]] dins les [[anêyes 1980]] (askepyî pa [[Roger Viroux]]).</ref><ref>li minme sôre di dijhêye a stî lomêye «Wellerism» e-n inglès shuvant on persounaedje d' on roman da [[Charles Dickens]] ki vuda e 1836.</ref>, c' est ene sôre di [[spot]], mins ki rprind les swè-dijhant paroles d' ene sakî, todi tot les rmetant dins on cotoû ki fwait rire, ou pinser. 

{{Wiccionaire|amazir}}
{{Lka}} «[[tifinar]]»

Li '''milet''', c' est ene sôre di plante ki dene des ptitès grinnes k' on sogne les moxhons d' gayole avou.

{{po|Fayi et fayi|Fayi (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|fayi}}
s, onk abatou padvant]]
On '''fayi''', c' est on [[bwès d' åbes|bwès]] avou bråmint des [[hesse]]s (des [[faw]]s).

{{Wiccionaire}}
On '''diyuretike''' ou '''apixhant''', c' est ene [[drouke di farmaçyin]] ou ene [[yebe ås maladeyes]] ou on simpe [[amagnî]] ou [[aboere]] ki fwait [[pixhî]].

'''Mixhail Sergeyevitch Gorbatchyov''' (Михаил Сергеевич Горбачёв) ([[2 d' måss]] [[1931]]), politikî eyet diridjant do pårti comunisse sovietike.
I diridja l'&nbsp;[[Union Sovietike]] inte [[1985]] eyet [[1991]], eyet fjha des rfômes k'&nbsp;ont moenné al fén del [[Froede Guere]], mins eto, sins l'&nbsp;voleur, al fén del moennance politike do pårti comunisse eyet di l'&nbsp;Union Sovietike leye minme.

{{Wiccionaire|feve}}
[[File:Illustration Vicia faba1.jpg|thumb]]
Li '''grosse feve''', c' est ene [[påwionacêye]] ki dene des grossès grinnes k' ont l' cogne d' on [[rno]], et k' on splitche foû d' leu schågne divant d' les magnî (årvier del [[pitite feve]], k' on magne les cosses eto).

'''Li Ptite Sirinne''', c' est on [[floriconte]] riscrît pa [[Hans Christian Andersen]] e 1837. 

[[Categoreye:Linwince]]
On '''radoûcixhant mot''' (ou po shuve li lomaedje eternåcionå, èn '''ufemisse'''), c' est on [[mot]] ou ene [[motlire]] metou estô d' èn ôte mot, k' est [[livea sociolinwistike d' on mot|djudjî måhonteus ou rabaxhant]] pol ci k' on-z atôtche, ou k' on cåze di lu.

L' '''Azerbayidjan''', c' est on payis d' [[Azeye]], al limotche di l' [[Urope]]. 

{{po|Amerike|Amerike (discramiaedje)}}
]]
Li '''Mîtrinne Amerike''' u '''Amerike cintråle''' u '''Amerike do Mitan''', c' est li ptite sitroete binde di tere metowe inte l' [[Amerike bijhrece]] et l' [[Amerike nonnrece]].

[[File:Ethiopia shaded relief map 1999, CIA.jpg|thumb]]
L' '''Etiopeye''', c' est on [[dislaxhî payis]], li pus grand del [[Coine di l' Afrike]].

Li '''tcherbon d' fåde''' u '''tcherbon d' bwès''' u '''fåjhî'''<ref>[[C8]], [[G152]] tôme I p. 150.</ref>, c' est do bwès k' a ddja broûlé ene miete a houte di l' air, et ki rpout esse esprindou, tot dnant ene tcholeur come li [[hoye]]. 

{{po|fleur|fleur (discramiaedje)}}

{{djermon}}

[[Categoreye:Insekes]]
[[Categoreye:Maladeyes des plantes]]
[[File:Rhynchophorus ferrugineus (femmina).jpg|thumb|frumele]]
Li '''rodje calande des pålmîs''', c' est èn [[inseke]] ki pond ses oûs dins l' cour do [[pålmî]]. C' est la k' ses [[molon]]s si diswalpèt et fé crever l' [[åbe]].

Cist årtike ci, c' est èn årtike rwaitant el '''croejhete e norvedjin'''.

On '''lingaedje oficir''', po on [[dislaxhî payis]], c' est l' [[lingaedje]] k' il est rekis d' eployî dins l' administråcion eyet l' djustice et dins totes sôres di sitouwåcions et d' institucions do payis. Metans, li [[siermint]] des djins k' ont stî lomés [[scabin]]s, [[mayeur]]s, [[pårlumintî]]s, [[minisse]]s, evnd.

Li '''bounite di l' Atlantike'''<ref>[[Noûmot do walon]] askepyî so Wikipedia e 2021; ratourné di l' espagnol «''bonito atlántico''» riprins e l' inglès «''Atlantic bonito''»; fonolodjeye do prumî pî come li rîlêye di mots ås sorwalondes avou «bou-» ([[Wikt:bouminmint|bouminmint]], [[Wikt:bounete|bouminmint]]).</ref>, u '''bounite å roylé dos'''<ref>Calcaedje del tcherpinte do francès «''bonite à dos rayé''»</ref>, c' est on magnåve [[pexhon]] assez corant dins l' [[Atlantike]].

Li '''Setswana''', c' est on lingaedje d' [[Afrike nonnrece]] djåzé pa a pô près cénk miyons d' djins.

Li '''fotbale''', c' est on [[spôrt]] ki onze djins pitèt eshonne dins ene [[bale]], siconte ene ôte ekipe di onze, avou des [[tchmijhe]]s d' ene ôte coleur.  

[[File:Acacia drepanolobium MHNT.BOT.2011.3.97.jpg|thumb|''Acacia drepanolobium'']]
[[File:Acacia sp. MHNT.BOT.2009.13.18.jpg|thumb|''Acacia sp.'']]

{{Wiccionaire}}
[[File:Béta-glucose.PNG|thumb|Diswalpêye essegne do glucôze]]
[[File:D-Glucose Molekülbaukasten 9084.JPG|thumb|Tcherpinte dins l' espåce do glucôze]]
Ene '''molecule''', c' est èn ashonna di deus ou sacwants [[atôme]]s.

{{Djermon}}
[[Image:IFBA_Fachada1.jpg|right|thumb|360x360px]]
L' '''Instituto Federal da Bahia''' ('''Institit federå d' Bahiya''', c' est ene [[univiersité]] k' a s' sidje a [[Salvador]], e [[Braezi]].

{{djermon biesse}}
{{Wiccionaire}}
On '''vier-gayet''' u ene '''loumrote''' u ene '''loumrete''' u on '''vier-lujhant'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=8&alw_page=295 notule '''8''' 131].</ref>, c' est on ptit vier di moxhe ki rlût dins l' noer.

{{Wiccionaire}}
Èn '''atôme''', c' est li pus ptite boket d' ene sacwè fizike ([[gåz]], [[likide]], [[solide]]) ki n' pout nén esse esse pårti avou des piceures tchimikes ou grosmint fizikes.

{{Wiccionaire}}
]] 
On '''ralaedje-plin'''<ref>Lomaedje li pus corant divins les [[belès-letes e walon]], e [[Payis d' Tchålerwè]]</ref> (on dit eto: on '''raboula''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=6&alw_page=35 notule '''6''' 10].</ref>, c' est l' croûlaedje di [[rotche]]s et d' tere divins ene voye di [[houyire]], u d' ene ôte sôre di [[fosse (mene)|fosse]]. Pus rålmint divins ene [[cårire]].

[[File:Kessim praying.jpg|thumb|[[Curés falachas]] d' Israyel ki djhèt leu priyires po les Falachas moirts e Soudan, sol voye di l' egzôde]]
[[File:Ethiopie-falasha.jpg|thumb|Sipårdaedje des Falachas e l' Etiopeye (vete coleur)]]
On '''Falacha''', c' est on [[djwif]] d' [[Etiopeye]]. 

[[File:Carbon-dioxide-2D-dimensions.png|right|thumb|200px|Diyocside di carbone]]
Li '''diyocside di carbone''' (on dot eto: '''gaz carbonike''' ou '''anidride carbonike'''), c' est on [[gåz]], di formule tchimike '''CO<sub>2</sub>''', ki vént do metaedje-eshonne do [[carbone]] avou l' [[ocsidjinne]].

Ene '''andje'''<ref>Mot d' [[djinre]] femrin e walon.</ref>, c' est, dins les rlidjons [[djudayisse|djwive]], [[crustinnisse|crustinne]] et [[islam|muzulmande]], on [[tolu]] k' apoite des messaedjes do [[Bon Diu]] ås djins.

{{Wiccionaire}}

{{Djermon}}

L' '''afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene''', c' est on [[moude|touwaedje]] eshonne après hapaedje di set [[moennes trapisses]] [[France|francès]] ki dmorént e l' [[Aldjereye]].

{{Wiccionaire}}

[[File:Tchandele di pire tchabote trô d' Ercule.jpg|thumb]]
On '''trô d' rotche''' ou '''grote''' u '''cåve djeyolodjike''', c' est ene vûde plaece å mitan d' ene rotche.

{{Wiccionaire}}

{{po|gåz|gåz (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|resserant gåz}}
On '''resserant gåz'''<ref>noûmot eplaidî pol prumî côp li 15 di fevrî 2006 sol pådje [[diyocside di carbone]] do Wikipedia.</ref> u '''gåz a efet di stouve'''<ref>atåvlé cial li 11 di decimbe 2018, pa assaetchance di l' alomåcion e portuguès «''Gases do efeito estufa''».</ref>, c' est on [[gåz]] ki, metou dins l' [[air (gåz)|air]], va fé come ene coviete åtoû del [[Daegne]], ki va insi wårder pus lontins li tcholeur do [[solea]].

[[File:Golden ratio line2.svg|thumb]]
L' '''ôrinombe'''<ref>[[noûmot do walon]], sol minme tcherpinte ki [[Wikt:ôrimiele|ôrimiele]] et [[Wikt:Ôrvå|Ôrvå]].</ref>, c' est on [[rapoirt (matematike)|rapoirt]], k' a stî trové e l' [[djeyometreye]], di téle manire ki, po deus longueurs "a" eyet "b", a+b/a = a/b.

Li '''guere di Crimêye''', c’ est ene [[guere]] k’ i gn ava sol tere di [[Crimêye]] inte les [[Rûsseye|Rûsses]] et des [[Aloyîs]], ki c’ esteut les [[Francès]], les [[Rweyåme Uni|Inglès]] et les [[Impire otoman|Trouks]]. Ele s’ a passé e [[1854]] a [[1856]].

Les '''Druzes''', c' est des djins do [[Liban]], di Sireye et d' Israyel, ki shuvnut ene [[Islam|rilidjon muzulmande]], mins ki s' a houwé evoye di l' [[Islam chiyite]] e 11inme sieke, po shuve li voye des [[Ismayelisse|Ismayelîs]], bråmint pus lådje d' idêye, et pus filozofike.
 
Les Druzes do Liban fijhèt a pô près 250.000 djins. C' est ene foice politike, kel moenneu d' asteure, c' est Walid Djoumblate.

{{po|stron d' pourcea|stron d' pourcea (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|stron-d'-pourcea}}
[[File:Bruchsal, Dustdevil, Kleintrombe.jpg|thumb|stoubion so on tchamp d' four]]
[[File:Dust Devil (3811771725).jpg|thumb|e-n ene wastinne]]
On '''stron-d'-pourcea'''<ref>Li [[Livea sociolinwistike d' on mot|livea måhonteus]] des deus mots aplakés shonne awè disparexhou cwand on djåze do fenominne meteyo.</ref> (on dit eto ene '''damabonde''', on '''toubion''', on '''stoubion''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 75.</ref>, c' est on mouvmint do vint ki toûne so lu-minme a pårti d' tere, et k' epoite dins les airs des ledjirès sacwès k' i gn a al tere ([[poûssire]], [[såvlon]], fistous di [[strin]] u d' [[four]]).

{{Wiccionaire}}
Ene '''bråye-di-tchet''' u '''clédiè'''<ref>Po mo des nos e walon, et leus accints, loukîz so [[G100]] a «''primevère officinale''».</ref>, c' est ene fleur ki vént ene des prumires å [[bontins]], et k' a ene longue colrete come si c' sereut ene [[bråye]] po [[refaxhî]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Walloon Parliament main entrance.jpg|thumb|Pårlumint del Walonreye, veyou del  citadele, avou [[Mouze]] padrî]]
On '''pårlumint''', c' est ene assimblêye di djins relîs do peupe e-n etir, ou d' ene pårteye des djins, k' ont des droets a pårt po çoula.

Li '''trapisse bire di Chimai''' vént di l' [[Abeye Notru-Dame di Scourmont]] (on pitit ban al Nonne del veye).  

[[Categoreye:Atôtchance]]
[[Categoreye:Tourisse]]
[[File:Libramont gare 1900.jpg|thumb|Cwåte poståle avou l' [[gåre (di trén)|gåre]] di [[Libråmont]]]]
[[File:Cwåte Crowaceye.jpg|thumb|Ene cwåte poståle evoyeye di [[Crowaceye]] å [[Marok]] et scrîte e walon]]
:''[[Cwåte|Discramiaedje di tos les årtikes avou "cwåte"]]
Ene '''cwåte poståle''', c' est ene cwåte di [[papî]] [[cwårton|cwårtoné]], a pô près 10 x 15 cm hôte et lådje, k' on evoye pal [[posse]] sins l' sititchî dins ene [[ewalpeure]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Kuoleman Puutarha by Hugo Simberg.jpg|alt=|thumb|Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)]]
Li '''moirt''' ou '''moraedje''', c' est l' fén del veye, po les [[djin]]s, les [[biesse]]s, et les [[plante]]s ki n' ridjetèt nén.

On '''pwezon d' tchamosseure''' ou '''tchamopwezon''' ou '''micotocsene'''<ref>Mot eternåcionå må atuzlé, ca ci n' est k' des pwezons des tchamosseures, et nén des ôtes tchampions, come li boket "myco-" el pôreut fé acroere</ref>, c' est on prodût do [[metabolisse]] di sacwants [[tchamosseure]]s. Foiravant les cenes ki crexhnut so les [[grin]]s. Adon, les [[pwezon]]s s' ritrovèt dins l' amagnî des biesses d' aclevaedje, aprume ezès [[poytreye]]s.

Li '''Dayech''' (po «الدولة الإسلامية في العراق والشام» «ed-doûla l-islâmîya fi l-3irâk wa ch-châm», l' estat islamike d' Irak et d' Sireye), c' est on mouvmint politike et militaire islamike ki vola basti on vraiy [[estat]] dins les contrêyes [[sunite]]s di [[Sireye]] et d' [[Irak]] dins les [[anêyes 2010]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Canårds-rac.jpg|thumb|canårds amazirs blancs et noers]]
On '''canård''', c' est èn [[oujhea]] ki vike so les doûcès aiwes, nén si gros k' les åwes.

{{djermon tchimeye}}
{{Elementbox_header | number=56 | symbol=Ba | name=bariom | left=[[Ceziom|Cs]] | right=[[Lantaniom|La]] | above=[[Sitrontiom|Sr]] | below=[[Radiom|Ra]] | color1=#FFDEAD | color2=black }}
|}
Li '''bariom''', c' est èn [[elemint tchimike]] del troke des [[alcalino-tereu]]s, d' essegne atomike '''Ba''', limero atomike 56 eyet masse atomike 137,33.

{{po|Aplacaedje|Aplacaedje (discramiaedje)}}
L' '''aplacaedje''' (on dit eto: '''acolaedje'''), el [[linwince]], c' est l' metaedje eshonne di deus u sacwants [[mot]]s, onk dirî l' ôte, et k' ça dvént èn ôte mot, lomé '''mot d' aplacaedje''', u pus spepieuzmint : [[sustantivire]], [[vierbire]], [[advierbire]], [[addjectivire]], evnd. 

Ene '''plaijhante fén''' (on a eto scrît on '''plaijhant toumaedje di toele'''; on l' dit cobén direk en inglès : on '''''happy end'''''), c' est cwand ki, al fén d' on [[roman]], d' on [[fime]], d' ene [[pîce di teyåte]], totafwait toûne bén po l' [[:Wikt:hero|hero u l' heroyene]].

{{Wiccionaire}}

Li '''Cambodje''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Azeye]] do sudess.

{{Wiccionaire|nåjhisté}}
[[File:Akp-treelighting5-12042009-Nix (4170846618).jpg|thumb|Minme li Pere Noyé k' est nåjhi!]]
Li '''nåjhisté''' u '''hodance''', c' est cwand l' coir d' ene djin u d' ene biesse n' a nén l' tins di si rpoizer assez, eneviè les ovraedjes k' il a fwait.

{{Wiccionaire}}
Ene '''nûle''', c' esteut ene osteye nén consacrêye ki les efants k' alént [[heyî]] stitchént dins l' mwin azès djins po-z aveur ene [[çanse]].

{{Lka}} [[Noice]]
{{Wiccionaire}}
[[File:Mariaedje comene.jpg|thumb|mariaedje civil bedje]]
Li '''mariaedje''', c' est èn assoçnaedje di deus grandès djins, classicmint èn ome et ene comere, ricnoxhou pal societé (estat u rlidjon u ambedeus). Ces deus djins la si metnut d' acoird po dmorer eshonne, et, å pus sovint, fé des efants et ls aclever.

[[Categoreye:Codjowaedjes]]
L' '''atôtchî''' eyet l' '''atôtcheye''', ezès [[codjowaedje]]s (e [[codjowaedjes do walon|walon]] et dins les ôtes [[lingaedje]]s), c' est l' 2inme [[djin (croejhete)|djin]] do [[singulî]], li cene k' on lyi cåze - k' on l' atôtche, djans - et lyi dire "[[Wikt:vos|vos]]", u [[atouwance|moens polimint]] "[[Wikt:twè|twè]]" u "[[Wikt:ti|ti]]", tizôtes, tminme. Les troes dierins pronos sont sovint [[livea sociolodjike des mots|rissintous come måhonteus]].

[[File:Northeast_Caucasian_languages.png|thumb|500px|e djaene påle, ådzo del mape]]
Li '''lesgwès''', c' est on [[ptit lingaedje]] cåzé pa ene les Lesguenes, on peupe ki dmeure a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] do [[Daguestan]] (la kel lingaedje est onk des shijh [[lingaedjes oficires]]), et a [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] di l' [[Azerbayidjan]].

{{Wiccionaire|Bôdrindje}}
'''Bôdrindje''' (F. ''Botrange'', almand ''Bodrange''), c' est on [[hamtea]] del [[Rubiveye]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Nicnaks.jpg|thumb]]
On '''nicnak''', c' est ene pitite [[biscûte]], waire soucrêye, del cogne d' ene [[lete]] u d' on [[chife]], avou ses boirds dintlés.

{{djermon plante}}
Ene '''tomate''' u '''peme d' amour''', c' est on rodje [[frut]] ki vént d' ene plante do minme no. Mins, dins les amagnîs, li tomate est loukeye come [[verdeure]].

{{Djermon}}{{Po=|Maredsou}}

Ene '''rådisse''', c' est ene sôre di ptit rond [[navea]] k' on magne crou come [[verdeure]]

Li '''republike d' Afrike do Sud''' u '''republike di Nonne-Afrike''' (''Afrika borwa'' e [[zoulou]], ''Zuid-Afrika'' e-n [[africanse]], ''South Africa'' e-n [[inglès]]), c' est on payis metou al [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] di l' [[Afrike]].

Les '''atacaedjes terorisses di Noû York et Wachintone''', c' est des atakes avou des [[avion]]s d' lene k' avént stî distournés pa des [[terorisse]]s so des bastimints di [[Noû York]] eyet [[Wachintone]].

{{po=}}
Li '''batreye des cwate vints'''<ref>''bataye des cate vants'' a [[Noere-Fontinne]]</ref> ou '''nute do mwaisse vint'''<ref>''nuit du vent dominant'' e francès d' après [[Les Rivires]].</ref>, c' est ene viye creyance k' a dipus d' 150 ans. Ele vout ki l' [[25 di djanvî]] (c' est l' djoû do cviersaedje da [[sint På]]), li vint ki shofele a l' anuti, ci serè li mwaisse vint pol restant d' l' anêye.

{{po|Gabriyel|Gabriyel (discramiaedje)}}
[[File:0122jfSaint Gabriel the Archangel Parish Church Santa Maria, Bulacanfvf 04.jpg|thumb|so ene [[veulire (bele finiesse)|veulire]]]]
[[File:Jan van Eyck - The Ghent Altarpiece - Angel of the Annunciation (detail) - WGA07669.jpg|thumb|so ene pondeure da Van Eyck]]
L' '''Andje Gabriyel''' u l' '''Andje Gabriyele'''<ref>Come li mot "andje" est femrin e walon; li ptit no el pôreut esse eto.</ref> u l' '''[[mwaisse andje]] Gabrî'''<ref>[[noûmot]] askepyî so [[Wikipedia walon]] (a l' årtike [[Notru-Dame di måss]]).</ref>, c' est ene [[andje]] u ene [[mwaisse andje]] k' egzistêye dins les [[creyances rilidjeuses]] ostant des [[djwif]]s ki des [[crustin]]s et des [[muzulman]]s.

{{po|verzelin|verzelin (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|verzelin}}

Li '''Gwiyane''', c' est on payis d' [[Amerike nonnrece]].

[[Categoreye:Drapeas del Daegne|Aldjereye]]
[[Categoreye:Aldjereye]]

[[Categoreye:Rawiants]]
[[File:Loirs mangeant.jpg|thumb|Sodoirmants ordinaire après ene [[pîxhe]]]] 
Li '''sodoirmant ordinaire''', c' est l' pus cnoxhou des [[sodoirmant]]s; el [[Walonreye]], todi.

antifachisse a [[Nameur (veye)|Nameur]] ]]

{{po|Djezus|Djezus (discramiaedje)}}
[[File:MANET Le Christ Jardinier.jpg|thumb|so ene pondeure da Manet]]
)]] 
'''Djezus d' Nazarete''', c' est on persounaedje k' åreut viké podbon el [[Palestene]].

{{po|minousse|minousse (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|minousse}}

Ene '''tchanson d' Noyé''' (on dit eto ene '''[[Heye (discramiaedje)|heye]]''', c' est ene [[tchanson]] k' on tchante sol cotoû d' [[Noyé]], aprume tins del [[messe e meynute]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}} 

{{po=}}

{{Wiccionaire}}
 po s' mestî]]Ene '''cwåte di vizite''', c' est ene pitite cwåte, sovint 9 so 5,5 cm lådje et hôte, k' ene djin k' est e [[comiece|handele]] u dins ene [[SNR]] dene a ses [[cande]]s u ses cousses por zels li poleur [[atôtchance|atôtchî]] pus åjheymint.

[[Categoreye:Mousseures]]
[[Categoreye:Sitofes|*]]
Ene '''sitofe''', c' est on texhaedje di fis ki fwaiynut ene fene [[toele]], bråmint po fé des [[mousmint]]s.

{{po|Congo|Congo (discramiaedje)}}

On '''speculôsse,''' u on '''bonzome''' ; sortoit cwand l' '''speculôsse''' a on [[Sint-Nicolai]] dzeu ; c' est ene [[biscûte]] ki vént del [[Flande]] eyet des [[Bas Payis]]. 

{{po|Tanganica|Tanganica (discramiaedje)}}
 
Li '''laetche Tanganica''', c' est ene [[laetche|grande basse]] di l' [[Afrike levantrece]] metowe inte cwate payis: li [[Tanzaneye]] å [[Levant]], li [[Zambeye]] a [[Nonne]], li [[Congo-Kinchassa]] å [[Coûtchant]] eyet l' [[Bouroundi]] å [[Nôr-ess]].

L' '''oronde d' aiwe''' (on dit eto: '''oronde di rivaedje'''), c' est on [[voyaedjant oujhea]] ki rvént å moes d' [[avri]] el [[Walonreye]], î [[poirter å ni]], et-z eraler e moes d' [[setimbe]].

L' '''incefalite do Nîl coûtchantrece''', c' est ene [[ecefalite]] (maladeye del tiesse) des [[tchvå]]s ki sont hagnîs d' on [[picron]] k' edjîstrêye li '''virûsse do Nîl coûtchantrece'''. Li minme maladeye pout acsure les [[djin]]s et les [[oujhea]]s, copurade les pareys å [[coirbå]].

[[File:Salêye tchå pîs d' pourcea.JPG|thumb|pîs d' pourcea et ôte bokets salés]]
Li '''salaedje del tchå''', c' est li radjoutaedje di gros [[sé]] al frisse [[tchå]], po l' wårder.

{{Wiccionaire}}
[[File:Broodjes met knakworst (3891551373) (cropped).jpg|thumb|mitchot ås såcisses]]
[[File:Broodjes A.jpg|thumb]]
On '''mitchot''' (on dit eto: ene '''mitche''', on '''pistolet'''), c' est ene [[påstedjreye]] fwaite d' on boket d' påsse di pwin, k' on meteut a cure e for (eneviè li [[tortea al paile]], k' on coujheut al paile).

[[File:Harghita in Romania.svg|thumb|'''Harghita''' est metou e rodje sol mape del Roumaneye.]]
'''Harghita''' ([HU] '''''Hargita megye'''''), c'est on [[distrik]] do [[Zivenbork]], k' est l' ene des troes redjons d' [[Roumaneye]].

{{djermon}}

{{Wiccionaire|Norvedje}}
Li '''Norvedje''', c' est on [[dislaxhî payis]] do di l' [[Urope bijhrece]].

]]
On '''molén å vint''', c' est on [[molén]] ki rote avou l' foice do [[vint]] ki fwait tourner ses aiyes.

Li '''fåcon amazir'''<ref>L' addjectif «amazir» (come li [[amazir|no do lingaedje]]) est pus [[politicmint comifåt]] ki l' no e francès «''de Barbarie''»</ref>, c' est on ptit [[fåcon]], [[aclevåve]].

'''Rodje Capucete''', c' est on [[floriconte]] kinoxhou long e lådje e l' [[Urope]].

{{po|ovroe|ovroe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|ovroe}}
Èn '''ovroe di dvizaedjes''', c' est on rapoûlaedje di djins d' mestî ki cåzèt so on metou sudjet, sovint foirt sipepieus. 

On '''ronxhî''', on '''ronxhi''', on '''ronxhisse''' ou ene '''ronxhire''', c'est ene plaece la k' i gn a toplin des [[ronxhe]]s, ki c' est å pus sovint des [[meuronî]]s. 

Li '''sindrome d' ayenåcion parintrece''' ou '''di tapaedje a l' abat d' on parint''' ou '''di spanixhaedje d' on parint pa l' efant'''<ref>dji pinse ki "spanixhaedje" ni va nén; spani c' est ene sacwè d' normåle, di haiteye, on parint doet voleur ki ses efants si spanixhexhe eyet divni otonomes, l' ayenaedje c' est ene ôte sacwè : c' est nén naturel, c' est må-haitî, c' est ene patolodjeye ([[Pablo Sarachaga]], [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=792 so djåspinreye Berdelaedje])</ref>, c' est cwand èn [[efant]] d' on [[mariaedje|manaedje]] ki va a schîfesse, ou d' ene cope k' a [[divoirçaedje|divoircî]] espaitche a onk des parints del vey voltî, a cåze d' on tapaedje a l' abat do rbouté parint (ou parint tapé a l' abat) pa l' ôte (li stombiant ou mescoyant parint).

{{Wiccionaire}}
]]
Ene '''rompeure''' ou '''drompeure''' ou '''casseure''', c' est l' passaedje des [[boyea]]s pa on passaedje ki s' a fwait dins les [[tchå (biyolodjeye)|tchås]] do vinte, sins ki l' [[pea]] soeye aduzêye.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Po|A|A (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|a}}

Èn '''alou''' (e F. ''alleu'', do [[francike]] ''alôd'', latén ''allodium'') c' esteut, el [[moyinådje]], èn eritaedje ki n' esteut nén sometou åzès dvwers eviè on signeur.

{{Wiccionaire}} 

{{Wiccionaire}}

{{djermon}}
'''Bucaresse''', c' est l' [[mwaisse veye]] del [[Roumaneye]].

{{po|flamind|flamind}}
[[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[lingaedjes djermanikes|tîxhon]] &gt; [[bas almand]] &gt; [[neyerlandès]] ; '''wess-flamind'''

Li '''djindåmreye''', c' est ene institucion k' est tcherdjeye di fé respecter li lwè avå les voyes. Elle n' a l' droet d' aduzer ki les civils.

[[Categoreye:Nos d' famile del Walonreye|*]]
[[Categoreye:Mestîs]]
Pådje des '''nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on no d' mestî ou d' fonccion'''.

{{Wiccionaire}}
On '''cazino''', c' est ene måjhon la k' on va [[trimler]] tot djouwant a des [[djeus d' sôs]].

{{djermon tchimeye}}

L' '''istwere del Beldjike''', come [[dislaxhî payis]], ni cmince k' e [[1830]]. 

Li '''sawou d' aiwe'''<ref>[[Live so les plantes da Boxus]], l° 1086 (sayu-d'êwe); gn a eto come nos dins l' minme live : blanc-pwin (l° 77); bole-di-nive (l° 99); môzane (l° 604).</ref> (on dit eto : '''rodje suzon'''<ref>temon d' [[Åbî]], ås scoles di Bive, e moes d' octôbe 2008.</ref>, '''bwès d' leu'''<ref>[[Franwal di Nameur]] à « ''viorne'' ».</ref>), c' est on [[bouxhon]] avou des belès rodjès [[petche]]s, mins ki les [[oujhea]]s n' aduzèt nén.

[[Categoreye:Toponimeye]]
{{djermon}}
'''Pådje do mot "tchene" et ses parints el toponimeye del Walonreye'''

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

On rtrouve les mots '''[[:Wikt:tombe|tombe]]''', '''[[tomboe]]''' et '''[[tombale]]''' dins mwints [[toponimeye do walon|nos d' plaeces del Walonreye]]. 

{{Wiccionaire}}
On '''såcloe''', c' est ene pitite [[usteye]] po såcler les [[crouwå]]s.

{{po|«Gurnåde» et «gurnåde»|Gurnåde (discramiaedje)}}

'''Pôve moxhe''', c' est ene viye [[tchanson e walon]], a môde di [[cråmignon]].

[[Categoreye:Transpoirt]]
[[Categoreye:Djouwets]]
[[Image:Velo ås troes rowes.jpg|thumb|vî velo ås troes rowes a môde di tchvå d' bwès ("Vî Gurnî", [[Bietris (veye)|Bietris]])]]
[[Image:Bayliss Thomas Tricycle 1885.jpg|thumb|vî velo d' ome ås troes rowes]]

{{Wiccionaire|crankion}}
[[File:Crankion vegne2.jpg|thumb|crankion d' vegne]]
On '''crankion''', c' est l' dibout d' ene coxhete di sacwants gripantès plantes et [[rampioûle]]s ki s' erôlnut so des astocas, po tni l' plante bén astok.

[[File:Erythromycin 3d structure.png|thumb|tcherpinte dins l' espåce]]
L' '''eritromicene''', c' est èn [[antibiyotike]] del [[famile d' antibiyotikes|famile]] des [[macrolide]]s.

'''Sacrifiaedje''', c' est l' fwait d' sacrifyî u li rzultat. Tcherpetaedje: Li latén ''sanguis'', "sonk", a dné li no d' on diè romin Sancus, mins eto li viebe ''sancire'' (pårticipe ''sanctus''), "fé cori do sonk", "sacrifyî", k' a diné ''sacer'', "sint", et l' viebe ''fari'', "fé".

'''Sint Monon''' (on dit eto: '''sint Mon'''; foû [[crustinnisse]], '''Monon d' Nassogne'''), c' est on [[sint fiesti el Walonreye]] k' a skepyî e [[Scôsse]] diviè 600. 

{{po|Voye Sint-Djåke & Voye a Sint-Djåke|Voye Sint-Djåke (discramiaedje)}}
[[File:Plake tchimin Sint-Djåke.JPG|thumb|plake so tos les tchmins d' Espagne]]
Li '''Voye a Sint-Djåke-el-Galice''', c' est on [[perlinaedje]] ki s' fwait a pårti di tos les payis catolikes, eviè l' tombe di [[Sint Djåke li Grand]] k' åreut stî trovêye å 11inme sieke e l' [[Galice]], e-n on louwé ki va divni l' [[veye (djeyografeye)|veye]] di [[Sint-Djåke-el-Galice]].

On '''bistocaedje''' (on dit eto : '''buskintaedje'''), c' est ene [[dujhance sociåle|dujhance]] la k' on [[fiesse|fiestixh]] ene djin k' a ses ans, ene k' a fwait ene sacwè d' clapant : rascode on pris, monter e gråde. evnd. On bistoke eto al [[novelan]].

{{po|live|live (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|live#Etimolodjeye 2|live}}

[[Categoreye:antroponimeye]]
[[Categoreye:Braezi]]
Sacwants '''nos d' famile do Braezi shonnnut vni del Walonreye'''. 

{{Wiccionaire}}
[[File:LeuciscusLeuciscusSerpeling20.JPG|thumb|ene vindwesse dins l' aiwe]]
Li '''vindwesse''' u '''[[regnon]]'''<ref>[[ALW]] '''6''' p. 259.</ref> u '''[[raezoe]]'''<ref>[[S117]], d' on temoen pexheu di [[Bouyon]], dizo disfondowe "razoû".</ref> u '''[[grande dame]]''' u '''[[mônî]] årdjinté''', c' est on ptit [[pexhon]] des [[corantès aiwes]].

[[File:Dental cavity2.jpg|thumb|pouri dint råyî]]
Li '''gåtaedje d' on dint''' u '''pourixhaedje dintrece''', c' est cwand on [[dint (ås djins)|dint]] kimince a trawer pa l' emay, et l' pourixheure wangnî totes les parfondès pårteyes.

Ene '''mascaråde''' (on dit eto on '''cwarmea''', on '''carnaval'''), c' est ene [[fiesse]] la ki totes les djins si disguijhèt, et tourner totavå ene veye.

{{djermon plante}}
Ene '''tomate''' u '''peme d' amour''', c' est on rodje [[frut]] ki vént d' ene plante do minme no. Mins, dins les amagnîs, li tomate est loukeye come [[verdeure]].

'''Ryutaro Hashimoto''' (橋本龍太郎 ''Hashimoto Ryūtarō'', [[1937]]-[[2006]]), est on politkî [[Djapon|djaponès]] mimbe do pårti liberå-democrate djaponès; i fourit [[Prumî Minisse]] do Djapon di [[1996]] a [[1998]].

[[Categoreye:Insekes]]
[[File:Tenebrio molitor.jpg|thumb|]]
Li '''molon d' farene''' (on dit eto: [[mônî (discramiaedje)|mônî]]), c' est [[molon]] del '''schaerbote di farene'''.

{{po|miyôle|miyôle (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|miyôle}}
Li '''miyôle nierveuse''', c' est tos les [[texhou (biyolodjeye)|texhous]] nierveus ki sont eshonne, dj' ô bén, nén stramés dins des ôtes texhous.

{{Dizo-tite|''G'nawa''}}

[[Categoreye:Danse]]
Èn '''assôt d' danse''', c' est ene bate di [[danse]], todi les minmes, k' on fjheut dins les tavienes di [[Djudla-Mouze]]. Il ont stî bén discrîts dins "[[Li houlot (roman)|Li houlot]]" da [[Dieudonné Salme]].

On '''tchansnî di studiant''', c' est on [[tchansnî]] avou des tchansons ki les studiants a l' [[univ]] tchantnut voltî dins leus guindayes (fiesses di studiants).

{{po=}}

{{Taxobox biesse   | Clouctea | AlytesObstet.jpg | '''Alytes obstetricans''' - Clouctea }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Amphibia'' (glumantès biesses) }}
{{Taxobox ôre      | ''Anura'' }}
{{Taxobox sor-ôre  | ''Archaeobatrachia'' }}
{{Taxobox famile   | ''Discoglossidae'' }}
{{Taxobox djinre   | ''Alytes'' }}
{{Taxobox espece   | ''obstetricans'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Alytes obstetricans LAURENTI }}
{{Taxobox fén}}
{{Wiccionaire|clouctea}}
On '''clouctea''' (on dit eto '''clouctrê''', '''clouk''', '''cwåkea''', '''cloukete''', '''clotchteu'''<ref>Po saveur tos les lomaedjes do clouctea e walon, e 20inme sieke, alez s' vey a l' [[ALW]] '''8'''.</ref>, '''lurtea''' u '''houlpea'''<ref>[[E200]]</ref>, c' est ene sôre di ptit [[crapåd]], ki fwait des "clouk, clouk", al nute, a l' esté, et ki dmeure dins les vîs meurs. 

{{Wiccionaire}}
Li '''catarake''', c' est l' brouymint del [[vuwe]] a cåze d' ene pea ki s' vént fôrmer sol [[lintile di l' ouy]] ([[custalin]]).

Li '''Pake Molotof-Ribentrope''' (u '''Pake Molotov-Ribbentrop'''), c' est èn acoird inte les [[Almagne|Almands]] (da [[Hitler]]) et les [[Sovietike]]s (da [[Stalene]]) po n' si nén cweri mizere n' onk l' ôte, tot rpårtixhant l' [[Urope levantrece]] inte les deus sineus. 

On '''zonigne d' olyinnes''' ([[rabaxhanmint]], ene '''tourniketreye'''), c' est ene ene plaece la k' gn a sacwantès [[olyinne]]s metowes ene dilé l' ôte, et moennêyes eshonne po produre do [[corant electrike]].

{{po=}}
Ene '''aburtale''', c' est ene binde di stofe, di cur ou d' elastike ki passe ådzeu del sipale po tni on mousmint ([[marone]], [[cotrê]], [[cote]])

[[Categoreye:Gueres]]
Li '''Guere d' Espagne da Napoleyon''', c' est cwand [[Napoleyon Bonapåre]] evayixha l' [[Espagne]], swè-dijhant po fé evoluwer les djins erirés dizo on redjime di rwès wårdiveus.

{{djermon biesse}}
Ene '''rinne côrrece''' (on dit eto : '''rinne côrete''', '''côrete''', '''rinne côrasse'''), c' est ene pitite [[rinne (gurmouye)|rinne]] tote vete, ki vike dins les åbes, copurade les [[côrî]]s. 

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Ene '''dîne''', c' est ene [[indje (biyolodjeye)|indje]] d' [[aclevåve]]s [[oujhea]]s d' poytreye.

Ci pordjet ci c'&nbsp;est po-z aveur li discrijhaedje di totes les biesses corantes ki vikèt el [[Walonreye]] ou ôte pårt.

[[Categoreye:Linwince]]
[[Categoreye:Cawetes et betchetes]]
Ene '''dobe betchete''', c' est cwand deus [[betchete (linwince)|betchetes]] si shuvnut so on metou [[mot]].

L' '''araegne di djårdén''', c' est ene [[araegne]] ki dmeure voltî dins les [[corti]]s.

{{po|diele|diele (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|diele}}
 

{{Wiccionaire|disdjune}}
]]
]]
Li '''fiesse del disdjune''' ou '''fiesse del fén do cwareme''' (e-n arabe : ''3eîd el-fiTer'', عيد الفطر, [[ralfabetijhî]] e francès ''aïd el-fitr'', e-n inglès ''Eid ul-fitr''), c' est l' [[fiesse]] po les [[muzulman]]s li prumî djoû do moes ki shût li [[ramada]].

'''Stromae''', d' ès veur no : '''Paul Van Haver'''. C' est on [[tchanteu]] [[Beldjike|belgo]]-[[Rwanda|rwandè]]. «'''&nbsp;Stromae&nbsp;'''», c' est l' anagrame di Maestro. Ès label, Mosaert, eto c' est ene anagrame do mot spagnol&nbsp;: «''&nbsp;Maestro&nbsp;''». '''Stromae''' aveut scrît sacwantès ''mixtapes'' padvant di scrire des alboms.

[[Categoreye:Codjowaedjes]]
[[Categoreye:Croejhete]]
[[Categoreye:Tins d' codjowaedje|*]]
:''[[Tins|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "tins"]]
{{Lka}} [[Tins d' codjowaedje]]
Li '''tins''', dins l' '''[[croejhete (linwince)|croejhete]]''', c' est on sistinme ki leye comprinde li moumint la kel [[fråze]] u l' [[fråzlete]] s' a passé.

{{po|côrî|côrî (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|côrî}}
<center>'''<big>Pådje do mot «côrî» et ses parints e l' toponimeye del Walonreye</big>'''</center>

L' '''assådaedje di Brussele''' s' a passé li [[16 d' octôbe]] [[2023]], ås alintoûs d' 19 e 15. L' edroet, c' est li djonccion inte el [[plaece Sainctelette]], el [[boulvård do Nouvinme-di-Lene]] ey el [[boulvård d' Îper]].

Les '''Limbes''', dins l' [[crustinnisse]] — dins tos les cas dins l' [[catolicisse]] —, c' esteut on cwatrinme espåce di dmorance des [[åme]]s, a costé do [[cir (rilidjon)|cir]], di l' [[infier]] et do [[purgatwere]]. Î alént les åmes des efants moirts sins [[bateme]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''boledjî''', ene '''boledjresse''', c' est ene djin di, di s' mestî, fwait des [[pwin]]s et des [[påstedjreye]]s po vinde.

{{po|ronde tåve|ronde tåve (discramiaedje)}}
Ene '''ronde tåve''', c' est des djins metous teyoricmint åtoû d' ene ronde [[tåve]], et ki djåzèt tchaeke a s' toû d' on metou sudjet.

Ene '''Soce nén recwårlante''' (kel sigue, c' est '''S.N.R.'''), c' est ene trope di djins ki s' metnut a [[soce]], mins nén po wangnî des cwårs.

Les '''protostrongues''', c' est des ptits viers microscopikes, ki [[formagnant|formagnèt]] les [[bedot]]s, tot lzî fjhant des damadjes ezès [[peumon]]s.

'''Eldorado''', c' est on [[fime todi-sol-voye]] åd triviè del [[Walonreye]]. Li Walonreye î est croxheye come on payis foû mzeure mins pår drole eyet sbarant.

{{Wiccionaire}}
[[File:Wurzelspinat02.jpg|thumb]]
Les '''spinasses''' ou '''spinåds''', c' est ene [[verdeure]] k' on magne les djonnès [[foye]]s.

[[Categoreye:Roumaneye]]
[[Categoreye:Djivêyes]]
Vochal li djivêye des [[distriks del Roumaneye]], relîs pa ôre crexhant di leu populåcion.
Les valixhances di populåcion sont di l'&nbsp;anêye [[2001]].

[[File:Pesse bedots souwêye nåze.jpg|thumb|Souwêye nåze ki ristope les narenes]]
:''[[pesse|Discramiaedje di tos les eployaedjes do mot "pesse"]]
Li '''pesse des bedots et des gades''', udonbén '''pesse des ptits roemiants''', c' est ene maladeye k' acsût les [[bedots]] et les [[gade]]s e l' Afrike (inte les [[tropike]]s) eyet li [[Moyén-Levant]], disk' a l' [[Inde]]. Portant, e 2008, elle a stî declarêye pol prumî côp houte do [[Tropike del Crantche]], so l' [[Afrike bijhrece]] (å [[Marok]])<ref>http://www.oie.int/wahid-prod/reports/en_imm_0000007212_20080723_152013.pdf.</ref>.

Ene '''priyire''', c' est ene dimande fwaite a ene foice dizeutrinne ki l' priyeu î croet, po dmander ene sacwè u djusse intrer e-n atôtchance avou ç' tolu la.

da [[Rembrandt]], ki mostere on discôpeçaedje]]
Li '''otopseye''' u '''discôpeçaedje''', c' est cwand on [[medcén]] va drovi on malåde k' a morou, po vey li cåze del moirt. 

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; '''Leonès''' 
----

{{Wiccionaire}}
On '''ratourneu'''<ref>[[no d' fijheu]] do viebe «ratourner» dins l' sinse di «mete d' on lingaedje a l' ôte», mot dedja eplaidî dins [[R9]] (2000-2004)</ref> u on '''tradujheu''', ene '''ratourneuse''', ene '''tradujheuse'''<ref>[[no d' fijheu]] do viebe «[[Wikt:tradure|tradure]]»; li mot est co sovint calké direk do francès (''traducteûr'', [[FC99]])</ref>, c' est ene djin ki, di s' [[mestî]] ou di s' [[pasmint d' tins]], fwait passer des scrîts tecses d' on [[lingaedje]] a èn ôte, çou k' on lome on [[ratournaedje (langue)|ratournaedje]] u [[tradujhaedje]]. 

On '''rpassé tins'''<ref>Noûmot del [https://web.archive.org/web/20070310233606/http://users.skynet.be/lorint/picr/node11.html#SECTION00367000000000000000 Pitite croejhete Hendschel], 2001.</ref>, c' est on [[tins d' codjowaedje]] basti so l' viebe "awè" codjowé a l' [[indicatif prezintrece]], shuvou do [[pårticipe erirece]] do viebe k' on codjowe.

On '''micoplasse''' (dinltins on djheut eto on '''PPLO''', po '''''Pleuro-Pneumoniae-Like-Organism'''''), c' est on mo ptit [[microbiyolodjeye|microbe]], sins [[paroeze]], ki s' sait mopliyî tot seu, come les ôtès [[bactereye]]s mins ki pout eto moussî dins ene [[celule]] do coir (come les [[virûsse]]s).

Li '''Rweyåme crustin d' Djeruzalem''', c' esteut on [[rweyåme]] [[catolike]] k' aveut-st askepyî el [[Palestene]] (ey å [[Liban]] d' asteure) après l' fén del [[prumire croejhåde]]. 

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Listen|filename=Wa Botrel Larrieu moirt cier.ogg|title="Li moirt do cier"|description=(emey tchapele, [[prononçaedje zero-cnoxheu]])}}
'''Li moirt do cier''', c' est l' tite e walon d' ene [[tchanson]] e [[francès]], «''La mort du cerf''», ki l' cåzaedje est da [[Théodore Botrel]] eyet l' muzike da [[Albert Larrieu]].

Li '''polonès''', c' est l' [[lingaedje oficire]] del [[Pologne]].

{{Wiccionaire}}

'''Prindoz vosse baston, Simon''', c' est on vî [[cråmignon]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Ohr_1.jpg|thumb|Pegneon d' l' oraye avou ene oriyete]]
L' '''oraye''' {{odio|Wa oraye.ogg|lang=wa}}<ref>pus sovint prononcî come e francès «orèye», pacô avou on lon A «orâye».</ref>, c' est èn organe do coir, ki fwait pårteye del [[tiesse]], et ki permete d' [[oya|etinde]] les [[son]]s d' ene rîlêye di [[waxhe electromagnetike|wachlires]] prôpe a tchaeke indje di biesses.

[[Categoreye:Comiece]]
On '''foû grand botike''' u '''ipermartchî''', c' est come on [[grand botike]], mins co pus impôrtant. On-z î pout atchter di totes les sôres, do batea å boton d' brayete.

{{Wiccionaire}}
 po s' mestî]]Ene '''cwåte di vizite''', c' est ene pitite cwåte, sovint 9 so 5,5 cm lådje et hôte, k' ene djin k' est e [[comiece|handele]] u dins ene [[SNR]] dene a ses [[cande]]s u ses cousses por zels li poleur [[atôtchance|atôtchî]] pus åjheymint.

{{Wiccionaire|Crowaceye}}

[[Categoreye:Esplôzifs]]
[[Categoreye:Fiesses]]
:''[[tchambe|Discramiaedje des sinses do mot « tchambe »]]
Ene '''tchambe''', c’ est on pot d’ fonte, 15 cm so 15 cm hôt, k’ on bôre (mins nén dtrop) avou del [[poure]] divins et bouxhî al tere pol fé peter avou on brut d’ esplôzion.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

'''Contes del Hôte Årdene''', ki l' tite est e francès ''Contes de la Haute-Ardenne'', c' est on [[live]] sicrît pa [[Albert Lenfant]] eplaidî e [[1980]].

{{Wiccionaire|zô}}
[[File:Animals in Monde Sauvage d'Aywaille 11.JPG|thumb|Djirafes å zô d' [[Aiwêye]]]]
On '''djårdén d' aclimataedje''' u '''djårdén d' aclimatåcion'''<ref>prumî no el Walonreye, ki c' esteut on zô a [[Lidje (veye)|Lidje]].</ref> u '''djårdén zolodjike''' u '''zô''', c' est ene grande sitindêye la k' gn a des [[biesse]]s di dfoûtrins payis, ki s' î ont aclimaté.

{{Wiccionaire}}
[[Image:St1.jpg|thumb|Sôre di nouwêye k' il è tchait del brouhene.]]
Li '''brouhene''' (on dit eto '''brouhinaedje''', '''mozinaedje''', '''brouzinaedje''', '''siprogneure'''), c' est ene pitite fene [[plouve]].

[[File:Cuba 2012 (8612286422).jpg|thumb]]
'''Couba'''<ref>avou riscrijhaedje do "u" espagnol come i s' prononce.</ref> (u '''Cuba'''), c' est on [[dislaxhî payis|payis]] des [[Carayibes]].

Ene '''libe powezeye''', c' est on scrijhaedje [[powetike]] ki n' shût nén les lwès des [[powinmes erîlés]]. 

'''David Woodard''' (avou li prononçaedje e-n inglès : /ˈdeɪvɪd ˈwʊdərd/), d' ès veur no '''David James Woodard,''' c' est on [[compôzeu]] et [[scrijheu]] [[Estats Unis|amerikin]].<ref>Carpenter, S., [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-may-09-cl-60944-story.html "In Concert at a Killer's Death"], ''Los Angeles Times'', 9 di may 2001.</ref><ref>Rapping, A., [http://gettyimages.in/license/569114761 Portrait of Woodard] (Seattle: Getty Images, 2001).</ref><ref>Epstein, J., [https://web.archive.org/web/20161009180132/http://www.sfgate.com/opinion/article/Rebuilding-a-pure-Aryan-home-in-the-Paraguayan-2723542.php "Rebuilding a Home in the Jungle"], ''San Francisco Chronicle'', 13 di måss 2005.</ref><ref>Allen, M., [http://nytimes.com/2005/01/20/garden/20mach.html "Décor by Timothy Leary"], ''The New York Times'', 20 di djanvî 2005.</ref> Il a skepyî li [[6 d' avri]] e [[1964]] a Santa Barbara, [[Californeye]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
]]
Ene '''åvrûle''', c' est ene hôte [[håye]] ki mete ene [[måjhon]] et ses ahesses al coete do [[vint]].

L' '''abataedje d' èn åbe''', c' est l' taeyaedje u l' côpaedje d' èn [[åbe]] al pate, po l' vé vni djus.

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Limozenes et francesse.jpg|thumb|vatches di sacwants coleurs]]
[[File:Foyes faw sacwants coleurs.jpg|thumb|Foyes di faw di sacwants coleurs]]
Li '''coleur''' d' ene sacwè k' on rwaite, c' est l' sinsåsion kel cervea rçût a pårti des ouys, ki provént del [[Wikt:wachlire|wachlire]] del loumire ki rispite foû di ç' sacwè la. Les sôres di coleurs vont do rodje (avou l' pus grande longueur di wachlire, å violé (avou li pus ptite), et on les pout vey totes, par ôre, dins l' [[airdiè]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Mante rilidjeuse.JPG|thumb|ene mante rilidjeuse, presse a crever, ki s' a vnou rabate so èn ouxh di fier]]
Li '''mante rilidjeuse''', c' est èn [[inseke]] ki djond ses pates di dvant, a môde d' ene djin ki [[priyire|preye]].

{{Wiccionaire}}
Des '''omonimes''', c' est des mots ki s' prononcèt del minme façon, et ki polèt esse parints u nén. I s' polèt scrire u nén del minme manire.

'''Odysseus''', c' est l' [[no d' pene]] d' on mwaisse di flamind ki fwait des ptits [[Live d' imådjes|lives d' imådjes]] dizo libe licince come [[pasmint d' tins]].

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; '''britonike'''
----
Li brantche '''Goydelike''', c' est ene des deus grandès familes des lingaedjes [[gayel]]s d' enute (l' ôte estant li [[Goydelike]]).
On l' lome eto ''P-celtike'' la kel kimince des mots k'&nbsp;on supôze k'&nbsp;i cmincèt pa '''Qu''' e vî [[Lingaedjes indo-uropeyin|indo-uropeyin]] a divnou on son '''P''' (dismetant ki l' brantche goydelike ou ''Q-celtike'' a wårdé l' son '''K''').

{{Wiccionaire}}
 po s' mestî]]Ene '''cwåte di vizite''', c' est ene pitite cwåte, sovint 9 so 5,5 cm lådje et hôte, k' ene djin k' est e [[comiece|handele]] u dins ene [[SNR]] dene a ses [[cande]]s u ses cousses por zels li poleur [[atôtchance|atôtchî]] pus åjheymint.

Li '''boudisse''', c' est ene manire di moenner s' veye (on l' lome [[rilidjon]] u [[filozofeye]]) ki shût les acsegnmints då [[Bouda]]. 

Li '''protestantisse''', c' est ene coxhe do [[cristinnisse]] ki n' ricnoxhe nén l' otorité do [[Påpe di Rome]].

Li '''Hôt Carabaxh''' (''Dagliq Qarabag''), c' est on teritwere di 3000 km<sup>2</sup><ref>Ça fwait: co pus ptit k' el [[Province di Nameur]] (3400 km<sup>2</sup>), ene miete pus grand ki l' [[Grande Dutcheye]] (2600 km<sup>2</sup>).</ref>, metou inte l' [[Årmeneye]] et l' [[Azerbayidjan]].

Li '''francès d' Brussele''' u '''brusselwès''' u '''brusler''' u co '''francès Beulemans''', c' est l' [[francès d' Beldjike]] come il esteut djåzé a [[Brussele (veye)|Brussele]], et k' i l' est co dins sacwants fiesses foclorikes.

[[File:Poster for immigration from Ethiopia (1981).JPG|thumb|Afitche po bouter les Falachas a-z ebaguer e-n Israyel (1981)]]
L' '''ebagance des Falachas eviè Israyel''', c' est cwand les [[djwifs etiopyins]] ont cwité a zels toplin l' [[Etiopeye]] po-z [[ebagance|ebaguer]] eviè [[Israyel (estat)|Israyel]].

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit Ouarzazate tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017662.jpg|thumb|muzicyins avou les taburins et danseuses (padrî) a on fiestival]]
[[File:AHwache ⴰⵃⵡⴰⵛ binde muzicyins et danseuses.jpg|thumb|pitite trope, e-n ene shijhe privêye]]
L' '''ahwache''' (e [[cmon amazir marokin]] «[[Wikt:ⴰⵃⵡⴰⵛ|ⴰⵃⵡⴰⵛ]]», [[AFE]] /ˈæħ.wæʃ/{{odio|Zgh-shi-aHwach ⴰⵃⵡⴰⵛ.ogg|lang=zgh}}), c' est ene [[danse]] [[foclorike]] do [[Grand Atlasse]] et des ôtès contrêyes ([[techelheyt|techelheyt-cåzantes]] a [[Nonne]] do [[Marok]]).

On '''soyeu d' long''', c' est on [[soyreye|soyeu]] ki soyive les tronces al mwin dins l' sinse del longueur, po fé des plantches, avou on [[Wikt:fier|fier]]. 

{{Wiccionaire|bedot}}

{{Wiccionaire}}

Ene '''ribasteye famile'''<ref>noûmot atåvlé pa Jacques Marquet, conferince [[Li Rantoele (soce)|Li Rantoele]], Noû-Lovén, 1998.</ref>, c' est ene [[famile]] rifwaite pa deus djins [[divoirceye]]s.

{{Wiccionaire}}
 dilé ene bele tiesse di cier]]
]]
On '''gåre di bwès''' u '''foistî'''; ene '''gåre di bwès''' u '''foistresse''', c' est ene djin d' mestî ki louke si les bwès sont bén etertinous come i s' doet.

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Walonreye]]
[[Categoreye:Beldjike]]
[[Categoreye:Årdene]]
[[Categoreye:Province di Lidje]]
[[File:1031346 Botrange 700m.jpg|thumb|Pont a 700 m]]
Li '''Tour di Bôdrindje''' (la-minme ''al Tôr''), c' est ene hôte tour ki sieve po les telecominicåcions, metowe a [[Bôdrindje]].

Li '''Corêye nonnrece''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Azeye levantrece]].

{{Wiccionaire}}

On '''djivion''' ou '''leme''', c' est ene intrêye d' on [[motî|live di mots]].

On '''doyén''' (des côps ossu, on '''mwaisse curé'''), c' est on [[curé]] ki moenne ene troke di [[pårotche]]s (motoit ene dijhinne) rashonnêyes dins on '''[[doyinî]]'''.

{{po|Djan|Djan (discramiaedje)}}
{{po|Mådi|Mådi (discramiaedje)}}
'''Djan d' Mådi''' (''Djihan d' Mådi'', '''''Djan d' Mâdi'''''), c' est ene rilomêye [[fåve do vî vî tins|fåve]] do [[payis gåmet]].

Li '''fotsåle'''<ref>[[spotchî aplacaedje]] di « fotbale di såle »; [[noûmot do walon|noûmot]] eplaidî pol prumî côp cial sol [[Wikipedia walon]] e 2020.</ref> u '''foutsale'''<ref>[[calcaedje (linwince)|calcaedje]] di «''futsal''» on maxhaedje d’ [[espagnol]] et d’ [[portuguès]]; li son del lete «u» do portuguès u d' l' espagnol est rindou pa «ou» e walon; [[noûmot do walon|noûmot]] eplaidî pol prumî côp e 2023 e l' [[Rantoele-gazete]].</ref>, lomé ossu '''minifotbale''', pus coûtmint '''minifoute'''<ref>Rimetaedje e scrijha walon di s' no corant e [[francès d' Walonreye]] «minifoot».</ref>, c' est ene sôre di [[fotbale]] ki s' djowe dins ene såle di spôrt.

L' '''abondroet d' oteur''', c' est l' [[abondroet]] ki les fjheus d' les ouves årtistike, edvincions, modeles, end. ont, did pa les alantès lwès.

Li [[paskeye]] lomêye pa si [[incipite]] '''«Acoroz tertos po vni schoûter»'''<ref>«tertos» esteut l' seule cogne classike e 20inme sieke po dire «totes les djins»; mins «tos′», «toss» esteut corant e 18inme tecse dins l' payis d' Lidje.</ref>, ki l' mwaisse sicrijhaedje, c' est '''''«Accorez tos pof vni xhouter»''''', c' est ene viye [[tchanson]] k' on date di [[1788]]<ref>[[Maurice Piron]], ''[[Invintåre des pus vîs tecses e walon (live)|Inventaire de la littérature wallonne des origines (vers 1600) à la fin du XVIIIe siècle]]'', p. 31</ref>, et ki s' tchantéve sol [[timbe (muzike)|timbe]] di «[[À la façon de Barbari (tchanson e francès)|À la façon de Barbari]]».

On '''loukounga''' (scrît eto ''lukunga''), c' est èn [[instrumint d' muzike]] do [[Congo-Kinchassa|Congo]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Arcadia, California. A ping pong game on a home-made table occupies the attention of these young ev . . . - NARA - 537449.jpg|thumb]]
Li '''Tenisse di tåve''' ou '''pign-ponk''', c' est on djeu come li [[tenisse]], mins ki s' djowe e pus ptit, so ene [[tåve]]. 

[[Categoreye:Monumints del Beldjike]]
[[Categoreye:Brussele]]
[[Categoreye:Monumints rlomés totavå l' Daegne]]
Li '''Manikenpisse''',c' est on rlomé [[monumint]] di [[Brussele (veye)|Brussele]].
I rprezinte on (([[råpén]] on [[wikt:maniket|maniket]])) ki pixhe.
c'est onk des pus ptits rlomés monumint del [[Daegne]].
I n' est nén ddja on mete hôt.

[[Categoreye:Cwårdjeus]]
{{po|piket|piket}}
Li '''piket''', c' est on [[djeu d' cwåtes]] ki s' djouwéve el Walonreye. I s' djouwéve po des [[çanses]].

{{Wiccionaire}}
Li '''tinroxh''' (u '''tinroxhea''') ou '''gruzion''' (u '''gruziant''' u '''gruzia'''), c' est on [[texhou (biyolodjeye)|texhou]] come di l' [[oxh (texhou)|oxh]], mins pus tinre, et å pus sovint loyî a èn [[oxhea]].

{{Wiccionaire}}
]]

[[File:Tåvlea scolrece contråves.jpg|thumb|sacwants contråves (addjectifs & viebes)]]
On '''contråve''' u '''contraire''', el [[linwince]], c' est on [[mot]] k' a on sinse pår diferin do mot k' on ndè cåze.

:''[[Testamint (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "testamint"]]
Li '''testamint''', c' est on papîscrît la k' ene djin (li '''testamintî''') dene a ses [[Wikt:zwer|zwers]] çou k' il a come béns, tot respectant les lwès do payis. Come di djusse, les eritîs n' åront ces béns la k' après l' moirt do testamintî.

Li '''Setswana''', c' est on lingaedje d' [[Afrike nonnrece]] djåzé pa a pô près cénk miyons d' djins.

{{po|plocon|plocon (discramiaedje)}}
Li '''plocon des cabutacêyes''' ou '''plokete des croejhrecires''', c' est on ptit [[inseke]] [[schaerbotrece]] ki magne les [[cabu]]s, les [[golzå]] et les ôtes plantes [[cabutrece]]s.

{{Wiccionaire|toirdaedje}}
On '''toirdaedje di djonteure''' (on dit eto: '''toirtchaedje''', '''stoirtcheure''', '''foleure''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''15''' 102.</ref>, c' est cwand ene [[djonteure]] si toid.

{{po|cåbaret|cåbaret}}

Li '''waswådaedje''' u '''efoumaedje''', c' est l' souwaedje al foumire, del [[tchå]] ([[djambon]]), mins purade des [[pexhon]]s.

[[Categoreye:Aiwes d' Urope]]
[[Categoreye:France]]
{{Aiwe|Sour||23| 228||120| |[[Sambe]]|[[France]]}}
L' aiwe di '''Sour''' (fr: ''Solre'') est ene aiwe di France ki s' egolene dins [[Sambe]] djusse après [[Måbeuje]].

Èn '''IPPJ''' (e francès : ''Institut Public de Protection de la Jeunesse''; ci sereut, e walon, èn '''I.P.W.Dj.''' (Institut Publik di Waerantixhaedje des Djonnesse), el [[Beldjike]], c' est ene måjhon la k' on [[djudje d' efant]] pout plaecî on djonne di 12 a 18 ans.

{{Wiccionaire}}
[[File:Benz_auto.jpg|thumb|Ene des prumirès otos (1886)]]
Ene '''oto''' (on dit eto ene '''vweteure'''), c' est èn éndjin ås cwate rowes et å moteur ki rôle tot seu, et [[transpoirt|berweter]] les djins d' ene plaece a l' ôte.

[[Categoreye:Antomeye]]
{{po|Djambe & djambe|Djambe (discramiaedje)}}
[[File:Lust - The Seven Deadly Sins 01.jpg|thumb|Djambe di comere]]
Li '''djambe''', c' est l' pårteye do [[mimbe dizotrin]] (mimbe dirîtrin po les [[cwate-pates]]) ki va do [[djno]] disk' al [[tchiveye]]. Ådzeu, c' est l' [[coxhe (antomeye)|coxhe]]; pus lon, c' est l' [[pî (antomeye)|pî]].

{{po|growe|growe (discramiadje)}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
L' '''eritaedje''' ou '''eritance''', c' est tos les béns (mins eto les desses) k' ene djin rçût d' on [[parint]] ki vént d' [[mori]].

Li '''revintreye des Simbas''', c' est ene [[revintreye]] ki s' a passé e [[1964]] å [[Congo-Yopôlveye]] di cåze des mambornaedjes do govienmint cintrå. 

d' [[Djentene]]]]
Li '''filmaedje''' u '''tournaedje''', c' est tot l' tins k' on boute po prinde les sinnes d' on [[fime]].

[[Categoreye:Insekes]]
[[Categoreye:Aclevaedje des moxhes al låme]]
[[File:Apis distribution map.svg|thumb|Sipårdaedje des indjes di moxhes al låme sol [[Daegne]]]]
'''Djivêye des sôres di moxhes al låme'''

Li '''prononçaedje neute do rfondou walon''' ou '''prononçaedje zero-cnoxheu''' ou '''prononçaedje eterpayis''', c' est ene manire di lére on tecse sicrît e rfondou walon, ki n' soeye nén aloyî a on metou [[accints do walon|accint do lingaedje]].

{{Elementbox_header|number=7|symbol=N|name=nitrodjinne|left=[[carbone|C]]|right=[[ocsidjinne|O]]|above=-|below=[[Fosfôre|P]]|color1=#a0ffa0|color2=black}}
|}
Li '''nitrodjinne''' u '''azote''', c' est èn [[elemint tchimike]] del troke des corants [[gåz]], d' [[essegne atomike]] '''N''', di [[limero atomike]] 7 eyet di [[masse atomike]] 14,0067.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''sindicat''', c' est ene [[soce]] d' [[ovrî]]s ou d' [[eployî]]s, ou d' ôtès djins do minme [[mestî]] ki s' metnut eshonne po disfinde leus droets. Et kécfeye endè dmander des noveas.

(2018)]]
 (2006)]]

[[Categoreye:Montinnes]]
[[Categoreye:Marok]]
[[File:Djebel Xhedar Xhemiss Qsiba.jpg|thumb|Veyou d' [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]]]]
Li '''Djebel Xheder''' (arabe''' جبل الاخدر '''; Fr. ''Djebel El Akhdar''; ''Jbel Lakhdar''), ki l' no vout dire "Vete Montinne", c' est ene pitite [[montinne]], 687 mete hôte al copete, k' i gn a å [[Marok]].

Li '''live d' Urope''', c' est on [[live (biesse)|live]] ki vike e l' [[Urope]] ey e l' [[Afrike bijhrece]], [[Moyén Levant]] et [[Mîtrinne Azeye]]. Mins end a pont e l' Irlande.

[[File:Andancas geral.jpg|thumb|]]
Li '''Fiesse ås danses d' Andanças''', c' est on [[festival di danses|rapoûlaedje di tot les cis k' inmèt danser]] so des airs tradicioneles d' [[Urope]]. 

On '''côp d' estat'''<ref>calcaedje del tcherpinte do francès «coup d'état»</ref>, c' est cwand des [[mwaisses sôdårds]] (des [[djenerå]]s, des [[coronel]]s, pacô on simpe [[captinne (årmêye)|captinne]]) disdjocnut on [[prezidint]] (ou on [[rwè]]) d' on [[dislaxhî payis]]. 

[[Categoreye:Linwince]]
Li '''loyaedje''', c' est li prononçaedje d' ene halcrosse ou doirmante [[cossoune]] å coron.<ref>[[L. Hendschel]], "Po cåzer des syinces do lingaedje e walon", diviè 1995, nén eplaidî (R14 del [[djivêye des motîs do walon]]), hagnon 99.</ref>

El '''Yebe Sint-Lorint'''<ref>''yèbe sint Lorint'' [[G100]]</ref>, c' est ene plante del famile des [[minte (plante)|mintes]] ki sieve come [[yerbêye]] et come [[yebe ås maladeyes]].

{{po|Les Troes Rwès|Les Troes Rwès (discramiaedje)}}

[[File:Idioma siciliano.PNG|thumb|Mape avou les edroets ewou çk' el '''sicilyin''' est cåzé.]]
[[File:WIKITONGUES- Paola speaking Italian and Sicilian.webm|thumb|Ene videyo d' ene comere ki djåze e '''sicilyin'''.]]
[[File:WIKITONGUES- Steven speaking Sicilian.webm|thumb|Èn estazunyin ki dvize èç lingaedje la.]]

[[Categoreye:Måjhon]]
{{Wiccionaire}}
[[File:Take 1777.jpg|thumb|ene take]]

[[Categoreye:Sons et letes do walon]]
[[Categoreye:Rifondaedje do walon]]
[[Categoreye:Croejhete walone]]
[[Categoreye:Codjowaedjes]]
Li '''displouctaedje des trokes di cossounes å coron''', c' est cwand gn a ene u deus '''tcheyantès cossounes''', dj' ô bén : ene [[cossoune]] etimolodjike ki n' si rtrouve nén å coron d' on mot. C' est ene aplicåcion del [[rîle des troes cossounes]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Myrrhis odorata flowers.jpg|thumb|Flormint]]
Li '''cierfouy di pidjon''', c' est ene [[plante]] ki ode bon, k' on trouve dins les [[håye]]s et les [[tchamp]]s.

Li '''Tchili''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Amerike nonnrece]].

Li '''Guinêye-Conacri'''<ref>sifwaitmint lomêye po fé l' diferince avou l' [[Guinêye-Bissaw]] eyet l' [[Guinêye ecwatoriåle]]</ref> (pus courtinnmint, li '''Guinêye''', copuvite dins les ôtes lingaedjes), c' est on [[dislaxhî payis]] del [[Mîtrinne Afrike]].

'''Edirne''' (e [[grek]]: Αδριανοπούλη, ''Adrianopoúli''; e [[bulgåre]]: Одрин, ''Odrin''), c' est un [[veye (djeyografeye)|veye]] del [[Tourkeye]].

[[Image:Lucien Mahin untypical diaporama.jpg|thumb|[[Lucyin Mahin]] ki dene ene conferince sol walon a [[Tchåmont-Djistou]] dismetant kel pordjecteur ni va nén]]
Ene '''conferince''', c' est on rapoûlaedje la k' ene djin, li '''cåzeu(se)''' (on dit eto : li '''pretcheu(se)''', li '''conferincî''' u '''conferincire''') vént cåzer a des ôtes djins, ki vnèt s' i vlèt bén, po les mostrer so on metou sudjet, et k' on lome les '''schoûteus(es)'''.

{{po|lozindje et Lozindje|Lozindje (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Pertussis.jpg|thumb|efant avou l' kintosse]]
Li '''kéntosse'''<ref>[[no bikebok]] e walon : fé '''do''' kéntosse ou '''del''' kintosse</ref> (on dit eto : [[kincoûsse]], [[kinkioûle]], [[cåcour]], [[caytosse]], [[tosse Sint-Tibåd]])<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''15''' 130.</ref>, c' est ene [[maladeye]] des [[efant]]s k' i tossèt a kéntes, pu poleur mori stofés, di cåze d' ene bactereye k' atake li goidje, ''[[Bordetella pertussis]]''.

Li '''VRT''' u '''Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie''' (''Organizaedje dal radio ey dal televuzion Flaminde'') est li televuzion publike beldge e Neyerlandès-cåzante. Come li '''RTBF''', ele apårtént å [[Beldjike|Estat Beldge]].

{{Dizo-tite|''Odonata''}}
 

{{Wiccionaire|peticion}}
Ene '''peticion'''<ref>On a eto atåvlé come sinonime «ene plindance»</ref>, c' est ene dimande d' ene peclêye di djins, ki rclamnut ene sacwè a on povwer politike u ene institucion publike. Å pus sovint, i sinèt tertos ådzo d' on tecse.

'''Refaxhî on påpåd''', c' est lyi mete ene [[:Wikt:faxhe|faxhe]] (u des [[:Wikt:bråye|bråyes]]) inte les djambes, et, s' il astchait, tos les rabindlaedjes po lzès fé dmorer e plaece.

[[File:Botulism1and2.JPG|thumb|pacyin 14 ans vî avou do botulisse]]
Li '''botulisse''', c' est ene griyeuse maladeye des niers des djins et des biesses, cåzêye på pwezon d' ene [[bactereye]] ki vike dins les frexhès plaeces, ''[[Clostridium botulinum]]''.

'''Floravile''' (pôreut esse erîlêye '''Floraveye'''; fr: ''Florenville''), c' est ene [[rebanêye comene]] del Walonreye, el [[province do Lussimbork]].

== Discrijhaedje ==
{{Information
| description = Acrostitche sicrît pa [[Émile Pècheur]] e 2004
| source      = papîscrît diné på scrijheu a [[Uzeu:Lucyin|Lucyin]]
| date        = 2004
| author      = [[Émile Pècheur]]
| Permission  = Permission from [[Émile Pècheur]] in 2004.
{{Grandfathered old file}}
}}

[[Categoreye:Roumaneye]]
[[Categoreye:Djivêyes]]
Vochal li djivêye des [[distriks del Roumaneye]], relîs pa ôre crexhant di leu populåcion.
Les valixhances di populåcion sont di l'&nbsp;anêye [[2001]].

{{Wiccionaire}}

Li '''nombe''' d’ on mot, c’ est ene piceure di [[Croejhete (linwince)|croejhete]] ki mostere si li mot k’ on dit riprezinte on seu egzimplaire d’ ene djin, d’ ene biesse u d’ ene sacwè, udonbén sacwants. 

{{po=}}
'''Rodje Bounete''' u '''''Rodje Bonete''''' (on dit ossu '''Rodje Bounet''' u ''Rodje Bonet''), c' est on [[crodjambot]] del [[Fåmene]] ki dmeurreut purade dilé les aiwes, come l' [[Ome å havet]]. Mins on l' pout eto rtrover ôte pårt, metans dins li spexheur come li [[Spetin]].

[[Categoreye:Mestîs]]
[[Categoreye:Administråcion]]
{{djermon}}
{{Wiccionaire}}
On, ene '''foncionaire''' (rabaxhanmint on "'''''fonccione-waire'''''", on "'''''grete-papî'''''"), c' est ene djin k' overe dins ene administråcion publike : a l' [[Estat]], al [[province]], dins les [[comene]]s, evnd.

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes ostro-aziyatikes|ostro-aziyatike]] &gt; [[Lingaedjes mon-xhmer|mon-xhmer]] &gt; mon-xhmer levantrece &gt; '''xhmer'''
----

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

Li '''noer ônea'''<ref>Ratournaedje del tcherpinte do flamins «zwarte els», çou ki l' diferinceye do «blanc ônea» ''Alnus incana''.</ref> u '''noer bwès''' <ref>[[S117]] a «nwâr bwès».</ref>u l' '''ônea ordinaire'''<ref>paski c' est l' ci l' pus corant</ref>, c' est l' sôre d' [[ônea]]s k' i gn a el [[Walonreye]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
{{po|oû|oû (discramiaedje)}}
{{po|Påke|Påke (discramiaedje)}}
Les '''oûs d' Påke''' u '''cocognes''', c' est des [[oûs cûts deurs]] k' on a tindou u gåyoté divant l' dimegne di Påke, et k' on mucheye dins les cortis li dimegne di Påke å matén, et leyî ls efants cweri après.

Li '''djeu do tchestea d' pougn''' ou '''djeu d' astaplaedje des pougns''', c' est on [[djeu]] inte des efants et des grandès djins, k' on mete on pougn di tchaeke djouweu onk so l' ôte, tot djhant ene contene al fén.

Les '''Pexhons''', e-n [[asterlodjeye]], c' est l' [[planete (asterlodjeye)|planete]] des cis (cenes) k' ont skepyî inte li [[20 di fevrî]] eyet l' [[20 di måss]].

]]
Li '''walon e l' eglijhe''', c' est l' eployaedje do [[lingaedje walon]] po des ofices rilidjeus [[crustin]]s, aprume dins les [[eglijhe]]s.

{{Wiccionaire|compôzeu}}
[[File:Buste de Grétry de Henri-Joseph Rutxhiel.jpg|thumb|Posteure da Gretri]]
On '''compôzeu d' muzike''' (on rascroutixh å pus sovint et dire on '''compôzeu'''), c' est ene sakî ki scrît del [[muzike]].

Ene '''motire do latén''', c' est ene troke di mots ([[motire]]) do [[lingaedje]] [[latén]]. 

{{djermon}}
'''Satûne''', c' est l' deujhinme pus grosse des [[Planete (astronomeye)|planetes]] do [[sistinme solrece]], après [[Djupiter (planete)|Djupiter]].

{{Aiwe|Tchiere||112||||Diferdindje|Mouze|Lussimbork,
France, Walonreye}}
L' Aiwe di '''Tchiere''' (prononcî ''Tchièr''), c' est ene aiwe, 112&nbsp;km longue, ki s' lome e francès ''Chiers'', ey e [[lussimbordjwès]] ''Kuer'', et ki prind sourd e hamtea d' Oberkorn a [[Diferdindje]], el [[Grande Dutcheye]].
Après, ele court e [[France]], e dipårtumint d' Lorinne, pu d' Meute-et-Mozale. Adonpwi, ele va raiwî [[Lonwi]], et [[Mådi]], e dipårtumint d' Mouze, pu Carignan, e dipårtumint d' Årdene francesse. Al fén, ele egolene dins [[Mouze]] a Rmiyi (''Remilly-Aillicourt'').

{{Wiccionaire}}
Ene '''celule''', c' est li pus ptite unité d' adjinçnaedje des vicantès sacwès, åré des [[virûsse]]s.

(a [[Djamblene]])]]
)]]
 e l' [[Otriche]]]]
)]]

[[File:Sofonisba_-_portrait_of_a_monk_c._1556.jpg|thumb|Sofonisba Anguissola (1556)]]

[[File:Marionetes Tchårlumagne.jpg|thumb|Tchårlumagne come [[marionete]].]]

[[Categoreye:Mousseures]]
{{djermon}}
:''[[texhou|Discramiaedje des sinses do mot "texhou"]]
On '''texhou''' (on dit eto: '''pulôve''', '''tricot''', '''vareuse'''), c'&nbsp;est on [[mousmint]] k'&nbsp;on-z a [[texhaedje ås aweyes|texhou]] avou del [[linne]] metou dizeu li [[tchimijhe]], ki rascove li dzeu do coir, disk' a l'&nbsp;[[céngue]]. 

{{po|madimba|madimba}}
On '''madimba''', c' est èn [[instrumint d' muzike]] do [[Congo-Kinshasa|Congo]], amon les [[Bapendés]], et kécfeye eto des ôtes peupes.

Li '''coirbå å rodje betch''' (u '''coirbå ås rodjès pates'''), c' est on [[coirbå]] dins l' lingaedje corant, mins ci n' est nén èn oujhea do djinre ''Corvus'' come les ôtes coirbås et [[coirnaye]]s di [[Walonreye]].

[[File:Tales from far and near - history stories of other lands (1915) (14779875142).jpg|thumb]]
[[File:Tales from far and near - history stories of other lands (1915) (14593555969).jpg|thumb]]
[[File:Wojtkiewicz Krucjata dziecieca.jpg|thumb]]
[[File:Boyce Joanna The Departure.jpg|thumb]]
[[File:Gustave dore crusades the childrens crusade.jpg|thumb]]
Les deus '''croejhådes d' efants''', c' est deus convoyes di djonnès djins, nén scolés po les [[guere]]s, ki s' metnut e-n erote eviè l' [[Palestene]], afîsse d' aler dlivrer li [[Sinte Tere]] des [[muzulman]]s.

[[File:Pormoennåde troufreye Djowele apeles.jpg|thumb|Fabricaedje d' apeles]]
Ene '''apele''', c' est on [[xhuflot]] ou èn ôte sacwè ki fwait on brut ki xhene li criyaedje d' on metou [[moxhon]], po l' assaetchî ou l' ôre tchanter.

[[Categoreye:Impire romin]]
[[Categoreye:Fiesses]]
Les '''lupercales''', c' esteut ene [[fiesse]] k' i gn aveut el [[Viye Rome]], dispu li tot cminçmint del veye, et disk' e [[492]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Tcherdon 3echloj-ary.JPG|thumb|]]
Li '''tcherdon d' ôr d' Espagne''', c' est on [[tcherdon]] avou ene bele djaene fleur.

{{po|hoûssea|hoûssea (discramiaedje)}}
{{po|grete-cou|grete-cou (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|hoûssea}}
Li '''houssea''' u li '''hoûsset''' u li '''hoûssî''' u li '''hous''', u '''grete-cou'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=6&alw_page=463 notule '''6''' 172].</ref><ref>Dabôrd ki les mots tipicmint walons sont avou on longou [[son ou]] (oû, /uː/), li bodje est toltins cité avou on court «ou» dins les inketes Haust (1930-1940), motoit a cåze di l' assaetchance do francès. Dins sacwants nos d' plaece, li «ou» est long (''lu bwès d'oû'', a [[Transene (toponimeye)|Transene]].</ref>, c' est on gros [[bouxhon]], ki ses [[foye]]s ont des picas (u stitchas), et dmorer vetes di l' [[ivier]].

{{po|strî|strî (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|strî}}
[[File:Britishmuseumrussianstirrup.jpg|left|thumb|150px]]
On '''strî d' cavlî''', c' est ene ahesse agritcheye al sele fwaite d' on fier schåyî avou ene bårete po mete si pî.

[[Categoreye:Cawetes et betchetes|Ou2]]
[[Categoreye:Diyalectolodjeye]]
Li '''cawete -oû''', c' est ene [[moite sititchete|moite]] [[cawete (linwince)|cawete]], acawêye a on [[bodje etimolodjike]].

Ene '''andje'''<ref>Mot d' [[djinre]] femrin e walon.</ref>, c' est, dins les rlidjons [[djudayisse|djwive]], [[crustinnisse|crustinne]] et [[islam|muzulmande]], on [[tolu]] k' apoite des messaedjes do [[Bon Diu]] ås djins.

On '''no d' pene''', c' est on no ki des [[scrijheu|scrijheus(es)]] k' i gn a prindèt po siner leus ouves. E [[walon]], c' esteut sovint po k' on n' såye nén ki ces djins la scrijhént e walon, çou ki n' esteut nén bén veyou des anêyes et des razanêyes d' astok, aprume e [[20inme sieke]].

Ene '''coûsse d' otos''', c' est ene lûte d' [[oto]]s, po vey li cene k' irè l' pus rade.

{{Wiccionaire}}
[[Image:Sugar beets thinning.jpg|thumb|distoclaedje des betråles å souke]]
Li '''betråle''' u '''petråle''', c' est ene ahivêye plante. 

{{Djermon Urope}}

{{po|cofrereye|cofrereye (discramiaedje)}}
Ene '''cofrereye''' (pol [[bén-magnî]]), c' est ene [[soce]] di djins d' ene [[veye]] u d' on [[viyaedje]] ki rprezintèt leu payis avou on mousmint d' ceremoneye dins ene ôte veye, tot mostrant deus aboeres u [[amagnî]]s u [[abwesson]]s tipikes.