{{Wiccionaire}}
{{po=}}
Ene '''greve''', c' est cwand des [[ovrî]]s dimorèt [[Wikt:a djoke|a djoke]] estô d' [[ovraedje|bouter]], po ene råjhon ou ene ôte.

[[Categoreye:Toponimeye]]
'''Pådje do mot "basse" el toponimeye del Walonreye'''

[[Categoreye:Canada]]
'''Esterhazy''' (ki s' loméve, å cmince, '''[[Kaposvar]]'''), c' est ene veye del [[Sascatchewane]], å [[Canada (payis)|Canada]].

[[Categoreye:Fotbale]]
On '''woligane''', c' est on sopoirteu d' [[fotbale]] ki fwait do damadje dins li ståde u ådfoû, et s' margayî crapuleuzmint avou les sopoirteus des ôtès ekipes. Et bouxhî totafwait djus so leu voye.

[[File:Bataille de Rocoux, 11 octobre 1746.jpg|thumb]]
Li '''batreye di Rocoû''' (almand ''Schlacht bei Roucoux''), c' est ene [[batreye (militaire)|batreye]] ki s' a passé dilé [[Rocoû]] li [[11 d' octôbe]] [[1746]].

{{Wiccionaire}}

{{po|nier|nier (discramiaedje)}}
On '''nier do sistinme nierveus''', c' est come on fi electrike ki moenne des cmandes u des sintas do [[cervea]] u del [[miyôle schinrece]] eviè les organes do coir, u årvierdimint.

{{Djermon Urope}}

Li '''deure lune''' u '''plinne lune''' k' on dit eto a ç' moumint la: li '''Bele''' u l' '''Beaté''', c' est l' moumint ki l' [[lune]] est å mitan di s' moes. Ele parexhe adon come on gros rond djaene balon dins li [[stoelî]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
On '''toitche-linwe''' c' est ene coûte [[fråze]] målåjheye a dire, paski des sons vijhéns rivnèt onk après l' ôte, mins motoit nén dins l' minme shuvaedje. 

Li '''lingala''', c' est on [[lingaedje]] do [[Congo-Kinchassa]] et do [[Congo-Braza]].

{{Wiccionaire|feve}}
[[File:Illustration Vicia faba1.jpg|thumb]]
Li '''grosse feve''', c' est ene [[påwionacêye]] ki dene des grossès grinnes k' ont l' cogne d' on [[rno]], et k' on splitche foû d' leu schågne divant d' les magnî (årvier del [[pitite feve]], k' on magne les cosses eto).

'''Tarik Ben Ziyyad''' (sicrît pus lete pa lete a pårti d' l' arabe : '''Tariq Ibn Ziyyad''', طارق بن زياد), c' esteut on tchîf militaire de [[Tlemcen]] ki passa li [[stroet d' Djibraltar]] e 711, et cmincî li colnijhaedje di l' Espagne pås [[arabe (peupe)|Arabes]].

a [[Benrazi]] li 23 d' fevrî]]
]]
Li '''guere del Libeye''' c' est ene guere moennêye pa l' [[OTAN]] siconte do govienmint del [[Libeye]]; elle a-st ataké e e moes d' måss et djoker li 31 d' octôbe [[2011]] (ahote des bombårdumints d' l' OTAN). Å cmince, li [[15 di fevrî]] [[2011]], gn ourit-st ene [[revintreye]] dins l' ess do payis, el veye di [[Belrazi]].

{{po|ovroe|ovroe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|ovroe}}
Èn '''ovroe di dvizaedjes''', c' est on rapoûlaedje di djins d' mestî ki cåzèt so on metou sudjet, sovint foirt sipepieus. 

Li '''vî grek''', c' est on [[moirt lingaedje]] k' esteut djåzé e l' [[Viye Grece]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Condoleyances Djôzef Dokir.jpg|thumb|Lete di condoleyances e walon]]
On '''prezinte ses condoleyances''' a ene sakî ki vént d’ [[moirt|piede]] on parint, on soçon.

[[Categoreye:Lingaedjes]]
[[Categoreye:Monde amazir]]
[[Categoreye:Aldjereye]]
Li '''cabile''', c' est on [[lingaedje]] [[amazir]] del [[Cabileye]], e l' [[Aldjereye]]. 

{{djermon}}
Li '''Club Social y Deportivo Colo-Colo''' (''Colo-Colo'') c' est l' club di [[fotbale]] di [[Santiago do Tchili|Santiago]], [[Tchili]].

{{Wiccionaire|Dampîcoû}}
'''Dampîcoû''' (la-minme e gåmès, ''Dampîcou''; F. ''Dampicourt''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Rouvroe]], e l' [[province do Lussimbork]].

[[Categoreye:Tchesse]]
Del '''verdjale''' ou del '''glou'''<ref>Po l' dispårdaedje des viyaedjes la k' on djheut "verdjale" ou "glou" å 20inme sieke, et les accints di ç' dierin mot la, loukîz al mape [[ALW]] '''8''' 96.</ref>, c' est ene [[cole]] fwaite avou des plantes, aprume do [[hoûssea (bouxhon)|hoûssea]], mins eto des petches di [[canistea]], ou di l' [[ôle]] di [[lin]].

[[Categoreye:Montinnes]]
[[Categoreye:Marok]]
[[File:Djebel Xhedar Xhemiss Qsiba.jpg|thumb|Veyou d' [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]]]]
Li '''Djebel Xheder''' (arabe''' جبل الاخدر '''; Fr. ''Djebel El Akhdar''; ''Jbel Lakhdar''), ki l' no vout dire "Vete Montinne", c' est ene pitite [[montinne]], 687 mete hôte al copete, k' i gn a å [[Marok]].

[[Categoreye:Agricoûteure]]
[[Categoreye:Cotlaedje]]
Li '''treråyaedje''' ou '''intråyaedje''' (on dit eto : aclairixhaedje, asclairixhaedje, raclairixhaedje, rasclairixhaedje, distoclaedje, distroclaedje, plouctaedje, dispårtixhaedje) d' on semé, c' est l' råyaedje di sacwants djetes po k' les cis ki dmornut crexhexhe mî.

Li '''biyet d' cénkante Uro''' si ståre dispoy [[2002]], dins l' [[Urozone]]. On '''biyet d' cénkante Uro''' våleut 2.016,995 [[Franc bedje]], å kiminçmint del anêye [[2002]].

{{Dizo-tite|''La Marseillaise''}}

On '''tigue''', c' est ene [[biesse ås tetes]], [[magneuse di tchå]], des tchôds payis, k' a ene pea avou des royes so tot l'&nbsp;coir.

Del '''lidje di boledjî''' u des '''leveures di boledjreye''', c' est ene sôre di [[yesse]] ki les [[boledjî]]s metnut po fé lever l' [[påsse]] por zels saveur fé do (hole) [[pwin]] et des ôtès [[påstedjreye]]s.

{{Wiccionaire|feve}}
[[File:Illustration Vicia faba1.jpg|thumb]]
Li '''grosse feve''', c' est ene [[påwionacêye]] ki dene des grossès grinnes k' ont l' cogne d' on [[rno]], et k' on splitche foû d' leu schågne divant d' les magnî (årvier del [[pitite feve]], k' on magne les cosses eto).

{{po|djama|djama (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|djama}}
On '''djama''', c' est ene grande fiesse rilidjeuse, tantea k' on a on deujhinme djoû d' condjî, li [[londi d' fiesse|londi]] del fiesse. Li no e walon vént did la ([[bodje etimolodjike|bodje]] [[latén]] «''geminaculum''».

[[Categoreye:Forveyowès djins]]
[[Categoreye:Marionetes]]
[[File:Marionetes Odjî l' Daenwès.jpg|thumb|Odjî (a droete, dandjreus)]]
{{po|Odjî|Odjî}}
'''Odjî d' Daenwès''' (e [[daenwès (lingaedje)|daenwès]], ''Holger Danske''), c' est on forveyou persounaedje k' aparexhe dins les [[tchansons d' djesse]] do tins da [[Tchårlumagne]].

{{Wiccionaire}}
Ene '''nûle''', c' esteut ene osteye nén consacrêye ki les efants k' alént [[heyî]] stitchént dins l' mwin azès djins po-z aveur ene [[çanse]].

{{po|Parminêye 2020-2021|Covid 19 (discramiaedje)}}

Li '''ralonguixhaedje replaeçrece''', c' est cwand ene [[voyale]] divént longue, pask' ele replaece ene u deus cossounes etimolodjikes metowes padrî.

{{djermon}}
Les '''Maronites''', c' est des [[crustinnisse|crustins]] ki sont purade e [[Liban]] et k' on cmincî a esse ene kiminålté diviè l' 7inme sieke. Leu no vént d' sint Maron, on [[moustî]] metou a Nonne d' Antioche, e Liban. 
Les Maronites s' ont raloyî ås [[catolike]]s romins XIIinme sieke. 
 
L' eglijhe maronite est moennêye pa on patriyåtche ki dmeure e Liban.

{{Wiccionaire|blawete}}
{{po|blawete|blawete (discramiaedje)}}
{{po|flaminete|flaminete (discramiaedje)}}
{{po|flaminete|flaminouche (discramiaedje)}}
[[File:Ranunculus flammula 1a.jpg|thumb|plante a fleur]]
Li '''blawete'''<ref>[[C23]]</ref> (on dit eto: '''[[flaminete]]-ranonke''', '''[[linwe-di-tchet]]'''), c' est ene [[ranonke]] ås ptitès djaenès fleurs, ki crexhe aprume come ene rampe, pu si rastampe, 20 a 40 cm hôt. 

]]
On '''cwåré madjike''', c' est des letes sicrîtes e [[cwåré]]. 

{{djermon}}
{{Wiccionaire}}
L' '''eredjistrumint''' u '''eredjistraedje''', c' est l' prindaedje di sons avou èn [[eredjistreu]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Les '''colons''',  ou '''pidjons''', c' est des [[aclevåve]]s [[oujhea]]s, di grandeur emîtrinne.

Li '''måmagnaedje''',<ref>[[Noûmot do walon]] atåvlé sol Wikipedia e 2021</ref> c' est on nourixhmint des djins, aprume dins les [[veye]]s, mins eto dins les pus ptits [[bork]]s et les [[viyaedje]]s, po les cis ki boutèt å lon.

{{Dizo-tite|''Bokèts po l’ dêrène chîje''}}

Ene '''divancete''' u '''prepôzucion''', c' est ene sôre di ptit [[mot]], ki s' mete pa dvant on [[sustantif|no]], on [[prono]], et minme èn [[adviebe]] u on viebe a l' [[infinitif]], u eto divant ene troclete di mots, et ki mostrèt li sôre di [[coplemint]] k' c' est.

'''Waasmunster''' (çou ki vout dire e walon ''[[Moustî]]-ezès-[[broûs]]''<ref>Li [[no d' plaece]] «''waas, waes''» respond å francès  «''vase''» volant dire [[Wikt:broûs|broûs]], [[Wikt:briyak|briyak]], [[Wikt:bôjhe|bôjhe]]</ref>), c' est ene [[rebanêye comene]] del [[Flande levantrece]].

'''Ivan IV di Rûsseye''', sipoté '''Ivan l' Teribe''', c' esteut on [[tsår]] di [[Rûsseye]] k' a stî foirt waeraxhe. Il a distrût totes les moskêyes et tos les palås d' [[Kazan]]. Et fé des båzlikes estô.

{{po|bibioteke|bibioteke (discramiaedje)}}
[[File:Al-Alami Mosque Mini Library.jpg|thumb|Bibioteke]]

[[File:Citalopram racemic.svg|thumb|tcherpinte plane des deus izomeres]]
Li '''ciatalopram''', c' est ene drouke dinêye disconte li [[griyeus disbåtchmint]] (depression gråve) dispu 1998. C' est on maxhaedje di deus izomeres del minme molecule.

{{Lka}} «[[Motî walon so les fis]]»

[[Categoreye:sints fiestis el Walonreye|Gubiet]]
[[Categoreye:Crustinnisse]]
'''Sint Gubiet''' (on dit eto: sint Gobiet u sint Guëbert, e F. ''saint Guibert'' u ''Wicbertus''), c' est on [[sint fiesti el Walonreye]] k' a skepyî diviè 892 dins l' conteye di Darnau. Si pa esteut on mwaisse-sôdård do rwè d' [[Lotarindjeye]]. Si mame provneut del cour d' [[Ostrazeye]].

On '''chebbakiyya''', c' est ene sôre di [[wastea]] fwait å [[Marok]].

{{Djermon}}, tins d' on matche. I djouwéve po s'-n' ekipe d' asteure.]]
'''Murilo Endres''', c' est on djouweu d' [[Volebal|volè]] [[braezilyin]]. Il a nexhou li [[3 d' may]] [[1981]], a [[Passo Fundo]].<ref>https://www.factsnippet.com/site/facts-about-murilo-endres.html</ref>

[[Categoreye:Infôrmatike]]
{{Wiccionaire}}
Li '''scribanne''', e-n [[éndjolike]], c’ est l’ [[eterface]] grafike do [[sistinme d’ operance]]. 

[[Categoreye:Uzances]]
[[Categoreye:Mariaedje]]
{{po|pailtaedje|pailtaedje}}
Li '''pailtaedje''', c' est ene viye uzance des viyaedjes del Walonreye et co d' ôte pårt.

[[File:M0354 1-137-60 1.jpg|thumb]]
'''N aveut-st on côp troes ptits efants''', c' est ene [[tchanson d' Sint-Nicolai]] ki raconte li spoûle do ravicaedje di troes efants, schapé pa on [[miråke]] di [[Nicolai d' Mire]].

[[Categoreye:Telefoneye]]
Li '''telefoneye pal Daegntoele''', c' est on sistinme di [[telefonaedje]], la ki l' vindeu d' siervice fwait passer l' [[Daegntoele]]. Po çoula, i va [[éndjolifjhaejde|éndjolijhî]] li sinå sounrece.Li novea sinå éndjolike si va winner so les fis di l' [[internete]].

Ene '''dobe rifondowe''', c' est, dins les tecnikes di [[rfondaedje do walon]], on mot k' on a ritnou deus rfondaedjes, diferins assez, mins ki c' est mågré tot l' minme tcherpinte.
 
== Estratedjeye des dobès rfondowes ==
Les dobès rfondowes sont ahivêyes po "fé plaijhi" a sacwants coines do payis, k' ont, po des mots foirt corants, des prononçaedjes diferins del prumire rifondowe, et eto nén rshonnants å [[spotchant lingaedje]].
On saye k' i gn åye li pus waire possibe di dobès rfondowes, ca c' est contråve ås såmes do rfondaedje.
 
== Des dobès rfondowes el croejhete ==
* Dobe prono pårtixhrê: [[Wikt:è|è]]; [[Wikt:endè|
endè]].
* etroclêyès dvancetes: [[Wikt:azès|azès; åzès]]; a les. [[Wikt:pås|pås]], pa les. 
== Des dobès rfondowes ezès codjowaedjes ==
* Les [[riwaitant|rwaitants]] di l' indicatif prezintrece ([[cawetes -nut & -èt]]) et do suddjonctif prezintrece.
* Les dobes pårticipes erireces.
* sacwants codjowaedjes coinreces tipikes do viebe "esse": il ere, il ît (il esteut); il erént (il estént).

{{Wiccionaire}}
[[File:Dicåce Tamene-rid.jpg|thumb|Djins a l' dicåce di [[Tamene]], e l' [[eter-deus-gueres]]]]
[[File:Herchener Kirmes (19.08.07).jpg|thumb|e l' Almagne]]
Ene '''dicåce''' {{odio|Wa-fel dicauce dicåce.ogg|lang=wa}} (on dit eto: li '''[[fiesse del pårotche]]'''), c' est ene [[fiesse]] k' i gn aveut dins on [[ancyin ptit ban del Walonreye|viyaedje]], et k' esteut sovint metowe li [[dimegne]] après l' fiesse do sint ki l' eglijhe do viyaedje lyi est dicåçtêye.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{djermon}}

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
 ([[Dolimbreu]])]]
Ene '''tchanteure'''<ref>mot walon avou l' [[cawete -eure]], acertinêye pal [[disfondowe]] ''tchantore'' et l' [[vî scrijha]] ''chanteur'', dandjreus metou po ''tchanteûre'', [[G206]] p. 54) k' a dné li [[francès d' Walonreye|francijhaedje]] «chantoire», divnou omrin «chantoir», ki s' a spårdou e 20inme sieke, et ridner les rfrancijhas walons ''tchantwêr'' et ''tchantwêre''.</ref>, u èn '''egolina''', on '''pousse''', èn '''edujhoe''', èn '''egoloe''', c' est ene plaece la  k' ene [[corante aiwe]] disparexhe dins tere, e-n on payis [[castinne|castinnixheus]].

{{po|Voye Sint-Djåke & Voye a Sint-Djåke|Voye Sint-Djåke (discramiaedje)}}
[[File:Plake tchimin Sint-Djåke.JPG|thumb|plake so tos les tchmins d' Espagne]]
Li '''Voye a Sint-Djåke-el-Galice''', c' est on [[perlinaedje]] ki s' fwait a pårti di tos les payis catolikes, eviè l' tombe di [[Sint Djåke li Grand]] k' åreut stî trovêye å 11inme sieke e l' [[Galice]], e-n on louwé ki va divni l' [[veye (djeyografeye)|veye]] di [[Sint-Djåke-el-Galice]].

{{Dizo-tite|''G'nawa''}}

'''Pådje do mot "tchimin" et ses aplacaedjes el toponimeye del Walonreye'''

e l' [[Irak]] e 1959]] 
'''Mohammed V do Marok''' (eto: '''Mawoumet Cénk do Marok'''; '''Mawoumet ben Youssef'''), c' est on [[rwè do Marok]] k' a skepyî li [[10 d' awousse]] [[1909]] ey a morou li [[26 di fevrî]] [[1961]].

{{po|rewoeyon|rewoeyon (discramiaedje)}}
{{po|novelan|novelan (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|rewoeyon}}
 pol novelan a [[Oslo]]]]
Li '''rewoeyon d' novelan''', c' est l' [[shijhe]] do [[31 di decimbe]], la k' on rawåde li [[novele anêye]].

{{po|cåbaret|cåbaret}}

'''Djivêye des lives di spots et ratourneures e walon'''

Ene '''videyete''', c' est ene foirt coûte [[videyo]] so on miersipepieus sudjet.

'''David Woodard''' (avou li prononçaedje e-n inglès : /ˈdeɪvɪd ˈwʊdərd/), d' ès veur no '''David James Woodard,''' c' est on [[compôzeu]] et [[scrijheu]] [[Estats Unis|amerikin]].<ref>Carpenter, S., [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-may-09-cl-60944-story.html "In Concert at a Killer's Death"], ''Los Angeles Times'', 9 di may 2001.</ref><ref>Rapping, A., [http://gettyimages.in/license/569114761 Portrait of Woodard] (Seattle: Getty Images, 2001).</ref><ref>Epstein, J., [https://web.archive.org/web/20161009180132/http://www.sfgate.com/opinion/article/Rebuilding-a-pure-Aryan-home-in-the-Paraguayan-2723542.php "Rebuilding a Home in the Jungle"], ''San Francisco Chronicle'', 13 di måss 2005.</ref><ref>Allen, M., [http://nytimes.com/2005/01/20/garden/20mach.html "Décor by Timothy Leary"], ''The New York Times'', 20 di djanvî 2005.</ref> Il a skepyî li [[6 d' avri]] e [[1964]] a Santa Barbara, [[Californeye]].

On '''no d' pene''', c' est on no ki des [[scrijheu|scrijheus(es)]] k' i gn a prindèt po siner leus ouves. E [[walon]], c' esteut sovint po k' on n' såye nén ki ces djins la scrijhént e walon, çou ki n' esteut nén bén veyou des anêyes et des razanêyes d' astok, aprume e [[20inme sieke]].

{{Listen|filename=Wa Bondjoû vijhene.ogg|title="Bondjoû vijhene"|description=(prumî coplet, [[prononçaedje zero-cnoxheu]])}}

[[Categoreye:Linwince]]
{{Omonimeye}}
:''[[Rimetaedje|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "rimetaedje"]]
On '''rmetaedje''', [[linwince|linwisticmint]], c' est on djudjmint di rshonnance deus sakîs, ene sacwè et ene sakî. On l' pout rwaitî soeye-t i come on stîle po djåzer, soeye-t i come on pont del [[croejhete (linwince)|croejhete]] des [[lingaedje]]s.

{{po|Rwè des Bedjes|Rwè des Bedjes (discramiaedje)}}

{{Wiccionaire}}

{{po|sapén|sapén (discramiaedje)}}
{{Taxobox plante   | Epiceya | Picea abies.jpg | '''Picea abies - epiceya''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Pinophyta'' ([[åbes ås carotes et picas]]) }}
{{Taxobox classe   | ''Pinopsida'' }}
{{Taxobox ôre      | ''Pinales'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Pinaceae'' (pinacêyes) }}
{{Taxobox djinre   | ''Picea'' }}
{{Taxobox indje   | ''abies'', ''sitchensis''}}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Picea sp. }}
{{Taxobox fén}}
Li '''spicia'''<ref>sorlon [[riwalnijhaedje]] shuvant prononçaedje da Jules Lucy, [[gåre di bwès]] so ene videyo e walon prodûte på [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]] e 2023.</ref> (pus sovint dizo cogne francijheye: l' '''epiceya''') ou '''sapén ordinaire''', c' est l' [[åbe sapinrece]] li pus corant el [[Walonreye]]. 

{{po|sbetchaedje|sbetchaedje (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|sbetchaedje}}
Li '''sbetchaedje''', el [[linwince]], c'est l' rissaetchaedje do betch d' on [[mot]], po-z askepyî on [[novea mot]] (naturelmint ou pal voye d' on [[linwe-ehåyaedje]]).

{{Wiccionaire}}
Li '''hanete''', c' est li drî do [[cråne (antomeye)|cråne]], la k' i s' raloye å [[hatrea]].

On '''pwezon d' tchamosseure''' ou '''tchamopwezon''' ou '''micotocsene'''<ref>Mot eternåcionå må atuzlé, ca ci n' est k' des pwezons des tchamosseures, et nén des ôtes tchampions, come li boket "myco-" el pôreut fé acroere</ref>, c' est on prodût do [[metabolisse]] di sacwants [[tchamosseure]]s. Foiravant les cenes ki crexhnut so les [[grin]]s. Adon, les [[pwezon]]s s' ritrovèt dins l' amagnî des biesses d' aclevaedje, aprume ezès [[poytreye]]s.

[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Protozowaires]]
[[File:Cocsidiôze boigne boyea2.jpg|thumb|Cocsidiôze do boigne boyea (polets)]]
Les '''Coccidiôzes''', c' est des maladeyes cåzêyes pa des [[protozowaire]]s k' on lome '''coccideyes'''.

{{djermon}}

{{po=}}
{{Wiccionaire|mambor}}
On '''mambor''' (on dit eto: on '''manadjer''', èn '''adjint'''), ene '''mamborresse''', c' est onk u ene ki rprezinte on [[bocseu]], on [[fotbalisse]], èn [[acteur]] di cinema, on [[scrijheu]], on [[tchanteu]], evnd., cwand c' est po fé martchî avou ene ekipe di fotbal, on produjheu d' fimes, èn eplaidreye, ene societé d' plakes…

Li '''Mont Ighoud''', c' est on [[mont]] metou inte [[Marakech]] et Asfi.

{{Wiccionaire}}
[[File:Bellspalsy.JPG|thumb|avou tinkiaedje des musses åtoû d' l' ouy et les cis do front]]
Li '''boke sol costé''', c' est ene [[maladeye]] nierveuse des [[musse]]s do [[vizaedje]], k' endè va sovint tote seule so sacwants djoûs. Ele si voet li mî al [[boke]] k' est tinkeye d' on costé.

'''Moutoura III do Rwanda''' ([[29 di djun]] [[1912]]-[[28 di djulete]] [[1959]]), c' esteut li dvant-dierin [[mwami]] do [[Rwanda]]. 

[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Braezi]]
[[Image:Brasao_da_Universidade_Federal_da_Bahia.jpg|right|thumb|380px]]
L' '''Universidade Federal da Bahia''', c' est [[univiersité]] d' [[Salvador]], [[Braezi]].

On '''posse di tévé''' u ene '''televuzion''' u ene '''tévé''' ([[camaerådreçmint]] ossu: ene '''boesse ås imådjes''' u ene '''bawete'''), c' est ene aparey po rwaitî l' [[televuzion]].

Li '''bounite di l' Atlantike'''<ref>[[Noûmot do walon]] askepyî so Wikipedia e 2021; ratourné di l' espagnol «''bonito atlántico''» riprins e l' inglès «''Atlantic bonito''»; fonolodjeye do prumî pî come li rîlêye di mots ås sorwalondes avou «bou-» ([[Wikt:bouminmint|bouminmint]], [[Wikt:bounete|bouminmint]]).</ref>, u '''bounite å roylé dos'''<ref>Calcaedje del tcherpinte do francès «''bonite à dos rayé''»</ref>, c' est on magnåve [[pexhon]] assez corant dins l' [[Atlantike]].

[[File:Ruanda Urundi 1.jpg|thumb]]
Li '''Rwanda-Ouroundi''', c' esteut l' teritwere ki respond asteure å [[Rwanda]] et å [[Bouroundi]], di [[1922]] a [[1962]].

{{po|bidet|bidet (discramiaedje)}}

Li '''Comité flamind di France''', ki l' no oficir e francès, c' est '''Comité flamand de France''', c' est ene sincieuse soce francèsse. On l' lome cobén, etur [[Wess-flamind|flaminds]], li '''Vlaemsch Comiteit van Vrankryk'''.<ref>Prudens van Duyse (1853) Annales du Comité flamand de France. [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5505422q/f92 Aen ’t Vlaemsch Comiteit van Vrankryk], p. 88</ref> Li soce si consake å studiaedje, al disfinse et å metaedje e valeur del tuzance flaminde ezès Flande francèsse, avou bråmint d' l' agrès pol [[lingaedje]], les [[belès-letes]] eyet l' [[istwere]]. Elle a stî metowe so pîd a [[Dongléjhe]] pa Edmond de Coussemaker li 10 d' avri 1853,<ref>Raymond de Bertrand (1859). Mémoires de la Société dunkerquoise pour l'encouragement des sciences, des lettres et des arts. [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k57298476/f340 Monographie de la rue David d'Angers à Dunkerque – Comité Flamand de France], pp. 310–316.</ref> et egzistêye co pol djoû d' ouy. Vola come cwè c' est ene des pus viyès sincieusès soces d' [[France]].

{{po|taeye|taeye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|taeye}}
[[File:Taeye hourêye côrîs.jpg|thumb|Ene hourêye di côrîs dins ene taeye]] 
Ene '''taeye''' (on dit eto: ene '''rasse''', ene '''virêye''', ene '''håye'''), c' est on [[bwès (d' åbes)|bwès]] avou bråmint des sôres d' åbes ([[côrî]]s, [[beyôle]]s, [[tchinne]]s, [[så]]s, [[tchårnale]]s, des [[bwès d' poye]], [[håvurna]], evnd., mins nén des [[faw]]s, metans) k' on-z abate tos les trinte cwarante ans, tot leyant sacwants beas åbes å mitan.

[[File:Aprestaedje kefir a l' aiwe.JPG|thumb|Siminces (å mitan) avou deus bocås di kefir a l' aiwe djusse aprestés (li fike est co å fond)]]
Li '''kefir''', c’ est ene maxheure di [[yesse]]s et d' [[bactereye]]s laeçreces, ki s’ mopliyèt raddimint dins l’ [[aiwe]] avou do [[souke]], et adon siervi a-z aprester ene [[abwesson]].

[[Categoreye:Tchesse]]
On '''djibî''', c' est ene [[såvadje biesse]] k' on [[tchesse]] (ou k' on [[bracnaedje|bracnêye]]) po magnî.

Li '''Hôt Carabaxh''' (''Dagliq Qarabag''), c' est on teritwere di 3000 km<sup>2</sup><ref>Ça fwait: co pus ptit k' el [[Province di Nameur]] (3400 km<sup>2</sup>), ene miete pus grand ki l' [[Grande Dutcheye]] (2600 km<sup>2</sup>).</ref>, metou inte l' [[Årmeneye]] et l' [[Azerbayidjan]].

Li '''tchårnea ordinaire''' u '''tchårnale kimene'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=6&alw_page=421 notule '''6''' 159].</ref>, c' est l' [[tchårnale]] li pus corante e l' [[Urope]].

{{Wiccionaire}}

'''Abel''', c' est ene binde di muzike neyerlandès eyet neyerlandès-cåzante ki vént d' Effen, ene comene nén lon d' [[Breda]], el [[province do Braibant Bijhrece]]. Èç binde ci est puvite kinoxhowe po li tchanson, ''Onderweg'', k' aveut rexhowe, e [[2000]].

'''Pôve moxhe''', c' est ene viye [[tchanson e walon]], a môde di [[cråmignon]].

[[Categoreye:Micolodjeye]]
Li '''Coprin noer d' intche''' est on [[tchampion]].

{{po|morance|morance}}
Li '''morance pa malåde''' u '''touwance''', c' est l' nombe di [[malåde]]s ki morèt d' ene metowe maladeye.

Li  '''Rweyåme Uni''', d' ès veur no, li '''Rweyåme-Uni di Grande Burtaegne et d' Irlande do Nôr''' (on dit purade, flotchreçmint, l' '''Inglutere''' obén li '''Grande Burtaegne'''), c' est on [[dislaxhî payis]] metou e l' [[Urope coûtchantrece]]. 

[[Categoreye:Asterlodjeye]]

{{Wiccionaire}}

'''Skerbek'''<ref>Ortografeye ki shût l' prononçaedje e walon /skɛʀbɛk)</ref> ([FR] ''Schaerbeek'' ; [NL] ''Schaarbeek''), c' est ene des 19 comenes do [[Grand Brussele]].

{{Wiccionaire}}
]]
[[File:Alauda arvensis - Eurasian Skylark XC482777.mp3|thumb]]
[[File: Alauda arvensis MHNT.jpg|thumb|'' Alauda arvensis '']]
L’ '''aloye''' (on dit eto : '''alôre''', '''ålouwete''')<ref>Po vey tos les nos e walon d’ l’ aloye, et la wice k’ on les djheut e 20inme sieke, alez s’ vey al mape [[A.L.W.]] '''8.'''32 ey el notule '''8.'''57.</ref>, c’ est on ptit [[oujhea]] ki tchante e montant å cir.

[[File:Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|thumb|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes]]
[[File:John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|thumb|John William Waterhouse, 1891]]
L' '''Odissêye''', c' est ene [[epopêye]] sicrîte pa [[Homere]].

[[File:Tåvlea viebe voleur.jpg|thumb|a l' indicatif prezintrece]]
Li '''codjowaedje di voleur''', c' est on disrîlé codjowaedje del [[cénkinme troke]] k' ont ene [[cawete di codjowaedje]] «-eur» a l' [[infinitif]].

[[Categoreye:Meteyo]]
{{djermon}}
[[Image:Canicule Europe 2003.jpg|thumb|Adire inte les timperateures tins do waernu di 2003 et les tcholeurs normåles li monme moes.]]
Li '''waernu''' u les '''canicules''', c' est ene termene k' il î fwait stof, e l' [[esté]].

On '''berdouxha pås ptitès djins''' ou '''berdouxha d' payizans''', pus djivismint, ene '''djåcreye''', c' est on [[berdouxha]] metou e-n alaedje pa des [[payizan]]s ou des ôtes djins des [[bassès classses]].

{{Dizo-tite|''Meptyldinocap''}}

{{Djermon}}

{{Po|blanc-bwès|blanc bwès (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Cluj'''</font><br />'''(distrik di Cluj)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Cluj-Napoca]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Transilvaneye]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>CJ</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br />&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 12inme]] <br /> 6.674&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br />&nbsp;- Totå ([[2001]])<br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 6inme]]<br />724.605 dimorants<br />109&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

Li '''biyet d' vint Uro''' si ståre dispoy [[2002]], dins l' [[Urozone]]. On '''biyet d' vint Uro''' våleut 806,798 [[Franc bedje]], å kiminçmint del anêye [[2002]].

{{Wiccionaire}}
Li '''fîflinne''', c' esteut ene [[maladeye]] des [[efant]]s, aprume inte troes et shijh ans, ki n' a måy sitî rmetowe a on sincieus diyagnostik, mins ki moennéve a totes sôres di [[passe-méde]], sovint avou des [[priyires]].

{{po|itålyin|itålyin (discramiaedje)}}
L' '''itålyin''' (pa côp [[riscôpé]] a li '''tålyin'''), c' est l' [[lingaedje oficir]] di l' [[Itåleye]].
[[File:WIKITONGUES- Paola speaking Italian and Sicilian.webm|thumb|Ene comere ki cåze e-n '''itålyin''', mins eto e [[Sicilyin (lingaedje)|sicilyin]].]]
[[File:It-Vangeli.ogg|thumb|Èn eredjistrumint e-n '''itålyin'''.]]

{{Wiccionaire|si mete a fén}}
[[File:Edouard_Manet_-_Le_Suicid%C3%A9.jpg|thumb|250px]]
Li '''metaedje a fén d' lu-minme''', lomé eto '''sucide''', c' est cwand ene sakî si towe leye-minme, di s' prôpe volté.

{{djermon}}
[[Categoreye:Powezeye]]
On '''zandrin''' (on dit eto '''alecsandrin'''), c' est on [[ver]] di doze pîs.

{{Wiccionaire}}
Ene ou ene '''poirtåve éndjole''' u ene '''copiutrece axhlåve''' (pus coourtinnmint : on '''poirtåve'''<ref> Li mot "[[axhlåve]]" tot court, c' est purade pol [[telefone axhlåve]]</ref>, c' est [[copiutrece]] a pô près del gogne d' on [[live po lére]], k' on pout poirter la k' on vout.

{{Wiccionaire}}
Ene '''ôle''', c' est on crås [[likide]] (a 20°C), ki n' si maxhe nén a l' [[aiwe]].

'''Singulis''', ki s' no e francès, c' est '''''Singuliers''''', c' est ene [[gazete e walon|rivuwe]] di [[belès letes]] del [[Province do Lussimbork]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Chevesne.JPG|thumb|]]
El '''tchivene''' (li '''tchvene'''), c' est on [[pexhon]] des [[doûcès aiwes]].

El '''Guere d' Oucrinne''', ubén sovint lomé  "'''Abrocaedje des Rûsses e l' Oucrinne'''", c' est èn evayixhaedje di l' [[Oucrinne]] pa l' [[årmêye]] [[Rûsseye|rûsse]] ki cminça li [[24 di fevrî]] [[2022]].

Li '''ralfabetijhaedje''' (u '''transliteraedje'''), c' est l' riscrijhaedje d' on minme [[mot]] dins èn ôte [[alfabet]].

Li '''vatche d' Erinse'''<ref>sorlon prononçaedje a môde walone do scrijha «Herens» pa [[Joselyne Mostenne]]</ref> u '''vatche d' Erindje'''<ref>riwalnijhaedje do lomaedje a môde almande «(H)eringer»</ref>, c' est ene [[raece (aclevaedje)|raece]] di [[vatche]]s [[swisse]] di [[montinne]].

[[Image:Herchies JPG06b.jpg|thumb|Esvotos après l' tchinne [[Sint-Antoenne di Padowe]] a [[Erciye]]]]
Èn '''esvoto''', c' est ene plakete ahavtêye a on meur d' ene eglijhe u d' ene tchapele, ene posteure, ene imådje u tolminme kéne ôte sacwè metowe a ene plaece k’ on î dmande des gråces a on [[sint]] (dins l' [[catolicisse]]) u a on [[diè]] (dins les viyès rlidjons) pol rimerciyî d’ aveur egzocî on veu.

{{Wiccionaire-lives|LRedt}}
'''Les Aiwes di Tongue''', c' est èn [[arimé]] sicrît pa [[Lambert de Ryckman]] e [[17inme sieke]] (dabôrd, e [[scrijha di dvant Feller]]).

Li '''gré d' suristé''' ou '''livea d' suristé''', courtinnmint li '''pH''', c' est ene muzeure di l' estat seur (acide) ou båzike d' on coir [[tchimike]] (ou [[biyotchimike]]).

Li '''sindrome d' ayenåcion parintrece''' ou '''di tapaedje a l' abat d' on parint''' ou '''di spanixhaedje d' on parint pa l' efant'''<ref>dji pinse ki "spanixhaedje" ni va nén; spani c' est ene sacwè d' normåle, di haiteye, on parint doet voleur ki ses efants si spanixhexhe eyet divni otonomes, l' ayenaedje c' est ene ôte sacwè : c' est nén naturel, c' est må-haitî, c' est ene patolodjeye ([[Pablo Sarachaga]], [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=792 so djåspinreye Berdelaedje])</ref>, c' est cwand èn [[efant]] d' on [[mariaedje|manaedje]] ki va a schîfesse, ou d' ene cope k' a [[divoirçaedje|divoircî]] espaitche a onk des parints del vey voltî, a cåze d' on tapaedje a l' abat do rbouté parint (ou parint tapé a l' abat) pa l' ôte (li stombiant ou mescoyant parint).

L' '''incefalite do Nîl coûtchantrece''', c' est ene [[ecefalite]] (maladeye del tiesse) des [[tchvå]]s ki sont hagnîs d' on [[picron]] k' edjîstrêye li '''virûsse do Nîl coûtchantrece'''. Li minme maladeye pout acsure les [[djin]]s et les [[oujhea]]s, copurade les pareys å [[coirbå]].

Li '''Noere Mer''', c' est ene [[mer]] cåzu tote divintrinne, a pårt si raloyaedje al [[Mîtrinne Mer]] e l' [[sitroeteure do Bosfôre]].

On '''tchampion microscopike''', c' est on [[tchampion (biyolodjeye)|tchampion]] k' on n' voet nén a l' ouy.

On '''marén''', ene '''marinresse''', c' est ene djin ki boute so on [[batea]] d' [[mer]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''sordjoû''', e [[fotografeye]], c' est on portrait saetchî cwand ene loumire loume did pa padrî so çou k' on vout fotografyî, dismetant ki l' [[aparey]] (u l' [[fimrece]]) riwaite li sourdant del loumire. Ça fwait ki çou k' on vout prinde e portrait est metou inte les deus. Dabôrd, i va rexhe come ene ombrire.

Li '''Boliveye''', c' est on [[dislaxhî payis]] di l' [[Amerike nonnrece]].

[[Categoreye:Fotbale]]
[[Categoreye:Spôrts]]
[[File:Skagerak Arena turf.jpg|thumb|Yebe articiele (côpe)]]
El '''yebe rtificiele''' ou '''fåsse yebe''' ou '''fåsse waide''', c' est on rascovraedje di plastike po replaecî li vraiye [[yebe]] po fé l' [[rimouye]] d' on [[terén d' fotbale]]. Ey eto so les ôtes teréns di spôrt ([[tenisse]], evnd.).

L' '''otisse''', c' est on tourmint do diswalpaedje. Il egziste des sôres timpesse.

Li '''nourixhmint al tete''', c' est cwand ene [[comere]] [[payelé|ki vént d' aveur èn efant]] li nourixh tot lyi dnant l' [[tete]] tins des prumîs moes. 

Ene '''rantoele di soçnaedje''', c' est ene [[waibe (Daegntoele)|waibe]] la k' on drouve on conte, et-z aveur ene [[waibe-pådje|pådje]] da sinne, wice k' on mete des racsegnes so lu-minme, et priyî des djins k' on voet voltî a î vni soçner.

'''Cwè, vla ddja nos volontaires''' (''qwè, v’la dèdja nos volontaîres''), c' est ene [[tchanson]] di cénk [[estrofe]]s k' on pinse sicrîte pa [[Nicolas-Joseph Grisar]] e [[1790]].

]]
Li '''hosmint d' tere do Hawse'''<ref>Paski l' miercorin et les pus gros damadjes estént dins l' [[province do Hawse]] (sicrît e francès do Marok «''Haouz''») .</ref> (e-n [[amazir]] ⴰⵏⴷⵓⴷⵉ ⵏ ⵍⵃⵓⵣ, andodi n lḥoz) ou li '''stombixhmint d' tere Marakech-Asfi'''<ref>Lomaedje so les [[Cmons d' Wikipedia]].</ref>, c' est on [[tronnmint d' tere]] k' a-st avnou li [[8 di setimbe]] [[2023]] on pô après 11 eures al nute dins l' [[Grand Atlasse]] ([[Marok]]).

Li '''protestantisse''', c' est ene coxhe do [[cristinnisse]] ki n' ricnoxhe nén l' otorité do [[Påpe di Rome]].

Li '''colesterol e sonk''', c' est l' livea do [[colesterol]] divins l' [[sonk]].

Li '''[[drapea]] di [[Bulgareye]]''' a troes bindes di coûtchî, di minme lårdjeu tchaekene, li prumire (å dzeu) est blanke, poy vete et rodje å coron.

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}
Ene '''bråye-di-tchet''' u '''clédiè'''<ref>Po mo des nos e walon, et leus accints, loukîz so [[G100]] a «''primevère officinale''».</ref>, c' est ene fleur ki vént ene des prumires å [[bontins]], et k' a ene longue colrete come si c' sereut ene [[bråye]] po [[refaxhî]].

[[Categoreye:Islam]]
Les '''mouhaddites''', c' est les sincieus [[muzulmans]] k' ont rashonnés les [[dijhêye da Mawoumet|djhaedjes do profete Mawoumet (hadites)]], tot ls acertinant, et lzî dner on gré di ricnoxhance.

[[Categoreye:Linwince]]
[[Categoreye:Croejhete]]
{{Wiccionaire|contåvté}}
Li '''contåvté''', c' est l' ådjeu, po on [[sustantif]] di poleur esse conté.

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; [[britonike]] &gt; '''burton'''
----
 (la k' gn aveut bråmint des Burtons k' ont dhoté)]]
Li '''burton''' (''Brezhoneg'' e burton), c' est on lingaedje [[gayel]] del brantche [[britonike]] djåzé el [[Burtaegne]] coûtchantrece, parint do [[walès]].

[[Categoreye:Linwince]]
Li '''loyaedje''', c' est li prononçaedje d' ene halcrosse ou doirmante [[cossoune]] å coron.<ref>[[L. Hendschel]], "Po cåzer des syinces do lingaedje e walon", diviè 1995, nén eplaidî (R14 del [[djivêye des motîs do walon]]), hagnon 99.</ref>

{{po|djîsse|djîsse}}
Ene '''djîsse''' ou '''levî''', c' est on bwès u ene båre di fier, bén droete, k' on stitche ene sadju (li [[Wikt:djîsse|djîsse]] k' a dné l' no a l' usteye) po fé bodjî ene pezante sacwè.

{{Wiccionaire}}
[[File:Mahin Lucyin afitchete Moude a rvinde 2 costés.jpg|thumb|deus costés di l' afitchete di «[[Moudes a rvinde (noveles)|Moudes a rvinde]]»]]
Ene '''afitchete-riclame''' u pus biesmint ene '''afitchete''', c' est ene pitite [[afitche]], sovint scrîte des deus costés, po-z anoncî èn etrevén.

On '''vicant lingaedje''', c' est on [[lingaedje]] k' i gn a co des djins ki cåznut, å djoû d' ouy.

'''Monzón''', c' est ene [[comene]] di l' [[Aragon]], e l' [[Espagne]].

Ene '''olyinne'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] etindou pa Mady Dorchymont a [[Bive]] e 2009 dizo l' [[disfondowe]] ''olyène'' ey eplaidî dins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 52, ivier 2009-2010.</ref> (u, dit ene miete po rire, '''tournikete å corant'''), c' est on hôt montant avou des pales ki tournèt a l' air et produre di l' [[electrike]].

{{po|Walonreye|Walonreye (discramiaedje)}}
Li '''Walonreye walon-cåzante''' (on dit eto pa côps '''payis walon''', copurade tot cåzant eto di ''payis picård'', ''payis gåmès'',...), c' est les 70 åcint del [[Walonreye]], la k' on-z a todi djåzé [[walon]] (dj' ô bén, li walon walon, nén l' picård, ni l' gåmès, ni l' tchampnwès). Il î fåt radjouter li [[Walonreye di France]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Pieter Bruegel d. Ä. 011.jpg|thumb|Noices pondowes di Breuguel]]
Ene '''noice''' ou '''des noices''', c' est l' fiesse k' on-z adjinçnêye a l' ocåzion d' on [[mariaedje]].

{{Wiccionaire}}

{{po|åwe|åwe}}
[[File:Åwes a pårt Epråve.jpg|thumb|el Walonreye]]
[[File:Alopochen aegyptiacus MHNT.ZOO.2010.11.13.2.jpg|thumb| ''Alopochen aegyptiacus'']]

[[File:Semtex H 1.jpg|thumb]]
Li '''Zemtek''' (ki l' vraiy no, prononçåve a l' almande, c' est « Semtex »), c’ est èn [[esplôzant]] edvinté et prodût el [[Tchecoslovakeye]] dispu l’ difén des [[anêyes 1960]]. C’ est on [[plastike (esplôzant)|plastike]] foirt pouxhant, et k’ edeure li tcholeur et l’ crouweur.

Ene '''gazete éndjolike e walon''', c' est ene [[waibe e walon]] ki si rcandje a tinzayeure, come ene [[gazete e walon]].

{{Wiccionaire}}

On '''teleferike''', c' est on sistinme di rmontêye et di ridschindaedje des djins et d' ledjirès ahesses inte deus ponts metous a deus hôteurs foirt diferinnes.

Li '''zacate''' (arabe '''زكاة''') u '''tcharité sol tcheté''', c’ est ene [[tcharité]] ki tos les [[muzulmans]] k’ ont do bén divèt rexhe, di leu plinne volté, on côp l’ an. Po dire si on a do bén u nén, on-z a metou on livea minimom (lomé en arabe "niçab").

'''Djibraltar''', c'&nbsp;est ene iye, 6 km² longue et lådje, metowe al [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] di l'&nbsp;[[Espagne]], tot près des teres, k'&nbsp;a dné s'&nbsp;no å [[Stroet d' Djibraltar]].

Ene '''priyire''', c' est ene dimande fwaite a ene foice dizeutrinne ki l' priyeu î croet, po dmander ene sacwè u djusse intrer e-n atôtchance avou ç' tolu la.

Li '''Palizoyike''' ou '''trevéns palizoyikes''' u '''trevéns prumreces''' c' est ene termene del [[schåle des tins djeyolodjikes]], 345 miyons d' anêyes longue, ki va d' i gn a 570 miyons d' anêyes disk' a 225 miyons d' anêyes did ci; elle est shuvowe pa les [[trevéns sgondreces]] u [[mezozoyike]].

{{Wiccionaire|Tchandleuse}}
[[File:0946 Das Fest Mariä Lichtmeß am 2. Februar in Sanok.JPG|thumb|Messe del Tchandleuse]]
[[File:Crêpe en train de cuire.jpg|thumb|Grosse vôte]]
Li '''Tchandleuse''' ou '''les Tchandeles''' u li '''tchandleur'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 191.</ref>, c' est ene [[fiesse]] [[catolike]] ki s' djoû, c' est l' [[2 d' fevrî]], dj' ô bén, 40 djoûs après l' [[Noyé]].

On '''crodjambot del Bijhe''', c' est on [[crodjambot]] ki håbite li [[vint d' bijhe]], et ki va picî les lepes, li nez u les doets des efants, s' i moussèt foû pa ç' tins la.

{{Wiccionaire|polet}}

{{Taxobox biesse   | Coirnaye | Krähe_65(loz).JPG | '''Corvus corone corone - coirnaye''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' (coirvidîs) }}
{{Taxobox djinre   | ''Corvus'' }}
{{Taxobox espece   | ''corone corone'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Corvus corone corone }}
{{Taxobox fén}}
{{Wiccionaire}}
Li '''coirnaye''' (pus spepieuzmint, li '''noere coirnaye'''), c' est on [[oujhea]] del [[famile ås coirbås]] mo conoxhowe e l' [[Walonreye]].

[[Categoreye:Amuzmints]]
[[Categoreye:Motyince do walon]]
{{djermon}}
Èn '''advina''' ou '''advinea''', c' est ene kesse k' on dmande (å pus sovint a èn [[efant]]) avou tote ene tournurete, sovint [[arimé|arimêye]].

[[Categoreye:Enerdjeye]]
[[Categoreye:Exhowe solrinne]]
[[File:Roof with solar panel.jpg|thumb|]]
L’ '''exhowe solrinne loumire-corant''' ou '''fotovoltayike''', c’ est ene [[enerdjeye solrinne]] ki prodût do corant pal voye do [[panes å solo]].

L' '''estonyin''', c' est l' [[lingaedje oficire]] di l' [[Estoneye]].

'''Djivêye des [[biesses ås tetes]] del [[Walonreye]]'''

{{po|diele|diele (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|diele}}
 

Li '''Lacion'''<ref>[[noûmot]] ([[riwalnijhaedje]]) atåvlé cial sol Wikipedia e 2022.</ref>, c' est ene redjon d' [[Itåleye|Italeye]] metowe å mitan do payis. 

{{Wiccionaire}}
[[File:Walloon Parliament main entrance.jpg|thumb|Pårlumint del Walonreye, veyou del  citadele, avou [[Mouze]] padrî]]
On '''pårlumint''', c' est ene assimblêye di djins relîs do peupe e-n etir, ou d' ene pårteye des djins, k' ont des droets a pårt po çoula.

Ene '''assaetchance touristike''' (ossu: di l' '''avey po les tourisses'''), c' est on [[payizaedje]], on [[monumint]] ou ôte tchoi ki les [[tourisse]]s vinèt voltî vir tins d' leu condjîs.

[[File:Radar scanner - Heathrow - geograph.org.uk - 1400515.jpg|thumb]]
On '''radår''', c' est ene machene k' evoye des [[waches electromagnetikes]] a pårt (ki c' est des [[waches radio]]) po saveur çou k' gn a padvant.

{{Wiccionaire}}
On '''referandom''', c' est on vôtaedje la k' on dmande ås djins di responde simplumint (sovint pa "oyi" ou "nonna") a ene kesse foirt consecwante po on metou payis.

Ene '''kession å Govienmint''' u ene '''kession pårlumintaire''', c' est ene sacwè k' on mimbe d' on [[pårlumint]] dmande a on [[minisse]], k' est oblidjî d' responde. E Beldjike, il est possibe di dmander cwè et kesse al Tchambe et å Senat ; les kessions å Govienmint egzistêynut eto å [[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]] et å Pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]].
.]]

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''sordjoû''', e [[fotografeye]], c' est on portrait saetchî cwand ene loumire loume did pa padrî so çou k' on vout fotografyî, dismetant ki l' [[aparey]] (u l' [[fimrece]]) riwaite li sourdant del loumire. Ça fwait ki çou k' on vout prinde e portrait est metou inte les deus. Dabôrd, i va rexhe come ene ombrire.

{{Wiccionaire}}
]]
On '''brin''' u ene '''crote''', c' est on boket des distcheyaedjes ki rexhèt des boyeas d' ene [[biesse]] (u d' ene [[djin (biyolodjeye)|djin]]), et insi spurer l' coir.

Ene '''cintråle nawearinne''', u '''cintråle atomike''', c' est ene oujhene ki s' sieve di l' [[enerdjeye nawearinne]] po produre do [[corant electrike]].

[[Categoreye:Infôrmatike]]
Ene '''passete''' (on dit eto: '''pasrete''', '''sigotoe''', '''coloe'''), c' est on programe ki rçût des dnêyes en intrêye, fwait on traitmint avou, eyet evoye des dnêyes e rexhowe.
On sisteme di sacwantès passetes metowes ene dirî l' ôte si lome ene '''rapassete'''.

{{djermon}}
'''Satûne''', c' est l' deujhinme pus grosse des [[Planete (astronomeye)|planetes]] do [[sistinme solrece]], après [[Djupiter (planete)|Djupiter]].

On '''dzotrin mot''', c' est on mot ki rintere dins l' tchamp d' idêyes d' èn ôte mot, k' est por lu on '''[[dzeutrin mot]]'''.

[[File:Scoles di Bive oct18.jpg|thumb]]
Ene '''Univiersité di Totes les Ådjes''' kinoxhowe aprume come '''univiersité del troejhinme ådje''', c' est ene soce ki dene des racsegnes, d' on livea des cenes k' on aprind a l' [[univiersité]], mins po les djins k' ont bén l' tins po çoula.

{{Wiccionaire}}

[[File:Teyåte Veskeveye wa-tchambe.jpg|thumb|Comedyins sol sinne]]
On '''comedyin''', ene '''comedyinne''' (on dit eto: [[acteur di teyåte|acteurs u actoresse]], [[djouweus d' role|djouweus d' role, djouweuse di role]] ou [[djouweus d' teyåte|djouweus d' teyåte u djouweuse di teyåte]]), c' est ene djin ki djowe [[teyåte]].

'''François Vérove''', c' est on moudreu francès k' a nexhou li [[22 d' djanvî]] [[1962]], a [[Gravlene]], yet k' a morou li [[29 di setimbe]] [[2021]], a [[Prades-le-Lez]].

{{Wiccionaire}}
On '''ratourneu'''<ref>[[no d' fijheu]] do viebe «ratourner» dins l' sinse di «mete d' on lingaedje a l' ôte», mot dedja eplaidî dins [[R9]] (2000-2004)</ref> u on '''tradujheu''', ene '''ratourneuse''', ene '''tradujheuse'''<ref>[[no d' fijheu]] do viebe «[[Wikt:tradure|tradure]]»; li mot est co sovint calké direk do francès (''traducteûr'', [[FC99]])</ref>, c' est ene djin ki, di s' [[mestî]] ou di s' [[pasmint d' tins]], fwait passer des scrîts tecses d' on [[lingaedje]] a èn ôte, çou k' on lome on [[ratournaedje (langue)|ratournaedje]] u [[tradujhaedje]]. 

{{Wiccionaire}}
Li '''catarake''', c' est l' brouymint del [[vuwe]] a cåze d' ene pea ki s' vént fôrmer sol [[lintile di l' ouy]] ([[custalin]]).

{{djermon}}
{{po|Ourougway|Ourougway (discramiaedje}}
{{Wiccionaire|Ourougway}}
L' '''Ourougway''', c' est on [[mouze (fleuve)]] di l' [[Amerike nonnrece]], 1.580 km long, metou inte l' [[Årdjintene]] a l' [[Ess]] et l' [[Ourougway]] et l' [[Braezi]] a l' [[Ouwess]].

{{Wiccionaire}}
 

[[Categoreye:Fenaesses]]
[[Categoreye:Crouwås]]

{{Wiccionaire}}
]]

{{Wiccionaire}}
Les '''wandions''' u '''punåjhes''', c' est des ptits [[inseke]]s,  ki s' metèt dins les [[bedreye]]s et ki pikèt les cis k' î coûtchèt.

]]
]]

Li '''Franwal di Nameur''' ('''''Dictionnaire français-wallon d'&nbsp;après Nameur èt avaurla'''''), ou '''Franwal da Denis'''<ref>Paski li [[motî da Léonard]] a eto èn indecse des mots francès ki pout esse riwaitî come li prumî franwal d' après Nameur.</ref>, c' est on [[franwal|motî francès walon]] ki dene les [[disfondowe]]s pol "[[walon do Mitan|Nameur et avår la]]" d' ene grande djivêye di mots francès d' asteure. Il eploye li [[sistinme Feller]] a môde des [[Relîs Namurwès]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Charleroi - Bicentenaire de la bataille de Waterloo - 65.jpg|thumb|Mayeur avou si etcherpe noere-djaene-rodje]]
On '''mayeur''' (on dit pus rålmint '''mwaire'''<ref>e 20inme sieke, djusse  so l' [[Årdene nonnrece]] ([[Palijhoû]], [[Bouyon]], [[Vresse]]) et sacwants viyaedjes del [[Walonreye di France]] (mais "mayeur" a [[Fromlene]], [[Rancene]], [[Vireu]] et [[Landritchamp]] [[G152]]).</ref>) ou '''borguimwaisse'''<ref>''borguimêsse'', on vî mot e [[Payis d' Lidje]].</ref>; ene '''mayoresse''' ou (pus rålmint) ene '''borguimwaistresse''', ene '''mwairesse''', c' est l' tchîf (tchîftinne) d' ene [[comene]].

[[File:Satureja hortensis Prague 2011 2.jpg|left|thumb]]
Li '''såriete des cortis''' ou '''såriete ordinaire''', c' est ene [[såriete]] k' on ahive ezès [[corti]]s come [[yerbêye]].

{{Wiccionaire}}

{{djermon}}
Les '''paramicsovirûsses''', c' est des [[virûsse]]s ki dnèt des [[maladeye]]s, sovint å [[sistinme respirrece]], ås [[djin (biyolodjeye)|djins]] et ås [[biesse]]s.

{{Wiccionaire}}
)]]

{{po|Ecwateur|Ecwateur (discramiaedje)}}

[[Categoreye:Micolodjeye]]
Li '''tchampion des forires''' est on råle [[tchampion]] [[saprofite]] ki vént li pus sovint dins les [[croyixheus]] teréns.

Li '''radiocérudjeye''', c' est li touwaedje, come on [[côpaedje-evoye]] å coutea, d' on [[nucrê]] canceriveus ([[magnant må]] bén ramassé) metou parfond e [[cervea]].

Li '''cressale''' u '''crustale''' u '''crustalin'''<ref>po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz e l' [[ALW]] '''8''' p. 200.</ref>, c' est on ptit [[fåcon]] ki tchesse tot dmorant a voler el minme plaece, çou ki fwait pinser a ene aparexhaedje do [[Sint Spér]]. Po çoula, i baltêye do dbout des aiyes.

[[Categoreye:Insekes]]
[[File:Tenebrio molitor.jpg|thumb|]]
Li '''molon d' farene''' (on dit eto: [[mônî (discramiaedje)|mônî]]), c' est [[molon]] del '''schaerbote di farene'''.

[[Categoreye:Manoyes]]
[[Categoreye:Petrole]]
On '''petrodolår''', c' est on [[dolår amerikin]] payî a on payis ki vind del [[petrole]] a èn ôte payis.

{{po|Sint-Nicolai|Sint-Nicolai}}
[[File:Nicolas myra.jpg|thumb|]]
'''Sint Nicolai'''<ref>prononcî eto ''sint Nicolèy'', ''sint Nicolâ''</ref>, c' esteut en [[eveke]] di [[Mire]] e l' [[Azeye mineure]], asteure li [[Tourkeye]].

{{Dizo-tite|''Les Héros du gazon''}}

{{Wiccionaire}}
Ene '''manêye''' (on dit eto ene '''pårt di virêye''', ene '''pårt des patrimoennes''', èn '''afouwaedje'''), c' est ene pårt di bwès d' tchåfaedje, dinêye tos ls ans ås djins ki dmanèt e-n on metou [[viyaedje]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Feu schinetes pititès blames.jpg|thumb|feu d' bwejhes]]
[[File:Retozer feu.jpg|thumb|on [[Wikt:retozer|retoze]] on feu d' coxhes]]
On '''feu''', c' est l' broûlaedje e l' air di bwès, ou d' ôte tchoi, çou ki fwait des [[blame]]s.

Li '''Corêye nonnrece''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Azeye levantrece]].

{{Wiccionaire}}
L' '''åme''', dins les [[creyances rilidjeuses]], c' est ene pårteye del [[djin (rilidjon)|djin]] k' on n' voet nén, diferinne di s' [[coir fizike]].

Li '''Diclaråcion des droets des djins po tos les payis do monde''' u '''diclaråcion univiersele des abondroets del djin'''<ref>Li ratourneure « droets d’ l’ ome » est eployeye eto, mins disconseye, a cåze do stroet sinse do mot «[[Wikt:ome|ome]]», et do meyeu rapåmaedje do sinse pol mot «[[Wikt:djin|djin]]».</ref>, c' est on tecse di rclamaedje po les [[abondroets]] des [[djins]] di [[Djivêye_des_payis,_d'_après_leu_stindêye|tos les payis do monde]].

{{po|Israyel|Israyel}}L' '''estat d' Israyel''', c' est èn [[estat]] do [[Moyén Levant]] askepyî e [[1948]] pa les [[Djwif]]s [[siyonisse]]s, avou l' acoird des Inglès ki colnijhént li [[Palestene (contrêye)|Palestene]]. 

{{Wiccionaire|Djulé}}

Li '''bole''' ou '''accint-bole''', c' est on rond [[diyacritike]] ki s' mete so sacwantès [[voyale]]s, dins des lingaedjes k' i gn a.

[[Categoreye:Dujhances sociåles]]
[[Categoreye:Imprimreye]]
[[File:Lete di doû Roger Viroux.jpg|thumb|Biyet d' doû po Rodjî Viroux, pår e walon]]
On '''biyet d' doû''' ou '''lete di moirt'''ou '''fwaire-pårt di moirt''', c' est on papî k' on-z evoye ås parints et ås soçons, u k' on fwait mete so les [[gazete]]s, et k' anonce k' ene sakî est [[moite]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Saloe bwès.jpg|thumb|vî saloe d' bwès]]
On '''saloe''', c' esteut on grand lådje [[tonea]], k' on-z î [[saléve]] li [[lård]] et les [[djambon]]s.

{{po|Aplacaedje|Aplacaedje (discramiaedje)}}
L' '''aplacaedje''' (on dit eto: '''acolaedje'''), el [[linwince]], c' est l' metaedje eshonne di deus u sacwants [[mot]]s, onk dirî l' ôte, et k' ça dvént èn ôte mot, lomé '''mot d' aplacaedje''', u pus spepieuzmint : [[sustantivire]], [[vierbire]], [[advierbire]], [[addjectivire]], evnd. 

On '''vicant lingaedje''', c' est on [[lingaedje]] k' i gn a co des djins ki cåznut, å djoû d' ouy.

[[File:Nicaise de Keyser02.jpg|thumb|]]
Li '''batreye des sporons d' por''' ou '''batreye di Courtrai''', c' et ene [[batreye (guere)|batreye]] ki s' a apssé a [[Courtrai]] li [[11 di djulete]] [[1302]].

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
[[Image:Heracleum sphondylium RF.jpg|thumb|Ombrale del plante]]
Li '''paxhnåde''' (on dit eto li '''såvadje panåjhe'''), c' est ene plante des tchamps, foirt corante el Walonreye.

[[Categoreye:Antibiyotikes]]
[[File:Oxytetracycline.svg|thumb|fôrmule brouxhire]]
[[File:Oxytetracycline-3D-balls.png|thumb|tcherpinte dins li spåce]]
L' '''ocsitetraciclene''', c' est l' pus vî des [[antibiyotike]]s del famile des [[tetraciclene]]s.

{{Wiccionaire}}
[[File:Fleur tcherdon d' Notru-Dame.JPG|thumb|Fleurs]]
Li '''tcherdon Notru-Dame'''<ref>''tchèrdon d'Notrè-Dame'' : [[C89]] p. 133.</ref> ou '''tcherdon Nosse-Dame''' ou '''laecea Sinte-Mareye'''<ref>''tchèrdon d'Notrè-Dame'' : [[C89]] p. 70.</ref>, c' est on grand hôt [[tcherdon]] avou des måvès fleurs, sins plomion.

Li '''noeråsse palivole ås ourteyes''', c' est on [[påwion]] d' djoû foirt corant e l' Walonreye.

{{Wiccionaire}}
[[File:Nûton coibjhî Libin.png|thumb|pitit nûton [[coibjhî]] do cawolin d' [[Libin]]]]
On '''nûton''' (on dit eto on '''sotea''', pus coinreçmint on '''dûhon''', on '''måssotea'''), c' est on ptit [[tolu]], ene sôre di [[lûton]] ki vikéve dins des [[trôs d' rotche]] del [[Walonreye]], et rinde des siervices ås djins.

{{Wiccionaire|Hanscroufe}}
[[File:Hanscroufe.jpg|thumb]]
'''Hanscroufe''' ou '''Pere Fwetård''', c' est l' [[forveyowe djin|persounaedje]] ki vént avou l' [[Sint-Nicolai]]. C' est s' [[vårlet]], djans.

L' '''abataedje d' èn åbe''', c' est l' taeyaedje u l' côpaedje d' èn [[åbe]] al pate, po l' vé vni djus.

Li '''calindrî republikin''' (ou calindrî revolucionaire francès), c' est on [[calindrî solrece]] askepyî tins del [[Revolucion francesse]] di [[1789]]. I&nbsp;fourit oficirmint eployî el [[France]] do [[24 di nôvimbe]] [[1793]] disk'&nbsp;å [[31 di decimbe]] [[1806]] (10 di nivôse di l'&nbsp;an XIV) a meynute.
Il a stî reployî eto tins del [[Comene di Paris]] e [[1871]].

{{Wiccionaire}}
 dilé ene bele tiesse di cier]]
]]
On '''gåre di bwès''' u '''foistî'''; ene '''gåre di bwès''' u '''foistresse''', c' est ene djin d' mestî ki louke si les bwès sont bén etertinous come i s' doet.

Li '''Five del Vå do Rift''' (en inglès ''Rift Valley fever'', c' est ene maladeye des bedots et des gades, mins ki les djins polèt atraper. 

On '''Sint Leu''', dins totes les [[rilidjon|rlidjons]] ene plaece ki les creyants î vont leus bråmint a [[perlinaedje]].

{{Wiccionaire}}
{{Taxobox biesse   | Agaesse | Сорока (Pica pica), Калининград.jpg | '''agaesse''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' (coirbidîs) }}
{{Taxobox djinre   | ''Pica'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Pica pica }}
{{Taxobox fén}}
[[File:Pica pica pica MHNT.ZOO.2010.11.169.1.jpg|thumb|''Pica pica pica'']]

Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé el [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. 

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

Li '''rfondaedje ortografike eternåcionå di l' almand di 1996''', c' est on [[rifondaedje d' ene langue|rfondaedje]] di l' [[ortografeye]] di l' [[almand (lingaedje)|almand]] ki s' a passé e [[1996]]. 

{{Wiccionaire|disdjune}}
]]
]]
Li '''fiesse del disdjune''' ou '''fiesse del fén do cwareme''' (e-n arabe : ''3eîd el-fiTer'', عيد الفطر, [[ralfabetijhî]] e francès ''aïd el-fitr'', e-n inglès ''Eid ul-fitr''), c' est l' [[fiesse]] po les [[muzulman]]s li prumî djoû do moes ki shût li [[ramada]].

{{po|coroye Sint-Djan|coroye Sint-Djan (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|coroye Sint-Djan}}

Li '''crås sonk''', c’ est ene [[medcene|atuze di docteur]] come cwè, cwand on va fé ene [[prijhe di sonk]], et k’ on a do [[colesterol]] dins l’ [[sonk]] k’ est trop hôt, c’ est k’ on magne trop crås. 

{{po|miyôle|miyôle (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|miyôle}}
Li '''miyôle nierveuse''', c' est tos les [[texhou (biyolodjeye)|texhous]] nierveus ki sont eshonne, dj' ô bén, nén stramés dins des ôtes texhous.

{{Wiccionaire}}
Les '''plaiyofs''', dins on [[tchampionat]] d' [[fotbale]] (mins on l' pout fé dins des ôtes [[espôrt]]s), c' est on sistinme po fé rdjouwer inte di zeles les meyeusès ekipes del divizion onk al difén del såjhon classike (faze normåle). 

Li '''flamind d' Brussele''' (insi lomé pa ses cåzeus et rcwereus: '''''Brussels vloms'''''<ref>[[Jean-Jacques De Gheyndt]], lomaedje riprins dins l' papî [[Philippe Boula]] & [[Lucyin Mahin]], «''Les parlers romans dans l’atlas sonore des langues et dialectes de Belgique''», ''Bien Dire et Bien Aprandre'' l° 35, [[Lîle]], 2020, p 87.</ref><ref>Mågré ki, linwisticmint, ci n' est nén on pårler [[flamind]] (come li [[wess-flamind]] et l' ci del [[Flande levantrece]].</ref>), pus spepieuzmint '''[[tîxhwès braibançon]]''' (insi ricnoxhou dins l' [[Decret Valmy Féaux]]<ref>dizo alomåcion e francès, ''thiois brabançon'')</ref>), c' est on [[lingaedje coinrece]] djåzé a [[Brussele]], del famile des pårlers braibançons tîxhons.

On '''viebe å prono''', c' est on [[viebe]] todi metou avou on [[prono d' djin]], et del minme [[djin (croejhete)|djin]] k' el sudjet.

<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Suceava'''</font><br />'''(distrik di Suceava)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Suceava]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Boucovine]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>SV</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br />&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 2inme]] <br /> 8.553&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br />&nbsp;- Totå ([[2001]])<br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 7inme]]<br />712.854 dimorants<br />83&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

Li '''milet''', c' est ene sôre di plante ki dene des ptitès grinnes k' on sogne les moxhons d' gayole avou.

{{po|boûkete|boûkete (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|boûkete}}

[[Categoreye:Televuzion]]
Les '''noveles al tévé''' ou '''djournå al tévé''' ou '''djournå pårlé sol tévé''', c' est [[djournå pårlé (posse)|come å posse]] mins sol [[boesse ås imådjes]]. Dabôrd, on voet li ci ki prezinte, et å pus sovint, des rapoirtaedjes so les noveles k' on-z pi dene.

[[Categoreye:Antroponimeye]]

{{Wiccionaire}}
[[File:Myrrhis odorata flowers.jpg|thumb|Flormint]]
Li '''cierfouy di pidjon''', c' est ene [[plante]] ki ode bon, k' on trouve dins les [[håye]]s et les [[tchamp]]s.

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
[[File:A lamprey being measured.jpg|thumb]]
Les '''lamproyes''' u '''anweyes ås set trôs''', c' est des ptits [[pexhon]]s foirt simpes.

{{po|boûkete|boûkete (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|boûkete}}

{{po|Mårtén-pexheu|Mårtén-pexheu}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|Stoele do bierdjî}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Man consults with pharmacist.jpg|thumb]]
On '''farmacyin''', ene '''farmacyinne''' (davance èn '''apoticåre'''), c' est ene djin ki vind des [[drouke di farmaçreye|medicamints]], et motoit ls aprester lu-minme.

{{Wiccionaire}}
]] 
On '''ralaedje-plin'''<ref>Lomaedje li pus corant divins les [[belès-letes e walon]], e [[Payis d' Tchålerwè]]</ref> (on dit eto: on '''raboula''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=6&alw_page=35 notule '''6''' 10].</ref>, c' est l' croûlaedje di [[rotche]]s et d' tere divins ene voye di [[houyire]], u d' ene ôte sôre di [[fosse (mene)|fosse]]. Pus rålmint divins ene [[cårire]].

{{Djermon}}
.]]
Li '''scole prumaire''', ç' est l' scole ewou les efants vont foû d' leus shijh ans disk' a leus douze ans. Elle est etur el [[scole gårdyinne]] yet l' [[scole sigondaire]]. Les efants sont oblidjîs daler rola.

{{Wiccionaire}}

{{Dizo-tite|''L' Tonnia d’Chalerwet''}}
'''El Tonea d' Tchålerwè''' ('''''L' Tonnia d’Chalerwet'''''), c' esteut ene [[gazete e walon|gazete pår e walon]] ki vudive totes les samwinnes, [[imprimêye]] a [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè]].

[[Categoreye:Televuzion]]
[[Categoreye:Amerike]]
'''Telesur''' ('''Televisión del Sur''', ''televuzion do sud'') c' est ene tchinne di [[televuzion]] publike [[Amerike latene|latin-amerikinne]], castiyan-cåzante, ki evoye 24 eures so 24 pa tévéspoutnik a pårti d' [[Caracas]]. Ele eploye li spot ''Nuestro Norte es el Sur'' (nosse Nôr c' est å Sud).
Li tchinne a cmincî a-z evoyî li [[24 di djulete]] [[2005]].

Li '''sintigrafeye'''<ref>u motoit '''cintigrafeye'''; [[noûmot do walon|noûmot]] askepyî e 2019.</ref> u '''scanaedje gama''', c' est ene tecnike d' imådjreye eployeye el [[medcene]].

'''Aceuchal''' ([[riwalnijhåve]] ''Acewtchal''), c' est ene [[comene]] d' Espagne, e l' province di [[Badaxhosse]] ([[Badajoz]]), dins l' [[contrêye otonome (Espagne)|contrêye otonome]] d' [[Estremadoure]].

[[Categoreye:Atôtchance]]
[[Categoreye:Imprimreye]]
[[Categoreye:Reclames]]
[[File:Rassenfosse-affiche.jpg|thumb|150px|left|Pordjet d'afitche da [[Armand Rassenfosse]] avou on tecse e walon]]

{{Wiccionaire}}
Des '''omonimes''', c' est des mots ki s' prononcèt del minme façon, et ki polèt esse parints u nén. I s' polèt scrire u nén del minme manire.

{{Wiccionaire}} 

{{Lka}} [[Noice]]
{{Wiccionaire}}
[[File:Mariaedje comene.jpg|thumb|mariaedje civil bedje]]
Li '''mariaedje''', c' est èn assoçnaedje di deus grandès djins, classicmint èn ome et ene comere, ricnoxhou pal societé (estat u rlidjon u ambedeus). Ces deus djins la si metnut d' acoird po dmorer eshonne, et, å pus sovint, fé des efants et ls aclever.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Ene '''vatchresse''' u '''vatchelresse''', c' est ene kimere ki tént des [[vatche]]s. On '''vatchî''' u '''vatchlî''', c' est èn ome ki fwait parey.

{{Wiccionaire}}
L' '''åbon''' ou '''blanc bwès'''<ref>On dit eto:  tinre bwès, fås bwès, moirt bwès, prumî bwès [[FG100]] a "aubier"</ref>, c' est ene coûtche di tinre bwès metou inte li [[schoice]], eyet l' deur bwès.

{{Taxobox biesse   | Coirbå | Corvus_frugilegus_2.jpg | '''Corvus frugilegus''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' ([[coirbidîs]]) }}
{{Taxobox djinre   | ''Corvus'' }}
{{Taxobox espece   | ''frugilegus''}}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox fén}}

'''Fé poirter l’ moes d’ avri''' (on dit eto : fé fé l' '''sot d' avri''', '''kivoyî''' ene sakî, fé on '''[[pexhon d’ avri]]'''), c’ est dire ene [[minte]] a ene sakî li [[1î d’ avri]]. Aprume po k’ il evåye vey cwè a ene ôte plaece, u l’ raconter a des ôtes djins.

'''RTL-TVI''', c' est ene tchinne di [[televuzion]] belgo-lussimbordjwesse eyet [[francès]]-cåzante k' a stî creyeye e 1982 (sol no d' ''RTL Télévision'' disk' e 1987). C' est ene tchinne djenerålisse.

L' '''Areyopôrt di Gochliye''', pus oficirmint «&nbsp;'''Areyopôrt di Tchålerwè Brussele-Nonne'''&nbsp;» ([EN] ''Brussels South Charleroi Airport''), c' est l' pus rlomé des [[areyopôrt]]s del [[Walonreye]]. C' est l' seu d' zels k' a on trafik di passaedjîs.

{{po|«Gurnåde» et «gurnåde»|Gurnåde (discramiaedje)}}

'''Riyo d' Djaneyiro''' c' est li veye del [[Braezi]].

Li '''Gabon''', c' est on [[dislaxhî payis]] del [[Mîtrinne Afrike]].

Li '''djôminance di l' oû edjermoné''', c' est cwand l' oû edjermoné d' ene frumele di [[biesse ås tetes]] tådje lontins divant di s' agritchî al matrice.

[[Categoreye:Mitolodjeye greke]]
[[Categoreye:Mascarådes]]
[[Categoreye:Rireyes]]
'''Momosse''' (e [[grek (lingaedje)|grek]] '''Μώμος'''), dins l' [[mitolodjeye greke]], c' esteut li [[diè]] do [[fotaedje]] et des mocreyes.

{{Wiccionaire}}

On '''radår po-z anoncî l' plouve''', c' est ene sôre di [[radår]]s ki mostere li plouve ki vént.

{{Wiccionaire}}
 
On '''purnalî''' (on dit eto: ene '''noere sipene'''), c' est on bouxhon ki rshonne a ene [[blanke sipene]], mins ki n' florixh nén si blanc å bontins. A l' [[erî-såjhon]], i dene des ptits bleus poes, ki rshonnèt a des ptitès biyokes, et k' on lome les '''purnales''' u '''fordene'''.

Ene '''coûsse d' otos''', c' est ene lûte d' [[oto]]s, po vey li cene k' irè l' pus rade.

[[Categoreye:Tchéns]]
[[Categoreye:Maladeyes des tchéns|*]]
Pådje moennrece so '''les maladeyes des tchéns'''.

[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Braezi]]
[[Image:LogoUFG.jpg|right|thumb|220px]]
L' '''Universidade Federal de Goiás''', c' est l' [[univiersité]] d' [[Goiânia]], e [[Braezi]].

{{wiccionaire}}
Èn '''aminwer''', c' est ene [[oujhene]] ki fwait d' l' aminaedje di [[lingot]]s, u di [[biyete]]s u d' [[tole]]s. Di [[fier]] u d' ene ôte [[metå]].

Li '''boudisse''', c' est ene manire di moenner s' veye (on l' lome [[rilidjon]] u [[filozofeye]]) ki shût les acsegnmints då [[Bouda]]. 

{{po=}}
{{Wiccionaire|Diåle}}
 satirike dis no 19inme sieke ki rprézinte l' Diåle qui adouçêye [[Napoleyon Bonapåre]].]]
Li '''Diåle''' (ou '''[[Satan]]''', '''Noer Tatiche''' u '''Pitit Zidôre'''), c' est, dins les rlidjons [[crustin]]ne, [[islam]]ike et [[djwive]], li grand rprezintant do [[Må (filozofeye)|må]], eneviè l' [[Bon Diu]] unike, riprezintant do bén.

Ene '''lete''', c' est on [[scrijhaedje]], al mwin u al machene, k' on stitche dins ene ewalpeure, mete on [[timbe del posse|timbe]] dissu et-z evoyî pal [[Posse (institucion)|posse]].

[[Categoreye:Codjowaedjes]]
[[Categoreye:Croejhete]]
[[Categoreye:Tins d' codjowaedje|*]]
:''[[Tins|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "tins"]]
{{Lka}} [[Tins d' codjowaedje]]
Li '''tins''', dins l' '''[[croejhete (linwince)|croejhete]]''', c' est on sistinme ki leye comprinde li moumint la kel [[fråze]] u l' [[fråzlete]] s' a passé.

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Linwince]]
L' '''atroclaedje del divancete''', c' est èn sôre d' [[aplacaedje]] d' ene [[divancete]] après l' [[mot]] ki l' shût, po fé on novea mot.

'''Contes del Hôte Årdene''', ki l' tite est e francès ''Contes de la Haute-Ardenne'', c' est on [[live]] sicrît pa [[Albert Lenfant]] eplaidî e [[1980]].

{{po|coroye Sint-Djan|coroye Sint-Djan (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|coroye Sint-Djan}}

[[File:Coretes bietris.jpg|thumb|Plake des Côretes]]
'''Pådje so les [[toponimeye do walon|nos des plaeces]] di [[Bietris (viyaedje)|Bietris]]'''

{{po|resseraedje|resseraedje (discramiaedje)}}
{{djermon}}
{{Wiccionaire|resseraedje}}
Li '''resseraedje''', c' est ene [[maladeye]] la k' on n' sait pus [[aler al coulote]] paski les [[crote]]s sont trop deures.

{{djermon}}

{{po|airtchî|airtchî}}
{{Wiccionaire|airtchî}}
[[File:Common_Swift_from_the_Crossley_ID_Guide_Britain_and_Ireland.jpg|thumb|]]
Èn '''airtchî''' (on dit eto '''årbalestrî''', '''årbalesse''', '''albatrijhe''', '''mårtinet''', '''mårtea di schayteu''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' p. 149.</ref>, c' est èn [[oujhea]] ki rshonne ås [[oronde]]s cwand i vole, mins k'&nbsp;a ene cogne foirt diferinne, come ene [[årbalesse]].

{{Dizo-tite|''Odonata''}}
 

{{po|«moxhe» u «Moxhe»|Moxhe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Lalat Daun.JPG|thumb]]
Ene '''moxhe'''<ref>sicrît "mohe" après Lidje, do [[latén]] ''musca''</ref>, c' est èn [[inseke ås deus aiyes]] (ene seule paire).

'''Viyé-l'-Alou''', (la-minme, ''Vilé-l'Olu'', F. ''Villers-la-Loue''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Méch-divant-Vierton]], el [[province do Lussimbork]].

, prinjhe di [[Xhofrai]]]]

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; '''goydelike'''
----

Li '''fiesse di l' ofrixhaedje''' ou '''fiesse do moton'''<ref>Portant, li moton n' est nén al fiesse, poy k' on l' towe</ref> (on dit eto : '''fiesse do bedot''', '''grande fiesse'''; en [[arabe]] «[[Wikt:عيد الأضحى|عيد الأضحى]]», ''aayid el adHa''; e francès d' [[Afrike coûtchantrece]] '''tabaskiye'''), c' est onk des troes [[fiesse|djamas]] po les [[muzulmans]].

{{Dizo-tite|''Katholieke Universiteit Leuven''}}

[[File:Unde yelb.svg|197px|right|thumb|Simbol]]
L' '''interlingue''', c' est on lingaedje planifyî, ki s' såme c' est d' rinde pus åjhey l' etercomprindaedje des djins di tot l' minme ké peupe tot permetant l' droet a l' ewalisté culturele. Po ses disfindeus, il est pus åjhey a-z aprinde ki les lingaedjes naturels.

{{Wiccionaire}}
[[File:Lolium perenne flowerhead3 (7370354462).jpg|thumb|left|150px|flormint]]
Li '''raigra''', c' est ene sôre di [[waide]] k' on seme po do [[four]], ki vént d' ene reléjhowe sôre di [[dråwe]].

{{djermon tchimeye}}
{{Elementbox_header | number=87 | symbol=Fr | name=franciom | left=[[radon]] | right=[[radiom]] | above=[[ceziom|Cs]] | below=- | color1=#ff6666 | color2=black }}
|}
Li '''franciom''', c' est èn [[elemint tchimike]] del troke des [[alcalin]]s, d' essegne atomike '''Fr''', limero atomike 87 eyet masse atomike 223.

Ene '''erûle tere''', c' est ene tere ki pout esse [[tcherwaedje|tcherwêye]] (å cimnce, d' ene [[eraire]], did la, ès no).

[[Categoreye:foclore]]
[[Categoreye:Lussimbork]]
Li '''porcession d' Echternak''' (e [[lussimbordjwès]] ''schprëngprocession'', porcession do bontins), c' est ene [[porcession]] k' i gn a li mårdi del [[Pintcosse]] a [[Echternak]], po siervi [[sint Wilibrôd]].

Li '''Coidlire des Andes''' ou tot belmint les '''Andes''', c' est ene longowe [[tchinne di montinnes]] d' [[Amerike nonnrece]] ki va del [[Colombeye]] å [[Tchili]].

Li '''kicongo''', c' est on lingaedje do [[Congo-Kinshasa|Congo]] (ki s' cåze dins l' [[Bas-Congo]]) di l' [[Angola]], et do [[Congo-Brazaveye]] .

Li '''fornaiviaedje des continints''', c' est ene [[abayeye]] ki dit ki les [[continint]]s ont bodjî onk eneviè l' ôte so les [[trevéns djeyolodjikes]]. C' est on fenominne ki prind plaece sol [[Daegne]]. Come di djusse, il egziste des planetes ewou çk' end a pont come [[Måss (planete)|Måss]].<ref>https://sciencepost.fr/origine-seismes-planete-mars/</ref><ref>https://www.numerama.com/sciences/506866-dou-vient-le-seisme-detecte-sur-mars-sil-ny-a-pas-de-tectonique-des-plaques.html</ref>

'''Don Quijote''', c' est on [[roman]] scrît pa [[Miguel de Cervantes]], ey eplaidî pol prumî côp e [[1605]].

{{po|Sarazin|Sarazin (discramiaedje)}}
'''Pådje do mot "Sarazin" et ses parints el toponimeye del Walonreye'''

'''Tchini''' (fr: ''Chiny''), c' est ene [[rebanêye comene]] di Walonreye, el [[province do Lussimbork]].

'''LibreOffice Base''', c' est on programe éndjolike po-z askepyî des soûmints di dnêyes avou [[LibreOffice]]. Il est disponibe dispu [[2011]] ey on sait l' aberweter e passant på principås botikes éndjolikes. Å livea des licinces, '''LibreOffice Base''' est so licince [[Mozilla Public License]].<ref>https://www.ouvrezlaboite.com/help/libreoffice_print.htm</ref> 

{{po|ewoeye|ewoeye (discramiaedje)}}
L' '''ewoeye del Tossint'''<ref>noûmot askepyî e 2018 so Wikipedia, po aveur on no pår walon pol calcaedje [[Alowine]], on noûmot dedja la dispu les [[anêyes 2000]]. C' est l' ratournaedje mot po mot di l' inglès (All Hallow Eve); li mot "[[Wikt:ewoeye|ewoeye]]" egzistêye e walon dizo disfondowe "[[:wa:èveûye|èveûye]]" po ene fiesse ki s' passe eto li shijhe divant l' djoû do sint (ewoeye del Sint-Mårtén).</ref>, classicmint l' '''Alowine''', lomêye eto '''shijhe ås [[grigne-dints]]''' u '''fiesse ås grigne-dints''', c' est ene [[fiesse]] po les [[efant]]s k' etervént tins del [[shijhe]] do [[31 d' octôbe]], dj' ô bén, li woeye del [[Tossint]].

{{Wiccionaire|pîxhe}}
 
 

Ene '''troke''', dins l' [[emantchåjhe]] ([[emantchaedje del fråze]], [[sintake]]), pus spepieuzmint, el '''troke motirrece''', c' est l' rashonnaedje des mots ki vont avou cénk metous [[croejhion]]: li [[no (croejhete)]] ([[sustantif]] u [[no prôpe]] u [[prono]]), [[viebe]], [[addjectif]], [[adviebe]] eyet [[divancete]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Charleroi - Bicentenaire de la bataille de Waterloo - 65.jpg|thumb|Mayeur avou si etcherpe noere-djaene-rodje]]
On '''mayeur''' (on dit pus rålmint '''mwaire'''<ref>e 20inme sieke, djusse  so l' [[Årdene nonnrece]] ([[Palijhoû]], [[Bouyon]], [[Vresse]]) et sacwants viyaedjes del [[Walonreye di France]] (mais "mayeur" a [[Fromlene]], [[Rancene]], [[Vireu]] et [[Landritchamp]] [[G152]]).</ref>) ou '''borguimwaisse'''<ref>''borguimêsse'', on vî mot e [[Payis d' Lidje]].</ref>; ene '''mayoresse''' ou (pus rålmint) ene '''borguimwaistresse''', ene '''mwairesse''', c' est l' tchîf (tchîftinne) d' ene [[comene]].

{{po|dråwe|dråwe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|dråwe}}

[[File:Prum grand vude divant båzlike.jpg|thumb|li båzlike, ribasteye après les bombårdumints amerikins di 1944]]
'''Prum''' (almand ''Prüm''), c' est ene [[veye (djeyografeye)|veye]] d' [[Almagne]], dins l' [[Efel]] coûtchantrece, dins [[lande (estat almand)|lande]] di [[Renaneye-Palatina]].

{{Lka}} [[Noice]]
{{Wiccionaire}}
[[File:Mariaedje comene.jpg|thumb|mariaedje civil bedje]]
Li '''mariaedje''', c' est èn assoçnaedje di deus grandès djins, classicmint èn ome et ene comere, ricnoxhou pal societé (estat u rlidjon u ambedeus). Ces deus djins la si metnut d' acoird po dmorer eshonne, et, å pus sovint, fé des efants et ls aclever.

On '''soyeu d' long''', c' est on [[soyreye|soyeu]] ki soyive les tronces al mwin dins l' sinse del longueur, po fé des plantches, avou on [[Wikt:fier|fier]]. 

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

Li '''Coke ordinaire'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé so Wikipedia, calcaedje do francès «coque commune».</ref>, c' est on magnåve [[molusse]] [[molusse ås deus schafiotes|ås deus schafiotes]] ki vike dins l' såvlon des pladjes.

Li '''somrinnté''', c'esteut èn dins adjinçnaedje politike del [[Mîtrinne ådje]] la k' on '''somrin''' (on [[rwè]], èn [[impreur]], motoit on [[conte (tite di nôblesse)|conte]], [[duk (tite di nôblesse)|duk]] ou [[markis]]) aveut otorité so on nôbe pus bas k' lu (metans on [[signeur (tite di nôblesse)|signeur]] po les dierins), lomé si '''waslet'''.

{{Wiccionaire|assimilaedje}}
Èn '''assimilaedje di lete''', c' est cwand ene di deus [[cossoune]]s metowes ene dilé l' ôte, piede si son prôpe, et prinde li son d' l' ôte.

{{po|miyôle|miyôle (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|miyôle}}
Li '''miyôle nierveuse''', c' est tos les [[texhou (biyolodjeye)|texhous]] nierveus ki sont eshonne, dj' ô bén, nén stramés dins des ôtes texhous.

{{Wiccionaire|Beldjike}}
Li '''Beldjike''', c' est on payis di l' [[Urope do Coûtchant]], k' a skepyî e [[1831]], après ene [[revolucion bedje|revintreye]] siconte do dierin mwaisse do payis, li Rwè do [[Rweyåme Uni des Bas Payis]], [[Wiyåme prumî d' Orandje|Wiyåme d' Orandje]]. 

Li '''latén d' eglijhe''', c' est l' [[latén]] k' esteut dins les paroles des [[messe]], [[vepes]], ôtes ofices et [[priyire]]s [[catolike]]s, do tot cminçmint di l' [[Eglijhe (institucion)|Eglijhe]] disk' å djoû d' ouy, po sacwants ofices eternåcionås.

{{Wiccionaire|schaesse}}

[[Categoreye:Linwince]]
[[Categoreye:Lingaedjes]]
Èn etroclant lingaedje, c' est on lingaedje ki pout fé des grands [[etroclés mots]] avou totes sôres di [[morfinme]]s et [[croejhion]]s.

{{po|djiniesse|djiniesse (discramiaedje)}}

[[File:Gaulwes_moti.jpg|thumb|]]
Li '''motî Degavre do gålwès''', ki s' tite e francès, c' est '''''Lexique gaulois (recueil de mots attestés, transmis ou restitués et de leurs interprétations''''', c' est on [[motî]], foirt tecnike so les mots [[gålwès]] k' ont stî rtrovs håre et hote dins sacwants scrijhaedjes (normåldimint, li gålwès ni si scrijheut nén, po des råjhons d' [[creyance rilidjeuse]]). 

{{Wiccionaire|påne}}
Del '''påne''', k' on dit co des '''dints-d'-tchins'''<ref>po tos les nos rascodous dins les motîs walons, et leus accints, loukîz a  [[G100]] a « chiendent rampant »</ref>, c' est on [[crouwå]], foirt målåjhey a råyî.

[[File:فندق بغداد روتانا.jpg|thumb|Bagdet]]

{{Wiccionaire}}

'''Sôdård di 40''' (''Sôdârt di 40''), c' est on [[live di sovnances]] da [[Louis Sohy]] sol [[guere 1940-1945]]. Ci n' est nén vormint li vicåreye d' on sôdård, mins li cene d' on prijhnî e l' Almagne. 
 
Li live a stî eplaidî ås edicions do [[El Bourdon|Bourdon]] e 1965.
 
== Kitaeyaedje do live ==
* Coviete difoûtrinne: avou on dessén nén siné. Li scrijheu mete eto si limero d' prijhnî (P.G. 5521).
* p. 5: adrovaedje e francès pa Leyon Wilmotte, mwaisse-sicrijheu al gazete ''Le prisonnier de guerre''.
* pp. 7 a 163 : sicrijhaedje:
** pp 7 a 9 : divant 1939.
** pp 9 a 10 : 1939.
** pp 10 a 92 : 1940.
** pp. 92 a 106 : 1941.
** pp 106 a 121 : 1942.
** pp 121 a 131 : 1943.
** pp 131 a 141 : 1944.
** pp 141 a 163 : 1945 (disk' å 16 di may).
* p. 163 catchet d' eplaideu, et adresse di l'impimeu, [[Felicyin Barry]].
* Coviete dirîtrinne : sins rén dsu.

[[File:Pepin2.jpg|thumb|]]
'''Pepin l' Peuket''', c' esteut l' pere da [[Tchårlumagne]]. I skepia a [[Djoupeye]].

[[Categoreye:Magnants mås]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Sonk]]
Ene '''leucôze''', c' est on [[magnant må]] ki prind ås [[blankès globules]] et ki s' mete purade dins les organes, dabôrd ki les [[leucemeye]]s, des maladeyes foirt vijhenes, dimeurnut purade des maladeyes do [[sonk]].

{{Wiccionaire|spitron}}
{{po|spitron|spitron (discramiaedje)}}
On '''spitron''' (on dit eto : èn '''adviebe sipitron'''), dins l' lingaedje des [[linwincieus]], c' est on ptit [[adviebe]], ki va avou on [[viebe]], et ki candje si sinse. 

Ene '''marote malårdiveuse''' u '''malårdieuse''' (on dit eto, ene miete po rire, on '''tok'''<ref>Riwalnijhaedje, do francès ''TOC (Trouble obsessionnel compulsif)''</ref>), c' est ene djesse k' on rfwait tofer sins î tuzer, di cåze di des noerès idêyes ki rvegnnut tofer. 

Ene '''gazete éndjolike''', c' est ene gazete ki parexhe sol [[Daegntoele]].

'''Tipik''', kécfeye avou l' ortografeye,'''Tip!k''', c' est ene tchinne di televuzion eyet d' radio djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Ès publik, c' est les djins etur 25 eyet 39 ans. Elle a stî askepyî li [[7 di setimbe]] [[2020]], avou l' ribanaedje di [[La Deux]], ancyinne deujhinme tchinne di tévé del [[RTBF]], eyet [[Pure FM]], ene ancyinne tchinne di radio.

[[File:Dental cavity2.jpg|thumb|pouri dint råyî]]
Li '''gåtaedje d' on dint''' u '''pourixhaedje dintrece''', c' est cwand on [[dint (ås djins)|dint]] kimince a trawer pa l' emay, et l' pourixheure wangnî totes les parfondès pårteyes.

Li '''fotsåle'''<ref>[[spotchî aplacaedje]] di « fotbale di såle »; [[noûmot do walon|noûmot]] eplaidî pol prumî côp cial sol [[Wikipedia walon]] e 2020.</ref> u '''foutsale'''<ref>[[calcaedje (linwince)|calcaedje]] di «''futsal''» on maxhaedje d’ [[espagnol]] et d’ [[portuguès]]; li son del lete «u» do portuguès u d' l' espagnol est rindou pa «ou» e walon; [[noûmot do walon|noûmot]] eplaidî pol prumî côp e 2023 e l' [[Rantoele-gazete]].</ref>, lomé ossu '''minifotbale''', pus coûtmint '''minifoute'''<ref>Rimetaedje e scrijha walon di s' no corant e [[francès d' Walonreye]] «minifoot».</ref>, c' est ene sôre di [[fotbale]] ki s' djowe dins ene såle di spôrt.

{{Wiccionaire}}

Li '''Noere Mer''', c' est ene [[mer]] cåzu tote divintrinne, a pårt si raloyaedje al [[Mîtrinne Mer]] e l' [[sitroeteure do Bosfôre]].

L' '''evandjîle sint Djhan''' (ou '''Evandjîle sint DJan'''), c' est èn [[evandjîle]] oficir des [[crustins]] sicrîte pa [[sint Djan l' Evandjilî]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Cougnou boulome.jpg|thumb|thumb|On cougnou a môde di boulome]]
On '''cougnou''', c' est ene [[påstedjreye]] di [[Noyé]], fwaite avou ene fene påsse, pus longowe ki lådje, avou deus ptits botons ås dbouts. E sacwantès plaeces, li cougnou aveut l' cogne d'&nbsp;on boulome.

[[Categoreye:Croejhete walone]]
[[Categoreye:Croejhete]]
:''[[Årtike|Discramiaedje di totes les pådjes Wikipedia ki s' lomnut "årtike"]]
Èn '''årtike nén definixhant''' u '''nén definixhant årtike''', c' est èn [[årtike (croejhete)|årtike]] ki n' mostere '''nén''' li sudjet k' i [[prezintrece|prezinte]]. I nel '''definixh''' nén, dabôrd.
* '''on''' tchén
* '''ene''' vatche
* '''des''' omes
* '''des''' comeres

{{Wiccionaire}}
Li '''tinroxh''' (u '''tinroxhea''') ou '''gruzion''' (u '''gruziant''' u '''gruzia'''), c' est on [[texhou (biyolodjeye)|texhou]] come di l' [[oxh (texhou)|oxh]], mins pus tinre, et å pus sovint loyî a èn [[oxhea]].

[[Categoreye:Roumaneye]]

On '''berwetaedje éndjolike''', c' est l' voyaedje d' on [[fitchî éndjolike]] d' ene [[copiutrece]] a l' ôte pal voye del [[Daegntoele]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Egoloe Ouwed Tensif.jpg|thumb|egoloe di l' [[Aiwe di Tensif]], a setch e-n amont]]
L' '''egoloe''' d' on [[mouze (el mer)|mouze]], c' est èn alårdjixhmint di ç' fleuve la, divant k' i n' si vude dins l' [[mer]] (la k' c' est l' [[egoleure]]).

On '''mwaisse leu'''<ref>li mot "leu", come dischindant do latén e walon, est wårdé dins ene seule ratourneure: esse sins feu ni leu; il est reployî cial come [[noûmot do walon|noûmot]].</ref>, c' est li [[veye (djeyografeye)|veye]] u l' [[viyaedje]] principå d' ene [[province]], d' on [[canton]], d' èn [[arondixhmint]], d' ene [[signorreye]] u di tot ôte pårtixhaedje djeyografike.

[[File:Mogi Bayat - Sporting Charleroi.JPG|thumb|left|120px|(e 2005)]]
'''Mogi Bayat''', c' est on [[traeyincieus]] [[France|francès]]-[[iranyin]] et on [[mambor di djouweu d' fotbal]] k' a skepyî li [[24 di djun]] [[1974]]. 

{{po|alfabet latén|alfabet latén (discramiaedje)}}
L' '''Alfabet do latén''', c' est les letes eployeyes e vî [[latén]].

'''Andrea Giani''', c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li [[22 d' djanvî]] [[1970]] e [[Naples]] (e-n [[Itåleye]]).

[[Categoreye:Magnants mås]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Sonk]]
Ene '''leucôze''', c' est on [[magnant må]] ki prind ås [[blankès globules]] et ki s' mete purade dins les organes, dabôrd ki les [[leucemeye]]s, des maladeyes foirt vijhenes, dimeurnut purade des maladeyes do [[sonk]].

Li '''vete''' u l' '''vert''', c' est ene [[coleur dilérece]] k' on a avou ene maxheure di [[djaene]] eyet d' [[bleu]]

'''Ça s' a passé dlé mon vozôtes''', ki l' tite e francès, c' est ''C'est arrivé près de chez vous''), c' est l' prumî [[fime]] di [[Benoît Poelvoorde]], k' a rexhou e [[1992]]. 

[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Braezi]]
[[Image:Universidade_Federal_do_Recôncavo_da_Bahia.jpg|right|thumb|380px]]
L' '''Universidade Federal do Recôncavo da Bahia''' ('''UFRB'''), c' est [[univiersité]] d' [[Cruz das Almas]], [[Braezi]].

Li '''djaenisse do novea-né''', c' est ene maladeye ki les påpåds ont dedja tot skepiant. C' est les [[rodjès globules]] k' ont stî distrûtes pa des anticoirs foirdjîs pal mame, paski l' fetusse aveut sacwants antidjinnes ricnoxhous come difoûtrins pås sistinmes di difinse del mame.

s]]

L' '''Izlande''', c' est on payis d' [[Urope bijhrece]].

Li '''sawou d' aiwe'''<ref>[[Live so les plantes da Boxus]], l° 1086 (sayu-d'êwe); gn a eto come nos dins l' minme live : blanc-pwin (l° 77); bole-di-nive (l° 99); môzane (l° 604).</ref> (on dit eto : '''rodje suzon'''<ref>temon d' [[Åbî]], ås scoles di Bive, e moes d' octôbe 2008.</ref>, '''bwès d' leu'''<ref>[[Franwal di Nameur]] à « ''viorne'' ».</ref>), c' est on [[bouxhon]] avou des belès rodjès [[petche]]s, mins ki les [[oujhea]]s n' aduzèt nén.

[[Categoreye:Fenaesses]]
[[Categoreye:Toponimeye]]
{{Wiccionaire}}
Li '''reton''', c' est ene plante des [[fagne]]s, ene sôre di [[djonkea]].

{{po|boû|boû (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

On '''contrusonnant'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] askepyî pa [[Lucien Mahin]] e 2018 sol modele des [[Wikt:Categoreye:Sustantifs do walon avou l' betchete contru-|sustantifs do walon avou l' betchete contru-]]; nén dins l' [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]] 2016 sol medcene.</ref>, c' est ene [[drouke d' apoteke]] ki rastrind les [[sonnmint]]s. 

[[Categoreye:Antibiyotikes]]
[[File:Doxycyclin.png|thumb|Fôrmule tchimike]]
[[File:Doxycyclin-3d.png|thumb|Tcherpinte dins l' espåce]]

{{djermon}}
'''Bochotnica''', c' est ene pitite veye metowe sol sud-ess del [[Pologne]].

{{po|gåz|gåz (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|resserant gåz}}
On '''resserant gåz'''<ref>noûmot eplaidî pol prumî côp li 15 di fevrî 2006 sol pådje [[diyocside di carbone]] do Wikipedia.</ref> u '''gåz a efet di stouve'''<ref>atåvlé cial li 11 di decimbe 2018, pa assaetchance di l' alomåcion e portuguès «''Gases do efeito estufa''».</ref>, c' est on [[gåz]] ki, metou dins l' [[air (gåz)|air]], va fé come ene coviete åtoû del [[Daegne]], ki va insi wårder pus lontins li tcholeur do [[solea]].

{{Wiccionaire}}
 dilé ene bele tiesse di cier]]
]]
On '''gåre di bwès''' u '''foistî'''; ene '''gåre di bwès''' u '''foistresse''', c' est ene djin d' mestî ki louke si les bwès sont bén etertinous come i s' doet.

Li '''maladeye farineuse des roejhéns''', c' est ene [[maladeye (plante)|maladeye]] des [[vegne]]s cåzêye pa ene [[tchamosseure (fitiatreye)|tchamosseure]] lomêye ''[[Uncinula necator]]'' (''[[Erysiphe necator]]''), do djinre [[Oyidiom]] (lomé ossu ''[[Oidium tuckeri]]'').

[[File:Golden ratio line2.svg|thumb]]
L' '''ôrinombe'''<ref>[[noûmot do walon]], sol minme tcherpinte ki [[Wikt:ôrimiele|ôrimiele]] et [[Wikt:Ôrvå|Ôrvå]].</ref>, c' est on [[rapoirt (matematike)|rapoirt]], k' a stî trové e l' [[djeyometreye]], di téle manire ki, po deus longueurs "a" eyet "b", a+b/a = a/b.

{{Wiccionaire}}
[[File:SorexAraneus wwalas 02.JPG|thumb]]
Ene '''tchîproûle''' u '''tchîpete''' u '''mizrete''' u '''sorbetch'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 46.</ref>, c' est ene sôre di ptite [[sori]].

Èn '''eploctaedje'''<ref>[[noûmot do walon]], askepyî diviè 2010, pa [[aparintaedje]] volant dire «metaedje des plokes».</ref>, u '''vaccinaedje''' (coranmint, eto on '''picaedje'''), c' est l' dinaedje d' on [[vaccén]] (u [[eplocta]]) a ene djin u ene biesse, po l' aidî a s' disfinde disconte èn adjint rascråwant d' ene [[maladeye]], å pus sovint on [[virûsse]] u ene [[bactereye]], pus rålmint on [[protozowaire]] u minme ene celule poirteuse d' antidjinne di maladeye (médiaedje sayrece des [[magnants mås]]).

<br clear="all" />
<div align="center">
{| id="toc" style="margin-top: 1em; width: 95%;" 
| 
! align="center" style="background: #8ff86c; font-size: 95%; width: 100%;" | <div style="float:left;width:50px;">&nbsp;</div> '''[[Modele:RC/Tchålerwè/Teris|Teris di Tchålerwè]]'''
| style="border-collapse:collapse;" | 
|-
| align="center" style="background: #c7fbb5; font-size: 85%;" colspan="3"|
'''Couyet :''' ''A fé'' <br />
'''Dårmè :''' [[Teri Blankixhreye|Blankixhreye]] | [[Teri des Pidjes|Pidjes]] | [[Teri Sint-Teyo do Coûtchant|Sint-Teyo do Coûtchant]] | [[Teri Sint-Teyo do Levant|Sint-Teyo do Levant]] <br />
'''Djilî :''' ''A fé'' <br />
'''Djumet :''' ''A fé'' <br />
'''El Ronsåt ''': ''A fé'' <br />
'''El Rou-dlé-Tchålerwè''' : [[Teri TLC4 del Machine å Bwès|Machine å Bwès]] | [[Teris do Mårtinet|Mårtinet]] | [[Teri Nåye-å-Bwès|Nåye-å-Bwès (Couloûtes)]] | [[Teri do Noer Martea|Noer Martea]] <br />
'''Gochliye :''' ''A fé'' <br />
'''Goutrou :''' ''A fé'' <br />
'''Lodlinsåt :''' [[Teri Sacré-Francès|Sacré-Francès]] <br />
'''Mårciene :''' [[Teri do Båyemont|Båyemont-Sint-Tchåle]] <br />
'''Mårcinele :''' [[Teri do Bwès do Cazî|Bwès do Cazî]] <br />
'''Moncea-so-Sambe :''' ''A fé'' <br />
'''Mont-dzeu-Mårciene :''' ''A fé'' <br />
'''Montgneye-so-Sambe :''' ''A fé'' <br />
'''Tchålerwè :''' ''A fé'' <br />
|}
</div>
<includeonly>
</includeonly>
<noinclude>
</noinclude>
[[Categoreye:Province do Hinnot]]
[[Categoreye:Houyires]]

[[File:Panes au solea pousse Marok.jpg|thumb|]]
L’ '''exhowe solrinne''' ou '''enerdjeye do solo''', c’ est ene [[enerdjeye fizike]] ki vént do [[solea]], et  k’ est candjeye e [[corant electrike]] pa des [[panes å solea]].

L' '''emacralé reyalisse''', c' est on mouvmint literaire ey artistike k' est ene response a l' epoke après l' [[Deujhinme guere daegnrece]].

''' Pådje sol [[Prumire troke di viebes e walon|cawete di l' infinitif -er]] dins les [[accints do walon]]'''

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; '''britonike'''
----
Li brantche '''Goydelike''', c' est ene des deus grandès familes des lingaedjes [[gayel]]s d' enute (l' ôte estant li [[Goydelike]]).
On l' lome eto ''P-celtike'' la kel kimince des mots k'&nbsp;on supôze k'&nbsp;i cmincèt pa '''Qu''' e vî [[Lingaedjes indo-uropeyin|indo-uropeyin]] a divnou on son '''P''' (dismetant ki l' brantche goydelike ou ''Q-celtike'' a wårdé l' son '''K''').

Li '''CVP''' (''Christelijk Volkspartij''), c' esteut l' ''' Pårti Catolike Flamind'''.

L' '''alfabet fonetike sampa''', pus courtinnmint li '''sampa''', c' est èn alfabet fonetike ki n' eploye ki des caracteres kinoxhous des sistinmes infôrmatikes.

Li '''Zivenbork''' ou '''Transilvaneye''', c' est ene redjon enute el [[Roumaneye]], ene miete å Levant di l'&nbsp;[[Urope]].
Ses vijhéns sont l'&nbsp;[[Oucrinne]] a Bijhe, li [[Moldova]] å Levant, li [[Walakeye]] a Nonne eyet li [[Hongreye]] å Coûtchant.

'''Zagreb''', c' est l' [[mwaisse veye]] del [[Crowaceye]].

[[File:Brussels suspects CCTV.jpg|thumb|Foto prinjhe d' ene [[fimrece guigne-djin]] des troes ametous di l' atake di Zaventem]]
L' '''atacaedje terorisse di Brussele''', c' est des petaedjes di deus [[bombe (åre)|bombes]] metowes pa des [[terorisse]]s ki s' ont passé li [[22 d' måss]] [[2016]] a [[Brussele]] et [[Zaventem]].

'''Alouchta''' (e-n [[oucrinnwès]] ey e [[rûsse]] '''''Алушта'''''<ref>ki c' est les minmès letes e [[cirilike]].</ref>), c' est ene [[veye]] di [[Crimêye]], sol [[Noere Mer]].

'''Prindoz vosse baston, Simon''', c' est on vî [[cråmignon]].

{{Wiccionaire|acteur}}
, dessiné e 1953 pa [[J. Schoovaerts]]]]
Èn '''acteur''', ene '''actoresse di cinema''', c' est ene djin ki djowe dins les [[fime]]s.

[[File:Intocht-tabora-19-september-1916.jpg|thumb]]
Li '''batreye di Tabora''', c' est ene [[bataye militaire]] tins del [[prumire guere daegnrece]], la k' l' [[årmêye bedje]], vinant do [[Congo bedje]] va ataker li colneye almande do [[Tanganica]].

{{po|Djezus|Djezus (discramiaedje)}}
[[File:MANET Le Christ Jardinier.jpg|thumb|so ene pondeure da Manet]]
)]] 
'''Djezus d' Nazarete''', c' est on persounaedje k' åreut viké podbon el [[Palestene]].

{{Djermon}}

Li '''republike d' Afrike do Sud''' u '''republike di Nonne-Afrike''' (''Afrika borwa'' e [[zoulou]], ''Zuid-Afrika'' e-n [[africanse]], ''South Africa'' e-n [[inglès]]), c' est on payis metou al [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] di l' [[Afrike]].

Li '''schoirçaedje des tcheneas''' u '''pelaedje des tcheneas''', c' esteut ene ovraedje k' on fjheut troes cwate samwinnes å long, dispu l' fén do moes d' [[avri]] disk' e moes d' [[may]] et li cminçmint do moes d' [[djun]], divant li fnå. C' est a ç' moumint la k' i gn a l' pus di [[seuve]] et k' li [[schoice]] si disclape li mî. Mins i fåt ene djournêye k' i fwait bon vint. Cwand i bijhe, on leye des ptitès nuketes di schoice après l' blanc bwès (on djheut k' les åbes avént des [[pû]]s). <ref>[[L. Mahin]], [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)| Ene båke so les bwès d' l' Årdene]].</ref>

{{Wiccionaire}}
On '''bibiotekî''', ene '''bibiotecresse''', c' est ene djin ki tént ene [[bibioteke]].

{{po|rampioûle|rampioûle (discramiaedje)}}
Li '''broûlante rampioûle''' <ref>[[noûmot do walon|noûmot]], calcaedje del tcherpinte di l' almand «Brennende Waldrebe»</ref> u '''rampioûle-blamete'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]], calcaedje del tcherpinte do francès «clématite flammette»</ref>, c' est ene pitite [[rampioûle]] ki vént dins les [[payis del Mîtrinne Mer]] ([[Urope nonnrece]] ey [[Afrike bijhrece]]).

Li '''Wikisourd walon-cåzant''', c' est on pordjet Wikimedia askepyî pa deus [[Wikipedyisse]]s, [[Julien Casters]] eyet [[Pablo Saratxaga]], e [[2018]].<ref>https://meta.toolforge.org/catanalysis/index.php?cat=1&title=Walon&wiki=sourceswiki#distribution_2018-05</ref> 

{{Po|discramiaedje|discramiaedje}}
Li '''discramiaedje des sinses d' on mot''', c' est ene manire di poleur espliker tchaeke a pårt diferins sinses d' on minme [[mot]]. 

[[File:Mures in Romania.svg|thumb|Mape di distrik est rodje di Roumaneye]]
'''Mureş''' ([[Hongrwès (lingaedje)|hongrwès]] '''Maros megye''') c'est distrik di [[Zivenbork|Transilvaneye]] est [[Roumaneye]].

{{Wiccionaire|ratournaedje}}
 (do francès å walon pa).]]

{{Wiccionaire|hourlea}}
[[File:Nive ki-ratind hourleas.jpg|thumb|300px|Nive ki dmeure dins les hourleas]]
On '''hourlea''' ou '''tera''', c' est ene pitite [[Wikt:hourêye|hourêye]] metowe inte deus tchamps. 

[[Image:Íngrid Betancourt in Pisa.jpg|200px|thumb|right]]
'''Ingrid Betancourt''', c' est ene politicresse [[Colombeye|Colombyinne]], sikepieye e [[1961]].

{{po=}}
Li '''moståde''', c' est ene [[såçreye]] ki s' prezinte come ene brune sipesse såce.

'''Vung Tau''' c' est ene comene del Redjon d' [[Nam Trung Bo]], e l' [[Vietnam]]. Area is 155,1 km2, population is 280.988 ([[2009]]).

{{Djermon}}

Ene '''guere civile''', c' est ene [[guere]] ki s' passe inte deus [[peupe]]s, ki vikèt sol minme payis; ubén inte deus pårtis diferins do minme peupe.

Li '''tåvlea periodike des elemints''' (ossu lomé '''Tåvlea Mendeleyev''', '''classifiaedje periodike des elemints''', ou simplument '''tåvlea periodike''') riprezinte tos les [[elemint tchimike|elemints tchimikes]], classés sistematicmint pa leu [[limero atomike]].
Il est båzé so l'&nbsp;idêye do tchimikî rûsse [[Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev]], kel prezinta e s'&nbsp;live ''Principes del Tchimeye'' ([[1869]]).

Li '''foye di coixheure''', c' est ene plante des bwès avou des ptitès blankinassès fleurs a [[xhilete (fleur)|xhilete]], et a raecinêye avou des gros nucrês avou ene måke, ki fwaiynut pinser a on catchet. 

[[Image:Animhorse.gif|right|thumb|200px|On tchvå ki bodje pa rotoscopaedje]]

L'&nbsp;'''ETA''' (prumirès letes di ''Euskadi 'ta Askatasuna'', ''Payis basse et liberté'' e basse), c' est ene organizåcion terroriste, di clintcha marsisse, ki vout dislaxhî l' [[Payis Basse]] di l' Espagne.

[[File:Mycose inguinale.jpg|thumb|Diermifitôze e l' ayinne del djambe]]
Ene '''diermifitôze'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] ehåyî e [[2013]], sol parintêye etimolodjike diele / derme (did la li [[diftongaedje]] "iè", et li halcrosse voyale "i" come dins "borgu'''i'''mwaisse (did la dierm'''i'''fitôze); les ôtes bokets sont calkés a môde des sfwaits sincieus mots dins les ôtes lingaedjes</ref>, c' est ene [[micôze]] del [[pea]] cåzêye pa on [[tchampion microscopike]] del sôre des [[tchamosseures del pea]].

Li '''siyonisse''', c' est ene idêye nåcionalisse ki s' a diswalpé emey les [[diyaspora djwive|Djwifs di totavå l' Daegne]] dispu l' fén do [[19inme sieke]], et tot al dilongue do [[20inme sieke]]. Il a moenné a l' askepiaedje di l' [[Israyel (estat)|Estat d' Israyel]].

Ene '''contene''', c' est on [[rime-rame d' efant]] po-z aprinde les [[chife]]s et les [[nombe]]s. 

[[File:Tåvlea scolrece fråzlete condicionante.jpg|thumb|kékes uzaedjes do condicioneu (5 zgzimpes)]]
Li '''condicioneu''', c' est on [[môde di codjowaedje|môde]] avou troes [[tins d' codjowaedje]], sovint a vey avou deus [[fråzlete]]s ki rotèt eshonne. Adon, gn a ene (li fråzlete condicioneuse) ki fwait condicion po l' ôte (li mwaisse fråzlete). Li fråzlete condicioneuse comince pa l' [[aloyrece]] "[[:Wikt:si|si]]"). Pacô, c' est ene simpe abayeye (supôzicion).

Èn '''ancyin payis''' u '''vî payis''', c' est ene sitindêye di teres k' a stî on tins on [[dislaxhî payis]], mins ki n' l' est pus.

Li '''bwès d' tchåfaedje''' u '''bos d' rasse'''<ref>[[O3]] a «ras´».</ref>, c' est des [[åbe]]s k' on-z abate dins les [[taeye (di bwès)|taeyes]], et k' on rcepe sovint a bokets d' on mete,  pu rfinde a [[Wikt:schene|schenes]]. Les pus ptitès coxhes ki n' sont nén rfindowes si lomnut les rondins.

{{Wiccionaire}}
[[File:Hougne strin.jpg|thumb|Hougne di strin]]
Li '''strin''' (ou '''paye'''), c' est l' [[bodje (plante)|bodje]] des [[dinrêyes d' awousse]], cwand elle ont stî batowes ou spåtlêyes ôtrumint.

{{Wiccionaire|paxhnåde}}
[[Image:Riesenbaerenklau3.jpg|thumb|Ombrale del plante]]
[[Image:Expansion of hogweed A.svg|thumb|Kissemaedje del plante]]
Li '''paxhnåde do Cocaze''' u '''adjeyante paxhnåde''', c' est come ene grande [[paxhnåde]] ki pout crexhe 3 metes hôt.

{{Wiccionaire}}
Li '''vexheye''', c' est ene boûsse metowe dins l' sistinme pixhrece des [[biesses ås tetes]], po rashonner li [[xhlé]] ki vént des [[rno]]s, divant del fé rexhe e-n on côp, å [[pixhaedje]].

Li djivêye ki shût a stî atåvlêye pa [[Jean-Pol Grandmont]] e moes d' octôbe 2004. 

{{Wiccionaire|djaenea}}

On '''beyemicse''', obén scrî come dins brånmint d' ôtes lingaedjes, '''BMX''', est ene sôre di [[velo]] k' on pout fé des figueures avou (figueures obén ''freestyle'', come on lome e-n [[Inglès (lingaedje)|Inglès]]). 

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Accident black-spot near Newborough, Staffordshire. - geograph.org.uk - 214814.jpg|thumb|Ombrire do fotografieu]]
Ene '''ombrire''' ou '''ombe''' ou '''ombion''', c' est ene noere plaece dessinêye pa on coir k' ene [[loumire]] (sovint l' cene do [[solea]] tape dissu).

{{po|tchetoere|tchetoere (discramiaedje)}}
On '''tchapea d' solea''' u '''tchapea d' esté''' u '''tchapea di strin''' u '''tchetoere''', c' est on ledjir [[tchapea]] di [[strin]] u d' [[hårdêye (di plante)|hårdêyes]], avou on lådje boird, po espaitchî l' tchôd [[solea]] d' [[esté]] d' avinde li [[vizaedje]] et l' [[hatrea]].

{{Wiccionaire|mite}}
[[File:Mite då Sint-Nicolai.jpg|thumb|mite då [[Sint-Nicolai (fiesse)|Sint-Nicolai]]]]
Li '''mite''', c' est on tchapea d' [[eveke]] u d' èn abé (tchîf d' on [[moustî]]).

[[File:Brussels suspects CCTV.jpg|thumb|Foto prinjhe d' ene [[fimrece guigne-djin]] des troes ametous di l' atake di Zaventem]]
L' '''atacaedje terorisse di Brussele''', c' est des petaedjes di deus [[bombe (åre)|bombes]] metowes pa des [[terorisse]]s ki s' ont passé li [[22 d' måss]] [[2016]] a [[Brussele]] et [[Zaventem]].

{{djermon}}
{{po|Ourougway|Ourougway (discramiaedje}}
{{Wiccionaire|Ourougway}}
L' '''Ourougway''', c' est on [[mouze (fleuve)]] di l' [[Amerike nonnrece]], 1.580 km long, metou inte l' [[Årdjintene]] a l' [[Ess]] et l' [[Ourougway]] et l' [[Braezi]] a l' [[Ouwess]].

Li '''zambra''', c' est on tchant espagnol, ki provént des trevéns di l' [[Andalouzeye arabe]], mins k' î åreut stî apoirtêye pa les [[Bowemyin]]s.<ref>Dins «[[L' amour a l' Alambra (roman)|L' amour a l' Alambra]]» (ki s' passe e 14inme sieke), elle est dansêye pa ene trope di [[Djupsyins]], k' on dit vni d' [[Madride]], et k' årént stî les prumîs a-z esse arivés e l' Espagne. Li roman avize awè stî rashiou so des lives istorikes.</ref>

{{Djermon}}
 po fé di l' '''alpinisse''', c' esteut des [[Rweyåme-Uni|Burtaenikes]].<ref>Gardien, C. (2021). ''Une histoire de l'alpinisme''. Glénat.</ref>]]
L' '''alpinisse''', c' est on spôrt di gripaedje ezès [[montinne]]s.

L' '''etimolodjeye do walon''', c' est tos les sourdants des mots [[walon]]s.

{{Wiccionaire}}
On '''noûmot''' ou '''novea mot''', c' est on [[mot]] k' ene sakî dit u scrît pol prumî côp, et ki s' sipåde dins tot on lingaedje. 

{{djermon}}
Li '''Club Social y Deportivo Colo-Colo''' (''Colo-Colo'') c' est l' club di [[fotbale]] di [[Santiago do Tchili|Santiago]], [[Tchili]].

[[File:Moirts campagne Marok.jpg|thumb|[[Wikt:curêye|curêyes]] di moirts al campagne di colnijhaedje do Marok (1907-1908)]]
Li '''colnijhaedje''' u '''colonialisse''', c' est on sistinme di moennance d' on payis pa èn ôte, ki l' a-st evayi.

Li '''revintreye siryinne di 2011''', c' est ene [[revintreye]] do peupe di [[Sireye]] k' a cmincî li [[25 di måss]] [[2011]]. Ci fourit l' céncwinme des [[revintreyes arabes di 2011]], après les cenes d' [[Revintreye tunizyinne|di Tunizeye]], d' [[revintreye edjipsyinne|Edjipe]], di [[guere civile libyinne|Libeye]] et do [[revintreye yemenresse|Yemen]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Moskêye Sfarate.JPG|thumb|Moskêye di viyaedje å [[Marok]]]]
Ene '''moskêye''' (e-n [[arabe classike]] «مَسْجِيد», [[riwalnijhåve]] «'''''mesdjîte'''''»), c' est on bea grand bastimint ou ene simpe såle wice ki les [[muzulman]]s polèt dire leus [[priyire muzulmande|priyires]] tertos eshonne.

[[Categoreye:Antibiyotikes]]
[[File:Tylosin structure.png|thumb|Fôrmule tchimike]]
Li '''tilozene''', c' est èn [[antibiyotike]] del famille des [[macrolides]], eployî djusse [[Årtisyince|po les biesses]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Henningsvaer-3.jpg|thumb]]
Ene '''iyreye'''<ref>noûmot do walon askepyî e 2019 sol piceure di [[stoelreye]].</ref> u èn '''årtchipel'''<ref>calcaedje do francès, eplaidî eshonne avou l' ci di dvant.</ref>, c' est on tchaplet ou on tchacossea d' [[iye]]s.

[[File:Salêye tchå pîs d' pourcea.JPG|thumb|pîs d' pourcea et ôte bokets salés]]
Li '''salaedje del tchå''', c' est li radjoutaedje di gros [[sé]] al frisse [[tchå]], po l' wårder.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

di 1888, ki vout kel creyåcion d' Adam ey Eve soeye djusse 5891 ans viye.]]

Ene '''rinne''' u '''gurnouye''', c' est ene [[glumiante biesse]], [[glumiante biesse sins cawe|sins cawe]], ki vike dins les basses.

[[Categoreye:Rilidjons]]
{{djermon}}
On '''payin''', ene '''payinne''', po on [[crustin]], c' est onk, ene ki si rlidjon u craoyances n' est ni crustinne, ni [[djudayisse|djwive]]. Did la l' atuze di "payinnisse".

{{Wiccionaire}}

[[File:Djeu kine walon.jpg|thumb|Troes cwåtes et 6 imådjetes]]
Li '''Waloto''', c' est on [[djeu d' kine]] sins limero, mins avou des imådjes et li [[mot]] [[walon]] corespondant. 

[[Imådjes:MC cevenes.jpg|
'''Les Cevenes''' (occitan ''Cevenas'' /sebe'nos/, fr. ''Cévennes''), c' est ene [[contrêye naturele]] di [[France]], metowe a [[Nonne]] do [[Massif cintrå]].

{{po|aiwe|aiwe (discramiaedje)}}

[[Categoreye:Floricontes]]
[[File:Franz Jüttner Schneewittchen 5.jpg|thumb|]]
'''Blanke-Nive et les set nûtons''' u '''[[Blanke-Nive et les set soteas]]''', c' est on [[floriconte]].

{{Wiccionaire|bistocaedje}}
On '''bistocaedje''' u '''buskintaedje''', c' est ene [[fiesse]] la k' on fiestixh ene djin [[fiesse des ans|k' a ses ans]], u ene cope si aniversaire di mariaedje aprume des [[noices d' årdjint]], [[noices d' ôr|d' ôr]], u ds ôtes. 

{{Wiccionaire|hosmint}}

'''Yoran Embanner''' ("eplaidreyes Yoran"), c' est ene [[eplaidaedje|eplaidreye]] di lives e [[burton (lingaedje)|burton]].

Li '''Setswana''', c' est on lingaedje d' [[Afrike nonnrece]] djåzé pa a pô près cénk miyons d' djins.

[[Categoreye:Sitofes]]
Li '''tirtinne''', c' esteut ene sôre di grosse [[sitofe]], fwaite d' on fi d' [[linne]], et d' on fi d' [[:Wikt:coton|coton]]<ref>[[S104]] p. 211.</ref>, ou d' [[tchene]] ou d' [[lén]].<ref>[[E200]] p. 211.</ref>

Ene '''conteye'''<ref>femrin e vî walon, come li mostere co li [[no d' plaece]] «La Comté» al [[Viye Såm]].</ref><ref>Loukîz eto: [[Tiri Dumont]], [[Ké walon po dmwin]] p. {{?}}</ref>, e l' [[moyinådje]], c' esteut ene sitindowe di payis goviernêye pa on [[conte (tite)|conte]].

{{Dizo-tite|''Laacher See''}}

{{po|Voye Sint-Djåke & Voye a Sint-Djåke|Voye Sint-Djåke (discramiaedje)}}
[[File:Plake tchimin Sint-Djåke.JPG|thumb|plake so tos les tchmins d' Espagne]]
Li '''Voye a Sint-Djåke-el-Galice''', c' est on [[perlinaedje]] ki s' fwait a pårti di tos les payis catolikes, eviè l' tombe di [[Sint Djåke li Grand]] k' åreut stî trovêye å 11inme sieke e l' [[Galice]], e-n on louwé ki va divni l' [[veye (djeyografeye)|veye]] di [[Sint-Djåke-el-Galice]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Poyî dînes poyes.JPG|thumb]]
{{po=}}
Li '''poytreye''', c' est tos les [[oujhea]]s, aprume des [[glinacîs]], [[aclevé]]s pås djins po produre des [[oû (amagnî)|oûs]], del [[tchå]], des [[plome]]s ou, pus rålmint, po tni come [[biesse di cpagneye]].

[[Categoreye:Biesses]]
[[Categoreye:Plantes]]
[[Categoreye:Formagnance|*]]
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]

'''Floravile''' (pôreut esse erîlêye '''Floraveye'''; fr: ''Florenville''), c' est ene [[rebanêye comene]] del Walonreye, el [[province do Lussimbork]].

[[Categoreye:Administråcion]]
[[Categoreye:Bastimints]]
[[Categoreye:Beldjike]]
[[File:Plake Hesta.JPG|thumb|Plake e walon sol måjhon-comene di Hesta]]
Li '''måjhon-comene''', c' est on [[bastimint]] la k' gn a l' administråcion del [[comene]] (el [[Beldjike]], les [[ancyins ptits bans]] pu, après 1977, les [[rebanêyès comenes]]).

Ene '''batreye naivrece''', c' est ene [[batreye (militaire)|batreye]] so les [[mer]]s, inte deus flotes di [[batea]]s d' guere.

[[Categoreye:Rawiants]]
[[File:Graphiurus spec -murinus-1.jpg|thumb|on sodoirmant del sôre ''Graphiurus'']]
On '''sodoirmant''', c' est on [[rawiant]], come ene grosse [[sori]], mins ki s' [[fordoirmaedje|fordoime]] tins d' l' [[ivier]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Li '''rôzî''', c' est on [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] di ptit [[bouxhon]] avou des mo pondantès [[spene]]s, mins ki dene des belès [[fleur]]s lomêyes '''rôzes'''.

'''Aymadeddine Zengui''' (e [[trouk]], Zenki, زنكي e l’ [[arabe]], ki n' a nén li [[son G]]), c’ esteut on tchîf militaire [[trouk]] do tins des [[croejhådes]]. C’ est cwand i prinda li veye d’ [[Edesse]] ki les catolikes vont-st enonder li [[deujhinme croejhåde]].

[[Categoreye:Soumey]]
[[Categoreye:Sicolodjeye]]
{{djermon}}
[[File:Forces returning 2.jpg|thumb|left]]
[[File:Johann Heinrich Füssli 053.jpg|thumb|left]]
On (ene) '''tchôcmwår''' (on dit eto: ene '''tchôde-marke''', on '''tchôke-[[moirt]]''', ene '''marke''', ene '''tchôke'''), c' est on mwais [[sondje]] k' on fwait tot doirmant, et ki fwait awè peu. I s' djoke cwand on s' [[dispiertaedje|dispiete]].

On '''prumî minisse''' u ene '''prumire minisse''', c' est l' djin ki moenne on [[govienmint]] d' on [[dislaxhî payis]]. 

On '''slô''', c' est ene danse. Li '''slô''' s' danse a deus eyet sovint so des tchansons d' [[amour]].

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Micolodjeye]]
L' '''boloe odant l' ramonasse''' est on pitit [[tchampion]] foirt comun ki vént dins totes les sôres di bwès et d' teréns. 

[[File:2 graweyes.jpg|thumb|2 graweyes]]
{{Wiccionaire}}
Ene '''graweye''' (on '''grawia''', on '''grawtea''', ene '''grawiete''', on '''forguinoe'''), c' est on fier avou ene pougneye po tijhner dins l' [[feu e l' aisse]] ou dins ene [[sitouve]].

Li '''Live Doutrepont-Delbouille so les noyés walons''', ki l' tite e francès, c' est '''''Les Noëls Wallons''''', c' est on [[live (po lére)|live]] sicrît pa [[Maurice Delbouille]], ki s' a rashiou so l' ovraedje fwait dvant lu pa [[Auguste Doutrepont]], et ki rashonne 46 tecses di [[noyés walons]].

{{po|Congo|Congo (discramiaedje)}}

On '''pårti catolike''' ou '''democraçreye crustinne''', c' est on [[pårti politike]] ki shût les idêyes do [[catolicisse]].

{{Wiccionaire|crankion}}
[[File:Crankion vegne2.jpg|thumb|crankion d' vegne]]
On '''crankion''', c' est l' dibout d' ene coxhete di sacwants gripantès plantes et [[rampioûle]]s ki s' erôlnut so des astocas, po tni l' plante bén astok.

Li '''caligrafeye''' (do grek καλλι ''calli'' "beaté" eyet γραφος ''grafos'' "sicrijhaedje") est l'&nbsp;årt do bea scrijhaedje decoratif.

{{Wiccionaire}}

{{Dizo-tite|''Èvôye, Abrâm. <small>Sortir du patriarcat avec le premier patriarche ?</small>''}}

Les '''Achkenådes''', c' est des [[Djwifs]] ki dmorént, å cmince, e l' [[Almagne]], so les boirds do [[Rin (aiwe)|Rin]].

{{Wiccionaire}}

Li '''polipôre do tchinne''', c' est on [[polipôre]] ki vént so les [[tchinne]]s.

{{po=}}
'''Tchantchès''' (ki si scrijheut ''Chanchès'' u ''Chanchet'' [[sistinme di dvant Feller|disk' å cminçmint do 20inme sieke]]), Prince di [[Djudla Mouze]], c' est ene [[popinete di bwès]], ki rprezinte li [[Lidje|Lidjwès]].

'''L' ouve powetike e walon da Henri Bragard''', kel vraiy no, e francès, c' est "''L'oeuvre poétique wallonne de Henri Bragard''", c' est on [[live (po lére)|live]] avou ene [[ramexhnêye d' arimés]] da [[Hinri Bragard]]. Il ont stî relîs pa [[Renée Sedyn]], et eplaidîs al [[SLLW]] e [[2008]].

{{Wiccionaire}}
Ene '''alene''', c' est ene [[usteye]] do [[coibjhî]], do [[gorlî]] po fé des trôs dvins l' [[cur]].

{{Listen|filename=Gruber - Schumann-Heink - Stille Nacht.ogg|title="Stille Nacht, heilige Nacht"|description=(e l' almand, pa Ernestine Schumann-Heink)}}

[[Categoreye:Atôtchance]]
[[Categoreye:Medias]]
'''Eplaidî''' ene sacwè (on dit eto : l' '''editer''', el '''publiyî'''), c' est l' fé cnoxhe a tertos. 

Liu '''spamaedje''', c' est l' evoyaedje pa on '''bôreu''' (on dit eto: on '''spameu'''; ça pout esse eto '''ene bôreuse''' u '''spameuse''') d' ene cåkêye d' [[emile]]s a totès djins ki n' avént rén dmandé

[[File:Outremeuse-Blaeu.jpg|thumb|Djudla Mouze e [[1649]]]]
[[File:16aoutoutremeuse.jpg|thumb|grande fiesse di Djudla]]
[[File:Rue roture.jpg|thumb|Rue Roture]]

[[Categoreye:Tcheriaedjes]] 
[[Categoreye:Areyonotike]]

s a [[Lussimbork-veye]]]]
Li '''valerene ås sporons'''<ref>Calcaedje del tcherpinte di l' inglès ''spur valerian'', a pårti di «''valerine''» ([[G100]] po l' [[yebe di tcheptî]], ''V. officinalis'') et ''spron'', diné pa [[Robert Boxus]] po tote li plante ([[E26]]).</ref>, c' est ene [[fleur]] ki crexhe voltî so les [[meur]]s.

{{Wiccionaire}}

On '''doyén''' (des côps ossu, on '''mwaisse curé'''), c' est on [[curé]] ki moenne ene troke di [[pårotche]]s (motoit ene dijhinne) rashonnêyes dins on '''[[doyinî]]'''.

{{Wiccionaire|Pitite Notru-Dame}}
Li '''Ptite Notru-Dame''' (on dit eto : ''Pitite Nosse-Dame'', ''Notru-Dame di setimbe''), po les [[catolike]]s, c' est l' fiesse do [[skepiaedje]] di l' [[Aviedje]], li [[9 di setimbe]].

Li '''Scoirpion''', e-n [[asterlodjeye]], c' est l' [[planete (asterlodjeye)|planete]] des cis (cenes) k' ont skepyî inte li [[24 d' octôbe]] eyet l' [[22 d' nôvimbe]].

{{Wiccionaire}}
Ene '''adjondrece'''<ref>''adjondrèce'' [[S117]], [[noûmot do walon]] eplaidî po on prumî aviè 1997 divins li [[Ptite gazete do Rasgotaedje des bassårdinreces]]</ref>, c' est on ptit [[mot]], [[nén candjåve]], k' adjond deus mots del minme fonccion croejhetrece.

[[File:Atractylis gummifera1.JPG|thumb|fleur et foyes a raeze di tere]]
[[File:Tcherdon al glou raecinêyes.JPG|thumb|raecinêyes disterêyes po-z esse vindowes]]
Li '''tcherdon al glou ''', c' est on [[tcherdon]] k' on prind ses raecinêyes po fé del [[glou]] (come del [[verdjale]]).

{{Wiccionaire}}
[[File:Galeopsis tetrahit - kare kõrvik Keilas.jpg|thumb]]
Li '''såvadje tchene''', c' est ene [[plante]] des [[hourlea]]s et des [[waerixhea]]s, come ene [[ourteye]] mins ki n' pike nén. Ele rishonne eto al vraiye [[tchene]].

'''Tacloban''', c' est on [[pôrt]] des [[Flipenes]], metou aviè 420 km å [[Sud-Ess]] di [[Manile]].

Li '''fiesse des hobetes'''<ref>Ratournaedje da [[Jean-Marie Lecomte]] divins l' [[Evandjîle sint Djhan]]</ref> ou '''fiesse des houtes'''<ref>Lomaedje da [[Jean Dumont]] divins si tradujhaedje di l' [[Evandjîle sint Djhan]].</ref> u '''fiesse des tabernåkes'''<ref>e translataedje [[Joseph Tilkin|Tilkin]]-[[Jacques Desmet|Desmet]] ([[Li Novea Testamint e walon (live)|Li Novea Testamint e walon]] p. 192).</ref>, c' est ene [[fiesse]] [[djwive]] ki deure set djoûs.

[[Categoreye:Biesses]]
[[Categoreye:Plantes]]
[[Categoreye:Formagnance|*]]
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]

On '''diyaloke''', c' est on cåzaedje inte deus djins.

Èn '''ahoucant mot''' (eto : '''rahoucant mot''', '''mot-clé'''), c' est on [[mot]] ki pout ahoukî on rcwereu aviè on metou [[sincieus]] [[papî (årtike)|papî]].

{{Wiccionaire|boufletes}}
[[File:Mumps.jpg|thumb]]
Les '''boufletes''', u les '''mawetes''', u co les '''mofletes''', c' est ene [[maladeye d' efant]], sins griyeusté, la k' les [[glandes oriyreces]] sont-st houzêyes.

{{po|Congo|Congo (discramiaedje)}}

L' '''angliche''' ([EN] ''Anglish''), k' est pus oficirmint lomé «&nbsp;'''purisse linwistike di l' inglès'''&nbsp;» ([EN] ''Linguistic purism in English''). Li mot «&nbsp;'''angliche'''&nbsp;», ubén s' parey e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]], vént di [[Paul Jennings]], ki l' a askepyî e [[1966]].<ref name=":0">https://andreracicot.ca/anglish/</ref>

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

Li '''filé del linwe''', c' est ene pitite mimbrane, metowe å mitan, ki ractént l' coron å soûmint del [[linwe]].