{{Dizo-tite|''Les Héros du gazon''}}

[[File:Pepin2.jpg|thumb|]]
'''Pepin l' Peuket''', c' esteut l' pere da [[Tchårlumagne]]. I skepia a [[Djoupeye]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Egoleure Ouwed Tensif.jpg|thumb|egoleure di l' [[Ouwed Tensif]]]]
L' '''egoleure''' ou '''eboutcheure''' d' on [[mouze (grande aiwe)|mouze]], c' est la k' i s' vude dins ene [[mer]] u èn [[oceyan]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Mina Banassa paraplu.JPG|thumb|Paraplu ki s' ritoûnreut rade]]
On '''paraplu''', c' est ene ronde toele metowe so ene cane et tindowe so des baguetes lomêyes "balinnes", po s'&nbsp;waeranti del [[plouve]] (ou do [[solea]], dins les tchôds payis).

{{po|Aplacaedje|Aplacaedje (discramiaedje)}}
L' '''aplacaedje''' (on dit eto: '''acolaedje'''), el [[linwince]], c' est l' metaedje eshonne di deus u sacwants [[mot]]s, onk dirî l' ôte, et k' ça dvént èn ôte mot, lomé '''mot d' aplacaedje''', u pus spepieuzmint : [[sustantivire]], [[vierbire]], [[advierbire]], [[addjectivire]], evnd. 

Li '''wandion ordinaire''' u '''leuvrin''' (eto, plaijhanmint, '''bec-d'-acî''' u '''bec di fier''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 145.</ref>, c' est l' [[punåjhe]] li pus corante dins les [[payis ni tchôds ni froeds]].

{{Wiccionaire}}
Li '''cervulet''', c' est ene pårteye di l' [[ecefale]] metowe djusse padrî l' [[cervea]], et ki s' raloye å [[bule sicrinrece]].

Li '''Coidlire des Andes''' ou tot belmint les '''Andes''', c' est ene longowe [[tchinne di montinnes]] d' [[Amerike nonnrece]] ki va del [[Colombeye]] å [[Tchili]].

{{Wiccionaire|shoflete}}
{{po|shoflete|shoflete (discramiaedje)}}
[[File:Shoflete 2 mwins.jpg|thumb|pitite shoflete simpe]]
Ene '''shoflete''', c' est ene usteye po shofler sol [[feu]] ([[feu e l' aisse]] ou [[stouve]]) pol fé rprinde.

{{Wiccionaire}}
Li '''såvadje rôzî''' u '''tchapnî'''<ref>[[O4]], «''cap'nîⁿ» so [[O3]].</ref> u '''årglatî'''<ref>[[G152]] a «églantier».</ref><ref>Po tos les mots walons rilévés dins les motîs, loukîz a [[G100]] a «rosier de chien »</ref>, c' est come ene [[ronxhe]] ki florit come ene pitite [[rôze]], et ki dene des fruts lomés «cous-d'-tchén».

'''Djivêye des 32 bons mestîs del Principåté d' Lidje'''

L' '''afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene''', c' est on [[moude|touwaedje]] eshonne après hapaedje di set [[moennes trapisses]] [[France|francès]] ki dmorént e l' [[Aldjereye]].

{{Djermon tchimeye}}
, li gris po l' [[carbone]], li vete po li [[clôre]] eyet li djaene pol [[shoufe]].]]
L' '''îperite''', c' est on likide uzé pindant les gueres. L' '''îperite''' est cnoxhowe po-z årder l' pea e parfondeur.

Li '''mierlou'''<ref>[[Noûmot do walon]] askepyî so Wikipedia e 2021; ratourné do francès «''merlu''» avou l' fonolodjeye do bodje latén «merula» (miele, avou [[diftongaedje]]), et l' [[cawete -ou]] des pårticipes erireces fijhant «-u» e francès (''perdu'' => pierdou)</ref>, c' est on magnåve [[pexhon]] foirt corant dins l' [[Atlantike]] eyet l' [[Mîtrinne Mer]].

Li '''coirbå å rodje betch''' (u '''coirbå ås rodjès pates'''), c' est on [[coirbå]] dins l' lingaedje corant, mins ci n' est nén èn oujhea do djinre ''Corvus'' come les ôtes coirbås et [[coirnaye]]s di [[Walonreye]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Ene '''plate mosse''' (eto: '''mosse di ritche'''<ref>lomaedje nén [[sociålmint comifåt]].</ref> u '''zwite'''<ref>Calcaedje do francès «''les huitres» avou [[riscôpaedje]] (come po [[Wikt:zwer|zwer]], pôreut esse rissintou come on mot d' efant.</ref>), c' est on [[molusse]] [[molusse ås deus schafiotes|ås deus schafiotes]] ki vike dins l' mer, la k' on l' acleve voltî pask' il est vindou tchir et vilin.

Les '''loumires di hosmint d' tere''', c' est des droles di [[loumire]]s k' aparexhnut dins l' [[cir]] assoçnêyes a on [[hosmint d' tere]]. Mins nén dins tos les cas. 

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Fotbalresse.jpg|thumb|djonnes fotbalisses po leu plaijhis]]
On, ene '''fotbalisse''', c' est ene djin ki djowe å [[fotbal]]. Gn a bråmint dpus d' omes ki d' comeres.

Po les [[crustin]]s et les [[moslimî]]s, i gn a sacwants moumints del djournêye cwand i fåt priyî. Ces priyires la polèt esse e-n èn [[Ofice crustin|ofice]] u nén.

{{Djermon}}
On '''djeu videyo''', c' est on [[djeu]] ki s' djowe sol [[waitroûle (éndjolike)|waitroûle]] d' ene [[copiutrece]], u d' ene tévé esprès avou ene djîsse-manote (''joystick''), oucobén sol [[waitroûlete]] d' on [[sûtifone]] u d' ene [[tåvlete éndjolike]].

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit het Atlasgebergte TMnr 10028647.jpg|thumb]]
Li '''taskiwine''' (e [[cmon amazir marokin]] «[[Wikt:ⵜⴰⵙⴽⵉⵡⵉⵏ|ⵜⴰⵙⴽⵉⵡⵉⵏ]]»), c' est ene [[danse]] [[foclorike]] do [[Grand Atlasse]] coûtchantrece ([[Marok]]).

[[File:Messe des Cendres Saint-Pierre-le-Jeune Strasbourg 5 mars 2014 03.jpg|thumb]]
Li '''mierkidi des cindes''' ou '''mierkidi maigue''', c' est l' prumî djoû do [[cwareme]] [[crustin]].

{{Wiccionaire}}

On '''berwetaedje éndjolike''', c' est l' voyaedje d' on [[fitchî éndjolike]] d' ene [[copiutrece]] a l' ôte pal voye del [[Daegntoele]].

[[Categoreye: Antomeye]]
[[Categoreye: Tiesse]]

Li '''polonès''', c' est l' [[lingaedje oficire]] del [[Pologne]].

[[Categoreye:Catolicisse]]
[[File:Beauraing.JPG|thumb|Posteure di Notru-Dame di Biarin a Biarin]]
On '''raparexhaedje di l' Aviedje''' u ene '''aparucion del sinte Viedje''', c' est ene creyance di sacwants [[catolike]]s come cwè l' [[Aviedje Mareye]] åreut raparexhou a des djins (todi des efants {{?}}), aprume al fén do [[19inme sieke]], kiminçmint do [[20inme sieke]].

{{po|coistrece|coistrece (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|coistrece}}
Li '''coistrece''', c’ est ene viye sôre di [[peme]] avou come des coisses ki c' est des roymints so s’ pelake.

Li '''hosse-cou d' aiwe''', c' est on [[hosse-cou]] ki vike tot do long des [[corantès aiwes]].

Li '''crijhe di Souwesse'''<ref>Riscrijhaedje li pus près do prononçaedje e walon di l' arabe «السويس», as-souwîss.</ref> (u '''Crijhe di Suwez'''), k' on lome ossu el '''deujhinme guere inte Arabes et Israyel''', u l' '''Abrocaedje del troejhinne''' (dins les Payis arabes, e-n arabe «العدوان الثلاثي», al-3adouwân ath-thoulâthî, les troes innmis), uco '''li guere do Sinayî''' (e-n Israyel), c' est ene guere la k' [[Israyel (payis)|Israyel]], avou li [[France]] eyet l' [[Grande Burtaegne]] abrokît houte del [[wastene]] do [[Sinayî]] aviè l' [[tchenå d' Souwesse]]. C' esteut fén [[1956]].

[[Categoreye:Djeus]]
[[Categoreye:Dicåces]]
On '''tirlibibi''', c' est on [[djeu]] d' [[dicåce]], di [[fôre]], di [[cazino]], k' on wangne (ou piede) d' [[astcheyance]] et nén d' [[adierçaedje]].

]]
On '''molén å vint''', c' est on [[molén]] ki rote avou l' foice do [[vint]] ki fwait tourner ses aiyes.

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Pfingstwallfahrt nach Altötting, KPE-Mädchenstamm Maria Schutz, Pasing, 1991.png|thumb|]]
[[File:1632 Heiligtumsfahrt Hogenberg.jpg|thumb|]]
[[File:SPRY(1895) p107 THE PROCESSION STARTET TO MECCA.jpg|thumb|]]
On '''pelrinaedje''', c' est on [[voyaedje]] k' on creyant (d' ene metowe [[rilidjon]]) fwait eviè on [[Sint Leu]]. 

L' '''Antolodjeye d' inte Bok et Sanson''', kel tite e francès, c' est ''Un siècle de littérature dialectale au pays d'entre Bocq et Samson'', c' est ene [[antolodjeye di scrijheus e walon]] des [[rebanêyès comenes]] di [[Djeve]] et [[Assesse]] (metowes inte [[Bok (aiwe)|Bok]] et [[Sanson (aiwe)|Sanson]]). 

[[Categoreye:Mousseures]]
{{djermon}}
:''[[texhou|Discramiaedje des sinses do mot "texhou"]]
On '''texhou''' (on dit eto: '''pulôve''', '''tricot''', '''vareuse'''), c'&nbsp;est on [[mousmint]] k'&nbsp;on-z a [[texhaedje ås aweyes|texhou]] avou del [[linne]] metou dizeu li [[tchimijhe]], ki rascove li dzeu do coir, disk' a l'&nbsp;[[céngue]]. 

{{djermon tchimeye}}
{{Elementbox_header | number=37 | symbol=Rb | name=rubidiom | left=[[criptoniom]] | right=[[sitrontiom]] | above=[[potassiom|K]] | below=[[ceziom|Cs]] | color1=#ff6666 | color2=black }}
|}
Li '''rubidiom''', c' est èn [[elemint tchimike]] del troke des [[alcalin]]s, d' essegne atomike '''Rb''', limero atomike 37 eyet masse atomike 85,4678.

{{Wiccionaire|foirt}}
[[File:Foye di foirt.jpg|thumb|foyes (plante di pepinire)]]
Li '''foirt'''<ref>[[E9]] p. 156-157</ref> (on dit eto : li '''rabadjoye'''<ref>[[E203]]</ref> u l' '''absinte'''<ref>[[C89]], [[O99]]</ref>), c' est ene [[yebe ås maladeyes]], coûtivêye dins les [[corti]]s po fé do [[té (abwesson d' yebes)|té]], mins ki pout divni [[epweznant]]e si on ndè prind trop (è prinde pôk, ca c' est foirt).<ref>[[E9]] come cial ådzeu</ref>

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Motîs]]
[[Categoreye:Francès]]
{{Wiccionaire-motîs|Motî des beldjicisses da Francard et aidants}}
Li '''Motî des beldjicisses da Francard et aidants''', ki l' tite e francès, c' est '''''Dictionnaire des belgicismes''''', c' est on [[motî]] do [[francès d' Beldjike]], copurade li [[francès d' Walonreye]].

{{Wiccionaire}}
Ene '''manoye''' d' on payis, c' est totes les sôres di pîces ki sont batowes et d' biyets ki sont-st imprimés dins ç' payis la, e-n on metou trevén. C' est les [[cwårs]] d' on [[dislaxhî payis|metou payis]], djans !
 
== Motlî ==
N a des '''[[discandjåve manoye|discandjåvès manoyes]]''' et des cenes ki nel sont nén.

{{djermon}}
Èn '''afiyaedje foû payis''', c' est ene sôre d' [[afiyaedje d' efant]].

'''Li cinsî et ses efants'''<ref>tite do ratournaedje da [[André Lamborelle]], [[Coutcouloudjoû]] l° 119-120 (2005), p. 13-14.</ref>, c' est ene rilomêye [[fåve di djåzantès biesses|fåve]] riscrîte e francès pa [[Jean de La Fontaine]].

s (come on n' î pout nén mete les biesses po leyî rcrexhe les djonnes åbes, gn a toplin d' setchès yebes).]]

{{Wiccionaire|crankion}}
[[File:Crankion vegne2.jpg|thumb|crankion d' vegne]]
On '''crankion''', c' est l' dibout d' ene coxhete di sacwants gripantès plantes et [[rampioûle]]s ki s' erôlnut so des astocas, po tni l' plante bén astok.

{{Taxobox biesse   | taesson d' Urope | Meles meles MHNT.jpg | '''Epayî taesson'''}}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Mammalia'' (biesses ås tetes) }}
{{Taxobox ôre      | ''Carnivora'' (magneus d' tchå) }}
{{Taxobox famile   | ''Mustelidae'' (bascolidîs) }}
{{Taxobox djinre   | ''Meles'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Meles meles }}
{{Taxobox fén}}
Li '''taesson''', c 'est ene [[biesse ås tetes]], ki magne did tot,  et k' a des blancs et noers poys, e sincieus latén ''Meles spp''. C' est on [[bascolidîs|bascolidî]], ki [[magneu did tot|magne did tot]], ki n' rexhe ki par nute, et ki s' fordoime l' ivier. 

:''[[åbusson|Discramiaedje des årtikes avou "åbusson"]]
:''[[Djivêye des tchampions åbsonreces del Walonreye]]
On '''tchampion-åbusson''' u '''tchampion-boloe''', c' est on [[tchampion]] k' a on [[sporofôre]], dj' ô bén on pî et ene tiesse (tchapea).

'''Abel''', c' est ene binde di muzike neyerlandès eyet neyerlandès-cåzante ki vént d' Effen, ene comene nén lon d' [[Breda]], el [[province do Braibant Bijhrece]]. Èç binde ci est puvite kinoxhowe po li tchanson, ''Onderweg'', k' aveut rexhowe, e [[2000]].

'''Efeze''' (e [[trouk]] : Efes ; e [[vî grek]] : Ἔφεσος / Éphesos ; e [[latén]] : Ephesus ; e-n [[itite]] : Apacha), c' est ene [[veye disparexhowe]], k' esteut ene [[viye Grece|cité greke]] del [[Pitite Azeye]]. 

{{Djermon}}

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire-lives|JMtdt}}

[[File:Pormoennåde troufreye Djowele filmêye3.jpg|thumb|Filmaedje po on fime di rascegne]]
On '''fime di racsegnes''' ou '''documintåre''', c' est on [[fime]], nén trop lon, ki vout racsegnî so ene sacwè, et nén conter ene sipoûle, come les ôtes fimes.

[[File:Golden ratio line2.svg|thumb]]
L' '''ôrinombe'''<ref>[[noûmot do walon]], sol minme tcherpinte ki [[Wikt:ôrimiele|ôrimiele]] et [[Wikt:Ôrvå|Ôrvå]].</ref>, c' est on [[rapoirt (matematike)|rapoirt]], k' a stî trové e l' [[djeyometreye]], di téle manire ki, po deus longueurs "a" eyet "b", a+b/a = a/b.

[[File:Terril Loos-en-Gohelle 2006-01-14.jpg|thumb|On teri el France]]
{{Wiccionaire}}
On '''teri''', '''terisse''', u '''teri d' fosse''', c' est on nouzome hopea d' tere, bråmint pus hôt k' ene måjhon, k' a stî fwait (aprume di 1800 a 1960) avou les vudaedjes des [[:Wikt:rikete|riketes]] des [[houyire|fosses å tcherbon]].

'''Duolingo''' c' est ene cotuzreye po-z aprinde on lingaedje. Cisse cotuzreye ci est purade oryinteye viè l' schoyaedje do motlî.

'''Vung Tau''' c' est ene comene del Redjon d' [[Nam Trung Bo]], e l' [[Vietnam]]. Area is 155,1 km2, population is 280.988 ([[2009]]).

{{Wiccionaire}}
[[File:Coisletes pourcea.JPG|thumb|tchå å rosti (pourcea)]]
Li '''tchå''', c' est les magnåves [[musse]]s d' ene [[biesse]] di [[botchreye]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Wa Dorchymont Mady caraco.oga|thumb|right|Esplikêyes (accint di l' [[Årdene nonnrece]])]]
[[File:Caraco jacket in printed cotton, 1770-1790, skirt in quilted silk satin, 1750-1790.jpg|thumb|250px]]
On '''caraco''' {{odio|Wa caraco.oga|lang=wa}}, c' esteut on [[mousmint]] d' [[kimere]], serant li dzeu do coir, sovint dizo ene [[cote]] u on [[schorsoe]] avou des lådjès croejhlêyès [[burtale]]s.

'''Li Ptite Sirinne''', c' est on [[floriconte]] riscrît pa [[Hans Christian Andersen]] e 1837. 

{{Wiccionaire|vey les setès croes}}
Les '''setès croes''' ou '''set croes''', c' est 7 mehins k' årént les caléns leu-n [[åme]] etur li [[moirt]] et l' [[dierin djudjmint]]. 

Li '''Mont Mgoun''' (e-n [[amazir]] «[[Wikt:ⵉⵖⵉⵍ|ⵉⵖⵉⵍ]] [[Wikt:ⵎⴳⵓⵏ|ⵎⴳⵓⵏ]]», irhil mgon; oudonbén «[[Wikt:ⵉⵖⵉⵍ ⵎⴳⵯⵏ|ⵉⵖⵉⵍ ⵎⴳⵯⵏ]]», irhil mgʷn, divant-bresse do Mgoun), c' est ene [[montinne]] del [[tchinne di montinnes|tchinne]] di [[Grand Atlasse]], e [[Marok]].

[[File:Salêye tchå pîs d' pourcea.JPG|thumb|pîs d' pourcea et ôte bokets salés]]
Li '''salaedje del tchå''', c' est li radjoutaedje di gros [[sé]] al frisse [[tchå]], po l' wårder.

'''Efeze''' (e [[trouk]] : Efes ; e [[vî grek]] : Ἔφεσος / Éphesos ; e [[latén]] : Ephesus ; e-n [[itite]] : Apacha), c' est ene [[veye disparexhowe]], k' esteut ene [[viye Grece|cité greke]] del [[Pitite Azeye]]. 

{{Wiccionaire}}

L' '''ixh-låte''', c' est on son [[vuzlêye cossoune|divuzlé]], ki s' prononce tot rasserant l' air ki passe sol dizeu del goidje inte li raecene del [[linwe]] et l’ [[palå]]. E l' linwince, on l' lome sincieuzmint li '''froyrece palatrinne divûzlêye'''.

L' '''Izlande''', c' est on payis d' [[Urope bijhrece]].

[[Categoreye:Lingaedjes]]
[[File:Wikipedia-logo-v2-Maii.PNG|thumb|Imådjete do Wikipedia e maytili]]
Li '''maytili''' (la-minme sicrît «मैथिली»), c' est on [[lingaedje indo-uropeyin]] djåzé e [[Nepal]] ey al [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] di l' [[Inde]] pa dipus d' 35 miyons d' djins, inte di zels troes miyons å Nepal. 

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Crustinnisse]]

, el [[Nonne-Afrike]].]]
Li '''BRICS''', c' est ene troke politike di cénk payis&nbsp;: el [[Braezi]], el [[Chine]], l' [[Inde]], el [[Nonne-Afrike]] ey el [[Rûsseye]]. Mins nerén, el [[Nonne-Afrike]] a ridjondou ciste troke ci k' e [[2010]]. Adon, e [[2009]], anêye d' ès-n' askepiance, eyet li vnowe d' èç payis la, li '''BRICS''' si loméve seulmint '''BRIC'''.<ref name=":0">https://www.levif.be/international/voici-les-6-pays-qui-rejoindront-les-brics-en-2024/</ref> Li mot «&nbsp;'''BRICS'''&nbsp;», c' est l' racourtixhaedje des nos des cénk payis e-n [[Inglès|inglès&nbsp;]]: ''Brazil'', ''Russia'', ''India'', ''China'' eyet ''South Africa''.<ref>https://moderndiplomacy.eu/2023/07/02/brics-at-a-historical-turning-point-unexpected-challenges/</ref>

[[File:Zacherlfabrik-IMG 0691.JPG|thumb]]
On '''boton al loumire''', u '''boton d' electrike'''<ref>boton d' l'élèctrique dins [[E170]] a «boton»</ref> pus coûtmint: on '''boton'''<ref>rastrindou uzaedje di «boton» ([[S0]])</ref> (on dit eto, setch calcaedje do francès, èn '''interupteur'''<ref>aveuri pa [[FC99]] & [[S0]]</ref>), c' est on ptit boton k' on tchôke dissu (des côps d' on costé pu d' l' ôte, kécfeye tot l' fijhant tourner) po esprinde u distinde ene [[loumire (lampe)|loumire]] u èn [[aparey electrike]].

[[Categoreye:Roumaneye]]
<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Olt'''</font><br>'''(distrik d'&nbsp;Olt)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Slatina]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Walakeye]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>OT</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br>&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 22inme]] <br> 5.498&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br>&nbsp;- Totå ([[2001]])<br>&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 18inme]]<br>513.266 dimorants<br>93&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

{{Wiccionaire|mwaisse del djowe}}
Li '''mwaisse del djowe''' {{odio|Wa-fel mêsse del djowe wa mwaisse del djowe.ogg|lang=wa}}<ref>riscrijhåve e [[Sistinme Feller|Feller]] «mêsse dèl djowe»</ref>, u l' '''mwaistresse del djowe''' (on dit eto l' '''essinneu·se''', u '''meteu·se el sinne'''), c' est l' djin ki moenne li djouwaedje des acteurs, e [[teyåte]].

{{djermon}}

{{po|Sint-Nicolai|Sint-Nicolai}}
[[File:Nicolas myra.jpg|thumb|]]
'''Sint Nicolai'''<ref>prononcî eto ''sint Nicolèy'', ''sint Nicolâ''</ref>, c' esteut en [[eveke]] di [[Mire]] e l' [[Azeye mineure]], asteure li [[Tourkeye]].

On '''speculôsse,''' u on '''bonzome''' ; sortoit cwand l' '''speculôsse''' a on [[Sint-Nicolai]] dzeu ; c' est ene [[biscûte]] ki vént del [[Flande]] eyet des [[Bas Payis]]. 

{{Wiccionaire}}
Li '''brûte''', c' est ene sôre di [[cwårdjeu]] ki s' djowe dins l' payis d' [[Måmdey]].

Li '''louganda''', c' est l' mwaisse [[lingaedje]] di l' [[Ouganda]]. 

{{Wiccionaire}}
Ene '''fraite''' (on dit eto ene '''fraiteure'''), c' est on terén ki dischind douçmint aviè ene aiwe, dabôrd kel restant est a tiene.  Ene plaece la k' i gn a ene fraite, si lome on '''fraiti'''.

{{po|Djineve & Djinefe|Djinefe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Djineve}}
[[File:Geneva lake lighthouse.jpg|thumb|[[fåre (batelreye)|fåre]] sol laetche Leman]]

L' '''eure del coistrece di Greenwich''' (ECG) u '''tins univiersel''', u '''eure GMT''', c' est l' eure des payis ki sont a pô près sol minme [[londjitude]] kel veye di [[Greenwich]] e [[Rweyåme Uni]]. C' est pa cisse [[veye]], metowe e l' [[Inglutere]] la k' on-z a fwait passer ene [[coistrece (djeyografeye)|coistrece]] ki va esse li lene di referince po tos les ôtes meridyins, li [[coistrece di Grennwich]], dabôrd.

{{Wiccionaire}}
[[File:Bietris rapuroe.jpg|thumb|rapuroe a [[Bietris]]]]
On '''rapuroe''', c' est ene eståcion la k' les [[mannetès aiwes des veyes]] sont rapurêyes.

[[File:Sierra Nevada Baza.JPG|thumb|Montagnes al nive, dirî des tienes castinnixheus (Gwadisse)]]
[[File:Andalouzeye montinne nûlêye.JPG|thumb|Åbes ås fruts]]
L' '''Andalouzeye''', c' est ene [[franke contrêye]] ([[kiminålté otonome (Espagne)|kiminålté otonome]]) di l' [[Espagne]].

Li '''ralfabetijhaedje''' (u '''transliteraedje'''), c' est l' riscrijhaedje d' on minme [[mot]] dins èn ôte [[alfabet]].

{{po|årtike|årtike (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|rastrindou}}
On '''rastrindou årtike''' ou '''etroclé årtike''', c' est èn [[årtike (croejhete)|årtike]] fwait di deus bokets ki sont-st [[etroclaedje|etroclés]]. 

{{djermon}}
'''Końskowola''', c' est ene pitite veye metowe sol sud-ess del [[Pologne]].

On '''vicant lingaedje''', c' est on [[lingaedje]] k' i gn a co des djins ki cåznut, å djoû d' ouy.

{{Wiccionaire}}
Ene '''epopêye''', c' est on long [[arimé]] po conter li spoûle d' ene djin, å pus sovint, tins d' ene guere.

L' '''Afwaire des caricateures daenwesses di Mawoumet''', c' est ene margaye rilidjeuse et politike k' a-st ataké e [[2005]]. a cåze d' on [[dessinaedje]] do [[profete Mawoumet]] divins ene gazete [[Daenmåtche|daenwesse]], li Jyllands-Posten (Posses do Djutlande). 

Ene '''rantoele di soçnaedje''', c' est ene [[waibe (Daegntoele)|waibe]] la k' on drouve on conte, et-z aveur ene [[waibe-pådje|pådje]] da sinne, wice k' on mete des racsegnes so lu-minme, et priyî des djins k' on voet voltî a î vni soçner.

{{Wiccionaire}}
 dilé ene bele tiesse di cier]]
]]
On '''gåre di bwès''' u '''foistî'''; ene '''gåre di bwès''' u '''foistresse''', c' est ene djin d' mestî ki louke si les bwès sont bén etertinous come i s' doet.

L' '''afwaire Calbalasse''', c' est l' djudjmint avou codanåcion a moirt d' on [[cåbartî]] – ey eto [[taeyeu d' mousmints]] - di [[Malonne]], Djåspård Françwès (''Gaspard François''), pol [[moude]] d' on [[tchenonne]] di l' abeye di Malonne, li [[12 di decimbe]] [[1787]].

{{po|fonnet|fonnets (sôres)}}
[[File:Asian hornet (33965402201) (2).jpg|thumb]]
Li '''fonnet d' Azeye''' u '''fonnet aziyatike''' u '''noer fonnet''', c' est on [[fonnets (sôres)|fonnet]] ki dmoréve e l' [[Azeye]], mins ki s' a spårdou enawaire e l' [[France]].

[[Categoreye:Pexhons]]
[[Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes]]
[[File:Barbel.jpg|thumb]]
Li '''bårbea''', c' est on gros [[pexhon]] des [[doûcès aiwes]].

Del '''bire''', c' est ene abwesson avou 2 a 12 digrés d' alcol divins, fwaite avou do [[oidje]] (et kécfeye des ôtès dinrêyes), sovint divnou do [[brå]], do souke, do [[houbion]], et des [[yesse]]s.

{{po|cour & Cour|cour (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|cour}}

{{po|Abråm|Abråm (discramiaedje)}}
[[File:Tel Aviv-Yafo 16278 (11806773146).jpg|thumb|Ofrixhaedje d' Izåk]]
'''Abråm''' ou '''Abraham'''<ref>Po tos les prononçaedjes e walon, loukîz so l' [[ALW]] '''3''' pådjes 43, 45, 48 et 82.</ref>, c' est on påtriyåtche del [[Bibe]].

{{Wiccionaire}}
On '''sustantif''' ou '''cmon no''', c' est on [[mot]] ki mostere ene sacwè, ene sakî, on sintimint, k' end a bråmint des pareys.

[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Epweznaedjes]]
{{djermon}}
Li '''fluworôze''', c' est ene [[maladeye]] des [[medcene|djins]] et des [[årtisyince|biesses]] a cåze do magnaedje di dpus d' [[fluwôr]] k' i n' elzî fåt.

L' '''incipite''' d' on [[Belès Letes|scrît boket]], c' est les prumîs mots di l' ouve.

{{Wiccionaire}}
[[File:Dessén airdiè cope bouneur.jpg|thumb|dessén d' efant mostrant ene cope ki s' tént pal mwin dizo èn airdiè]]
Èn '''airdiè''' (ossu: '''Roye Sint-Djan''', '''Coroye Sint-Djan''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 66.</ref>, c' est on forveyou [[air (djeyometreye)|air]], di set [[coleur]]s, ki s' fwait e [[cir]] cwand i [[ploût]] et k' i fwait do [[solea]]. 

{{Wiccionaire|acteur}}
, dessiné e 1953 pa [[J. Schoovaerts]]]]
Èn '''acteur''', ene '''actoresse di cinema''', c' est ene djin ki djowe dins les [[fime]]s.

[[File:Oteurs walons annouwaire1934-rac.jpg|thumb|Annouwaire des "Oteurs walons", 1934]]
Èn '''annouwaire''' u ene '''annouwaire''' d' ene [[soce di scrijheus]], c' est on [[live (po lére)|live]] ki rexhe tos les ans, avou des [[scrijhaedje]] des soçons.

{| table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC
|+<font size="+1">'''Judeţul Ilfov'''</font><br />'''(distrik d'&nbsp;Ilfov)'''
|-
| style="background:#FDFFEC" align="center" colspan=2|
|-
|Mwaisse-veye || [[Buftea]]
|-
|Redjon || [[Walakeye]]
|-
|Acourtixheure || IF
|-
|Minorité(s) || &nbsp;
|-
|Sitindêye<br />&nbsp;- Totå
|[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 41inme]]<br />1.593&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]
|-
|[[Populåcion]]<br />&nbsp;- Totå (anêye)<br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]
|[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 41inme]]<br />???? dimorants<br />??&nbsp;djins/km²
|}

{{po|dråwe|dråwe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|dråwe}}

{{po|djote|djote (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

On '''powete''', ene '''powetresse''' (pus modesmint on '''fjheu d' arimés'''<ref>lomaedje foirt corant e [[payis d' Lidje]], dizo disfondowe ''feû d' rîmês''.</ref>, ene '''fwaiyresse di rimeas'''), c' est on scrijheu u ene sicrijheuse di fwait del [[powezeye]], u do moens des [[arimé]]s.

'''Taywane''' (on djheut davance '''Formôze''', oficirmint: '''Republike di Chine'''), c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Azeye]]. 

{{po|voye Sint-Djåke|voye Sint-Djåke (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Voye Sint-Djåke}}

[[Categoreye:Priyires crustinnes]]
Li '''tîce''', c'est l' 5inme [[priyires del djournêye|priyire del djournêye]], ki les moennes dijhnut etur 7 et 9 eures å matén. Ele est l'imådje do dischindaedje do [[Sint-Esprit]] so les [[aposse]]s.

Les '''Djurassikes''', c' est ene rîlêye di fimes vinant d' on roman da [[Michael Crichton]] di 1990, k' a stî metou å cinema pa [[Steven Spielberg]] e 1993.

[[Categoreye:France]]
[[Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye]]
Lintchamp (F. ''Linchamps''), c' est on viyaedje di [[France]], dins l' [[dipårtumint des Årdenes]], metou djusse astok del frontire bedje, djondant [[li Ptite Louwate]]

[[Categoreye:Tchesse]]
Del '''verdjale''' ou del '''glou'''<ref>Po l' dispårdaedje des viyaedjes la k' on djheut "verdjale" ou "glou" å 20inme sieke, et les accints di ç' dierin mot la, loukîz al mape [[ALW]] '''8''' 96.</ref>, c' est ene [[cole]] fwaite avou des plantes, aprume do [[hoûssea (bouxhon)|hoûssea]], mins eto des petches di [[canistea]], ou di l' [[ôle]] di [[lin]].

Li '''teyolodjeye''', c' est ene syince ki corwaite les [[Rilidjon|rlidjons]]. 

{{Wiccionaire}}
Èn '''eredjistreu''', c' est èn aparey ki pout [[eredjistrumint|prinde des sons]], et les wårder, po les paleur rishoûter après.

{{Wiccionaire}}
[[File:Måtrea epayî.jpg|thumb|Fawene epayeye]]
Li '''fawene''', c' est on grand [[bascolidî]], avou on foncé brun poyaedje.

'''Monzón''', c' est ene [[comene]] di l' [[Aragon]], e l' [[Espagne]].

Les '''tchamosseures del pea''', c' est des maladeyes del pea des djins et des biesses, kel cåze, c' est des [[tchamosseure|tchampions microscopikes]]

{{Djermon}}
 po fé di l' '''alpinisse''', c' esteut des [[Rweyåme-Uni|Burtaenikes]].<ref>Gardien, C. (2021). ''Une histoire de l'alpinisme''. Glénat.</ref>]]
L' '''alpinisse''', c' est on spôrt di gripaedje ezès [[montinne]]s.

{{Dizo-tite|''Volapük''}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Chevesne.JPG|thumb|]]
El '''tchivene''' (li '''tchvene'''), c' est on [[pexhon]] des [[doûcès aiwes]].

{{Taxobox biesse   | Clouctea | AlytesObstet.jpg | '''Alytes obstetricans''' - Clouctea }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Amphibia'' (glumantès biesses) }}
{{Taxobox ôre      | ''Anura'' }}
{{Taxobox sor-ôre  | ''Archaeobatrachia'' }}
{{Taxobox famile   | ''Discoglossidae'' }}
{{Taxobox djinre   | ''Alytes'' }}
{{Taxobox espece   | ''obstetricans'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Alytes obstetricans LAURENTI }}
{{Taxobox fén}}
{{Wiccionaire|clouctea}}
On '''clouctea''' (on dit eto '''clouctrê''', '''clouk''', '''cwåkea''', '''cloukete''', '''clotchteu'''<ref>Po saveur tos les lomaedjes do clouctea e walon, e 20inme sieke, alez s' vey a l' [[ALW]] '''8'''.</ref>, '''lurtea''' u '''houlpea'''<ref>[[E200]]</ref>, c' est ene sôre di ptit [[crapåd]], ki fwait des "clouk, clouk", al nute, a l' esté, et ki dmeure dins les vîs meurs. 

'''Vint-cénk sicrijheus e walon ås deus Inne''', ki l' tite e francès, c' est '''''25 auteurs wallons aux Deux-Haine''''', c' est ene [[antolodjeye di scrijheus e walon|antolodjeye]] ramexhnant li vicåreye et des tecses di 28 [[sicrijheus e walon]] des deus viyaedjes ki s' lomnut «[[Inne]]». Dj' ô bén: [[Sint-Pire]] ([[Inne-Sint-Pire]]) eyet [[Sint-På]] ([[Inne-Sint-På]]).

{{po|Noyé|Noyé (discramiaedje)}}
{{po|Sint-Nicolai|Sint-Nicolai}}

{{po|E (lete et sons)|e (discramiaedje)}}
Li '''son ê rinflé''' u '''mierdrovou ê''' u '''ê ålwetrin'''<ref>«''e vélaire''» diné po sacwants mots avou «ê» dins [[E34]].</ref>, c' est on son do [[walon]] respondant a des prononçaedjes coinreces do [[son ê]].

[[Image:Northern Hemisphere LamAz.png|thumb]]
Li '''Dmeye Bole bijhrece''' ou '''Emisfere Nôr''', c' est li [[dmeye bole]] metowe a [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] di l' [[Ecwateur]].

Li '''scole gårdyinne''' u '''pitite sicole''', c' est ene [[sicole]] ki prind les tot djonnes [[efant]]s, sovint a cmincî di l' ådje di 2 ans et dmey (cwand i sont prôpes).

{{Wiccionaire|vey les setès croes}}
Les '''setès croes''' ou '''set croes''', c' est 7 mehins k' årént les caléns leu-n [[åme]] etur li [[moirt]] et l' [[dierin djudjmint]]. 

On '''gåz nôbe'''<ref>[[E188]] p. </ref> u '''gåz råle'''<ref>Avou l' [[plaeçaedje des addjectifs djondreces|ôre des addjectifs]] come e francès, assaetchî på calcaedje di ç' no la e francès; on les pout mete a môde d' [[aplacaedje tîxhon]], aprume ki c' est des courts addjectifs.</ref>, c' est on [[gåz]] k' est dins l' dierinne colone do [[Tåvlea Mendeleyev]].

[[Categoreye:Lingaedjes]]
[[Categoreye:Monde amazir]]
[[Categoreye:Aldjereye]]
Li '''cabile''', c' est on [[lingaedje]] [[amazir]] del [[Cabileye]], e l' [[Aldjereye]]. 

'''Viyé-l'-Alou''', (la-minme, ''Vilé-l'Olu'', F. ''Villers-la-Loue''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Méch-divant-Vierton]], el [[province do Lussimbork]].

[[Categoreye:Francès]]
L' '''indicatif prezintrece''' e '''[[francès]]''' rissaetche beazebén sol [[Indicatif prezintrece|minme tins e walon]]

{{Wiccionaire}}
[[File:TPRI-01 (14335248671).jpg|thumb]]
Ene '''sicrirece''' (on dit eto : ene '''imprimante'''), c' est ene machine raloyeye a ene [[copiutrece]] et ki mete les fitchîs so papî.

[[Categoreye:Walonreye]]
{{po|Walonreye|Walonreye (discramiaedje)}}
So l' aroyaedje del [[Walonreye]] on djåze des diferins lingaedjes, li pupårt estant des [[lingaedjes romans]], mins end a des [[lingaedjes tîxhons]] eto.

{{Wiccionaire}}
[[File:Djindjipe.JPG|thumb]]
Li '''djindjipe''', c' est ene [[plante]] ki vént d' [[Azeye]] et k' on eploye li [[rampe (plante)|rampe]] come [[yerbêye]], dins les [[såce]]s ou dins les [[dessert]]s. Eto dins les [[sope]]s.

{{Djermon}}[[File:Map - Macedonian language distribution.svg|thumb|Mape ewou çk' el '''macedonyin''' est dvizé.]]
[[File:Prilep-Bitola dialect speech - Bitola.ogg|thumb|Eredjistrumint d' ene sakî ki djåze dins ç' lingaedje ci.]]
El '''macedonyin''', c' est on [[lingaedje]] k' est cåzé el [[Bijhe-Macedwene]].

'''Djivêye des [[biesses ås tetes]] del [[Walonreye]]'''

Ene '''ristitcheye fråzlete''' ou '''fråzlete sititcheye'''<ref>[[Laurent Hendschel]], [https://web.archive.org/web/20070317001321/http://users.skynet.be/lorint/picr/node20.html Motlî del pitite croejhete]</ref>, c' est ene [[fråzlete]] k' on vént stitchî å mitan del mwaisse fråze, po dner èn esplicaedje k' on-z a mezåjhe divant d' porshure li djhêye.

{{Wiccionaire}}
On '''mancî lingaedje''' (''man’cî linguètch''; on dit eto avou po tchaeke mot, ene idêye diferinne padrî l' tiesse : '''spotchî lingaedje''', '''formagnî lingaedje''', '''lingaedje dilérin''', '''pitit lingaedje''', '''lingaedje do payis''')<ref>L' alomåcion «linwe indidjinne» si rescontere eto, mins pout esse rissintowe come on [[francijha]].</ref>, c' est on [[lingaedje]] ki pôreut bén ndaler bénrade evoye, pask' i gn a cåzu pupont d' djins kel djåznut.

{{po|otruche|otruche (discramiaedje)}}

{{po|scawaedje|scawaedje (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|scawaedje}}
Li '''scawaedje''', el [[linwince]], c'est l' rissaetchaedje del cawe d' on [[mot]], po-z askepyî on [[novea mot]] (naturelmint ou pal voye d' on [[linwe-ehåyaedje]]).

Les '''åwinîs''', c' est ene dizo-famile des [[åwidîs]], ki rashonne les åwes vraiyes (nén les [[cégne]]s, metans).

{{Dizo-tite|''Les Héros du gazon''}}

{{po|«Gurnåde» et «gurnåde»|Gurnåde (discramiaedje)}}

[[Categoreye:Cwårdjeus]]
{{po|piket|piket}}
Li '''piket''', c' est on [[djeu d' cwåtes]] ki s' djouwéve el Walonreye. I s' djouwéve po des [[çanses]].

{{Elementbox_header | number=2 | symbol=He | name=eliom | left=[[idrodjinne]] | right=[[litiom]] | above=- | below=[[neyon|neyon]] | color1=#c0ffff | color2=black }}
|}

: motoit li prumire ramexhnêye d' arimés e walon]]
Ene '''ramexhnêye d' arimés e walon''', c' est on [[live e walon|live]] avou [[ramexhnêye d' arimés|rén k' des arimés]] tot scrîts e [[walon]].

'''Stromae''', d' ès veur no : '''Paul Van Haver'''. C' est on [[tchanteu]] [[Beldjike|belgo]]-[[Rwanda|rwandè]]. «'''&nbsp;Stromae&nbsp;'''», c' est l' anagrame di Maestro. Ès label, Mosaert, eto c' est ene anagrame do mot spagnol&nbsp;: «''&nbsp;Maestro&nbsp;''». '''Stromae''' aveut scrît sacwantès ''mixtapes'' padvant di scrire des alboms.

Li '''flamind d' Brussele''' (insi lomé pa ses cåzeus et rcwereus: '''''Brussels vloms'''''<ref>[[Jean-Jacques De Gheyndt]], lomaedje riprins dins l' papî [[Philippe Boula]] & [[Lucyin Mahin]], «''Les parlers romans dans l’atlas sonore des langues et dialectes de Belgique''», ''Bien Dire et Bien Aprandre'' l° 35, [[Lîle]], 2020, p 87.</ref><ref>Mågré ki, linwisticmint, ci n' est nén on pårler [[flamind]] (come li [[wess-flamind]] et l' ci del [[Flande levantrece]].</ref>), pus spepieuzmint '''[[tîxhwès braibançon]]''' (insi ricnoxhou dins l' [[Decret Valmy Féaux]]<ref>dizo alomåcion e francès, ''thiois brabançon'')</ref>), c' est on [[lingaedje coinrece]] djåzé a [[Brussele]], del famile des pårlers braibançons tîxhons.

{{djermon}}

[[Categoreye:Canada]]

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; '''goydelike'''
----

{{djermon}}
Li '''ketamene''', c' est ene [[edoirmante drouke]] po les biesses, del famile des fenciclidenes.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Li '''memwere''' ou '''ritna''', c' est l' ådjeu do [[cervea]] di s' sovni d' etrevéns passés.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Toponimeye]]
[[Categoreye:Bwès (d' åbes)]]
On '''tchenoe''', c' est on bwès d' [[tchinne]]s.

[[File:Pipistrellus pipistrellus (3204881570).jpg|thumb|fotografeye a [[Djambe]]]]
Li '''pipistrale ordinaire''', c' est ene [[tchawe-sori]] foirt corante el Walonreye.

{{po|tchet|Tchet (discramiaedje)}}
[[File:Puss in boots by L.Bakst.jpg|thumb]]

{{Wiccionaire}}
[[File:Radis noir.jpg|thumb]]
Ene '''ramonasse''', c' est ene sôre di noer [[rådisse]]. End a des longous et des ronds.

{{Wiccionaire}}

Li '''souwaedje-evoye des credits''', c' est ene estance economike, cwand les [[banke]]s ni sont waire tchôdes po [[prustaedje|pruster]] des [[cwårs]].

{{Wiccionaire|Efel}}
[[File:Tiesse volcan.JPG|thumb|Tiesse d' on vî volcan]]
L' '''Efel''' (almand «Eifel»), c' est en contrêye naturele di l' [[Almagne]].

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}
Ene '''cråxhreye''' (on dit eto ene '''tchårcutreye'''), c' est èn [[amagnî]] apresté do botchî, fwait avou les cråxhes et les ôtes restants do [[pourcea]], u di ds ôtès biesses.

Li '''bwès d' tchåfaedje''' u '''bos d' rasse'''<ref>[[O3]] a «ras´».</ref>, c' est des [[åbe]]s k' on-z abate dins les [[taeye (di bwès)|taeyes]], et k' on rcepe sovint a bokets d' on mete,  pu rfinde a [[Wikt:schene|schenes]]. Les pus ptitès coxhes ki n' sont nén rfindowes si lomnut les rondins.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{djermon}}
Li '''djaponès''', c' est l' [[lingaedje oficire]] do [[Djapon]].

{{djermon Urope}}

{{Wiccionaire|cizete}}
[[File:Cizete di waeyén fleur estamenes.jpg|thumb|ådvins del fleur]]
Li '''cizete''' (on dit eto : '''cizete do waeyén''',  '''fleur do waeyén''', '''cizrece''', '''vatche-e-vea''', '''towe-tchén''', '''coltchike''')<ref>ey eto : moirt-des-tchéns, tchén-lêye, cou-tot-nou, boû, cotchot, pés-d'-vatche, tete-di-vatche, tiesse-di-vatche, vete lisse; Loukîz a [[G100]] a "colchique d'automne".</ref>, c' est ene plante ki  fouye e [[bontins]] et florit e [[waeyén-tins]] d' ene bele bleuwe [[fleur]] ki les grandès petales rishonnèt a ene [[cizete (usteye)]]. 

[[Categoreye:Åbes]]
{{Wiccionaire}}
[[File:Så bwès foyes1.jpg|thumb|schoice, bwès et foyes d' ene sôre di så]]
Ene '''så''' ou '''såcî''', c' est èn [[åbe]] ki crexhe dins les frexhès plaeces, do [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] '''Salix'''.

{{Dizo-tite|''Service des Langues régionales endogènes''}}

[[File:Semtex H 1.jpg|thumb]]
Li '''Zemtek''' (ki l' vraiy no, prononçåve a l' almande, c' est « Semtex »), c’ est èn [[esplôzant]] edvinté et prodût el [[Tchecoslovakeye]] dispu l’ difén des [[anêyes 1960]]. C’ est on [[plastike (esplôzant)|plastike]] foirt pouxhant, et k’ edeure li tcholeur et l’ crouweur.

Li '''codjowaedje di "ratinde"''' si rashît sol codjowaedje des [[viebes del 5inme troke]]. 

{{Wiccionaire}}
]]
 di [[Rotchfoirt]]]]
Ene '''couyonåde''' (on dit eto: ene '''[[fåve]]''', ene '''boûde''', ene coye, ene crake, ene [[paskeye]], ene rirêye, ene minte), c' est ene istwere po rire, k' on raconte pattavå dins on on payis. 

{{Wiccionaire}}
Ene '''videyo''', c' est on ptit court [[fime]] k' on pout prinde lu-minme, et waitî so èn aparey e s' måjhon. Cist aparey la si lome eto '''on''' '''videyo'''.

[[Categoreye:Mestîs]]
{{Omonimeye}}
{{Wiccionaire|contåbe}}
* onk, ene ki tént l' [[Contåbilté]] (les contes d' ene eterprijhe).
* djin d' mestî ki fwait d' l' [[acontance]] (studiaedje des afwaires di çanses d' ene eterprijhe, d' ene ritche mierdjin, d' on govienmint, evnd.)

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Terorisse]]
[[Categoreye:Rascråwes uminnes]]

[[Categoreye:Formagnance]]
[[Categoreye:Micolodjeye]]
Ene '''micôze''', c' est ene [[maladeye]] metowe a ene djin, ene biesse ou minme ene plante pa on [[tchampion microscopike]].

[[Categoreye:Drapeas del Daegne|Catalogne]]
[[Categoreye:Catalogne]]

L' '''imeniom''' (fr: ''hyménium'', do [[grek]] ''humenion'' = pitite pea), c' est l' pårteye d' on [[tchampion-boloe]] ki va siervi å [[mopliyaedje]], et dabôrd, produre les [[spôre]]s.

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Djindjipe.JPG|thumb]]
Li '''djindjipe''', c' est ene [[plante]] ki vént d' [[Azeye]] et k' on eploye li [[rampe (plante)|rampe]] come [[yerbêye]], dins les [[såce]]s ou dins les [[dessert]]s. Eto dins les [[sope]]s.

Li '''Zivenbork''' ou '''Transilvaneye''', c' est ene redjon enute el [[Roumaneye]], ene miete å Levant di l'&nbsp;[[Urope]].
Ses vijhéns sont l'&nbsp;[[Oucrinne]] a Bijhe, li [[Moldova]] å Levant, li [[Walakeye]] a Nonne eyet li [[Hongreye]] å Coûtchant.

{{po|Sint-Nicolai|Sint-Nicolai}}
[[File:Sint-Nicolai.jpg|thumb]]
[[File:Sint-Nicolai pitite båshele mame.jpg|thumb]]
[[File:Sint-Nicolai valet schoûtant.jpg|thumb]]
Li '''Sint-Nicolai''', c' est ene [[fiesse]] des efants el [[Beldjike]] ki s' passe li [[6 di decimbe]], li djoû k' on dit ki l' vraiy [[sint Nicolai]] a morou.

{{Wiccionaire|feve}}
[[File:Illustration Vicia faba1.jpg|thumb]]
Li '''grosse feve''', c' est ene [[påwionacêye]] ki dene des grossès grinnes k' ont l' cogne d' on [[rno]], et k' on splitche foû d' leu schågne divant d' les magnî (årvier del [[pitite feve]], k' on magne les cosses eto).

{{Wiccionaire}}
Ene '''foixhete''' (u '''foixhlete'''), pus coranmint ene '''mousse-oraye''' u on '''mousse-e-l'-oraye''' u on '''trawe-oraye'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=8&alw_page=326&alw notule '''8''' 150].</ref>, c' est on longou [[inseke]] ki n' voke nén, et k' a come ene grande ronde fotche a s' dirî. {{?}}

Li '''floriconte då sint Nicolai''', c' est on [[floriconte]] ki mete el sinne [[sint Nicolai]] et on botchî k' aveut touwé troes ptits [[efant]]s, ki l' bon sint va fé raviker.

ki mostere li pôzicion do sud (lete S)]]
Li '''sud''' (u li '''Sud''', li '''Midi''' u '''Nonne'''), c' est l' [[cwate costés del Daegne|pont cardinå]] wice ki l' [[solea]] est a [[nonne]] (å mitan do [[djoû]]).

Ene '''blanke dame''' u '''blanke feme''' (pus rålmint, ene '''fêye'''<ref>li no n' egzistéve e 20inme sieke ki so les aschates walon-gåmès ([[Bietris]]), ey adon, dins tote li Gåme.</ref>), c' est ene binamêye djin ki vént sovint schaper les efants u les pôvès djins ki sont må prins.

[[Categoreye:Droet]]
Li '''rcelaedje''', c' est l' muchiaedje di sacwès hapés pa on [[voleu]].

Li '''vete''' u l' '''vert''', c' est ene [[coleur dilérece]] k' on a avou ene maxheure di [[djaene]] eyet d' [[bleu]]

{{po|té|té (discramiaedje)}}
[[File:Marok vudaedje té.jpg|thumb|Li boevaedje do té est sovint foirt ceremonieus]] 
Li '''té''', c' est ene abwesson fwaite avou les foyes do [[teyî]].

Les '''Limbes''', dins l' [[crustinnisse]] — dins tos les cas dins l' [[catolicisse]] —, c' esteut on cwatrinme espåce di dmorance des [[åme]]s, a costé do [[cir (rilidjon)|cir]], di l' [[infier]] et do [[purgatwere]]. Î alént les åmes des efants moirts sins [[bateme]].

[[Categoreye:Fiziolodjeye]]
[[Categoreye:Sintimints]]

[[Categoreye:Catolicisse]]
:''[[sillabusse (discramiaedje)|Discramiaedje des sinses do mot "sillabusse"]]
Li '''sillabusse des ereurs''' (e [[latén]] ''Syllabus Errorum'', "tåve des flotches"), c' est ene sillabusse do Påpe [[Piye IX]] ki critike totès sôres dins l' societé modiene, k' a vudî li [[8 di decimbe]] [[1864]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Woman sneezing.jpg|thumb]]
On '''matchurea''' {{odio|Wa-fel matchurê wa matchurea.ogg|lang=wa}}<ref>prononçaedje e [[walon d' Nonne]]</ref> u '''moirgunea''', c' est ene [[maladeye]] do [[nez]], ki s' mete a piker et a cori bråmint.

Ene '''diclinåjhon''', c' est on candjmint do coron d' on mot (aprume les [[sustantif]]s et mots aloyîs) sorlon si fonccion d' [[croejhete (linwince)|croejhete]].

{{po=}}
Li '''Savoye''', c' est ene contrêye naturele del [[France]].

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Antomeye]]
Li '''boigne boyea''', c' est on boket des [[boyea]]s ki n' a pont d' rexhowe : si coron est on cou-d'-saetch.

{{Wiccionaire-sititchetes|-ale}}
Les '''cawetes -ale''' et '''-ele''', c' est les femrinnès fômes del [[cawete -ea]].

Ene '''wastene'''<ref>vî mot walon k' a stî wårdé dins [[Wastene (discramiaedje)|des nos d' plaece del Walonreye]] po des plaeces k' on  n' saveut coûtiver. Li stindaedje ås grandès stindowes des tchôds payis s' a fwait dins les anêyes 2000, pa assaetchance do neyerlandès «woestijn» ([[Djôr Staelens]], k' a rlevé tos les nos d' plaeces del Walonreye avou ç' mot la).</ref>, asteure, purade el '''dizert'''<ref>''dèzair'' dedja dins [[E203]] (1866), mins djusse dins les sinses imådjreces.</ref>, li '''dzert'''<ref>Sipotchaedje acertiné dins on sinse des [[houyire]]s (les ''d'zêrts'' = trôs nén rebleyîs), et dins l' parint «d(i)zerter» / «d(è)zarter»</ref>, c' est ene grande sitindowe di tere sins waire di [[plouve]], dins les [[tchôds payis]].

Li '''milet''', c' est ene sôre di plante ki dene des ptitès grinnes k' on sogne les moxhons d' gayole avou.

{{Wiccionaire}}
Li '''rômarin''', c' est on [[bouxhon]] eployî come [[yerbêye]]. Mins eto dins les [[djårdéns ås fleurs]] bén metous å solea.

{{Djermon}}.]]

Li '''djivêye UCW des nos d' veyes et viyaedjes del Walonreye''', c' est ene djivêye di nos coinreces des [[ancyins ptits bans]] del [[Walonreye]], et des novelès [[rebanêyès comenes]] dins les [[pårlers do payis]], dj' ô bén : li [[walon]], [[picård]], [[gåmès]], [[tchampnwès]], [[lussimbordjwès]] et [[ripouwaryin]].

[[Categoreye:Bresreye]]
[[Categoreye:Dinrêyes]]
:''[[Brå|Discramiaedje des årtike avou "brå" et "Brå"]]
Li '''brå''', c' est do [[oidje]], del [[sipeate]] ou ene ôte dinrêye k' a djårné ene miete, pu esse souwêye, pu rmaxheye a l' aiwe et [[bressaedje|bresseye]] po fé del [[bire]].

Li '''Cambodje''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Azeye]] do sudess.

{{Wiccionaire|kiminålté}}
Li '''Federåcion Walonreye-Brussele''' (F.W.B.) (k' on loméve divant '''''Kiminålté francesse di Beldjike'''''<ref>Çou k' est on lomaedje sins cou ni tiesse. Li kiminålté francesse di Beldjike, c' est lodjicmint li trope des [[France|Francès]] ki dmornut el Beldjike. C' est çou ki [[François Mitterand]] pinséve, todi, cwand il aveut dmandé å rprezintant del Kiminålté kel salouwéve : "''Enchanté ! Et combien de Français êtes-vous à habiter en Belgique ?''"</ref>), c’ est ene des troes kiminåltés del Beldjike, avou l’ [[Kiminålté flaminde]] eyet l' [[Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike|Kiminålté tîxhon-cåzante]].

On '''doyén''' (des côps ossu, on '''mwaisse curé'''), c' est on [[curé]] ki moenne ene troke di [[pårotche]]s (motoit ene dijhinne) rashonnêyes dins on '''[[doyinî]]'''.

{{Wiccionaire|buk}}
{{po|buk|buk (discramiaedje)}}
{{po|bodje|bodje (discramiaedje)}}
{{po|beur|beur (discramiaedje)}}
Li '''buk''' u '''bodje''' u '''beur''' d' èn [[åbe]]<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''6''' 58.</ref>, c' est l' boket d' l' åbe ki va do [[stok (åbe)|stok]] al prumire [[coxhe (åbe)|coxhe]].

{{Wiccionaire}}
Li '''rvômixhaedje''', c' est li rexhowe do [[stoumak]], pal l' [[avaloe]] pu l' [[boke]] (u l' [[nez]]), tot d' on côp, et sins k' on nel voye, del nouriteure k' on-z aveut magnî ene miete divant.

Li '''djowe del passion''', c' est ene sôre di [[pîce di teyåte]] sol tinme del passion da [[Djezus-Cri]], k' on djowe dispu l' [[Moyinådje]] dins tos les payis [[crustins]]. 

L' '''indonezyin''', c' est l' [[lingaedje oficire]] di l' [[Indonezeye]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Pieter Bruegel d. Ä. 011.jpg|thumb|Noices pondowes di Breuguel]]
Ene '''noice''' ou '''des noices''', c' est l' fiesse k' on-z adjinçnêye a l' ocåzion d' on [[mariaedje]].

{{djermon biesse}}
Ene '''rossete''', c' est on pexhon des doûcès aiwes, k' a ene [[:Wikt:rossete 1|rossete coleur]]. Ele rishonne al [[vindwesse]].

[[File:Lucyin tchivå avala.jpg|thumb|passaedje do touwea d' avala a on tchvå]]
Pådje moennrece so '''les maladeyes des tchvås'''

{{Wiccionaire}}
[[File:Timpesse Transene råyeye hesse.jpg|thumb|Faw råyî d' ene timpesse]]
Ene '''timpesse''', c' est on foirt [[vint]] ki pout råyî les [[åbe]]s et fé des ôtes damadjes.

{{po|coûteure|Coûteure (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|coûteure}}
Ene '''coûteure''', c' est ene plaece la k' i gn a tchamps la k' on ahive des plantes.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

[[Image:Konzilseroeffnung 2.jpg|Right|thumb|290px|Pères Conciliaires sur la Place Saint-Pierre en 1961]]
Li '''Concile Vatican II''', c' est on [[concile]] k' a stî tnou e [[1965]] å [[Vatican]], et k' a candjî toplin des sacwès dins l' [[Eglijhe catolike]].<ref>Gabriele De Rosa, Giorgio Cracco, Il papato e l'Europa, Rubbettino Editore, 2001, p. 237, ISBN 978-88-498-0222-1</ref>;<ref>Jean-Marie Mayeur (dir.), Histoire du christianisme des origines à nos jours, vol. 12 : Guerres mondiales et totalitarismes (1914 - 1958), Paris, Desclée-Fayard, 1990 ISBN 9782213026299</ref>

{{Po|zûna|zûna (discramiaedje)}}
On '''zûna d' oraye'''<ref>Noûmot del [[Bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons]] 2016, dizo cogne ''zûnå''.</ref> (eto: des '''houpiymints d' oraye'''<ref>minme sourdant, dizo cogne ''oubiyemin''.</ref>, do '''soye-oraye'''<ref>minme sourdant, dizo cogne ''soye orâyes, brût qui soye lès-orâyes''.</ref>), c' est come on brut k' on etind dins si [[oraye]], mins ki n' vént nén di l' evirounmint.

{{Wiccionaire|Tunizeye}}
Li '''Tunizeye''' {{odio|Wa-Tunizeye.ogg|lang=wa}} (en arabe: تونس‎‎, ''Toûniss''), c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Afrike bijhrece]], metou sol [[Mîtrinne Mer]].

{{Wiccionaire|Mondjoye}}
'''Mondjoye''' (e-n almand, dispu 1918, "''Monschau''", francès "''Montjoie''", coinreçmint e [[plat almand|plat]] ([[ripouwaryin]] {{?}}) "''Montche''"), c' est ene veye d' [[Almagne]], nén lon del [[Walonreye]], di l' ôte costé del [[Fagne]].

Li '''pont d' rozêye''', c' est l' pus basse [[timperature]] k' ene masse d' air pout aveur, a ene metowe pression et [[crouweur]], divant k' i gn åye del bouwêye so les paroes (ådvins) u del [[rozêye]] (ådfoû).

{{Dizo-tite|''Pays de Charleroi''}}
'''Payis d' Tchålerwè''' (fr. '''''Pays de Charleroi'''''), c' est ene [[tchanson]] e [[francès]] escrîte på [[Jacques Bertrand]] po [[Charles-Louis Lebeau]].

{{Wiccionaire}}

{{Po|blanc-bwès|blanc bwès (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Lautrec_in_bed_1893.jpg|thumb|Henri de Toulouse-Lautrec (1893)]]

[[File:Alfabet ebreu minme son arabe.jpg|thumb|Letes di l' ebreu, tapêyes et scrîtes al mwin, avou les letes arabes ki rindèt l' minme son]]
L' '''alfabet ebreu''', c' est l' [[alfabet]] po scrire l' [[ebreu]].

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit het Atlasgebergte TMnr 10028647.jpg|thumb]]
Li '''taskiwine''' (e [[cmon amazir marokin]] «[[Wikt:ⵜⴰⵙⴽⵉⵡⵉⵏ|ⵜⴰⵙⴽⵉⵡⵉⵏ]]»), c' est ene [[danse]] [[foclorike]] do [[Grand Atlasse]] coûtchantrece ([[Marok]]).

d' [[Wévurcé]] planté al fén del guere di trinte ans]]
Li '''guere di trinte ans''', c' esteut ene [[guere]] inte des estats [[protestant]]s et des estats [[catolike]]s.

{{Wiccionaire}}
[[File:A Wild Rabbit at Lossiemouth - geograph.org.uk - 1441920.jpg|thumb]]

Li '''biyet d' cénkante Uro''' si ståre dispoy [[2002]], dins l' [[Urozone]]. On '''biyet d' cénkante Uro''' våleut 2.016,995 [[Franc bedje]], å kiminçmint del anêye [[2002]].

{{po|pucele|pucele (discramiaedje)}}

[[Categoreye:Amuzmints]]
[[Categoreye:Motyince do walon]]
{{djermon}}
Èn '''advina''' ou '''advinea''', c' est ene kesse k' on dmande (å pus sovint a èn [[efant]]) avou tote ene tournurete, sovint [[arimé|arimêye]].

[[Categoreye:Metalurdjeye]]
On '''hôt fornea''', c' est ene plaece la k' on fond l' minrai d' [[fier]] avou do [[coke]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|Noere Mayane}}
'''Li Noere Mayane''' ou '''Li Fåtcheuse''' ou '''Li Laid Wåtî''', c' est on [[tolu]] ki rprezinte li [[moirt]].

L' '''assådaedje di Brussele''' s' a passé li [[16 d' octôbe]] [[2023]], ås alintoûs d' 19 e 15. L' edroet, c' est li djonccion inte el [[plaece Sainctelette]], el [[boulvård do Nouvinme-di-Lene]] ey el [[boulvård d' Îper]].

, el [[Nonne-Afrike]].]]
Li '''BRICS''', c' est ene troke politike di cénk payis&nbsp;: el [[Braezi]], el [[Chine]], l' [[Inde]], el [[Nonne-Afrike]] ey el [[Rûsseye]]. Mins nerén, el [[Nonne-Afrike]] a ridjondou ciste troke ci k' e [[2010]]. Adon, e [[2009]], anêye d' ès-n' askepiance, eyet li vnowe d' èç payis la, li '''BRICS''' si loméve seulmint '''BRIC'''.<ref name=":0">https://www.levif.be/international/voici-les-6-pays-qui-rejoindront-les-brics-en-2024/</ref> Li mot «&nbsp;'''BRICS'''&nbsp;», c' est l' racourtixhaedje des nos des cénk payis e-n [[Inglès|inglès&nbsp;]]: ''Brazil'', ''Russia'', ''India'', ''China'' eyet ''South Africa''.<ref>https://moderndiplomacy.eu/2023/07/02/brics-at-a-historical-turning-point-unexpected-challenges/</ref>

{{Wiccionaire}}
[[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]]
[[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]]
L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]».

L' '''incefalite do Nîl coûtchantrece''', c' est ene [[ecefalite]] (maladeye del tiesse) des [[tchvå]]s ki sont hagnîs d' on [[picron]] k' edjîstrêye li '''virûsse do Nîl coûtchantrece'''. Li minme maladeye pout acsure les [[djin]]s et les [[oujhea]]s, copurade les pareys å [[coirbå]].

[[Categoreye:Tchesse]]
On '''djibî''', c' est ene [[såvadje biesse]] k' on [[tchesse]] (ou k' on [[bracnaedje|bracnêye]]) po magnî.

[[File:Orthographic projection centered over Easter Island.png|thumb|Eplaeçmint dins l' Oceyan Pacifike]]
L' '''iye di Påke''', c' est ene pitite [[iye]] pierdowe e plin mitan do [[Pacifike]], a 2000 [[kilomete]]s do près payis vijhén.

{{Wiccionaire}}
[[File:Condoleyances Djôzef Dokir.jpg|thumb|Lete di condoleyances e walon]]
On '''prezinte ses condoleyances''' a ene sakî ki vént d’ [[moirt|piede]] on parint, on soçon.

Des '''paronimes''', c' est des mots k' ont on sinse mo diferin mins ki si rshonnèt foirt, soeye-t i å lijhaedje, soeye-t i å schoûtaedje.

[[Categoreye:Pexhe]]
{{Wiccionaire|fonne}}
Ene '''fonne po pexhî''', c' est ene sôre di [[fonne]] avou des ptits acrins so l' dibout des dints, et on longou mantche, k' on s' sieve po pexhî å [[brotchet]].

'''Corinte''', c' est ene [[veye]] di [[Grece]].

[[Categoreye:Toponimeye]]
[[File:0 Tohogne - Tier del'Creux 050401.JPG|thumb|Plake "tier del croes" a [[Tohogne]]]]
'''Pådje des mots "tier" et "tiene" el toponimeye del Walonreye'''

{{Wiccionaire|schaesse}}

{{po|pegnon|pegnon}}
]]
On '''pegnon d' rotche''', c' est ene grosse [[rotche]] ki rexhe foû d' ene [[montinne]], et ki s' vént sketer tote nete, mostrant ene [[falijhe]].

{{Wiccionaire}}
On '''toitche-linwe''' c' est ene coûte [[fråze]] målåjheye a dire, paski des sons vijhéns rivnèt onk après l' ôte, mins motoit nén dins l' minme shuvaedje. 

{{po|pilé|pilé (discramiaedje)}}
{{po|timusse|timusse (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|pilé}}

'''Sint Djhan l' evandjilî''' u '''sint Djan l' evandjilî''' (? - [[110]]) (e-n [[ebreu]]: יוחנן, ''Yoxhanan''), ci fourit onk des doze [[apoisse]]s da [[Djezus-Cri]], li pus djonne, mins onk k' el shuva dins les prumîs.

[[Image:Acacia karroo1.jpg|thumb|fleurs]]
On '''mimoza d' Espagne''', c' est on [[bouxhon]] des [[payis del Mîtrinne Mer]], avou toplin des belès djaenès [[fleur]]s. Portant, i pout crexhe dipus d' troes metes hôt.

{{po=}}
{{Listen|filename=Tchant des Walons.ogg|title="Li tchant des Walons"|description=([[emey tchapele]] pa ene båshele di 8 ans)}}

{{Djermon}}

[[Categoreye:France]]
[[Categoreye:aiwes d' Urope]]
'''Sele''' (Fr. ''Selle''), c' est ene corant aiwe do Nôr del France ki s' tape dins l' [[Escô]]), ene sadju inte Cambrai et Bavai. 

'''Djan d' Mådi''', c' est ene [[epopêye]] sicrîte pa [[Albert Yande]], k' a bén 1121 [[ver (ôwezeye)|vers]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|reschandixhaedje}}
Li '''reschandixhaedje del Daegne''' u l' '''restchåfmint do climat''' u l' '''ertchåfmint del planete''', c' est on clintcha foirt awiyant di montaedje del timperateure emîtrinne del [[Daegne]] k' a cmincî avou l' trevén industriyel ([[18inme sieke]]), mins ki s' a ewaeré e [[20inme sieke]]. 

On '''spotchî aplacaedje''', c' est l' [[aplacaedje]] di deus [[mot]]s, k' on-z a dit si rade onk dirî l' ôte ki l' dierin pî do prumî mot si maxhe avou l' prumî pî do deujhinme mot.

Ene '''rime ås disti''' (eto: on '''rimea''', on '''disti-rima'''), c' est ene compôzucion foirt simpe, a môde di [[powinme]], la k’ on dene on cåzaedje da ene sakî, shuvou di « dit-st i / dit-st ele », pu l’ no del djin k' el dit.

{{po|boûkete|boûkete (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|boûkete}}

Ene '''troke''', dins l' [[emantchåjhe]] ([[emantchaedje del fråze]], [[sintake]]), pus spepieuzmint, el '''troke motirrece''', c' est l' rashonnaedje des mots ki vont avou cénk metous [[croejhion]]: li [[no (croejhete)]] ([[sustantif]] u [[no prôpe]] u [[prono]]), [[viebe]], [[addjectif]], [[adviebe]] eyet [[divancete]].

{{po=}}
{{Wiccionaire|fritche}}
[[File:Fries with mayonnaise.jpg|thumb|left|fritches di restorant abeye-abeye]]
[[File:Frituur fries frikandel mayo curry ketchup (cropped).jpg|thumb|Cahote di fritches avou ene såcisse]]
Des '''fritches''' ou '''frites''', c' est des ptits bastons d' [[crompire]]s cûts dins del [[cråxhe]] ou dins d' l' [[Ôle po magnî|ôle]].

Les '''pasturelôzes''', c' est des maladeyes des [[djin]]s et des biesses, cåzêyes pa des pastureles, aprume ''[[Pasteurella multocida]]''.

{{po|planete|planete (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|bole}}
{{Wiccionaire|planete}}
]]

L' '''Alambra''' {{odio|Wa l' Alambra.ogg|lang=wa}}, c' est on rlomé [[tchestea]] d' [[Gurnåde (Espagne)|Gurnåde]] (e l' [[Espagne]]), k' a siervou d' fôrturesse et d' palå ås [[emirat d' Gurnåde|rwès d' Gurnåde]].

{{Wiccionaire|påne}}
Del '''påne''', k' on dit co des '''dints-d'-tchins'''<ref>po tos les nos rascodous dins les motîs walons, et leus accints, loukîz a  [[G100]] a « chiendent rampant »</ref>, c' est on [[crouwå]], foirt målåjhey a råyî.

{{Wiccionaire|betchete}}
[[File:Wa-fr-tåvlea scolrece betchetes.jpg|thumb]]
Ene '''betchete''', el [[linwince]], c' est ene [[sititchete (linwince)|sititchete]] ki s' vént '''abetchter''' al tiesse d' on [[bodje (linwince)|bodje]].

{{po|Lotarindjeye|Lotarindjeye (discramiaedje)}}
[[File:Grande Lotarindjeye.jpg|thumb|Viye mape del Grande Lotarindjeye]]
Li '''Grande Lotarindjeye''' ou '''Mîtrinne Franceye''', c' esteut l' teritwere erité pa [[Lotaire 1î]], metou å mitan do ci di s' fré [[Tchåle li tchenou]] (k' ava a pô près l' France d' asteure) et di si ôte fré [[Louwis l' Tîxhon]] ki rçuveut a pô près l' [[Almagne]] d' asteure.

Li '''kitouba''', c' est on [[lingaedje d' atôtchance]] (''lingua franca'') cåzé pa l' mitan del djin do [[Congo-Braza]], a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]], inte [[Brazaveye]] et [[Noere Ponte (veye)|Noere Ponte]]. 

{{po|rewoeyon|rewoeyon (discramiaedje)}}
{{po|novelan|novelan (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|rewoeyon}}
 pol novelan a [[Oslo]]]]
Li '''rewoeyon d' novelan''', c' est l' [[shijhe]] do [[31 di decimbe]], la k' on rawåde li [[novele anêye]].

Li '''påpire''', c' est ene [[pea]] ki vént rcovri les ouys totes les sacwants [[sgonde]]s, et les frexhi. 

[[Categoreye:Mitolodjeye greke]]
[[Categoreye:Mascarådes]]
[[Categoreye:Rireyes]]
'''Momosse''' (e [[grek (lingaedje)|grek]] '''Μώμος'''), dins l' [[mitolodjeye greke]], c' esteut li [[diè]] do [[fotaedje]] et des mocreyes.

a ene boukinreye]]
 dins ene livreye d' on [[grand botike]] a Stråssen ([[Grande Dutcheye]])]]
]]
Ene '''livreye''', c' est on [[botike]] (u ene pårteye d' on [[grand botike]]) la k' on vind des [[live (po lére)|lives]]. Li ci (cene) kel tént si lome on '''livrî''', ene '''livrire'''.

[[Categoreye:Rilidjons]]
{{djermon}}
On '''payin''', ene '''payinne''', po on [[crustin]], c' est onk, ene ki si rlidjon u craoyances n' est ni crustinne, ni [[djudayisse|djwive]]. Did la l' atuze di "payinnisse".

[[Categoreye:Rawiants]]
[[File:Loirs mangeant.jpg|thumb|Sodoirmants ordinaire après ene [[pîxhe]]]] 
Li '''sodoirmant ordinaire''', c' est l' pus cnoxhou des [[sodoirmant]]s; el [[Walonreye]], todi.

{{djermon}}

[[Categoreye:Floricontes]]
[[File:Wolf und sieben Geisslein (2).jpg|thumb|li leu avore el måjhon]]
'''Li leu et les set gadots''', c' est on [[floriconte]] eplaidî pa les [[frés Grimm]] e [[1812]] et ki s' a spårdou dins tote l' Urope e 19inme sieke.

Li '''sindrome d' ayenåcion parintrece''' ou '''di tapaedje a l' abat d' on parint''' ou '''di spanixhaedje d' on parint pa l' efant'''<ref>dji pinse ki "spanixhaedje" ni va nén; spani c' est ene sacwè d' normåle, di haiteye, on parint doet voleur ki ses efants si spanixhexhe eyet divni otonomes, l' ayenaedje c' est ene ôte sacwè : c' est nén naturel, c' est må-haitî, c' est ene patolodjeye ([[Pablo Sarachaga]], [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=792 so djåspinreye Berdelaedje])</ref>, c' est cwand èn [[efant]] d' on [[mariaedje|manaedje]] ki va a schîfesse, ou d' ene cope k' a [[divoirçaedje|divoircî]] espaitche a onk des parints del vey voltî, a cåze d' on tapaedje a l' abat do rbouté parint (ou parint tapé a l' abat) pa l' ôte (li stombiant ou mescoyant parint).

Li '''calcaedje''' (on dit eto : '''epront'''), el [[linwince]], c' est l' c' est l' passaedje d' on mot d' on [[lingaedje]] a l' ôte. 

<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Cluj'''</font><br />'''(distrik di Cluj)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Cluj-Napoca]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Transilvaneye]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>CJ</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br />&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 12inme]] <br /> 6.674&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br />&nbsp;- Totå ([[2001]])<br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 6inme]]<br />724.605 dimorants<br />109&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

{{Wiccionaire}}
[[File:WPKiW - Skansen - Pszczelarz 01.jpg|thumb|Moxhî sins masse]]
On '''moxhî''' ou '''moxhtî''' ou '''moxhlî''', ene '''moxhresse''' ou '''moxhtresse''' ou '''moxhelresse''', c' est ene djin l' acleve des [[moxhes al låme]], come [[mestî]] ou come [[pasmint d' tins]].

L' '''oxhea hanetrin'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé sol [[Wikipedia walon]] e 2020.</ref> ( latén, ''os occipitale'', c' est l' oxhea do [[cråne (antomeye)|cråne]] metou padrî, et ki s' acopele avou l' [[schene]]. Cisse plaece la do drî do cråne et do hatrea si lome li [[hanete]].

{{po|passåjhe|passådje (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|passåjhe}}

[[Categoreye:Boledjreye-påstedjreye]]
 
[[Image:Petrin_501590_fh000008.jpg|thumb|150px|Prustixheuse industriyele]]
Li '''mwaiye'''(on djheut eto : on '''prustin'''), c' est ene ahesse des femes di manaedjes et des boledjîs la k' i [[prustixhaedje|prustixhént]] l' påsse po fé do [[pwin]]. 

Li '''diyazinon''', c' est on [[towe-inseke]] del famile des [[organifosforé]]s.

L' '''islam''' ou '''rlidjon muzulmande''', c' est ene des troes grandès rlidjons [[monoteyisse]]s avou l'&nbsp;[[crustinnisse]] eyet l'&nbsp;[[djudayisse]].

[[File:Piccard - Solar Impulse.jpg|thumb|raptitixhaedje di l' avion solrinne da Bertrand Piccard]]

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Oujheas]]
{{po|airtchî|airtchî}}
{{Wiccionaire|airtchî}}
'''Sôres d' airtchîs'''

{{po|fonnet|fonnet (discramiaedje)}}
{{po|fotchrê|fotchrê (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|fonnet}}
[[File:Fonnet-ric.jpg|thumb|fonnet so do [[sedom]]]]
On '''fonnet d' Urope''' u '''fonnet uropeyin'''  (on dit eto : '''wesse di tchvå''', '''fotchrê''', '''inglès''', '''ordiyon''')<ref>e 20inme sieke et dvant, "fonnet" n' esteut spårdou ki dins l' Basse Årdene mins mostere bén li dobe dår a môde di ptite fotche, come "fotchrê"; "wesse di tchvå" u ''wesse di bourike'' pask' il est gros k' ene wesse ordinaire; inglès" pask' i "file a l' inglesse"; ''ordiyon'' pask' i vole tot candjant d' direccion tofer; po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 125.</ref>, c' est ene mo grosse [[wesse (inseke)|wesse]].

On '''speculôsse,''' u on '''bonzome''' ; sortoit cwand l' '''speculôsse''' a on [[Sint-Nicolai]] dzeu ; c' est ene [[biscûte]] ki vént del [[Flande]] eyet des [[Bas Payis]]. 

Èn '''ancyin payis''' u '''vî payis''', c' est ene sitindêye di teres k' a stî on tins on [[dislaxhî payis]], mins ki n' l' est pus.

{{Wiccionaire|mite}}
[[File:Mite då Sint-Nicolai.jpg|thumb|mite då [[Sint-Nicolai (fiesse)|Sint-Nicolai]]]]
Li '''mite''', c' est on tchapea d' [[eveke]] u d' èn abé (tchîf d' on [[moustî]]).

Li '''Cara Pils''', c' est ene ledjire bire blonde metowe sol mårtchî pa [[Colruyt]] (avou ès marke : Everyday)

{{Wiccionaire}}
Li '''breyî''' (eto: '''miyot''', '''laire ås poyes''', '''wiyåle''', '''bujhe'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=8&alw_page=196 notule '''8''' 86].</ref>, c' est l' pus corant des [[moxhet]]s.

On '''ploncaedje''' (on dit pus spepieuzmint '''ploncaedje e l' opinion'''), c' est ene [[inkete]] atuzlêye sincieuzmint, wice k' on dmande åzès djins leus idêyes, et ndè rsaetchî les frecwinces des responses.

{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big><big>'''{{PAGENAME}}'''</big></big><br />''Rosenstadt Uetersen''
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" | 
| align="center" width="140px" | 
|}
|-
| align=center colspan=2 | 
|}

{{Dizo-tite|''Dès-âbes èt dès yèbes d'âtoû dès Fagnes''}}

{{po|oû et Oû|Oû (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|oû}}

[[Categoreye:Maladeyes]]
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
Li '''colibacilôze''', c' est ene [[maladeye]] des [[djin (biyolodjeye)|djins]] et des [[aclevåvès biesses]] cåzêye på mopliyaedje dins l' coir d' on [[rascråwant colibacile]].

{{Wiccionaire|Catalogne}}

[[File:Hopea rodjès ales bagneus Sidi Boulxhir.jpg|thumb|hopea d' rodjès ales]]
Les '''rodjès ales''', c' est des [[ale]]s k' ont ene rodje [[coleur]].

[[File:Pormoennåde troufreye Djowele apeles.jpg|thumb|Fabricaedje d' apeles]]
Ene '''apele''', c' est on [[xhuflot]] ou èn ôte sacwè ki fwait on brut ki xhene li criyaedje d' on metou [[moxhon]], po l' assaetchî ou l' ôre tchanter.

{{Wiccionaire|nawearin}}
L' '''enerdjeye nawearinne''' (on dit eto : '''exhowe atomike''' ou, courtinnmint, l' '''atomike'''), c' est ene [[enerdjeye]] ki vént do mwaistrixhaedje do sketaedje do [[nawea (fizike)|nawea]] di l' [[atôme]] d' [[uraniom]].

On '''no d' pene''', c' est on no ki des [[scrijheu|scrijheus(es)]] k' i gn a prindèt po siner leus ouves. E [[walon]], c' esteut sovint po k' on n' såye nén ki ces djins la scrijhént e walon, çou ki n' esteut nén bén veyou des anêyes et des razanêyes d' astok, aprume e [[20inme sieke]].

{{po|diåle|diåle (discramiaedje)}}
[[File:Hand-truck.jpg|thumb]]
On '''diåle''' (poite-saetch), c' est ene pitite [[berwete]] po tcheryî des saetchêyes di [[dinrêye]]s. 

{{Wiccionaire|etroclaedje}}
L' '''etroclaedje''', el [[linwince]], c' est li scrijhaedje en on mot di deus ou sacwants mots. Li mot d' etroclaedje divént on [[djivion]].

{{po|djote|djote (discramiaedje)}}

Li '''Dayech''' (po «الدولة الإسلامية في العراق والشام» «ed-doûla l-islâmîya fi l-3irâk wa ch-châm», l' estat islamike d' Irak et d' Sireye), c' est on mouvmint politike et militaire islamike ki vola basti on vraiy [[estat]] dins les contrêyes [[sunite]]s di [[Sireye]] et d' [[Irak]] dins les [[anêyes 2010]].

{{djermon Afrike}}

Ene '''olyinne'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] etindou pa Mady Dorchymont a [[Bive]] e 2009 dizo l' [[disfondowe]] ''olyène'' ey eplaidî dins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 52, ivier 2009-2010.</ref> (u, dit ene miete po rire, '''tournikete å corant'''), c' est on hôt montant avou des pales ki tournèt a l' air et produre di l' [[electrike]].

{{Wiccionaire}}

'''Nelson Rolihlahla Mandela''' a skepyî li [[18 di djulete]] [[1918]] a [[Mvezo]] et mori li [[5 di decimbe]] [[2013]] a [[Johannesburg]].

[[Categoreye:Grevissîs]]

[[File:Påye Yalta gazete såle.jpg|thumb|såle la k' fourit sinêye li Påye di Yalta avou ene gazete d' adon, et les fotos di ç' trevén la]]
Li '''påye di Yalta''' ou  '''conferince di Yalta''', c' est ene [[påye (cossina)|påye]] sinêye inte les troes grands wangneus del [[guere di 1940-1945]], les [[Estats Unis]], li [[Rweyåme Uni]] eyet l' [[URSS]].

On '''persounaedje istorike''', c' est ene [[djin (biyolodjeye)|djin]] k' a viké.

{{Wiccionaire}}
[[File:Diaper_Contents_after_user.jpg|thumb|On pamperse avou del [[schite]] divins]]
Ene '''faxhe-coulote''' ou on '''pamperse''' ou ene '''coûtche-coulote''', c' est ene [[faxhete]] ([[bråye]]) a taper evoye, k' on n' doet pus aveur rén d' ôte avou, po [[refaxhaedje|refaxhî]] les påpåds (u d' ene grande djin k' end a dandjî). 

[[Categoreye:Infôrmatike]]
L' '''eterface''', c' est li tcherpinte éndjolike d' on [[sistinme d' operance]] ki mostere sol [[waitroûle]] les scrijhaedjes et les imådjetes ki permetnut di fé aler les [[programe éndjolike|programes]].

{{djermon}}
Li '''bulgåre''', c' est on [[lingaedje eslåve]] djåzé el [[Bulgareye]].

Ene '''licince di libe documintåcion GNU''', c' est ene licince d' [[eplaidaedje]] ki permete di rcandjî ene ouve po l' amidrer.

{{po=}}
Èn '''arondixhmint''', e l' administråcion di bråmint des payis, c' est ene sitindêye administrative pus ptite ki l' [[province]], mins pus grande ki l' [[canton]], ou l' [[rebanêye comene]], a l' assulon.

[[Categoreye:Estats Unis]]
[[Categoreye:Ebagance]]
'''Jeannette''', c' est ene veye del [[Pensilvaneye]] ki s' a diswalpé åtoû d' ene veulreye basteye e [[1889]].

On '''magneu did tot''', c' est ene [[biesse]] ki s' nourixh di totès sôres d' amagnîs. Metans: des plantes et del [[tchå]] di des ôtès biesses.

'''L' avoz vs veyou passer ?''', c' est on [[cråmignon]] scrît pa [[Nicolas Defrecheux]] so ene [[air di muzike|air]] d' ene tchanson francesse «''Ha ! ha ! ha ! l’amour, que vous me tourmentez !''» 

[[File:Erythromycin 3d structure.png|thumb|tcherpinte dins l' espåce]]
L' '''eritromicene''', c' est èn [[antibiyotike]] del [[famile d' antibiyotikes|famile]] des [[macrolide]]s.

L' '''oxhea del coxhe''' (on dit eto : li '''femur'''), c' est l' prumî [[oxhea]] del djambe (des djins) u del pate di drî (des biesses). 

'''Pitchilimou''' ''([[castiyan]]: Pichilemu)'', c' est ene [[veye (djeyografeye)|veye]] do [[Tchili]], metowe sol [[Påjhûle Oceyan]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{po|emîleure|emîleure (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Emileures gurnådî foyes.JPG|thumb|Emîleures so on [[gurnadî (plante)|gurnadî]] (racrolaedje des foyes des coxhetes)]]
Les '''emîleures''' (on dit eto : les '''picots''', les '''pouçrons''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 144.</ref>, sincieuzmint, les '''afides''', c' est des ptits [[inseke]]s ki vegnnut, des meyes et des meyes eshonne, teter li [[seuve]] di toplin des [[plante]]s. On dit eto ki ces plantes la '''fijhèt d' l' emileure''', ca i rexhe di leu bodje on sûna come del [[låme (amagnî)|låme]].

[[File:Passåjhe Zag cedes.jpg|thumb|e [[Mîtrin Atlasse]] (Marok)]]
Li '''cede di l' Atlasse''', c' est on [[cede]] ki vént naturelmint dins les [[montinne]]s do [[Marok]] ([[Rif (montinne)|Rif]] et [[Mîtrin Atlasse]]) et d' l' [[Aldjereye]].

{{po|lozindje et Lozindje|Lozindje (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|spectåke}}
On '''spectåke son et loumire''', c' est on grand spectåke a môde d' [[operå]], divant l' ouxh, avou toplin des [[tchanson]]s, des [[muzike]]s et des [[eloumiraedje]]s.

On '''lewin''', c' est on boket d' [[påsse]] levêye k' on wåde dins ene [[dresse]] po rsiervi d' [[yesse di boledjî|yesse]] po fé do [[pwin]] li côp ki vént k' on cût.

Li corant "'''''Tchermila'''''" (do no del [[tchermila (amagnî)|såce do minme no]]), c' est ene môde ki s' a spårdou emey li djonnesse do Marok diviè l' anêye [[2014]]. 

{{po|madimba|madimba}}
'''Madimba''', c' est ene pitite veye del [[RDC]], el [[province do Bas Congo]].

Li '''powezeye e walon''', c' est del [[powezeye]] (nén djusse des scrijhaedjes a môde d' [[arimé]]s) k' est [[belès letes e walon|scrîte]] e peur [[walon]].

{{Dizo-tite|''Sònè Ligeòi a′ Mìnìs''}}

[[File:Haifa City 2011-08-by-RaBoe-02.jpg|thumb|]]
L’ '''exhowe solrinne loumire-tcholeur''' ou '''enerdjeye termosolrinne''', c’ est ene [[enerdjeye solrinne]] ki tchåfe di l’ aiwe ou èn ôte likide.

{{po|tåte|tåte (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

[[File:Ethiopia shaded relief map 1999, CIA.jpg|thumb]]
L' '''Etiopeye''', c' est on [[dislaxhî payis]], li pus grand del [[Coine di l' Afrike]].

Ene '''riveye''' est l' rizultat d' ene operåcion matematike fwaite so ene fonccion lomeye '''riveyaedje'''. Ene '''riveye''' est compôzeye d' ene '''riveyisse''' (fonccion k' nos dvans '''riveyî''') ey èn operåteu ki s' lome '''riveyeu''', scrî "∫".<ref>https://www.techno-science.net/definition/6041.html</ref>

{{Wiccionaire}}
{{djermon}}
On '''sbara''' u '''spawta''' u '''ewaera'''<ref>eto: sbaroe, sbaråd, mawoumet, ome di strin, vî ome</ref>, c' est èn ematchaedje di rshonne ene djin k' on mete dins on tchamp u on corti po tchessî les [[oujhea]]s ki vnèt ås [[dinrêye]] u ås [[ptits dveres]]. 

Cisse pådje cial est on ptit '''motlî des etimolodjeyes gayeles do walon''', ki rashonne les mots walons dedja studyî so l' eciclopedeye Wikipedia (ezès hagnons sol [[gålwès]], sol [[fornaiviaedje linwistike]] et so l' [[etimolodjeye gayele]]), dins l' [[Esplicant motî do walon]], adonpwis, dins l' [[Wiccionaire]].

[[Categoreye:Enerdjeye]]
[[Categoreye:Exhowe solrinne]]
[[File:Roof with solar panel.jpg|thumb|]]
L’ '''exhowe solrinne loumire-corant''' ou '''fotovoltayike''', c’ est ene [[enerdjeye solrinne]] ki prodût do corant pal voye do [[panes å solo]].

[[File:Fleur avri clôse.jpg|thumb|co clôse]]
[[File:Fleur d' avri bwès.jpg|thumb|divins les bwès]]
Ene '''fleur d’ avri''' ou '''cacaye d’ avri''' ou '''tchabårêye''' ou '''godet''', c' est ene djaene fleur ki [[fleur (pårteye di plante)|florit]] e [[moes d' avri]].

Li '''fiesse di l' ofrixhaedje''' ou '''fiesse do moton'''<ref>Portant, li moton n' est nén al fiesse, poy k' on l' towe</ref> (on dit eto : '''fiesse do bedot''', '''grande fiesse'''; en [[arabe]] «[[Wikt:عيد الأضحى|عيد الأضحى]]», ''aayid el adHa''; e francès d' [[Afrike coûtchantrece]] '''tabaskiye'''), c' est onk des troes [[fiesse|djamas]] po les [[muzulmans]].

{{po|låme|låme (discramiaedje}}

Li '''fiesse des loumires''' ou '''Hanouca''', c' est ene [[fiesse]] [[djwive]]. 

{{Djermon}}'''PureVision''', c' est ene tchinne di televuzion djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Elle aveut stî askepyî e [[2013]] sol [[Daegntoele]] eyet e [[2015]] sol teleuvuzion. C' est l' cwatrinme tchinne del RTBF. Elle a todi yeu l' minme no dispoy 's askepiance, pask' e fwait, c' est l' radio [[PureFM]] avou l' imådje e pus.

{{djermon}}
[[File:Chiang Kai-shek（蔣中正）.jpg|thumb|Tchiang Kay Chek]]

[[Categoreye:Cortis ås verdeures]]
[[Categoreye:Plantes]]

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Timpesse Transene råyeye hesse.jpg|thumb|Faw råyî d' ene timpesse]]
Ene '''timpesse''', c' est on foirt [[vint]] ki pout råyî les [[åbe]]s et fé des ôtes damadjes.

[[Categoreye:Walonreye]]
[[Categoreye:Flande]]
[[Categoreye:Lussimbork]]
{{djermon}}
Pådje po rashonner les dnêyes Wiki so les '''veyes et viyaedjes metous ådfoû del del Walonreye, mins djusse astok'''.

L' '''Ofinsive da Von Rundstedt'''<ref>(e walon, on prononce sovint ''Ofinsife da Van Rouchtète'', u ''Ofinsive da Von Rounchtèt´''; u dire tot biesmint: l' '''Ofinsive''')</ref> (e francès: ''la Bataille des Ardennes'', e-n inglès ''the Battle of the Bulge''), ci fourit l' dierin atacaedje des Almands el [[guere 1940-1945]], ey ene fele rascråwe po l' [[Hôte Årdene]].

Les '''blancs tchveas''', c' est les [[tchvea]]s, normåldimint noers, brons u blonds, ki divnèt blancs.

Li '''Bate di dvize inte on catolike ey on protestant''', ki l' tite e francès, c' est "''Dialogue entre un liegeois catholique et un reformé''", c' est on vî scrijhaedje e [[walon]] (pol [[catolike]]) ey e [[francès]] (pol [[protestant]]). 

, cwand l' fime d' imådjes, ''The Lion King'', a rexhou.]]
'''Beyoncé''', di si vraiy no '''Beyoncé Giselle Knowles''', c' est ene tchanteuse k' a skepyî li [[4 di setimbe]] [[1981]]. Elle est cnoxhowe dins l' monde coûtchantrece po ses muzikes popes.

{{djermon}}
{{Wiccionaire}}
L' '''eredjistrumint''' u '''eredjistraedje''', c' est l' prindaedje di sons avou èn [[eredjistreu]].

{{Wiccionaire|Antécrisse}}

[[Categoreye:Sicrijhaedje]]
On '''måhonteus rima''', c' est on [[rima]] avou des [[måhonteus livea|måhonteus mots]], u dijhant des måhonteusès idêyes (metans, sol [[seke]]).

Li '''cervoejhe'''<ref>[[noûmot do walon]] atåvlé sol {{Ran}} l° 105, bontins 2023, p. 7.</ref> u l' '''cervwesse'''<ref>Calcaedje pus setch do minme mot francès.</ref>, c' esteut ene [[abwesson]] fwaite pa les [[gålwès]] avou do [[oidje]] u do [[frumint]] djårné (dedja lomé [[brå (birreye)|brå]]).

{{Wiccionaire}}
Li '''Sireye''' (sovint prononcî ''Sîrîye''), c' est on [[dislaxhî payis]] do [[Moyén Levant]], metou sol [[Mîtrinne Mer]].

{{Riscrire e rfondou}}
L' '''Esportigne di Tchålerwè''', ubén d' ès veur ratourné e walon "'''Royå Tchålerwè Esportigne Club'''" (Abredjî adon e : '''R.T.E.C.'''), c' est ene ekipe do fotbale walon ki djowe e Divizion-1-A. E francès, el '''R.T.E.C.''' si lome : '''''Royal Charleroi Sporting Club''''' (Abredjî e : '''''R.C.S.C''.'''). Èç club ci djowe a Tcharlerwè, å [[ståde do Mambour|ståde do Mambor]].    

'''Kinchassa''' (oficirmint ''Kinshasa''; do tins do [[Congo bedje]], '''Yopôlveye''', e francès ''Léoplodville'', e neyerlandès ''Leopoldstad''), c' est l' [[mwaisse veye]] del [[Republike democratike do Congo]] ([[Congo-Kinchassa]]).

, prinjhe di [[Xhofrai]]]]

{{Wiccionaire}}
Les '''plaiyofs''', dins on [[tchampionat]] d' [[fotbale]] (mins on l' pout fé dins des ôtes [[espôrt]]s), c' est on sistinme po fé rdjouwer inte di zeles les meyeusès ekipes del divizion onk al difén del såjhon classike (faze normåle). 

[[Categoreye:Pasmints d' tins]]
[[Categoreye:Spôrts]]
{{djermon}}
L' '''ADEPS''', po « '''Ad'''ministration de l''''É'''ducation '''p'''hysique, du '''S'''port et de la Vie en Plein Air » e francès, est on siervice administratif do Ministere del [[Federåcion Walonreye-Brussele]] ki fwait l' promotion do spôrt dins l' kiminålté francesse di Beldjike.

'''Li gros laid cani'''<ref>Tite del modêye Hendschel; li modêye Thomsin copeye li tite francès « on vilin ptit canård ».</ref>, c' est on [[floriconte]] da [[Hans Christian Andersen]].

[[Categoreye:Ahesses di måjhon]]
[[Categoreye:Sitofes]]
{{djermon}}
On '''lénçoû''' u '''drap d' lét''', c' est ene grande cwårêye pîce di fene toele k' on mete a dobe sol [[matrasse]] d' on [[lét]] po l' doirmeu s' î winner ey esse rascovrou ledjirmint po doirmi e l' esté.

{{djermon}}
:''[[Sint-Djîle|Discramiaedje des årtikes avou "Sint-Djîle"]]
'''Sint-Djîle-dilé-Brussele''' (F ''Saint-Gilles-lez-Bruxelles'', Ny ''Sint-Gillis-op-Brussel'', Lt ''Municipium Sancti Ægydii Obbruxelæ''), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, asteure ene comene, ki fwait pårteye del [[Ridjon d' Brussele]].

e [[rfondou walon]] po les Fiesses del Walonreye [[1997]], li seule anêye k' on ndè fjha ene pareye]]
Les '''fiesses del Walonreye''' (u : '''fiesses di Waloneye'''), c' est totès [[fiesse]]s ki s' pasnut totavå l' [[Walonreye]] diviè l' [[15 di setimbe]].

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
[[File:Bocrê tchote.jpg|thumb|bocrê a ene båshele]]
On '''bocrê''' (on dit eto : on '''[[boton d' five]]''', on '''[[boton d' sori]]'''), c' est on setch boton k' on-z atrape so les [[lepe]]s, cwand on-z a del [[five]] u k' on-z est [[Wikt:strinde|strindou]].

s]]

{{po=}}
L' '''adrovaedje''', dins on [[live (po lére)|live]], c' est l' prumî boket, ene u kékes pådje, ki shût li pådje di tite divintrinne. 

[[Categoreye:Tcheriaedjes]] 
[[Categoreye:Areyonotike]]

[[Categoreye:Fotbale]]
On '''woligane''', c' est on sopoirteu d' [[fotbale]] ki fwait do damadje dins li ståde u ådfoû, et s' margayî crapuleuzmint avou les sopoirteus des ôtès ekipes. Et bouxhî totafwait djus so leu voye.

Li '''peneuse samwinne''' u '''poeneuse samwinne''', c' est l' samwinne di dvant [[Påke]].

On '''tchansnî di studiant''', c' est on [[tchansnî]] avou des tchansons ki les studiants a l' [[univ]] tchantnut voltî dins leus guindayes (fiesses di studiants).

Les '''Sefarådes''', c' est les [[Djwif]]s d' [[Espagne]] et do [[Portugal]].

{{po|tinaedje astok|tinaedje astok (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|tinaedje astok}}

{{Wiccionaire}}
Ene ou ene '''poirtåve éndjole''' u ene '''copiutrece axhlåve''' (pus coourtinnmint : on '''poirtåve'''<ref> Li mot "[[axhlåve]]" tot court, c' est purade pol [[telefone axhlåve]]</ref>, c' est [[copiutrece]] a pô près del gogne d' on [[live po lére]], k' on pout poirter la k' on vout.

{{Wiccionaire}}
Ene '''ricepeure''', c' est ene plaece ki les [[mot]]s s' côpèt, po ndè mete ene mitan so ene roye, et l' ôte mitan so l' ôte.

{{Dizo-tite|''Causans walon''}}
'''Cåzans walon''' (''Causans walon''), c' est ene rîlêye di troes [[live (po lére)|lives]] avou des tecses e [[walon tchestrolès]], et on ptit motlî padrî tchaeke tecse.

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
[[File:Lightning3.jpg|thumb]]
Ene '''aloumire''' ou èn '''aloumoere'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 64.</ref>, c' est on trait d' loumire e zigzonzesse k' on voet on court tins d' èn [[oraedje]], et k' est shuvou del [[tonire]]. 

{{po|madimba|madimba}}
On '''madimba''', c' est èn [[instrumint d' muzike]] do [[Congo-Kinshasa|Congo]], amon les [[Bapendés]], et kécfeye eto des ôtes peupes.

]]
Li '''walon e l' eglijhe''', c' est l' eployaedje do [[lingaedje walon]] po des ofices rilidjeus [[crustin]]s, aprume dins les [[eglijhe]]s.

Li '''vnijhwès''', el '''vinijhwès'''<ref>noûmot (2018) fwait avou l' [[cawete -wès]] deslingaedjes sol bodje V(i)nijhe, rifondou sol'esplicant motî d' l' Aberteke (2002)</ref>, c' est on [[lingaedje coinrece]] do payis di [[Vnijhe]], metou (atoirt) avou l' troke di l' [[itålyin]] [[bijhrece]].

:''[[Rivuwe (discramiaedje)|Discramiaedje des sinses do mot "rivuwe"]]

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Mitolodjeye greke]]
[[Categoreye:Mascarådes]]
[[Categoreye:Rireyes]]
'''Momosse''' (e [[grek (lingaedje)|grek]] '''Μώμος'''), dins l' [[mitolodjeye greke]], c' esteut li [[diè]] do [[fotaedje]] et des mocreyes.

{{po|tcherdon|tcherdon (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Creeping thistle (Cirsium arvense) - geograph.org.uk - 213840.jpg|thumb|right]]

[[File:RMB3-10yuan-A.jpg|thumb|Yuan]]

{{Wiccionaire|prandjloe}}

{{po=}}
{{Wiccionaire|televuzion}}

[[Categoreye:Walonreye]]
[[Categoreye:Beldjike]]
[[Categoreye:Årdene]]
[[Categoreye:Province di Lidje]]
[[File:1031346 Botrange 700m.jpg|thumb|Pont a 700 m]]
Li '''Tour di Bôdrindje''' (la-minme ''al Tôr''), c' est ene hôte tour ki sieve po les telecominicåcions, metowe a [[Bôdrindje]].

Ene '''sorwalonde''', c'&nbsp;est on mot k'&nbsp;on n'&nbsp;rescontere ki dins ene sitroete coine do payis, mins k'&nbsp;est pus diferin do mot francès k'&nbsp;el [[pus lådje oyowe]]. Eto, sacwantès sorwalondes ont stî ritnowes come [[rifondowe]]s, shuvant li rîle del [[fôme li pus tipicmint walone]].

On '''djivion''' ou '''leme''', c' est ene intrêye d' on [[motî|live di mots]].

{{Wiccionaire|Djineze}}

{{Djermon}}
[[Image:IFBA_Fachada1.jpg|right|thumb|360x360px]]
L' '''Instituto Federal da Bahia''' ('''Institit federå d' Bahiya''', c' est ene [[univiersité]] k' a s' sidje a [[Salvador]], e [[Braezi]].

{{po|Congo|Congo (discramiaedje)}}

{{Dizo-tite|''Kiyef''}}
'''Kiyif'''<ref>riwalnijhaedje so li scrijhaedje oucrinnwès oficir (dispu l' fén des anêyes 2010), mins k' aconte li prononçaedje å deus pîs (Ki-yiv).</ref> u '''Kiyef'''<ref>riwalnijhaedje sol sicrijhaedje e [[rûsse]], avou deus pîs (Ki-yev).</ref>, e [[rûsse]] '''Киев''', kyèv, e-n [[oucrinnwès]] '''Київ''' kyiv /ˈkiːjɪv/, coinreçmint /kɪjiu̯/ {{odio|Uk-Київ.ogg|lang=lb}}), c' est l' [[mwaisse veye]] di l' [[Oucrinne]].

[[File:Salêye tchå pîs d' pourcea.JPG|thumb|pîs d' pourcea et ôte bokets salés]]
Li '''salaedje del tchå''', c' est li radjoutaedje di gros [[sé]] al frisse [[tchå]], po l' wårder.

Li '''Grande Notru-Dame''' (on dit eto : li '''Notru-Dame d' emey l' awousse''', li '''Notru-Dame d' awousse''', li '''Nosse-dame d' awousse''', li '''Cwénze d' awousse''', li '''Sompcion''')<ref>Po tote les alomåcions e walon del Grande Notru-Dame, alez s’ vey so l’ [[ALW]] '''3.''' p. 339 (notule 201).</ref>, c' est l' pus grande des fiesses a l' [[Aviedje Mareye]] dins l' rilidjon [[catolike]]. Ele si passe li [[15 d' awousse]]. Ele fiestixh li montaedje å cir di l' Aviedje.

{{Wiccionaire}}
[[File:Cougnou boulome.jpg|thumb|thumb|On cougnou a môde di boulome]]
On '''cougnou''', c' est ene [[påstedjreye]] di [[Noyé]], fwaite avou ene fene påsse, pus longowe ki lådje, avou deus ptits botons ås dbouts. E sacwantès plaeces, li cougnou aveut l' cogne d'&nbsp;on boulome.

{{Wiccionaire}}
Les '''cwårs''' (on dit eto : les '''çanses''', les '''liårds''', les '''sôs''', l' '''årdjint'''...), c' est on sistinme di circulåcion di pîces, di biyets, di contes ezès bankes metous e-n alaedje dins ene metowe [[manoye]], pa les [[dislaxhî payis|estats]], et ki permetèt di payî les martchandijhes u siervices.

{{po|cwåré|cwåré (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|cwåré}}

Ene '''pårotche''' (on prononce eto ''porotche''), c' est ene sitindêye d' on [[viyaedje]], on [[hamtea]], u  sacwants viyaedjes et hamteas, la k' gn a ene [[eglijhe]], dicåceye a on [[sint]]. C' est on pårtixhaedje ki våt po les [[catolike]]s, les [[ortodosse]]s les [[anglican]]s, et co ds ôtes.

{{djermon}}

{{djermon}}
Li '''Picårdeye''', c' est ene [[redjon]] del [[France]], metowe tot å [[Nôr-Ouwess]].

[[Wikipedia:Pordjet lingaedjes del Daegne|lingaedjes]] &gt; [[lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt;
[[lingaedje d' oyi]] &gt; '''walon'''
----
{{po|walon|walon (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|walon}}
s, avou, cial, ene banire del cene d' Oufalijhe]]
»)]]

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes amerindyins|amerindyins]] &gt; yuto-azteke &gt; '''nawatl'''
----

Li '''Corêye bijhrece''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Azeye levantrece]].

{{djermon}}

{{Wiccionaire}}

El '''Guere d' Oucrinne''', ubén sovint lomé  "'''Abrocaedje des Rûsses e l' Oucrinne'''", c' est èn evayixhaedje di l' [[Oucrinne]] pa l' [[årmêye]] [[Rûsseye|rûsse]] ki cminça li [[24 di fevrî]] [[2022]].

{{djermon}}
Li '''mariolinne''', c' est ene plante des [[corti]]s, del famile des [[polurêyes]]. 
 
No e sincieus latén "<span lang=la>''Origanum majorana''</span>".
 
== No dins des ôtes lingaedjes ==
(lingaedjes ki n' sont nén co sol Wiki)
* [[arabe marokin]] : ''7aba9 el fîl'', ''habaq el fîl'' ([[båzlike]] d' elefant), ''habaq el qna'', ''3n9ar'', ''3aysoub'' (''aanqar'', ''aaysoub''), ''somsoq'', ''rihan Dawoud'' (sint-bon da David), ''mrijana'' (calcaedje do F. ''marjolaine'') 
* [[amazir]] : ''merdaddouch'', ''merdqouch'', ''berdqouch'', ''anjouk''.

{{Wiccionaire|boyea}}
[[File:Digestive appareil-fr.svg|thumb|boyeas des djins]]

{{Wiccionaire}}
L' '''apriyestaedje''', c' est ene ceremoneye la k' èn ome k' a stî scolé po ça, divént oficirmint [[curé]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Djermon}}

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
 e [[1893]]]]
On berdouxha<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] askepyî diviè 2000, aprume dizo cogne [[Wikt:bardouxhe|]].</ref> u on '''broye-manaedje'''<ref>mot siervou dins l' tchanson «[[Li pantalon trawé]]» po djåzer del [[revintreye di 1830]].</ref>, c' est cwand ene trope di djins sketnut l' barake dins ene [[veye (djeyografeye)|veye]], mins sins idêye di stårer on redjime politike, come dins ene [[revintreye]].

{{Wiccionaire}}
Èn '''arinnoe''', c' est on boket d' fråze, bén distaetcheye des ôtes trokes di mots dins l' cåzaedje, et ki shonne arinner li djin k' on djåze avou leye. On l' rotrovrè don aprume dins les fråzes di dmande et di sclameure.

[[Categoreye:Djustice]]
[[Categoreye:Filozofeye]]
Ene '''prouve''', c' est tolminme cwè (fwait, [[temognaedje]], [[analize]]) ki mostere k' ene sacwè, k' est co so dotance, est bén l' veur.

Li '''fornaiviaedje des continints''', c' est ene [[abayeye]] ki dit ki les [[continint]]s ont bodjî onk eneviè l' ôte so les [[trevéns djeyolodjikes]]. C' est on fenominne ki prind plaece sol [[Daegne]]. Come di djusse, il egziste des planetes ewou çk' end a pont come [[Måss (planete)|Måss]].<ref>https://sciencepost.fr/origine-seismes-planete-mars/</ref><ref>https://www.numerama.com/sciences/506866-dou-vient-le-seisme-detecte-sur-mars-sil-ny-a-pas-de-tectonique-des-plaques.html</ref>

{{Wiccionaire}}

{{po|bijhe & Bijhe|Bijhe (discramiaedje)}}
{{po|Nôr|Nôr (discramiaedje)}}
 ki mostere li pôzicion do Nôr (N)]]
Li '''Nôr''' (u li '''nôr''', u '''Bijhe''' u '''Vûcir'''), c' est l' [[cwate costés del Daegne|pont cardinå]] wice ki l' [[solea]] ni va djamåy. Adon on dit kel cir î est vude; did la li mot "Vucir".

Li '''Gwiyane''', c' est on payis d' [[Amerike nonnrece]].

{{Wiccionaire}}
{{Taxobox biesse   | Agaesse | Сорока (Pica pica), Калининград.jpg | '''agaesse''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' (coirbidîs) }}
{{Taxobox djinre   | ''Pica'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Pica pica }}
{{Taxobox fén}}
[[File:Pica pica pica MHNT.ZOO.2010.11.169.1.jpg|thumb|''Pica pica pica'']]

[[File:Echinococcus granulosus scolex.jpg|thumb|Tiesse do vier, e microscope]]
Li '''vier do kisse idatike''', c' est on formagnant [[plat vier]], del famile do [[vier solitaire]] des djins, k' epestifere les [[tchén]]s (cwand il est adule).

{{po|alfabet latén|alfabet latén (discramiaedje)}}
L' '''Alfabet do latén''', c' est les letes eployeyes e vî [[latén]].

Li '''zambra''', c' est on tchant espagnol, ki provént des trevéns di l' [[Andalouzeye arabe]], mins k' î åreut stî apoirtêye pa les [[Bowemyin]]s.<ref>Dins «[[L' amour a l' Alambra (roman)|L' amour a l' Alambra]]» (ki s' passe e 14inme sieke), elle est dansêye pa ene trope di [[Djupsyins]], k' on dit vni d' [[Madride]], et k' årént stî les prumîs a-z esse arivés e l' Espagne. Li roman avize awè stî rashiou so des lives istorikes.</ref>

Ene '''kession å Govienmint''' u ene '''kession pårlumintaire''', c' est ene sacwè k' on mimbe d' on [[pårlumint]] dmande a on [[minisse]], k' est oblidjî d' responde. E Beldjike, il est possibe di dmander cwè et kesse al Tchambe et å Senat ; les kessions å Govienmint egzistêynut eto å [[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]] et å Pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]].
.]]

{{Wiccionaire}}
On '''schård e sacramint''' ou on '''schård dins l' contrat''', c' est cwand ene [[djin marieye]] va [[fé l' amour|coûtchî]] avou èn ôte feme ou ome ki l' sinne.

{{po|gurnadî|gurnadî (discramiaedje)}}

[[File:Tåvlea scolrece profetes.jpg|thumb|tåvlea des profetes des rlidjons abråmikes]]
Ene '''Rilidjon å Bon Diu''' u '''rlidjon monoteyisse''', c' est ene [[rilidjon]] rashiowe sol creyance å [[Bon Diu]].

Li '''latén d' eglijhe''', c' est l' [[latén]] k' esteut dins les paroles des [[messe]], [[vepes]], ôtes ofices et [[priyire]]s [[catolike]]s, do tot cminçmint di l' [[Eglijhe (institucion)|Eglijhe]] disk' å djoû d' ouy, po sacwants ofices eternåcionås.

{{Wiccionaire}}
[[File:Rowe do Mellah.jpg|a Swira|thumb|plake a [[Swira]]]]
[[File:Ary bab el-mellah.jpg|thumb|plake "Plaece Poite do mella" a [[Chawen]]]]
On '''mella'''<ref>On n' ritént nén e walon li H arabe, k' a dandjreus arivé la pa on forcoridjaedje, li tayon-bodje </ref>, e-n [[arabe marokin]] «[[Wikt:ملّاح|ملّاح]]» (mellaH; {{odio|Ary-mella7 ملّاح.ogg|lang=lb}}, mins scrît «[[Wikt:ملاح|ملاح]]», sins [[chedda]] so les plakes e-n arabe), c' est on coulot d' ene [[veye]] do [[Marok]] k' esteut reziervé ås [[djwif]]s.

{{Wiccionaire|blawete}}
{{po|blawete|blawete (discramiaedje)}}
{{po|flaminete|flaminete (discramiaedje)}}
{{po|flaminete|flaminouche (discramiaedje)}}
[[File:Ranunculus flammula 1a.jpg|thumb|plante a fleur]]
Li '''blawete'''<ref>[[C23]]</ref> (on dit eto: '''[[flaminete]]-ranonke''', '''[[linwe-di-tchet]]'''), c' est ene [[ranonke]] ås ptitès djaenès fleurs, ki crexhe aprume come ene rampe, pu si rastampe, 20 a 40 cm hôt. 

{{po|faw|faw (discramiaedje)}}
'''Pådje des mots "faw", "hesse", "fayi" et leus parints e l' toponimeye del Walonreye'''

[[Categoreye:Antroponimeye]]

{{djermon}}
[[File:Aral Sea.gif|thumb|left|1960–2014]]

L' '''Areyopôrt di Gochliye''', pus oficirmint «&nbsp;'''Areyopôrt di Tchålerwè Brussele-Nonne'''&nbsp;» ([EN] ''Brussels South Charleroi Airport''), c' est l' pus rlomé des [[areyopôrt]]s del [[Walonreye]]. C' est l' seu d' zels k' a on trafik di passaedjîs.

{{Wiccionaire}}
Ene '''adjondrece'''<ref>''adjondrèce'' [[S117]], [[noûmot do walon]] eplaidî po on prumî aviè 1997 divins li [[Ptite gazete do Rasgotaedje des bassårdinreces]]</ref>, c' est on ptit [[mot]], [[nén candjåve]], k' adjond deus mots del minme fonccion croejhetrece.

On '''crodjambot del Bijhe''', c' est on [[crodjambot]] ki håbite li [[vint d' bijhe]], et ki va picî les lepes, li nez u les doets des efants, s' i moussèt foû pa ç' tins la.

[[Categoreye:Canada]]
'''Esterhazy''' (ki s' loméve, å cmince, '''[[Kaposvar]]'''), c' est ene veye del [[Sascatchewane]], å [[Canada (payis)|Canada]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}} 

{{djermon biesse}}
{{Wiccionaire}}
Les '''biesses å Bon Diu''' (on dit eto : '''costirete''', '''mårtén''', '''mårtén-salé''' et co plins d' ôtes nos)<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 130.</ref>, c' est des [[inseke]]s foirt kinoxhous a cåze del [[Biesse å Bon Diu ordinaire]] k' a des rodjès aiyes avou set noers ponts dsu.

{{po|tchirou|tchirou (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|tchirou}}

Li '''blanke kixhåde''' u '''blanke ourteye''', c' est ene plante avou des [[foye]]s come ene [[ourteye]], mins avou des blankès [[fleur]]s.

{{Wiccionaire}}

[[File:Fasciola hepatica.jpg|thumb|dewe maweure]]
Li '''grande dewe do foete''', c' est on [[formagnant]] k' atake li [[foete]] des [[roemiant]]s (aprume, les [[bedots]], mins eto les [[vatche]]s), et ki s' pout atraper des [[djin (biyolodjeye)|djins]].

Li '''scoutisse''', c' est on mouvmint d' djonnesse askepyî pa [[Robert Baden-Powell]] diviè [[1907]].

{{Wiccionaire|filé d’ l’ Aviedje}}
Des '''filés d' l' Aviedje''' u des '''filés Notru-Dame''' u des '''filés''', c' est des féns [[filé]]s texhîs pa des [[araegne]]s des tchamps inte deus plantes.

[[File:Northeast_Caucasian_languages.png|thumb|500px|e djaene påle, ådzo del mape]]
Li '''lesgwès''', c' est on [[ptit lingaedje]] cåzé pa ene les Lesguenes, on peupe ki dmeure a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] do [[Daguestan]] (la kel lingaedje est onk des shijh [[lingaedjes oficires]]), et a [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] di l' [[Azerbayidjan]].

{{po=}}
Èn '''arondixhmint''', e l' administråcion di bråmint des payis, c' est ene sitindêye administrative pus ptite ki l' [[province]], mins pus grande ki l' [[canton]], ou l' [[rebanêye comene]], a l' assulon.

<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Suceava'''</font><br />'''(distrik di Suceava)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Suceava]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Boucovine]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>SV</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br />&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 2inme]] <br /> 8.553&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br />&nbsp;- Totå ([[2001]])<br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 7inme]]<br />712.854 dimorants<br />83&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

{{djermon biesse}}
{{Wiccionaire}}
On '''vier-gayet''' u ene '''loumrote''' u ene '''loumrete''' u on '''vier-lujhant'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=8&alw_page=295 notule '''8''' 131].</ref>, c' est on ptit vier di moxhe ki rlût dins l' noer.

[[Categoreye:Metalurdjeye]]
Li '''scroufier''' u '''croufier''', c' est [[aloyaedje (metalurdjeye)|aloyaedje]] di [[fier]] et d' [[tcherbon]], ki rexhe des [[hôts-forneas]], et ki va esse eployî po fé les [[acî]]s et les fiers d' industreye.

{{po|ewoeye|ewoeye (discramiaedje)}}
L' '''ewoeye del Tossint'''<ref>noûmot askepyî e 2018 so Wikipedia, po aveur on no pår walon pol calcaedje [[Alowine]], on noûmot dedja la dispu les [[anêyes 2000]]. C' est l' ratournaedje mot po mot di l' inglès (All Hallow Eve); li mot "[[Wikt:ewoeye|ewoeye]]" egzistêye e walon dizo disfondowe "[[:wa:èveûye|èveûye]]" po ene fiesse ki s' passe eto li shijhe divant l' djoû do sint (ewoeye del Sint-Mårtén).</ref>, classicmint l' '''Alowine''', lomêye eto '''shijhe ås [[grigne-dints]]''' u '''fiesse ås grigne-dints''', c' est ene [[fiesse]] po les [[efant]]s k' etervént tins del [[shijhe]] do [[31 d' octôbe]], dj' ô bén, li woeye del [[Tossint]].

{{po|tchet|Tchet (discramiaedje)}}
Li '''tchet d' bwès''' c' est ene [[biesse-ås-tetes]] del famile des [[tchetidî]]s, ki vike dins les bwès. 

'''Prindoz vosse baston, Simon''', c' est on vî [[cråmignon]].

{{Wiccionaire}}
]]
On '''labrin''', c' est ene plaece avou des colidôrs avou des hôts meurs meurs ki vont d' tos les costés, et k' on n' è sait rexhe foû ki foirt målåjheymint.

{{Wiccionaire}}
Li '''lingaedje del mame''', c' est l' [[lingaedje]] ki l' mame cåze a si [[ptit efant]] et k' i va haper sins må sins rujhe, aprume si deujhinme anêye.

]]
]]

{{Aiwe|Ufrate||2.780||||Turkeye|[[Gofe Piersike]]|Sireye, Irak}}
L'&nbsp;Aiwe d'&nbsp;'''Ufrate''' (en [[arabe]] ''Forate'' (الفرات), e [[trouk (lingaedje)|trouk]] ''Firat'') est ene [[mouze (aiwe el mer)|mouze]] do [[Moyén Levant]], 2.780 kilometes longue, ki prind sourd el [[Tourkeye]], cori el [[Sireye]], po rdjonde li [[Tigue (aiwe)|Tigue]] e l'&nbsp;[[Irak]], et si rlomer ''[[Tchate el Arabe]]'', divant d'&nbsp;s'&nbsp;egoler dins l'&nbsp;[[Gofe Piersike]], sol cotoû d' [[Bassora]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Li '''påye''' c' est l' termene la k' i gn a nole [[guere]].

[[File:Pormoennåde troufreye Djowele apeles.jpg|thumb|Fabricaedje d' apeles]]
Ene '''apele''', c' est on [[xhuflot]] ou èn ôte sacwè ki fwait on brut ki xhene li criyaedje d' on metou [[moxhon]], po l' assaetchî ou l' ôre tchanter.

[[Categoreye:Walonreye]]
{{djermon}}
'''Pådje des tchesteas del Walonreye'''

{{Wiccionaire|djuri}}
{{po|djuri|djuri}}
On '''djuri''', c' est ene troplete di djins (dijhans 5 a 15) decidnut eshonne do [[djudjmint]] d' èn [[ametou]] e-n [[tribunå]] di [[djustice penåle]].

Li '''peuplåcion''', k' on lome eto kécfeye «&nbsp;'''populåcion'''&nbsp;», c' est l' eshonna des djins ki dmeurnut eyet vicnut a èn edroet. Do moens, sorlon l' definixha demografike.<ref>https://iussp.org/fr/quest-ce-que-la-demographie</ref>

{{po|nier|nier (discramiaedje)}}
On '''nier do sistinme nierveus''', c' est come on fi electrike ki moenne des cmandes u des sintas do [[cervea]] u del [[miyôle schinrece]] eviè les organes do coir, u årvierdimint.

Li '''Guere di Corêye''' c'est ene [[guere]] k' i gn a yeu dins l' [[cåziyea corêyin]] do [[25 di djun]] [[1950]] å [[27 di djulete]] [[1953]].

'''Ene drole di tchanson''' (''one drole di tchanson''), c' est ene [[tchanson]] k' on pinse sicrîte pa [[Nicolas-Joseph Grisar]] e [[1787]].

Li '''son K''', c' est on son do walon. Les mots avou l' son K provnèt ttossu bén di [[Etimolodjeye latene|bodjes laténs]] ki di [[etimolodjeye tîxhone|bodjes tîxhons]]. Eto, il a todi fwait målåjhey l' ortografyî.

{{Wiccionaire}}
Li [[sonk]], c' est on [[likide]] ki toûne dins l' coir di bråmint des [[biesse]]s et, come di djusse, dås [[djin (biyolodjeye)|djins]]. 

Li '''deure lune''' u '''plinne lune''' k' on dit eto a ç' moumint la: li '''Bele''' u l' '''Beaté''', c' est l' moumint ki l' [[lune]] est å mitan di s' moes. Ele parexhe adon come on gros rond djaene balon dins li [[stoelî]].

[[Categoreye:Micolodjeye]]
L' '''oraye di tchet''' est l' [[tchampion]] li pus corant dol famile des elvelacées. 

{{Omonimeye}}
{{Wiccionaire|Liene}}
L' alomåcion «'''Liene'''» (/ljɛn/) si rtrouve po sacwants [[viyaedje]]s metou so ene [[corante aiwe|aiwe]] do minme no. 

[[File:Tarifa pôrt plaijhance.jpg|thumb|Pôrt di plaijhance]]
On '''pôrt''', c' est ene plaece, so ene [[mer]] u èn [[oceyan]], u so on gros [[mouze (grande aiwe)|mouze]] u ene [[grande basse]], la k' on pout rçure des [[batea]]s.

{{Wiccionaire}}
[[File:Condoleyances Djôzef Dokir.jpg|thumb|Lete di condoleyances e walon]]
On '''prezinte ses condoleyances''' a ene sakî ki vént d’ [[moirt|piede]] on parint, on soçon.

{{Wiccionaire}}
 
Li '''telefone''', c' est on sistinme po cåzer avou des djins ki n' sont nén a poirtêye di vwès.

[[File:Quai de la Batte, Liège.jpg|thumb|diviè 1900]]
Li '''Bate'''<ref>do walon [[Wikt:bate|]], tere k' a stî batowe</ref> a  [[Lidje (veye)|Lidje]], c' esteut on cai di l' ancyin [[pôrt]], çou k' est co bén mostré dins les graveures do 15inme sieke.<ref>[[Jacques Warnier]], [[ronde tåve (raploû)|Ronde tåve]], [[Fiesse ås lingaedjes walons]], 2017; ([http://aberteke.walon.org/etrevenswatv.php#fies-lw17rt1 oyåve vaici]).</ref>

(creyeye a Lidje e 1930)]]
Li '''revolucion bedje''' est lomêye eto, e walon, '''Revintreye di 1830''' udonbén, e 19inme sieke, '''Revolucion d' l' an trinte'''.

{{Wiccionaire}}
[[File:Maulbeerbaum Karbach, 4.jpg|thumb|ombion d' l' åbe]]
[[File:Unbekannte Frucht 2.JPG|thumb|foyes et fruts]]
Les '''åbes al soye'''<ref>[[noûmot do walon]] atåvlé pa [[Georges Sfasie]] {{Ran}} 79, erî-såjhon 2016.</ref>, c' est on [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] di beas grands [[åbe]]s ki les foyes siervèt a nouri les [[viers al soye]]. Ses magnåves fruts si lomèt '''toûtifraijhes'''<ref>[[noûmot do walon]] amoenné pa [[Georges Sfasie]], pu rarindjî avou l' bodje «[[fraijhe]]» dins l' [[cou-coviete]] del {{Ran}} 79, erî-såjhon 2016.</ref>

{{Wiccionaire}}
[[File:Syringe2.jpg|thumb|sirinke di plastike di 10 cécés]]
Ene '''sirinke''', c' est èn instrumint des [[docteur]]s ou des [[årtisse (vetrinaire)|årtisses]], k' on pike houte del [[pea]], po fé moussî ene [[drouke di farmacyin|drouke]] dins l' coir d' on malåde.

'''Ben Aarabi''', di s' plin no '''Mouhiddîn Ibn Aarabi''', c' esteut on [[filozofe]] [[soufi]], skepyî li [[25 di djulete]] [[1165]] a [[Mourceye]], e l' [[Andalouzeye]]. I mora li [[8 di nôvimbe]] [[1240]] a [[Damasse]]. 

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Li '''rôzî''', c' est on [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] di ptit [[bouxhon]] avou des mo pondantès [[spene]]s, mins ki dene des belès [[fleur]]s lomêyes '''rôzes'''.

Li '''Dayech''' (po «الدولة الإسلامية في العراق والشام» «ed-doûla l-islâmîya fi l-3irâk wa ch-châm», l' estat islamike d' Irak et d' Sireye), c' est on mouvmint politike et militaire islamike ki vola basti on vraiy [[estat]] dins les contrêyes [[sunite]]s di [[Sireye]] et d' [[Irak]] dins les [[anêyes 2010]].

[[Categoreye:Roumaneye]]
<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Vrancea'''</font><br>'''(distrik di Vrancea)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Focşani]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Moldaveye]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>VN</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br>&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 31inme]] <br> 4.857&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br>&nbsp;- Totå ([[2001]])<br>&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 29inme]]<br>391.263 dmorants<br>81&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

{{DISPLAYTITLE:''{{lang|fr|Le bout de la langue}}'' (fime)}}
{{Dizo-tite|Li langue åd dibout del linwe}}

[[Categoreye:Toponimeye]]
Ene '''lô''', el [[toponimeye do walon]], c' est on [[Bwès (d' åbes)|bwès]], purade avou des ptits åbes, ki crexhe dins des frexhès plaeces. Ci mot la provént do [[tîxhe|tîxhon]], et si rtrouve eto dins bråmint des nos d' plaeces el [[Flande]].

Li '''guere di Gaza 2023-2024''', c' est ene [[guere assimetrike]]. La k' [[Israyel (estat)|Israyel]] vina bombårder et evayi li [[Binde di Gaza]], po-z î språtchî les bateus do [[Hamasse]] et des ôtès soces di rezistance årmêye.

[[File:Pazea pectî ecinse.jpg|thumb|on pazea do Grand Atlasse avou l' nive so les cresses]]
[[File:Grand Atlasse Demnate-Warzazate.JPG|thumb|Voye Demnate Warzazate, passåjhe di Fedrate]]
Li '''Grand Atlasse'''<ref>di l'arabe الاطلس الكبير (Atlasse el-kebir), purade ki "Hôt Atlasse", do francès Haut-Atlas</ref>, c' est ene [[tchinne di montinnes]] metowe å mitan do [[Marok]].

e 1920]]
Les '''djeus olimpikes''' (on dit eto les '''DjO''', les '''''djiyôs'''''), c' est ene bate esportive eternåcionåle k' i gn a tos les cwatre ans, dispu [[1896]]. Il ont stî tuzés sol piceure des vîs djeus des Greks, ki si tnént a [[Olimpeye]].

On '''patrimoenne nén aduzåve''', c' est ene pîce del [[tuzance]]u del [[vicance]] d' on metou peupe u d' ene dinêye kiminålté, et k' on n' pout nén mostrer dins on [[muzêye]] (k' on n' pout nén aduzer, djonde avou ses mwins).

[[Categoreye:Djeyografeye]]
[[Image:Ross Ice Shelf 1997.jpg|thumb|Li platea d' glaece di Ross e 1997]]
Li '''platea d' glaece di Ross''' (81°30'S 175°00'W) c' est li pus stindou [[platea d' glaece]] di l' [[Antartike]] (d' ene sitindowe d' on dmey miyon d' [[kilomete cwåré|kilometes cwårés]], eyet a pô près 800&nbsp;km lådje; dj' ô bén, li grandeu del France).
I s' trouve sol [[Mer di Ross]] et cåzu en etir å dvins del [[Dipindince di Ross]] (boket d' l' Antartike kel [[Nouve Zelande]] vôreut k' ça soeye da sinne).

{{po|moxhon|moxhon (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

Li '''polonès''', c' est l' [[lingaedje oficire]] del [[Pologne]].

{{Po|Påke|Påke (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|påkes}}
Les '''påkes''' ou les '''cominions''', c' est cwand les efants [[catolike]]s sont acceptés dins l' cominålté des grandès djins.

'''Alouchta''' (e-n [[oucrinnwès]] ey e [[rûsse]] '''''Алушта'''''<ref>ki c' est les minmès letes e [[cirilike]].</ref>), c' est ene [[veye]] di [[Crimêye]], sol [[Noere Mer]].

El '''Beldjike''', l' '''acsegnmint''' est adjinçné pa les kminåltés ([[Federåcion Walonreye-Brussele|l' ancyinne "kiminålté francesse"]], li [[kminålté neyerlandès-cåzante]] eyet li [[cminålté tîxhon-cåzante]].

[[Categoreye:ONU]]
{{djermon}}
L' '''Assimblêye djeneråle di l' ONU''' oubonbén '''mwaisse raploû d' l' ONU''', c' est on raploû des rprezintants a l' [[Organizåcion des Nåcions uneyes|ONU]] di tos les payis mimbes.