{{Wiccionaire}}
[[File:Condoleyances Djôzef Dokir.jpg|thumb|Lete di condoleyances e walon]]
On '''prezinte ses condoleyances''' a ene sakî ki vént d’ [[moirt|piede]] on parint, on soçon.

{{Wiccionaire}}
On '''mancî lingaedje''' (''man’cî linguètch''; on dit eto avou po tchaeke mot, ene idêye diferinne padrî l' tiesse : '''spotchî lingaedje''', '''formagnî lingaedje''', '''lingaedje dilérin''', '''pitit lingaedje''', '''lingaedje do payis''')<ref>L' alomåcion «linwe indidjinne» si rescontere eto, mins pout esse rissintowe come on [[francijha]].</ref>, c' est on [[lingaedje]] ki pôreut bén ndaler bénrade evoye, pask' i gn a cåzu pupont d' djins kel djåznut.

L' '''Îpe''' ou ''' Cassiopêye''', c' est ene [[sitoelreye]] metowe nén lon del [[Sitoele di Bijhe]].

Li '''sidje di Damasse al deujhinme croejhåde''', c' esteut li såme decidé pol [[deujhinme croejhåde]] å concile d' Åke. C' esteut e moes d' djulete e [[1148]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|Djulé}}

{{po|muzureu|muzureu (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|muzureu}}

{{Wiccionaire|Tossint}}
[[File:Fijhaedje des tombes divant Tossint1.jpg|thumb|Fijhaedje des tombes pol Tossint]]
Li '''Tossint''' c' est ene [[fiesse]] [[crustin]]ne ki rvént tos les [[1î d' nôvimbe]], mon les [[catolike]]s. Dins les payis istoricmint catolike, c' est on [[fiesse-djoû]].

Ene '''gazete éndjolike''', c' est ene gazete ki parexhe sol [[Daegntoele]].

{{Wiccionaire}}
Ene '''minêye''' (on dit eto ene '''piyintche''' ou ene '''herike''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''15''' 4.</ref>, c' est on spårdaedje d' ene [[maladeye]] (des djins u des biesses), ki n' a pont d' limotche dins l' espåce, mins ki dfene dins l' tins.

[[File:Carbon-dioxide-2D-dimensions.png|right|thumb|200px|Diyocside di carbone]]
Li '''diyocside di carbone''' (on dot eto: '''gaz carbonike''' ou '''anidride carbonike'''), c' est on [[gåz]], di formule tchimike '''CO<sub>2</sub>''', ki vént do metaedje-eshonne do [[carbone]] avou l' [[ocsidjinne]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Paleopathology; Human femurs from Roman period, Tell Fara Wellcome L0008764.jpg|thumbnail|]]
Èn '''oxhea''' (pus rålmint, èn '''oxh'''), c' est on blanc deur boket do coir des biesses et des djins, ki avou des sfwaits fôrmèt l' [[eskelete]].

[[Categoreye:Antolodjeyes]]
'''Moti<ref>E walon classike, li mot "[[Wikt:moti|moti]]" est todi metou dins ene fråze di [[noyaedje]] (èn nén moti, evnd.); l' eployaedje cial pout esse loukî come on [[noûmot]].</ref>, scrît, tchanté åtoû d' Derbu''', c' est ene [[antolodjeye di scrijheus e walon]] do payis d' [[Derbu]]. 

Les '''Djurassikes''', c' est ene rîlêye di fimes vinant d' on roman da [[Michael Crichton]] di 1990, k' a stî metou å cinema pa [[Steven Spielberg]] e 1993.

Li '''linet å djaene betch''' u '''lignroû d' montinne''' u '''tchetchè''', c'&nbsp;est ene sôre di ptit [[oujhea passant]], k'&nbsp;on voet cobén tins d'&nbsp;l'&nbsp;ivier el Walonreye.

{{Wiccionaire}}
[[File:Groenlof (Cichorium intybus var foliosum).jpg|thumb]]
Ene '''indive'''<ref>indîve ([[O0]], [[O4]], [[C106]]), an'dîve ([[E1]], [[S0]], [[E165]])</ref>, c' est ene sôre di [[salåde]], ki si on l' plante dins l' noer, dene les [[tchicon]]s (båbes di capucins).

{{Wiccionaire}}

Ene '''måjhinete so rowes'''<ref>[[noûmot do walon]] eplaidî on prumî côp ås [[scoles di Bive]] do 9 di måss 2022.</ref> u '''tiniwôsse'''<ref>Prononçaedje e walon do [[calcaedje di l' inglès]] «tiny house», «tene» (pitite) måjhon (oyou d' on waloncåzant ki dismontéve des caravanes dins les campignes pa [[Uzeu:Lucyin]]).</ref>, c' est ene pitite [[måjhon]] di [[bwès]] montêye so ene rimorke.

El '''Guere d' Oucrinne''', ubén sovint lomé  "'''Abrocaedje des Rûsses e l' Oucrinne'''", c' est èn evayixhaedje di l' [[Oucrinne]] pa l' [[årmêye]] [[Rûsseye|rûsse]] ki cminça li [[24 di fevrî]] [[2022]].

sol sudjet (sicrît diviè 1983)]]

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Li '''rôzî''', c' est on [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] di ptit [[bouxhon]] avou des mo pondantès [[spene]]s, mins ki dene des belès [[fleur]]s lomêyes '''rôzes'''.

'''Pådje del croejhete di l' [[amazir]]'''

{{Djermon}}

On '''ploncaedje''' (on dit pus spepieuzmint '''ploncaedje e l' opinion'''), c' est ene [[inkete]] atuzlêye sincieuzmint, wice k' on dmande åzès djins leus idêyes, et ndè rsaetchî les frecwinces des responses.

{{Wiccionaire}}

{{Djermon}}
[[Image:IFBA_Fachada1.jpg|right|thumb|360x360px]]
L' '''Instituto Federal da Bahia''' ('''Institit federå d' Bahiya''', c' est ene [[univiersité]] k' a s' sidje a [[Salvador]], e [[Braezi]].

[[File:Tarifa pôrt plaijhance.jpg|thumb|Pôrt di plaijhance]]
On '''pôrt''', c' est ene plaece, so ene [[mer]] u èn [[oceyan]], u so on gros [[mouze (grande aiwe)|mouze]] u ene [[grande basse]], la k' on pout rçure des [[batea]]s.

L' '''Indonezeye''' (Indonesia), c' est on payis d'&nbsp;[[Azeye]] do sudess; ses vijhéns sont li [[Malaizeye]], li [[Singapour]], li [[Taylande]], li [[Timor Ess]], li [[Filipenes]], li [[Papouwazêye Nouve Guinêye]], li [[Palawou]], eyet l'&nbsp; [[Australia]].

L' '''Antikité''', c' est ene [[termene istorike]] des [[Istwere di l' Urope|Payis d' Urope]], ki va d' a pô près 3000 dv. Dj-C. a 400 après Dj-C.
[[Categoreye:Antikité| ]]

{{djermon}}
[[Categoreye:Neyerlandès]]
* Calcaedje do vî neyerlandès : [[Wikt:fåde|fåde]]
* [[Calcaedje do flamind]]
* [[Calcaedje do holandès]]

[[Categoreye:Ouzbekistan]]
'''Samarcande''', c' est deujhinme veye di l' [[Ouzbekistan]].

On '''persounaedje istorike''', c' est ene [[djin (biyolodjeye)|djin]] k' a viké.

{{Wiccionaire}}
[[File:Mahin Lucyin afitchete Moude a rvinde 2 costés.jpg|thumb|deus costés di l' afitchete di «[[Moudes a rvinde (noveles)|Moudes a rvinde]]»]]
Ene '''afitchete-riclame''' u pus biesmint ene '''afitchete''', c' est ene pitite [[afitche]], sovint scrîte des deus costés, po-z anoncî èn etrevén.

{{Wiccionaire|schiråde}}
[[File:Schiråde0.jpg|thumb|pitite båshele zouplant ådzeu d' on ptit feu]] 
Li '''schiråde'''<ref>coinreçmint [[Wikt:chiråde|chirôde]], [[Wikt:chiråde|chirâde]], Loukîz a l' [[ALW]] 3 p. </ref> (on dit eto: '''pitit feu''', '''schirêye'''), c' est on feu k' on fwait å [[crås mårdi]] (la k' on-z a magnî a s' fé schirer), copurade e [[Condroz]], [[Fåmene]] et [[Årdene]] djondant. Ça pout esse on seul feu pa viyaedje, mins nén si grand kel [[grand feu]] ki vént djusse après. On pout eto fé sacwants ptits feus, onk pa coulot, djusse avou des boteas di strins u des hopeas d' fetchires.

{{po|taeye|taeye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|taeye}}
[[File:Taeye hourêye côrîs.jpg|thumb|Ene hourêye di côrîs dins ene taeye]] 
Ene '''taeye''' (on dit eto: ene '''rasse''', ene '''virêye''', ene '''håye'''), c' est on [[bwès (d' åbes)|bwès]] avou bråmint des sôres d' åbes ([[côrî]]s, [[beyôle]]s, [[tchinne]]s, [[så]]s, [[tchårnale]]s, des [[bwès d' poye]], [[håvurna]], evnd., mins nén des [[faw]]s, metans) k' on-z abate tos les trinte cwarante ans, tot leyant sacwants beas åbes å mitan.

{{po|aiwe|aiwe (discramiaedje)}}

[[File:Louis Bernard Nute divant Noyé.jpg|thumb|Coviete d' ene modêye walone]]
{{po|Noyé|Noyé (discramiaedje)}}
{{po|Sint-Nicolai|Sint-Nicolai}}
'''Li nute divant l' Noyé''' (e-n inglès: ''The night before Christmas''), c' est on [[live d' imådjes]] e-n [[inglès]], parexhou aprume come [[powinme]] li [[13 di decimbe]] [[1923]] dins ene gazete lomêye ''Sentinel'' del veye di Troy dins l' [[estat d' Noû York]] ([[Estats Unis]]).

[[Categoreye:Rwenes rominnes]]
[[Categoreye:Marok]]
[[File:Banasa forom 2 åtches.JPG|thumb|Li forom avou deus åtches d' intrêye]]
'''Banasa''' ([[arabe marokin]] بناصا, benaça), c' est ene viye veye rominne, metowe so gåtche erive di l' [[ouwed Sebou]], dins l' [[plin do Rab]] (plinne do Gharb), å [[Marok]].

[[Image:Íngrid Betancourt in Pisa.jpg|200px|thumb|right]]
'''Ingrid Betancourt''', c' est ene politicresse [[Colombeye|Colombyinne]], sikepieye e [[1961]].

{{Wiccionaire}}
Ene '''eciclopedeye''' est ene ouve sicrîte ki rashonne li [[sepiance]] uminne.

'''Tacloban''', c' est on [[pôrt]] des [[Flipenes]], metou aviè 420 km å [[Sud-Ess]] di [[Manile]].

'''Andrea Anastasi''', c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li [[8 di djanvî]] [[1960]] e-n [[Itåleye]].

{{po=}}
Ene '''aburtale''', c' est ene binde di stofe, di cur ou d' elastike ki passe ådzeu del sipale po tni on mousmint ([[marone]], [[cotrê]], [[cote]])

{{Wiccionaire}}
[[File:Tuba vert-di-gris.jpg|thumb|vî tuba d' keuve eruni|left|250px]]
Li '''vert-di-gris''', c' est ene [[coleur]] inte li [[vete coleur|vert]] eyet l' [[gris]].

L' '''eure del coistrece di Greenwich''' (ECG) u '''tins univiersel''', u '''eure GMT''', c' est l' eure des payis ki sont a pô près sol minme [[londjitude]] kel veye di [[Greenwich]] e [[Rweyåme Uni]]. C' est pa cisse [[veye]], metowe e l' [[Inglutere]] la k' on-z a fwait passer ene [[coistrece (djeyografeye)|coistrece]] ki va esse li lene di referince po tos les ôtes meridyins, li [[coistrece di Grennwich]], dabôrd.

[[Categoreye:Micolodjeye]]
Li '''tricolome odant l' savon''' est on [[tchampion]] ki pout aveur bråmint di diferinnès coleurs. On l' trouve e ptits tropeas dins tos les bwès.  

L' '''abataedje d' èn åbe''', c' est l' taeyaedje u l' côpaedje d' èn [[åbe]] al pate, po l' vé vni djus.

{{Wiccionaire|Beldjike}}
Li '''Beldjike''', c' est on payis di l' [[Urope do Coûtchant]], k' a skepyî e [[1831]], après ene [[revolucion bedje|revintreye]] siconte do dierin mwaisse do payis, li Rwè do [[Rweyåme Uni des Bas Payis]], [[Wiyåme prumî d' Orandje|Wiyåme d' Orandje]]. 

{{Wiccionaire}}
[[File:Pieter Bruegel d. Ä. 011.jpg|thumb|Noices pondowes di Breuguel]]
Ene '''noice''' ou '''des noices''', c' est l' fiesse k' on-z adjinçnêye a l' ocåzion d' on [[mariaedje]].

'''Djan d' Mådi''', c' est ene [[epopêye]] sicrîte pa [[Albert Yande]], k' a bén 1121 [[ver (ôwezeye)|vers]].

Li '''live d' Urope''', c' est on [[live (biesse)|live]] ki vike e l' [[Urope]] ey e l' [[Afrike bijhrece]], [[Moyén Levant]] et [[Mîtrinne Azeye]]. Mins end a pont e l' Irlande.

{{djermon}}
Li '''batreye di Ðiện Biên Phủ''' (prononcîz ''Dien Bien Fou''), c' est l' dierinne [[batreye (guere)|batreye]], k' a duré cåzu deus moes, del prumire guere d' Indochine; do 13 di måss å 7 di may 1954, dins l' Tonkin Sovrin (Hôt Tonkin).
 
L' årmêye [[France|francesse]], kimandêye på djenerå Navarre, a stî rtaenêye pås sôdårds [[Vietnam|vietnamyins]] do djenerå [[Võ Nguyên Giáp]].
 
Adon, les Francès ont leyî å raeze li colnijhaedje di l' Indochine.

{{po|oronde|oronde (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:House Martin from the Crossley ID Guide Britain and Ireland.jpg|thumb]]
L' '''oronde des finiesses''' u '''oronde des vites''' u '''oronde des veyes''' u '''pitite oronde''' u '''terinea'''<ref>"aronge di f'nièsse" [[G8]]; "pitite oronde" [[ALW]] 9 p. 148; "tèrinia" [[C9]];  (pacô, eto [[blanc-cou (discramiaedje)|blanc-cou]] u [[tchirou (discramiaedje)|tchirou]], des [[emacralés mots]])</ref>, c' est ene [[oronde]] ([[voyaedjant oujhea]]) foirt rilomêye el [[Walonreye]], ca ele rivént e moes d' [[avri]], avou l' [[bontins]].

'''Låken''' ( e F. ''Laeken'') est èn [[ancyin ptit ban del Redjon d’Brussele]], rebané avou ds ôtes viyaedjes dins l' novele intité [[Brussele (veye)|Brussele]]

{{po|Univiersité d' Lovén|Univiersité d' Lovén (discramiaedje)}}
L' '''Univiersité Catolike di Lovén''' ([[UCL]]), c' esteut l' pus viye des [[univ]]s del [[Beldjike]]. 

Ene '''bire di manaedje''', c' est ene [[bire]] k' on fwait por lu, e s' [[måjhone]].

{{Omonimeye}}
* '''[[Payis d' Tchålerwè]]''' u '''[[Noer Payis]]''' (tos les viyaedjes åtoû del comene, dj' ô bén cåzu tot l' arondixhmint d' Tchålerwè)
* '''[[Payis d' Tchålerwè (tchanson)|Payis d' Tchålerwè]]''' (tchanson da [[Djåke Bietrand]])
* Li '''[[Grand Tchålerwè]]''': li [[rebanêye comene]]
* '''[[Payis d' Tchålerwè (diyalectolodjeye)]]''': pout esse diné po tot l' [[Coûtchant walon]] (sovint tot djhant «après Tchålerwè».

'''Microsoft''', c' est ene [[societé d' comiece]] ki vént des programes po les [[copiutrece]]s.

{{po|tchetoere|tchetoere (discramiaedje)}}
On '''tchapea d' solea''' u '''tchapea d' esté''' u '''tchapea di strin''' u '''tchetoere''', c' est on ledjir [[tchapea]] di [[strin]] u d' [[hårdêye (di plante)|hårdêyes]], avou on lådje boird, po espaitchî l' tchôd [[solea]] d' [[esté]] d' avinde li [[vizaedje]] et l' [[hatrea]].

{{Wiccionaire|prandjloe}}

Li '''Dayech''' (po «الدولة الإسلامية في العراق والشام» «ed-doûla l-islâmîya fi l-3irâk wa ch-châm», l' estat islamike d' Irak et d' Sireye), c' est on mouvmint politike et militaire islamike ki vola basti on vraiy [[estat]] dins les contrêyes [[sunite]]s di [[Sireye]] et d' [[Irak]] dins les [[anêyes 2010]].

{{Wiccionaire}}
Les '''cwårs''' (on dit eto : les '''çanses''', les '''liårds''', les '''sôs''', l' '''årdjint'''...), c' est on sistinme di circulåcion di pîces, di biyets, di contes ezès bankes metous e-n alaedje dins ene metowe [[manoye]], pa les [[dislaxhî payis|estats]], et ki permetèt di payî les martchandijhes u siervices.

{{djermon}}
]]
:''[[Rodje Croes|Discramiaedje des årtikes "Rodje Croes" et "rodje-croes"]]''
Li '''Rodje Croes''', c' est ene institucion ki s' ocupe di solåcyî les malådes, les prijhnîs, les ressåvés, pattavå l'[[Daegne]]. Elle a stî metowe so pås so fotches a [[Djineve (Swisse)|Djneve]] e [[1863]]

[[File:Enchoen27n3200.jpg|thumb|right|]]

[[File:Ary-mqernes.JPG|thumb|polet d' poytreye malåde]]
Pådje moennrece so '''les maladeyes des poyes'''

'''Messene''' (''Mèssène'' e walon ey e picård; e neyerlandès, ''Mesen'', e francès, ''Messines''), c' est ene comene di [[Flande coûtchantrece]], mins [[comene ås åjhmince linwistikes|ås åjhmince linwistikes]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|batisse}}
On '''sindicat des batisses''', c' esteut, al fén do 19inme sieke, on [[sindicat]] ki rfuzéve li [[greve]].

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit het Atlasgebergte TMnr 10028647.jpg|thumb]]
Li '''taskiwine''' (e [[cmon amazir marokin]] «[[Wikt:ⵜⴰⵙⴽⵉⵡⵉⵏ|ⵜⴰⵙⴽⵉⵡⵉⵏ]]»), c' est ene [[danse]] [[foclorike]] do [[Grand Atlasse]] coûtchantrece ([[Marok]]).

[[File:GraveOfRabbiSimeonBarYochaiOnLagBOmer.jpg|thumb|ene heyloula e-n Israyel]]
Ene '''heyloula''' (di l' [[ebreu]] הילולא, sustantif femrin fwait sol [[bodje (linwince)|bodje]] הלל, HLL "criyî djoyeuzmint mins respectiveuzmint"), c' est ene [[fiesse]] [[djwive]] sol [[tombe]] d' on [[sint]] ome.

{{Djermon Urope}}

{{Wiccionaire|Tchandleuse}}
[[File:0946 Das Fest Mariä Lichtmeß am 2. Februar in Sanok.JPG|thumb|Messe del Tchandleuse]]
[[File:Crêpe en train de cuire.jpg|thumb|Grosse vôte]]
Li '''Tchandleuse''' ou '''les Tchandeles''' u li '''tchandleur'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 191.</ref>, c' est ene [[fiesse]] [[catolike]] ki s' djoû, c' est l' [[2 d' fevrî]], dj' ô bén, 40 djoûs après l' [[Noyé]].

{{po=}}
Li '''bateme''', c' est on [[sacramint]] del rilidjon crustinne ki fwait moussî li batijhî e l' Eglijhe.

{{po|raecene|raecene (discramiaedje)}}
{{po|carote|carote (discramiaedje)}}

{{djermon}}

{{Wiccionaire|sarde}}
[[File:Padre Nostro sardo.jpg|thumb|[[påter]] e sarde]]
[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; '''sarde'''
----
Li '''sarde''' ou '''sardignwès''' (''sardu'' dins leu lingaedje), c' est est on [[lingaedje roman]] k' on dvize dins l' ile di [[Sardegne]] eyet dé les imigrés sardes.

{{po|Djezus|Djezus (discramiaedje)}}
[[File:MANET Le Christ Jardinier.jpg|thumb|so ene pondeure da Manet]]
)]] 
'''Djezus d' Nazarete''', c' est on persounaedje k' åreut viké podbon el [[Palestene]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|lussimbordjwès}}
[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt;
[[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt;
tîxhon coûtchantrece &gt; hôt-almand &gt;
moyén-almand &gt; '''lussimbordjwès'''
----
, 2005)]]

'''Pôve tiesse''', lomêye eto '''Amon Laca'''<ref>c’ esteut on ptit botike k’ ene troye n’ î åreut nén rtrové ses djonnes, e payi d’ Vervî (esplikêye da Guy Cabay a [[Lucien Mahin]], Al coine do bwès, 1998).</ref>, c’ est ene [[Djivêye di tchansons e walon|rilomêye]] [[tchanson e walon|tchanson]] da [[Guy Cabay]] (cåzaedje, air et tchantaedje).

[[Categoreye:Linwince]]
On '''radoûcixhant mot''' (ou po shuve li lomaedje eternåcionå, èn '''ufemisse'''), c' est on [[mot]] ou ene [[motlire]] metou estô d' èn ôte mot, k' est [[livea sociolinwistike d' on mot|djudjî måhonteus ou rabaxhant]] pol ci k' on-z atôtche, ou k' on cåze di lu.

{{djermon}}
:''[[Sint-Djîle|Discramiaedje des årtikes avou "Sint-Djîle"]]
'''Sint-Djîle-dilé-Brussele''' (F ''Saint-Gilles-lez-Bruxelles'', Ny ''Sint-Gillis-op-Brussel'', Lt ''Municipium Sancti Ægydii Obbruxelæ''), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, asteure ene comene, ki fwait pårteye del [[Ridjon d' Brussele]].

{{tåvlea tchampion|Tiesse di moenne|Basidiomycota|Homobasidiomycetes|Agaricromycetideae|Tricholomatales|Clitocybeae|Clitocyba|geotropa|Tiesse di moenne - Clitocyba geotropa.jpg|'''Clitocybe geotropa''' <SMALL>(Foto: Jean-Pol Grandmont).</SMALL>}}
Li '''tiesse-di-moenne''', c' est on [[tchampion-åbusson]] ki, estant djonne, a on grand gros rond pî avou on ptit pontou tchapea, .

{{Wiccionaire}}

L' '''alfabet fonetike sampa''', pus courtinnmint li '''sampa''', c' est èn alfabet fonetike ki n' eploye ki des caracteres kinoxhous des sistinmes infôrmatikes.

'''Prindoz vosse baston, Simon''', c' est on vî [[cråmignon]].

{{po|uro & Uro|Uro (discramiaedje)}}
[[Image:Euro symbol.svg|thumb|left|100px]]
[[Image:Euro accession Eurozone as single entity.svg|thumb|upright=1.2|sitouwåcion e 2023]]
[[Image:Euro coins and banknotes.jpg|thumb|upright]]
[[Image:Euro banknotes 2002.png|thumb|upright]]
L' '''uro'''<ref>erîlé so "[[Urope]]"</ref> ou '''euro''' (''eûro''), c' est l' kimene [[manoye]] di sacwants [[payis]] di l' [[Union uropeyinne]] (l' [[urogrope]]).

L' '''Antolodjeye d' inte Bok et Sanson''', kel tite e francès, c' est ''Un siècle de littérature dialectale au pays d'entre Bocq et Samson'', c' est ene [[antolodjeye di scrijheus e walon]] des [[rebanêyès comenes]] di [[Djeve]] et [[Assesse]] (metowes inte [[Bok (aiwe)|Bok]] et [[Sanson (aiwe)|Sanson]]). 

{{po|plocon|plocon (discramiaedje)}}
Li '''plocon des cabutacêyes''' ou '''plokete des croejhrecires''', c' est on ptit [[inseke]] [[schaerbotrece]] ki magne les [[cabu]]s, les [[golzå]] et les ôtes plantes [[cabutrece]]s.

{{Wiccionaire|espagnol}}
L' '''espagnol''' u '''castiyan''', c' est on [[lingaedje roman]] k' est li cmon [[lingaedje oficir]] di l' [[Espagne]] et di tote ene cåkêye di payis d' [[Amerike latene]]. E l' [[Afrike]], gn a djusse li [[Guinêye espagnole]].

[[Categoreye:Mestîs]]
Èn '''apoirteu d' banket''' (ene '''apoirteuse di banket'''), c' est ene djin u ene eterprijhe k' aprestêye des [[grands dinners]], et ls amoenner tot fwaits amon les djins k' ont-st ene grande fiesse: [[noice]]s, [[etermint]]s, [[cominion]]s, [[bateme]]s.

[[File:Enrofloxacin Structural Formulae.png|thumb|Diswalpêye fôrmule]]
[[File:Djenerikes eroflocsacene.JPG|thumb|eroflicsacenes djenerikes (po les poyes)]]
L' '''eroflocsacene''', c' est èn [[antibiyotike]] del famile des [[kinolones]]. 

L' '''araegne di djårdén''', c' est ene [[araegne]] ki dmeure voltî dins les [[corti]]s.

{{Wiccionaire}}
Ene '''oendeure''' u '''poumåde''', c' est on crås prodût k' on stind sol [[pea]] po rweri on må.

'''Tarik Ben Ziyyad''' (sicrît pus lete pa lete a pårti d' l' arabe : '''Tariq Ibn Ziyyad''', طارق بن زياد), c' esteut on tchîf militaire de [[Tlemcen]] ki passa li [[stroet d' Djibraltar]] e 711, et cmincî li colnijhaedje di l' Espagne pås [[arabe (peupe)|Arabes]].

Li '''ralfabetijhaedje''' (u '''transliteraedje'''), c' est l' riscrijhaedje d' on minme [[mot]] dins èn ôte [[alfabet]].

L' '''oronde d' aiwe''' (on dit eto: '''oronde di rivaedje'''), c' est on [[voyaedjant oujhea]] ki rvént å moes d' [[avri]] el [[Walonreye]], î [[poirter å ni]], et-z eraler e moes d' [[setimbe]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Chondrostoma nasus (aka).jpg|thumb|]]
Li '''hôtitche''' (''hôtîtche'', ''hôtike'') ou '''hôtu''' (''ôtu'', ''oûtu'')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 112.</ref>, c' est on [[pexhon]] des [[doûcès aiwes]].

)]]
On '''curé''', c' est on [[priyesse]] dins l' [[rilidjon catolike]].

'''Thai Nguyen''' c' est ene comene del Redjon d' [[Bac Bo]], e l' [[Vietnam]]. Area is 189 km2, population is 330.000 ([[2011]]).

{{po|Lotarindjeye|Lotarindjeye (discramiaedje)}}
[[File:Grande Lotarindjeye.jpg|thumb|Viye mape del Grande Lotarindjeye]]
Li '''Grande Lotarindjeye''' ou '''Mîtrinne Franceye''', c' esteut l' teritwere erité pa [[Lotaire 1î]], metou å mitan do ci di s' fré [[Tchåle li tchenou]] (k' ava a pô près l' France d' asteure) et di si ôte fré [[Louwis l' Tîxhon]] ki rçuveut a pô près l' [[Almagne]] d' asteure.

[[Categoreye:Linwince]]
{{Lka}} "[[Raptitixhante cawete]]"
On '''raptitixhant mot''' u '''raptitixha''', c' est on [[mot]] ki mostere ene pus ptite sacwè (ene pus ptite biesse, ene pus ptite djin) ki l' cene mostrêye på mwaisse mot.

'''Gochliye Forbot d' Brussele''', c' est ene eståcion del lene [[M3 (Ledjir metro d' Tchålerwè)|M3]] do ledjir metro d' [[Tchålerwè]], ki s' trouve so l' [[ancyin ptit ban]] d' [[Gochliye]].

L' '''Iyreye des Cayimans''' (u: l' '''Iyreye ås cayimans''', ou co pus coranmint: les '''Iyes Cayiman'''), c' est ene [[iyreye]] des [[Carayibes]].

{{Wiccionaire|bedot}}

Li '''Nidjer''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Afrike coûtchantrece]].

{{Wiccionaire}}

Les '''Estats Unis d' Amerike''' (en inglès : ''United States of America''), k' on lome kécfeye «&nbsp;'''Uyessês&nbsp;'''», c' est on payis do nôr di l' [[Amerike]]. Li [[mwaisse veye]] est [[Washington]]. Les Estats Unis sont pårtis e 50 estats. 

{{Wiccionaire}}
On '''hôt-pårleu''' (on dit eto on '''baf'''), c' est ene usteye ki rafoircixh les sons.

{{Dizo-tite|''Dji v' va dîre li meune''}}

Li '''Hôt Carabaxh''' (''Dagliq Qarabag''), c' est on teritwere di 3000 km<sup>2</sup><ref>Ça fwait: co pus ptit k' el [[Province di Nameur]] (3400 km<sup>2</sup>), ene miete pus grand ki l' [[Grande Dutcheye]] (2600 km<sup>2</sup>).</ref>, metou inte l' [[Årmeneye]] et l' [[Azerbayidjan]].

{{Wiccionaire}}
Li '''timpli''' ou '''tinre del tiesse''', c' est ene pårteye del [[tiesse]], metowe divant l' [[oraye]], et la ki l' [[cråne (antomeye)|cråne]] n' est waire sitocaesse.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Ohr_1.jpg|thumb|Pegneon d' l' oraye avou ene oriyete]]
L' '''oraye''' {{odio|Wa oraye.ogg|lang=wa}}<ref>pus sovint prononcî come e francès «orèye», pacô avou on lon A «orâye».</ref>, c' est èn organe do coir, ki fwait pårteye del [[tiesse]], et ki permete d' [[oya|etinde]] les [[son]]s d' ene rîlêye di [[waxhe electromagnetike|wachlires]] prôpe a tchaeke indje di biesses.

{{djermon}}
{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Moyinådje]]
[[Categoreye:Arimés scrijhaedjes]]
[[Categoreye:Francès]]
Ene '''tchanson d' djesse''', c’ esteut one longue istwere sucrîte pås [[troveus]]. 

{{po|axhlåve|axhlåve}}
{{Wiccionaire|axhlåve}}
{{Lka}} «[[sûtifone]]»
On '''telefone axhlåve''' (on dit eto : èn '''axhlåve'''<ref>[[spès noûmot]], mins spårdou pa les [[rfondeus]] po reployî ene bele famile di mots walons (Loukîz a : [[:Wikt:axhlete|axhlete]], [[Wikt:axhlêye|axhlêye]], evnd.; i vôreut dire : «k' on pôreut poirter dizo l' [[axhele]] si on vôreut».</ref>, on '''mobilofone'''<ref>prumî lomaedje di l’ éndjin ([[Composs Binde]], diviè 1995), mins k’ a ddja motoit divnou on vî mot.</ref>, on '''djeyessem''' u '''GSM''', ene '''schoûtrece'''<ref>noûmot spårdou do costé d’ [[Nameur]], voltî eployî dins l' gazete [[Li Chwès (gazete)|Li Chwès]].</ref>, on '''wizesse'''<ref>Di « wice ess ? », li cåzaedje classike d’ onk ki cåze avou ène ôte po s’ rescontrer ; atåvlé dins li rvuwe « [[Cotcorico (gazete)|Cotcorico]] » pa [[Raymond Dambly]].</ref>), c' est on '''ptit telefone''' k' on poite sor lu, et ki rote totavå la k' i gn a ene rantoele telefonike k' on-z est abouné avou.

'''Bassora''' u '''Basra''', c' est ene veye do Sud di l' [[Irak]], metowe sol [[Tchate el Arabe]], avou on gros [[pôrt]] po-z espôrter l' [[petrole]].

Ene '''dimeye bole''' u ene '''emisfere''', c' est on mitan del [[Daegne]], côpêye inte les deus [[pôle]]s. 

{{Dizo-tite|''Meptyldinocap''}}

{{Dizo-tite|''Neervelp''}}
{{po|Flepe|Flepe (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Flepe}}
'''Basse Flepe'''<ref>Temognaedje da [[Jacques Desmet]], nén dins [[TG1]] (ratindou p. 109).</ref><ref>dinltins motoit ossu, Wepe-li-djuzrin, eneviè Wepe-li-Sovrin, po [[Hôte Flepe]].</ref> {{odio|Wa Basse Flepe.ogg|lang=wa}} ({{nl}} ''Neervelp''), c' est èn ancyin ptit ban del [[Flande]], rebané avou [[Boutersem]], e l' [[province do Braibant flamind]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Regulus regulus japonensis head.JPG|thumb]]
{{po|flaminete|flaminete (discramiaedje)}}
{{po|roytea|roytea (discramiaedje)}}
Li '''houpêye flaminete'''<ref>Delphine Dargent, [[PGMa]], 4/2012.</ref> ou '''roytea houplé'''<ref>[[G8]] a "rôyetaî".</ref> ou '''rotlet ordinaire'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 48.</ref>, c' est l' pus corant des [[roytea]]s del [[Walonreye]].

{{po|divize|divize (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|divize}}
Ene '''divize''', c' est ene coûte fråze ki mostere l' idêye d' ene djin, d' ene contrêye, d' on [[payis]].

{{po|schoice|schoice (discramiaedje)}}
[[File:World geologic provinces.jpg|thumb|Hôteur et parfondeur di l' eschoice teresse]]
Li '''schoice teresse''', l' '''eschoice teresse''', c' est l' coûtche di tere k' est metowe dizo l' broûlante masse k' i gn a ådvins del [[Bole daegnrece]].

{{Wiccionaire}}
Li '''teleboutaedje''', c' est d' l' [[ovraedje]] ki les [[eployî]]s et les mwaisses polnut fé e leu måjhon pol conte d' ene [[eterprijhe]] u d' ene [[administråcion]], pal voye d' ene [[copiutrece]] et del [[Daegntoele]].

{{Wiccionaire}}
Li [[motyince]]<ref>[[noûmot do walon]], ki n' shonne nén responde a ene coxhe classike del linwince dins les ôtes lingaedjes; elle î est metowe avou l' diccionairaedje.</ref>, c’ est l’ coxhe del [[linwince]] ki studeye les rapoirts inte les [[mot]]s ki n’ sont nén les cis del [[croejhete (linwince)|croejhete]] ([[grammaire]]).

Li '''blanke kixhåde''' u '''blanke ourteye''', c' est ene plante avou des [[foye]]s come ene [[ourteye]], mins avou des blankès [[fleur]]s.

Li '''ceke polaire antartike''' est onk des cénk mwaisses ''[[paralele (djeyografeye)|paraleles]] metous so les mapes [[daegne|daegnreces]].
C' est l' paralele ki s' trova al [[latitude]] di 66° 33' 38" a nonne del roye di l' ecwåteur.
Dins totes les plaeces a nonne do ceke polaire antartike i gn a pol moens on djoû d' l' anêye ki l' [[solea]] dimeure å dzeur del roye do cir les 24 eures do djoû en erote; del minme manire totes ces plaeces a nonne do ceke polaire ont pol moens on djoû d' l' anêye ki l' solea dimeure 24 eures en erote pa dzo l' roye di cir, sins s' mostrer.

On '''wekene'''<ref>rifondou a môde d' ene fåsse [[cawete -ene]]; li E pôreut esse loukî come replaeçant li «D» di «weekend» (˚Ærvier di calcaedjes avou l' minme son å coron (/ɛn/) come [[liken]] u [[polen]].</ref> u ene '''fén d' samwinne''', c' est deus djoûs d' condjîs ki les djins ont (di leu-z eployeu) u prindèt (po les [[djins a leu boûsse]]) al fén del [[samwinne]]. Les efants n' alèt nén a [[scole]].

On '''prumî minisse''' u ene '''prumire minisse''', c' est l' djin ki moenne on [[govienmint]] d' on [[dislaxhî payis]]. 

{{po|mape|mape (discramiaedje)}}
[[File:Linguistic_map_of_Wallonia.png|thumb|Mape del Walonreye]]
{{Wiccionaire|mape}}

{{po|Israyel|Israyel}}L' '''estat d' Israyel''', c' est èn [[estat]] do [[Moyén Levant]] askepyî e [[1948]] pa les [[Djwif]]s [[siyonisse]]s, avou l' acoird des Inglès ki colnijhént li [[Palestene (contrêye)|Palestene]]. 

Li '''noeråsse palivole ås ourteyes''', c' est on [[påwion]] d' djoû foirt corant e l' Walonreye.

{{Djermon}}

{{Riscrire e rfondou}}
L' '''Esportigne di Tchålerwè''', ubén d' ès veur ratourné e walon "'''Royå Tchålerwè Esportigne Club'''" (Abredjî adon e : '''R.T.E.C.'''), c' est ene ekipe do fotbale walon ki djowe e Divizion-1-A. E francès, el '''R.T.E.C.''' si lome : '''''Royal Charleroi Sporting Club''''' (Abredjî e : '''''R.C.S.C''.'''). Èç club ci djowe a Tcharlerwè, å [[ståde do Mambour|ståde do Mambor]].    

Li '''fåcon amazir'''<ref>L' addjectif «amazir» (come li [[amazir|no do lingaedje]]) est pus [[politicmint comifåt]] ki l' no e francès «''de Barbarie''»</ref>, c' est on ptit [[fåcon]], [[aclevåve]].

[[Categoreye:Tcheriaedjes]] 
[[Categoreye:Areyonotike]]

{{Wiccionaire}}

{{po=}}
[[File:Noir sicoirpion recrolé.jpg|thumb|recrolé noer sicoirpion]]
On '''scoirpion''', c' est ene [[biesse]] come ene pitite [[grevesse]], mins ki vike so tere, avou ene longowe cawe ki rmonte cwand i rote. 

'''Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev''' (Дмитрий Иванович Менделеев) ([[7 di fevrî]] [[1834]] - [[2 d' fevrî]] [[1907]]), c' esteut on tchimikî [[Rûsseye|rûsse]], kinoxhou come onk des deus syincieus k'&nbsp;ont fwait l'&nbsp;prumire modêye do [[tåvlea periodike des elemints]]. Mendeleyev mostra ki ls elemints estént arindjîs shuvant on dné patron, çou ki fjheut k' on pleut prédire li dujhance eyet les caracteristikes des elemints ki n'&nbsp;estént adon nén co dischovrous.

{{Wiccionaire|djuråd}}
{{Taxobox biesse   | Ritchåd u Djuråd | Garrulus glandarius 1 Luc Viatour.jpg | '''Garrulus glandarius - ritchå ou djirå''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' (coirbidîs) }}
{{Taxobox djinre   | ''Garrulus'' }}
{{Taxobox espece   | ''glandarius'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Garrulus glandarius L. }}
{{Taxobox fén}}
[[File:Garrulus glandarius rufitergum MHNT 232 Weymouth.jpg |thumb|'' Garrulus glandarius '']]

{{Wiccionaire}}
Li '''vuzion''', c' est li rcuvaedje påzès [[ouy]]s di des [[waches electromagnetikes]] del [[loumire]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Benz_auto.jpg|thumb|Ene des prumirès otos (1886)]]
Ene '''oto''' (on dit eto ene '''vweteure'''), c' est èn éndjin ås cwate rowes et å moteur ki rôle tot seu, et [[transpoirt|berweter]] les djins d' ene plaece a l' ôte.

{{po|dinner|dinner (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Pieter Bruegel d. Ä. 011.jpg|thumb|gasse del campagne flamande e 17inme sieke, pa Breuguel]]
[[File:Wedding banquet, Dawson, Yukon Territory, ca 1899 (HEGG 394).jpeg|thumb|ezès Stats Unis e 1899]]
[[File:Wedding breakfast entertainment arp.jpg|thumb|å djoû d' ouy]]
Ene '''gasse'''<ref>Li mot est bén cnoxhou ezès [[accints walons do Levant]], mins a dvou esse eployî eto e [[walon d' Nonne]], poy k' on l' ritrove dins les scrîts da [[Djôzef Calozet]]. Il a l' advintaedje d' esse oridjinå et di n' nén esse veyou d' on laid costé (come li sereut "rinchinchete", boutans).</ref> ou on '''[[banket]]''' ou on '''[[grand dinner]]''', c' est ene [[eurêye]] avou bråmint des plats, a l' ocåzion d' ene [[fiesse]]. avou bråmint des priyîs, aprume li [[famile]] et les soçons.

L' '''estonyin''', c' est l' [[lingaedje oficire]] di l' [[Estoneye]].

{{Wiccionaire|bourace}}

{{Wiccionaire}}
 
Li '''magriyete''' (on dit eto: '''pitite magrite''', '''påcrete''', '''frikete'''), c' est ene pitite [[fleur des tchamps]], foirt corante.

'''Andrea Giani''', c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li [[22 d' djanvî]] [[1970]] e [[Naples]] (e-n [[Itåleye]]).

Ene '''peticion so les fis''', c' est ene [[peticion]] ki les [[cibernaivieu]]s vegnnut siner so ene [[waibe (Daegntoele)|waibe]] fwaite esprès po çoula.

{{Wiccionaire}}
Ene '''videyo''', c' est on ptit court [[fime]] k' on pout prinde lu-minme, et waitî so èn aparey e s' måjhon. Cist aparey la si lome eto '''on''' '''videyo'''.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

Li '''fotsåle'''<ref>[[spotchî aplacaedje]] di « fotbale di såle »; [[noûmot do walon|noûmot]] eplaidî pol prumî côp cial sol [[Wikipedia walon]] e 2020.</ref> u '''foutsale'''<ref>[[calcaedje (linwince)|calcaedje]] di «''futsal''» on maxhaedje d’ [[espagnol]] et d’ [[portuguès]]; li son del lete «u» do portuguès u d' l' espagnol est rindou pa «ou» e walon; [[noûmot do walon|noûmot]] eplaidî pol prumî côp e 2023 e l' [[Rantoele-gazete]].</ref>, lomé ossu '''minifotbale''', pus coûtmint '''minifoute'''<ref>Rimetaedje e scrijha walon di s' no corant e [[francès d' Walonreye]] «minifoot».</ref>, c' est ene sôre di [[fotbale]] ki s' djowe dins ene såle di spôrt.

'''Omar Ben Xhattab''', c' esteut l' deujhinme [[calife]]. 

[[2023]].]]
Li '''timpesse Ciarán-Emir''', c' est on timpesse d' air ki s' passe e-n [[octôbe]] ey e [[nôvimbe]] [[2023]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Poyî dînes poyes.JPG|thumb]]
{{po=}}
Li '''poytreye''', c' est tos les [[oujhea]]s, aprume des [[glinacîs]], [[aclevé]]s pås djins po produre des [[oû (amagnî)|oûs]], del [[tchå]], des [[plome]]s ou, pus rålmint, po tni come [[biesse di cpagneye]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
Ene '''sapinsté'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] aparexhou dins les [[Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès]] dins les [[anêyes 1980]] (askepyî pa [[Roger Viroux]]).</ref><ref>li minme sôre di dijhêye a stî lomêye «Wellerism» e-n inglès shuvant on persounaedje d' on roman da [[Charles Dickens]] ki vuda e 1836.</ref>, c' est ene sôre di [[spot]], mins ki rprind les swè-dijhant paroles d' ene sakî, todi tot les rmetant dins on cotoû ki fwait rire, ou pinser. 

[[Categoreye:Linwince]]
{{Omonimeye}}
:''[[Rimetaedje|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "rimetaedje"]]
On '''rmetaedje''', [[linwince|linwisticmint]], c' est on djudjmint di rshonnance deus sakîs, ene sacwè et ene sakî. On l' pout rwaitî soeye-t i come on stîle po djåzer, soeye-t i come on pont del [[croejhete (linwince)|croejhete]] des [[lingaedje]]s.

{{Wiccionaire}}
[[File:SATUREJA ALPINA - BÒFIA - IB-407 (Calament alpí).JPG|thumb|''Satureja alpina'']]
Li '''såriete''', c' est on djinre di plantes k' on s' è sieve coranmint come [[yerbêye]]s.

{{po|verzelin|verzelin (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|verzelin}}

On '''radår po-z anoncî l' plouve''', c' est ene sôre di [[radår]]s ki mostere li plouve ki vént.

{{djermon Afrike}}

{{po|voyaedjåjhe|voyaedjåjhe (discramiaedje)}}

{{Wiccionaire|paxhnåde}}
[[Image:Riesenbaerenklau3.jpg|thumb|Ombrale del plante]]
[[Image:Expansion of hogweed A.svg|thumb|Kissemaedje del plante]]
Li '''paxhnåde do Cocaze''' u '''adjeyante paxhnåde''', c' est come ene grande [[paxhnåde]] ki pout crexhe 3 metes hôt.

{{po|Ståve|Ståve (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|ståve}}
On '''ståve''', c' est l' pårteye del [[cinse]] la k' on tént les [[vatche]]s, les veas ou les [[tchvå]]s ou eto des ôtès sôres di biesses.

[[File:Tales from far and near - history stories of other lands (1915) (14779875142).jpg|thumb]]
[[File:Tales from far and near - history stories of other lands (1915) (14593555969).jpg|thumb]]
[[File:Wojtkiewicz Krucjata dziecieca.jpg|thumb]]
[[File:Boyce Joanna The Departure.jpg|thumb]]
[[File:Gustave dore crusades the childrens crusade.jpg|thumb]]
Les deus '''croejhådes d' efants''', c' est deus convoyes di djonnès djins, nén scolés po les [[guere]]s, ki s' metnut e-n erote eviè l' [[Palestene]], afîsse d' aler dlivrer li [[Sinte Tere]] des [[muzulman]]s.

On '''diyaloke''', c' est on cåzaedje inte deus djins.

{{po|Amerike|Amerike (discramiaedje)}}
L' '''Amerike nonnrece''' u '''Amerike do Sud''', c' est l' mitan [[Nonne (costé del Daegne)|nonnrece]] do [[continint]] [[Amerike (continint)|amerikin]]. Elle est metowe tote etire e l' [[Dimeye bole]] nonnrece.

[[File:Assite keuve mots arabes.jpg|thumb|assîte di keuve avou on scrijhaedje arabe "mi, dji djåze walon"]]
L' '''arabe''', c' est on [[lingaedje semitike]], cåzé asteure oficirmint dins [[Payis arabes|ene grosse vintinnes di payis]], e [[Moyén-Levant]] et e l' [[Afrike bijhrece]].

{{Djermon}}

{{po=}}

{{Wiccionaire}}
, e moes d' awousse 2008]]

'''Laozi''' ('''Lao-tseu''', come transcrit e francès pa l' [[EFEO]]; e [[pinyin]] '''Lǎo Zi'''; e [[Chinwès (lingaedje)|chinwès]], '''老子''' çou ki vout dire "vî efant", "vî mwaisse" ou "mwaisse Lao", ou co '''Li Eul''', oudonbén '''Lao Tan'''), c' esteut on [[filozofe]] [[chinwès]] k' åreut viké 200 ans vî, eviè l’ [[6inme sieke divant Dj.-C.]] et acsegnî l’ djonne [[Confuciusse]].

Li '''Revolucion francesse''' u '''revintreye francesse di 1789''', c' est ene [[revintreye]] ki s' a passé e l' [[France]] e [[1789]], k' a ståré li [[rwè]] [[Louwis XVI]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Brin d' leu.jpg|thumb|]]
Li '''brin-d'-leu'''<ref>[[G100]], vinant di [[O99]]; ôtes nos ramexhnés pa [[Louis Marcelle]]: tarara, rôbale, crånion, [[fleur di tonoere]].</ref> u '''rodje kipagnon''', c' est ene [[fleur des tchamps]] ki florit e moes d' may, tot dnant ene bele rodje-måve fleur.

[[Categoreye:Åres sins poure]]
[[Categoreye:Åres]]
[[File:Modern replica of a Swiss dagger.jpg|thumb|Pougnård swisse]]
On '''pougnård''', c' est on long coutea (a pô près 20 centimètres) ki côpe des deus costés.

{| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+<span style="font-size:large;">'''Province do Braibant Flamind Provincie Vlaams-Brabant'''</span> 
| colspan="2" align="center" style="background:#efefef;" |
{| class="mw-collapsible" style="text-align:center; width:100%;" border="0" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+
|
|
|-
|([[Drapea del Province do Braibant Flamind|Detays]])
|([[Armwereyes del Province do Braibant Flamind|Detays]])
|}
|-
| colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |'''Eplaeçmint del province e Flande'''
|-
|[[Lingaedje oficir]]
|[[Neyerlandès]]
|-
|[[Lingaedje coinrece]]
|[[Braibanxhon]]
- [[Braibanxhon do Nonne]]

{{Wiccionaire|compôzeu}}
[[File:Buste de Grétry de Henri-Joseph Rutxhiel.jpg|thumb|Posteure da Gretri]]
On '''compôzeu d' muzike''' (on rascroutixh å pus sovint et dire on '''compôzeu'''), c' est ene sakî ki scrît del [[muzike]].

{{djermon}}
'''Końskowola''', c' est ene pitite veye metowe sol sud-ess del [[Pologne]].

L' '''Nos campagnes''' (on tite k' est tot ossu bén do francès k' do walon), c' est ene [[antolodjeye di scrijheus e walon]] do [[Roman Payis]], do moens li pårteye k' a èn [[Accints do walon|accint]] do [[walon do Mitan]] ([[Åve]]-[[Djodogne]]).

Li '''scoutisse''', c' est on mouvmint d' djonnesse askepyî pa [[Robert Baden-Powell]] diviè [[1907]].

{{po|oû et Oû|Oû (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|oû}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Tvåhandssvärd, Italien, ca 1623 - Skoklosters slott - 58741.tif|thumb]]
Ene '''lambene''', c' est ene grosse [[sipêye]] k' on tneut a deus mwins.

{{Djermon}}

[[File:Tåvlea scolrece contråves.jpg|thumb|sacwants contråves (addjectifs & viebes)]]
On '''contråve''' u '''contraire''', el [[linwince]], c' est on [[mot]] k' a on sinse pår diferin do mot k' on ndè cåze.

[[File:Abscess cheek.jpg|thumb|Udinme åtou d' l' ouy di cåze d' on gåté [[gros dint]]]]
Èn '''udinme''', c' est èn houzaedje (infleure) d' on [[texhou (biyolodjeye)|texhou]] avou d' l' aiwe nén ratroclêye, ki n' sûne nén foû.

Li '''mont Lapchi''', c' est ene [[montinne]] del tchinne di l' [[Imalaya]], metowe sol [[Nepal]] a l’ [[frontire]] do [[Tibet]].

On '''noer trô''', c' est on [[coir ciryin]] ki n' evoye pont d' [[loumire]], mins k' assaetche tot çou ki passe dins l' cotoû.

{{po|croye|croye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|croye}}
Li '''croye''', c' est ene blanke tere foirt tinre, fwaite cåzu peurmint (90 åcint) di [[carbonate di tchåsse]] ([[CaCo2]]) avou l' restant ki c' est des [[silicate]]s.

[[Categoreye:Infôrmatike]]
L' '''eterface''', c' est li tcherpinte éndjolike d' on [[sistinme d' operance]] ki mostere sol [[waitroûle]] les scrijhaedjes et les imådjetes ki permetnut di fé aler les [[programe éndjolike|programes]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Luscinia_megarhynchos_vogelartinfo_chris_romeiks_CHR4443.jpg|thumb|]]
[[File:Luscinia megarhynchos megarhynchos MHNT.ZOO.2010.11.193.2.jpg|thumb|''Luscinia megarhynchos megarhynchos'']]
On '''råskignou'''<ref>Minme mot pattavå e walon; po les diferins accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 75.</ref>, c' est èn oujhea ki [[xhuflaedje d' oujhea|xhufele]] foirt bén, purade a l' [[anuti]].

{{djermon}}

{{Djermon Urope}}

{{po|åwe|åwe}}
[[File:Goose01.jpg|thumb|e l' Izlande avou ses oyons]]
Li '''såvadje åwe d’ Urope''', c' est l' tayon såvadje di l' [[åwe di poyî]].

{| border="1" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2" style="margin-left:1em"
|-----
! bgcolor="lightblue" | Bassidiomicetes
|-----
|'']]
|-----
! bgcolor="lightblue" | Classifiaedje syintifike
|-----
|
{| align="center"
|-----
| Dominne: || [[Eucariote|Eukaryota]]
|-----
| {{Regnum}}: || [[Tchampion|Fungi]]
|-----
| {{Divisio}}: || '''Basidiomycota'''
|}
|-----
! bgcolor="lightblue" | {{Classis}}s
|-----
|
* ''[[Homobasidiomycetes]]'' 
* ''[[Phragmobasidiomycetes]]''
* ''[[Teliomycetes]]''
|}

Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé el [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. 

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Beugelzaag hout.jpg|thumb|soyete di fier]]
Ene '''soyete''', c' est en simpe usteye avou ene lame di 60 cm a on mete, monteye so on cåde, po soyî des ptits bwès.

'''Baykonour''' (Байконур) est ene veye do [[Cazaxhistan]] adminstrêye pal [[Rûsseye]], constrûte po siervi li [[Cosmodrome di Baykonour]].

El '''NRK''' u '''Norsk rikskringkasting''' (''Societé norvedjinne d' radiyodifûzion'') est li televuzion publike norvedjinne, dins l' mimne djinre k' el '''RTBF''', e [[Walonreye]].

[[File:Unde yelb.svg|197px|right|thumb|Simbol]]
L' '''interlingue''', c' est on lingaedje planifyî, ki s' såme c' est d' rinde pus åjhey l' etercomprindaedje des djins di tot l' minme ké peupe tot permetant l' droet a l' ewalisté culturele. Po ses disfindeus, il est pus åjhey a-z aprinde ki les lingaedjes naturels.

{{po|cofrereye|cofrereye (discramiaedje)}}
Ene '''cofrereye''' (pol [[bén-magnî]]), c' est ene [[soce]] di djins d' ene [[veye]] u d' on [[viyaedje]] ki rprezintèt leu payis avou on mousmint d' ceremoneye dins ene ôte veye, tot mostrant deus aboeres u [[amagnî]]s u [[abwesson]]s tipikes. 

{{djermon}}
L' '''osmôze a l' evier''' u '''evierosmôze''', c' est ene tecnike di dissalaedje di l' aiwe di mer foirt målåjheye a mwaistri mins mo spårgnante.

[[Categoreye:Plantes]]
[[Categoreye:Fôraedjes]]
Li '''drave''', c' est on crouwå ki fwait 3 a 15 cm, avou des foyes e rozete et des tidjes sins foyes. Ele florixh timpe : fevrî måss. C' est motoit po çoula k' on l' seméve come les [[melones]] po dner å [[bovrins|bisteu]] å [[prétins]].

On '''prumî minisse''' u ene '''prumire minisse''', c' est l' djin ki moenne on [[govienmint]] d' on [[dislaxhî payis]]. 

Li '''rfondaedje ortografike eternåcionå di l' almand di 1996''', c' est on [[rifondaedje d' ene langue|rfondaedje]] di l' [[ortografeye]] di l' [[almand (lingaedje)|almand]] ki s' a passé e [[1996]]. 

Ene '''licince di libe documintåcion GNU''', c' est ene licince d' [[eplaidaedje]] ki permete di rcandjî ene ouve po l' amidrer.

Li '''cwarmea d' Måmdiy''' (la-minme : '''''lu cwarmê d' Mâmdî''''', ''lu cwarmé d'Mâm'dî''), c' est ene [[mascaråde]] k' i gn a tos ls ans a [[Måmdiy (veye)|Måmdiy]], troes djoûs å long, do dimegne di dvant l' [[cwareme (crustin)|cwareme]], disk' å crås mårdi a meynute.

El '''dipårtumint des Årdenes''' (e Walonreye, on dit '''les Årdenes francesses'''), c' est on [[province|dipårtumint]] d' [[France]], djusse astok del [[Walonreye]]. C' esteut on boket del [[redjon administrative|redjon]] [[redjon Tchampagne-Årdenes|Tchampagne-Årdenes]], asteure ci-ci a stî rebanêye e-n ene pus grande redjon&nbsp;: li [[Grand-Est (France)|Grand-Est]].

Li '''produjhaedje di corant''', c' est les sistinmes po-z aveur do [[corant electrike]] (del loumire) k' on pout evoyî å lon so des fis.

{{Wiccionaire|si mete a fén}}
[[File:Edouard_Manet_-_Le_Suicid%C3%A9.jpg|thumb|250px]]
Li '''metaedje a fén d' lu-minme''', lomé eto '''sucide''', c' est cwand ene sakî si towe leye-minme, di s' prôpe volté.

[[File:Ghanaian Radiotherapists at work.jpg|thumb|Radioterapeye, [[Gana]], 2017]]
Li '''radioterapeye''', c' est [[médyince|médyî]] on [[magnant må]] avou des [[rais X]].

[[File:Ruanda Urundi 1.jpg|thumb]]
Li '''Rwanda-Ouroundi''', c' esteut l' teritwere ki respond asteure å [[Rwanda]] et å [[Bouroundi]], di [[1922]] a [[1962]].

Li '''boudisse''', c' est ene manire di moenner s' veye (on l' lome [[rilidjon]] u [[filozofeye]]) ki shût les acsegnmints då [[Bouda]]. 

L' '''accidint å cwarmea di Sterpi-Bracgnere''', c' est èn accidint d' oto ki s' a passé å [[carnaval]] di [[Sterpi-Bracgnere]], li [[20 di måss]] [[2022]].

{{Wiccionaire}}
On '''noûmot''' ou '''novea mot''', c' est on [[mot]] k' ene sakî dit u scrît pol prumî côp, et ki s' sipåde dins tot on lingaedje. 

[[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; '''lingaedjes romans'''
----

L' '''Univiersité d' Gant''', c' est ene [[univiersité]] d' [[estat]], metowe a [[Gant]].

'''Floravile''' (riwalnijhåve ''Floreveye'', fr: ''Florenville''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], e [[payis gåmet]], divnou [[Floravile|intité]].

{{po|filet|filet (discramiaedje)}}
On '''filet d' pexhe''', c' est totes les usteyes avou des måyes po-z apicî des [[pexhon]]s, des [[grevissî]]s, u des ôtes pexhaedjes.<ref>[[ALW]] '''8''', ''filets de pêche'', [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=8&alw_page=407 p. 408-413].</ref>

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Telefoneye]]
Li '''pormoennance''', dins les tecnolodjeyes des [[telefones axhlåves]] (et, dabôrd, les [[sûtifone]]s), c' est l' åjhmince ki l' abouné (abounêye) a di wårder si raloyaedje cwand i (ele) si pormoenne foû payis.

[[File:Tåvlea scolrece suddjonctif.jpg|thumb|Rimetaedje avou l' indicatif]]
Li '''môde suddjonctif''', c' est on [[môde (codjowaedje)|môde]] po [[codjower]] les [[viebe]]s ki s' eploye å pus sovint après l' [[aloyrece]] «[[Wikt:ki|ki]]».

{{Taxobox biesse   | Coirbå | Corvus_frugilegus_2.jpg | '''Corvus frugilegus''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' ([[coirbidîs]]) }}
{{Taxobox djinre   | ''Corvus'' }}
{{Taxobox espece   | ''frugilegus''}}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox fén}}

[[Categoreye:Infôrmatike]]
Les '''erîlêyès ratourneures''', e-n [[éndjolike]] c' est ene manire d' ecôder des modeles, des patrons ki plèt-st adon esse ricnoxhous (ou nén) dins on [[tecse]]. 

[[Image:Acacia karroo1.jpg|thumb|fleurs]]
On '''mimoza d' Espagne''', c' est on [[bouxhon]] des [[payis del Mîtrinne Mer]], avou toplin des belès djaenès [[fleur]]s. Portant, i pout crexhe dipus d' troes metes hôt.

{{Wiccionaire}}

{{po|poite|poite (discramiaedje)}}

Ene '''dimeye bole''' u ene '''emisfere''', c' est on mitan del [[Daegne]], côpêye inte les deus [[pôle]]s. 

[[File:Ips.typographus.jpg|thumb|scolite di l' epiceya (portrait prins a [[Cmanster]])]]
Les '''scolites''', c' est ene [[dizo-famile]] d' [[inseke]]s [[schaerbotrece]]s k' atacnut les [[åbe]]s.

'''L' avoz vs veyou passer ?''', c' est on [[cråmignon]] scrît pa [[Nicolas Defrecheux]] so ene [[air di muzike|air]] d' ene tchanson francesse «''Ha ! ha ! ha ! l’amour, que vous me tourmentez !''» 

[[Categoreye:Economeye]]
[[Categoreye:Comiece]]
{{po|contåbe|contåbe (discramiaedje)}}
Li '''contåbilté''', c' est li scrijhaedje di tos les mouvmints dins on comiece.

{{po|Walonreye|Walonreye (discramiaedje)}}
Li '''Walonreye walon-cåzante''' (on dit eto pa côps '''payis walon''', copurade tot cåzant eto di ''payis picård'', ''payis gåmès'',...), c' est les 70 åcint del [[Walonreye]], la k' on-z a todi djåzé [[walon]] (dj' ô bén, li walon walon, nén l' picård, ni l' gåmès, ni l' tchampnwès). Il î fåt radjouter li [[Walonreye di France]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Dicåce Tamene-rid.jpg|thumb|Djins a l' dicåce di [[Tamene]], e l' [[eter-deus-gueres]]]]
[[File:Herchener Kirmes (19.08.07).jpg|thumb|e l' Almagne]]
Ene '''dicåce''' {{odio|Wa-fel dicauce dicåce.ogg|lang=wa}} (on dit eto: li '''[[fiesse del pårotche]]'''), c' est ene [[fiesse]] k' i gn aveut dins on [[ancyin ptit ban del Walonreye|viyaedje]], et k' esteut sovint metowe li [[dimegne]] après l' fiesse do sint ki l' eglijhe do viyaedje lyi est dicåçtêye.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

[[File:Poster for immigration from Ethiopia (1981).JPG|thumb|Afitche po bouter les Falachas a-z ebaguer e-n Israyel (1981)]]
L' '''ebagance des Falachas eviè Israyel''', c' est cwand les [[djwifs etiopyins]] ont cwité a zels toplin l' [[Etiopeye]] po-z [[ebagance|ebaguer]] eviè [[Israyel (estat)|Israyel]].

{{Wiccionaire|Tchår Pôcet}}
[[File:Maury Geography 005B dipper.jpg|thumb|Tchår Pôcet et Stoele di Bijhe]]
Li '''Tchår Pôcet''' (on dit eto : l' '''Atelêye Pôcet''', li '''Grand Tchår''', li '''Grand Tcheriot''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 19.</ref>, c' est ene [[sitoelreye]] ki rshonne a on tchår.

{{Wiccionaire|feri}}
On '''feri''', c' est on [[batea]] ki pout tcherdjî des [[oto]]s et des [[camion]]s.

{{Wiccionaire|dujhance}}
Ene '''dujhance sociåle''' ou '''uzance''' ou '''acostumance''' ou '''tradicion''', c' est ene sacwè ki s' pratike naturelmint dins ene metowe societé, et k' tertos admete sins rnicter, et sins s' dimander pocwè.

a ene boukinreye]]
 dins ene livreye d' on [[grand botike]] a Stråssen ([[Grande Dutcheye]])]]
]]
Ene '''livreye''', c' est on [[botike]] (u ene pårteye d' on [[grand botike]]) la k' on vind des [[live (po lére)|lives]]. Li ci (cene) kel tént si lome on '''livrî''', ene '''livrire'''.

Li '''påsse po-z assaetchî les pexhons''' u '''påsse ås pexhons''', c' est ene sôre di [[:Wikt:påsse|påsse]], k' on fwait avou del foite tere, des amagnîs (farene di tchå), kécfeye des [[vier]]s u des [[molon]]s. On ndè fwait des pezantès boles, come ene bale di [[tenisse]].

Les '''abondroets des djins''' ou '''abondroets del djin'''<ref>Li ratourneure « droets d’ l’ ome » est eployeye eto, mins disconseye, a cåze do stroet sinse do mot "[[:Wikt:ome|ome]]".</ref>, c' est ene atuze ki vout ki totes les [[djin (biyolodjeye)|djins]] euxhénxhe les minmes abondroets, divant li lwè, k' i soeyénxhe ome ou feme, u di tolminme kéne raece u [[rlidjon]].

]]
Li '''boutaedje des efants''', c' est cwand des [[efant]]s ki n' ont nén 14 ans ni vont nén a scole, et diveur ovrer po des liårds k' i rindèt å pus sovint a leus parints ki sont pôves.

{{Wiccionaire}}
[[File:Coisletes pourcea.JPG|thumb|tchå å rosti (pourcea)]]
Li '''tchå''', c' est les magnåves [[musse]]s d' ene [[biesse]] di [[botchreye]].

On '''gåz nier-epweznant''', c' est on [[gåz]] ki s' ritape so les [[nier]]s.

{{po|pinsêye|pinsêye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|pinsêye}}
Ene '''pinsêye''' (on dit eto ene '''direye''' u ene '''tuzreye'''), c' est on court [[sicrijhaedje]], ki dene ene idêye filozofike, politike, u ki fwait tot biesmint tuzer ene miete pus lon.

{{Wiccionaire-motîs|Inkete Bruneau}}
Les '''Inketes Bruneau so les patwès d' Årdene''', c' est des rcwerances da [[Tchåle Bruneau]] so les [[mancî lingaedje|lingaedjes diléreces]] del Bijhe do dpårtumint des [[Årdenes francesses]], k'&nbsp;i lome les “patwès d'&nbsp;Årdene” et del Nonne del Walonreye (Payis di [[Smwès]], [[bote di Djivet]], [[bote do Hinnot]], dizo del [[Gåme]]).

Li '''såle di bagn''', c' est ene pitite plaece, bén recloyowe, d' ene [[måjhone]] la k' on s' pout bagnî.

{{Wiccionaire}}
]]
 di [[Rotchfoirt]]]]
Ene '''couyonåde''' (on dit eto: ene '''[[fåve]]''', ene '''boûde''', ene coye, ene crake, ene [[paskeye]], ene rirêye, ene minte), c' est ene istwere po rire, k' on raconte pattavå dins on on payis. 

[[File:Pazea pectî ecinse.jpg|thumb|on pazea do Grand Atlasse avou l' nive so les cresses]]
[[File:Grand Atlasse Demnate-Warzazate.JPG|thumb|Voye Demnate Warzazate, passåjhe di Fedrate]]
Li '''Grand Atlasse'''<ref>di l'arabe الاطلس الكبير (Atlasse el-kebir), purade ki "Hôt Atlasse", do francès Haut-Atlas</ref>, c' est ene [[tchinne di montinnes]] metowe å mitan do [[Marok]].

{{po=}}
{| style="margin: 0 0 1em 1em" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300px"
|+<font size="+1">'''Waloneye''' / '''Walonreye'''<br>
'''Wallonie'''<br>
'''Wallonien'''</font>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px"|<!--
| align="center" width="140px"|
-->
|-
| align="center" width="140px"|([[Drapea walon|Detays]])<!--
| align="center" width="140px"|([[Åres nåcionåles di Walonreye|Detays]])
-->
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"|<font size="-1">''[[Divize (fôrmule di djhaedje)|divize nåcionåle]] : Walon todi&nbsp;!''</font>
|-
| align=center colspan=2|
|-
| align=center colspan=2|
|-
|[[Lingaedje oficir]]   || [[Francès]] eyet [[Almand]]
|-
|[[Lingaedje coinrece]]
|[[Gåmès]]
[[Lussimbordjwès (lingaedje)|Lussimbordjwès]]

[[File:Satureja hortensis Prague 2011 2.jpg|left|thumb]]
Li '''såriete des cortis''' ou '''såriete ordinaire''', c' est ene [[såriete]] k' on ahive ezès [[corti]]s come [[yerbêye]].

'''Skerbek'''<ref>Ortografeye ki shût l' prononçaedje e walon /skɛʀbɛk)</ref> ([FR] ''Schaerbeek'' ; [NL] ''Schaarbeek''), c' est ene des 19 comenes do [[Grand Brussele]].

{{Wiccionaire|bistocaedje}}
On '''bistocaedje''' u '''buskintaedje''', c' est ene [[fiesse]] la k' on fiestixh ene djin [[fiesse des ans|k' a ses ans]], u ene cope si aniversaire di mariaedje aprume des [[noices d' årdjint]], [[noices d' ôr|d' ôr]], u ds ôtes. 

{{Wiccionaire}}
[[File:Orage.ogv|thumb]]
Li '''tonire''' ou '''tonoere'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 64.</ref>, c' est l' brut k' i gn a tins d' èn [[oraedje]].

[[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; 
[[lingaedje d' oyi]] &gt; '''normand'''
----

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de Midden-Atlas tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017658.jpg|thumb|e rîlêye, èn ome djondant ene kimere]]
[[File:Ahidous.jpg|thumb]]
[[File:A7idos.jpg|thumb|Dessén del danse avou si no e-n [[amazir]], dins l' [[alfabet tifinar]]]]
L' '''ahidousse''' (e [[cmon amazir marokin]] «[[Wikt:ⴰⵃⵉⴷⵓⵙ|ⴰⵃⵉⴷⵓⵙ]]»), c' est ene [[danse]] [[foclorike]] do [[Mîtrin Atlasse]] (payis [[Tamazir do Mîtrin Atlasse|tamazir-cåzant]], [[Marok]]).

[[Categoreye:Biesses]]
[[Categoreye:Ovraedje]]
[[Categoreye:Viyès tecnikes]]
]]
Ene '''ovrante biesse''', c' est ene biesse ki boute, soeye-t i :
* po [[saetchaedje pa des biesses|saetchî des ekipaedjes]]
* [[tcherwer]]
* saetchî des éndjolreyes ki saetchèt d' l' aiwe foû d' on [[pousse]], u fé tourner des machines  ([[manedje]]).

a ene boukinreye]]
 dins ene livreye d' on [[grand botike]] a Stråssen ([[Grande Dutcheye]])]]
]]
Ene '''livreye''', c' est on [[botike]] (u ene pårteye d' on [[grand botike]]) la k' on vind des [[live (po lére)|lives]]. Li ci (cene) kel tént si lome on '''livrî''', ene '''livrire'''.

On '''bwès ås toumantès foyes des payis timperés''', c' est on [[bwès (d' åbes)|bwès]] d' [[åbes ås foyes]] k' on rescontere e l' [[Amerike bijhrece]], l' [[Urope]] eyet li [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] di l' [[Azeye]].

[[Categoreye:Linwince]]
L' '''atroclaedje del divancete''', c' est èn sôre d' [[aplacaedje]] d' ene [[divancete]] après l' [[mot]] ki l' shût, po fé on novea mot.

{{Wiccionaire|faro}}
[[File:Timmermans faro.jpg|thumb]]
{{po|faro & Faro|Faro (discramiaedje)}}
Li '''faro''', c' est ene soucrêye [[bire]] k' est fabrikêye dispu l' [[Mîtrinne Ådje]] a [[Brussele]].

[[Categoreye:Matematike]]
On '''chife''', c' est on sene eployî po rprezinter les nombes, les limeros. On l' pout eto scrire [[chife e walon|e totès letes e walon]].

{{Wiccionaire}}
On '''papîscrît''', c' est on documint scrît al mwin, ou tapé al machene (purade lomé adon '''[[tapuscrît]]'''), et ki n' egzistêye k' a èn egzimplaire. Ou adon, avou ene u deus copeyes.

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; occitano-catalan &gt; '''occitan'''
----
" a l' intrêye des [[Moitès-Aiwes]]]]
" a l' intrêye di [[Sete]]]]
" "[[Wikt:treillat|treillat]]"]]

[[Categoreye:Antomeye]]
Li '''foete''', c' est onk des mwaisses organes do coir des [[biesse]]s et des [[djin (biyolodjeye)|djins]].

Li '''lipion'''<ref>''le̊pion'' [[C61]]</ref> (eto: '''pepion'''<ref>''pèpion'' [[FE1]] a «clitoris»</ref>, '''caclindje'''<ref>[[FC99]] a «clitoris»</ref>, boton<ref>''bouton'' [[FO4]], boton [[FE1]] a «clitoris»</ref>, poes<ref>''peû'' (FE1)</ref>), c' est on ptit organe, come on boton metou dins l' [[nateure (antomeye)|nateure]] des kimere et des frumeles des [[biesses ås tetes]].

{{po|ales & Ales|Ales (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|ale}}
[[File:Hopea rodjès ales Sidi Boulxhir.jpg|thumb|hopea d' rodjès ales]]

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Walloon Parliament main entrance.jpg|thumb|Pårlumint del Walonreye, veyou del  citadele, avou [[Mouze]] padrî]]
On '''pårlumint''', c' est ene assimblêye di djins relîs do peupe e-n etir, ou d' ene pårteye des djins, k' ont des droets a pårt po çoula.

{{po|flamind|flamind}}
[[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[lingaedjes djermanikes|tîxhon]] &gt; [[bas almand]] &gt; [[neyerlandès]] ; '''wess-flamind'''

{{po|«Gurnåde» et «gurnåde»|Gurnåde (discramiaedje)}}

{{Wiccionaire|Estoneye}}
L' '''Estoneye''', lomêye eto li '''Republike d' Estoneye''', c' est on [[dislaxhî payis]] di l' [[Urope levantrece]] eyet ene ancyinne republike di l' [[URSS]].

{{Wiccionaire|Ostraleye}}
L' '''Ostraleye''', c' est on [[dislaxhî payis]], el pus grand d' l' [[Oceyaneye]].

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Meteyo]]
{{djermon}}
Li '''Schoice-vint''', c' est on [[vint]] ki shofele del [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] [[Coûtchant (costé del Daegne)|coûtchantrece]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Prezentacja_działania_pieca_konwekcyjno_parowego_HORECA13.jpg|thumb|Fôre Oreca el Pologne]]
L' '''orecå''' u '''oreca''', c' est l' [[cwårtî economike]] ki rascovere les [[otel]]s (o-), les [[restorant]]s (-re-) et les [[cåbaret]]s (-cå) k' on dit eto les cafès (-ca).

'''Gasteysse''' (e [[basse|basse (lingaedje)]], '''''[[Wikt:Gasteiz|Gasteiz]]''''') u '''Bitoria''' (e-n [[espagnol]], '''''Vitoria'''''), c' est l' [[mwaisse veye]] do [[Payis basse otonome espagnol]].

[[File:Jerusalem Modell BW 3.JPG|thumb|Onk des raptitixhas do deujhinme timpe]]
[[File:TempleStepsMay2009.JPG|thumb|Montêyes e croupet la ki l' timpe esteut (2009)]]
Li '''Timpe di Djeruzalem''', c' esteut on [[timpe]] metou a [[Djeruzalem]].

{{Wiccionaire}}
Li '''cervea''', c’ est l’ organe ki s’ trouve dins li dzeu do [[cråne (antomeye)|cråne]] (li dvant po les [[biesses ås cwate pates]]). C’ est lu ki rimplit cåzu tote li [[boesse do cråne]]. C’ est l’ mwaisse pîce di l’ [[ecefale]]. C’ est lu ki cmande li fonctionmint di cåzu tot l’ coir.

{{Wiccionaire}}
]]
Ene '''rompeure''' ou '''drompeure''' ou '''casseure''', c' est l' passaedje des [[boyea]]s pa on passaedje ki s' a fwait dins les [[tchå (biyolodjeye)|tchås]] do vinte, sins ki l' [[pea]] soeye aduzêye.

{{Wiccionaire}}
[[File:Spågne-måyes.JPG|thumb|left|Ene sipågne-måye di casson]]
Ene '''sipågne-måye''' ou on '''spågne-måyes''' (on dit eto : ene '''tchirlike''', ou, rifrancijhanmint, ene '''tirlire'''), c' est ene [[boesse]] la k' on mete di cresse des ptits [[cwårs]], po n' les nén alouwer docô.

'''Cwè, vla ddja nos volontaires''' (''qwè, v’la dèdja nos volontaîres''), c' est ene [[tchanson]] di cénk [[estrofe]]s k' on pinse sicrîte pa [[Nicolas-Joseph Grisar]] e [[1790]].

Li '''djowe del passion''', c' est ene sôre di [[pîce di teyåte]] sol tinme del passion da [[Djezus-Cri]], k' on djowe dispu l' [[Moyinådje]] dins tos les payis [[crustins]]. 

Ene '''Måjhon do Peupe''' (e [[payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|lidjwès]] '''''Mohone dè peûpe'''''), c' est on bastimint la k' les ptitès djins, di clintcha [[socialisse]], si polént rashonner. 

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Bresreye]]
[[Categoreye:Dinrêyes]]
:''[[Brå|Discramiaedje des årtike avou "brå" et "Brå"]]
Li '''brå''', c' est do [[oidje]], del [[sipeate]] ou ene ôte dinrêye k' a djårné ene miete, pu esse souwêye, pu rmaxheye a l' aiwe et [[bressaedje|bresseye]] po fé del [[bire]].

[[File:EN English Language Symbol ISO 639-1 IETF Language Tag Icon.svg|thumb|upright=0.5|EN ([[ISO 639]]-1)]]

L' '''eter-eslåve''' (medžuslovjansky), c' est on lingaedje, k' a stî atuzlé årtificielmint po fé pus åjhey l' etercomprindaedje inte les cåzeus de diferins lingaedjes eslåves. Li soûmint di l' eter-eslåve c 'est li croejhete di l' ancyin eslåve d' eglijhe, mins li modêye modiene a stî askepyî e 2017 avou l' fuzyion de deus pordjets, li « slovianski » (diswalpé på rashideu neyerlandès, Jan Van Steenbergen) et li « novoslověnsky » (diswalpé på programeu tcheke, Vojtech Merunka). I s' sicrît e l' alfabet latén et e l' alfabet cirilike.

{{Wiccionaire}}

Li '''milet''', c' est ene sôre di plante ki dene des ptitès grinnes k' on sogne les moxhons d' gayole avou.

[[File:Rowe Edujhoe Aiguigeoir Dinant.jpg|thumb]]
'''Pådje des mots edujhoe", "egolina", "egoloe", "tchantoere" et leus sinonimes el toponimeye del Walonreye'''

{{Wiccionaire}}
Li '''five Ebola''' ou, courtinnmint, l' '''Ebola''', c' est ene [[maladeye]] d' [[Afrike]] avou del [[five]] et des [[sonnaedje]]s.

{{Wiccionaire|Tchespire}}
'''Tchespire''' (fr: ''Chassepierre'') est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou [[Floravile]].

[[Categoreye:Fimes]]
On '''fime todi-sol-voye''' (en inglès "'''''road-movie'''''"), c' est on fime ki les [[acteur]]s sont todi sol [[voye]]. Dj' ô bén, k' i fwaiynut on grand voyaedje ki cmince et fini avou l' fime.

{{Dizo-tite|''G'nawa''}}

Li '''schoirçaedje des tcheneas''' u '''pelaedje des tcheneas''', c' esteut ene ovraedje k' on fjheut troes cwate samwinnes å long, dispu l' fén do moes d' [[avri]] disk' e moes d' [[may]] et li cminçmint do moes d' [[djun]], divant li fnå. C' est a ç' moumint la k' i gn a l' pus di [[seuve]] et k' li [[schoice]] si disclape li mî. Mins i fåt ene djournêye k' i fwait bon vint. Cwand i bijhe, on leye des ptitès nuketes di schoice après l' blanc bwès (on djheut k' les åbes avént des [[pû]]s). <ref>[[L. Mahin]], [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)| Ene båke so les bwès d' l' Årdene]].</ref>

[[File:Poster for immigration from Ethiopia (1981).JPG|thumb|Afitche po bouter les Falachas a-z ebaguer e-n Israyel (1981)]]
L' '''ebagance des Falachas eviè Israyel''', c' est cwand les [[djwifs etiopyins]] ont cwité a zels toplin l' [[Etiopeye]] po-z [[ebagance|ebaguer]] eviè [[Israyel (estat)|Israyel]].

[[File:Tåvlea scolrece pronos droets coplemints.jpg|thumb]]
On '''prono d' djin''', c' est on [[prono]] ki replaece ene kinoxhowe djin.

{{Wiccionaire}}
[[File:Berweteu.jpg|thumb]]
[[File:Louvain peasant in flight, 1915.jpg|thumb|aidance d' on tchén]]
Ene '''berwete''', c' est on caisson avou ene [[rowe]] padvant et des penes padrî, po tcheryî ene pitite tchedje, al mwin, inte deus plaeces nén trop lon d' ene l' ôte.

{{po=}}
Les '''Ayites Melrate'''<ref>Po divni prononçåve e walon, li rôlé R a stî candjî a L, et li [[lete arabe ghayin|ghayin]] a stî rmetou come R, come dins [[tifinar]], u [[amazir]]; li [[halcrosse E]] do coron mostere ki l' D est prononcî; li mot «ayites» (fis di, tribu des) est ortografyî po mostrer si estat pluriyal, come dins [[Ayites Bougmesse]].</ref> (e [[cmon amazir marokin]], '''[[Wikt:ⴰⵢⵜ ⵎⵓⵔⵖⴰⴷ|ⴰⵢⵜ ⵎⵓⵔⵖⴰⴷ]]''', ayt morrhad, come prononcî avou l' voyale <ou> /u/ {{odio|Zgh tmz shi ayt morɣad ⴰⵢⵜ ⵎⵓⵔⵖⴰⴷ.oga|lang=zgh}} u, avou l' [[chwa]], [[Wikt:ⴰⵢⵜ ⵎⴻⵔⵖⴰⴷ|ⴰⵢⵜ ⵎⴻⵔⵖⴰⴷ]] u [[Wikt:ⴰⵢⵜ ⵎⵔⵖⴰⴷ|ⴰⵢⵜ ⵎⵔⵖⴰⴷ]], ralfabetijhåves ayt merrhad u ayt merɣad), c' est ene tribu do [[Mîtrin Atlasse]], ki djåze [[tamazir do Mîtrin Atlasse|tamazir]].

{{po|hoûssea|hoûssea (discramiaedje)}}
{{po|grete-cou|grete-cou (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|hoûssea}}
Li '''houssea''' u li '''hoûsset''' u li '''hoûssî''' u li '''hous''', u '''grete-cou'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=6&alw_page=463 notule '''6''' 172].</ref><ref>Dabôrd ki les mots tipicmint walons sont avou on longou [[son ou]] (oû, /uː/), li bodje est toltins cité avou on court «ou» dins les inketes Haust (1930-1940), motoit a cåze di l' assaetchance do francès. Dins sacwants nos d' plaece, li «ou» est long (''lu bwès d'oû'', a [[Transene (toponimeye)|Transene]].</ref>, c' est on gros [[bouxhon]], ki ses [[foye]]s ont des picas (u stitchas), et dmorer vetes di l' [[ivier]].

[[File:Asio flammeus flammeus MHNT.ZOO.2010.11.155.1.jpg|thumb|''Asio flammeus flammeus'']]
A n' nén maxhî avou [[Bwès do Duk]]. 

{{po|pilé|pilé (discramiaedje)}}
{{po|timusse|timusse (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|pilé}}

'''Tipik''', kécfeye avou l' ortografeye,'''Tip!k''', c' est ene tchinne di televuzion eyet d' radio djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Ès publik, c' est les djins etur 25 eyet 39 ans. Elle a stî askepyî li [[7 di setimbe]] [[2020]], avou l' ribanaedje di [[La Deux]], ancyinne deujhinme tchinne di tévé del [[RTBF]], eyet [[Pure FM]], ene ancyinne tchinne di radio.

[[File:14 juillet 2013 - Escargots - 004.jpg|thumb]]
Ene '''caracolreye''', c' est èn [[aclevaedje]] di [[caracole]]s.

'''Tobolsk''' ([[rûsse]]: ''Тобольск'') c' est ene veye di 95.000 dmorants (e [[2001]]), ki s' trouve e l' [[Oblast di Tioumen]], el [[Sibereye]], [[Rûsseye]].
Li veye est sol place ki les aiwes di [[Tobol (aiwe)|Tobol]] eyet d' [[Irtish (aiwe)|Irtish]] si rascontrèt.

[[Categoreye:enerdjeye]]
[[Categoreye:Agro-industreye]]
[[Categoreye:Ecolodjeye]]

{{Dizo-tite|''j'han qui ploë ou Limette Makaye''}}
'''Djhan-ki-ploye et Linete Makêye''' (mwaisse sicrijhaedje: ''j'han qui ploë ou Limette Makaye''), c' est on [[diyaloke]] inte deus djonnès djins, li galant vinant rcweri l' båshele.

{{po|Mårtén-pexheu|Mårtén-pexheu}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire|djuri}}
{{po|djuri|djuri}}
On '''djuri''', c' est ene troplete di djins (dijhans 5 a 15) decidnut eshonne do [[djudjmint]] d' èn [[ametou]] e-n [[tribunå]] di [[djustice penåle]].

[[Categoreye:Antibiyotikes]]
[[File:Tylosin structure.png|thumb|Fôrmule tchimike]]
Li '''tilozene''', c' est èn [[antibiyotike]] del famille des [[macrolides]], eployî djusse [[Årtisyince|po les biesses]].

[[File:2007 Hawaii Bowl - Boise State University vs East Carolina University - Chris Johnson handoff.jpg|thumb]]
[[File:Airmen clash for powder-puff victory 121201-F-HA794-112.jpg|thumb|kimeres djouwant å fotbal amerikin]]
Li '''fotbal amerikin''', c' est on spôrt k' est ene miete on maxhaedje di [[fotbale]] eyet d’ [[rugbi]], avou on balon come å rugbi.

{{Wiccionaire|chiråde}}
)]]
L' '''Achoura''' (eto scrijhåve : '''Âachoura''' u '''Aâchoura'''; di l'[[arabe (lingaedje)|arabe]] : [[Wikt:عاشوراء|عاشوراء]], riscrît e l' inglès ''Ashura''), c' est ene [[fiesse]] ki s' passe li dijhinne [[djoû]] do prumî [[moes]] di l' [[anêye muzulmande]] ([[moharrem]]). Si no (volant dire a pô près ''dijhinme'') vént di çk' on î dene li [[déme sol tcheté]] ([[zakate el mâl]]).

[[File:Radar scanner - Heathrow - geograph.org.uk - 1400515.jpg|thumb]]
On '''radår''', c' est ene machene k' evoye des [[waches electromagnetikes]] a pårt (ki c' est des [[waches radio]]) po saveur çou k' gn a padvant.

{{Wiccionaire}}
Ene '''machene''', c' est èn éndjin ki toûne  et fé d' l' ovraedje gråce a èn etrinnmint ki n' vént nén del foice des djins u des biesses.

[[File:Banneux Maagd der armen.jpg|thumb|Posteure di Mareye a [[Baneu]]]]
'''Mareye''' (les crustins dijhnut eto l' '''Aviedje''', '''Notru-Dame'''), c' est l' mame da [[Djezu-Cri]].

{{Wiccionaire|tahant}}
Li '''tahant del lune''' ou '''discrexhant del lune''', c' est l' [[cwårtîs del lune|deujhinme pårteye do moes]] del [[Bele (lune)|Bele]], cwand ele discrexhe.

{{Djermon}}
{| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+<span style="font-size:large;">'''Михаил Бакунин'''<br />'''Mitchî Bakounine'''</span>
| colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |
|-
| colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Idintité'''
|-
|Veur no
|Михаил Александрович Бакунин
'''Mitchî Zande Bakounine'''
|-
|Nexhance
| - [[30 di may]] [[1814]]
- [[Priyamoukino]] ([[Rûsseye]])
|-
|Moraedje
| - [[1î d' djulete]] [[1876]]
- [[Berne]] ([[Swisse]])
|-
|Nåcionalité
|{{RUS-d}} [[Rûsseye|Rûsse]]
|}
'''Mitchî Bakounine''' ([RU] <span style="font-size:large;"><small>Михаил Бакунин</small></span>), c' esteut èn anårtchisse rûsse, k' est rwaitî come l' askepieu do mouvmint anårtchisse d' asteure, sortoit del [[anårtchi-comunisse]] eyet del [[anårtchi-sociålisse]]. 

{{djermon}}
Li '''Club Social y Deportivo Colo-Colo''' (''Colo-Colo'') c' est l' club di [[fotbale]] di [[Santiago do Tchili|Santiago]], [[Tchili]].

Li '''cwarmea d' Måmdiy''' (la-minme : '''''lu cwarmê d' Mâmdî''''', ''lu cwarmé d'Mâm'dî''), c' est ene [[mascaråde]] k' i gn a tos ls ans a [[Måmdiy (veye)|Måmdiy]], troes djoûs å long, do dimegne di dvant l' [[cwareme (crustin)|cwareme]], disk' å crås mårdi a meynute.

{{Wiccionaire|feve}}
[[File:Illustration Vicia faba1.jpg|thumb]]
Li '''grosse feve''', c' est ene [[påwionacêye]] ki dene des grossès grinnes k' ont l' cogne d' on [[rno]], et k' on splitche foû d' leu schågne divant d' les magnî (årvier del [[pitite feve]], k' on magne les cosses eto).

[[Categoreye:Micolodjeye]]
L' '''boloe odant l' ramonasse''' est on pitit [[tchampion]] foirt comun ki vént dins totes les sôres di bwès et d' teréns. 

[[File:Golden ratio line2.svg|thumb]]
L' '''ôrinombe'''<ref>[[noûmot do walon]], sol minme tcherpinte ki [[Wikt:ôrimiele|ôrimiele]] et [[Wikt:Ôrvå|Ôrvå]].</ref>, c' est on [[rapoirt (matematike)|rapoirt]], k' a stî trové e l' [[djeyometreye]], di téle manire ki, po deus longueurs "a" eyet "b", a+b/a = a/b.

{{po|Aplacaedje|Aplacaedje (discramiaedje)}}
L' '''aplacaedje''' (on dit eto: '''acolaedje'''), el [[linwince]], c' est l' metaedje eshonne di deus u sacwants [[mot]]s, onk dirî l' ôte, et k' ça dvént èn ôte mot, lomé '''mot d' aplacaedje''', u pus spepieuzmint : [[sustantivire]], [[vierbire]], [[advierbire]], [[addjectivire]], evnd. 

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
On '''tchvea''', c' est on [[pwel]] ki vént sol [[cråne]] d' ene [[djin (biyolodjeye)|djin]].

{{djermon}}
El '''pitit boyea''' (li '''ptit boyea''') u '''grêye boyea''', c' est l' prumî boket des [[boyeas]], ki va do [[pilôre]] disk' å [[boigne boyea]].

[[Categoreye:Insekes]]
[[Categoreye:Aclevaedje des moxhes al låme]]
[[File:Apis distribution map.svg|thumb|Sipårdaedje des indjes di moxhes al låme sol [[Daegne]]]]
'''Djivêye des sôres di moxhes al låme'''

{{Wiccionaire}}
[[File:Chênée - Tous les pouvoirs.jpg|thumb|Les prumirès constitucions el Walonreye ont stî ahivêyes dins l' payis d' Lidje dins les anêyes 1780 (cial rimimbrance so on monumint a [[Tchêynêye]]]]
Li '''mwaisse lwè''' (on dit eto ene '''constitucion'''), c' est ene rîlêye di [[lwè]]s k' èn [[estat]] [[democratike]] est rashiou dsu. Nole ôte lwè ou réglumint ni pout aler conte.

{{djermon Urope}}

[[File:Planets2013symbols.svg|thumb|upright=1.5|Sistinme solrece]]
Li '''sistinme solrece''' comprind l' [[Solea]] eyet les ôtes [[coir cîryin|coirs cîryins]] aloyîs a lu pal [[gravitåcion]]: les ût [[bole (astronomeye)|boles]] avou leu pus ki cint [[lune]]s (kinoxhowes pol djoû d' oûy), nouv [[ninte bole|nintès boles]] eyet leus lunes (kinoxhowes pol djoû d' oûy) eyet co des miyårds d' ôtes coirs pus ptits (des coirs del [[cingue da Kuiper]], des stoeles a cowe, del poussire, evnd.)

{{Wiccionaire}}

'''Lena Belkina''', c' est ene [[tchanteuse]] d’ operå.
Elle a skepyî li [[27 di nôvimbe]] [[1987]] e Tashkent ([[URSS]]).
== Hårdêye difoutrinne == 
* [http://www.lenabelkina.com/ Lena Belkina official website]
[[Categoreye:Tchanteus]]

[[Categoreye:Istwere di l' Urope]]
[[Categoreye:Impire otoman]]
[[Categoreye:Otriche]]
{{Lka}} «[[Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne]]»
Li '''deujhinme sidje di Wîne pås Otomans''' a cmincî li [[12 di djulete]] [[1683]] et esse tot fwait på petaedje-evoye des [[Impire Otoman|Trouks]] li [[12 di setimbe]] 1683. 
 [[File:Jean Sobieski III repoussant les Turcs au siège de Venne (Jan Mateiuko) - Sala Sobieski.JPG|thumb|350 px|Jan Sobieski å sidje di Wîne.]]
Les Hongrwès d' [[Transilvaneye]] s' avént revinté siconte di l' [[Impire d' Otriche|Impreur d' Otriche]] et s' batént avou les Trouks. A pårt ces noveas aloyîs la, les sôdårds di l' Impreur des Trouks vinént d' Etiopeye (purade li Soudan d' ouy), d' Edjipe, di Mezopotameye. 

[[Categoreye:Antolodjeyes]]
'''Eshonne''' (''Acheune''), c' est ene [[Antolodjeye di scrijheus e walon|antolodjeye]] di [[scrijheu e walon|scrijheus]] des [[soce di scrijheus|soces]] di [[Flipveye]] eyet [[Ôlwè]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Egoleure Ouwed Tensif.jpg|thumb|egoleure di l' [[Ouwed Tensif]]]]
L' '''egoleure''' ou '''eboutcheure''' d' on [[mouze (grande aiwe)|mouze]], c' est la k' i s' vude dins ene [[mer]] u èn [[oceyan]].

[[File:Wikipedia walon 11000 årtikes.jpg|thumb|waitroûlêye do [[Wikipedia walon]] a 11000 årtikes]]
'''Wikipedia''' est ene libe et franke [[eciclopedeye]] avou tos des lingaedjes, sicrîte pa des [[:Wikt:bénvlant|bénvlants]] so l' atuze [[Wiki]]. E setimbe 2003, pol pordjet en etir i gn aveut dins les 300.000 pådjes e 41 lingaedjes diferins. C' est di ces trevéns la k' a cmincî li [[eciclopedeye Wikipedia e walon|li modêye e walon]].

{{Djermon}}

Li '''scole gårdyinne''' u '''pitite sicole''', c' est ene [[sicole]] ki prind les tot djonnes [[efant]]s, sovint a cmincî di l' ådje di 2 ans et dmey (cwand i sont prôpes).

L' '''islamigåtchisse'''<ref>[[noûmot]] rashiou so les mots francès: ''islamo-gauchisme'' (po l' ideyolodjeye) eyet ''islamo-gauchiste'' (po l' no des djins et l' addjectif), mins ki l' [[definixha]] n' est nén vraiymint clair.</ref>, c'est ene [[ideyolodjeye]] k' est d' [[gåtche (politike)|gåtche]], minme del [[foite gåtche]], yeyet k' est rataetcheye a l' [[islam]].

[[Categoreye:Bibe]]

{{po|filet|filet (discramiaedje)}}
On '''filet d' pexhe''', c' est totes les usteyes avou des måyes po-z apicî des [[pexhon]]s, des [[grevissî]]s, u des ôtes pexhaedjes.<ref>[[ALW]] '''8''', ''filets de pêche'', [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=8&alw_page=407 p. 408-413].</ref>

[[Categoreye:Linwince]]
Li '''loyaedje''', c' est li prononçaedje d' ene halcrosse ou doirmante [[cossoune]] å coron.<ref>[[L. Hendschel]], "Po cåzer des syinces do lingaedje e walon", diviè 1995, nén eplaidî (R14 del [[djivêye des motîs do walon]]), hagnon 99.</ref>

{{Wiccionaire}}
[[File:BW 2012-08-26 Akiyo Noguchi JPN 0799c.JPG|thumb|Gripeuse avou les musses del djambe tinkyîs]]
On '''musse''', c' est èn organe do coir  ki s' pout tinkyî et insi fé bodjî les [[oxhea]]s ey adon fé rmouwer les biesses (et les djins). 

[[Categoreye:Årtisses]]
[[Categoreye:Mestîs]]
{{po|pondeu|pondeu (discramiaedje)}}
[[File:Marie-Louise Mertz pondeure.jpg|thumb|ene mwaisse pondresse et si ouve]]
On '''mwaisse pondeu''', ene '''mwaisse pondresse''' (on dit eto on '''pinte''', ene '''pinte''', èn '''årtisse pinte'''), c' est djin ki pond des toeles ([[pondeure]]s).

[[File:OUEGNIN9.jpg|thumb|(e 1984)]]
'''Hassan II do Marok''' a skepyî li [[9 di djulete]] [[1929]] ey a morou li [[23 d' djulete]] [[1999]].

{{po|tcherdon|tcherdon (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Creeping thistle (Cirsium arvense) - geograph.org.uk - 213840.jpg|thumb|right]]

{{Wiccionaire|Efel}}
[[File:Tiesse volcan.JPG|thumb|Tiesse d' on vî volcan]]
L' '''Efel''' (almand «Eifel»), c' est en contrêye naturele di l' [[Almagne]].

{{po=}}
Li '''moståde''', c' est ene [[såçreye]] ki s' prezinte come ene brune sipesse såce.

{{Wiccionaire}}
[[File:European Turtle Dove (Streptopelia turtur).jpg|thumb]]
Li '''toûtrale''' (pus spepieuzmint, '''toûtrale des bwès''', c' est èn [[oujhea]] come on ptit [[colon]], mins ki tchante on tchant a troes notes, åjheymint ricnoxhåve.

L' '''imidocar''' ([[riwalnijhaedje]]<ref>[[Displouctaedje des trokes di cossounes å coron]] «-rb» => «r»</ref> do no tchimike '''''imidocarb'''''), c' est ene [[drouke d' apoteke|drouke]] k' on s' è sieve [[årtisyince|dins les biesses]] po médyî les [[rodjès aiwes (maladeye)|rodjès aiwes]] (avou [[djaenisse]]) cåzêye pa on [[protozowaire]] do [[sonk]] lomé «[[Babezia]]» (''[[Babesia spp.]]'').

[[File:Es Castile et Leyone Castilla y Leon.jpg|thumb|plake a l' intrêye del franke contrêye]]
Li '''Castile et Leyone''' (e-n espagnol "''Castilla y León''"), c' est ene [[franke contrêye]]  di l' [[Espagne]]. C' est kécfeye li pus stindowe des [[kiminålté otonome (Espagne)|cminåltés otonomes]]).

Li '''fiesse nåcionåle del Beldjike''', c' est tos ls ans, li [[21 di djulete]]. El date ni candje djamåy d' anêye e-n anêye.
.]]

'''Jean Degavre''', c' est on [[motî|diccionairî]] do [[gålwès]].

Li '''crijhe di Souwesse'''<ref>Riscrijhaedje li pus près do prononçaedje e walon di l' arabe «السويس», as-souwîss.</ref> (u '''Crijhe di Suwez'''), k' on lome ossu el '''deujhinme guere inte Arabes et Israyel''', u l' '''Abrocaedje del troejhinne''' (dins les Payis arabes, e-n arabe «العدوان الثلاثي», al-3adouwân ath-thoulâthî, les troes innmis), uco '''li guere do Sinayî''' (e-n Israyel), c' est ene guere la k' [[Israyel (payis)|Israyel]], avou li [[France]] eyet l' [[Grande Burtaegne]] abrokît houte del [[wastene]] do [[Sinayî]] aviè l' [[tchenå d' Souwesse]]. C' esteut fén [[1956]].

[[Categoreye:Efance]]
{{djermon}}
[[File:Baby cart.jpg|thumb|]]
Ene '''poûssete''', c' est ene pitite tcherete po mete les ptits efants (disk' a 2 ans), po lzès tcheryî avou lu sins må.

Èn '''abdjade''' c' est on sistinme di scrijhaedje wice k' on note fok les [[cossoune]]s (al diferince d' èn [[alfabet]] wice k' on note eto les [[voyale]]s); les pus cnoxhous estant l' [[alfabet arabe]] eyet [[alfabet ebreu|ebreu]].
Li no ''abdjade'' (u ''abjad'') vént do vî ôre des letes do scrijhaedje arabe: alef, ba, jim, dal,...

Li '''poirtêye foû matrice''', c' est cwand l' djeton di l' efant si diswalpêye dins l' vinte del mame, et nén dins l' [[matrice]].

{{Wiccionaire}}

[[File:Passåjhe Zag cedes.jpg|thumb|e [[Mîtrin Atlasse]] (Marok)]]
Li '''cede di l' Atlasse''', c' est on [[cede]] ki vént naturelmint dins les [[montinne]]s do [[Marok]] ([[Rif (montinne)|Rif]] et [[Mîtrin Atlasse]]) et d' l' [[Aldjereye]].

L' '''Izlande''', c' est on payis d' [[Urope bijhrece]].

[[Categoreye:Rawiants]]
[[File:Graphiurus spec -murinus-1.jpg|thumb|on sodoirmant del sôre ''Graphiurus'']]
On '''sodoirmant''', c' est on [[rawiant]], come ene grosse [[sori]], mins ki s' [[fordoirmaedje|fordoime]] tins d' l' [[ivier]].

{{Wiccionaire|dujhance}}
Ene '''dujhance sociåle''' ou '''uzance''' ou '''acostumance''' ou '''tradicion''', c' est ene sacwè ki s' pratike naturelmint dins ene metowe societé, et k' tertos admete sins rnicter, et sins s' dimander pocwè.

{{Wiccionaire}}
[[File:Fotbalresse.jpg|thumb|djonnes fotbalisses po leu plaijhis]]
On, ene '''fotbalisse''', c' est ene djin ki djowe å [[fotbal]]. Gn a bråmint dpus d' omes ki d' comeres.

{{Wiccionaire}}
[[File:Lolium perenne flowerhead3 (7370354462).jpg|thumb|left|150px|flormint]]
Li '''raigra''', c' est ene sôre di [[waide]] k' on seme po do [[four]], ki vént d' ene reléjhowe sôre di [[dråwe]].

Li '''latén d' eglijhe''', c' est l' [[latén]] k' esteut dins les paroles des [[messe]], [[vepes]], ôtes ofices et [[priyire]]s [[catolike]]s, do tot cminçmint di l' [[Eglijhe (institucion)|Eglijhe]] disk' å djoû d' ouy, po sacwants ofices eternåcionås.

{{Wiccionaire}}

Li '''colesterol e sonk''', c' est l' livea do [[colesterol]] divins l' [[sonk]].

Li '''biyet d' vint Uro''' si ståre dispoy [[2002]], dins l' [[Urozone]]. On '''biyet d' vint Uro''' våleut 806,798 [[Franc bedje]], å kiminçmint del anêye [[2002]].

{{Dizo-tite|''Qué bia bouquèt!''}}

{{po|divize|divize (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|divize}}
Ene '''divize''', c' est ene coûte fråze ki mostere l' idêye d' ene djin, d' ene contrêye, d' on [[payis]].

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Tchacossea poeres.jpg|thumb|tchacossea d' poeres]] 
Ene '''poere''', c' est on longou [[frut]], pus lådje å cou k' al copete, avou ene fene pelote djaene-vete ey ene blanke, tinre et soucrêye tchå.

Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé el [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. 

{{Wiccionaire}}
[[File:Medical diagnosis for the student and practitioner (1922) (14784112402).jpg|thumb|sûnante plurizeye (a droete å dzo)]]
[[File:Ledjire colibacilôze areyosaetchite fritche.JPG|thumb|plurizeye fibrineuse dins l' [[colibacilôze]] des polets]]
[[File:Bedot peumoneye plurizeye fritches.jpg|thumb|setche plurizeye dins l' [[peumoneye inzotike]] des bedots (les atnances ås coisses sont mostrêyes pa des fritches)]]
Li '''plurizeye''', c' est l' [[efouwaedje (medcene)|efouwaedje]] del [[pleve]] (fene pea di rascovraedje do peumon et del [[cadje coistrece]]).

{{Djermon}}

(å mitan) avou [[Luis Mariano]] (a hintche), dins ene operete e francès ("Andalousie"), diviè 1955]]
Ene '''operete''', c' est ene pitite [[operå]], mins todi djoyeuse.

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}

L'&nbsp;'''ETA''' (prumirès letes di ''Euskadi 'ta Askatasuna'', ''Payis basse et liberté'' e basse), c' est ene organizåcion terroriste, di clintcha marsisse, ki vout dislaxhî l' [[Payis Basse]] di l' Espagne.

{{po|ni et Ni|ni et Ni (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|ni}}
]]
On '''ni'''<ref>Ortografeye sins halcrosse D å coron (cogne francesse), come sicrît pa [[Jean Haust]] ([[E1]], [[S24]]), ca i n' rispite måy divins l' parintaedje e walon</ref> pus rålmint on '''nik'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=8&alw_page=34 notule '''8''' 14].</ref>, c' est ene plaece bén rassonrêye, sovint maçnêye, la k' èn [[oujhea]] va [[acover]].

[[Categoreye:Atôtchance]]
[[Categoreye:Tourisse]]
[[File:Libramont gare 1900.jpg|thumb|Cwåte poståle avou l' [[gåre (di trén)|gåre]] di [[Libråmont]]]]
[[File:Cwåte Crowaceye.jpg|thumb|Ene cwåte poståle evoyeye di [[Crowaceye]] å [[Marok]] et scrîte e walon]]
:''[[Cwåte|Discramiaedje di tos les årtikes avou "cwåte"]]
Ene '''cwåte poståle''', c' est ene cwåte di [[papî]] [[cwårton|cwårtoné]], a pô près 10 x 15 cm hôte et lådje, k' on evoye pal [[posse]] sins l' sititchî dins ene [[ewalpeure]].

Li '''Vitamene A''', u '''retinol''', c' est ene [[vitamene]] dismantchåve dins l' ôle.

{{Wiccionaire|sårot}}
[[File:Måmdiy cwarmeus catedråle.jpg|thumb|Des [[cwarmeus]] a [[cwarmea d' Måmdey|Måmdey]], avou des bleus sårots]]
On '''sårot''', c' est ene grande [[tchimijhe]], sins botons, sins panea, ki vént djus del [[cingue]].

[[Categoreye:Biesses]]
[[Categoreye:Plantes]]
[[Categoreye:Formagnance|*]]
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]

Li '''noer ônea'''<ref>Ratournaedje del tcherpinte do flamins «zwarte els», çou ki l' diferinceye do «blanc ônea» ''Alnus incana''.</ref> u '''noer bwès''' <ref>[[S117]] a «nwâr bwès».</ref>u l' '''ônea ordinaire'''<ref>paski c' est l' ci l' pus corant</ref>, c' est l' sôre d' [[ônea]]s k' i gn a el [[Walonreye]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Wurzelspinat02.jpg|thumb]]
Les '''spinasses''' ou '''spinåds''', c' est ene [[verdeure]] k' on magne les djonnès [[foye]]s.

]]

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; '''goydelike'''
----

{{Wiccionaire}}
[[File:Jan Brueghel (I) - The Sense of Taste - WGA3579.jpg|thumb|persounaedje imådjrece do sawoura]]
Li '''sawoura''' (on dit eto li '''sawe'''), c' est onk des [[cénk sinses]] ki dene li sinsåcion d' aveur bon (u nén bon) cwand on magne u k' on boet ene sacwè.

Li '''boledjreye-påstedjreye''', c' est l' cwårtî d' l' economeye a vey avou l' ovraedje des boledjîs (et des boledjresses), eyet l' fijhaedje di [[pwin]]s u di [[påstedjreye]]s

[[Categoreye:Micolodjeye]]
Li '''blanke lepiote''' est on [[tchampion]] k' on rescontere sovint dins l' yebe des pateures, des pelouzes ou a l' orire des bwès.

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Mitolodjeye greke]]
[[Categoreye:Mascarådes]]
[[Categoreye:Rireyes]]
'''Momosse''' (e [[grek (lingaedje)|grek]] '''Μώμος'''), dins l' [[mitolodjeye greke]], c' esteut li [[diè]] do [[fotaedje]] et des mocreyes.

(les ''[[wikt:maké|Makès]]'') po lomer leu såle]]
s", letraedje do spot des dmorants di Rmagne, e leu såle comunåle]]
Li '''såvadje no des dmorants''' (on dit eto : '''spotaedje des dmanants''', '''spot des dmorants''')<ref>e francès : «''blason populaire''»; li mot est eto [[:en:blason populaire|rprins e-n inglès]].</ref>, c' est on  [[såvadje no]] k' on dene ås djins d' on [[hamtea]], on [[viyaedje]], ene [[veye]], ene [[contrêye]], on [[payis]].

'''Rafael José Orozco Maestre''' a skepyî li [[24 di måss]] [[1954]] a Becerril et mori li [[11 di djun]] [[1992]] a Barranquilla. I fourit [[tchanteu]] d' [[Colombeye]].

'''Atina''', c' est on [[viyaedje]] [[Itåleye|itålyin]] di 4.235 abitants (2017), ki s’ trouve el redjon do [[Lassiom]] ey el [[province]] di [[Frosinone]]. 

Li '''din''', c' est on ptit [[ciervidî]], avou on poyaedje tot mayté, ki provént des [[Payis del Mîtrinne Mer]].

{{Wiccionaire|si mete a fén}}
[[File:Edouard_Manet_-_Le_Suicid%C3%A9.jpg|thumb|250px]]
Li '''metaedje a fén d' lu-minme''', lomé eto '''sucide''', c' est cwand ene sakî si towe leye-minme, di s' prôpe volté.

{{djermon tchimeye}}
{{Elementbox_header | number=19 | symbol=K | name=potassiom | left=[[årgon]] | right=[[calciom]] | above=[[sodiom|Na]] | below=[[rubidiom|Rb]] | color1=#ff6666 | color2=black }}
|}
Li '''potassiom''' obén li '''kaliom''', c' est èn [[elemint tchimike]] del troke des [[alcalin]]s, d' essegne atomike '''K''', limero atomike 19 eyet masse atomike 39,0983.

{{Wiccionaire}}
Li '''toponimeye''', c' est l' brantche del [[linwince]] ki studeye les '''nos d' plaeces'''.

{{Wiccionaire|chiråde}}
)]]
L' '''Achoura''' (eto scrijhåve : '''Âachoura''' u '''Aâchoura'''; di l'[[arabe (lingaedje)|arabe]] : [[Wikt:عاشوراء|عاشوراء]], riscrît e l' inglès ''Ashura''), c' est ene [[fiesse]] ki s' passe li dijhinne [[djoû]] do prumî [[moes]] di l' [[anêye muzulmande]] ([[moharrem]]). Si no (volant dire a pô près ''dijhinme'') vént di çk' on î dene li [[déme sol tcheté]] ([[zakate el mâl]]).

Li '''sorpwès''', c' est cwand ene djin peze dipus k' ene ni divreut.

Li '''Pake Molotof-Ribentrope''' (u '''Pake Molotov-Ribbentrop'''), c' est èn acoird inte les [[Almagne|Almands]] (da [[Hitler]]) et les [[Sovietike]]s (da [[Stalene]]) po n' si nén cweri mizere n' onk l' ôte, tot rpårtixhant l' [[Urope levantrece]] inte les deus sineus. 

'''Tipik''', kécfeye avou l' ortografeye,'''Tip!k''', c' est ene tchinne di televuzion eyet d' radio djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Ès publik, c' est les djins etur 25 eyet 39 ans. Elle a stî askepyî li [[7 di setimbe]] [[2020]], avou l' ribanaedje di [[La Deux]], ancyinne deujhinme tchinne di tévé del [[RTBF]], eyet [[Pure FM]], ene ancyinne tchinne di radio.

[[Categoreye:Maladeyes]]
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
Li '''colibacilôze''', c' est ene [[maladeye]] des [[djin (biyolodjeye)|djins]] et des [[aclevåvès biesses]] cåzêye på mopliyaedje dins l' coir d' on [[rascråwant colibacile]].

Ene '''diclinåjhon''', c' est on candjmint do coron d' on mot (aprume les [[sustantif]]s et mots aloyîs) sorlon si fonccion d' [[croejhete (linwince)|croejhete]].

{{Po|blanc-bwès|blanc bwès (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

Ene '''pårotche''' (on prononce eto ''porotche''), c' est ene sitindêye d' on [[viyaedje]], on [[hamtea]], u  sacwants viyaedjes et hamteas, la k' gn a ene [[eglijhe]], dicåceye a on [[sint]]. C' est on pårtixhaedje ki våt po les [[catolike]]s, les [[ortodosse]]s les [[anglican]]s, et co ds ôtes.

Li '''bwesson'''<ref>Cåzu li seule manire di djåzer di ciste [[acdinance]] la e walon</ref> (l' '''alcolisse'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé cial sol Wikipedia e 2021; li mot n' est nén ratourné dins [[FE1]], [[FC99]] ni [[FO4]].</ref>), c' est l' bevaedje [[acdinancieus]] d' [[aboere]]s avou d' l' [[alcol]] divins.

{{Wiccionaire}}
Ene '''minêye daegnrece''' u '''parminêye'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] 2020, atåvlé dins {{Ran}} l° 95 et reployî pa des lijheus</ref>, c' est ene [[minêye]] ki racsût les djins totavå l' [[Daegne]].

Li '''Sloveneye''' ou l' '''Esloveneye''' (e [[slovinne]] '''Slovenija'''), c' est on [[Estat]] d' [[Urope]] eyou çk' on cåze [[eslovinne (lingaedje)|eslovinne]]. 

'''Sint Djåke''' dit '''li Grand''', c' esteut on [[dicipe da Djezus d' Nazarete|dicipe]] da [[Djezus d' Nazarete]], dandjreus si fré u s' cuzén.

Po les [[crustin]]s et les [[moslimî]]s, i gn a sacwants moumints del djournêye cwand i fåt priyî. Ces priyires la polèt esse e-n èn [[Ofice crustin|ofice]] u nén.

{{po|ronde tåve|ronde tåve (discramiaedje)}}
Ene '''ronde tåve''', c' est des djins metous teyoricmint åtoû d' ene ronde [[tåve]], et ki djåzèt tchaeke a s' toû d' on metou sudjet.

Ene '''coûsse d' otos''', c' est ene lûte d' [[oto]]s, po vey li cene k' irè l' pus rade.

{{Wiccionaire|Tossint}}
[[File:Fijhaedje des tombes divant Tossint1.jpg|thumb|Fijhaedje des tombes pol Tossint]]
Li '''Tossint''' c' est ene [[fiesse]] [[crustin]]ne ki rvént tos les [[1î d' nôvimbe]], mon les [[catolike]]s. Dins les payis istoricmint catolike, c' est on [[fiesse-djoû]].

[[File:Haifa City 2011-08-by-RaBoe-02.jpg|thumb|]]
L’ '''exhowe solrinne loumire-tcholeur''' ou '''enerdjeye termosolrinne''', c’ est ene [[enerdjeye solrinne]] ki tchåfe di l’ aiwe ou èn ôte likide.

On '''rpassé tins'''<ref>Noûmot del [https://web.archive.org/web/20070310233606/http://users.skynet.be/lorint/picr/node11.html#SECTION00367000000000000000 Pitite croejhete Hendschel], 2001.</ref>, c' est on [[tins d' codjowaedje]] basti so l' viebe "awè" codjowé a l' [[indicatif prezintrece]], shuvou do [[pårticipe erirece]] do viebe k' on codjowe.

Ene '''mascaråde''' (on dit eto on '''cwarmea''', on '''carnaval'''), c' est ene [[fiesse]] la ki totes les djins si disguijhèt, et tourner totavå ene veye.

Ene '''batreye naivrece''', c' est ene [[batreye (militaire)|batreye]] so les [[mer]]s, inte deus flotes di [[batea]]s d' guere.

Li '''paracetamol''', c' est on [[disfouwant nén cortizonike]], onk des pus eployîs e l' [[medcene]] (des djins).

{{Wiccionaire}}
Li '''ramessaedje'''<ref>''ramèssèdje'' [[E1]], ''ramessihèdje'' [[E21]].</ref> u el '''ralaedje a messe'''<ref>''ralâtche a mèsse'', dins [[O98]] p. 10.</ref> u les '''rlevaedjes'''<ref>''r'luvadjes'', [[Cassetes Lucyin Mahin]], {{l°|5b}}, 1994; ''r'le̊vayes'', [[C61]] p. 778.</ref>, c' est ene ceremoneye [[crustin]]ne la ki l' [[payelinne]] (l' [[acoûtcheye]]), loukeye come impeure, si rapeure po poleur raler a [[messe]] avou les ôtès djins.

Ene '''videyete''', c' est ene foirt coûte [[videyo]] so on miersipepieus sudjet.

{{Wiccionaire|Espagne}}
L' '''Espagne''' (dirî ene voyale, on pout eto dire "'''Spagne'''"), c' est on payis d' [[Urope nonnrece]].

«[[Wikt:ⴰⴼⵓⵙ|ⴰⴼⵓⵙ]]» (afous′): mwin (1), divant-bresse (2), manike di tchena (3), mantche di mousmint (4), mantche d' usteye (5)]]
On djåze di '''polisemeye'''<ref>Calcaedje do francès «polysémie»</ref> u '''mosinsyince'''<ref>noûmot divintrin, mins brouyî : [[Wikt:mo|mo]] = latén multi-; [[Wikt:sinsyince|sinsyince]]: syince des sinses (des mots); [[noûmot]] dedja eployî po fr. «[[Wikt:sémantique|sémantique]]»)</ref>, c' est cwand on [[mot]] pout awè dipus d' ene sinifiance.

Li '''tîxhwès nonnafrikin''' ou '''africanse''' (''[AF] Afrikaans ; [NL] Afrikaans''), c' esteut li deujhinme [[lingaedje oficir]] di l' [[Nonne-Afrike]] disk' e [[1994]], cwand èç payîs est divnou ene democraceye. Asteure, il est li troejhinme lingaedje li pus cåzé rola ey on des 11 oficîre lingaedje. On l' djåze eto e [[Namibeye]]. C' est on lingaedje di minme soûmint ki l' [[neyerlandès]], mins [[rifondaedje (langue)|rifondou]] d' ene ôte manire. A 's askepiance, c' esteut soulmint on pidjin, k' est divnou on creyole pus k' est divnou on lingaedje come ç' est 'l core li cas asteure.

{{Wiccionaire}}
[[Image:Esneux AR1aJPG.jpg|thumb|secoya d' Esneu]]
[[File:Sequoia sempervirens MHNT.BOT.2007.52.2.jpg|thumb|''Sequoia sempervirens'']]

'''Hoûlmont''' (F. ''Houdemont''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Habâ]], el [[province do Lussimbork]].

Li '''Scoirpion''', e-n [[asterlodjeye]], c' est l' [[planete (asterlodjeye)|planete]] des cis (cenes) k' ont skepyî inte li [[24 d' octôbe]] eyet l' [[22 d' nôvimbe]].

Les '''pasturelôzes''', c' est des maladeyes des [[djin]]s et des biesses, cåzêyes pa des pastureles, aprume ''[[Pasteurella multocida]]''.

Li '''glifozate''' (pus cnoxhou dizo l' [[no d' marke]] '''Roundupe'''<ref>[[Marke di fabrike divnowe on ptit no]].</ref>, ''Roundup''©), c' est on [[discrouwådant]] mo rlomé. 

Li '''påsse po-z assaetchî les pexhons''' u '''påsse ås pexhons''', c' est ene sôre di [[:Wikt:påsse|påsse]], k' on fwait avou del foite tere, des amagnîs (farene di tchå), kécfeye des [[vier]]s u des [[molon]]s. On ndè fwait des pezantès boles, come ene bale di [[tenisse]].

Li '''Grande Notru-Dame''' (on dit eto : li '''Notru-Dame d' emey l' awousse''', li '''Notru-Dame d' awousse''', li '''Nosse-dame d' awousse''', li '''Cwénze d' awousse''', li '''Sompcion''')<ref>Po tote les alomåcions e walon del Grande Notru-Dame, alez s’ vey so l’ [[ALW]] '''3.''' p. 339 (notule 201).</ref>, c' est l' pus grande des fiesses a l' [[Aviedje Mareye]] dins l' rilidjon [[catolike]]. Ele si passe li [[15 d' awousse]]. Ele fiestixh li montaedje å cir di l' Aviedje.

L'&nbsp;'''ETA''' (prumirès letes di ''Euskadi 'ta Askatasuna'', ''Payis basse et liberté'' e basse), c' est ene organizåcion terroriste, di clintcha marsisse, ki vout dislaxhî l' [[Payis Basse]] di l' Espagne.

, el [[Nonne-Afrike]].]]
Li '''BRICS''', c' est ene troke politike di cénk payis&nbsp;: el [[Braezi]], el [[Chine]], l' [[Inde]], el [[Nonne-Afrike]] ey el [[Rûsseye]]. Mins nerén, el [[Nonne-Afrike]] a ridjondou ciste troke ci k' e [[2010]]. Adon, e [[2009]], anêye d' ès-n' askepiance, eyet li vnowe d' èç payis la, li '''BRICS''' si loméve seulmint '''BRIC'''.<ref name=":0">https://www.levif.be/international/voici-les-6-pays-qui-rejoindront-les-brics-en-2024/</ref> Li mot «&nbsp;'''BRICS'''&nbsp;», c' est l' racourtixhaedje des nos des cénk payis e-n [[Inglès|inglès&nbsp;]]: ''Brazil'', ''Russia'', ''India'', ''China'' eyet ''South Africa''.<ref>https://moderndiplomacy.eu/2023/07/02/brics-at-a-historical-turning-point-unexpected-challenges/</ref>

{{po|gåz|gåz (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|resserant gåz}}
On '''resserant gåz'''<ref>noûmot eplaidî pol prumî côp li 15 di fevrî 2006 sol pådje [[diyocside di carbone]] do Wikipedia.</ref> u '''gåz a efet di stouve'''<ref>atåvlé cial li 11 di decimbe 2018, pa assaetchance di l' alomåcion e portuguès «''Gases do efeito estufa''».</ref>, c' est on [[gåz]] ki, metou dins l' [[air (gåz)|air]], va fé come ene coviete åtoû del [[Daegne]], ki va insi wårder pus lontins li tcholeur do [[solea]].

{{Wiccionaire}}

[[File:Bishop Francis R. Reiss, Preaching 2012.jpg|thumb|pretchmint el pirlodje]]
On '''pretchmint''', '''pretchaedje''' ou '''siermon''', c' est on cåzaedje do [[priyesse]] al mitan del [[messe]]. Sovint po-z acsegnî les djins so on metou pont di rlidjon.

:''[[Bas Payis (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "Bas Payis"]]
Les '''Bas Payis''' (on dit sovint, tot s' brouyant, li '''Holande'''), c' est èn estat metou a Bijhe del [[Beldjike]], k' a stî sovint raloyî avou leye des trevéns d' l' istwere. 

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''cwåré''', c' est ene [[figueure djeyometrike]] ås cwate costés les minmes, et ki sont [[di scwere]] (ki fwaiynut èn [[ingue]] di 90 digrés) onk avou l' ôte.

Li '''Leffe''', c' est ene bire d' abeye walone ki vént d' [[Dinant]].<ref>https://www.abbaye-de-leffe.be/fr/biere/</ref> D' ayeur, Leffe, ç' est ossu l' no d' èn hamtea al Bijhe di Dinant. Mins nerén, ele n' est pus bresseye dins l' moustî.<ref name=":0">https://fr.businessam.be/leffe-nest-brassee-moines-abbaye-consommateur-americain-porte-plainte/</ref>

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

Li '''Five del Vå do Rift''' (en inglès ''Rift Valley fever'', c' est ene maladeye des bedots et des gades, mins ki les djins polèt atraper. 

{| border="1" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2"
|-----
! bgcolor="lightgreen" | Tchinne-lidje
|-----
|align="center" |
|-----
! bgcolor="lightgreen" | [[Classifiaedje syintifike]]
|-----
|
{| align="center"
|-----
| ''{{Regnum}}:'' || [[Plante]]
|-----
| ''{{Divisio}}'': || [[Magnoliophyta]]
|-----
| ''{{Classis}}:'' || [[Magnoliopsida]]
|-----
| ''{{Ordo}}:'' || [[Fagales]]
|-----
| ''{{Familia}}:'' || [[Fagaceae]]
|-----
| ''{{Genus}}'': || [[Tchinne]] (''Quercus'')
|-----
| ''Espece'': || Tchinne-lidje (''Q. suber'')
|}
|}
{{Wiccionaire}}
Li '''tchinne-lidje''', c' est ene sôre di [[tchinne]] ki vént dins les payis del [[Mîtrinne Mer]]. On lyi pele si schoice djus, cwand il a ddja bén crexhou, po fé do [[lidje (schoice)|lidje]].

d' [[Wévurcé]] planté al fén del guere di trinte ans]]
Li '''guere di trinte ans''', c' esteut ene [[guere]] inte des estats [[protestant]]s et des estats [[catolike]]s.

[[File:Near-Death-Experience Illustration.jpg|thumb]]
Ene '''esperyince di cåzu-moraedje''' ou '''apriyesse del cåzu-moirt''', c' est çou k' ene [[djin]] a viké a on moumint k' elle esteut clinicmint moite, dj' ô bén ki s' [[cour]] et s' [[cervea]], come mostrés pa l' [[ECG (medcene)|ECG]] et l' [[EEG]] s’ avént aresté. Mins k’ ont après çoula “raviké”. Divant, on dit k' il esteut '''cåzu moirt'''

{{po|taeye|taeye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|taeye}}
[[File:Taeye hourêye côrîs.jpg|thumb|Ene hourêye di côrîs dins ene taeye]] 
Ene '''taeye''' (on dit eto: ene '''rasse''', ene '''virêye''', ene '''håye'''), c' est on [[bwès (d' åbes)|bwès]] avou bråmint des sôres d' åbes ([[côrî]]s, [[beyôle]]s, [[tchinne]]s, [[så]]s, [[tchårnale]]s, des [[bwès d' poye]], [[håvurna]], evnd., mins nén des [[faw]]s, metans) k' on-z abate tos les trinte cwarante ans, tot leyant sacwants beas åbes å mitan.

[[Categoreye:Micolodjeye]]
[[Categoreye:Epweznants tchampions]]
L' '''amanite pantere''', c' est on [[pwezon|epweznant]] [[tchampion-åbusson|tchampion]] foirt corant, ki vént dins tos les bwès, del famile des [[amanites]]. C' est onk des pus [[epweznant tchampion|epweznants]] k' i gn åye.
{{tåvlea tchampion|Amanite pantere|Basidiomycota|Homobasidiomycetes|Hymenomycetes|Agaricomycetideae|Amanitales|Amanita|pantherina|Amanita pantherina 2013 G1.jpg|Amanita pantherina}}

[[File:Pormoennåde troufreye Djowele apeles.jpg|thumb|Fabricaedje d' apeles]]
Ene '''apele''', c' est on [[xhuflot]] ou èn ôte sacwè ki fwait on brut ki xhene li criyaedje d' on metou [[moxhon]], po l' assaetchî ou l' ôre tchanter.

{{Wiccionaire}}
Li '''tchômaedje''', c' est cwand gn a des djins ki vôrént bén bouter, ki sont sins ovraedje. 

{{Wiccionaire}}
[[File:Broodjes met knakworst (3891551373) (cropped).jpg|thumb|mitchot ås såcisses]]
[[File:Broodjes A.jpg|thumb]]
On '''mitchot''' (on dit eto: ene '''mitche''', on '''pistolet'''), c' est ene [[påstedjreye]] fwaite d' on boket d' påsse di pwin, k' on meteut a cure e for (eneviè li [[tortea al paile]], k' on coujheut al paile).

{{Wiccionaire}}
On '''sint''', ene '''sinte''', c' est ene djin k' a beacôp fwait do bén dins s' veye, et k' est ricnoxhowe come tele pås djins d' avår la.

{{Wiccionaire|nawearin}}
L' '''enerdjeye nawearinne''' (on dit eto : '''exhowe atomike''' ou, courtinnmint, l' '''atomike'''), c' est ene [[enerdjeye]] ki vént do mwaistrixhaedje do sketaedje do [[nawea (fizike)|nawea]] di l' [[atôme]] d' [[uraniom]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Chin.png|thumb|]]
Li '''minton''' (on dit eto, po ls efants : '''babinete'''), c' est on [[bôrlet]] d' [[pea]] metou dizo l' divant do [[babetch]], sotnou pal ponte di ci [[oxhea]] la. Topograficmint, li minton va di djusse dizo li [[lepe]] dizotrinne, disk' al [[garguete]].

Li '''cofreyeye des Coltîs et des Mazwîs''', c' est ene [[cofrereye foclorike]] d' après [[Nameur]].

{{po|Gadot|Gadot (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

Li [[paskeye]] lomêye pa si [[incipite]] '''«Acoroz tertos po vni schoûter»'''<ref>«tertos» esteut l' seule cogne classike e 20inme sieke po dire «totes les djins»; mins «tos′», «toss» esteut corant e 18inme tecse dins l' payis d' Lidje.</ref>, ki l' mwaisse sicrijhaedje, c' est '''''«Accorez tos pof vni xhouter»''''', c' est ene viye [[tchanson]] k' on date di [[1788]]<ref>[[Maurice Piron]], ''[[Invintåre des pus vîs tecses e walon (live)|Inventaire de la littérature wallonne des origines (vers 1600) à la fin du XVIIIe siècle]]'', p. 31</ref>, et ki s' tchantéve sol [[timbe (muzike)|timbe]] di «[[À la façon de Barbari (tchanson e francès)|À la façon de Barbari]]».

{{po=}}
{{Wiccionaire|Diåle}}
 satirike dis no 19inme sieke ki rprézinte l' Diåle qui adouçêye [[Napoleyon Bonapåre]].]]
Li '''Diåle''' (ou '''[[Satan]]''', '''Noer Tatiche''' u '''Pitit Zidôre'''), c' est, dins les rlidjons [[crustin]]ne, [[islam]]ike et [[djwive]], li grand rprezintant do [[Må (filozofeye)|må]], eneviè l' [[Bon Diu]] unike, riprezintant do bén.

<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Bihor'''</font><br />'''(distrik di Bihor)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Oradea]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Transilvaneye]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>BH</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br />&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 4inme]] <br /> 7.544&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]
<br />&nbsp;- Totå ([[2002]])
<br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 12inme]]
<br />600.223 dimorants
<br />80&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

Ene '''Soce nén recwårlante''' (kel sigue, c' est '''S.N.R.'''), c' est ene trope di djins ki s' metnut a [[soce]], mins nén po wangnî des cwårs.

{{Dizo-tite|''Li saga dè radon''}}
{{Wiccionaire-lives|WVDSr}}

{{Wiccionaire}}
Ene '''ôle''', c' est on crås [[likide]] (a 20°C), ki n' si maxhe nén a l' [[aiwe]].

L' '''URSS''' ('''Union des Republikes Socialisses Sovietikes'''), c' est on [[vî payis]] k' a skepyî e [[1922]] après l' [[revintreye bolchuvike]] el [[Rûsseye]].

Li '''polio''' u '''poliomiyôlite''', c' est ene [[maladeye]] des djins cåzêye pa on [[virûsse]] ki s’ atake al [[miyôle del schene]]. On l’ atrape estant efant {{?}}.

{{Wiccionaire|héron}}

Li '''flamenco''', c' est ene danse [[Espagne|espagnole]], la k' el danseuse u l' danseu clatche a daegne avou ses talons.

{{Wiccionaire}} 

{{Wiccionaire|brokes}}
Les '''brokes''' u '''emoroyites''', c' est ene [[maladeye]] di l' [[anusse]], di cåze di [[voenne]]s ki s' ritournèt et briker ådfoû.

Li '''conteye di Lô''', c' est est onk des ût payis do [[13inme sieke]] k'&nbsp;aléve diner des bokets a çou k'&nbsp;a divnou l'&nbsp;[[Walonreye]].
Come li [[Conteye del Braibant]] eyet l'&nbsp;[[Dutcheye do Limbork]], li Conteye di Lô aveut eto bråmint des teres e çou k'&nbsp;aléve divni l'&nbsp;[[Flande]]. 

Li '''Live Doutrepont-Delbouille so les noyés walons''', ki l' tite e francès, c' est '''''Les Noëls Wallons''''', c' est on [[live (po lére)|live]] sicrît pa [[Maurice Delbouille]], ki s' a rashiou so l' ovraedje fwait dvant lu pa [[Auguste Doutrepont]], et ki rashonne 46 tecses di [[noyés walons]].

[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Protozowaires]]
[[File:Cocsidiôze boigne boyea2.jpg|thumb|Cocsidiôze do boigne boyea (polets)]]
Les '''Coccidiôzes''', c' est des maladeyes cåzêyes pa des [[protozowaire]]s k' on lome '''coccideyes'''.

{{po|growe|growe (discramiadje)}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
Li '''minêyolodjince''', c' est ene syince ki studeye les [[minêye]]s.

Li '''serere''', c' est on [[lingaedje]] do [[Senegal]], cåzé på [[Serere (peupe)|peupe do minme no]].

Li '''VRT''' u '''Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie''' (''Organizaedje dal radio ey dal televuzion Flaminde'') est li televuzion publike beldge e Neyerlandès-cåzante. Come li '''RTBF''', ele apårtént å [[Beldjike|Estat Beldge]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Vea_ås_deus_tiesses3.jpg|thumb|dobe tiesse]]
Li '''tiesse''', c' est li dzeu ou li dvant do coir des [[djin]]s et des [[biesse]]s

{{Wiccionaire}}
Ene '''rapoitroûle''' u ene '''racontroûle''', c' est ene pitite istwere ki s' a passé podbon, u pretindowe téle, et k' est loukeye tipike assez po-z esse rapoirtêye sacwants côps e-n erote, et esse ridite pås schoûteus.

{{Wiccionaire|clå}}
{{po|clå|clå (discramiaedje)}}
[[File:Orkite vea drovaedje matire.JPG|thumb|Clå e testicure d' on vea]]
On '''clå''', el medcene (on dit eto : '''apcès''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''15''' 22.</ref>, c' est on boton ki vént sol coir, avou del [[matire (medcene)|matire]] divins.

{{Wiccionaire|Bon Diu}}
{{Wiccionaire|Ala}}

{{Wiccionaire}}
Des '''omonimes''', c' est des mots ki s' prononcèt del minme façon, et ki polèt esse parints u nén. I s' polèt scrire u nén del minme manire.

Li '''boudisse''', c' est ene manire di moenner s' veye (on l' lome [[rilidjon]] u [[filozofeye]]) ki shût les acsegnmints då [[Bouda]]. 

{{djermon}}
[[Categoreye:Powezeye]]
On '''zandrin''' (on dit eto '''alecsandrin'''), c' est on [[ver]] di doze pîs.

{{Wiccionaire|ezès}}
'''Pådje del divancete "ezès" et ses disfondowes el toponimeye do walon'''

[[Categoreye:Tchesse]]
On '''djibî''', c' est ene [[såvadje biesse]] k' on [[tchesse]] (ou k' on [[bracnaedje|bracnêye]]) po magnî.

{{Wiccionaire|clå}}
{{po=}}

On '''tigue''', c' est ene [[biesse ås tetes]], [[magneuse di tchå]], des tchôds payis, k' a ene pea avou des royes so tot l'&nbsp;coir.

{{Wiccionaire|tahant}}
Li '''tahant del lune''' ou '''discrexhant del lune''', c' est l' [[cwårtîs del lune|deujhinme pårteye do moes]] del [[Bele (lune)|Bele]], cwand ele discrexhe.

Li '''decatlon''' ou '''dijhespôrt'''<ref>Calcaedje di l' almand "zehnkampf", [[noûmot do walon|noûmot]] askepyî so [[Wikipedia walon|Wikipedia]] e 2016</ref>, c' est on [[spôrt]] avou dijh diferinnès diciplenes.

{{Lka}} «[[ôle d' argane]]»
{{Wiccionaire}}

Li '''biyogåz''', c' est do gåz k' on rascod do [[travayaedje]] di l' [[ansene]] dins on resseré sins air.

L' '''anårtchisse''', c' est ene ideyolodjeye politike. Les '''anårtchisses''' volnut voltî on sistinme sins lwès eyet sins estat. Les '''anårtchisses''' polnut nén esse sitouwé so l' avroûle politike pask' i gn a, come di djusse, bråmint des corants filozofikes diferints raloyîs. 

{{djermon biesse}}
{{Wiccionaire}}
Les '''biesses å Bon Diu''' (on dit eto : '''costirete''', '''mårtén''', '''mårtén-salé''' et co plins d' ôtes nos)<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 130.</ref>, c' est des [[inseke]]s foirt kinoxhous a cåze del [[Biesse å Bon Diu ordinaire]] k' a des rodjès aiyes avou set noers ponts dsu.

[[Image:Campus Unicusano.jpg|right|thumb|380px]]

{{Djermon}}
 po fé di l' '''alpinisse''', c' esteut des [[Rweyåme-Uni|Burtaenikes]].<ref>Gardien, C. (2021). ''Une histoire de l'alpinisme''. Glénat.</ref>]]
L' '''alpinisse''', c' est on spôrt di gripaedje ezès [[montinne]]s.

{{po|Timusse|timusse (discramiaedje)}}

Ene '''olyinne'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] etindou pa Mady Dorchymont a [[Bive]] e 2009 dizo l' [[disfondowe]] ''olyène'' ey eplaidî dins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 52, ivier 2009-2010.</ref> (u, dit ene miete po rire, '''tournikete å corant'''), c' est on hôt montant avou des pales ki tournèt a l' air et produre di l' [[electrike]].

{{Wiccionaire|peticion}}
Ene '''peticion'''<ref>On a eto atåvlé come sinonime «ene plindance»</ref>, c' est ene dimande d' ene peclêye di djins, ki rclamnut ene sacwè a on povwer politike u ene institucion publike. Å pus sovint, i sinèt tertos ådzo d' on tecse.

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
Li '''roviance''', c' est cwand on roveye toplin des sacwès, dabôrd k' on s' è dvreut rsovni.

[[File:LeuciscusIdus30cm.JPG|thumb|onk di 30 cintimetes]]
Li '''wene''', c' est on pexhon k' on trovéve assez rålmint dins [[Mouze]] et dins l' [[Aiwe d' Oûte]] di l' esté. E 19inme sieke, todi.<ref>[[G135]] a "wène"</ref>

{{Wiccionaire}}
{{djermon}}
On '''sbara''' u '''spawta''' u '''ewaera'''<ref>eto: sbaroe, sbaråd, mawoumet, ome di strin, vî ome</ref>, c' est èn ematchaedje di rshonne ene djin k' on mete dins on tchamp u on corti po tchessî les [[oujhea]]s ki vnèt ås [[dinrêye]] u ås [[ptits dveres]]. 

Li '''son K''', c' est on son do walon. Les mots avou l' son K provnèt ttossu bén di [[Etimolodjeye latene|bodjes laténs]] ki di [[etimolodjeye tîxhone|bodjes tîxhons]]. Eto, il a todi fwait målåjhey l' ortografyî.

{{Wiccionaire}}
Li '''boschetaedje''' u '''gonflaedje''', c' est cwand on [[roemiant]] a l' [[panse]] ki s' rinmplit d' gåz (ou d' [[eschome]]), k' i n' sait [[reuper]] foû.

{{po|Djezus|Djezus (discramiaedje)}}
[[File:MANET Le Christ Jardinier.jpg|thumb|so ene pondeure da Manet]]
)]] 
'''Djezus d' Nazarete''', c' est on persounaedje k' åreut viké podbon el [[Palestene]].

Li '''borguignon''' (e borguignon : ''le bregognon'') c’ est on lingaedje del famiye dès lingaedjes d’oui k’ est cåzé e [[Borgogne]] e [[France]].

El '''Yebe Sint-Lorint'''<ref>''yèbe sint Lorint'' [[G100]]</ref>, c' est ene plante del famile des [[minte (plante)|mintes]] ki sieve come [[yerbêye]] et come [[yebe ås maladeyes]].

[[Image:Herchies JPG06b.jpg|thumb|Esvotos après l' tchinne [[Sint-Antoenne di Padowe]] a [[Erciye]]]]
Èn '''esvoto''', c' est ene plakete ahavtêye a on meur d' ene eglijhe u d' ene tchapele, ene posteure, ene imådje u tolminme kéne ôte sacwè metowe a ene plaece k’ on î dmande des gråces a on [[sint]] (dins l' [[catolicisse]]) u a on [[diè]] (dins les viyès rlidjons) pol rimerciyî d’ aveur egzocî on veu.

L' '''Ome ås rodjes dints''', c' est on [[crodjambot]] k' a des grands rodjes dints. On n' såreut dire si les dints sont rodjes pask' i sonnèt d' ådvins, u avou l' sonk des efants k' il a apicî et magnî. On cåze di lu purade dins l' payis d' [[Vervî]] et [[Spå]].

[[Categoreye:Walonreye]]
{{djermon}}
'''Pådje des tchesteas del Walonreye'''

[[Categoreye:Bastimints]]
[[Categoreye:Tourisse]]
{{po|djîsse|djîsse}}
[[File:Djîsse al cinse.jpg|thumb|Essegne des djîsses al cinse del [[Walonreye]]]]
On '''djîsse e viyaedje''', c' est on [[tourisse|sistinme touristike]] wice ki des djins vnèt e [[Wikt:djîsse|djîsse]] dins ene [[cinse]] ou èn ôte måjhon d' on [[viyaedje]].

{{Wiccionaire|ribetchfessaedje}}
On '''rbetchfessaedje di lete''' (u '''metateze'''), c' est cwand deus letes (avou å pus sovint li [[lete R]]) candjnut d' plaece dins on mot, eneviè li bodje etimolodjike, u on mot del minme famile.
* [[Wikt:crener|crener]] <> [[Wikt:kernaxhe|kernaxhe]]

{{djermon Urope}}