Li '''waswådaedje''' u '''efoumaedje''', c' est l' souwaedje al foumire, del [[tchå]] ([[djambon]]), mins purade des [[pexhon]]s.

{{Po|discramiaedje|discramiaedje}}
Li '''discramiaedje des sinses d' on mot''', c' est ene manire di poleur espliker tchaeke a pårt diferins sinses d' on minme [[mot]]. 

Li '''sindrome d' ayenåcion parintrece''' ou '''di tapaedje a l' abat d' on parint''' ou '''di spanixhaedje d' on parint pa l' efant'''<ref>dji pinse ki "spanixhaedje" ni va nén; spani c' est ene sacwè d' normåle, di haiteye, on parint doet voleur ki ses efants si spanixhexhe eyet divni otonomes, l' ayenaedje c' est ene ôte sacwè : c' est nén naturel, c' est må-haitî, c' est ene patolodjeye ([[Pablo Sarachaga]], [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=792 so djåspinreye Berdelaedje])</ref>, c' est cwand èn [[efant]] d' on [[mariaedje|manaedje]] ki va a schîfesse, ou d' ene cope k' a [[divoirçaedje|divoircî]] espaitche a onk des parints del vey voltî, a cåze d' on tapaedje a l' abat do rbouté parint (ou parint tapé a l' abat) pa l' ôte (li stombiant ou mescoyant parint).

[[Categoreye:Diyacritikes]]
:''[[pont|Discramiaedje des årtikes avou "pont"]]
Li '''pont sol roye''',  c' est on [[pont (linwince)|pont]] ki s' mete inte deus [[cossoune]]s u deus [[voyale]]s po mostrer ki li lijhaedje des [[son å dobès letes|sons å dobès letes]] doet esse fwait divant et après l' pont (et nén tot loyant les deus cossounes ki l' pont est metou inte di zeles).

[[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Egzimpe des cénk trokes di viebes]]
[[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]]
Les '''trokes da Hendschel''', c' est on novea assonraedje des [[viebe]]s, po leu [[codjowaedje]], k' a stî atåvlé pa [[Lorint Hendschel]] dins l' prumî pordjet tecnike pol [[rifondaedje do walon]] e 1992.

{{Dizo-tite|''Laacher See''}}

[[File:Fleur avri clôse.jpg|thumb|co clôse]]
[[File:Fleur d' avri bwès.jpg|thumb|divins les bwès]]
Ene '''fleur d’ avri''' ou '''cacaye d’ avri''' ou '''tchabårêye''' ou '''godet''', c' est ene djaene fleur ki [[fleur (pårteye di plante)|florit]] e [[moes d' avri]].

On '''roman d' amour''', c' est on [[roman]] la ki les eros s' voeynut voltî. Tote l' istwere est waiteye avou ses ouys da ene (onk) des deus, ou des ambedeus. Come di djusse i vont aveur toplin des rujhes po s' poleur maryî. 

Li '''Tchili''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Amerike nonnrece]].

[[Categoreye:Insekes]]
[[File:Lipoptena cervi 1.jpg|thumb|onk di Finlande]]
Li '''pû do cier''', ci n' est nén on [[formagnant]] [[pû]]. C' est èn [[inseke ås deus aiyes]] del famile des [[berbijhotidîs]]. Adon, i rshonne å [[berbijhot]], li [[pû des bedots]].

{{Wiccionaire}}

[[File:Mures in Romania.svg|thumb|Mape di distrik est rodje di Roumaneye]]
'''Mureş''' ([[Hongrwès (lingaedje)|hongrwès]] '''Maros megye''') c'est distrik di [[Zivenbork|Transilvaneye]] est [[Roumaneye]].

On '''roman d' amour''', c' est on [[roman]] la ki les eros s' voeynut voltî. Tote l' istwere est waiteye avou ses ouys da ene (onk) des deus, ou des ambedeus. Come di djusse i vont aveur toplin des rujhes po s' poleur maryî. 

[[File:Teluguspeakers.png|thumb|Sipårdaedje djeyografike do lingaedje e-n [[Inde]].]]
[[File:ఎన్నికల_ప్రచార_సామగ్రి_దుకాణము.jpg|thumb|Plake sicrîte e '''telougou'''.]]
Li '''telougou''', c' est on [[lingaedje dravidyin]] cåzé pa ene cåkêye di djins e l' [[Inde]] ey å [[Sri Lanca]] (mon les [[Djupsyin]]s). 

{{djermon}}
Li '''bossa nova''' (u ''boucha nouvia''
<ref>Sorlon [[André Gauditiaubois]] k' a metou e rfondou les paroles di "I ploût sol veye", tot scrijhant "Li prumî "''boucha nouvia''" è rfondou".</ref>), c' est ene muzike do [[Braezi]], bén ritmêye. On [[danse]] voltî dsu.

Ene '''alofôme'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé cial sol Wikipedia e 2012 (dizo disfondowe «''alofoûme''»</ref>, c' est ene ôte fôme d' on minme [[morfinme]] (mots, cawetes, bodjes).

{{Wiccionaire}}
[[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]]
[[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]]
L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]».

L' '''Areyopôrt di Gochliye''', pus oficirmint «&nbsp;'''Areyopôrt di Tchålerwè Brussele-Nonne'''&nbsp;» ([EN] ''Brussels South Charleroi Airport''), c' est l' pus rlomé des [[areyopôrt]]s del [[Walonreye]]. C' est l' seu d' zels k' a on trafik di passaedjîs.

[[Categoreye:Antroponimeye]]
{{Omonimeye}}
'''Aline''', c' est on [[ptit no]] francès [[Pitit no walon|k' a passé té ké e walon]] (sins rwalnijhaedje e "Alene").

{{Wiccionaire|Djineze}}

[[File:QWERTZ swiss.jpg|thumb|di machene a scrire]]
[[File:CeBIT 2011 Samstag PD 24.JPG|thumb|di copiutrece]]
Ene '''taprece''', c' est l' pîce d' ene [[machene a scrire]] ou d' ene [[copiutrece]] avou tote des tapes po tchaeke lete (ou chife).

{{Wiccionaire}}
[[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]]
[[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]]
L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]».

Li '''blanke kixhåde''' u '''blanke ourteye''', c' est ene plante avou des [[foye]]s come ene [[ourteye]], mins avou des blankès [[fleur]]s.

Li '''cervoejhe'''<ref>[[noûmot do walon]] atåvlé sol {{Ran}} l° 105, bontins 2023, p. 7.</ref> u l' '''cervwesse'''<ref>Calcaedje pus setch do minme mot francès.</ref>, c' esteut ene [[abwesson]] fwaite pa les [[gålwès]] avou do [[oidje]] u do [[frumint]] djårné (dedja lomé [[brå (birreye)|brå]]).

[[Categoreye:Djustice]]
[[Categoreye:Filozofeye]]
Ene '''prouve''', c' est tolminme cwè (fwait, [[temognaedje]], [[analize]]) ki mostere k' ene sacwè, k' est co so dotance, est bén l' veur.

[[Categoreye:Lingaedjes]]
[[File:Wikipedia-logo-v2-Maii.PNG|thumb|Imådjete do Wikipedia e maytili]]
Li '''maytili''' (la-minme sicrît «मैथिली»), c' est on [[lingaedje indo-uropeyin]] djåzé e [[Nepal]] ey al [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] di l' [[Inde]] pa dipus d' 35 miyons d' djins, inte di zels troes miyons å Nepal. 

Li '''Redjon d’ Brussele''' u '''Grand Brussele''' (u '''Grande Brussele'''), c’ est ene des troes redjons del Beldjike, avou l’ [[Flande]] eyet l’ [[Walonreye]].

On djåze di '''dominne publik''' po les [[abondroets d' oteur]] cwand ces-ci disparexhnut pår, et k' tolminme kî si pout siervi d' ene metowe ouve d' årtisse, come ça lyi plait.

{{po|Israyel|Israyel}}L' '''estat d' Israyel''', c' est èn [[estat]] do [[Moyén Levant]] askepyî e [[1948]] pa les [[Djwif]]s [[siyonisse]]s, avou l' acoird des Inglès ki colnijhént li [[Palestene (contrêye)|Palestene]]. 

Li '''Leffe''', c' est ene bire d' abeye walone ki vént d' [[Dinant]].<ref>https://www.abbaye-de-leffe.be/fr/biere/</ref> D' ayeur, Leffe, ç' est ossu l' no d' èn hamtea al Bijhe di Dinant. Mins nerén, ele n' est pus bresseye dins l' moustî.<ref name=":0">https://fr.businessam.be/leffe-nest-brassee-moines-abbaye-consommateur-americain-porte-plainte/</ref>

{{Wiccionaire}}
[[File:Raetchon å sonk.jpg|thumb|raetchon avou do [[sonk]];  a droete, pitit alot d' sonk del cogne d' ene brontche]]
On '''raetchon''' (u: '''scraetchon''' u '''scraetchaedje'''), c' est on glairieus [[sûna]] des [[brontche]]s, ki vént foû pal [[boke]], cwand on l' a yeu fwait rmonter voltrûlmint et l' raetchî foû.

Li '''Bassî''', e-n [[asterlodjeye]], c' est l' [[planete (asterlodjeye)|planete]] des cis (cenes) k' ont skepyî inte li [[21 di måss]] eyet l' [[20 d' avri]].

{{djermon Urope}}

'''Skerbek'''<ref>Ortografeye ki shût l' prononçaedje e walon /skɛʀbɛk)</ref> ([FR] ''Schaerbeek'' ; [NL] ''Schaarbeek''), c' est ene des 19 comenes do [[Grand Brussele]].

{{po|pegnon|pegnon}}
]]
On '''pegnon d' rotche''', c' est ene grosse [[rotche]] ki rexhe foû d' ene [[montinne]], et ki s' vént sketer tote nete, mostrant ene [[falijhe]].

{{po|oû|oû (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|oû}}
[[File:Oûs dinozåres rifwaits.jpg|thumb|Oûs d' dinozåres, rifwaits]]
Èn '''oû''', el [[zolodjeye]], c' est cwand ene [[celule]] frumele d' ene [[biesse]] si trouve edjermonêye pa on [[spiermon]] d' on måye del minme sôre, çou ki va dner on novea [[djeton]] di cisse sôre di biesse la. 

{{djermon}}
{{po|Ourougway|Ourougway (discramiaedje}}
{{Wiccionaire|Ourougway}}
L' '''Ourougway''', c' est on [[mouze (fleuve)]] di l' [[Amerike nonnrece]], 1.580 km long, metou inte l' [[Årdjintene]] a l' [[Ess]] et l' [[Ourougway]] et l' [[Braezi]] a l' [[Ouwess]].

[[Categoreye:Walonreye]]
{{djermon}}
'''Pådje des tchesteas del Walonreye'''

{{Wiccionaire|påle}}
[[File:Bêche.jpg|thumb|80px|left|ene påle]]
Ene '''påle''' u on '''locet''' (on dit eto : ene '''eschoupe (foyrece)''', on '''palot''', on '''[[schoupea]]''', ene '''[[foye]]'''), c' est ene [[usteye]] fwaite d' on fier a môde di [[rectingue]], ki côpe assez bén so l' pitit costé do dzo, ey emantchî so l' ôte pitit costé après on mantche, 1 mete 20 long, metou dins l' minme plan.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Ene '''dîne''', c' est ene [[indje (biyolodjeye)|indje]] d' [[aclevåve]]s [[oujhea]]s d' poytreye.

Li '''sistinme Burtonbwès''' ou '''sistinme di Bretton Woods''', c' est on sistinme di waerantixhaedje des [[manoye]]s di tos les payis pa des båretes d'[[ôr]] metowe di cresse dins les [[bankes cintråles]]. 

[[Categoreye:Åbes]]
{{Wiccionaire}}
[[File:Så bwès foyes1.jpg|thumb|schoice, bwès et foyes d' ene sôre di så]]
Ene '''så''' ou '''såcî''', c' est èn [[åbe]] ki crexhe dins les frexhès plaeces, do [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] '''Salix'''.

'''Tarik Ben Ziyyad''' (sicrît pus lete pa lete a pårti d' l' arabe : '''Tariq Ibn Ziyyad''', طارق بن زياد), c' esteut on tchîf militaire de [[Tlemcen]] ki passa li [[stroet d' Djibraltar]] e 711, et cmincî li colnijhaedje di l' Espagne pås [[arabe (peupe)|Arabes]].

[[File:P1020537 copyPlace Royale Koningsplein.jpg|thumb|Tribunå del mwaisse lwè del Beldjike (intrêye a hintche)]]
Li '''tribunå del mwaisse lwè''', c' est on [[tribunå]] ki louke si les lwès d' on [[payis]] [[democratike]] ni vont nén disconte del [[mwaisse lwè]].

L' '''Estoele di Bijhe''' u '''Pôcet'''<ref>[[sitroete plake]] des [[scoles di walon]] d' Nameur (dijhaedje da [[Lorint Hendschel]]).</ref>, c' est ene [[sitoele]] ki n' bodje nén dins l' cir tot å long del nute (dins l' [[dimeye Bole bijhrece]], pask' elle est metowe dins l' prolondjmint di l' aessi del Daegne.

{{Wiccionaire}}

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}
[[File:LeuciscusLeuciscusSerpeling20.JPG|thumb|ene vindwesse dins l' aiwe]]
Li '''vindwesse''' u '''[[regnon]]'''<ref>[[ALW]] '''6''' p. 259.</ref> u '''[[raezoe]]'''<ref>[[S117]], d' on temoen pexheu di [[Bouyon]], dizo disfondowe "razoû".</ref> u '''[[grande dame]]''' u '''[[mônî]] årdjinté''', c' est on ptit [[pexhon]] des [[corantès aiwes]].

{{Wiccionaire|nieron}}
[[File:Shoulder joint anatomy quiz.jpg|thumb|nierons del sipale]]
On '''nieron'''<ref>stindaedje do sinse a pårti do bwès.</ref> ou '''nier'''<ref>mins c' est èn emacralé mot ; loukîz a [[nier (discramiaedje)]].</ref> ou '''tindon'''<ref>[[riwalnijhî]] [[calcaedje (linwince)|calcaedje]] do sinse a pårti del minme minme sacwè dins l' bwès.</ref>, c' est on stocaesse loyén inte on [[musse]] ey èn [[oxhea]].

Li '''[[drapea]] di [[Bulgareye]]''' a troes bindes di coûtchî, di minme lårdjeu tchaekene, li prumire (å dzeu) est blanke, poy vete et rodje å coron.

L' '''angliche''' ([EN] ''Anglish''), k' est pus oficirmint lomé «&nbsp;'''purisse linwistike di l' inglès'''&nbsp;» ([EN] ''Linguistic purism in English''). Li mot «&nbsp;'''angliche'''&nbsp;», ubén s' parey e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]], vént di [[Paul Jennings]], ki l' a askepyî e [[1966]].<ref name=":0">https://andreracicot.ca/anglish/</ref>

{{Wiccionaire|faro}}
[[File:Timmermans faro.jpg|thumb]]
{{po|faro & Faro|Faro (discramiaedje)}}
Li '''faro''', c' est ene soucrêye [[bire]] k' est fabrikêye dispu l' [[Mîtrinne Ådje]] a [[Brussele]].

{{po=}}
{{Wiccionaire|fritche}}
[[File:Fries with mayonnaise.jpg|thumb|left|fritches di restorant abeye-abeye]]
[[File:Frituur fries frikandel mayo curry ketchup (cropped).jpg|thumb|Cahote di fritches avou ene såcisse]]
Des '''fritches''' ou '''frites''', c' est des ptits bastons d' [[crompire]]s cûts dins del [[cråxhe]] ou dins d' l' [[Ôle po magnî|ôle]].

{{Dizo-tite|''Meptyldinocap''}}

'''''Pasteurella multocida''''', c' est ene bactereye [[coloraedje di Gram|Gram moens]], ki cåze ene peclêye di maladeyes, tote seule u avou des ôtes, [[medcene|ås djins]] et ås [[aclevåvès biesses]].

[[Categoreye:France]]
[[Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye]]
Lintchamp (F. ''Linchamps''), c' est on viyaedje di [[France]], dins l' [[dipårtumint des Årdenes]], metou djusse astok del frontire bedje, djondant [[li Ptite Louwate]]

On '''bouxhon''', c' est ene lignixheuse plante, k' [[:Wikt:abohner|abohnêye]] do côp k' ele rexhe di tere, et fé ene peclêye di montants ki polnut divni foirt deurs ([[coignoûlî]]), u dmorer djusse coriants ([[djiniesse]]). 

'''Yalta''' (sicrît parey e [[tatår di Crimêye]], [[ralfabetijhî]] e [[rûsse (lingaedje)|rûsse]] ey e-n [[oucrinnwès]], "Ялта"), c' est l' ene grande veye [[touristike]] del [[Crimêye]], sol [[Noere Mer]].

{{Wiccionaire|Djineze}}

{{Wiccionaire|feve}}
[[File:Illustration Vicia faba1.jpg|thumb]]
Li '''grosse feve''', c' est ene [[påwionacêye]] ki dene des grossès grinnes k' ont l' cogne d' on [[rno]], et k' on splitche foû d' leu schågne divant d' les magnî (årvier del [[pitite feve]], k' on magne les cosses eto).

{{Wiccionaire}}
[[File:Djindjipe.JPG|thumb]]
Li '''djindjipe''', c' est ene [[plante]] ki vént d' [[Azeye]] et k' on eploye li [[rampe (plante)|rampe]] come [[yerbêye]], dins les [[såce]]s ou dins les [[dessert]]s. Eto dins les [[sope]]s.

On '''magneu did tot''', c' est ene [[biesse]] ki s' nourixh di totès sôres d' amagnîs. Metans: des plantes et del [[tchå]] di des ôtès biesses.

{{po|Savoye|Savoye (discramiaedje)}}

On '''complesse sicolodjike''' ou '''kitoirdowe kidijhance''' (radoûcixhanmint : '''doloreuse kidujhance'''), c' est ene estance sicolodjike la k' ene djin reyadjixh d' ene façon k' el societé n' acceptêye nén, mins sins pår esse traitêye di [[foleye|sote]]. 

{{Wiccionaire}}

On '''binzimidazole''', c' est on prodût [[biyotchimike]] fwait pa aplacaedje d' on nawea [[binzinne]] (shijh [[carbone]]s) a on nawea [[imidazole]] (cénk [[atôme]]s avou deus d' [[azote]].

'''Sint Djhan l' evandjilî''' u '''sint Djan l' evandjilî''' (? - [[110]]) (e-n [[ebreu]]: יוחנן, ''Yoxhanan''), ci fourit onk des doze [[apoisse]]s da [[Djezus-Cri]], li pus djonne, mins onk k' el shuva dins les prumîs.

Li '''revintreye siryinne di 2011''', c' est ene [[revintreye]] do peupe di [[Sireye]] k' a cmincî li [[25 di måss]] [[2011]]. Ci fourit l' céncwinme des [[revintreyes arabes di 2011]], après les cenes d' [[Revintreye tunizyinne|di Tunizeye]], d' [[revintreye edjipsyinne|Edjipe]], di [[guere civile libyinne|Libeye]] et do [[revintreye yemenresse|Yemen]].

Les '''Druzes''', c' est des djins do [[Liban]], di Sireye et d' Israyel, ki shuvnut ene [[Islam|rilidjon muzulmande]], mins ki s' a houwé evoye di l' [[Islam chiyite]] e 11inme sieke, po shuve li voye des [[Ismayelisse|Ismayelîs]], bråmint pus lådje d' idêye, et pus filozofike.
 
Les Druzes do Liban fijhèt a pô près 250.000 djins. C' est ene foice politike, kel moenneu d' asteure, c' est Walid Djoumblate.

Li '''Cambodje''', c' est on [[dislaxhî payis]] d' [[Azeye]] do sudess.

{{Wiccionaire}}
On '''professeur''' ou pus coûtmint, on '''prof''' (ene '''professeure''', ene '''prof'''), c' est ene djin ki dene cours a l' [[univ]] u dins ene [[grande sicole]] ([[hôte sicole]], après l' sigondaire).

'''Sibiu''' (en [[almand]] '''Hermannstadt''', e [[hongrwès]] Nagy-''Szeben'') est ene veye del [[Roumaneye]], mwaise-veye do distrik di [[Sibiu (distrik roumin)|minme no]], el redjon del [[Transilvaneye]].
E [[1992]] elle a-st ene populåcion di 169.696 dimorants (3% d'&nbsp;almands)

Cisse pådje cial est on ptit '''motlî des etimolodjeyes gayeles do walon''', ki rashonne les mots walons dedja studyî so l' eciclopedeye Wikipedia (ezès hagnons sol [[gålwès]], sol [[fornaiviaedje linwistike]] et so l' [[etimolodjeye gayele]]), dins l' [[Esplicant motî do walon]], adonpwis, dins l' [[Wiccionaire]].

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit Ouarzazate tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017662.jpg|thumb|muzicyins avou les taburins et danseuses (padrî) a on fiestival]]
[[File:AHwache ⴰⵃⵡⴰⵛ binde muzicyins et danseuses.jpg|thumb|pitite trope, e-n ene shijhe privêye]]
L' '''ahwache''' (e [[cmon amazir marokin]] «[[Wikt:ⴰⵃⵡⴰⵛ|ⴰⵃⵡⴰⵛ]]», [[AFE]] /ˈæħ.wæʃ/{{odio|Zgh-shi-aHwach ⴰⵃⵡⴰⵛ.ogg|lang=zgh}}), c' est ene [[danse]] [[foclorike]] do [[Grand Atlasse]] et des ôtès contrêyes ([[techelheyt|techelheyt-cåzantes]] a [[Nonne]] do [[Marok]]).

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}

{{Po|Påke|Påke (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|påkes}}
Les '''påkes''' ou les '''cominions''', c' est cwand les efants [[catolike]]s sont acceptés dins l' cominålté des grandès djins.

{{djermon}}

[[File:Pormoennåde troufreye Djowele apeles.jpg|thumb|Fabricaedje d' apeles]]
Ene '''apele''', c' est on [[xhuflot]] ou èn ôte sacwè ki fwait on brut ki xhene li criyaedje d' on metou [[moxhon]], po l' assaetchî ou l' ôre tchanter.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Afta foto.jpg|thumb]]
Èn '''afe''', c' est on bocrê ki fwait ene plokete, u ene bouyete, pu on cåvlaedje des tchås. 

[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Virolodjeye]]
{{po|porea|porea}}
[[File:Porea doet djin wi.jpg|thumb|Porea sol pôce]]
On '''porea''', c' est ene  [[maladeye]] del [[pea]] des [[djin]]s, mins eto des [[biesse]]s.

[[Categoreye:Boledjreye-påstedjreye]]
Ene '''mitchotreye''' est ene pitite [[påstedjreye]], di 50 a 100 [[grame]]s, magnåve pa ene mierdjin.

'''Fé poirter l’ moes d’ avri''' (on dit eto : fé fé l' '''sot d' avri''', '''kivoyî''' ene sakî, fé on '''[[pexhon d’ avri]]'''), c’ est dire ene [[minte]] a ene sakî li [[1î d’ avri]]. Aprume po k’ il evåye vey cwè a ene ôte plaece, u l’ raconter a des ôtes djins.

[[File:Alpide Belt.jpg|thumb]]
Li '''ploymint alpin''', c' est on raprotchmint djeyolodjike del plake Afrike-Arabeye-Inde del plake [[Urazeye|Urope-Azeye]].

Li '''finwès'''<ref>purade ki «[[finlandès (lingaedje)|finlandès]]».</ref>, e finwès: '''''suomi'''''<ref>avou ene pitite lete, paski «Suomi» avou ene grande lete vout dire «[[Finlande]]».</ref>, c' est l' [[lingaedje oficir]] del [[Finlande]].<ref>avou l' [[suwedwès (lingaedje)|suwedwès]].</ref>

{{po|Amerike|Amerike (discramiaedje)}}
]]
Li '''Mîtrinne Amerike''' u '''Amerike cintråle''' u '''Amerike do Mitan''', c' est li ptite sitroete binde di tere metowe inte l' [[Amerike bijhrece]] et l' [[Amerike nonnrece]].

[[file:Idioma sueco.png|frameless|right|upright]]
[[File:Wikimedia Sverige deltar på Hack For Sweden.webm|thumb|Èn eredjistrumint videyo d' èn ome ki cåze e '''suwedwés'''.]]
[[File:Podcast- Ka ndisar.ogg|thumb|Èn odio avou do '''suwedwès''' ddins.]]
Li '''suwedès''', c' est l' [[lingaedje oficire]] del [[Suwede]]. On l' djåze eto å [[Coûtchant (costé del Daegne)|Coûtchant]] del [[Finlande]].

'''Waradinne''' (Fr. ''Oran'', arabe '''وهران''', Wahrin.n΄), c' est ene veye di l' [[Aldjereye]], sol [[Mîtrinne Mer]].

{{Wiccionaire-motîs|Live Gaziaux so les bovrins}}

L' '''islamigåtchisse'''<ref>[[noûmot]] rashiou so les mots francès: ''islamo-gauchisme'' (po l' ideyolodjeye) eyet ''islamo-gauchiste'' (po l' no des djins et l' addjectif), mins ki l' [[definixha]] n' est nén vraiymint clair.</ref>, c'est ene [[ideyolodjeye]] k' est d' [[gåtche (politike)|gåtche]], minme del [[foite gåtche]], yeyet k' est rataetcheye a l' [[islam]].

L' '''eglijhe vî-catolike''', c' est ene [[eglijhe]] [[catolike]] ki s' a schåyî di l' otorité do [[Påpe]] e [[19inme sieke]]. Aprume a cåze do [[doke di nén-trompåvté do Påpe]] et do [[Sillabusse des ereurs]].

Li '''prôze nén racontrece''' (PNR), c' est des scrijhaedjes di [[prôze]] ki n' sont nén des [[belès-letes]].

On '''magneu d' curêye''' (on dit eto: on '''carognåd'''), c' est ene [[biesse]] ki magne des ôtes biesses crevêyes.

{{Dizo-tite|''Sònè Ligeòi a′ Mìnìs''}}

{{Omonimeye}}
{{Wiccionaire}}

'''Ben Batouta''' (en arabe : ابن بطوطة, '''Ibn Batouta''', di s' no etir '''Abou Abdallah Mohammed ibn Abdallah al-Rawatî al-Tanjî ibn Batouta'''), ci fourit on grand voyaedjeu [[berbere]] [[Marok|marokin]], sikepyî e [[1304]] a [[Tandjî]] et moirt diviè [[1368]].

{{Wiccionaire}}
)]]

{{po|faw|faw (discramiaedje)}}
'''Pådje des mots "faw", "hesse", "fayi" et leus parints e l' toponimeye del Walonreye'''

{{po|fåtcheu|fåtcheu (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|fåtcheu}}

, e 2003]]

{{Dizo-tite|''À ipe''}}
{{Wiccionaire|a schipe}}

{{Djermon}}, tins d' on matche. I djouwéve po s'-n' ekipe d' asteure.]]
'''Murilo Endres''', c' est on djouweu d' [[Volebal|volè]] [[braezilyin]]. Il a nexhou li [[3 d' may]] [[1981]], a [[Passo Fundo]].<ref>https://www.factsnippet.com/site/facts-about-murilo-endres.html</ref>

{{po|Sara|Sara (discramiaedje)}}

{{Wiccionaire}}

{{Dizo-tite|''Causans walon''}}
'''Cåzans walon''' (''Causans walon''), c' est ene rîlêye di troes [[live (po lére)|lives]] avou des tecses e [[walon tchestrolès]], et on ptit motlî padrî tchaeke tecse.

{{djermon}} 
[[Categoreye:Moyinådje]]
[[Categoreye:Djustice]]
On '''djubet''' (on dit eto: ene '''potince'''), c' esteut, el [[Moyinådje]]…

{{Dizo-tite|''Service des Langues régionales endogènes''}}

.]]
'''Apache OpenOffice''', ancyinmint «&nbsp;'''OpenOffice.org&nbsp;'''», c' est on libe office. Ôtrumint dit, il est po rén eyet n' a pont vraiymint di mwaisse. '''OpenOffice''' a-st askepyî e [[2002]] ey el dierinne modêye est l' ci do [[27 di fevrî]] [[2023]] (modêye : 4.1.14).

{{po|Moxhon d' ônea|Moxhon d' ônea (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}

Liu '''spamaedje''', c' est l' evoyaedje pa on '''bôreu''' (on dit eto: on '''spameu'''; ça pout esse eto '''ene bôreuse''' u '''spameuse''') d' ene cåkêye d' [[emile]]s a totès djins ki n' avént rén dmandé

e [[rfondou walon]] po les Fiesses del Walonreye [[1997]], li seule anêye k' on ndè fjha ene pareye]]
Les '''fiesses del Walonreye''' (u : '''fiesses di Waloneye'''), c' est totès [[fiesse]]s ki s' pasnut totavå l' [[Walonreye]] diviè l' [[15 di setimbe]].

Les '''cwate costés del Daegne''' (on dit eto: les '''cwate ponts cardinås'''), c' est les cwate direccions ki permetèt di rtrover s' voye sol [[Daegne]], et ki sont lomés d' après les plaeces kel [[solea]] s' leve, et s' coûtchî.

L' '''abondroet d' oteur''', c' est l' [[abondroet]] ki les fjheus d' les ouves årtistike, edvincions, modeles, end. ont, did pa les alantès lwès.

[[Categoreye:Insekes]]
[[categoreye:rascråwes natureles]]

[[Categoreye:Linwince]]
Li '''sustantivaedje''', c' est l' eployaedje d' ene [[ratourneure]] ou d' on mot k' a ene ôte fonccion d' [[croejhete]] come [[sustantif]] (ou pus sovint ene [[sustantivire]].

Ene '''andje'''<ref>Mot d' [[djinre]] femrin e walon.</ref>, c' est, dins les rlidjons [[djudayisse|djwive]], [[crustinnisse|crustinne]] et [[islam|muzulmande]], on [[tolu]] k' apoite des messaedjes do [[Bon Diu]] ås djins.

Li '''rpassé prezint'''<ref>Noûmot del [https://web.archive.org/web/20070310233606/http://users.skynet.be/lorint/picr/node11.html#SECTION00367000000000000000 Pitite croejhete Hendschel], 2001.</ref> u '''passé compôzé'''<ref>Calcaedje do francès.</ref>, c' est on [[tins d' codjowaedje]] do môde [[indicatif]] aplicåve a tos les [[viebe]]s walons. 

Li '''Mont Evresse''' ([[tibetin]]: '''Chomolungma'''; nepalès: '''Sagarmatha'''), c' est l' pus hôte [[montinne]] do [[monde]]. 

{{Wiccionaire}}
[[File:Måtrea epayî.jpg|thumb|Fawene epayeye]]
Li '''fawene''', c' est on grand [[bascolidî]], avou on foncé brun poyaedje.

[[File:Botulism1and2.JPG|thumb|pacyin 14 ans vî avou do botulisse]]
Li '''botulisse''', c' est ene griyeuse maladeye des niers des djins et des biesses, cåzêye på pwezon d' ene [[bactereye]] ki vike dins les frexhès plaeces, ''[[Clostridium botulinum]]''.

{{Wiccionaire|si mete a fén}}
[[File:Edouard_Manet_-_Le_Suicid%C3%A9.jpg|thumb|250px]]
Li '''metaedje a fén d' lu-minme''', lomé eto '''sucide''', c' est cwand ene sakî si towe leye-minme, di s' prôpe volté.

Li '''colesterol e sonk''', c' est l' livea do [[colesterol]] divins l' [[sonk]].

Li '''retchårnaedje''' ou '''riyecårnåcion''', c' est l' creyance ki l' [[åme]] d' ene [[djin]] si va redjîstrer dins on novea [[coir]], djusse après l' [[moirt]].

[[File:Pormoennåde troufreye Djowele filmêye3.jpg|thumb|Filmaedje po on fime di rascegne]]
On '''fime di racsegnes''' ou '''documintåre''', c' est on [[fime]], nén trop lon, ki vout racsegnî so ene sacwè, et nén conter ene sipoûle, come les ôtes fimes.

Li '''djivêye des payis del Mîtrinne Mer''', c' est ene djivêye di payis k' ont ene coisse ki bagne sol [[Mîtrinne Mer]].

[[Categoreye:Micolodjeye]]
Li '''tchampion des forires''' est on råle [[tchampion]] [[saprofite]] ki vént li pus sovint dins les [[croyixheus]] teréns.

On '''mwaisse leu'''<ref>li mot "leu", come dischindant do latén e walon, est wårdé dins ene seule ratourneure: esse sins feu ni leu; il est reployî cial come [[noûmot do walon|noûmot]].</ref>, c' est li [[veye (djeyografeye)|veye]] u l' [[viyaedje]] principå d' ene [[province]], d' on [[canton]], d' èn [[arondixhmint]], d' ene [[signorreye]] u di tot ôte pårtixhaedje djeyografike.

{{Riscrire e rfondou}}
L' '''Esportigne di Tchålerwè''', ubén d' ès veur ratourné e walon "'''Royå Tchålerwè Esportigne Club'''" (Abredjî adon e : '''R.T.E.C.'''), c' est ene ekipe do fotbale walon ki djowe e Divizion-1-A. E francès, el '''R.T.E.C.''' si lome : '''''Royal Charleroi Sporting Club''''' (Abredjî e : '''''R.C.S.C''.'''). Èç club ci djowe a Tcharlerwè, å [[ståde do Mambour|ståde do Mambor]].    

{{Dizo-tite|''G'nawa''}}

[[File:ⴰⴳⵍⵎⴰⵎ ⴰⵣⴳⵣⴰ.jpg||thumb]]
L' '''Aguelmam Azigza''' (e-n [[Kimon amazir marokin|amazir]], [[Wikt:ⴰⴳⵍⵎⴰⵎ|ⴰⴳⵍⵎⴰⵎ]] [[Wikt:ⴰⵣⴳⵣⴰ|ⴰⵣⴳⵣⴰ]]), c' est on [[laetche naturel]] motou dins l' [[Mîtrin Atlasse]], a ene vintinne di kilometes di [[Xhenifra]], å [[Marok]].

[[File:A_Sufi_in_Ecstasy_in_a_Landscape_LACMA_M.73.5.582.jpg|thumb|Soufi e-n eståze]]
Li '''soufisse''' (e-n [[arabe]] : تصوف (taṣawwuf)), c' est ene [[filozofeye]] [[muzulmande]] comtimplative, avou des pratikes rilidjeuses especiåles, shuvowe pa des djins djins (dj' ô bén : des "civils", nén des moennes come mon les crustins), ki s' rashonnèt e [[cofrereye rilidjeuse|cofrereyes]].

{{djermon}}
]]
:''[[Rodje Croes|Discramiaedje des årtikes "Rodje Croes" et "rodje-croes"]]''
Li '''Rodje Croes''', c' est ene institucion ki s' ocupe di solåcyî les malådes, les prijhnîs, les ressåvés, pattavå l'[[Daegne]]. Elle a stî metowe so pås so fotches a [[Djineve (Swisse)|Djneve]] e [[1863]]

On '''waibe-blok''' u '''djournå éndjolike''', c' est ene [[waibe (Daegntoele)|waibe]] da ene sakî wice ele dit l' sinne tos les djoûs, ou cåzu. Adon, c' est ene sôre di [[djournå (live)|djournå]] intime, mins [[so les fis]], k' on pout tertos lére, et co-z î leyî afeye des ptits messaedjes. C' est eto ene fele usteye po les [[politike|politikîs]] u po les cis ki sont sconte di zels. Les waibe-bloks polèt esse atakés pås [[spamaedje|bôreus]], come les [[emilreye]]s. 

{{po|Gabriyel|Gabriyel (discramiaedje)}}
[[File:0122jfSaint Gabriel the Archangel Parish Church Santa Maria, Bulacanfvf 04.jpg|thumb|so ene [[veulire (bele finiesse)|veulire]]]]
[[File:Jan van Eyck - The Ghent Altarpiece - Angel of the Annunciation (detail) - WGA07669.jpg|thumb|so ene pondeure da Van Eyck]]
L' '''Andje Gabriyel''' u l' '''Andje Gabriyele'''<ref>Come li mot "andje" est femrin e walon; li ptit no el pôreut esse eto.</ref> u l' '''[[mwaisse andje]] Gabrî'''<ref>[[noûmot]] askepyî so [[Wikipedia walon]] (a l' årtike [[Notru-Dame di måss]]).</ref>, c' est ene [[andje]] u ene [[mwaisse andje]] k' egzistêye dins les [[creyances rilidjeuses]] ostant des [[djwif]]s ki des [[crustin]]s et des [[muzulman]]s.

On '''mwaisse di scole''' u '''mwaisse d' escole''', ene '''dame di scole''' (on dit eto : èn '''instituteur''', ene '''institutresse''', on, ene '''instite'''), c' est onk (ene) ki scole les efants dins les [[scole]]s [[acsegnmint prumaire|prumaires]].

= sins [[çanses]]]]
On '''djeu d' mot''', c' est ene [[riyotreye]] rashiowe so ene [[omofoneye]]. Dj' ô bén k' c' est ene [[rireye]] k' on dit tot cåzant, pask' on mot rishonne foirt a l' oraye a èn ôte.

'''Djibraltar''', c'&nbsp;est ene iye, 6 km² longue et lådje, metowe al [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] di l'&nbsp;[[Espagne]], tot près des teres, k'&nbsp;a dné s'&nbsp;no å [[Stroet d' Djibraltar]].

{{Wiccionaire}}

Li '''flamenco''', c' est ene danse [[Espagne|espagnole]], la k' el danseuse u l' danseu clatche a daegne avou ses talons.

L' '''Eyjafjallajökull''' (ki s' lireut, e [[sistinme Feller]] ''eyya-fyatla-yeucul'', pus coûtmint, '''Eyjafjöll''', ''Eyafyeul''), c' est on [[volcan]] d' [[Izlande]].

{{Wiccionaire}}
Li '''ramessaedje'''<ref>''ramèssèdje'' [[E1]], ''ramessihèdje'' [[E21]].</ref> u el '''ralaedje a messe'''<ref>''ralâtche a mèsse'', dins [[O98]] p. 10.</ref> u les '''rlevaedjes'''<ref>''r'luvadjes'', [[Cassetes Lucyin Mahin]], {{l°|5b}}, 1994; ''r'le̊vayes'', [[C61]] p. 778.</ref>, c' est ene ceremoneye [[crustin]]ne la ki l' [[payelinne]] (l' [[acoûtcheye]]), loukeye come impeure, si rapeure po poleur raler a [[messe]] avou les ôtès djins.

{| table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC
|+<font size="+1">'''Judeţul Ilfov'''</font><br />'''(distrik d'&nbsp;Ilfov)'''
|-
| style="background:#FDFFEC" align="center" colspan=2|
|-
|Mwaisse-veye || [[Buftea]]
|-
|Redjon || [[Walakeye]]
|-
|Acourtixheure || IF
|-
|Minorité(s) || &nbsp;
|-
|Sitindêye<br />&nbsp;- Totå
|[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 41inme]]<br />1.593&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]
|-
|[[Populåcion]]<br />&nbsp;- Totå (anêye)<br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]
|[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 41inme]]<br />???? dimorants<br />??&nbsp;djins/km²
|}

{{Wiccionaire}}
[[File:Nûton coibjhî Libin.png|thumb|pitit nûton [[coibjhî]] do cawolin d' [[Libin]]]]
On '''nûton''' (on dit eto on '''sotea''', pus coinreçmint on '''dûhon''', on '''måssotea'''), c' est on ptit [[tolu]], ene sôre di [[lûton]] ki vikéve dins des [[trôs d' rotche]] del [[Walonreye]], et rinde des siervices ås djins.

Li '''tins d' asteure''', el [[linwince]], c' est on [[tins d' codjowaedje]] a vey avou l' moumint d' asteure. On l' ritrouve, metans, dins l' [[indicatif prezintrece]] ou l' [[suddjonctif prezintrece]].

[[Categoreye:Fotbale]]
[[Categoreye:Spôrts]]
[[File:Skagerak Arena turf.jpg|thumb|Yebe articiele (côpe)]]
El '''yebe rtificiele''' ou '''fåsse yebe''' ou '''fåsse waide''', c' est on rascovraedje di plastike po replaecî li vraiye [[yebe]] po fé l' [[rimouye]] d' on [[terén d' fotbale]]. Ey eto so les ôtes teréns di spôrt ([[tenisse]], evnd.).

{{po|plonkeu|plonkeu (discramiaedje)}}

[[Categoreye:Djeyografeye]]
[[Categoreye:Mers et oceyans]]
Ene '''ponte el mer''' ou '''cap''', c' est ene ponte di tere ki si stitche dins ene [[mer]] ou èn [[oceyan]]. 

{{Wiccionaire}}
Ene '''machene''', c' est èn éndjin ki toûne  et fé d' l' ovraedje gråce a èn etrinnmint ki n' vént nén del foice des djins u des biesses.

{{Djermon}}
{| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+ <span style="font-size:large;">'''Нестор Махно'''<br />'''Nestor Makhno'''</span>
| colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |
|-
| colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Idintité'''
|-
|Veur no
|'''Nestor Ivanovitch Makhno'''
|-
|Nexhance
|  - [[26 d' octôbe]] [[1888]]
- [[Houleye-Pôleu]] ([[Oucrinne]])
|-
|Moraedje
| - [[25 di djulete]] [[1934]]
- [[Paris]] ([[France]])
|-
|Nåcionalité
|{{UKR-d}} [[Oucrinne|Oucrinyin]]
|}
'''Nestor Makhno''' ([UK] Нестор Іванович Махно) esteut èn ånartchisse oucrinyin k' aveut, avou les Rodjes (les comunisses k' estént les ahiveus del [[URSS]]), kibatou conte li blanke armêye då tzar. Mins nerén, pus tård, etur [[1920]] eyet [[1921]], i va s' kibate conte li rodje armêye eto. '''Nestor Makhno''' est l' ahiveu del [[Makhnovtchina]].
 :''' "Moraedje po les innmis des libes bouteus"]]
<br />
== Referinces eyet sourdants ==
<references />
{{Commonscat|Nestor Makhno}}

[[Categoreye:Carolindjins]]
[[Categoreye:Royinnes et imperresses]]
[[File:Berthe2.jpg|thumb|]]
'''Bietråde''' (fr. d' Beldjike ''Berthe au Long Pied''), c' esteut l' feye da [[Carloman]]. Ele maria [[Pepin l' Peuket]] et don divni rinne des [[Francs (peupe)|Francs]]. Et mete å monde [[Tchårlumagne]].

Li '''fråzlete rahoucrece''' u '''fråzlete aloyeye å no''', c' est ene [[fråzlete]] k' esplike on [[sustantif|no]] (u on [[prono]]), et k' î est raloyeye på [[prono rahoucrece]] "[[Wikt:ki|ki]]".

a [[Benrazi]] li 23 d' fevrî]]
]]
Li '''guere del Libeye''' c' est ene guere moennêye pa l' [[OTAN]] siconte do govienmint del [[Libeye]]; elle a-st ataké e e moes d' måss et djoker li 31 d' octôbe [[2011]] (ahote des bombårdumints d' l' OTAN). Å cmince, li [[15 di fevrî]] [[2011]], gn ourit-st ene [[revintreye]] dins l' ess do payis, el veye di [[Belrazi]].

Ene '''divancete''' u '''prepôzucion''', c' est ene sôre di ptit [[mot]], ki s' mete pa dvant on [[sustantif|no]], on [[prono]], et minme èn [[adviebe]] u on viebe a l' [[infinitif]], u eto divant ene troclete di mots, et ki mostrèt li sôre di [[coplemint]] k' c' est.

{{Wiccionaire}}
[[File:Pieter Bruegel d. Ä. 011.jpg|thumb|Noices pondowes di Breuguel]]
Ene '''noice''' ou '''des noices''', c' est l' fiesse k' on-z adjinçnêye a l' ocåzion d' on [[mariaedje]].

{{Wiccionaire}}
Li '''prustixhaedje''', c' est l' capougnaedje del [[påsse]], pol fé prinde.

{{Djermon}}
 ey e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]].]]
El '''tiki-taka''', c' est l' no d' ene tactike do [[fotbale]]. Li mot la a stî askepyî al mitan del [[Anêyes 2000|dijhnêye 2000]]<ref name=":0">https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Chili-hongrie-espagne-l-identite-de-jeu-existe-bien-en-football/811887</ref>, mins il a divnou peuprece tins d' el [[Anêyes 2010|dijhnêye shuvante]].<ref>https://books.google.com/ngrams/graph?content=tiki-taka&year_start=1800&year_end=2019&corpus=es-2019&smoothing=3</ref>

Li '''blanke beyôle''', c' est l' sôre di [[beyôle]] li pus corante el [[Walonreye]] et les payis astok.

Li '''Dayech''' (po «الدولة الإسلامية في العراق والشام» «ed-doûla l-islâmîya fi l-3irâk wa ch-châm», l' estat islamike d' Irak et d' Sireye), c' est on mouvmint politike et militaire islamike ki vola basti on vraiy [[estat]] dins les contrêyes [[sunite]]s di [[Sireye]] et d' [[Irak]] dins les [[anêyes 2010]].

[[Categoreye:Tcheriaedjes]] 
[[Categoreye:Areyonotike]]

{{po|pilé|pilé (discramiaedje)}}
{{po|timusse|timusse (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|pilé}}

[[Categoreye:Istwere del Beldjike]]
[[Categoreye:Revintreyes]]
{| align=right cellspacing="0" style="margin-left: 15px; text-align: center; border:1px solid #aaaaaa; background-color:#fff; font-size: 95%; padding:5px;" class=box; width="300px"
|--- 
|colspan="4" style="background: #fff; text-align: center;"|'''Les Estats do Benelusse dins l' Istwere'''
|- 
|colspan="3" style="background: #f6f6f6; text-align: center;"|[[Image:Flag of the Low Countries.svg|16px]]<br/>[[Bas Payis borguignons]]
| rowspan="4" style="background: #ffd; text-align: center; border-width:2px; border-left:dotted; border-width:2px;"|<br/>[[Principåté d' Lidje]]<br>+<br>[[Principåté di Ståvleu-Måmdey]]<br />+<br />[[Conteye di Lô]]
|- 
|colspan="3" style="background: #f0f0f0; text-align: center; border-top:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of the Low Countries.svg|16px]]<br/>[[Bas Payis espagnols]]
|-
|rowspan="2" style="background: #ddf; text-align: center; border-top:dotted; border-width:2px; border-right:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Prinsenvlag.svg|16px]]<br/>[[Uniyès Provinces]]
|colspan="2" style="background: #f0f0f0; text-align: center;"|[[Bas Payis espagnols]]
|-
|colspan="2" rowspan="1" style="background: #eaeaea; text-align: center; border-top:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|16px]]<br/>[[Bas Payis otrichyins]]<br/>
|-
| style="background: #ddf; text-align: center; border-top:dotted; border-right:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of the Netherlands.svg|16px]]<br/>[[Republike di Holande]]
|colspan="3" rowspan="2" style="background: #fdd; text-align: center; border-top:dotted; border-width:2px;"|[[Revintreyes|Revintreyes 1791-1795]]<br/>[[Image:Flag of France.svg|16px]]<br/>[[Redjime francès|France (prumire republike)]]
|-
| style="background: #fef; text-align: center; border-top:dotted; border-bottom:dotted; border-right:dotted;border-width:2px;"|[[Rweyåme di Holande]]
|-
|colspan="4" style="background: #fdd; text-align: center;"|[[Image:Flag of France.svg|16px]]<br/> [[Redjime francès|France (prumî impire)]]
|-
|colspan="4" style="background: #ddf; text-align: center; border-top:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of the Netherlands.svg|16px]]<br/>[[Rweyåme Uni des Bas Payis]]<br/>[[Revintreyes|Revintreye di 1830]]
|-
|style="background: #ddf; text-align: center;"|[[Image:Flag of the Netherlands.svg|16px]]<br/>[[Bas Payis|Rweyåme des Bas Payis]]
|style="background: #dfd; text-align: center; border-top:dotted; border-left:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of Luxembourg.svg|16px]]<br/>[[Grande Dutcheye do Lussimbork]]
| colspan="2" style="background: #fff; text-align: center; border-top:dotted; border-left:dotted; border-width:2px;"|[[Image:Flag of Belgium.svg|16px]]<br/>[[Beldjike|Rweyåme di Beldjike]]
|-
| style="width: 75px;"| <small>&nbsp;</small>
| style="width: 75px;"| <small>&nbsp;</small>
| style="width: 75px;"| <small>&nbsp;</small>
| style="width: 75px;"| <small>&nbsp;</small>
|}
Les '''Revintreyes''', c'&nbsp;est on trevén istorike ki va del [[Binamêye Revolucion]] al [[Revintreye di 1830]].

{{po|edoirmaedje|edoirmaedje (discramiaedje)}}

On '''gåz nier-epweznant''', c' est on [[gåz]] ki s' ritape so les [[nier]]s.

{{djermon}}
'''Bucaresse''', c' est l' [[mwaisse veye]] del [[Roumaneye]].

{{po|rewoeyon|rewoeyon (discramiaedje)}}
{{po|novelan|novelan (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|rewoeyon}}
 pol novelan a [[Oslo]]]]
Li '''rewoeyon d' novelan''', c' est l' [[shijhe]] do [[31 di decimbe]], la k' on rawåde li [[novele anêye]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Angst-Tiefgarage_2740.jpg|thumb|Angoxhe di toumer so des ratindeus cwand on mousse dins on reclôs gåraedje]]
L' '''angoxhe''', c' est ene sinsåcion ki strind ene [[djin (biyolodjeye)|djin]] cwand ele pinse a çou ki lyi pôreut ariver d' laid (di måvas).

Li '''Palestene''', come [[cåzu-estat]], c' est on teritwere k' a stî ocupé pa [[Israyel]] di [[1967]] a [[1993]], et k' a divnou foirt otonome dispu les [[acoirds d' Oslo]].

{{po=}}
{| border="1" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" id="toc" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+ <span style="font-size:large;">'''Republike populaire di Chine'''<br />
'''Renmin Zhongguo'''<br /></span>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align:center; width:100%;"
|-
| 
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"|<font size="-1">''[[Divize]] nåcionåle: Compter so ses propès foices ''</font>
|-
| align=center colspan=2|
|-
|[[Lingaedje oficir]] || [[mandarin|chinwès mandarin]], [[chinwès cantonais]], [[ôtes lingaedjes minoritaires]]
|-
|[[Mwaisse veye]] || [[Pekin]]
|-
|[[Djivêye des prezidints del Chine|Prezidint]] || [[Xi Jinping]]
|-
|[[Djivêye des prumîs minisses del Chine|Prumî minisse]] || [[Li Qiang]]
|-
|[[Sitindêye]]
&nbsp;- Totåle <br />
&nbsp;- % aiwe
|[[Djivêye des payis, d' après leu stindêye|Classé 3inme]]
9.596.960&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]] <br />
6,20%
|-
|[[Populåcion]]
&nbsp;- Totåle ([[2005]]) <br />
&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]
|[[Djivêye des payis, d' après leu populåcion|Classé 1i]]
1.338.613.000&nbsp;dimorants <br />
137 &nbsp;djins/km² 
|-

Li '''tins d' rawårdance''', c' est les [[djoû]]s k' i fåt ratinde divant d' boere li [[laecea]] ou magnî del [[tchå]] d' ene [[biesse di cinse]] k' a stî [[médeye]] avou des prodûts tchimikes. 

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

]]
On '''motî walon so les fis''', c' est on [[motî walon]], aprume on [[motî walon-francès]], k' on pout aler loukî dsu [[motî so les fis|sol Daegntoele]].

Èn '''abdjade''' c' est on sistinme di scrijhaedje wice k' on note fok les [[cossoune]]s (al diferince d' èn [[alfabet]] wice k' on note eto les [[voyale]]s); les pus cnoxhous estant l' [[alfabet arabe]] eyet [[alfabet ebreu|ebreu]].
Li no ''abdjade'' (u ''abjad'') vént do vî ôre des letes do scrijhaedje arabe: alef, ba, jim, dal,...

{{Wiccionaire}}
[[File:Celery.jpg|thumb]]
Li '''celeri''', c' est ene [[yerbêye]] foirt eployeye dins l' [[amagnî]], foiravant dins les [[sope]]s et et les [[såce]]s.

'''Li Rodje Årmêye est l' pus foirte''' est ene tchanson del [[Guere civile Rûsse]], cwand les bolxhévik (lomé les rodjes) avént tchessî l' tzar del tcheyire.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Djermon filozofeye}}

{{po|siné|siné (discramiaedje)}}
{{po|rabrouxhe|rabrouxhe (discramiaedje)}}
{{po|moståde|moståde (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|siné}}

L' '''amedaedje''' (u '''hamlaedje''' u '''côpaedje'''), c' est l' [[côpaedje-evoye]] des [[tiesticule]]s. 

{{Wiccionaire|zô}}
[[File:Animals in Monde Sauvage d'Aywaille 11.JPG|thumb|Djirafes å zô d' [[Aiwêye]]]]
On '''djårdén d' aclimataedje''' u '''djårdén d' aclimatåcion'''<ref>prumî no el Walonreye, ki c' esteut on zô a [[Lidje (veye)|Lidje]].</ref> u '''djårdén zolodjike''' u '''zô''', c' est ene grande sitindêye la k' gn a des [[biesse]]s di dfoûtrins payis, ki s' î ont aclimaté.

sol sudjet (sicrît diviè 1983)]]

[[Categoreye:sints fiestis el Walonreye|Gubiet]]
[[Categoreye:Crustinnisse]]
'''Sint Gubiet''' (on dit eto: sint Gobiet u sint Guëbert, e F. ''saint Guibert'' u ''Wicbertus''), c' est on [[sint fiesti el Walonreye]] k' a skepyî diviè 892 dins l' conteye di Darnau. Si pa esteut on mwaisse-sôdård do rwè d' [[Lotarindjeye]]. Si mame provneut del cour d' [[Ostrazeye]].

On '''dinozôre''' (çou ki vout dire on '''foirt oujhea''', did la li noûmot '''foitoujhea'''<ref>atåvlé so Wikipedia dizo cogne «foirtoujhea» e 2019.</ref>), c' esteut ene sôre di [[biesse ås cronzoxhs]] ki poneut des [[oû]]s, et k' aveut å pus sovint des [[plome]]s, des [[coine]]s, et des houpetes a môde di coines sol dos. 

On '''spotchî aplacaedje''', c' est l' [[aplacaedje]] di deus [[mot]]s, k' on-z a dit si rade onk dirî l' ôte ki l' dierin pî do prumî mot si maxhe avou l' prumî pî do deujhinme mot.

[[Categoreye:Ciclisse]]

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:ArdennerPferd.JPG|thumb]]
[[File:Bundesarchiv Bild 183-1988-0810-301, Berlin, Ausbildung von Hufschmieden.jpg|thumb]]
[[File:Czechy Kowal kucie gwozdzia 5.jpg|thumb]]
On '''marixhå''', c' esteut èn [[ome di mestî]] k' aveut ene [[foidje]], et ferer les [[tchvå]]s.

'''Rowan Douglas Williams''' (vinou å monde li [[14 di djun]] [[1950]]) est on rlidjeu britanike.

Li '''tcherbon d' fåde''' u '''tcherbon d' bwès''' u '''fåjhî'''<ref>[[C8]], [[G152]] tôme I p. 150.</ref>, c' est do bwès k' a ddja broûlé ene miete a houte di l' air, et ki rpout esse esprindou, tot dnant ene tcholeur come li [[hoye]]. 

[[File:Messe des Cendres Saint-Pierre-le-Jeune Strasbourg 5 mars 2014 03.jpg|thumb]]
Li '''mierkidi des cindes''' ou '''mierkidi maigue''', c' est l' prumî djoû do [[cwareme]] [[crustin]].

{{po|Saladin|Saladin (discramiaedje)}}
'''Saladin l' Aayoubî''' di s' vraiy no ''Sala ad-dîn Youssef'' a skepyî a [[Takrit]] e [[1138]] et mori a [[Damasse]] e [[1193]].

:''[[djin|Discramiaedje des årtikes sol mot "djin"]]
Li '''djin''', dins les [[codjowaedjes]], c' est l' sôre di [[sudjet (croejhete)|sudjet]], eneviè li ci ki cåze.

L' '''imeniom''' (fr: ''hyménium'', do [[grek]] ''humenion'' = pitite pea), c' est l' pårteye d' on [[tchampion-boloe]] ki va siervi å [[mopliyaedje]], et dabôrd, produre les [[spôre]]s.

{{Djermon}}

{{Wiccionaire}}
On '''crouwå''' (on dit eto ene '''nichté''', ene '''måle yebe''', on '''runin''', on '''crouwin'''), c' est ene [[plante]] ki vént dins ene [[coûteure]], et k' on n' vout nén.

«&nbsp;''Brave New World&nbsp;''», scrît pa [[Aldous Huxley]], c' est ene distopeye li pus peuprece sol Daegne. ]]
Ene '''distopeye''', c' est ene sôre di [[Belès-letes|prôze racontrece]].

[[Categoreye:Priyires crustinnes]]
Li '''tîce''', c'est l' 5inme [[priyires del djournêye|priyire del djournêye]], ki les moennes dijhnut etur 7 et 9 eures å matén. Ele est l'imådje do dischindaedje do [[Sint-Esprit]] so les [[aposse]]s.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Beugelzaag hout.jpg|thumb|soyete di fier]]
Ene '''soyete''', c' est en simpe usteye avou ene lame di 60 cm a on mete, monteye so on cåde, po soyî des ptits bwès.

'''Djivêye des [[biesses ås tetes]] del [[Walonreye]]'''

[[Categoreye:Canada]]
'''Esterhazy''' (ki s' loméve, å cmince, '''[[Kaposvar]]'''), c' est ene veye del [[Sascatchewane]], å [[Canada (payis)|Canada]].

[[File:LeuciscusIdus30cm.JPG|thumb|onk di 30 cintimetes]]
Li '''wene''', c' est on pexhon k' on trovéve assez rålmint dins [[Mouze]] et dins l' [[Aiwe d' Oûte]] di l' esté. E 19inme sieke, todi.<ref>[[G135]] a "wène"</ref>

{{po|sapén|sapén (discramiaedje)}}

'''Tipik''', kécfeye avou l' ortografeye,'''Tip!k''', c' est ene tchinne di televuzion eyet d' radio djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del [[RTBF]]. Ès publik, c' est les djins etur 25 eyet 39 ans. Elle a stî askepyî li [[7 di setimbe]] [[2020]], avou l' ribanaedje di [[La Deux]], ancyinne deujhinme tchinne di tévé del [[RTBF]], eyet [[Pure FM]], ene ancyinne tchinne di radio.

{{po=}}
{{po|flaminete|flaminete (discramiaedje)}}

[[Categoreye:Sicrijhaedje]]
On '''redjårbaedje''' ou '''radaptaedje''' di '''belès letes''', c' est ene riprijhe d' on [[scrijhaedje]] ([[roman]], [[novele (sicrijhaedje)|novele]], [[powinme]]), po èn ôte media [[fime]], [[teyåte]], u po èn ôte publik, kécfeye dins ene ôte societé ou èn ôte payis al [[tuzance]] diferinne.

[[Categoreye:Plantes]]
[[Categoreye:Biyotchimeye]]
Li '''clorofile''' (do grek ''xhlôros'', "vete", et ''fullon'', "foye"), c' est ene sustance organike complecse ki dene leu vete coleur åzès bokets des [[plante]]s et ki fwait l' [[fotossinteze]] (produjhaedje d' [[ocsidjinne]] a pårti do [[gaz carbonike]] eyet del loumire do solea).

'''Al Djazira''' (الجزيرة en [[arabe]], çou ki vout dire ''l'&nbsp;iye'', sovint scrît d'&nbsp;après li [[transliteraedje]] inglès: ''Al Jazeera''), c’&nbsp;est ene tchinne di televuzion arabe-cåzante ki evoye 24 eures so 24 pa tévéspoutnik a pårti do [[Qatar]].

Li '''Dzogchen''', c' est ene sicole di [[filozofeye]] des [[boudisse]]s [[tibetin]]s.

{{Wiccionaire}}
Li '''crås mårdi''', c' est l' djoû di dvant l' [[cwareme]] (ki cmince li londmwin, [[mierkidi des cindes]].

{{Wiccionaire}}

{{Djermon}}[[File:Map - Macedonian language distribution.svg|thumb|Mape ewou çk' el '''macedonyin''' est dvizé.]]
[[File:Prilep-Bitola dialect speech - Bitola.ogg|thumb|Eredjistrumint d' ene sakî ki djåze dins ç' lingaedje ci.]]
El '''macedonyin''', c' est on [[lingaedje]] k' est cåzé el [[Bijhe-Macedwene]].

Li '''gagåz''', c' est on [[lingaedje troucrece]] djåzé på [[Gagåz (peupe)|peupe do minme no]] di [[Moldaveye]], [[Oucrinne]], [[Rûsseye]] et [[Tourkeye]].

{{po|fondreye|fondreye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|fondreye}}

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}

{{djermon}}
Les '''revintreyes di may 1968''', c' est des [[revintreye]]s des studiants d' [[Paris]], pu des ôtès [[univ]] di [[France]].

{{Wiccionaire}}

{{po|vece (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|vece}}
Li '''vece''', pus spepieuzmint, el '''vece di coûteure''', c' est plante k' on seme dins les tchamps, sovint avou des ôtes grinnes, po fåtchî come fôraedje po les biesses.

]]
Li '''walon e l' eglijhe''', c' est l' eployaedje do [[lingaedje walon]] po des ofices rilidjeus [[crustin]]s, aprume dins les [[eglijhe]]s.

{{Wiccionaire}}
[[File:Télécommande 444.jpg|thumb]]
Ene '''telecomande'''<ref>disfondowes rescontrêyes: "telecmande" (avou spotchaedje del [[betchete ki-]]); tèlécomande (dins «[[Gueuyes di Walons (portraits)|Gueuyes di Walons]]»), tévécmande ([[R13]]).</ref>, c' est ene bwissete ki tént dins ene [[mwin]], avou beacôp des botons, k' on pout candjî l' programe d' on [[posse di tévé]] avou. Mins eto cmander did lon totes sôres di sistinmes u d' éndjins electronikes.

{{po=}}
Li [[påsse]], c' est çou k' divént li maxhaedje di farene avou do souke et des oûs et do boure (di l' ôle, del margarene) et des [[leyes]] divant k' on n' fwaiye do pwin des [[påstedjreye]]s avou.

[[Categoreye:Insekes]]
[[File:Vespula germanica (queen).jpg|thumb|[[mere (moxhes al låme)|mere]] di wesse d' Urope]]
Li '''wesse d' Urope''', c' est l' pus cnoxhowe des [[wesse (inseke)|wesses]] e l' [[Urope]].

Li '''divoirçaedje''' u '''dismariaedje''' (on dit eto : '''divoice'''), c' est li fén oficire do [[mariaedje]] inte deus djins.

[[Categoreye:Walonreye]]
[[Categoreye:Beldjike]]
[[Categoreye:Årdene]]
[[Categoreye:Province di Lidje]]
[[File:1031346 Botrange 700m.jpg|thumb|Pont a 700 m]]
Li '''Tour di Bôdrindje''' (la-minme ''al Tôr''), c' est ene hôte tour ki sieve po les telecominicåcions, metowe a [[Bôdrindje]].

Li '''Pandjêye''' ("totes les teres" et [[grek]]) c' est l' [[continint]] unike k' i gn aveur e l' ere [[Mezozoyike]], divant ki l' [[tectonike des plakes]] ni cmince a l' pårti e continints diferins.
Li no a stî atåvlé pa [[Alfred Wegener]] e 1915.

[[File:Tåvlea scolrece pronos droets coplemints.jpg|thumb]]
On '''prono d' djin''', c' est on [[prono]] ki replaece ene kinoxhowe djin.

{{Wiccionaire-sititchetes|-åjhe}}
Li '''cawete -åjhe''', c' est ene cåzu moite cawete acawêye a on [[viebe]] po fé on sustantif femrin ki mostere li såjhon la ki l' accion di ç' viebe la s' fwait.
* [[Wikt:florixhåjhe|florixhåjhe]] = såjhon do [[florixhaedje]] des fleurs
* [[Wikt:trouflåjhe|trouflåjhe]] = såjhon k' on va [[troufler]]
* [[fenåjhe]] = såjhon k' on fene les [[four]]s.
* [[Wikt:råyåjhe|råyåjhe]] = såjhon k' on råye les [[canada (plante)|canadas]].

{{Wiccionaire}}
On '''poytî''', ene '''poytresse''', c' est ene djin ki [[aclevaedje del poytreye|tént des poye]]s.

{{po|plastike & plastik|plastik(e) (discramiaedje)}}

{{Dizo-tite|''La langue gauloise''}}

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
On '''cazino''', c' est ene måjhon la k' on va [[trimler]] tot djouwant a des [[djeus d' sôs]].

Li '''louganda''', c' est l' mwaisse [[lingaedje]] di l' [[Ouganda]]. 

{{Wiccionaire}}
[[File:Dicåce Tamene-rid.jpg|thumb|Djins a l' dicåce di [[Tamene]], e l' [[eter-deus-gueres]]]]
[[File:Herchener Kirmes (19.08.07).jpg|thumb|e l' Almagne]]
Ene '''dicåce''' {{odio|Wa-fel dicauce dicåce.ogg|lang=wa}} (on dit eto: li '''[[fiesse del pårotche]]'''), c' est ene [[fiesse]] k' i gn aveut dins on [[ancyin ptit ban del Walonreye|viyaedje]], et k' esteut sovint metowe li [[dimegne]] après l' fiesse do sint ki l' eglijhe do viyaedje lyi est dicåçtêye.

[[Categoreye:Maladeyes]]
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
Li '''colibacilôze''', c' est ene [[maladeye]] des [[djin (biyolodjeye)|djins]] et des [[aclevåvès biesses]] cåzêye på mopliyaedje dins l' coir d' on [[rascråwant colibacile]].

[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Braezi]]
[[Image:Brasao_da_Universidade_Federal_da_Bahia.jpg|right|thumb|380px]]
L' '''Universidade Federal da Bahia''', c' est [[univiersité]] d' [[Salvador]], [[Braezi]].

{{Wiccionaire|ôle}}
[[File:Ôle argane olive froed termomete.jpg|thumb|ôle d' argane aspexheye do froed inte 1 et 5°C; ôle d' olive normåle]]
Ene '''ôle po magnî''', c' est ene [[ôle]] (on crås likide) ki provént do [[stoirdaedje]] des [[grinne]]s di sacwants [[plante]]s, aprume les [[olives]].

{{Po|veye|Veye}}

'''Floravile''' (riwalnijhåve ''Floreveye'', fr: ''Florenville''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], e [[payis gåmet]], divnou [[Floravile|intité]].

'''L' avoz vs veyou passer ?''', c' est on [[cråmignon]] scrît pa [[Nicolas Defrecheux]] so ene [[air di muzike|air]] d' ene tchanson francesse «''Ha ! ha ! ha ! l’amour, que vous me tourmentez !''» 

Li '''Rweyåme crustin d' Djeruzalem''', c' esteut on [[rweyåme]] [[catolike]] k' aveut-st askepyî el [[Palestene]] (ey å [[Liban]] d' asteure) après l' fén del [[prumire croejhåde]]. 

{{djermon}}
[[File:Aral Sea.gif|thumb|left|1960–2014]]

{{Wiccionaire}}
[[File:Tchacossea poeres.jpg|thumb|tchacossea d' poeres]] 
Ene '''poere''', c' est on longou [[frut]], pus lådje å cou k' al copete, avou ene fene pelote djaene-vete ey ene blanke, tinre et soucrêye tchå.

{{Wiccionaire}}
On, ene '''prestidoetisse'''<ref>[[noûmot do walon]] eplaidî pol prumî côp sol Wikipedia walon e 2019; li [[cawete -isse 2]] relîte purade kel [[cawete -î]] paski l' mot [[Wikt:doetî|doetî]] egzistêye dedja, mins po on refaxhaedje do doet et nén on mestî.</ref>, c' est ene djin ki fwait des toûs nén creyåves avou rén k' avou ses doets (sins machene), divant des rwaitants.

{{djermon}}
[[Categoreye:Rilidjons]]
:''Discramiaedje des sinses do mot "[[cofrereye]]".''
Ene '''cofrereye''', c' est ene [[soce]] di rlidjeus ki vikèt avou les minmès dujhances.

On '''patrimoenne nén aduzåve''', c' est ene pîce del [[tuzance]]u del [[vicance]] d' on metou peupe u d' ene dinêye kiminålté, et k' on n' pout nén mostrer dins on [[muzêye]] (k' on n' pout nén aduzer, djonde avou ses mwins).

Li '''Côsse''' u l' '''Iye corsike'''<ref>On va ôre purade on calcaedje do francès: '''''li Corse'''''.</ref>, c' est ene [[iye]] metowe el [[Mîtrinne Mer]] [[coûtchantrece]]. C' est on boket del [[France]] dispu l' mitant do 18inme sieke.

Les '''revintreyes arabes di 2011''', c' est des [[revintreye]]s ou des [[metingue]]s di rclamaedje repetitifs k' i gn a yeu dins cåzu tos les [[payis arabe]]s e [[2011]]. Elle kimincît di l' [[ivier]] 2010-2011, mins on ls a loumé li '''prétins arabe'''. Portant, elle estént co lon d' esse houte di l' [[esté]].

Li '''biyet d' deus cints Uro''' si ståre dispoy [[2002]], dins l' [[Urozone]]. On '''biyet di deus cints Uro''' våleut 8.067,98 [[Franc bedje]], å kiminçmint del anêye [[2002]].

[[Categoreye:Formagnance]]
[[Categoreye:Micolodjeye]]
Ene '''micôze''', c' est ene [[maladeye]] metowe a ene djin, ene biesse ou minme ene plante pa on [[tchampion microscopike]].

[[File:Huang Xianfan's Graduation Photo.jpg|thumb|Huang Xianfan 1932]]

{| border="1" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" id="toc" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+ <span style="font-size:large;">'''Burtaegne'''<br />
'''Bretagne (fr)'''<br />
'''Breizh (br)'''<br />
'''Brittany (en)'''</span>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align:center; width:100%;"
|-
| 
| 
|-
| ([[Drapea del Burtaegne|Detays]])
| ([[Åres del Burtaegne|Detays]])
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"|<font size="-1">''[[Divize]] : Kentoc'h mervel eget bezañ saotret''</font>
|-
| align=center colspan=2|
|-
|[[Lingaedje]]s || [[francès]], [[burton]], [[galo]]
|-
|[[Sitindêye]]
&nbsp;- Totåle
|34.023&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]
|-
|[[Populåcion]]
&nbsp;- Totåle ([[2005]]) <br />
&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]
|4.367.086&nbsp;dimorants <br />
127&nbsp;djins/km² 
|-
|[[Manoye]] || [[Euro]]
|}

Li '''micro-aspalaedje'''<ref>[[noûmot do walon|Noûmot]] propôzé e 2018: on a eto atåvlé: ecwårlaedje daegntoelike; sociofinançmint; socio-ecwårlaedje; ecwårlaedje-eshonne, portchesse, kentêye-cwårs, cwirt-manoye; [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=2212 tertos atåvlas ramexhnés ciddé].</ref><ref>Li mot «micro-aspalaedje», propôzé deus côps dins l' fi des «[[Berdelaedjes (waibe)|Berdelaedjes]]» cial ådzeu, ricopeye a pô près li tcherpinte di l' espagnol «''micromecenazgo''» u l' catalan «''micromecenatge''»</ref><ref>Li mot «aspalaedje» est ddja foirt eployî dispu les [[anêyes 2000]] po ratourner l' inglès «''sponsoring''» u l' francès «''mécénat''».</ref>, c' est bråmint des ptitès djins metnut des [[liårds]] dins ene cagnote, po-z [[ecwårler]] on pordjet.

{{Wiccionaire}}
[[File:Medical diagnosis for the student and practitioner (1922) (14784112402).jpg|thumb|sûnante plurizeye (a droete å dzo)]]
[[File:Ledjire colibacilôze areyosaetchite fritche.JPG|thumb|plurizeye fibrineuse dins l' [[colibacilôze]] des polets]]
[[File:Bedot peumoneye plurizeye fritches.jpg|thumb|setche plurizeye dins l' [[peumoneye inzotike]] des bedots (les atnances ås coisses sont mostrêyes pa des fritches)]]
Li '''plurizeye''', c' est l' [[efouwaedje (medcene)|efouwaedje]] del [[pleve]] (fene pea di rascovraedje do peumon et del [[cadje coistrece]]).

{{dizo-tite|''Equidae''}}
Les '''tchvalidîs'''<ref>[[noûmot do walon]], eplaidî pol prumî côp sol [[Wiccionaire walon]] a «[[Wikt:ågne|ågne]]» (2018)</ref>, eto '''biesses ås shabots'''<ref>mot eplaidî sol Wikipedia walon e l' årtike «[[tetanosse]]» e 2009.</ref>, c' est ene [[famile (biyolodjeye)|famile]] di [[biesses ås tetes]] ki comprind les [[tchvå]]s, les [[ågne]]s (ey adon les [[moulet]]s, avou) eyet les [[zebe]]s.

, veyou på grand djeu]]
, veyou pa li stroet djeu]]
]]
, pondeure da [[Constantin Meunier]]]]

{{po|dinner|dinner (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Pieter Bruegel d. Ä. 011.jpg|thumb|gasse del campagne flamande e 17inme sieke, pa Breuguel]]
[[File:Wedding banquet, Dawson, Yukon Territory, ca 1899 (HEGG 394).jpeg|thumb|ezès Stats Unis e 1899]]
[[File:Wedding breakfast entertainment arp.jpg|thumb|å djoû d' ouy]]
Ene '''gasse'''<ref>Li mot est bén cnoxhou ezès [[accints walons do Levant]], mins a dvou esse eployî eto e [[walon d' Nonne]], poy k' on l' ritrove dins les scrîts da [[Djôzef Calozet]]. Il a l' advintaedje d' esse oridjinå et di n' nén esse veyou d' on laid costé (come li sereut "rinchinchete", boutans).</ref> ou on '''[[banket]]''' ou on '''[[grand dinner]]''', c' est ene [[eurêye]] avou bråmint des plats, a l' ocåzion d' ene [[fiesse]]. avou bråmint des priyîs, aprume li [[famile]] et les soçons.

[[File:Un-rwanda.png|thumb|]]
Li '''Rwanda''', c' est on ptit payis del [[Mîtrinne Afrike]].

'''Vint-cénk sicrijheus e walon ås deus Inne''', ki l' tite e francès, c' est '''''25 auteurs wallons aux Deux-Haine''''', c' est ene [[antolodjeye di scrijheus e walon|antolodjeye]] ramexhnant li vicåreye et des tecses di 28 [[sicrijheus e walon]] des deus viyaedjes ki s' lomnut «[[Inne]]». Dj' ô bén: [[Sint-Pire]] ([[Inne-Sint-Pire]]) eyet [[Sint-På]] ([[Inne-Sint-På]]).

{{po=}}
{{Wiccionaire|Bibe}}

[[Categoreye:Roumaneye]]
<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Covasna'''</font><br>'''(distrik di Covasna)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Sfântu Gheorghe]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Transilvaneye]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>CV</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br>&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 39inme]] <br> 3.710&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br>&nbsp;- Totå ([[2001]])<br>&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 40inme]]<br>231.172 dimorants<br>62&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

[[File:Harghita in Romania.svg|thumb|'''Harghita''' est metou e rodje sol mape del Roumaneye.]]
'''Harghita''' ([HU] '''''Hargita megye'''''), c'est on [[distrik]] do [[Zivenbork]], k' est l' ene des troes redjons d' [[Roumaneye]].

[[Categoreye:Amuzmints]]
[[Categoreye:Motyince do walon]]
{{djermon}}
Èn '''advina''' ou '''advinea''', c' est ene kesse k' on dmande (å pus sovint a èn [[efant]]) avou tote ene tournurete, sovint [[arimé|arimêye]].

{{Wiccionaire}}
On '''såcloe''', c' est ene pitite [[usteye]] po såcler les [[crouwå]]s.

{{po|Sint-Nicolai|Sint-Nicolai}}
[[File:Sint-Nicolai.jpg|thumb]]
[[File:Sint-Nicolai pitite båshele mame.jpg|thumb]]
[[File:Sint-Nicolai valet schoûtant.jpg|thumb]]
Li '''Sint-Nicolai''', c' est ene [[fiesse]] des efants el [[Beldjike]] ki s' passe li [[6 di decimbe]], li djoû k' on dit ki l' vraiy [[sint Nicolai]] a morou.

[[Categoreye:Roumaneye]]
<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Prahova'''</font><br>'''(distrik di Prahova)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Ploieşti]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Walakeye]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>PH</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br>&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 33inme]] <br> 4.716&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br>&nbsp;- Totå ([[2001]])<br>&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 1î]]<br>862.457 dimorants<br>183&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>

[[File:Pipistrellus pipistrellus (3204881570).jpg|thumb|fotografeye a [[Djambe]]]]
Li '''pipistrale ordinaire''', c' est ene [[tchawe-sori]] foirt corante el Walonreye.

]]
Li '''boutaedje des efants''', c' est cwand des [[efant]]s ki n' ont nén 14 ans ni vont nén a scole, et diveur ovrer po des liårds k' i rindèt å pus sovint a leus parints ki sont pôves.

{{djermon Afrike}}

{{Wiccionaire|kid}}
[[File:Les Copains d'abord à Quimper - Kids United.jpg|thumb]]

{{Dizo-tite|''Padrî l'fènièsse''}}
{{po|finiesse|finiesse (discramiaedje)}}
'''Padrî l' finiesse''' (''Padrî l'fènièsse''), c' est ene [[sitroete plake]] avou des [[tecses powetikes]], ey ene muzike di fond, prodûte pa [[Jean Goffart]] ki dit lu-minme ses tecses.

{{Wiccionaire}}
 da [[Vincent Van Gogh]]]]
Ene '''hosseuse''', c' est ene [[tchanson]] po-z [[soumey|edoirmi]] les [[efant]]s.

Li '''foye di coixheure''', c' est ene plante des bwès avou des ptitès blankinassès fleurs a [[xhilete (fleur)|xhilete]], et a raecinêye avou des gros nucrês avou ene måke, ki fwaiynut pinser a on catchet. 

'''Hồ Chí Minh Veye''' ((Thành phố Hồ Chí Minh), dins l' tins ''Sài Gòn'', c' est ene grande veye do [[Vietnam]].

Ene '''orkite''' (on dit eto, camaerådreçmint, ene '''grosse coye'''), c' est l' [[efouwaedje (medcene)|efouwaedje]] des [[tiesticule]]s.

{{Wiccionaire}}
[[File:ary-mkhinza_Chenopodium_ambrosioides_foyes_grinnes.JPG|thumb|]]
Li '''fåsse ambrôze''', c' est ene plante d' [[Amerike mîtrinne]] et [[Amerike nonnrece|nonnrece]], mins k' a stî aclimatêye ôte pårt, metans dins les [[payis del Mîtrinne Mer]].

'''Youssef I d' Gurnåde''' ('''Youssef prumî d' Gurnåde'''), lomé eto '''Youssef Aboul Haguigue'''<ref>«Yousef Abul Hagig», ortografiaedje da [[Djôzef Mignolet]] dins s' roman «[[L' amour a l' Alambra (roman)|L' amour a l' Alambra]]».</ref>, e-n [[arabe classike]], أبو الحجاج يوسف بن إسماعيل (abou l-Hajjâj yousef ibn ismâ3îl)<ref>Li passaedje do «j» arabe (Ha'''jj'''â'''j''') å «g» [[amazir]] (Hâ'''gu'''î'''gu'''e) si rescontere sovint e l' arabe marokin, dandjreus foirt vijhén di l' arabe di Gurnåde e ç' trevén la.</ref>, c' esteut l' setinme [[rweyåme di Gurnåde|rwè d' Gurnåde]] del dinasteye des Nazarîs

[[Categoreye:Politike]]
On '''rweyåme''' ou '''royåme''', c' est on payis la kel mwaisse, c' est on '''rwè''' ('''roy''') u ene '''[[royinne]]''' ('''[[rinne]]''').

[[Categoreye:Telefoneye]]
Li '''telefoneye pal Daegntoele''', c' est on sistinme di [[telefonaedje]], la ki l' vindeu d' siervice fwait passer l' [[Daegntoele]]. Po çoula, i va [[éndjolifjhaejde|éndjolijhî]] li sinå sounrece.Li novea sinå éndjolike si va winner so les fis di l' [[internete]].

Les '''protostrongues''', c' est des ptits viers microscopikes, ki [[formagnant|formagnèt]] les [[bedot]]s, tot lzî fjhant des damadjes ezès [[peumon]]s.

{{po|divize|divize (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|divize}}
Ene '''divize''', c' est ene coûte fråze ki mostere l' idêye d' ene djin, d' ene contrêye, d' on [[payis]].

Ene '''guere civile''', c' est ene [[guere]] ki s' passe inte deus [[peupe]]s, ki vikèt sol minme payis; ubén inte deus pårtis diferins do minme peupe.

Li '''radiocérudjeye''', c' est li touwaedje, come on [[côpaedje-evoye]] å coutea, d' on [[nucrê]] canceriveus ([[magnant må]] bén ramassé) metou parfond e [[cervea]].

{{Po|Payis d' Tchålerwè|Payis d' Tchålerwè (discramiaedje)}}
Li '''payis d' Tchålerwè''' u '''Noer Payis''', c' est tos les [[viyaedje]]s ki sont-st åtoû del [[veye]] di [[Tchålerwè]], a pô près come l' [[arondixhmint]] do minme no.

[[Image:Je jure de maintenir la constitution.jpg|thumb|300px|Assîte di sovnance do siermint republikin]]
On '''curé djureu''', c' esteut, do trevéns del [[revolucion francesse]], onk k' aveut fwait l' siermint republikin. C' esteut on siermint di schoûte al Republike francesse, do trevén do [[redjime francès]].

Les '''amanites''', c' est ene famile di [[tchampion-åbusson|tchampions]], la k' on trouve les pus [[epweznant tchampion|epweznantès sôres]].

{{Wiccionaire}}
Èn '''impire''', c' est ene grande sitindêye di payis, d' ene seule pîce u metous tocosté, ki c' est då minme mwaisse.

{{Lka}} [[Noyé walon]]
{{po|heye|heye}}
{{po|tchanson d' Noyé|tchanson d' Noyé}}

Li '''Comité flamind di France''', ki l' no oficir e francès, c' est '''Comité flamand de France''', c' est ene sincieuse soce francèsse. On l' lome cobén, etur [[Wess-flamind|flaminds]], li '''Vlaemsch Comiteit van Vrankryk'''.<ref>Prudens van Duyse (1853) Annales du Comité flamand de France. [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5505422q/f92 Aen ’t Vlaemsch Comiteit van Vrankryk], p. 88</ref> Li soce si consake å studiaedje, al disfinse et å metaedje e valeur del tuzance flaminde ezès Flande francèsse, avou bråmint d' l' agrès pol [[lingaedje]], les [[belès-letes]] eyet l' [[istwere]]. Elle a stî metowe so pîd a [[Dongléjhe]] pa Edmond de Coussemaker li 10 d' avri 1853,<ref>Raymond de Bertrand (1859). Mémoires de la Société dunkerquoise pour l'encouragement des sciences, des lettres et des arts. [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k57298476/f340 Monographie de la rue David d'Angers à Dunkerque – Comité Flamand de France], pp. 310–316.</ref> et egzistêye co pol djoû d' ouy. Vola come cwè c' est ene des pus viyès sincieusès soces d' [[France]].

'''Djivêye des [[elemint tchimike|elemints tchimikes]] d'&nbsp;après leu essegne'''

{{Wiccionaire|peticion}}
Ene '''peticion'''<ref>On a eto atåvlé come sinonime «ene plindance»</ref>, c' est ene dimande d' ene peclêye di djins, ki rclamnut ene sacwè a on povwer politike u ene institucion publike. Å pus sovint, i sinèt tertos ådzo d' on tecse.

[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Lives]]
{{Wiccionaire|sillabusse}}
:''[[sillabusse (discramiaedje)|Discramiaedje des sinses do mot "sillabusse"]]
On '''sillabusse''', c' est des notes di cours d' [[univ]] riloyeyes al cole u avou ene riloyeure di plastik.

[[Categoreye:Mestîs]]
{{Omonimeye}}
{{Wiccionaire|contåbe}}
* onk, ene ki tént l' [[Contåbilté]] (les contes d' ene eterprijhe).
* djin d' mestî ki fwait d' l' [[acontance]] (studiaedje des afwaires di çanses d' ene eterprijhe, d' ene ritche mierdjin, d' on govienmint, evnd.)

[[File:Echinococcus granulosus scolex.jpg|thumb|Tiesse do vier, e microscope]]
Li '''vier do kisse idatike''', c' est on formagnant [[plat vier]], del famile do [[vier solitaire]] des djins, k' epestifere les [[tchén]]s (cwand il est adule).

[[File:Ruanda Urundi 1.jpg|thumb]]
Li '''Rwanda-Ouroundi''', c' esteut l' teritwere ki respond asteure å [[Rwanda]] et å [[Bouroundi]], di [[1922]] a [[1962]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Canårds-rac.jpg|thumb|canårds amazirs blancs et noers]]
On '''canård''', c' est èn [[oujhea]] ki vike so les doûcès aiwes, nén si gros k' les åwes.

{{Wiccionaire|polet}}

On '''beyemicse''', obén scrî come dins brånmint d' ôtes lingaedjes, '''BMX''', est ene sôre di [[velo]] k' on pout fé des figueures avou (figueures obén ''freestyle'', come on lome e-n [[Inglès (lingaedje)|Inglès]]). 

{{Wiccionaire}}
[[File:Béta-glucose.PNG|thumb|Diswalpêye essegne do glucôze]]
[[File:D-Glucose Molekülbaukasten 9084.JPG|thumb|Tcherpinte dins l' espåce do glucôze]]
Ene '''molecule''', c' est èn ashonna di deus ou sacwants [[atôme]]s.

Ene '''erûle tere''', c' est ene tere ki pout esse [[tcherwaedje|tcherwêye]] (å cimnce, d' ene [[eraire]], did la, ès no).

[[Categoreye:Moyinådje]]
[[Categoreye:Croejhådes]]

{{po|«påye» et «Påye»|Påye (discramiaedje)}}
Ene '''påye''', c' est èn acoird, sovint clawêye so papî pa on [[cossina]], la k' deus pårtêyes k' estént-st e margaye s' etindnut po viker eshonne a môde di djin.

'''Djan-Bietrumé Picård''', c' est on persounaedje do [[foclore]] [[Nameur|namurwès]] k' åreut skepyî e [[1704]]. <ref>''Le Journal des enfants'', Nameur, 27 d' avri 2018, p. 2.</ref> 

{{Wiccionaire}}
[[File:Mountainbike. Picture by mobile phone..jpg|thumb|Biciclete]]
Ene '''biciclete''' (on dit eto on '''velo'''), c' est on [[rôlant éndjin]], avou deus rowes, ki tournèt pal foice des djambes, ki fwaiynut tourner l' rowe do pedalî.-

'''Tarik Ben Ziyyad''' (sicrît pus lete pa lete a pårti d' l' arabe : '''Tariq Ibn Ziyyad''', طارق بن زياد), c' esteut on tchîf militaire de [[Tlemcen]] ki passa li [[stroet d' Djibraltar]] e 711, et cmincî li colnijhaedje di l' Espagne pås [[arabe (peupe)|Arabes]].

{{Wiccionaire}}
Li '''vuzion''', c' est li rcuvaedje påzès [[ouy]]s di des [[waches electromagnetikes]] del [[loumire]].

{{Wiccionaire}}

[[Categoreye:Maladeyes]]
L' '''ipocalcemeye''', c' est l' baxhaedje do livea do [[calciom]] dins l' [[sonk]].

[[File:Near-Death-Experience Illustration.jpg|thumb]]
Ene '''esperyince di cåzu-moraedje''' ou '''apriyesse del cåzu-moirt''', c' est çou k' ene [[djin]] a viké a on moumint k' elle esteut clinicmint moite, dj' ô bén ki s' [[cour]] et s' [[cervea]], come mostrés pa l' [[ECG (medcene)|ECG]] et l' [[EEG]] s’ avént aresté. Mins k’ ont après çoula “raviké”. Divant, on dit k' il esteut '''cåzu moirt'''

{{Wiccionaire|feri}}
On '''feri''', c' est on [[batea]] ki pout tcherdjî des [[oto]]s et des [[camion]]s.

Li '''Ledjir metro di Tchålerwè''', c' esteut on pordjet des [[anêyes 1960]]. Ki aveut come vizêye di discandjî el rantoele des [[Trams e Hinnot|trams di Tchålerwè]] ey el rantoele des [[Tram di STIC|vetes trams di Tchålerwè]].<ref>https://www.techno-science.net/definition/15586.html</ref> 

{{Wiccionaire|botniraedje}}

{{Wiccionaire}}

On '''ploncaedje''' (on dit pus spepieuzmint '''ploncaedje e l' opinion'''), c' est ene [[inkete]] atuzlêye sincieuzmint, wice k' on dmande åzès djins leus idêyes, et ndè rsaetchî les frecwinces des responses.

{{Wiccionaire}} 

{{djermon tchimeye}}
{{Elementbox_header | number=20 | symbol=Ca | name=calciom | left=[[kaliom|K]] | right=[[sicandiom|Sc]] | above=[[magneziom|Mg]] | below=[[sitrontiom|Sr]] | color1=#FFDEAD | color2=black }}
|}
Li '''calciom''', c' est èn [[elemint tchimike]] del troke des [[alcalino-tereu]]s, d' essegne atomike '''Ca''', limero atomike 20 eyet masse atomike 40,078.

{{Dizo-tite|A chîjes trawéyes}}

[[Categoreye:Catolicisse]]
[[File:Beauraing.JPG|thumb|Posteure di Notru-Dame di Biarin a Biarin]]
On '''raparexhaedje di l' Aviedje''' u ene '''aparucion del sinte Viedje''', c' est ene creyance di sacwants [[catolike]]s come cwè l' [[Aviedje Mareye]] åreut raparexhou a des djins (todi des efants {{?}}), aprume al fén do [[19inme sieke]], kiminçmint do [[20inme sieke]].

[[Categoreye:Lingaedjes]]
[[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt;
[[lingaedje d' oyi]] &gt; '''galo'''
----

{{Wiccionaire}}
Li '''toponimeye''', c' est l' brantche del [[linwince]] ki studeye les '''nos d' plaeces'''.

[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Maladeyes des tchéns]]
:''Po les magnants mås ås nenès des comeres, alez s' vey so [[magnant må å sin|ene pådje a pårt]].''
On '''magnant må ås tetes''', c' est on [[magnant må]] k' acshût les tetes des frumles des [[aclevåvès biesses]] k' on leye viker vî.

{{Wiccionaire}}
[[File:Regulus regulus japonensis head.JPG|thumb]]
{{po|flaminete|flaminete (discramiaedje)}}
{{po|roytea|roytea (discramiaedje)}}
Li '''houpêye flaminete'''<ref>Delphine Dargent, [[PGMa]], 4/2012.</ref> ou '''roytea houplé'''<ref>[[G8]] a "rôyetaî".</ref> ou '''rotlet ordinaire'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 48.</ref>, c' est l' pus corant des [[roytea]]s del [[Walonreye]].

On '''cler di notåre''', ene '''clere di notåre''', c' est ene djin k' aide li [[notåre]] dins l' fijhaedje di tos ses papîs.

{{Djermon linwince}}

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''cwåré''', c' est ene [[figueure djeyometrike]] ås cwate costés les minmes, et ki sont [[di scwere]] (ki fwaiynut èn [[ingue]] di 90 digrés) onk avou l' ôte.

[[Categoreye:Carolindjins]]
[[Categoreye:Rilomés sôdårds]]
[[File:Carolus-Martell.jpg|thumb|]]
'''Tchåle al Mayote''', c' esteut on [[mwaire do palå]] des [[rwès flairants]].

{{Wiccionaire}}
On (ene) '''cåzaedjisse''' (on pôreut dire eto: on '''parolî''', ene '''parolresse'''), c' est on scrijheu u ene sicrijheuse ki fwait les [[cåzaedjes d' ene tchanson]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''botike''', c' est ene plaece la k' on vind des [[martchandeye]]s.

{{Wiccionaire}}
{{Taxobox biesse   | Agaesse | Сорока (Pica pica), Калининград.jpg | '''agaesse''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' (coirbidîs) }}
{{Taxobox djinre   | ''Pica'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Pica pica }}
{{Taxobox fén}}
[[File:Pica pica pica MHNT.ZOO.2010.11.169.1.jpg|thumb|''Pica pica pica'']]

{{po|fonnet|fonnet (discramiaedje)}}
{{po|fotchrê|fotchrê (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|fonnet}}
[[File:Fonnet-ric.jpg|thumb|fonnet so do [[sedom]]]]
On '''fonnet d' Urope''' u '''fonnet uropeyin'''  (on dit eto : '''wesse di tchvå''', '''fotchrê''', '''inglès''', '''ordiyon''')<ref>e 20inme sieke et dvant, "fonnet" n' esteut spårdou ki dins l' Basse Årdene mins mostere bén li dobe dår a môde di ptite fotche, come "fotchrê"; "wesse di tchvå" u ''wesse di bourike'' pask' il est gros k' ene wesse ordinaire; inglès" pask' i "file a l' inglesse"; ''ordiyon'' pask' i vole tot candjant d' direccion tofer; po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 125.</ref>, c' est ene mo grosse [[wesse (inseke)|wesse]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Ene '''vatchresse''' u '''vatchelresse''', c' est ene kimere ki tént des [[vatche]]s. On '''vatchî''' u '''vatchlî''', c' est èn ome ki fwait parey.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
, a [[Wåmont]]]] 
]]
{{Wiccionaire}}
On '''tomboe'''<ref>e l' toponimeye, ''tombeû'' u ''tombwè''; eto ''tombû'' u ''tombwa'' ([[Betchfessî oe]])</ref>, c' est ene grosse bosse padzeu tere, metowe  dzeu d' ene tombe. 

[[Image:Herchies JPG06b.jpg|thumb|Esvotos après l' tchinne [[Sint-Antoenne di Padowe]] a [[Erciye]]]]
Èn '''esvoto''', c' est ene plakete ahavtêye a on meur d' ene eglijhe u d' ene tchapele, ene posteure, ene imådje u tolminme kéne ôte sacwè metowe a ene plaece k’ on î dmande des gråces a on [[sint]] (dins l' [[catolicisse]]) u a on [[diè]] (dins les viyès rlidjons) pol rimerciyî d’ aveur egzocî on veu.

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt;
[[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; tîxhon coûtchantrece &gt; bas-almand &gt; '''neyerlandès'''
----
{{Wiccionaire}}
Li '''neyerlandès''', c' est l' lomaedje des [[lingaedjes tîxhons]] do boird del [[Mer do Nôr]], hoûte del [[Frize]] et disk' a [[Dunkere]].

{{Wiccionaire|vå}}
[[File:Walonreye Mouze.jpg|thumb|Vås d' Mouze (brune et rodje clair)]]
Les '''vås d' ene aiwe''' (on dit eto li '''bassin d' ene corante aiwe'''), c' est tote li stindowe di payis, la k' li dierinne gote di plouve ki tome va-st ariver, al fén, dins ciste [[corante aiwe|aiwe]] la.

[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de Midden-Atlas tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017658.jpg|thumb|e rîlêye, èn ome djondant ene kimere]]
[[File:Ahidous.jpg|thumb]]
[[File:A7idos.jpg|thumb|Dessén del danse avou si no e-n [[amazir]], dins l' [[alfabet tifinar]]]]
L' '''ahidousse''' (e [[cmon amazir marokin]] «[[Wikt:ⴰⵃⵉⴷⵓⵙ|ⴰⵃⵉⴷⵓⵙ]]»), c' est ene [[danse]] [[foclorike]] do [[Mîtrin Atlasse]] (payis [[Tamazir do Mîtrin Atlasse|tamazir-cåzant]], [[Marok]]).

Li '''djeu do tchestea d' pougn''' ou '''djeu d' astaplaedje des pougns''', c' est on [[djeu]] inte des efants et des grandès djins, k' on mete on pougn di tchaeke djouweu onk so l' ôte, tot djhant ene contene al fén.

{{Wiccionaire}}

Ene '''pî-note''', c' est ene note k' est stitcheye å pî d' ene [[pådje (papî)|pådje]], e-n on [[live (po lére)|live]], on sincieus papî, evnd.

Li '''discours de la méthode''' (ratourné e walon '''Li manire di fé'''<ref>[[J. Schoovaerts]], 2009.</ref>, c' est on live da [[René Descartes]]. I fourit-st eplaidî e [[1637]].

El '''Beldjike''', l' '''acsegnmint''' est adjinçné pa les kminåltés ([[Federåcion Walonreye-Brussele|l' ancyinne "kiminålté francesse"]], li [[kminålté neyerlandès-cåzante]] eyet li [[cminålté tîxhon-cåzante]].

{{po|rampioûle|rampioûle (discramiaedje)}}
Li '''broûlante rampioûle''' <ref>[[noûmot do walon|noûmot]], calcaedje del tcherpinte di l' almand «Brennende Waldrebe»</ref> u '''rampioûle-blamete'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]], calcaedje del tcherpinte do francès «clématite flammette»</ref>, c' est ene pitite [[rampioûle]] ki vént dins les [[payis del Mîtrinne Mer]] ([[Urope nonnrece]] ey [[Afrike bijhrece]]).

{{Wiccionaire}}

{{po|afiyaedje|afiyaedje (discramiaedje)}}
{{po|adopcion|adopcion (discramiaedje)}}
L' '''afiyaedje''' ou '''adopcion''' ou co '''adoptaedje d' efant''', c' est cwand èn efant (sovint orfulin) divént l' fi u l' feye d' ene sakî d' ôte ki ses parints d' sonk.

{{Wiccionaire}}
L' '''etimolodjince''', c' est ene tecnike des [[linwincieus]], la k' i saynut di rtrover l' sourdant d' on mot (si '''[[etimolodjeye]]''') d' on [[lingaedje]] d' asteure, dins les mots d' on lingaedje-tåye u d' on lingaedje vijhén.

{{Wiccionaire}}
[[File:DIPSACUS FULLONUM - LLANERA - IB-024 (Cardó).JPG|thumb|tcherdon d' bwès avou l' bwès padrî]]
Li '''tcherdon d' bwès''' ou '''fontinne di moxhon''' (ou «fontinne '''ås''' moxhons»), c' est on fås [[tcherdon]], ki vént dins les [[bwès]].

'''Pôve moxhe''', c' est ene viye [[tchanson e walon]], a môde di [[cråmignon]].

'''Thai Nguyen''' c' est ene comene del Redjon d' [[Bac Bo]], e l' [[Vietnam]]. Area is 189 km2, population is 330.000 ([[2011]]).

[[Categoreye:Ovraedje]]
Li '''pwintaedje des foû-posse''' (u '''tchômeus'''), c' esteut l'obligåcion po les [[tchômaedje|foû-posse]], di s' prezinter dins leu buro d' pwintaedje po mete on catchet so leu '''cwåte di pwintaedje'''.

Les '''såvadjès biesses et såvadjès plantes'''<ref>Li ratourneure "såvadje veye", come e francès ey e-n inglès n' a måy sitî eployeye dins les scrijhaedjes e walon.</ref>, c' est les [[biesse]]s ki n' sont nén [[aclevaedje|aclevêyes]], et les plantes ki n' sont nén [[coûtivaedje|ahivêyes]] pa les djins. Et co des ôtès sfwaitès [[vicantès sacwès]], ki n' sont ni plantes ni biesses, come les [[tchampions-åbussons]], [[protozowaire]]s, [[bactereyes]] evnd. 

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Beugelzaag hout.jpg|thumb|soyete di fier]]
Ene '''soyete''', c' est en simpe usteye avou ene lame di 60 cm a on mete, monteye so on cåde, po soyî des ptits bwès.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Woman sneezing.jpg|thumb]]
On '''matchurea''' {{odio|Wa-fel matchurê wa matchurea.ogg|lang=wa}}<ref>prononçaedje e [[walon d' Nonne]]</ref> u '''moirgunea''', c' est ene [[maladeye]] do [[nez]], ki s' mete a piker et a cori bråmint.

{{Wiccionaire}}
[[File:Condoleyances Djôzef Dokir.jpg|thumb|Lete di condoleyances e walon]]
On '''prezinte ses condoleyances''' a ene sakî ki vént d’ [[moirt|piede]] on parint, on soçon.

{{po|åwe|åwe}}
[[File:Åwes a pårt Epråve.jpg|thumb|el Walonreye]]
[[File:Alopochen aegyptiacus MHNT.ZOO.2010.11.13.2.jpg|thumb| ''Alopochen aegyptiacus'']]

Li '''nourixhmint al tete''', c' est cwand ene [[comere]] [[payelé|ki vént d' aveur èn efant]] li nourixh tot lyi dnant l' [[tete]] tins des prumîs moes. 

[[File:Citalopram racemic.svg|thumb|tcherpinte plane des deus izomeres]]
Li '''ciatalopram''', c' est ene drouke dinêye disconte li [[griyeus disbåtchmint]] (depression gråve) dispu 1998. C' est on maxhaedje di deus izomeres del minme molecule.

'''Sevile'''<ref>Do prononçaedje da [[Bob Dechamps]] (/sévil/) dins l' tchanson-sketch «L' assôt do tram 5…»</ref> u '''Seveye'''<ref>Di ''Sévèye'', ortografeye da [[Joseph Mignolet]] dins «[[Amour a l' Alambra (roman)|Amour a l' Alambra]]»</ref> ([[castiyan]] ''Sevilla'', /sé'bîya/ {{odio|Sevilla.ogg|lang=es}} , arabe إشبيلية /ichbi'liyya/, vî arabe andalou, dandjreus شبيلة chbîla<ref>Come ritrové dins [[Tikchbila (rime-rame di djeu e l' arabe marokin)|on rime-rame d' efant e l' arabe marokin]].</ref>), c' est ene [[veye (djeyografeye)|veye]] d' [[Espagne]], e l' [[Andalouzeye]].

[[File:Dam 800 meter i sjukampen vid Junioreuropamästerskapen i friidrott 2015.jpg|thumb|ene des coûsses di l' eptatlon]]
[[File:Nafissatou Thiam Rieti 2013.jpg|thumb|[[Nafissatou Thiam]] hinant l' djavlot]]
[[File:IAAF World Athletics Final Stuttgart 2008 (3187838923).jpg|thumb|Tia Hellebaut passant l' båre so hoplaedje el hôteur]]
[[File:20090815 Sara Aerts WK2009.JPG|thumb|Sara Aerts (a hintche) potchant les håyes do 100 metes]]
[[File:Jessica Ennis - long jump - 3.jpg|thumb|Jessica Ennis å lon potchaedje]]

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

[[File:Haifa City 2011-08-by-RaBoe-02.jpg|thumb|]]
L’ '''exhowe solrinne loumire-tcholeur''' ou '''enerdjeye termosolrinne''', c’ est ene [[enerdjeye solrinne]] ki tchåfe di l’ aiwe ou èn ôte likide.

[[File:Tales from far and near - history stories of other lands (1915) (14779875142).jpg|thumb]]
[[File:Tales from far and near - history stories of other lands (1915) (14593555969).jpg|thumb]]
[[File:Wojtkiewicz Krucjata dziecieca.jpg|thumb]]
[[File:Boyce Joanna The Departure.jpg|thumb]]
[[File:Gustave dore crusades the childrens crusade.jpg|thumb]]
Les deus '''croejhådes d' efants''', c' est deus convoyes di djonnès djins, nén scolés po les [[guere]]s, ki s' metnut e-n erote eviè l' [[Palestene]], afîsse d' aler dlivrer li [[Sinte Tere]] des [[muzulman]]s.

Ene '''lapalissåde''', c' est ene [[dijhêye]] la k' on repete ene sacwè d' ene ôte façon, d' ene manire savante.

{{po|vey voltî|vey voltî (discramiaedje)}}
'''Vey voltî''' (''veûy voltî''), c' est ene [[antolodjeye di scrijheus e walon|antolodjeye]] di tecses so l' [[amour]] et l' amisté di [[scrijheus e walon]] do payis d' [[Djodogne]] et d' [[Perwé]].

{{po|Djezus|Djezus (discramiaedje)}}
[[File:MANET Le Christ Jardinier.jpg|thumb|so ene pondeure da Manet]]
)]] 
'''Djezus d' Nazarete''', c' est on persounaedje k' åreut viké podbon el [[Palestene]].

L' '''istwere del Beldjike''', come [[dislaxhî payis]], ni cmince k' e [[1830]]. 

[[File:Kamishibai.jpg|thumb]]
Li '''camichibay''' (djaponès 紙芝居, çou ki vout dire «[[pîce di teyåte]] so [[papî]]»), c' est on [[spectåke di rowe]] po ls [[efant]]s k' esteut corant e [[Djapon]] disk' al deujhinme mitan do 20inme sieke.

{{Wiccionaire|acteur}}
, dessiné e 1953 pa [[J. Schoovaerts]]]]
Èn '''acteur''', ene '''actoresse di cinema''', c' est ene djin ki djowe dins les [[fime]]s.

[[Categoreye:Roumaneye]]

{{Wiccionaire}}
On '''schård e sacramint''' ou on '''schård dins l' contrat''', c' est cwand ene [[djin marieye]] va [[fé l' amour|coûtchî]] avou èn ôte feme ou ome ki l' sinne.

, e 2003]]
Ene '''bate di recitaedje''', c' est on [[concours]] la k' les bateus et bateuses recitnut des sacwès li mî possibe, po-z awè on pris.

Les  '''trevéns djeyolodjikes''', c' est ene [[schåle des tins djeyolodjikes|schåle di tins]] k' a stî metowe so pî po studyî l' istwere del [[Daegne]].

{{Wiccionaire|djaenea}}

Li '''ridaedje R/L''', c' est l' [[ridaedje (linwince)|candjmint d' son]] do [[son L]] eviè li [[son R]], u årvierdimint.

'''Pilipili''', c' est ene [[otobiyografeye]] da [[Gilbert Renson]], wice k' i cåze di lu a mode di rwaitant, et k' a stî eplaidî e 2007. 

{{Wiccionaire}}
Li '''Sireye''' (sovint prononcî ''Sîrîye''), c' est on [[dislaxhî payis]] do [[Moyén Levant]], metou sol [[Mîtrinne Mer]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
 nén pouverijheye]]
Li '''fleur di tonire''' (ou '''tonire''' ou '''tonoere''') ou '''pavoe''' ou '''cloket''' ou '''colåd''', c' est ene rodje fleur ki vneut voltî dins les dinrêyes divant les [[pouverijhaedje]]s.

On '''speculôsse,''' u on '''bonzome''' ; sortoit cwand l' '''speculôsse''' a on [[Sint-Nicolai]] dzeu ; c' est ene [[biscûte]] ki vént del [[Flande]] eyet des [[Bas Payis]]. 

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Ene '''sicoreye''' (on dit eto : ene '''sicorijhe''', ene '''sicordjire''', ene '''escaswere''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]]  '''9''' 109.</ref>,  c' est ene [[usteye]] fwaite d' on mantche et d' on dbout d' coide ou d' cur, po bouxhî avou so des djins ou des biesses.

{{Wiccionaire}}
On '''fî''', c' est, dins l' adjinçnaedje del [[Moyinådje]], ene tere k' on [[signeur]] aveut dné a s' [[waslet]], po l' payî di vni fé l' [[guere]] avou lu.

{{Wiccionaire|Tchår Pôcet}}
[[File:Maury Geography 005B dipper.jpg|thumb|Tchår Pôcet et Stoele di Bijhe]]
Li '''Tchår Pôcet''' (on dit eto : l' '''Atelêye Pôcet''', li '''Grand Tchår''', li '''Grand Tcheriot''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''3''' 19.</ref>, c' est ene [[sitoelreye]] ki rshonne a on tchår.

{{Wiccionaire}}
 dilé ene bele tiesse di cier]]
]]
On '''gåre di bwès''' u '''foistî'''; ene '''gåre di bwès''' u '''foistresse''', c' est ene djin d' mestî ki louke si les bwès sont bén etertinous come i s' doet.

{{po|growe|growe (discramiadje)}}
{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
[[File:Striped skirt jimmy choos 3.jpg|thumb|left|150px]]
On '''cotrê''' ou '''djupe''', c' est on mousmint d' comere (mins padecô ossu des omes) ki s' tént al [[cingue|cingue]], et rascove les djambes — foirt ou waire sorlon l' môde do moumint.

Li '''môde indicatif''' u '''môde reyalisse''', c' est on [[môde (codjowaedje)|môde]] po [[codjower]] les [[viebe]]s.

:''Loukîz eto a [[Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye]].
Li '''no di dmorant''' (on dit eto : '''no di dmanant'''), c' est l' no des djins ki dmorèt dins on [[hamtea]], on [[viyaedje]], ene [[veye]], ene [[contrêye]], on [[payis]], on [[continint]].

[[Categoreye:Volcans]]
[[File:Cindes volcanikes.jpg|thumb|scrabeyes volcanike e l' Efel]]
Les '''scrabeyes volcanikes''', c' est des grossès cenes d' on [[volcan]] ki siervèt come [[escrabeye]]s (coûtche dizo les voyes, les pavêyes po ls assouwer).

[[File:GraveOfRabbiSimeonBarYochaiOnLagBOmer.jpg|thumb|ene heyloula e-n Israyel]]
Ene '''heyloula''' (di l' [[ebreu]] הילולא, sustantif femrin fwait sol [[bodje (linwince)|bodje]] הלל, HLL "criyî djoyeuzmint mins respectiveuzmint"), c' est ene [[fiesse]] [[djwive]] sol [[tombe]] d' on [[sint]] ome.

]] 
)]] 
Ene '''eglijhe''' (e [[scrîta|vî walon]], on djheut ene '''gléjhe'''), c' est on bastimint la k' les [[crustin]]s [[catolike]]s et [[ortodosse]]s si rashonnèt po messe, et po les ôtes ofices, u î aler tot seus po-z î dire ses priyires.

E l' [[teyolodjeye]], on djåze do '''schapaedje''' ou '''rischoyaedje''' po dire:
* esse schapé d' ene sacwè d' mwais, des rascråwes, des rujhes (adon c' est l' minme ki esse rischoyou);
* ariver e l' veye ki dmorreut po todi.

{{Wiccionaire|cawe}}
{{po|cawe|cawe (discramiaedje)}}
On rtrouve les mots [[Wikt:cawe|cawe]] et [[Wikt:cawete|cawete]] dins sacwants [[toponimeye do walon|nos d' plaeces del Walonreye]].

[[Categoreye:Administråcion]]
:''[[Idintité|Discramiaedje des årtikes avou "idintité"]]
:''[[Cwåte|Discramiaedje des årtikes avou "cwåte"]]
Ene '''cwåte d' idintité'', c' est on papî ki totes les prumirès racsegnes so ene djin, si no, si ptit no, si adresse, si date di skepiaedje, si portrait.

{{Wiccionaire|Azeye}}
[[File:Map of Asia, showing gt. political divisions, and also the various routes of travel between London and India, China and Japan, etc NYPL1510834.tiff|thumb|Viye mape d' Azeye]]
L' '''Azeye''', c' est l' [[continint]] raloyî a l' [[Urope]] (les deus eshonne, on dit l' [[Urazeye]]), metou a s' [[Levant (costé del Daegne)|Levant]] a pårti des [[Monts Ourals]].

[[Categoreye:Djeus]]
[[Categoreye:Dicåces]]
On '''tirlibibi''', c' est on [[djeu]] d' [[dicåce]], di [[fôre]], di [[cazino]], k' on wangne (ou piede) d' [[astcheyance]] et nén d' [[adierçaedje]].

{{Wiccionaire|rogne}}
{{po|rogne|rogne}}
Li '''rogne''', c' est ene [[maladeye]] del pea, cåzêye pa des [[acåre]]s.

{{Wiccionaire|aspougneu}}
Èn '''aspougneu d' tecse'''<ref>[[noûmot do walon]] atåvlé e 1997</ref>, c' est on [[programe infôrmatike]] k' arindje on tecse tapé sol [[taprece]] d' èn [[ordinateur]], pol poleur [[imprimer]] comifåt.

Ene '''måjhinete so rowes'''<ref>[[noûmot do walon]] eplaidî on prumî côp ås [[scoles di Bive]] do 9 di måss 2022.</ref> u '''tiniwôsse'''<ref>Prononçaedje e walon do [[calcaedje di l' inglès]] «tiny house», «tene» (pitite) måjhon (oyou d' on waloncåzant ki dismontéve des caravanes dins les campignes pa [[Uzeu:Lucyin]]).</ref>, c' est ene pitite [[måjhon]] di [[bwès]] montêye so ene rimorke.

{{Wiccionaire}}
Ene '''manêye''' (on dit eto ene '''pårt di virêye''', ene '''pårt des patrimoennes''', èn '''afouwaedje'''), c' est ene pårt di bwès d' tchåfaedje, dinêye tos ls ans ås djins ki dmanèt e-n on metou [[viyaedje]].

{{po|cour & Cour|cour (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|cour}}

{{po=}}
Èn '''arondixhmint''', e l' administråcion di bråmint des payis, c' est ene sitindêye administrative pus ptite ki l' [[province]], mins pus grande ki l' [[canton]], ou l' [[rebanêye comene]], a l' assulon.

On '''sindrome''', c' est ene troclêye di [[sene (medcene)|senes]] et di dnêyes [[minêyolodjike]]s ki vont todi eshonne, et ki permetnut di defini ene novele [[maladeye]], sovint k' on n' kinoxhe nén bén s' cåze, å cminçmint, todi.

{{Wiccionaire}}

[[File:Terril Loos-en-Gohelle 2006-01-14.jpg|thumb|On teri el France]]
{{Wiccionaire}}
On '''teri''', '''terisse''', u '''teri d' fosse''', c' est on nouzome hopea d' tere, bråmint pus hôt k' ene måjhon, k' a stî fwait (aprume di 1800 a 1960) avou les vudaedjes des [[:Wikt:rikete|riketes]] des [[houyire|fosses å tcherbon]].

{{po=}}
{| border="1" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" id="toc" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+ <span style="font-size:large;">'''Republike populaire di Chine'''<br />
'''Renmin Zhongguo'''<br /></span>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align:center; width:100%;"
|-
| 
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"|<font size="-1">''[[Divize]] nåcionåle: Compter so ses propès foices ''</font>
|-
| align=center colspan=2|
|-
|[[Lingaedje oficir]] || [[mandarin|chinwès mandarin]], [[chinwès cantonais]], [[ôtes lingaedjes minoritaires]]
|-
|[[Mwaisse veye]] || [[Pekin]]
|-
|[[Djivêye des prezidints del Chine|Prezidint]] || [[Xi Jinping]]
|-
|[[Djivêye des prumîs minisses del Chine|Prumî minisse]] || [[Li Qiang]]
|-
|[[Sitindêye]]
&nbsp;- Totåle <br />
&nbsp;- % aiwe
|[[Djivêye des payis, d' après leu stindêye|Classé 3inme]]
9.596.960&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]] <br />
6,20%
|-
|[[Populåcion]]
&nbsp;- Totåle ([[2005]]) <br />
&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]
|[[Djivêye des payis, d' après leu populåcion|Classé 1i]]
1.338.613.000&nbsp;dimorants <br />
137 &nbsp;djins/km² 
|-

On '''pwezon d' tchamosseure''' ou '''tchamopwezon''' ou '''micotocsene'''<ref>Mot eternåcionå må atuzlé, ca ci n' est k' des pwezons des tchamosseures, et nén des ôtes tchampions, come li boket "myco-" el pôreut fé acroere</ref>, c' est on prodût do [[metabolisse]] di sacwants [[tchamosseure]]s. Foiravant les cenes ki crexhnut so les [[grin]]s. Adon, les [[pwezon]]s s' ritrovèt dins l' amagnî des biesses d' aclevaedje, aprume ezès [[poytreye]]s.

On '''bistocaedje''' (on dit eto : '''buskintaedje'''), c' est ene [[dujhance sociåle|dujhance]] la k' on [[fiesse|fiestixh]] ene djin k' a ses ans, ene k' a fwait ene sacwè d' clapant : rascode on pris, monter e gråde. evnd. On bistoke eto al [[novelan]].

[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Virolodjeye]]
{{po|porea|porea}}
[[File:Porea doet djin wi.jpg|thumb|Porea sol pôce]]
On '''porea''', c' est ene  [[maladeye]] del [[pea]] des [[djin]]s, mins eto des [[biesse]]s.

{{po|coisse|coisse (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|coisse}}

[[Categoreye:Administråcion]]
[[Categoreye:Bastimints]]
[[Categoreye:Beldjike]]
[[File:Plake Hesta.JPG|thumb|Plake e walon sol måjhon-comene di Hesta]]
Li '''måjhon-comene''', c' est on [[bastimint]] la k' gn a l' administråcion del [[comene]] (el [[Beldjike]], les [[ancyins ptits bans]] pu, après 1977, les [[rebanêyès comenes]]).

[[File:Måtche el Fåmene pirire plake.jpg|thumb|Plake "Al Pirire a [[Måtche-el-Fåmene (veye)|Måtche-el-Fåmene]]]]
Li mot pire aparexhe dins bråmint des [[toponimeye|nos d' plaeces]] el Walonreye, soeye-t i [[Wikt:pire|tot seu]], soeye-t i dizo des parints : [[Wikt:peret|peret]], [[Wikt:piroe|piroe]], [[Wikt:peri|peri]], [[Wikt:perijhea|perijhea]].

{{djermon biesse}}
{{Wiccionaire}}
Les '''biesses å Bon Diu''' (on dit eto : '''costirete''', '''mårtén''', '''mårtén-salé''' et co plins d' ôtes nos)<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 130.</ref>, c' est des [[inseke]]s foirt kinoxhous a cåze del [[Biesse å Bon Diu ordinaire]] k' a des rodjès aiyes avou set noers ponts dsu.

{{Wiccionaire}}
[[File:Pertussis.jpg|thumb|efant avou l' kintosse]]
Li '''kéntosse'''<ref>[[no bikebok]] e walon : fé '''do''' kéntosse ou '''del''' kintosse</ref> (on dit eto : [[kincoûsse]], [[kinkioûle]], [[cåcour]], [[caytosse]], [[tosse Sint-Tibåd]])<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''15''' 130.</ref>, c' est ene [[maladeye]] des [[efant]]s k' i tossèt a kéntes, pu poleur mori stofés, di cåze d' ene bactereye k' atake li goidje, ''[[Bordetella pertussis]]''.

Les '''atacaedjes terorisses di Noû York et Wachintone''', c' est des atakes avou des [[avion]]s d' lene k' avént stî distournés pa des [[terorisse]]s so des bastimints di [[Noû York]] eyet [[Wachintone]].

Li '''diccionairaedje'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé so l' [https://moti.walon.org/dicc_esplicantD_DA.html#DIC l' esplicant motî] eplaidî do [[L' Aberteke (waibe)|l' Aberteke]] (inte 2000 et 2003)</ref> u '''lecsicografeye'''<ref>calcaedje do mot eternåcionå.</ref>, c' est li scrijhaedje di [[motî]]s ou di [[motlî]]s bén ahessîs.

[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Epweznaedjes]]
{{djermon}}
Li '''fluworôze''', c' est ene [[maladeye]] des [[medcene|djins]] et des [[årtisyince|biesses]] a cåze do magnaedje di dpus d' [[fluwôr]] k' i n' elzî fåt.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

On '''mwaisse leu'''<ref>li mot "leu", come dischindant do latén e walon, est wårdé dins ene seule ratourneure: esse sins feu ni leu; il est reployî cial come [[noûmot do walon|noûmot]].</ref>, c' est li [[veye (djeyografeye)|veye]] u l' [[viyaedje]] principå d' ene [[province]], d' on [[canton]], d' èn [[arondixhmint]], d' ene [[signorreye]] u di tot ôte pårtixhaedje djeyografike.

Li '''revintreye des Simbas''', c' est ene [[revintreye]] ki s' a passé e [[1964]] å [[Congo-Yopôlveye]] di cåze des mambornaedjes do govienmint cintrå. 

{{po|spirou|spirou (discramiaedje)}}

{{djermon}}

{{Wiccionaire}}

Li '''mannixhance di l' aiwe''', c' est l' [[mannixhance]] des corantes ou cropantès aiwes, des [[mer]]s et [[oceyan]]s pa totès sôres di prodûts, tchimike, nawearins ou [[grossès ehales]].

'''François Vérove''', c' est on moudreu francès k' a nexhou li [[22 d' djanvî]] [[1962]], a [[Gravlene]], yet k' a morou li [[29 di setimbe]] [[2021]], a [[Prades-le-Lez]].

L' '''evandjîle sint Djhan''' (ou '''Evandjîle sint DJan'''), c' est èn [[evandjîle]] oficir des [[crustins]] sicrîte pa [[sint Djan l' Evandjilî]].

On '''vicant lingaedje''', c' est on [[lingaedje]] k' i gn a co des djins ki cåznut, å djoû d' ouy.

Li '''gagåz''', c' est on [[lingaedje troucrece]] djåzé på [[Gagåz (peupe)|peupe do minme no]] di [[Moldaveye]], [[Oucrinne]], [[Rûsseye]] et [[Tourkeye]].

[[Categoreye:Crustinnisse]]
L' '''arianisse''', c' est ene [[erezeye]] ki djheut ki l' [[Crisse]] n' esteut nén [[Bon Diu]] moussî d' tchå, mins purade ene [[mwaisse andje]].

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
 divins l' nive]]
Del '''nive''' /dɛl niːf/, li '''nive''' {{odio|Wa (li) nive.ogg|lang=wa}} (on dit eto : del '''[[nivaye]]''', di l' '''[[ivier (discramiaedje)|ivier]]''', del '''nedje''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=3&alw_page=167 notule '''3''' 92].</ref>, c' est ene blanke sacwè ki toume do cir, cwand i divreut [[plouve|ploure]], mins k' i fwait dizo 0 [[digré Celciusse|dgrés]] dins l' [[air]].

[[File:Tarifa pôrt plaijhance.jpg|thumb|Pôrt di plaijhance]]
On '''pôrt''', c' est ene plaece, so ene [[mer]] u èn [[oceyan]], u so on gros [[mouze (grande aiwe)|mouze]] u ene [[grande basse]], la k' on pout rçure des [[batea]]s.

Les '''tchamosseures del pea''', c' est des maladeyes del pea des djins et des biesses, kel cåze, c' est des [[tchamosseure|tchampions microscopikes]]

{{po|diele|diele (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|diele}}
 

Li '''paloûte ordinaire'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé so Wikipedia, calcaedje do francès [[Wikt:palourde|palourde]], lu-minme do [[latén]], lu-minme do [[vî grek]], la k' i vout dire «gros [[schafiotaedje]]».</ref>, c' est on magnåve [[molusse]] [[molusse ås deus schafiotes|ås deus schafiotes]] ki vike dins l' såvlon des pladjes.

{{Wiccionaire|pîxhe}}
 
 

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}
{{po=}}
[[File:Bocrê tchote.jpg|thumb|bocrê a ene båshele]]
On '''bocrê''' (on dit eto : on '''[[boton d' five]]''', on '''[[boton d' sori]]'''), c' est on setch boton k' on-z atrape so les [[lepe]]s, cwand on-z a del [[five]] u k' on-z est [[Wikt:strinde|strindou]].

[[File:Pronos tot seus et pronos sudjets.jpg|thumb|pronos tot seus et pronos sudjets e walon]]
On '''prono''', c' est on ptit mot ki replaece on no.

L' '''Univiersité d' Gant''', c' est ene [[univiersité]] d' [[estat]], metowe a [[Gant]].

[[Categoreye:Economeye]]
[[Categoreye:Ovraedje]]
:''[[Traitmint|Discramiaedje des årtikes avou "traitmint"]]
Li '''traitmint''' (po les fonccionaires) u li '''salåre''' (po les ovrîs), c' est les [[cwårs]] ki les cis (cenes) k' ovrèt wangnèt po leu boutaedje.

[[Categoreye:Sitofes]]
Li '''tirtinne''', c' esteut ene sôre di grosse [[sitofe]], fwaite d' on fi d' [[linne]], et d' on fi d' [[:Wikt:coton|coton]]<ref>[[S104]] p. 211.</ref>, ou d' [[tchene]] ou d' [[lén]].<ref>[[E200]] p. 211.</ref>

'''Atina''', c' est on [[viyaedje]] [[Itåleye|itålyin]] di 4.235 abitants (2017), ki s’ trouve el redjon do [[Lassiom]] ey el [[province]] di [[Frosinone]]. 

[[Categoreye:enerdjeye]]
[[Categoreye:Agro-industreye]]
[[Categoreye:Ecolodjeye]]

{{Wiccionaire}}

{{po|voenne|voenne (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|voenne}}
Ene '''voenne'''<ref>Po tos les prononçaedjes do mot, riscrîts e [[sistinme Feller]], loukîz al notule [[ALW]] '''1''' 97; e [[rfondou walon]], i sont rindous rashonnés e [[betchfessî oen]].</ref>, c' est èn [[ecdût]] ki ramoenne li [[sonk]] des [[texhou (biyolodjeye)|texhou]]s aviè l' [[cour]].

El '''dislaxhaedje walon''', c' est on mouvmint politike ki vént do [[mouvmint walon]] eyet ki vout l' indepindance walone del [[Beldjike]] (ôtrumint dit, del [[Flande]] et del [[Brussele (redjon)|Redjon d' Brussele]]). El prumî pordjet d' ene Walonreye indepindante a sti atåvlé pal "[[Rassemblement démocratique et socialiste wallon]]", e 1942.<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Ind%C3%A9pendantisme_wallon</ref>

{{Wiccionaire}}
Èn '''atôme''', c' est li pus ptite boket d' ene sacwè fizike ([[gåz]], [[likide]], [[solide]]) ki n' pout nén esse esse pårti avou des piceures tchimikes ou grosmint fizikes.

{{Wiccionaire|assimilaedje}}
Èn '''assimilaedje di lete''', c' est cwand ene di deus [[cossoune]]s metowes ene dilé l' ôte, piede si son prôpe, et prinde li son d' l' ôte.

Li '''ralonguixhaedje replaeçrece''', c' est cwand ene [[voyale]] divént longue, pask' ele replaece ene u deus cossounes etimolodjikes metowes padrî.

[[categoreye:Mousseures]]
[[Categoreye:Moirt]]
Ene '''ranse''' (on dit eto: ene '''crepe'''), c' est ene noere [[nålete]] k' on mete åtoû do tchapea u do hintche bresse, et k' on poite ås etermints, u cwand on est d' [[doû]].

L' '''Evandjîle sint Djhan''', c' est l' cwatrinme et l' dierinne des [[evandjîle]]s oficires, sicrîte pa [[Sint Djhan l' Evandjilî]], diviè l' an [[100]].

[[Categoreye:Televuzion]]
Les '''noveles al tévé''' ou '''djournå al tévé''' ou '''djournå pårlé sol tévé''', c' est [[djournå pårlé (posse)|come å posse]] mins sol [[boesse ås imådjes]]. Dabôrd, on voet li ci ki prezinte, et å pus sovint, des rapoirtaedjes so les noveles k' on-z pi dene.

[[Categoreye:Amuzmints]]
[[Categoreye:Motyince do walon]]
{{djermon}}
Èn '''advina''' ou '''advinea''', c' est ene kesse k' on dmande (å pus sovint a èn [[efant]]) avou tote ene tournurete, sovint [[arimé|arimêye]].

Li '''guere civile espagnole''' (ou co '''Guere civile d'&nbsp;Espagne'''), c' est ene [[guere civile]] e l'&nbsp;[[Espagne]], après k'&nbsp;ene pårteye di l'&nbsp;årmêye eyet del wåde civile åye sayî d'&nbsp;fé on côp d'&nbsp;Estat fachisse siconte del [[Deujhinme Republike Espagnole]].

{{djermon}}
[[Categoreye:Powezeye]]
On '''zandrin''' (on dit eto '''alecsandrin'''), c' est on [[ver]] di doze pîs.

[[Categoreye:Univiersités]]
[[Categoreye:Braezi]]
[[Image:LogoUFG.jpg|right|thumb|220px]]
L' '''Universidade Federal de Goiás''', c' est l' [[univiersité]] d' [[Goiânia]], e [[Braezi]].

[[Categoreye:Protestantisse]]
{{djermon}}
Li '''Refôme protestante''', c' est on candjmint dins les pratikes del rilidjon crustinne, atåvlé di [[Martin Luther]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Lathen - Hafenstraße + DEK+Ems + Hopfen 01 ies.jpg|thumb|sol dilé d' on vevî, ki s' a agritchî å drî d' ene plake]]
Li '''houbion''', c' est ene plante ki crexhe dins les [[håye]]s ou k' est ahivêye esprès po vinde ås [[bresseu]]s.

{{Wiccionaire}}
[[File:Mahin Lucyin afitchete Moude a rvinde 2 costés.jpg|thumb|deus costés di l' afitchete di «[[Moudes a rvinde (noveles)|Moudes a rvinde]]»]]
Ene '''afitchete-riclame''' u pus biesmint ene '''afitchete''', c' est ene pitite [[afitche]], sovint scrîte des deus costés, po-z anoncî èn etrevén.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
On '''hawea''' (di cotlî, di cinsî), c' est ene usteye al mwin, avou on lådje fier, sovint arondi, ki côpe di scwere avou l' sinse do bouxhaedje (årvier des [[hepe]]s), emantcheye so on mantche, pus court u pus long.

Li '''gripe espagnole''', c' est ene [[gripe ås djins]] ki s’ a ferou abeymint dins l’ [[monde etir]] do [[prétins]] [[1918]] diski fén [[1919]]. On pinse k' i gn a yeu on cénkinme del [[peuplåcion del Daegne]] k' a stî acsûte.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}

Li '''bole''' ou '''accint-bole''', c' est on rond [[diyacritike]] ki s' mete so sacwantès [[voyale]]s, dins des lingaedjes k' i gn a.

{{Wiccionaire}}
On '''noûmot''' ou '''novea mot''', c' est on [[mot]] k' ene sakî dit u scrît pol prumî côp, et ki s' sipåde dins tot on lingaedje. 

{{Wiccionaire}}
[[File:Kosir 002.jpg|thumb]]
On '''fiermint''' u '''såpe''' u '''sårpete''' u '''sårpea''' u '''courbet''', c' est ene [[usteye]] avou on court mantche, ey èn arondi taeyant, po côper des coxhes, evnd.

[[File:Alfabet ebreu minme son arabe.jpg|thumb|Letes di l' ebreu, tapêyes et scrîtes al mwin, avou les letes arabes ki rindèt l' minme son]]
L' '''alfabet ebreu''', c' est l' [[alfabet]] po scrire l' [[ebreu]].

{{Wiccionaire}}
[[File:Charleroi - Bicentenaire de la bataille de Waterloo - 65.jpg|thumb|Mayeur avou si etcherpe noere-djaene-rodje]]
On '''mayeur''' (on dit pus rålmint '''mwaire'''<ref>e 20inme sieke, djusse  so l' [[Årdene nonnrece]] ([[Palijhoû]], [[Bouyon]], [[Vresse]]) et sacwants viyaedjes del [[Walonreye di France]] (mais "mayeur" a [[Fromlene]], [[Rancene]], [[Vireu]] et [[Landritchamp]] [[G152]]).</ref>) ou '''borguimwaisse'''<ref>''borguimêsse'', on vî mot e [[Payis d' Lidje]].</ref>; ene '''mayoresse''' ou (pus rålmint) ene '''borguimwaistresse''', ene '''mwairesse''', c' est l' tchîf (tchîftinne) d' ene [[comene]].

[[Categoreye:Rawiants]]
[[File:Loirs mangeant.jpg|thumb|Sodoirmants ordinaire après ene [[pîxhe]]]] 
Li '''sodoirmant ordinaire''', c' est l' pus cnoxhou des [[sodoirmant]]s; el [[Walonreye]], todi.

{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:ArdennerPferd.JPG|thumb]]
[[File:Bundesarchiv Bild 183-1988-0810-301, Berlin, Ausbildung von Hufschmieden.jpg|thumb]]
[[File:Czechy Kowal kucie gwozdzia 5.jpg|thumb]]
On '''marixhå''', c' esteut èn [[ome di mestî]] k' aveut ene [[foidje]], et ferer les [[tchvå]]s.

{{po|Walonreye|Walonreye (discramiaedje)}}
Li '''Walonreye oficirmint francès-cåzante''', c' est li stindêye del [[Walonreye]] la kel lingaedje oficir, c' est l' [[francès]].

[[Categoreye:Crimêye]]
{{djermon}}
'''Keritch'''<ref>Mî adapté al fonolodjeye walone i "Kertch" (loukîz a [[displouctaedje des trokes di cossounes å coron]].</ref>  (sicrît '''Keriç''' e [[tatår di Crimêye (lingaedje)|tatår di Crimêye]]; e [[rûsse (lingaedje)|rûsse]] '''Керчь''', e [[oucrinwès (lingaedje)|oucrinnwès]] '''Керч''', Kerch e-n [[inglès]]), c' est ene veye di [[Crimêye]], tot å [[Coûtchant]], sol [[Noere Mer]]. 

Li '''tawoyisse''' u '''dawoyisse''', c' est ene [[rilidjon]] ey ene [[filozofeye]], sikepieye do scolaedje da [[Lao Tseu]].

'''Floravile''' (pôreut esse erîlêye '''Floraveye'''; fr: ''Florenville''), c' est ene [[rebanêye comene]] del Walonreye, el [[province do Lussimbork]].

Ene '''motire do latén''', c' est ene troke di mots ([[motire]]) do [[lingaedje]] [[latén]]. 

[[File:Ruanda Urundi 1.jpg|thumb]]
Li '''Rwanda-Ouroundi''', c' esteut l' teritwere ki respond asteure å [[Rwanda]] et å [[Bouroundi]], di [[1922]] a [[1962]].

{{Wiccionaire}}

{{Wiccionaire}}

{{po|otruche|otruche (discramiaedje)}}

[[File:Zacherlfabrik-IMG 0691.JPG|thumb]]
On '''boton al loumire''', u '''boton d' electrike'''<ref>boton d' l'élèctrique dins [[E170]] a «boton»</ref> pus coûtmint: on '''boton'''<ref>rastrindou uzaedje di «boton» ([[S0]])</ref> (on dit eto, setch calcaedje do francès, èn '''interupteur'''<ref>aveuri pa [[FC99]] & [[S0]]</ref>), c' est on ptit boton k' on tchôke dissu (des côps d' on costé pu d' l' ôte, kécfeye tot l' fijhant tourner) po esprinde u distinde ene [[loumire (lampe)|loumire]] u èn [[aparey electrike]].

{{Wiccionaire|schiråde}}
[[File:Schiråde0.jpg|thumb|pitite båshele zouplant ådzeu d' on ptit feu]] 
Li '''schiråde'''<ref>coinreçmint [[Wikt:chiråde|chirôde]], [[Wikt:chiråde|chirâde]], Loukîz a l' [[ALW]] 3 p. </ref> (on dit eto: '''pitit feu''', '''schirêye'''), c' est on feu k' on fwait å [[crås mårdi]] (la k' on-z a magnî a s' fé schirer), copurade e [[Condroz]], [[Fåmene]] et [[Årdene]] djondant. Ça pout esse on seul feu pa viyaedje, mins nén si grand kel [[grand feu]] ki vént djusse après. On pout eto fé sacwants ptits feus, onk pa coulot, djusse avou des boteas di strins u des hopeas d' fetchires.

{{Wiccionaire|waerbea}}
 
Ene '''moxhe ås waerbeas'''<ref>Po tos les nos e walon do waerbea et del moxhe, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 134.</ref>, c' est ene cafloreye [[moxhe]] [[moxhe ås deus aiyes|ås deus aiyes]] ki prodût des '''waerbeas''' ou '''waerbåds'''.

{{Omonimeye}}
{{po|ourteye|Ourteye (discramiaedje)}}
les '''palivoles ås ourteyes''', c' est deus sôres di [[påwion]]s d' djoû ki leus [[halene]]s vinèt so les [[ourteye]]s
* [[rodjåsse palivole ås ourteyes]], avou bråmint dpus d' rodje, sol boird des aiyes) (''[[Aglais urticae]]'')
* [[noeråsse palivole ås ourteyes]], avou ene grosse noeråsse taetche sol mitan des aiyes) (''[[Vanessa atalanta]]'')

{{Wiccionaire}}
{{Wiccionaire|melêye}}

{{Wiccionaire|bistocaedje}}
On '''bistocaedje''' u '''buskintaedje''', c' est ene [[fiesse]] la k' on fiestixh ene djin [[fiesse des ans|k' a ses ans]], u ene cope si aniversaire di mariaedje aprume des [[noices d' årdjint]], [[noices d' ôr|d' ôr]], u ds ôtes. 

{{Wiccionaire}}

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; [[goydelike]] &gt; '''irlandès'''
----
L' '''irlandès''', c' est on [[lingaedje]] del brantche [[goydelike]] do [[gayel]], djåzé e l' [[Irlande]], disk' å djoû d' ouy.

Li '''Noere Mer''', c' est ene [[mer]] cåzu tote divintrinne, a pårt si raloyaedje al [[Mîtrinne Mer]] e l' [[sitroeteure do Bosfôre]].

[[Categoreye:Linwince]]
L' '''atroclaedje del divancete''', c' est èn sôre d' [[aplacaedje]] d' ene [[divancete]] après l' [[mot]] ki l' shût, po fé on novea mot.

L' '''igbo''', c' est on [[lingaedje]] do [[Sud-Ess]] do [[Nidjeria]]. 

Ene '''andje'''<ref>Mot d' [[djinre]] femrin e walon.</ref>, c' est, dins les rlidjons [[djudayisse|djwive]], [[crustinnisse|crustinne]] et [[islam|muzulmande]], on [[tolu]] k' apoite des messaedjes do [[Bon Diu]] ås djins.

Li '''fotbale''', c' est on [[spôrt]] ki onze djins pitèt eshonne dins ene [[bale]], siconte ene ôte ekipe di onze, avou des [[tchmijhe]]s d' ene ôte coleur.  

[[Categoreye:Plantes]] 
L' '''ameur''', c' est l' djus ki rexhe d' on frut, d' ene raecène, d' ene verdeure k' est spotcheye.
C' est eto l' djeu, l' djès (po l' frut), l'seûve (po l' åbe : l' bwès ki boute) èt l' vèrzin (po l' ome).
C' est eto l' [[seuve]] d' èn [[åbe]].

s (come on n' î pout nén mete les biesses po leyî rcrexhe les djonnes åbes, gn a toplin d' setchès yebes).]]

On '''liken''' <ref>Calcaedje do francès «lichen», lu-minme do [[vî grek]] ''leikhên'', ''ki letche''</ref> u on '''blanc mossea'''<ref>''blanc-mossê'' ([[E34]])</ref>, c' est l' rizultat del [[simbiôze]] inte deus vicantès sacwès : on [[tchampion]] ey ene [[Ale (plante)|ale]] (oubén ene [[bactereye]]).

[[Categoreye:Linwince]]
[[Categoreye:Croejhete]]
{{Wiccionaire}}
On '''mot-brut''', c' est on mot ki rprezinte on metou [[brut]]s.

[[Categoreye:Tcheriaedjes]] 
[[Categoreye:Areyonotike]]

{{Wiccionaire-motîs|Inkete Bruneau}}
Les '''Inketes Bruneau so les patwès d' Årdene''', c' est des rcwerances da [[Tchåle Bruneau]] so les [[mancî lingaedje|lingaedjes diléreces]] del Bijhe do dpårtumint des [[Årdenes francesses]], k'&nbsp;i lome les “patwès d'&nbsp;Årdene” et del Nonne del Walonreye (Payis di [[Smwès]], [[bote di Djivet]], [[bote do Hinnot]], dizo del [[Gåme]]).

{{Omonimeye}}
{{Wiccionaire|Tchampion}}
{{Wiccionaire|Tchimpion}}
Tos les [[viyaedje]]s u [[hamtea]]s lomés '''Tchampion''' ou '''Tchimpion''', leu no vént do latén ''campus'' ([[tchamp]]) avou ene raptitixhante cawete ''-lio'', ''-lon''(eto, ça vout dire pitit tchamp).
* [[Tchimpion-Årdene]]
* [[Wahå|Tchimpion-Fåmene (Wahå)]]
* [[Tchampion-dlé-Nameur]]
* [[Emtene-dilé-Hamwè|Tchampion (Emtene)]]
*  [[Tchampion-el-Wisconsene]] ([[Tchampion-e-Wisconsin]])

Li '''finwès'''<ref>purade ki «[[finlandès (lingaedje)|finlandès]]».</ref>, e finwès: '''''suomi'''''<ref>avou ene pitite lete, paski «Suomi» avou ene grande lete vout dire «[[Finlande]]».</ref>, c' est l' [[lingaedje oficir]] del [[Finlande]].<ref>avou l' [[suwedwès (lingaedje)|suwedwès]].</ref>

[[Categoreye:Canada]]

[[File:Tango-au-NixNox-Paris.JPG|thumb|Danseus d' tango]]
Li '''tango''', c' est ene danse di bal ki s' danse a deus.

Ene '''olyinne'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] etindou pa Mady Dorchymont a [[Bive]] e 2009 dizo l' [[disfondowe]] ''olyène'' ey eplaidî dins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 52, ivier 2009-2010.</ref> (u, dit ene miete po rire, '''tournikete å corant'''), c' est on hôt montant avou des pales ki tournèt a l' air et produre di l' [[electrike]].

[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; occitano-catalan &gt; '''occitan'''
----
" a l' intrêye des [[Moitès-Aiwes]]]]
" a l' intrêye di [[Sete]]]]
" "[[Wikt:treillat|treillat]]"]]

{{po=}}
{{Listen|filename=Tchant des Walons.ogg|title="Li tchant des Walons"|description=([[emey tchapele]] pa ene båshele di 8 ans)}}

{{djermon}}
L' '''Eglijhe catolike''' (on dit eto: li '''catolocisse'''), c' est ene coxhe do [[crustinnisse]] ki ricnoxhe l' otorité do [[Påpe]] di Rome so tos les creyants.

{{po|cafè|cafè (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|cafè}}
{{djermon}}
{{Riscrire e rfondou}}
Li '''cafè''', c' est ene [[abwesson]] divnowe foirt corante dispu les anêyes 1750.

{{Wiccionaire|crikion d' mer}}
{{po|crikion|crikion (discramiaedje)}}
[[File:Palaemon serratus 3.jpg|thumb]]
Li '''crikion d' mer'''<ref>krition-d'mér ([[E203]]); critchon d' mér ([[E170]])</ref> u '''gurnåte di rotche''', c' est ene [[gurnåte]] k' on pexhe voltî po magnî.

[[Categoreye:Dinrêyes]]
{{Wiccionaire}}
[[File:BarleyEars.JPG|thumb|oidje (a hintche) et scweron (a droete)]]
[[File:Hordeum vulgare subsp. hexastichum MHNT.BOT.2015.2.41.jpg|thumb|''Hordeum vulgare subsp. hexastichum'' - [[Muséum de Toulouse]]]]

{{Wiccionaire|wålant}}

Li corant "'''''Tchermila'''''" (do no del [[tchermila (amagnî)|såce do minme no]]), c' est ene môde ki s' a spårdou emey li djonnesse do Marok diviè l' anêye [[2014]]. 

{{po|aiwe|aiwe (discramiaedje)}}

{{po=}}
[[File:Belgium national football team World Cup 2018.jpg|thumb|Ekipe del cope daegnrece 2018]]
Les '''Rodjes Diåles''', c' est li [[Såvadje no|spot]] di l' ekipe nåcionåle di [[fotbale]] del [[Beldjike]]. Ç' est ossi li spot dès djouweus d' [[Manchester United FC]] (''[EN] Red Devils''). 

Li '''Grande Dutcheye do Lussimbork'''<ref>Pont d' loyeure dins les nos d' plaece inte des addjectifs metou a leu plaece normåle (come e [[Nouve Zelande]] ([[Esplicant motî do walon]], 2001).</ref> (on dit eto, pus simpmint li '''Grande Dutcheye''', u li '''Lussimbork'''), c' est on [[dislaxhî]] payis d' [[Urope]]. 

Li '''hatrea''' u li '''cô''', c' est l' boket do coir metou inte li tiesse et les spales.

{{Wiccionaire}}
On '''colibacile''', c' est ene [[bactereye]], ki vike normåldimint dins les [[boyea]]s des [[djin (biyolodjeye)|djins]] et des [[biesse]]s.