Öksürük otu

Öksürük otu, bilimsel adı Tussilago farfara olan, aster familyasınadan (Asteraceae) Senecioneae oymağına ait Avrupa ve Batı Asya'ya özgü bir bitkidir. Latince adı "öksürük" anlamına gelen "tussis" ve "etkilemek" anlamına gelen "ago" kelimelerinden türemiştir. Geleneksel tıpta kullanılsa da, bitkinin içerdiği zehirli pirolizidin alkaloidleri nedeniyle karaciğer sağlığı açısından risk oluşturur.

Tussilago farfara, Tussilago cinsinin tek kabul gören türüdür. Bu gruba geçmişte iki düzineden fazla tür dahil edilmiş olsa da, bunların çoğu artık farklı cinse ait olarak sınıflandırılmaktadır.[1]

Öksürük otu, tohum ve köksaplar yardımıyla kolay yayılabilen çok yıllık otsu bir bitkidir. Genelde koloniler halinde bulunur.Tay ayağına benzeyen yapraklar tohumlar dökülünceye dek gözükmez. Sarı çiçekler, yapraklar açmadan önce bir mevsim boyunca uzun saplar üzerinde kalır daha sonra kurur.

Karahindibaya benzeyen çiçekler, ilkbaharda uzun saplarda pulsu yapraklar taşır. Çiçekler tohum verdikten sonra ortaya çıkan öksürük otu yaprakları, yaz başında solarak ölür. Çiçek başları, dışarıda bir sıra brakte bulunan sarı çiçeklerden oluşur. Bitki genellikle 10–30 cm yüksekliğindedir. Yaprakların kenarlarında ise açısal dişler yer alır.[2][3]

Öksürük otu, Avrupa, Asya ve Kuzey Afrika'da yaygın olarak bulunur. Svalbard'dan Fas'a, Çin'e ve Rusya Uzak Doğusu'na kadar geniş bir alana yayılım gösterir. yerliler tarafından tıbbi amaçlarla veya arılar için erken dönemde nektar kaynağı olarak taşındığı tahmin edilen Kuzey ve Güney Amerika'da da sık rastlanan bir bitkidir. Genellikle atık alanlar, bozulmuş topraklar, yol kenarları ve patikalarda yetişir. Bazı bölgelerde ise istilacı bitki olarak kabul edilir.[1][4][5]

Öksürük otu adını, eskiden insanlar bu bitkiyi öksürüğü geçirmek amacıyla kullandıkları için almıştır. öksürük otu bitkisi ayrıca yapraklarının şeklinden dolayı "tash otu", "eşek ayağı", "boğa ayağı" "farfara", "tay ayağı", "tay otu" ve "at ayağı" gibi isimlerle de bilinir. Bazen (Petasites frigidus) ile karıştırılır.

öksürük otu bitkisi öksürük anlamına gelen Eski Yunanca kelimeden türetilerek "bechion", "bechichie" veya "bechie" olarak da adlandırılmıştır.[6][7]  Latincede ise "at nalı" anlamına gelen "ungula caballina" [6] ve "yer menekşesi" anlamına gelen "chamæleuce" isimleriyle de bilinir.[8]

Öksürük otu bitkisi geleneksel tıpta kullanılmış olmasının yanı sıra Coltsfoot Rock gibi bazı şekerleme ürünlerinde de gıda maddesi olarak tüketilmiştir.[6] Tussilago farfara yaprakları, Avusturya geleneksel tıbbında solunum yolu, deri, kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları, viral enfeksiyonlar, grip, nezle, ateş, romatizma ve gut tedavisinde içsel (çay veya şurup olarak) veya dışsal (doğrudan uygulanarak) olarak kullanılmıştır.[9] Ayrıca taze yaprakların özütünden öksürük damlası ve sert şekerlemeler yapımında da faydalanılmıştır.[10]

Naenia typica ve Euplexia lucipara dahil olmak üzere bazı kelebek türü larvalarının besin kaynağını oluşturur bunun yanı sıra bal arısı da (Apis mellifera mellifera) bu çiçeğin polenlerinden ve nektarlarından bolca istifade eder.

Tussilago farfara bitkisi, tümör oluşturucu pirolizidin alkaloidleri (PA) içerir.[11] -Öksürük otunda bulunan senecionin ve senkirkinin, Drosophila melanogaster kullanılarak yapılan karşılaştırmalı bir genotoksik testi sonucunda, şimdiye kadar test edilen tüm pirolizidin alkaloidleri arasında en yüksek mutajenik etkiye sahip olduğu tespit edilmiştir.[12][13]

Almanya hükûmeti öksürük otu satışını yasaklamıştır. Avusturya ve Almanya'da daha sonra pirolizidin alkaloidleri içermeyen klonlanmış öksürük otu bitkileri geliştirilmiştir.[14] Bu çalışmaların sonucunda, belirtilen alkaloidleri tespit edilemeyen "Tussilago farfara 'Wien'" adlı tescilli bir varyete ortaya çıkarılmıştır.[15]