Kara sırtlı sumru

Kara sırtlı sumru[1] (Onychoprion fuscatus), Martıgiller familyasından bir deniz kuşudur. Uçarak uyuyan, yalnızca ekvator bölgesi boyunca adalarda üremek için karaya dönen tropikal okyanusların bir kuşudur.

Kara sırtlı sumru, Carl Linnaeus tarafından 1766 yılında tanımlanmış olup Sterna cinsinden ayrı bir cinste sınıflandırılana dek bu kuş türü Sterna fuscata adını taşımaktaydı. Artık Onychoprion fuscatus olarak bilinmektedir.[2] Cins adı Eski Yunancadaki "onux (pençe; tırnak)" sözcüğü ile "prion (testere)" sözcüklerinin birleşimindendir. Tür adı olan fuscatus ise Latince kökenli olup "karanlık" anlamına gelmektedir.[3]

Halk dilinde, açıkgöz (zeki) sumru veya yalnızca açıkgöz olarak bilinir. Bu adlandırma, Hawaii'de kabaca "kakofoni" anlamına gelen ʻewa ʻewa adı gibi, bu kuşların kolonisinden çıkan aralıksız çağrıları ifade etmektedir.[4] Polinezya'nın çoğunda adı manutara veya benzeridir, bire bir çeviriyle "sumru-kuş" anlamına gelmektedir.[5] Bu adlandırma, Polinezyalı denizcilerin uzun yolculuklarına çıktıkları her yerde, genellikle bu kuşları şaşırtıcı sayılarda bulacakları gerçeğine işaret etmektedir. Yumurtalarının kullanıldığı yemeklerin bir zarafet sayıldığı Markiz Adaları'nda kaveka olarak da bilinir.[6]

Kara sırtlı sumru, çok az türler arası varyasyona sahiptir, ancak en az iki allopatrik alt türe ayrılabilir. Bazı yeni yazarlar, Hint-Pasifik popülasyonunu toplamda 8 alt türe ayırmaktadır, ancak varyasyonun çoğu aslında klin kaynaklıdır. Doğu Pasifik kuşlarının akrabalıkları (Paskalya Adası'nın ünlü manutaraları da içinde olmak üzere) en çok tartışılan konulardır.

Onychoprion fuscatus fuscatus (Linnaeus, 1766): Atlantik kara sırtlı sumrusu. Alt kısımları beyaz olup Atlantik'te ve Karayip'te yavrularlar.

Onychoprion fuscatus nubilosus (Sparrman, 1788): Hint-Pasifik kara sırtlı sumrusu.[7] Alt kısımlarındaki yeni tüyleri açık grıi, yıpranmış tüyleri ise donuk beyazdır. Kızıldeniz'den Hint Okyanusu boyunca en azından Orta Pasifik'e kadar yavrularlar. Bazı yazarlar bu taksonu Hint Okyanusu popülasyonuyla sınırlandırmakta ve Endonezya'dan Amerika'ya kadar olan kuşlar için aşağıdaki alt türleri kullanmaktadır:

Kara sırtlı sumru, kanat genişliği 82–94 cm (32,5-37 inç), uzunluğu 33–36 cm (13-14 inç) olup kara gagalı sumruya benzeyen büyük bir sumrudur. Kanatları ve derin çatallı kuyruğu uzundur; üst kısımlarında koyu siyah ve alt kısımlarında da beyaz tüyleri vardır. Siyah gagası ve bacakları vardır. Ortalama yaşam süresi 32 yıldır.[10] Yavru kara sırtlı sumruların, üstleri ve altları pullu gridir. Kara sırtlı sumrunun, benzer şekilde koyu sırtlı ancak daha küçük sürmeli sumru (O. anaethetus) dışında herhangi bir sumru ile karıştırılması olası değildir. Kara sırtlı sumrunun sürmeli sumrudan daha koyu renkli sırtı ve daha geniş beyaz bir alnı vardır ve soluk boyun yakası yoktur.

Çağrı sesi, yüksek sesli ve keskin ker-wack-a-wack veya kvaark biçimindedir.

Kara sırtlı sumrular kayalık veya mercan adalarındaki kolonilerde ürerler.[11] Yer sıyrıklarına veya deliğe yuva yapar ve bir ila üç yumurta bırakır. Deniz ortamlarında, genellikle büyük sürüler halinde yüzeyden balık toplayarak beslenir, üreme dışında seyrek olarak karaya gelir ve 3 ila 10 yıl denizde kalabilir.[12] Tüylerinde yağ bulunmadığı için yüzemez ve tüm zamanını kanatlarında geçirir.[13]

Bu kuş türü, göçücü ve dispersiftir (farklı üreme alanlarına gidebilen); büyük ölçüde de tropikal okyanuslarda kışlar. Çoğu sumruya göre kara sırtlı sumruların  daha çok deniz alışkanlıkları bulunmaktadır; kara sırtlı sumrular karaların iç kesimlerde genellikle ancak şiddetli fırtınalardan sonra görülmüştür. Örnek olarak Field Museum, 2 Ağustos 1933 yılında kötü hava koşullarının Gine Körfezi'ni vurmasından sonra Buea'nın yukarısında Kamerun Dağı'nın eteklerinde deniz seviyesinden yaklaşık 1000 metre yükseklikte bitkin düşmüş halde bulunan bir erkek birey örneğine sahiptir.[14] Bu tür, Batı Avrupa'da seyrek görülen bir başıboş göç kuşudur, ancak Temmuz 2005'te Galler'deki Cemlyn Körfezi'nde bir kuş 11 gün boyunca konaklamıştır.[15]

Pelajik alışkanlıkları nedeniyle normalde Amerika'nın Pasifik kıyılarında da bulunmaz. Birkaç yuvalama yerinin açık denizde olduğu Baja California'da, daha sık görülebilirken, örneğin El Salvador sahilinde şimdiye kadar yalnızca iki birey kaydedilmiştir; bir bireydeki halka 1972'de ortaya çıkarılmıştır ve olasılıkla bir fırtına tarafından savrulmuş bir kuş da Olomega Gölü'nde[16] 10 Ekim 2001'de görüntülenmiştir.[17] Örneğin Kolombiya'nın San Andrés Adaları açıklarındaki kara sırtlı sumru yuvalama alanlarında olduğu gibi, kasırgalar küçük üreme kolonilerini de tahrip edebilir.[18]

Son derece yaygın bir kuş olan kara sırtlı sumru, IUCN tarafından tehlike altında görülmemektedir.

Paskalya Adası'nda bu tür ile gözlüklü sumru (O. lunatus) birlikte manutara olarak bilinmektedir. Manutara, tangata manu ("kuş adam") ritüelinde önemli bir rol oynamıştır: Motu Nui adacığından ilk manutara yumurtasını hangi hopu (şampiyon) alırsa o yılki tangata manusu olur; klanı kaynaklara, özellikle de deniz kuşu yumurtalarına birinci derecede erişim sağlayabilecekti.