Çatalköprü, Ardahan

Çatalköprü, Ardahan ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür.

Çatalköprü köyünün eski adı Şadevani'dir. Şadevani (შადევანი), Gürcüceden Türkçeye Şadevan olarak girmiştir. Yerleşim 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Şadevan (شادوان) olarak kaydedilmiştir.[4] 17. yüzyılın sonlarında, Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır adlı tahrir defterinde de köyün adı aynı biçimde yazılmıştır.[5] 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda bölgeyi ele geçiren Ruslar ise, 1886 yılında köyün adını iki farklı biçimde, Şadevan/Şedevan (Шадеван / Шедеван) olarak kaydetmişlerdir.[6]

Şadevan adının yazılışı geç tarihlerde biraz değişikliğe uğramıştır. 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında Şadivan (شاديوان) olarak yazılmıştır.[7] Köyün adı Dahiliye Vekaleti’nin 1933’te yayımladığı Köylerimiz adlı kitapta da "Şadivan" olarak geçer.[8] İçişleri Bakanlığı'nın bir yayını olarak 1968'de basılmış Köylerimiz adlı kitapta köyün eski adı Şadivan, yeni adı Çatalköprü olarak verilmiştir.[9] Bu kayıt Şadivan adının 1933 yılından sonra Çatalköprü olarak değiştirilmiş olduğunu göstermektedir.

Tarihsel Tao-Klarceti sınırları içinde yer alan köyün kuruluşuna ilişkin bilgi yoktur. Bununla birlikte, eski Akameti köyünü de kapsayan Çatalköprü'deki kiliselerin varlığı köyün yeni bir yerleşme olmadığını düşündürmektedir.[10] Çatalköprü'nün bulunduğu bölge, erken Orta Çağ'da Gürcü Krallığı sınırları içinde kalıyordu. Bu bölgeye 11. yüzyılda bir süre Büyük Selçuklular hakim oldu. 13. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Gürcü Cakeli sülalesinin yönettiği Samtshe-Saatabago sınırları içinde yer aldı. Bu prensliğin topraklarını Osmanlıların 16. yüzyılın son çeyreğinde tamamen ele geçirmesinden kısa süre sonra, 1595 tarihinde yaptıkları tahrirde yerleşimin kaydedilmiş olması, köyün Gürcü yönetimi sırasında Şadevani adıyla var olduğunu göstermektedir. 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan'da yerleşim Poshov livasında Güney (Mzvari) nahiyesine bağlı bir köy olarak görülmekte olup bu tarihte köyde 59 hane yaşıyordu. Yerleşim, Osmanlı Devleti'ne 10.000 akçe vergi veren büyük bir köy olarak sayılıyordu.[11] Yerleşim 17. yüzyılın sonlarında, Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır adlı tahrir defterine göre aynı idari statüye sahipti. 1723 yılında İbrahim adında birinin oğulları olan Mehmed, Mustafa, Hüseyin ve Osman müşterek olarak köyün mülkiyetine sahiptiler ve devlete 11.265 akçe vergi ödüyorlardı.[12] 1595 tarihli tahrir defterindeki Gürcü erkek adlarına (İason, Gogiça, Elia, Grigol, Papuna, Garsevan, İakob, Giorgi, Saba vb) bakarak, 1723 tarihinde köyün Müslümanlaşmış olduğu ya da köyün toprak mülkiyetinin Müslüman kardeşlere verildiği sonucuna varılabilir.[13]

Uzun süre Osmanlı yönetiminde kalan yerleşim 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Ruslarca ele geçirildi. 1878 yılında köyün nüfusu 40 haneden oluşuyordu.[14] Bu tarihten yaklaşık on yıl sonra yapılan nüfus sayımında ise yerleşimde 487 kişi yaşıyordu ve bu tarihte nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir.[6] Bu durum, köyde yaşayan Müslümanların ya Türk olarak kaydedildiğini ya da Gürcülerin yerini Türklerin aldığını göstermektedir. 1917'de Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, toprakları günümüzde Çatalköprü sınırları içinde kalan Akameti'nin (აკამეთი) terk edilmiş bir köy olduğunu yazmıştır. O tarihte Akameti'de iyi inşa edilmiş bir kilise vardı ve yapı ayakta duruyordu.[15] Oysa Akameti köyünde 1595 tarihli tahrire göre 44 hane yaşıyordu. 1878'de ise hane sayısı 12'ye düşmüştü.[16] 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından köyün azalmış olan nüfusu göç etmiş olabilir.

I. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından yerleşim bağımsız Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti kuvvetleri tarafından Ardahan ile Artvin bölgeleri ve geçici olarak da Batum fiilen Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla köyün de içinde yer aldığı Ardahan ve Artvin bölgeleri Türkiye’ye bırakıldı.[17] Köyün Şedevan olan adı da 1933’ten sonra Çatalköprü olarak değiştirilmiştir.[8][9]

Bugün Çatalköprü adını taşıyan köyde üç kilisenin varlığı bilinmektedir. Bunlardan ikisi köyde, diğeri ise günümüze ulaşmayan Akameti köyünde inşa edilmişti. Köydeki kiliselerinin akıbeti bugün bilinmemektedir. 1917 yılında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli’nin verdiği bilgiye göre köyün yakınlarında iki adet daha kilise yıkıntısı vardı. Konstantine Martvileli’nin verdiği bilgiye göre terk edilmiş bir köy olan ve toprakları bugün Çatalköprü sınırları içinde kalan Akameti’deki kilise de bir köy kilisesidir. Tek nefli bir yapı olan Akameti Kilisesi’nden geriye sadece yıkıntıları kalmıştır. Konstantine Martvileli’nin verdiği bilgiye göre burada bulunan kilisenin Gürcüce yazıtı vardı. Ancak bu yazıt günümüzde kayıptır.[10][15]

Köy, Ardahan il merkezine 23 km uzaklıktadır.[18]