Dikey atım sistemi

Dikey fırlatma sistemi (VLS), yüzey gemileri ve denizaltılar gibi hareketli deniz platformlarında füzeleri tutmak ve ateşlemek için gelişmiş bir sistemdir. Her dikey fırlatma sistemi, bir veya daha çok füzeyi ateşlemeye hazır tutabilen bir dizi hücreden oluşur. Tipik olarak, her hücre birçok farklı füze türünü tutabilir ve bu da gemiye herhangi bir görev için en iyi seti yükleme esnekliği sağlar. Ayrıca, yeni füzeler geliştirildiğinde, genellikle o ülkenin mevcut dikey fırlatma sistemlerine takılır ve mevcut gemilerin pahalı bir yeniden işleme gerek kalmadan yeni füze türlerini kullanmasına olanak tanır. Komut verildiğinde, füze hücreyi ve gemiyi temizleyecek kadar uzağa doğru uçar ve ardından istenen rotaya döner.

VLS, yüzey savaşçılarının, ana güvertenin altındaki bir şarjörden arkadan beslenen Mark 13 tek kollu ve Mark 26 çift kollu fırlatıcılar gibi eski fırlatma sistemlerine kıyasla, herhangi bir anda ateş etmeye hazır daha fazla sayıda silaha sahip olmasını sağlar. Daha fazla ateş gücünün yanı sıra, VLS önceki sistemlere göre çok daha fazla hasar toleranslı ve güvenilirdir ve daha az radar kesit alanını (RCS) vardır. ABD Donanması artık güdümlü füze muhripleri ve kruvazörleri için yalnızca VLS'ye güvenmektedir.

Dünyadaki en yaygın VLS, Amerika Birleşik Devletleri Donanması tarafından geliştirilen Mark 41'dir. 11.000'den fazla Mark 41 VLS füze hücresi, dünyada 11 donanmada 19 gemi sınıfında 186 gemide kullanılmak üzere teslim edildi veya sipariş edildi. Bu sistem halen ABD Donanması'nın yanı sıra Avustralya, Danimarka, Hollanda, Alman, Japon, Norveç, Güney Kore, İspanyol ve Türk donanmalarında hizmet vermektedir. Yunan Donanması gibi diğerleri ise benzer Mark 48 sistemini tercih etmektedir.[1]

3S-14 VLS, Rusya'da geliştirildi ve S-400 füze sistemi gibi deniz ve kara esaslı TEL sistemlerinde kullanılmaktadır.

Gelişmiş Mark 57 VLS, Zumwalt destroyer'inde kullanılır. Daha eski Mark 13 ve Mark 26 sistemleri, Tayvan ve Polonya gibi diğer ülkelere satılan gemilerde hizmette kalmaya devam etmektedir.

Bir SSN'ye (nükleer enerjili saldırı denizaltısı) takıldığında, VLS yalnızca torpido tüpü kullanmaya kıyasla daha fazla sayıda ve çeşitlilikte silahın konuşlandırılmasına olanak tanır.

Dikey fırlatma sistemi, füzenin hücrede tutuştuğu sıcak fırlatma veya füzenin, füzenin kendisinin bir parçası olmayan bir gaz jeneratörü tarafından üretilen gazla dışarı atıldığı ve ardından füzenin tutuştuğu soğuk fırlatma olabilir. "Soğuk", roket motoru egzozuyla karşılaştırıldığında nispeten soğuk anlamına gelir. Sıcak fırlatma sistemi, bir fırlatma mekanizması gerektirmez ancak füzenin hücreden ayrılırken egzozundan ve ısısından kurtulmanın bir yolunu gerektirir. Füze, fırlatma mekanizması olmayan bir hücrede tutuşursa, hücre, bitişik hücrelerdeki füzeleri tutuşturmadan oluşan muazzam ısıya dayanmalıdır.

Sıcak fırlatma sisteminin bir avantajı, füzenin fırlatma hücresinden kendi motorunu kullanarak kendini dışarı atmasıdır. Bu ise füzeyi fırlatma borusundan çıkarmak için ayrı bir sisteme olan ihtiyacı ortadan kaldırır. Bu, özellikle daha küçük füzeler etrafında tasarlandığında, sıcak fırlatma sistemini nispeten hafif, küçük ve geliştirilmesi ve üretilmesi ekonomik yapar. Olası bir dezavantajı, arızalı bir füzenin fırlatma borusunu tahrip edebilmesidir. Amerikan yüzey gemisi VLS'leri, hücre başına bir kapaklı  ızgara şeklinde düzenlenmiş füze hücrelerine sahiptir ve "sıcak fırlatma" sistemleridir. Motor, fırlatma sırasında hücrenin içinde ateşlenir ve bu nedenle roket egzozunu boşaltma yolu gerektirir. Fransa, İtalya ve İngiltere, PAAMS'de benzer bir sıcak fırlatma Sylver sistemi kullanır.

Soğuk fırlatma sisteminin avantajı güvenliğidir: Füze motoru fırlatma sırasında arızalanırsa, soğuk fırlatma sistemi füzeyi fırlatarak tehdidi azaltabilir veya ortadan kaldırabilir. Bu nedenle, Rus VLS'leri genellikle arızalı bir füzenin geminin güvertesine değil suya ineceği şekilde eğimli olarak tasarlanır.

Füze boyutu büyüdükçe, fırlatma fırlatmasının faydaları artar. Belirli bir boyutun üzerinde, bir füze güçlendiricisi gemi gövdesinin sınırları içinde güvenli bir şekilde ateşlenemez. Çoğu modern ICBM ve SLBM soğuk fırlatılır.

Rusya soğuk fırlatma sistemi için hem ızgara sistemleri hem de kapak başına birçok füze bulunan revolver düzenini üretmektedir. Rusya ayrıca bazı dikey fırlatmalı füze sistemleri için örneğin Tor füze sistemi gibi soğuk fırlatma sistemini kullanır.

İngiltere'nin Ortak Hava Savunma Modüler Füze (CAMM) ailesi füzeleri, yumuşak dikey fırlatma denilen benzer soğuk fırlatma sistemini kullanır ve sistemin avantajlarını aktif olarak pazarlar. Yumuşak fırlatma, füzeye daha kısa menzilli angajmanlara izin veren azaltılmış bir müdahale oranı sağlar, geminin IR imzasını ve gemiyi birkaç dakika boyunca dışarı atarak görünürlüğün belirsizliğini azaltır. Ve en önemlisi, sıcak çıkışın olmaması ve geminin yapısındaki stresin azalması, daha hafif Mantar Çiftliği fırlatıcısı gibi çok daha fazla fırlatma sistem seçeneğine olanak tanırken, aynı zamanda daha ağır Mark 41'e dörtlü paket veya ikili paket biçiminde (hücre başına 4 veya 2 füze) kuruluma da imkan verir. Bu da maliyetli, ancak daha fazla alan tasarrufu sağlayan bir seçenektir.[2][3][4][5]

Çin'in Halk Kurtuluş Ordusu Donanması'nın bazı savaş gemileri, Tip 052D fırkateyni ve Tip 055 fırkateyn'inde bulunan hücre modülünde hem sıcak hem de soğuk yöntemleri kullanarak fırlatma yapabilen eşmerkezli Kanister fırlatma (CCL) sistemini kullanır.[6] Evrensel fırlatma sistemi ihracata sunulur.[7]

Eski Çin gemileri tek fırlatma sistemi kullanır: Tip 052C muhripleri soğuk fırlatma sistemi kullanırken, Tip 054A fırkateynleri sıcak fırlatma sistemi kullanır.[8]

Taşıyıcı dikici fırlatıcılar, yüzeyden havaya ve yüzeyden yüzeye füzelerin fırlatılması için tekerlekli veya paletli kara araçlarıdır. Çoğu sistemde füzeler yatay, bataryasız tarzda taşınır: ateş etmek için araç durmalı ve ateşlemeden önce taşıma/fırlatma borusu dikey konuma kaldırılmalıdır.

BAE Systems, uyarlanmış yolcu uçaklarından Dikey Fırlatmalı füzelerin kullanımıyla ilgili patentler sundu.[9]

2021'de Askeri Çalışmalar Merkezi, on dört NATO donanmasında kullanılan toplam VLS hücresi sayısını yayınladı. Sonuçlar aşağıda gösterilmektedir.

Not: Yukarıdaki tablo, dikey fırlatma sistemlerine sahip olmayan NATO donanmalarını, yani Arnavutluk, Hırvatistan, Estonya, İzlanda, Letonya, Litvanya, Kuzey Makedonya, Polonya, Romanya ve Slovenya'yı içermez.