rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Clemens August von Galen (* 16. Meerte 1878 in Dinkloage in dät Ooldenbuurger Munsterlound as Clemens Augustinus Joseph Emmanuel Pius Antonius Hubertus Marie Graf von Galen; † 22. Meerte 1946 in Munster, Wäästfoalen) waas n grooten Suun fon dät Ooldenbuurger Munsterlound. Hie waas Gäistelke un wuud Biskop fon Munster in dät Jier 1933, juust eer as ju Anstaalenge fon Adolf Hitler as Riekskansler. Weegen sin Wierstand juun do Nazis wäd hie uk wäil Die Leeuwe fon Munster naamd. Hie stamde uut n oold düütsk oadelk Geslächt: die Biskop un Kriechsheer Bernhard von Galen (bienaamd Bummen Berend) uut dät 17. Jh. waas n fieren Foaraaler fon him. Sien Oolden wierden Heribert Graf von Galen un Elisabeth geb. von Spee. Hie waas dät alfte fon trättien Bäidene. Von Galen waas n Uutspreekenen Anti-Kommunist un häd sik eepentelk sät juun do Nazis un do hiere sonaamde Euthanasiepolitik, wierbie duusende Oudakloose, Gäisteskroanke un Behinnerde uumebroacht wuuden. 1941 heeld hie tjo historiske Preetenjen juun do Nazis, do an dän Moment al 100.000 Behinnerde uumebroacht hieden. Die Text fon sien Preetenje fon n 3. August 1941 in ju Lambertisäärke in Munster wuud leeter fon britiske Fljoogere buppe Düütsklound ousmieten. Hierätter foulgede n strom Gestapo-Huusarrest dät bit
Die Fäild-Effekt-Transistor is n Bauelement, dät ne elektriske Sponnenge ferstäärkje kon. Wan me ne PN-Barriere in ju Speergjuchte sät, dan äntstoant in dät Hoolichlaiter-Materioal ne Loage sunner Leedengsdreegere, ju sonaamde Speerloage (feräärmde Loage). In sun Loage is also neen Laitenge. Die Effekt wäd ferwoand in dän Fäild-Effekt-Transistor (FET). Die FET is faktisk n gjucht tänne Steeuwe Hoolichlaiter-Materioal, mäd ap älke Eende n Kontakt: ju Source (Wälle) (S) un die Drain (Ouflus) (D) naamd. Hoolwais twiske do Kontakte sit ap älke Siede n PN-barriere mäd n Ansluutenge: dät Gate (ju Poute) (G). Gewöönelk läite do Speerloagen (gries in ju Bielde) fon dät Gate ne fräie Ruumte (gräin), sodät twiske Source un Drain n Stroom loope kon. Wäd oawers ap dät Gate ne Sponnenge in de Speergjuchte sät, dan wäide do Speerloagen tjukker, uum sik bie ne bestimde Sponnenge tou berüürjen. Dan kon twiske Source un Drain also naan Stroom moor loope. Ap ju Wiese kon die Drain-Stroom gjucht stäärk truch ju Gate-Sponnenge be-ienflouded wäide. Gans wichtich is, dät ap ju Gate-Barriere altied ne Sponnenge in ju Speergjuchte stoant, wiertruch dät Gate in Prinzip neen Stroom houget. Dät is fuul gunstiger as bie dän gewöönelken Transistor, deeruum dät ju Basis deer altied
abstrakt 1 nit as Foarm ärtoankelk > konzeptuell, immateriell, uunstoffelk, uuntaastboar; in Juunsats tou konkret. 2 nit truch Betrachtenge ärheelden, man truch Argumentation oulat. 3 häd neen Ferbiendenge mäd ju ärkanboare Wuudelkaid, in Juunsats tou figurativ. abstrahierje is abstrakt moakje. Abstraktion is wät abstrakt is. figurativ Fuul Kunstlere moalje in ne groawere Technik, man blieuwe daach tjou an ju sichtboare Wuudelkaid. Do wäide oaft Figurative naamd. Figuration is wät figurativ is. non-figurativ Dätsälge as konkret. konkret Konkrete Moalere sunt sukke, do ne gans akroate Bielde reeke wollen fon ju Wuudelkaid. Perspektiv 1 Ju Kunst, Seeken so ap ne platte Fläche deertoustaalen, dät foar dät Ooge dänsälge Iendruk moakje as do Seeken sälwen. Me kon sotoutällen ju Ruumte deeroun sjo. 2. Wiese, wierap Seeken sik fon n bestimden Punkt uut an dät Ooge blieke läite. 3. Dät Uutbieldjen fon Ruumte un Jupte truch Toonunnerskeede (ljoacht un dunker), linear Perspektiv un Faawenperspektiv.
London is ju Haudstääd fon Änglound un Groot-Britannien. Deer woonje ungefeer 7,5 Million Moanskene in ju Stääd (2006), 8,3 Million in ju Agglomeration (2001) un 14 Million in dän Metropolitan Area (2001). London lait an ju Themse, in n Truchsleek lait ju Stääd 15 m. buppe dän Meerresspeegel. Ju Noudsee, ju 80 km ätter dät Aaste tou fienden is, häd uk Ienfloud ap ju Tiede fon ju Themse. Londen is äntsteen as Roomske dät Gebiet besiedelden un deer an ju Noudsiede fon ju Themse Londinium stifteden in dät Jier 43 ätter Kristus. In disse Tied lieuwden deer uk Kelten, man et rakt naan Bewies dät foar do Roomske deer ne Siedelenge fon do Kelten weesen is. In 61 is ju roomske Stääd fon keltiske Kriegere fernäild wuuden. Ju Stääd is deer ätter wier apbaud wuuden un waas dan n wichtigen Honnelsstääd, wier in dät twäide Jierhunnert ju eerste Brääch fon dät moderne London ounlaid wuuden is. London waas domoals een fon do grootste Stääde fon dät Roomske Riek. In dät 12. Jierhunnert wuude London ju Haudstääd fon Änglound un wuuks ju Stääd wier. Deerätter foulgeden Süükten un Ploogen so as die Swotte Dood in 1348 un ju Pest in 1665.
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert --20. -- 21. -- 22. Jiere: 1875 - 1876 - 1877 - 1878 - 1879 - 1880 - 1881 - 7. Januar: Anthony W. Gardiner wäd Präsidänt fon Liberia. Hie is die Ätterfoulger fon James Spriggs Payne 20. Februoar: Dät Konklave kjust Vincenzo Gioacchino Pecci toun Poabst, die sik Leo XIII. naamt. 12. April: Cesáreo Guillermo wäd Präsidänt fon juu Dominikaniske Republik, as Ätterfoulger fon Buenaventura Báez. 17. Oktober: John A. Macdonald wäd Premierminister fon Kanada, as Ätterfoulger fon Alexander Mackenzie. 19. Oktober: Die düütske Rieksdai besluut dät "Gesetz gegen die gemeingefährlichen Bestrebungen der Sozialdemokratie" 25. November: John Campbell wäd Generoalgouverneur fon Kanada, as Ätterfoulger fon Frederick Hamilton-Temple-Blackwood 6. Januoar: Adeline Genée, deenske Ballett-Donserske 16. Meerte: Die Gäistelke Clemens August von Galen, die foar sin Wierstand juun doo Nazis bekoand is. 18. Dezember: Die sowjetiske Diktator Josef Stalin 7. Februoar: Poabst Pius IX.
Dät Roomske Riek (Latiensk: Imperium Romanum) waas aan Stoat twiske dät 6. Jierhunnert f.Kr. un 395 ä.Kr. Room waas dät politiske Säntrum. In dät groote Riek wieren fuul Sproaken, man bloot two Amtssproaken: Latiensk in dät Wääste un Griechisk in dät Aaste. Ju Geskichte fon dät Roomske Riek kon me apdeele in säks Tieden: Köönichstied (753 f. Kr.–510 f. Kr.) Ju Tied fon de Republik (509 f. Kr.–133 f. Kr.) Tied fon do Burgerkriege (ou 133 f. Kr.) Kaisertied (Roomske Kaisertied I, ou 27 f. Kr.) Leetantike, in ju oolde Foarskenge uk Dominat naamd (Roomske Kaisertier II, ou 284 ä. Kr.) Unnergong fon dät Riek in dät Wääste un uurgong ätter dät Byzantiske Riek in dät Aaste (ou 395 ä. Kr., noch tou dät Leetantike tou reekenjen) Kolosseum Julius Caesar Commons: Roomske Riek – Mediendoatäie Roomske Geschichte in Projekt Gutenberg, skrieuwen fon Theodor Mommsen
Gallisk (dt. Gallisch) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 500 ä.Chr. boald wuude in Gallien (Frankriek un anlääsende Gestriche bit tou n Rhien). Ju is foarallen bekoand uut hunnerte fon Inskrifte in Steen, in keramiske Potte un uur Reewen, un ap Munten un uur metallene Deele (Lood, un in aan Fal Zink). Do eerste galliske Inskrifte datierje al fon dät säkste Jierhunnert foar Christi Gebuurt un sunt in Lepontisk (wät bietiede betrachted wäd as n gallisk Dialekt). Jo sunt fuunen in Gallia Cisalpina (dät is Noud-Italien) un wieren skrieuwen in ne Foarm fon dät Oold-Italiske Alphabet. Inskrifte in griechiske Lättere fon dät trääde Jierhunnert f.Chr. sunt fuunen bie do Mündengen fon ju Rhone. Leetere Inskrifte ätter Chr. sunt maast in latienske Lättere. In ju Tied waas Gallien al fon do Roomske besät un wuude ju Sproake toun Deel fon dät Latienske fertroangen. Leeter as do Franke koomen, ferswoont ju gans. Gregor fon Tours skreeuw in dat säkste Jierhunnert, dät wäkke Ljuude in sien Gestrich noch Gallisk baale kuuden. Deeruum dät do Inskrifte maast n magisken Charakter hääbe (dät sunt goude of sljuchte Wonske), is oafte nit licht tou ferstounden, wät meend is. Deeruum lät ju galliske Sproake sik
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 1993 - 3. Januoar: In dän Ferloop fon een US-Invasion in Panama wäd die Diktoatoor Manuel Noriega truch Krääfte fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa fäästnuumen. 31. Januoar: Dät eerste McDonald’s-Lokoal fon Moskau wäd eepend. 11. Februoar: Michail Gorbatschow rakt bie aan Besäik fon Helmut Kohl sien Toustämmenge tou ju Düütske Wierfereenenge. 11. Februoar: In Suudafrikoa wäd Nelson Mandela, Moanskengjuchts-Aktivist un Uppermon fon dän African National Congress, ap Bedrieuwen fon Regierengs-Boas Frederik Willem de Klerk ätter moor as 27 Jiere Fangenskup sunner Bedingengen uut dät Kitjen fräilät. Düt is die Begin fon dät Eende fon ju Apartheid in Suudafrikoa. 11. Meerte: In Chile uurnimt Patricio Aylwin ju Präsidentskup fon Augusto Pinochet. Deermäd sunt soogentien Jiere Diktoatuur in dät Lound tou Eende. 2. August: Die Twäide Gulfkriech begint mäd ju militäriske Iennoame fon Kuwait truch dän Irak. 28. August: Kuwait wäd truch dän Irak annektierd. 3. Oktober: Wierfereeninge fon Wääst- un Aast-Düütsklound. 6. Januoar: Marlene Zapf, düütkse Hondbaal-Spielerske 10. Januoar: Meta Menz, düütsk-aastriekiske Ballettmäästerske un Solodonserske 6. Januoar: Pawel Alexejewitsch Tscherenkow, rusken Physiker 14.
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1986 - 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 10. Januoar: Die Kuboanske Militär-Iensät in Angola äntwikkelt sik so, dät Kuba ätter trättienjierige Präsenz deer mäd begint, Stuk foar Stuk sien Troppen uut Angola ou tou luuken. 31. Januoar: Die SPD-Paatäifoarstound beslut, ju Paatäisaitenge Vorwärts uut Kostengruunde ientoustaalen. Do Meeoarbaidere sätte sik juun dät Eende fon dät traditsjoonsrieke Blääd. 14. Februoar: Truch een Fatwa ouseekerd, ropt die Revolutsjoons-Fierder Ruhollah Chomeini in dän Iran tou ju Doodenge fon dän Skrieuwer Salman Rushdie ap, un smit him foar, dät hie mäd sien Bouk The Satanic Verses juun dän Islam, Mohammed un dän Koroan skrieuwen hääbe skäl. 9. November: Fal fon ju Berliner Muure. 20. Dezember: Do USA beginne een Invasion in Panama. Gruund deerfon is eerstens, dät sik Panama in sien Kanoal-Politik moor un moor juun US-Interessen sätte wol, man uk, dät dät Lound un sogoar die Diktoator Manuel Noriega sälwen in dän Drogen-Honnel ferwikkeld is. 10. Januoar: Luise Kraushaar, düütske Histoorikerinne un Wierstounds-Striederske juun dän Nasjonoalsosjoalismus 14. Januoar: Lærke Møller, deenske Hondbaal-Spielerske 14. Januoar: Aomi Muyock, Swaitser Skauspielerske 7. Januoar: Hirohito,
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 20. August - Eende fon n eersten Gulfkriech twiske Iran un Irak truch aan Woapenstilstound. 18. Januoar: Angelique Kerber, düütske Tennis-Spielerske 29. Februoar: Benedikt Höwedes, düütsken Foutbaaler 10. Januoar: Hilde Bussmann, düütske Disktennis-Spielerske 11. Januoar: Robert F. Kennon, US-amerikoansken Politiker 11. Februoar: Kamma Svensson, deenske Moalerske, Grafikerske un Illustratoorinne 14. Februoar: Nora Astorga Gadea, nicaraguoanske Unnergruund-Kamperske un Politikerske 9. Meerte: Kurt Georg Kiesinger, CDU-Politiker un fon 1966 bit 1969 die trääde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1. Januoar: Pierre Aubert wäd Buundespräsidänt fon juu Swaits. 28. Januoar: Michail Gorbatschow aasket in sien Rääde bie dät Plenum fon't Säntroalkommitee fon ju Kommunistiske Paatäi fon ju Sowjetunion Reformen: Dän Begin fon Glasnost un Perestroika. 28. Moai: Mathias Rust fljucht mäd ne Cessna ätter Ruslound un loundjed midden in Moskau. 12. Juni: Dät Skoulmuseum Folmhusen wäd eepend. 31. August: Dschibuti wäd Meeglied in juu UNESCO. 29. Dezember: die russiske Kosmonaut Juri Wiktorowitsch Romanenko wier ap ju Äide ätter 326 Deege in juu Ruumstation Mir. 6. Januoar: Muna Jabir Adam, sudoaneeske Hurden-Looperske 22. Februoar: Andy Warhol, amerikoansken Kunstler 13. Meerte: Bernhard Grzimek, Dierte-Dokter, Filmer un Foarsker.
Wäkke gans litje Sproaken sunt: In Europa Ladinisk Noudfräisk Sorbisk Seeltersk Suud-Samisk In Noud-Amerikoa Hopi Onondaga Wier belieuwde Sproaken Kornisk Manx Lieste in Düütsk Lieste in Ängelsk Kurse un Woudebouke fon litje Sproaken
Riga is ju Haudstääd fon Letlound un is ju grootste Stääd fon do Baltiske Stoate. Deer woonje ungefeer 700.000 Ljuude. Ju Stääd lait an ju Düna un ju Aastsee, 7m buppe dän Meeresspeegel. Riga is in dät leete 12. Jierhunnert äntsteen as Hondelsstääd unner foarallen düütsken Ienfloud. In dät leete 17. Jierhunnert keem Riga bie Sweden, man 1710 keem Peter die Groote fon Ruslound un äroberde Riga. In dän Eerste un dän Twäide Waareldkriech hääbe Düütske Riga besät. Ätter dän Twäide Waareldkriech waas Riga bit tou 1991 n Stääd in ju Sowjetunion. Deerätter wuude Letlound uunounhongich un Riga wuude ju Haudstääd. Do maaste Ljuude sunt lettisk (45%) un 40% is russisk. Historisk Ienwoonertaal 1800 - 29.500 1920 - 185.100 1940 - 353.800 1945 - 228.200 1970 - 731.800 1990 - 909.135 2000 - 764.329 2008 - 719.613 Commons: Riga – Mediendoatäie Homepage fon ju Stääd Riga (lett., russ., ängl., frants.)
Ju Geologie is ju Leere fon dän Apbau un fon ju Äntwikkelenge fon ju Äide. As Biespil wäd hier die seelter Gruund behonneld. TOUHOOPEFOATENGE. Die Unnergruund fon Seelterlound is Paat fon ju Aast-Wääst ferloopende Hunte-Leedoa-Läichte, in ju sik Doalsound ouleegerd häd. Ap dät Doalsound is ne bit njuugen Meeter tjukke Hoochfoanloage woaksen, ju bloot unnerbreeken wäd fon dät Noud-Suud ferloopende Doal fon ju Seelter Äi un fon do beglaitende Soundduune. Twiske ju Aastfräisk-Ooldenbuurchske Geest mäd tweelich bit achttien Meeter Hööchte in t Noude un ju Kloppenbuurger Geest un dän Hümling mäd fjautich bit füftich Meeter Hööchte in t Suude lait ju Hunte-Leedoa-Läichte. Do Geestgebiete sunt Gruundmoränen fon do Glitskere do in ju Saale-Iestied gans Noud-Düütsklound bedäkten. Charakteristisk foar ju Londskup sunt do smällere Läichten, do fon Noudaast bit Suudwääst in de Geest uutsleepen sunt un wier däälich do Woaterloope as Oouwe, Markaa un die Buppeloop fon de Söiste hieren Wai fiende. Do haagere Rääge lääse deerbie oafte tjoon Meeter af moor buppe do Läichten. Deerbie is dät gans ouflakked un ourunded truch Froast un Rien as do Glitskere sik tourääch looken, man dät Klimoa noch tou koold waas foar Plontenwuuks (periglazial). Jusälge wällige Struktur fint sik in dän mäd Foan
Doo Fertreedere fon juu Megaherbivoretheorie leeuwe, dät truch dän Ienfloud fon Dierte uut juu Ökologiske Niske fon doo Megaherbivore (Groote Plontenfrättere) fuul Europäiske Loundskuppe fon Natuur uut nit, as dät juu Algemeene Meenenge is, Uurwoold wieren, sunnerje eepene Loundskuppe. Foarbielden foar disse Theorie sunt t.B. doo afrikoanske Savannen. Kritikere kweede oawers, dät dät uk fon dät Klima ouhongich is, of deer ne eepene Loundskup is of nit. Nu moakede me n Fersäik in dät Natuuräntwikklengsgebiet Oostvaardersplassen un bekiekede sik dät: Innerdoat äntstuuden deer eepene Loundskuppe. Me mout oawers uurlääse, dät doo Megaherbivorepopulatione in Oostvaardersplassen fuul gratter sunt as fon Natuur uut, wült deer doo groote Roowdierte, as die Wulf, uutstuurwen sunt. Also is Oostvaardersplassen naan Bewies foar juu Theorie. In dän Białowieża-Uurwoold in Aast-Polen un Wääst-Wietruslound rakt dät Bäiste fon juu Oard Bison bonasus (Düütsk: Wisent/Europäischer Bison), doo dät fon Natuur uut in bienaist dät ganse Europa roate, doo oawers in bienaist dän gansen Lieuwendsruum fon Moanskene uutroodet wuuden. Joo fernäile dän Woold nit. Dät hongt filiecht deermäd touhoope, dät et in Białowieża Wulfe rakt, doo doo Bison bonasus-Populatione kontrollierje. N Koppel Gnue in dän Ngorongoro-Kroater Konik-Hoangste in Oostvaardersplassen Bison bonasus lapt uur n Wai truch dän Białowieża-Uurwoold. Uur Bielde
Doo Megaherbivore sunt ne Ökologiske Niske. Dät sunt groote Dierte, doo Plonten frätte. Ätter juu striediche Megaherbivoretheorie skälle joo n grooten Ienfloud ap dät Ökosystem hääbe un eepene Loundskuppe ärhoolde. Räi Ju Kuu, n domestizierden Megaherbivor Amerikoansken Bison Die Hart Cervus elaphus
George-Bernhard Depping (1784-1853) waas n Fransoose, die der dät Seelterlound besäiken diede unner ju fransööske Besättenge. Sien Beskrieuwenge fon do seelter Luuden in dät fransööske kon gjucht nutselk weese uum ju Uuutsproake fon domoals ättertougungen. As Besunneres rakt hie dät Uus Foar: Ououse Babe, da dou best in hièmel, gehelliget weèrde dîhn Nôama, to kououme ous dîhn Rîkh, dîhn Wille géchio ioî in hièmel, also ook op er Ide, ououse dai’like Brood rékh ous huth, oun vergef ous ououse Schelde, as so wy vergeven ououse Schelder, oun fuihr ous nigh ihn versikoungh, oun erloes ous won allem euel. Nit alles is Seeltersk – as huth, vergef - man nigh insteede foar nit roate dät uk noch bie Minssen. Depping, Voyage dans le Saterland, canton du département de l’Ems-Supérieur in Annales des voyages... publiées par M.Mlte – Brun. Tom 16 (Paris 1811) S. 32 It alderhillichst gebet yn Fryske lûden. Mei ynlieding en oantekens fan J.H. Brouwer. Assen 1964. S. 50, 109-110. Georg Bernhard Depping (Düütske Biographie) Normdoaten: GND: 116073934 (OGND) | VIAF: 46759873
As Konsumente (Ferbruukere) wäide in dät Ökosystem aal Ökologiske Nisken beteekend, do uur Lieuweweesen freete. Do eerste Ferbruukere sunt aal, do Ärtjuugere (dät sunt foarallen Plonten), freete. Wan disse eerste Ferbruukere (Primärkonsumente) besunners groot sunt un besunners fuul freete konnene, wäide jo Megaherbivore naamd. N twäiden Ferbruuker (Sekundärkonsument) frät do eerste Ferbruukere, un dät gungt dan so fääre, bit die lääste Ferbruuker kumt, die fon neemens ieten wäd.
Germanisk (dt. Germanisch) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske. Tou dät Germaniske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend: Aastgermanisk Gotisk (uutstuurwen) Wäästgermanisk Anglofräisk d.i. Ängelsk un Fräisk (orange) Läichfrankisk, Läichdüütsk (ljoachtgräin), Afrikoansk Middeldüütsk, Düütsk (dunkergräin) Jiddisk Noudgermanisk Wääst-Noudgermanisk (ljoachtblau) Norwegisk Färoisk Isloundsk Aast-Noudgermanisk (dunkerblau) Deensk Swedisk Ju roode Lienje rakt dät Scheed twiske Noud- un Wäästgermanisk. Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift wuud 1812 funen bie Negau in Aastriek. Ap n Hälm die deer funen wude stoant n Täkst die der datierd wäd twiske dät twäide Jierhunnert foar Kristus un dät eerste Jierhunnert ätter Kristus. In ne nouditalieniske Schrift is schrieuwen: hargasti teiwa Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift ju in Runen schrieuwen is, stoant ap aan fon doo Gallehus-Houdene, uut dät füfte Jierhunnert. Op dän Houden stoant (uursät in latinske Schrift): ek hlewagastiR holtijaR horna tawido (Iek, Hlewagast fon [dät Täärp] Holt, hääbe dän Houden moaked.)
Doo Produzente (Ärtjuugere) in n Ökosystem, dät sunt foarallen Plonten, sunt doo Lieuweweesen, doo (foarallen truch Photosynthese) organisk Materioal ärtjuuge un dän Suurstof (O2) uut dät Koolestofdioxid (CO2) hoalje. Uut dissen Gruund kon dät sunner Ärtjuugere neen Ökosystem reeke. Fuul Produzente sunt skienboar neen puure Produzente, joo woakse uk oafte ap dood organisk Materioal as Mul, Eed, Mjuks un mongs uk ap uumefaalene Boome.
N Hoolichmetal (dt. Halbmetall) is n Hoolichlaiter mäd n negativen indirekten Beendoustand (äng. band gap). In sukke Materiale lait ju Spitse fon dän Valenzbeend haager in Energie as die Boudem fon dän Laitengsbeend, man ju Spitse un die Boudem lääse ap n uur Punkt in ju Brillouinzone. Ju Foulge is, dät et groote Antaale Goate in dän Valenzbeend rakt, as uk Elektrone in dän Laitengsbeend, deeruum dät dät Ferminiveau bee Beende truchkjuuset. Dät rakt goude elektriske Laitenge. In fuul Aspekte hääbe sik disse Materiale also as n Metal, man in n ächt Metal lait dät Ferminiveau midde in n breeden Beend un rakt dät man een Soarte Laitengsdreegere. Dät Element Tin is n goud Biespil fon n Hoolichmetal. Fon Koolestof rakt dät uk ne Modifikation ju n Hoolichmetal deerstoalt, nämmelk Graphit. Interessant is, dät dät et n (hexagonoal) Bornitrid BN rakt, dät bolde jusälge Struktuur häd as Graphit, man mäd n litjen positiven Beendoustand. Bee Stoffe hääbe n delokalisierd System fon Pi-Elektrone. Ju Lokalisation is feroantwoudelk foar ju Bratte fon dän Beend un ju Mobilität fon do Laitengsdreegere deeroane, man ju is an sik nit genouch uum tou metallisk Behääben tou fieren. Ju Bielde wiest ne schematiske Fergliekenge fon ju
Microtus is n Sleek fon litje Suugedierte. Deer heert uk juu Fäildmuus (Microtus arvalis) deertou. Kop un Rump sunt touhoope 83 - 178 mm loange un joo hääbe ne Stäitloangte fon 15-98 mm. Die Stäit is aaltiede kuuter as Kop un Rump, normoal minner as hoolich so loange. Dät Gewicht kon fon Oard tou Oard uk gjucht unnerscheedelk weese, toun Biespiel bie juu litje Oard Microtus oregoni 17-20 g, bie juu middelmäitige Oard Microtus pennsylvanicus 28-70 g un bie juu groote Oard Microtus xanthognathus 70-113 g. Doo Hiere in dät Fäl sunt normoal loange. In dissen Sleek rakt dät ätter Walker's Mammals of the World 14 rezente Unnersleeke, doo apdeeld wäide in 65 rezente Oarde. Dät is oawers striedich. Sleek Microtus Unnersleek Neodon Oard Microtus sikimensis Oard Microtus irene Oard Microtus juldaschi Unnersleek Phaiomys Oard Microtus leucurus Unnersleek Terricola Oard Microtus subterraneus Oard Microtus daghestanicus Oard Microtus multiplex Oard Microtus liechtensteini Oard Microtus tatricus Oard Microtus bavaricus Oard Microtus majori Oard Microtus nasarovi Oard Microtus schelkovnikovi Oard Microtus savii Oard Microtus gerbei Oard Microtus felteni Oard Microtus duodecimcostatus Oard Microtus lusitanicus Oard Microtus thomasi Unnersleek Pitymys Oard Microtus pinetorum Oard Microtus quasiater Unnerslekk Herpetomys Oard Microtus guatemalensis Unnersleek Pedomys Oard
Ju Geskichte fertält, wo alles sik äntwikkeld häd, wät aal geböard is. Ju Geskichte kon sik gjuchte ap Gebiete do tichte bie uus sunt, af do fääre wääge sunt. Ephesos - Heliand - Julius Caesar - Roomske Riek Teppich fon Bayeux - Hillige Roomske Riek - Radbod Berliner Muure - Eerste Waareldkriech - Irakkriech - Kongräs fon Wien - Nazi-Düütsklound - Sowjetunion - Twäide Waareldkriech materielle Geskichte - Geskichte fon Seelterlound
Juu Fäildmuus (Microtus arvalis) is n eurasisk Suugediert. Me sjucht doo nit oafte, owwol dät in Middeleuropa fon aal Suugedierte ap maaste Fäildmuuse rakt (sogoar moor as Moanskene). Natüürelk is juu Oard (ätter juu IUCN, 2008) nit in Gefoar (least concern). Dät rakt Fäildmuuse fon dät noudelke Iberiske Hoolichailound bit Sibirien un juu Mongoläi in dät Aaste. In groote Deele fon Suud-Europa rakt dät neen Fäildmuuse, uk nit in Skandinavien. Ap dät Kanoalailound Guernsey rakt dät uk Fäildmuuse. Ap doo britiske Ailounde rakt dät fon Natuur uut uk neen Fäildmuuse, man ap doo Orkney-Ailounde wuuden joo prähistorisk ienfierd. In dissen Lieuwendsruum is juu in ne Hööchte fon bit tou 2600 m tou fienden. IUCN-Siede uur juu Fäildmuus, ap Ängelsk
Microtus pennsylvanicus is nai früünd mäd juu Fäildmuus un wächt 28 - 70 g. Juu Oard lieuwet in groote Deele fon Noudamerikoa, foarallen in fuchtich Gäärslound. Die Lieuwendsruum fon eenpelde Dierte is oawers fuul litjer: N Montje häd n Lieuwendsruum fon 300 m2 un n Wieuwke n Lieuwendsruum fon 140 m2. In Fräiegaid kricht n Wieuwke in n Truchsnit 3,5 moal in dät Jier moorere Bäidene. In Gefangenskup gungt dät sogoar bit tou 17 moal. Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9 IUCN-Siede uur Microtus pennsylvanicus