rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dissen Artikkel stoant in dät Wikipedia-Review. Dät chemiske Element wier n Atom tou heert, wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Foar ne bestimde Taal Protone kon deer ieuwenske ju Taal Neutrone in dän Kääden ferskeeden weese. Me boalt dan fon ferskeedene Isotope fon dätsälge Element. Die Uutdruk is ne Touhoopeluukenge fon two griechiske Woude: isos = gliek, un topos = Steede. Dät tjut deerap wai dät ferskeedene Isotope fon dätsälge Element jusälge Steede besätte in dät periodiske System. Do chemiske Oainskuppe fon n Atom wäide bolde gans bestimd fon de Atomnummer, also fon ju Antaal Protone. Dät is deertruch bolde nit muugelk, Isotope fon dätsälge Element mäd chemiske Middele fonnunner tou tränjen. Ju Masse fon n Atom wäd toun wieduut grootsten Deel bestimd truch ju Summe fon de Taal Nukleone (Protone plus Neutrone). Disse Taal naamt me ju Massentaal. Ferskeedene Isotope fon dätsälge Element hääbe jusälge Atomnummer man immer n uur Massentaal (Atommasse). Fon fuul Elemente rakt dät in de Natuur ne Moangelse fon Isotope. Dät Element Chlor toun Biespil häd Atomnummer 17. Aal Chloratome hääbe also 17 Protone in dän Kääden, man dät rakt two Isotope. Tjofjoondel fon do Atome hääbe 18 Neutrone, die Räst 20
Ju Amerikoanske Platoane, uk wäil Wäästelke Platoane, (Platanus occidentalis) is aan Boom, die uurspröängelk in't aastelke Noud-Amerikoa heemsk is. Man as Park- un Sträitenboom rakt dät do däälich in groote Deele fon ju Waareld. Ju oafter plontede "Ahornblääd-Platoane" (Platanus × hispanica) is een Kjuusenge uut ju Amerikoanske Platoane un ju Mäddenloundske Platoane (Platanus orientalis).
Yucatán (ap Mayathan aleer Yucal Peten, uk Mayab "Lound fon do Maya") is een Hoolichailound fon Noud- of Middel-Amerikoa (aal ätter ju Definitjsoon). Yucatán tränt dän Gulf fon Mexiko fon ju Karibiske See. Die Noudelke Deel heert politisk al tou Mexiko, ferdeeld ap do träi Buundesstoaten Yucatán, Campeche un Quintana Roo. Dät Suude heert tou Guatemala un Belize. Ju aastelke Kuste foarleegerd is Cuzumel, dät grootste bewoonde Ailound fon Mexiko. Dät Klima is tropisk un heet. In't fuchtige Suude moakje Rienwoolde aan grooten Deel fon ju Vegetatsjoon uut. In dän Middel-Deel dominiert tichten Woold. Ousäin fon een poor Höäwele in't Suude is dät Rebät täämelk flak. In dän Kalksteen-Boudem sunt oafter Ienbreeke tou fienden, do mäd Woater fulronnen sunt, sonaamde Cenotes. Ätter't Noude wäd dät Klima stoadich druuger. Yucatán häd toumäts unner Hurrikoane tou lieden.
Yucatán, Yucatan of Yukatan is ju Beteekenge foar een Riege fon geografiske Objekte: Yucatán (Hoolichailound), Hoolichailound in Mexiko Yucatánsträite, See-Äängte Twiske Kuba un Middel-Amerikoa. Yucatán (Buundesstoat), Buundesstoat fon Mexiko Yucatan (Minnesota), een Steede in't Houston County, Minnesota, Fereende Stoaten Republik Yucatán, aan histoorisken Stoat bie Mexiko (1841−1848) Yucatan, moor: Yucatan (Band), een walisiske Metalband
Fuad Rifka (* 28. Dezember 1930 in Kafroun bie Tartus, Syrien; † 14. Moai 2011 in Beirut) waas aan syrisk-libaneesken Dichter. Hie waas Professor an ju Libaneesisk-Amerikoanske Universität (LAU). Buppedät waas hie aan fon do wichtichste Uursättere fon ju düütske in ju arabiske Sproake. Ieuwenske Adonis un Mahmud Darwish heerde hie tou do Fernäierdere fon ju arabiske Dichtenge. Sien Uursättengen moakeden fuul Leesere in't Naie Aaste besunners mäd Rainer Maria Rilke un Friedrich Hölderlin bekoand; do bee Autooren hieden uk Ienfloud ap sien oaine, kloore Bieldensproake sunner komplisierde Rhetorik. Fuad Rifka stomt uut een kristelke Familie in Syrien. As hie een Bäiden waas, look sien Familie mäd him ätter dän Libanon wai, wier hie in een Täärp groot wuude. Hie studierde in ju Haudstääd Beirut. Mäd een Stipendium fon dän Düütsk-Akademisken Uuttuusk-Tjoonst (DAAD) koom hie ätter Düütsklound wai un promovierde in 1965 oun ju Universität Tübingen uur Martin Heidegger. Twiske 1966 un 2005 leerde hie oun ju Libaneesisk-Amerikoanske Universität in Beirut. Sien besunnere Ljoofte goolt ju düütske Sproake. Al in 1957 waas hie Meebegruunder fon ju Tiedskrift SHI'R (arabisk foar Dichtenge) un uursätte biespilswiese Friedrich Hölderlin, Rainder Maria Rilke, Georg Trakl, Novalis un Johann Wolfgang von Goethe. Fuad Rifka (Lyrikline)
Xōchimīlco is aan fon do 16 Stääddeele (Delegaciones) fon Mexiko-Stääd. Dät lait sowät 25 Kilomeetere suudaastelk fon ju Stäädmidde un uumfoatet een Flakte fon 118,6 km² mäd 415.007 Ienwoonere. Ieuwenske Xōchimīlco sälwen uumfoatet ju Delegación 93 litjere Täärpe. Touhoope mäd dän histoorisken Kääden fon ju Stääd is Xōchimīlco Waareldkultuuräärfgoud fon ju UNESCO un is däälich foaraaln foar sien "swimmende Tuune" bekoand. Ju Histoorje fon Xōchimīlco gungt bit in präkolumbiske Tied tourääch, also noch eer Christoph Kolumbus ätter Amerikoa keemen is. Fon Natuur uut lieuwje deer wüülde Axolotl in't Woater, man do sunt in Fräiegaid bienaist uutstuurwen. Waareldwied rakt dät oaber masse Axolotl in Aquarienhooldenge. Wier däälich Xōchimīlco lait, waas aleer die Xōchimīlco-See. Junner lieten sik al loange Ljuude deel, noch eer Xōchimīlco as Stääd gruunded wuuden is. In't 14. Jierhunnert begonnen do Ljuude mäd ju Technik, Flotte, do ap dän See swommen, mäd Mudde uut dän See tou bedäkken. So hieden jo swimmende Tuune. Uk die Noome fon Xōchimīlco kumt uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do ienheemske Indioanere, un belukt sik ap ju Tuunkeräi: xōchi(tl) hat „Bloume“, mīl(li) hat „Fäild“ un -co is een Lokoal-Suffix. Xōchimīlco lät sik also uursätte as „Steede fon dät Bloumenfäild“. Do Wuttele fon do
Xīcohtēncatl die Jungere († 1521 tichte bie Tetzcohco / Texcoco, Doal fon Mexiko) waas tou ju Tied fon ju Spoanske Ärooberenge fon Mexiko aan hoogen militärisken Uppermon fon do Tlaxcalteken. Hie waas die Suun fon dän glieknoomige Ounfierder Xīcohtēncatl dän Alleren. Ätter dät do Spoaniere unner Hernán Cortés in 1519 in Mexiko ounkeemen wieren, marskierden jo in't Binnere fon't Lound ätter Tenochtitlán wai, dät ju Haudstääf fon do Azteken waas. As jo in dät Rebät koomen, dät do Tlaxcalteken kontrollierden, wuuden jo fon düt Indioanerfoulk unner ju Fierenge fon Xīcohtēncatl dän Alleren un sin Suun oungriepen. Do Kampe sätten do Spoaniere läip tou, sodät jo moorere Moale uum Free biddeden. Buppedät wüülen jo sik mäd do Tlaxcalteken juun do Azteken touhoopesluute. Jo hieden näämelk fon hiere Ferbuundede heerd, dät do Tlaxcalteken mäd do Azteken Fäindskup hieden. Toulääst ferkloorden do Kaziken (haager stoundende Persöönelkgaiden) fon Tlaxcala, dät spoanske Soande kuume doarsten. Man mäd dän Free, die in Tlaxcala sleeten wuuden waas, waas Xīcohtēncatl die Jungere nit ienfersteen, uumdät hie dät foar seeker heelt, juun do Spoaniere winne tou konnen. Hie sätte sik juun do Ounwiesengen fon sin Foar un look sik mäd een Skoar Kriegere tourääch, uum aan näien Oungriep ap
Do Woaterswiene of Capybaras (Hydrochoerus) sunt aan Sleek fon do Gnauedierte (dt. Nagetiere) in ju Foamielje fon do Meerswiene (Caviidae). Die Sleek bestoant uut two Oarde, dät Meene Woaterswien (Hydrochoerus hydrochaeris) un dät Panama-Woaterswien (Hydrochoerus isthmius). Woaterswiene sunt do grootste lieuwjende Gnauedierte. Do Oarde bewoonje fuchtige Rebätte in Suud- un Middel-Amerikoa un sunt oun een semiaquatiske (deelwiese in't Woater befiendelke) Lieuwendswiese ounpaased. Dät Panama-Woaterswien is in't aastelke Panama, dät noudelke Kolumbien un dät noudwäästelke Venezuela tou fienden. Dät Meene Woaterswien häd een fuul gratter Rebät, dät uumfoatet bienaist heel Suud-Amerikoa aastelk fon do Anden: Fon't aastelke Kolumbien, Venezuela, Guyana, Suriname, Frantsöösk-Guayana uur Ecuador, Peru, Brasilien, Bolivien un Paraguay bit ätter Uruguay un in't noudaastelke Argentinien.
Dät Meene Woaterswien of Meene Capybara (Hydrochoerus hydrochaeris) is een Oard fon do Gnauedierte. Dät Meene Woaterswien is in een groot Rebät fon Suud-Amerikoa aastelk fon do Anden tou fienden: Fon't aastelke Kolumbien, Venezuela, Guyana, Suriname, Frantsöösk-Guayana uur Ecuador, Peru, Brasilien, Bolivien un Paraguay bit ätter Uruguay un in't noudaastelke Argentinien. Capybaras sunt jädden in't Woater. Do Swimhäide twiske hiere Toonen hälpe him, sik junner gau tou röögjen. Oore, Oogene un Noose ferloope in een Linje in dän bupperen Kop-Beriek, äänelk as bie Kaimoane. So konnen Capybaras bienaist mäd dän heele Kop unner dän Woaterspeegel swimme un sunt deeruum foar Freetfäinde nit licht tou sjoon. Of do Dierte monnelk of wieuwelk sunt, sjucht me nit licht, uumdät do Geslächtsorgoane binne in dän Lieuw sunt un dät nit fuul Unnerskeede tou sjoon rakt. Dät Meene Woaterswien is ju grootste Oard fon Gnauediert, ju dät däälich noch rakt. Dät roaket een Kop-Rump-Loangte fon 100 bit 134 cm un een Skullerhööchte fon 50 bit 62 cm, wierbie do wieuwelke Dierte wät gratter wäide as do Montjene. Jo konnen moor as 75 Kilo ap'e Wächte brange, bit tou 91 Kilo sunt bekoand. Ju Bääterfout-Loangte bedrächt 21,8 bit 25,2 cm. Die Lieuw fon do Woaterswiene
Die Aastfoan (dt. Ostermoor), uk Bäärselder Foan, lait aastelk ju Seelter Äi mäd Swonnebierich un gans Seelterlound ap ju eene un ju Söiste mäd Bäärsel un Harkebrääch ap ju uur Siede in wät däälich die Loundkring Kloppenbuurich is. Die hooge Foan fon fröier is däälich bit ap eenige Räste oudrain. Hier fiende sik däälich do Täärpe Kamperfeen un Elisabethfeen. Truch die Aastfoan bie Skäddel un Seedelsbierich gungt siet 1958 ju Ouljelaitenge fon ju NWO fon Wilhelmshoawen ätter dät Ruhrgebied. Uursättenge in Tonk fon [1] Die Aastfoan is ätter ju lääste Iestied in n Tiedruum fon 10.000 bit 12.000 Jiere äntsteen. Dät honnelde sik uum n klassisk, halloosjeglääsfoarmich apwölbeden, alleene truch Deelsleeke spieseden (ombrotrophen), neerstofäärmen (oligotrophen) un suuren Kusten-Hooch- blw. Rienfoan, mäd n Stikstofgehalt, beleeken ap Koolenstof (NC - Wäid), < 3 Prozent un n pH-Wäid fon 2,8 bit 3,4. Ju natüürelke Eedbildjende Vegetation bestuud uut Eedmoase, Wulgäärse un Heedekruudgewoakse. Dissen Hoochfoan, die der in Oard fon n ful sainen Swom aan buppe dät Gruundwoaterniveau lääsende oainen Foanwoaterspeegel apwiesde, stuude as alle Hoochfoane nit mäd dät Gruundwoater in Ferbiendenge un beloangede an do hoochste Steeden ne Tjukte fon 10,30 Meter. Ju Ärsluutenge fon do Hooge Foane fäng oun ätter dän 30-jierigen
Dät Panama-Woaterswien (Hydrochoerus isthmius) uk wäil Panama-Capybara, is een Suugediert uut ju Oardenge fon do Gnauedierte. Aleer heelt me dät foar een Unneroart fon't Meene Woaterswien (Hydrochoerus hydrochaeris), man sänt do 1990er Jiere sjucht ju Wietenskup fuul, wät deerfoar spräkt, dät dät een oaine Oard is. Dät Panama-Woaterswien is fon Natuur uut tou fienden in't aastelke Panama, dät noudelke Kolumbien un dät noudwäästelke Venezuela. Dät Panama-Woaterswien is litjer as dät Meene Woaterswien, uurs lät dät so äänelk. Dät roaket een Kop-Rump-Loangte fon sowät aan Meeter. Ju Faawe gungt fon'n tjuusterch roodbruun bit dump leemfaawich, deerbie is die Buuk normoal wät ljoachter as die Rääch. Bie wäkke Dierte sunt Gesicht, Sooken, die bäätere Rump-Beriek un do buutere Sieden fon do bääterste Beene swot-bruun. Do Oogenringe, do Snuutensieden un do Plakken oun'e Basis fon't Oor sunt bleeker. Do Oore un Fäite sunt bruun. Die Skäädel hät een Loangte fon sowät 20 cm. Do Foutsätte fon dän Flöägelbunke sunt kuuter, tjukker un runder as do fon't meene Woaterswien. Do Twiskekeeuwebunken (Prämaxilloare) eendje mäd een ferbreederd Faander-Eende sjuunelk foar dät Eende fon do Sniedetusk-Höölen, bie't Meene Woaterswien is deer fuul minner Ruumte twiske. Dät Genom bestoant uut 2n = 66 Chromosomen insteede fon do
Aan Woain (Roomelster Luudstound; in Skäddeler un Struukeljer Säspel: Waain) is een Fiertjuuch mäd maasttieds fjauer Joole, dät touminst two Spuuren un touminst two Oaksen häd. Besunners in fröiere Jiertjaande wuuden mäd dän Uutdruk oafter do Laaderwoaine beteekend, do in ju oolde Buuräi bruukt wuuden, of uurswäkke fon Dierte leekene Fiertjuuge. Kuutsken biespilswiese sunt fon Dierte leekene Woaine, do feederd sunt. Moderne Foarmen fon dän Woain sunt biespilswiese dät Auto un die Iersenboan-Waggon. As Koare beteekent me deerjuun een Fiertjuuch mäd minner as two Oaksen; maasttieds is deer dan bloot een litje Skuufkoare mäd meend.
Die Guaviare (aleer uk Guayare) is een Äi in Kolumbien. Hie häd een Loangte fon 1.760 km, wan me uur ju langere fon sien bee groote Wäl-Äien mät. Hie fljut mäd dän bupperen Orinoco (bit hier uk Río Parágua naamd) touhoope. Uumdät hie langer is un moor Woater fiert as die buppere Orinoco, jält die Guaviare hydrologisk as die Haudstroom fon dät Orinoco-System. Do bee Wäl-Äien fon dän Guaviare sunt die Ariari un die wät grattere Guayabero, do in do Anden hiere Wällen hääbe. Die Guayabero häd een Loangte fon 540 Kilomeetere. Fon deer oun, wier do bee touhoopefljoote, hät ju Äi Guaviare. Unner düssen Noome fljut ju 1220 Kilomeetere bit tou ju Steede, wier ju mäd dän bupperen Orinoco of Río Parágua touhoopefljut. 630 km fon dän Guaviare sunt skipbeer. Unner ju Mundenge fon dän Ariari lait ju Woaterfierenge bie 1930 m³ / s; wier hie mäd dän bupperen Orinoco touhoopefljut, sunt dät 7400 of 8200 m³ / s Mäd sien ljoachtbruun Woater is die Guaviare een typiske Wietwoater-Äi mäd groote Sedimentfracht uut do Anden un do subandine Kätten. Hie fljut in sin Bupperloop mäd masse litje Takken in een breed Bääd fon Steengruus; in sin Unnerloop fljut hie
Quito [ˈkito], mäd fullen Noome San Francisco de Quito is ju Haudstääd fon Ecuador un lait sowät 20 km suudelk fon dän Äquator in ap een Hööchte fon 2850 Meetere in een Anden-Doal. Dät is somäd noch foar ju bolivioanske Haudstääd Sucre ju hoochstlaine Haudstääd fon ju Waareld. Quito is mäd sowät 2,2 Millionen Ienwoonere ätter Guayaquil ju twäidgrootste Stääd fon dät Lound. Buppedät is dät ju Haudstääd fon ju Provinz Pichincha un fon dän Kanton Quito. Ju Ooldstääd heert tou dät Waareldkultuuräärfgoud fon ju UNESCO. Ju Hoochieuwene fon Quito is al sänt sowät 1500 f. Kr. besiedeld. Die Gruunder fon ju Stääd sälwen skäl ätter aan oolden Mythos aan indioansken Uppermon mäd dän noome Quitumbe weesen hääbe. In ju Midde fon dät 15. Jierhunnert begonnen do Inka, do toufoarne fääre suudelk wieren, hier Riek ätter't Noude uuttoudienen. Noch unner Tupaq Yupanki, die fon sowät 1471 bit sowät 1493 dät Inka-Riek regierde, hieden jo dät stuur, deer Fout tou foatjen, uumdät do ienheemske Foulke sik deer juun sätten. Man unner Wayna Qhapaq, dän Suun un Ätterfoulger fon Tupaq Yupanki, koom Quito mäd sien Uumelound eendgultich unner ju Kontrolle fon't Inka-Riek. In sien Regentskup twiske sowät 1493 un 1528 baude Wayna
N Atom bestoant uut n Atomkääden mäd deer uumetou ne Wulke fon Elektrone. Ju elementäre Iensicht in dän Bau fon ju Materie wuud 1911 fon Ernest Rutherford publizierd. Die Kääden is, sogoar beleeken ap ju Gratte fon dät Atom, gjucht littik man positiv leeden un die Dreeger fon bolde ju ganse Masse fon dät Atom. Die Kääden, so wuud leeter äntdäkt, bestoant an sik wier uut two Soarten subatomäre Paate of Nukleone: Protone un Neutrone. Buutendät rakt et noch Quarke. Ju positive Leedenge un deermäd ju Atomtaal fon dät Element wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Ju Masse deerjuun wäd bestimd fon ju Summe fon ju Taal Protone un Neutrone. Do twäin litje Paate hääbe bolde jusälge Masse. Dät rakt maastens wät moor Neutrone as Protone in dän Kääden. N Biespil: n Atom fon Element 92 (Uran) häd 92 Protone in dän Kääden. In ju Natuur rakt dät two Soarten Käädene (Isotope) fon Uran: 235U un 238U. Dät eerste Isotop häd 235 Nukleone in Gansen, dät is tou tällen 235 – 92 = 143 Neutrone. Dät uur Isotop häd tjo Neutrone moor. N Mol 235U änthaalt sowät 235 Gram Masse. Ju Taal 235 is n Biespil fon
Dät Rapanui is ju ienheemske Sproake fon dät polyneeske Paaske-Ailound, dät tou Chile heert. Rapanui is een austroneeske, nieper: een polyneeske Sproake un is besunners äänelk as Tahitioansk, Hawaiisk, Maorisk un do Marquesioanske Sproaken. Dät rakt 2500 bit 3500 Ljuude, do Rapanui as hiere Muursproake baale, also wät moor as bie dät Seelterske. Rapanui wuude aleer skrieuwen in een oaine Skrift, dät Rongorongo. Man ju Skrift is in Ferjeetenhaid keemen un kon bit däälich fon Wietenskuppere noch nit heel un aal apslöäteld wäide.
Die Río Grande (of Río Guapay) is een Äi, ju fon gjuchts in dän Río Mamoré in Bolivien fljut. Hie äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon dän Río Caine un dän Río San Pedro un wäd apgruunde fon sien Loangte oafter as loangste Wäl-Äi fon dän Río Mamoré säin. Hie fljut aastelk oun ju Stääd Santa Cruz de la Sierra foarbie. Sien Woater fljut ou uur dän Río Mamoré, dän Rio Madeira un dän Amazonas in dän Atlantik.
Die 1.360 km loange Rio Grande [ˌχiu ˈɡɾãd͡ʒi] (uursät: "Groote Äi") is ju linke Wäl-Äi fon dän Paraná in Brasilien. Ju Äi häd hiere Wälle in Brasilien in't Suude fon dän Buundesstoat Minas Gerais in ju Serra da Mantiqueira. Fon junner fljut dät Woater fon dänt Rio Grande haudseekelk ätter't Wääste. Dät wäd truch een Riege Woaterkrääftwierke tou moorere Stauseen apstaud, do deelwiese gjucht groot sunt. Oun't Eende fljut die Rio Grande in dän Ilha-Solteira-Stausee (1.195 km², 21,06 km³) mäd dän Paranaíba touhoope tou dän Paraná. Foar ju Regulierenge fon ju Woaterfierenge fon dän Rio Grande is die Furnas-Stausee betjuudend. Normoalerwiese fält hie sik wilst ju Rientied fon November bit April, uum dan wilst ju Druuchtied fon Moai bit Oktober loos moaked tou wäiden.
Río Grande ap Spoansk, Rio Grande ap Portugiesisk, hat ap Seeltersk uursät "Groote Äi". Dät is die Noome fon ferskeedene Stroome, Steeden un moor. in Argentinien Rio Grande (Córdoba), Argentinien Rio Grande (La Rioja), Argentinien Rio Grande (Mendoza), Argentinien Rio Grande (Patagonien), Argentinien Río Grande (Fjuurlound), Chile/Argentinien Río Grande de Jujuy, Argentinien in Bolivien Río Grande (Bolivien), Bolivien Río Grande de Lípez, Bolivien Río Grande de Tarija, Bolivien in Brasilien Rio Grande (Brasilien) in Costa Rica Río Grande de Tárcoles, Costa Rica in Guatemala Río Motagua (uk as Rio Grande beteekend), Guatemala in Jamaika Rio Grande (Jamaika) in Kolumbien Río Grande de la Magdalena in Kolumbien, kiek bie Río Magdalena in Mexiko Río Bravo del Norte, Skeed-Äi twiske do Fereende Stoaten un Mexiko, in sin Bupperloop uk as "Rio Grande" beteekent Río Grande de Santiago in Mexiko in Nicaragua Río Grande de Matagalpa, Nicaragua in Peru Río Grande (Peru) ap do Philippinen Rio Grande de Mindanao, Philippinen in Portugal Rio Grande (Lourinhã), een jierstiedelke Äi in Portugal. in Spanien Río Grande (Lugo), Spanien Río Grande (Málaga), Spanien in Venezuela Río Grande (Venezuela) Río Grande (Iruya), een Täärp in ju Provinz Salta in Argentinien Río Grande (San Luis), een Täärp in
A. u. c. is ju Oukuutenge foar dät latienske ab urbe condita, dät hat uursät: "fon ju Stäädgruundenge oun". Dät kon uk Anno Urbis Conditae heete, also "in't Jier fon ju gruundede Stääd"; säildener stoant deer uk p. u. c. foar post urbem conditam ("ätter ju Stäädgruundenge"). Dät belukt sik ap ju Tied, ju sänt ju Gruundenge fon ju Stääd Room fergeen weese skäl. Die Wäid is deermäd aaltied uum 753 Jiere gratter as ju Jierställenge fon dän Gregorioansken Kalänner. Me beteekent ju Epoche ätter 753 f. Kr. uk as varroniske Ära, uumdät die Roomske Historiker Marcus Terentius Varro dät waas, die uut histooriske Doaten düsse Doatierenge fon ju Stäädgruundenge bereekend häd. Sien Räächreekenge wäd däälich foar ferkierd heelden.
Die armeenske Kalänner (oold-armeenske Ära) is een Unneroard fon dän ägyptisken Kalänner. Sien Ienfierenge stoant in Touhoopehong mäd ju Trännenge fon ju Armeenske Apostoolske Säärke fon ju Roomske Riekssäärke. Hie begint in't Jier 552 ätter Kristus. Eersten Dai is ätter dän julioansken Kalänner die 11. Juli 552. Bit tou ju Ienfierenge fon't Kristendum wuude fon dän 11. August 2492 f. Kr. uutgeen (legendären Winst fon Köönich Hayk uur dän babyloonsken Köönich Bel). Dät armeenske Kalännerjier is as dät ägyptiske een Wonneljier mäd 365 Deege. Dät bestoant uut 12 Mounde mäd je 30 Deege un 5 Deege bietou. Dät rakt neen Skaltjiere. Deertruch is dät armeenske Jier uum sowät aan Fjoodendeel fon een Jier kuuter as dät Sunnenjier, juunuur dän julioansken Kalänner wonnerje do Deege aal fjauer Jiere uum aan Dai tourääch. ätter 1460 Jiere truchlopt die Jiersbegin een julioansk Jier, 1461 Jiere fon dän armeensken Kalänner äntspreeke 1460 julioanske Kalännerjiere. Ju Jierställenge begint mäd dän 11. Juli 552 (Doatum in dän julioansken Kalänner), dät hat, die 1. Dai fon dät Mound Nawasard in't Jier 1 is die 11. Juli 552. Do Jierstoale wäide maasttieds mäd Armeenske Lättere skrieuwen. Biespil: ՟ԹՎ ՇԻԹ = t‘vin 529 = 1080/81 ä. Kr. (Շ =
Die See-Leeguoan is endemisk ap do Galápagos-Ailounde, wier hie ap aal do Ailounde, maasttieds loangs do Fäls-Kusten, man uk wäil in do Mangroven-Woolde tou fienden is. Hie is die eensige Leeguoan, die sien Neerenge in'e See soacht. Jo duukje bit tou een hoolwe Uure loang bit tou 15 Meetere joop in't Woater, wier jo Algen ouweedje. Ätters mouten jo in'e Sunne lääse, uum sik aptouwoormjen. See-Leeguoane sunt näämelk wikselwoorme Dierte. Uum gauer woorm tou wäiden, hääbe jo uk uur ju maaste Tied fon't Jier hiere swotte bit griese Faawe. Bloot in ju Poorengstied wäide do monnelke Dierte (aal ätter dät Ailound, wier jo häärkuume) rood of gräin. Montjene wäide bit tou 1,30 m loang, dät Wiefken bloot 60 cm. Ju genetiske Fuulfoold fon do See-Leeguoane ap dän heelen Galápagos-Archipel wuude ätter ju Apfiendenge fon fieuw hoast nit bekoande Unneroarde in't Jier 2017 näi klassifisierd un in alwen ferskeedene Unneroarde unnerdeeld.
Do Anakondas (Eunectes) sunt aan Sleek fon Slangen uut ju Familie fon do Boas. Jo lieuwje in wiede Deele fon Suud-Amerikoa. Anakondas lieuwje semiaquatisk, dät hat, deelwiese in't Woater. Jo sunt maasttieds in Sump-Loundskuppe of tichte bie Siepen un Äien tou fienden. In Brasilien rakt dät do in't heele Lound, wier jo bit ap'e Naite fon Grootstääde foarkuume (biespilswiese bie São Paulo. Hiere Büüte bestoant uut Gnauedierte (uk do groote Woaterswiene), Fuugele, litjere Skildpudden un bit tou middelgroote Kaimoane. Buppedät freete jo uk Fiske. Deer sunt fjauer Oarde fon bekoand: Groote Anakonda (Eunectes murinus) Jeele Anakonda (Eunectes notaeus) Beni-Anakonda (Eunectes beniensis) De Schauensees Anakonda (Eunectes deschauenseei)
Ju Groote Anakonda (Eunectes murinus) is een Slangen-Oard. Dät is een fon do grootste Slangen ap ju Waareld. Groote Anakondas lieuwje in do Tropen fon Suud-Amerikoa. Ju Slange is ääng oun't Woater buunen. Ju kumt aastelk fon do Anden in't heele noudelke Joop-Lound fon Suud-Amerikoa foar, uum do Stroom-Systeme tou fon dän Orinoko un dän Amazonas ätter't Suude bit do dän Middelloop fon dän Rio Paraná un dän Río Paraguay. Junner is ju Oard in woaterrieke Lieuwendruumten tou fienden, jädden mäd tichte Vegetatsjoon, foaraaln in Sumpe, stille Woaterdoaben un loangsoam fljootende Äien. Ju Groote Anakonda frät litje bit middelgroote Wirbelde Dierte, of dät nu Fiske, Amphibien, Reptilien, Fuugele of Suugedierte sunt.
Ju Jeele Anakonda (Eunectes notaeus), uk Paraguay-Anakonda of Suudelke Anakonda, is een Slangen-Oard uut ju Familie fon do Boas (Boidae). Do Dierte sunt ljoacht jeel-bruun mäd two groote, tjuusterge Fläkken-Riegen ap dän Rääch un two bit tjo litjere Siedenfläkken-Riegen. Jo wäide sowät 250-300 cm loang, do wät grattere Wiefkene konnen Loangten bit tou fjauer Meetere roakje. Aaltouhoope is ju Jeele Anakonda deermäd sjuunelk litjer as ju Groote Anakonda (Eunectes murinus). Do Dierte sunt tou fienden in dät suudaastelke Bolivien, dät suudwäästelke Brasilien, Paraguay un dät Noudaaste fon Argentinien. Junner woont ju foaraaln in ticht bewoaksene Ouger-Berieke juust so as ljoachte Berieke in fuchtige Holtbuske. Ju kon baldoarich goud swimme un duukje un blift oun Lound maasttieds nai bie dän Boudem. Büütedierte sunt Suugedierte, Fuugele, Fiske un Reptilien, wier ju Slange ap luurt un do ätters oudrüüselt.
Ju Beni-Anakonda (Eunectes beniensis) is een Oard uut ju Familie fon do Boas. Düsse bit uur tjo Meetere loange Slange wuude in't Jier 2002 eerstbeskrieuwen, sodät uur hiere Biologie noch nit fuul bekoand is. Bit nu tou kuude ju ikn do bolivioanske Departementos Beni un Pando ätterwiesen wäide.