rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Die tjaande Moai is die hunnerttrüütichste Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die hunnerteenuntrüütichste in Skaltjiere), somäd blieuwe deer noch twohunnertfieuwuntrüütich Deege tou dät Eende fon't Jier tou. 1865 Die Suudstoaten-Präsident Jefferson Davis wuud mäd Famielje un Gefoulge fon Troppe fon ju Union gefangen nuumen. 1871: Die sonaamde Free fon Frankfurt be'eendede dän Düütsk-Frantsöösken Kriech. 1906: Zar Nikolaus II. eepent mäd een Rääde ju eerste käddene Stoats-Duma in't Ruske Kaiserriek in Sänt Päitersbuurich. 1927: Carlos Ibáñez del Campo wäd Präsident fon Chile. Hie bruukt deelwiese diktoatooriske Methoden. 1933: Unner doo Nazis wäide in Düütsklound Bouke fon kritiske Skrieuwere ferbaadend, unner dät Motto "wider den undeutschen Geist" (Juun dän uundüütsken Gäist) 1940: Nazidüütsklound gript doo näitroale Stoaten oun: Belgien, Luxembuurich un do Niederlounde 1957: Die kolumbioanske Diktoator Gustavo Rojas Pinilla, die in 1953 truch n Putsch oun ju Moacht keemen waas, uurlät dät Lound ne militäriske Junta. 1994: Nelson Mandela, die eerste swotte Präsident fon Suudafrikoa, kumt in sien Amt. 2001: Dorothy Burr Thompson, US-amerikoanske Oalerdums-Wietenskupperske un Archäologinne
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23. Jiere: 1930 - 1931 - 1932 - 1933 - 1934 - 1935 - 1936 - 4. Januoar: Franz von Papen mät Adolf Hitler in't Kölner Huus fon dän Bankier Kurt Freiherr von Schröder foar stilkene Ferhonnelengen. Fer'ienbeerengen sunt ju meensoame Regierengs-Uurnoame un ju Riekskanslerskup fon Hitler. 5. Januoar: Bie San Francisco begint die Bau fon ju Golden Gate Bridge. 30. Januoar: Adolf Hitler wäd fon n Riekspräsident Paul von Hindenburg toun Riekskansler benaamd. In't foaren hiede Hindenburg sik loange struuwed, man me hiede him bedoard, Hitler waas nit so oarich gefoarelk, deeruum dät ne konservative Moorhaid in't Kabinett siet. 1. Februoar: Ap Wonsk fon Hitler wäd die Rieksdai fon n Riekspräsident aplöösed. 15. Februoar: Die näi wäälde US-Präsident Franklin D. Roosevelt äntgungt in Miami slumpelk een Attentat. Die foarmoalige Buurgemääster fon Chicago, Anton Cermak, wäd uumebroacht. Do Bäätergruunde fon dät Ferbreeken wäide nit kloord. 20. Februoar: Bie ne stilkene Touhoopekumst honnelje Adolf Hitler un Hermann Göring mäd düütske Grootindustrielle ne Köär-Stried-Hälpe fon 3 Millionen Rieksmaak foar ju NSDAP uut, uum ju Rieksdaisköär Meerte 1933 tou bestrieden. 20. Februoar: Die US-Senoat beslut dän 21. Tousät-Artikkel tou ju
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1860 - 1861 - 1862 - 1863 - 1864 - 1865 - 1866 - Foargungerstoaten fon Kolumbien: Uut ju Granada-Konföderatsjoon äntstounde ätter n Burgerkriech do Fereende Stoaten fon Kolumbien. 1. Januoar: Abraham Lincoln unnerskrift ju Emanzipationsakte, deertruch kriege doo Swotte in doo USA gjuchtelke Fräiegaid. 22. Januoar: Begin fon n polnisken Januoarapstand juun ju Ruske Heerskup 26. Oktober: In Genf is die Begin fon ne internationoale Konferenz, dät Resultoat is ju Internationoale Rood Kjuus un Roode hoolwe Moune-Bewäägenge, ju wie däälich hääbe. 8. Dezember: Ju Jesuiten-Säärke Iglesia de la Compañía in Santiago de Chile wäd truch een Fjuur fernäild. Moor as twoduusend Ljuude stierwe. 6. Januoar: Adolf Paul, düütsk-sweedisk-finnisken Skrieuwer
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1859 - 1860 - 1861 - 1862 - 1863 - 1864 - 1865 - Wier däälich Belize lait, wäd ju britiske Krounkolonie Britisk Honduras iengjucht. De facto stuude dät al toufoarne unner britiske Kontrolle. 16. Februoar: Mäd ju bedingengsloose Kapitulatsjoon fon do Konföderierde unner Simon Bolivar Buckner eendet ju fieuw Deege loange Slacht uum Fort Donelson in dän Amerikoansken Burgerkriech. Ju Iennoame fon ju Fäästenge moaket dät muugelk, dät ju Union unner Ulysses S. Grant fääre foarsteete kon. 6. Januoar: August Oetker, düütsken Industriellen 14. Januoar: Rosalía Abreu, Tuchterske un Ärfoarskerske fon Moansken-Oapen 14. Februoar: Agnes Pockels, düütske Physikerske un Chemikerske 26. August: Theodor Siebs, düütsken Germanist. 11. Februoar: Elizabeth Eleanor Siddal, britiske Moalerske un Dichterske
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1858 - 1859 - 1860 - 1861 - 1862 - 1863 - 1864 - 2. Januoar: Wülm I. wäd ätter dän Dood fon sin Bruur Freerk Wülm IV. Köönich fon't Prüüske Riek. 10. Januoar: Florida trät as trääden fon do Suudstoaten uut do Fereende Stoaten fon Amerikoa uut. Tjo Wieke leeter is Florida Meebegruunder fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa. 11. Januoar: Alabama trät uut do Fereende Stoaten fon Amerikoa uut. Tjo Wieke leeter is dät Meebegruunder fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa. 4. Februoar: Separatiske Stoaten in dät Suude fon do Fereende Stoaten sluute sik tou do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa touhoope. 8. Februoar: In do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa wäd ne provisooriske Ferfoatenge besleeten. 9. Februoar: Jefferson Davis wäd in do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa foar'n Präsident kädden. 13. Februoar: Köänich Franz II. fon bee Sizilien kapituliert mäd ju Fäästenge Gaeta foar do Troppen fon Viktor Emanuel wilst dät italieenske Risorgimento. 18. Februoar: Jefferson Davis wäd as Präsident fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa fereediged. 26. Feburoar: Ärlät fon't Februoarpatent, ne Ferfoatenge foar Aastriek. 12. April: Begin fon dän Oungriep ap Fort Sumter
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1857 - 1858 - 1859 - 1860 - 1861 - 1862 - 1863 - 6. November: Abraham Lincoln wäd toun Präsident fon doo USA köärd. 6. Januoar: William Martin Leake, ängelsken Armee-Offisier un Archäologe 29. Januoar: Ernst Moritz Arndt, düütsken Skrieuwer un Dichter, Ouoardenden fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge 1. Juli: Charles Nelson Goodyear, n US-amerikoansken Ärfiender un Pionier in ju Gummi-Feroarbaidenge. M. Seeling
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1856 - 1857 - 1858 - 1859 - 1860 - 1861 - 1862 - 14. Februoar: Oregon wäd in sin Skeedferloop fon däälich uut dä Oregon-Territorium uutloosd un as 33. Buundesstoat in do USA apnuumen. Die aastelke Deel fon dät foarige Territorium wäd dät Washington-Territorium tousloain. 24. November: Charles Darwin sien Oarbaid The Origin of Species, n wichtich Wierk tou juu Evolutionstheorie, kumt hääruut. 6. Januoar: Alfred Baudrillart, Kardinoal fon ju roomsk-kathoolske Säärke 16. Januoar: Robert Warthmüller, düütsken Historienmoaler 9. Oktober: Alfred Dreyfus, frantsöösken Offisier.
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1855 - 1856 - 1857 - 1858 - 1859 - 1860 - 1861 - August Ferdinand Möbius äntwikkelt dät Möbiusbeend. Foargungerstoaten fon Kolumbien: Uut ju Republik Näi-Granada äntstoant ju Granada-Konföderatsjoon. 14. Januoar: Foar ju Pariser Oper begunge n poor Ljuude uum Felice Orsini aan Bumben-Ounsleek juun ju ounkuumende kaiserdelke Woain-Kolonne, man Napoleon III. un Kaiserinne Eugénie blieuwe uunferseerd. Dät Attentat wäd die Gruund foar dän Bau fon een näi Opernhuus, ju Opéra Garnier. 12. Februoar: In Japan häd die Gebruuk fon Fumien n Eende. (Fumien wieren Bielden fon Jesus, Maria af uur kristelke Motive, do in ju japaniske Kristenferfoulgenge sänt 1629 bruukt wuuden wieren, uum tou ärkannen, af n Moanske kristelk waas af nit. Deer moaste dan swädden wäide, dät me nit kristelk is, un dan moaste me toun Bewies, dät me nit kristelk is, ap ju Bielde (Fumie) hääruumetrampelje. Fuul japaniske Kristen wüülen dät nit dwo un wuuden dan waigjucht.) 7. Oktober: Köönich Freerk Wülm IV. blift nominell Köönich uur't Prüüske Riek, man uurrakt sin Bruur, dän leetere Köönich un Kaiser Wülm I., ju Regentskup. 22. Dezember: Giacomo Puccini, italieensken Komponist fon't Fin de
Moldawien is n Lound in Aast- un Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Chisinau un die Präsidänt fon ju Republik is (Stound: 2013) Nicolae Timofti. In dät Aaste rakt dät een striedich Rebät, Transnistrien, dät praktisk uunouhongich is, man nit as uunouhongich anärkoand. Gagausien is as Deel-autonom anärkoand. In ju moldawiske Ferfoatenge hat dät, wan Moldawien sien Uunouhongegaid ferljust, wäd Gagausien aan oainen Stoat. Moldawien wäd beskat fon: Ukraine in dät Noude, Aaste un ju in dat Suude Rumänien in dat Wääste.
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1854 - 1855 - 1856 - 1857 - 1858 - 1859 - 1860 - Ärfiendenge fon dän Phonautograph truch Édouard-Léon Scott de Martinville. Mäd düsse Reewe kuude hie Toon graphisk apteekenje, dät roate Oaber noch neen Technik, uum doo Toonapnoamen outouspieljen. Man 2008 kuude uut sunne Teekenge die Toon rekonstruiert wäide, sodät juu ooldste Toonapnoame, juu wie däälich ouspielje konnene, fon Édouard-Léon Scott de Martinville stommet. Juu wuude 1860 apnuumen. 4. Februoar: Hermann Schaaffhausen begjucht ätter ju Unnersäikenge fon fossile Bunken uur aan bit nu tou uunbekoanden Ädder-Moanske, dän Neanderdoaler, in ju läichrhienske Sälskup foar Natuur- un Heelkunde in Bonn. Junner wiest hie aan Gips-Oudruk fon dät Skäädel-Täk, dät Johann Carl Fuhlrott in't Neanderdoal fuunen häd. 27. Juni: Ju Suudafrikoanske Republik in dät Rebät Transvaal ferkloort sik uunouhongich. 14. Januoar: Alice Pike Barney, US-amerikoanske Moalerske 22. Februoar: Heinrich Hertz, Physiker 6. Januoar: Albert Schwegler, düütsken Theologe, Philosoph un Historiker
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1853 - 1854 - 1855 - 1856 - 1857 - 1858 - 1859 - 30. Meerte: Truch dät Unnerskrieuwen fon n Trääden Pariser Free wäd die Krimkriech be'eended.
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1852 - 1853 - 1854 - 1855 - 1856 - 1857 - 1858 - 11. Februoar: Ätterdät hie do Füürstendume fon Äthiopien unner sien Heerskup fereend häd, wäd Füürsk Kassa Hailu as Kaiser fon Abessinien kround. As Negus nimt hie dän Noome Teeder II. (amharisk: ቴዎድሮስ = Téwodros, düütsk: Theodor) oun. 2. Meerte: Alexander II. wäd ätter dän Dood fon sin Foar Nikolaus I. rusken Zar, in juu Tied fon n Krimkriech. 10. Januoar: Petrus Johannes Blok, niederloundsken Historiker
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1850 - 1851 - 1852 - 1853 - 1854 - 1855 - 1856 - 8. Juli: Die Amerikoanske Admiroal Matthew C. Perry kumt mäd sien Swotte Skiepe in n Hoawen fon Uraga in Japan un ferloanget ne Eepenenge fon dät sänt 200 Jiere isolierd lieuwjende Lound. 18. Januoar: Fanny Stresow, düütske Moalerske 9. Februoar: Leander Starr Jameson, britisken Dokter, Politiker, militärisken Uppermon in ju Kapkolonie un Ounfierder fon dän Jameson Raid, n Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik. 30. Meerte: Vincent van Gogh, niederloundsken Moaler
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1849 - 1850 - 1851 - 1852 - 1853 - 1854 - 1855 - 17. Januoar: Dät Fereende Köönichriek un sowät fieuwduusend Buurenfoamieljen unnerteekenje ju Sand River Convention, ju do Buuren ju Uunouhongegaid in do Rebätte noudelk fon ju Äi Vaal touärkoant (kiek uk ap ju Siede Transvaal!). 25. Juni: Antonio Gaudi, katalanisken Kunstler un Architekt. 6. Januoar: Louis Braille, Ärfiender fon ju bit däälich maast-bruukte Blienden-Skrift (ju Braille-Skrift)
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1848 - 1849 - 1850 - 1851 - 1852 - 1853 - 1854 - 3. Januoar: Die frantsööske Physiker Léon Foucault fiert in dän Käller fon sien Huus foar't eerste Moal n Experiment mäd dän Foucault'sken Slinger truch, mäd dän hie ju Traalenge fon uus Äide ätterwiese kon. Napoleon III. brangt sik in Frankriek mäd Gewalt an juu Macht, wint een Oustämmenge uur een näie Ferfoatenge un een Oustämmenge, af dät Kaiserdum wier häärstaald wäide skäl. Ätters moaket sik säärm dan tou dän Kaiser fon Frankriek. 17. Moai: Een Iersenboan-Ferbiendenge twiske ju peruoanske Haudstääd Lima un ju tichtebie lääsende Hoawenstäät Callao wäd eepend. Düt is ju eerste Iersenboan-Linie in Suudamerikoa. 19. Dezember: Joseph Mallord William Turner, aan ängelsken Moaler fon ju Romantik.
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1847 - 1848 - 1849 - 1850 - 1851 - 1852 - 1853 - Offizielle Ienfierenge fon juu Braille-Skrift an doo Bliendenskoulen fon Frankriek. 13. Januoar - Hermann Möller, Linguist, die sik monken uur uk mäd dät Seelterske befoatede. "bädden" is een oold Woud foar "gebooren"
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22. Jiere: 1846 - 1847 - 1848 - 1849 - 1850 - 1851 - 1852 - 9. Februoar: In dän Säärkenstoat ropt Giuseppe Mazzini in dän Roome fon't Risorgimento ju Roomske Republik uut. Dät fiert straks tou dät Iengriepen fon frantsööske un spoanske Troppen, do ju Republik bit tou dän 3. Juli mäd Gewalt deelslo. 28. Meerte: Freerk Wülm IV. fon Prüüsen wäd fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge foar'n Kaiser kädden. 3. April: Oulienenge fon ju Kaiserkroune truch Freerk Wülm IV. juunuur ju Kaiserdeputatsjoon. 31. Moai: Meerterevolution: Juu düütske Nationoalfersammelenge sit foar't lääste Moal in Frankfurt an n Main, ätters lukt juu as Rumpparlament uume ätter Stuttgart wai. 18. Juni: Dät ätter Stuttgart uutwiekene Rumpparlament fon ju [[Frankfurter Nasjonoalfersammelenge wäd fon't Militär aplooset. Nit-Württembierichske Ouoardende mouten uut dät Lound gunge. Die Fljooger-Pionier George Cayley testet aan fon sien Glied-Fljoogere mäd aan Wäänt oane. In't Foaren hiede hie dät bloot mäd Dierte oane fersoacht. 7. Oktober - Edgar Allan Poe, amerikoansken Skrieuwer (bädden in 1809)
Montfort (Limbuurchsk: Mofert) is ne Stääd in Limbuurich, do Niederlounde. In Montfort rakt et uungefeer 3600 Ienwoonere. Ju Stääd heert bie ju Meente Roerdalen. In Montfort boalt me Montfortisk. Montfortisk Wiki uur Montfort. Commons: Montfort, Roerdalen – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie
Sälorganellen (kuut: Organellen sunt Funktionseenegaiden in ne Sälle. Dät rakt unnerskeedelke gnauere Definitione, mongs wäd kweeden, dät sunt doo Funktionseenegaiden, doo fon ne Biomembran uumesleeten sunt, sodät dan uk Vesikele as Organellen betrachted wäide. Eenige Organellen sunt ätter juu Endosymbiontentheorie truch Endosymbiose mäd prokaryotiske Sällen äntsteen.
Trichoal is, wät as Kätte uut Sällen apbaud is. Oafter (man nit aaltiede) is dät aan Begriep foar ju Oarganisatsjoons-Stappe fon heele Lieuweweesen, dät hat, dät een heel Lieuweweesen as Kätte fon Sällen apbaud is. Dät is dan een gjucht eenfache Foarm fon Lieuwen in moorere Sällen.
As Siphonoale Stappe beteekent me ju Organisatsjoonsstappe fon een Plonte of n Pilts, wier die heele Thallus uut een oankelde, makroskopisk sjuunelke Sälle mäd moorere Käädene bestoant. Dät häd dan Sluukfoarm, Biespil sunt Sluuk-Algen un wäkke Piltse, besunners do Hyphen fon Piltse.
Latienamerikoa is die politisk-kulturelle Begriep fon Lounde in Amerikoa, wier Spanisk un Portugiesisk boald wäide. Deer heere bolde dät heele Suud- un Zentroalamerikoa tou, man is nit gans, deeruum dät fjauer Lounde in düt Gebiet uur Amtssproaken hääbe (sjuch in n Apsnit Uutnoamen). Buutewais heert deer uk dät Noudamerikoanske Mexiko tou, wier uk Spanisk Amtssproake is. Tjo karibiske Lounde heere uk tou Latienamerikoa. Suriname mäd juu Amtssproake Holloundsk heert nit deertou, Guyana mäd juu Amtssproake Ängelsk heert nit deertou, Frantsöösk-Guyana mäd juu Amtssproake Frantsöösk heert nit deertou un in Middelamerikoa heert Belize mäd juu Amtssproake Ängelsk nit deertou.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - 1667 - 1668 - 4. Meerte: Koarl II. fon Änglound fangd n Kriech oun juun juu Republik fon doo fereende Niederlounde. Düssen Kriech is bekoand wuden as Twäiden Ängelsk-Niederloundsken Seekriech.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - 1667 - Doo Ängloundere uurnieme Nieuw Amsterdam fon doo Niederlounde un naame dät nu New York. 13. Februoar: Theodor Andreas Potocki, Biskop fon Kulm un Äärmlound, Äärts-Biskop fon Gnesen un Primas fon Polen-Litauen 14. Januoar: Françoise Madeleine d’Orléans, frantsööske Prinsässinne
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1660 - 1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - Die Osmane Köprülü Fazıl Ahmet Pascha äroobert ne Ungariske Fäästenge, juu ap düütsk "Neuhäusl", ap Ungarisk "Érsekújvár", ap osmanisk Tursk "Uyvar" un ap Slowakisk "Nové Zámky" naamd wäd. Dät heert däälich tou juu Slowakäi.
Montfortisk is ne Limbuurichske Sproake, ju fon sowät 1.600 Moanskene boald wäd in Montfort. In Montfort kwäd me Mofers. ich - make - doe - boum - hóndj - slank - sjaop - rèch< > (Limbuurchsk) t Rakt Falle in dät Montfortisk, nämmelk Nominativ, Genitiv, Lokativ un Räste fon ju Dativ, Accusativ un Vokativ. Ju Konjugation (in die volgorde) is: foar monnelk: daag - daags - däöges - dage - dage - daag foar wiewelk: vrów - vrów - vrówwes - vrówwe - vrów - vrów foar sächelk: ei - eis - i-jes - ei - ei - i-j (sjo die ei/i-j Wiksel) Dät Montfortiske hied fröier Woude as fietsj, däälich is fietsj fiets wuuden. Un uk Woude as bao, bekans un prónt ferswiende. Ju Ferannerenge fon dät Montfortiske häd mongs as Gruunde die Ienfloud fon ju hollounske Sproake. Pierre Bakkes Dät Montfortiske Woudebook is n 21. October 2007 hääruutroat.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1659 - 1660 - 1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1. Februoar: Juu Niederloundske Aastindien-Kompanie unner n Gouverneur Frederick Coyett ferljust ätter ne loange Beleegerenge fon't Fort Zeelandia dät Ailound Taiwan an juu Striedmacht fon n chinesisken Armeeanfierder un Seeroower Koxinga.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1601 - 1602 - 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - Moritz fon Oranien äroobert in n Tachentichjierigen Kriech ju Stääd Sluis, ju do Spaniere in 1587 ärooberd hieden. 11. Januoar: Johann Adam von Bicken, Äärtsbiskop un Kuurfüürst fon Mainz
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1602 - 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 5. November: Die Gunpowder Plot fon Guy Fawkes juun dän Köönich fon Änglound James I. wäd äntdäkt.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 31. Januoar: Do lääste katoolske Fersweerdere fon dän Gunpowder Plot juun dän protestantisken Köönich Jakob I. fon Änglound wäide waigjucht. Monken do Feruurdeelde is uk die bit däälich bekoandste Fersweerder, Guy Fawkes. 12. April: Änglound un Skotlound wieren ja al sänt 1603 truch Personalunion fereend, nu fiert die Köönich juu näie Flaage, dän Union Jack, ien, wieroane juu Ängelske un juu skottiske Flaage fereend wieren. Dät is noch nit heel un aal die Union-Jack fon däälich, uumdät domoals dät iriske Sänt-Patricks-Kjuus noch nit oane waas. 15. Juli: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, Barock-Moaler uut Hollound
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 1610 - 24. Januar: Mannheim, 1606 as Bolwierk juun kathoolske Moacht gruunded, kricht nu fon n Köärfürst Friedrich IV. fon de Palts doo Stäädgjuchte. 6. Januoar: Konrad Barthels, düütsken luthersken Theologe.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1605 - 1606 - 1607 - 1608 - 1609 - 1610 - 1611 - 2. Oktober: In ju Republik fon do soogen fereende Niederlounde wiest die Brilmoaker Hans Lipperhey dän Räid fon Zeeland dän eerste Fierkieker.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1607 - 1608 - 1609 - 1610 - 1611 - 1612 - 1613 - Galileo Galilei äntdäkt fjauer Mounen fon n Jupiter: Io, Europa, Ganymed un Kallisto
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1608 - 1609 - 1610 - 1611 - 1612 - 1613 - 1614 - Bibel-Uursättenge ap Ängelsk: Juu King-James-Bibel 10. Januoar: Peter Piscator, düütsken orientoalsken Philologe un luthersken Theologe
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1609 - 1610 - 1611 - 1612 - 1613 - 1614 - 1615 - 6. Januoar: Axel Oxenstierna wäd in Sweeden tou'n Riekskansler benaamd. Hie blift 42 Jiere loang, bit tou sin Dood, ap düt Boantje. Hie modernisierd in düsse Tied ju Administratsjoon un häd baldoarigen binne- un buutepolitisken Ienfloud. Galileo Galilei sjucht as eersten Astronom dän Planet Neptun, toankt oaber, dät waas n Fixstiern.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1610 - 1611 - 1612 - 1613 - 1614 - 1615 - 1616 - In Argentinien wäd juu Universität fon Córdoba truch Jesuiten gruunded. 18. Januoar: Regina Protmann, seelich-spreekene Gruunderske fon do Katharinen-Sustere
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1611 - 1612 - 1613 - 1614 - 1615 - 1616 - 1617 - 22. November: Hieronymus (III) Praetorius (düütsken Oargelist un Komponist)
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1612 - 1613 - 1614 - 1615 - 1616 - 1617 - 1618 - Katharina Kepler, juu Muur fon dän berüümden Astronom Johannes Kepler, wäd gefangen nuumen, me haalt hier näämelk foar ne Häkse.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1613 - 1614 - 1615 - 1616 - 1617 - 1618 - 1619 - 29. Januoar: Do niederloundske Seefoardere Jacob Le Maire un Willem Cornelisz Schouten sailje eerstmoals ap dän Wai uum dät Kap Hoorn in dän Pazifik. 23. April: Miguel de Cervantes, spanisken Skrieuwer, t.B. fon't Bouk Don Quijote
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1614 - 1615 - 1616 - 1617 - 1618 - 1619 - 1620 - Heinrich Schütz wäd Kapellmääster in Dresden. 6. Januoar: Christoffer von Gabel, Koopmon un Steedhoolder fon Köönich Frederik III. fon Dänemark.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1617 - 1618 - 1619 - 1620 - 1621 - 1622 - 1623 - 18. Juli: In n katoolsken Apstand in Graubünden rakt dät n Massenmoort an Protestanten.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1618 - 1619 - 1620 - 1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 28. Februoar: Cosimo II. de Medici, Groothärtsoch fon juu Toskana (* 1590)
Uus Waareld häd man aan Trabant, die mäd hier ju groote Jiereswonderenge uum de Sunne moaket. Un ap disse Wonderenge traalt ju Moune sik uk noch uum de Waareld in njuugenuntwintig Deege un tweelich Uure. Do uur Planeten hääbe moorere Mounen. So die Jupiter mäd fjauer, die Saturn mäd oachte, un Uranus mäd säks Mounen. Wo prachtful do kuute, trjo bit fieuw Uure loange Noachte ap do Planeten wul wieren, wan wie do deer belieuwje kuuden. Wan wie ap dän Saturn woonden, kuuden wie uus dät Skauspil mäd do oachte Mounen bekiekje. Nit een tjuusterge Noacht. Ju eene Moune gungt ap un ju uur gungt unner. Immer sunt wul fjauer litje un groote tou sjoon. Wie mouden nu ieuwen mäd uus eene Moune toufree weese. Näimoune, eerste Fjoodendeel, Fulmoune un lääste Fjoodendeel; dät rakt Ouwikselenge genouch. Do Amerikoaner baale fon dunkele un ljoachte Moune. Wan wie ap de Moune wieren un fon deeruut uus Waareld bekiekje kuuden, wo groot moaste uus Waareld läite, deer ju daach füüftich moal gratter is as de Moune. Ju Moune is fon uus bloot 385.000 Kilometer oawe, un ju Waareld moaste uk füüftich moal gratter läite as uus de Moune lät, somäd fuul gratter as
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1620 - 1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - Mäd Mr William Shakespeare's Comedies, Histories and Tragedies ärschient soogen Jiere ätter n Dood fon William Shakespeare juu eerste Uutgoawe mäd aal sien Theaterstukke. Bagdad wäd fon persiske Troppen wier iennuumen.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - 1627 - In Hambuurich wäd fon juu Hambuuriger Admiralität juu Sklavenkasse gruunded, juu deertou waas, dät me truch Seerooweräi Seeljuude uut juu Sklaveräi fräikoopjen kuude.
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20. Jiere: 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - 1627 - 1628 - 14. Moai: Dät eerste ängelske Skip roaket Barbados, wier bit do tou bloot Spoaniere un Portugiesen Ounspröäk ap stoald hieden. In ju Foulge wäd dät Ailound een britiske Kolonie. 2. Juni: In n Trüütichjierigen Kriech wäd ätter njuugen Mounde Beleegerenge ju Stääd Breda truch n spanisken Generoal Ambrosio Spinola iennuumen. 9. Dezember - Ubbo Emmius, fräisken Historiker.