rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Ljouwert is ju Haudstääd fon ju Provinz Fryslân in do Niederlounde un ju Haudstääd fon ju Meente Ljouwert. Ju Stääd häd 92.203 Ienwoonere (1. Januoar 2006) un uungefeer 55.000 Oarbaidsteeden. Ljouwert is Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2018. In Ljouwert sunt fuul historiske Huuse un Säärke baud twiske dät Middeloaler un dät njuugentienste Jierhunnert. Wichtige Bauwierke sunt die Ooldehou, ju Kânselarij, ju Groote of Jakobinersäärke un ju Bonifatiussäärke. Die Prinsetuun is n Park an ju Noudsiede fon dät Zentrum fon Ljouwert. Ju Stääd Ljouwert häd fuul Kulturinstitute, mäd een fon do grootste Teatere fon do Niederlounde, die Harmonie, dät Fries Museum, dät Naturmuseum Fryslân, dät Histoarysk Sintrum Ljouwert, dät Frysk Film Argyf un dät Pier Pander Museum. Dät Noardlik Filmfestival un uur Institute sunt uk wichtich foar Moanskene fon buute ju Stääd. In ju Stääd rakt dät oaber uk Institute foar Fräiske Sproake; Afûk Fryske Akademy Tresoar. Club Noa Fire Palace Rumours Bastion Hotel Ljouwert Eden Oranje Hotel Hotel Bed & Breakfast Bordine Studiorent Hotel Café 't Anker Hotel Eurohotel Hotel Stadhouderlijk Hof Hotel Wyswert WTC Expo Ljouwert De Harmonie, Tjoater fon Ljouwert Poppodium Romein Podium 058 Café Scooters Grandcafé Rembrandt Musikkneipe De Gloppe Alternativ Rockkneipe Mukkes Zentrum foar Film
Ju Tschechoslowakäi waas fon 1918 bit tou 1992 n Lound in Europa. Dät äntstuud ätter dän Twäide Waareldkriech uut n Paat fon Aastriek-Ungarn. An n 1. Januoar 1993 sunt insteede deerfon do bee Stoate Tschechien un ju Slowakäi gruunded wuuden.
Die Atlantiske Ozean is n Waareldsee un lait twiske do Waarelddeele Europa un Afrikoa in dät Aaste un Amerikoa in dät Wääste. In dät Noude wäd die Atlantiske Ozean begränsed fon ju Noudpoolsee, in dät Suude fon ju Suudpoolsee. Die Atlantiske Ozean is ju twäidgrootste Waareldsee fon de Waareld (bloot ju Pazifiske Ozean is gratter) un is uungefeer n Füüftel fon dät Gebiet fon ju Äide groot.
Ne Kroane (de. Wasserhahn) is n Mechanismus, wiermäd ju Ströömenge fon ne Flüssichhaid of n Gas in ne Laitenge räägeld wäide kon. Wieduut do maaste Kroanen konnen ju Truchströömenge striekend räägelje twiske gans sleeten (neen Ströömenge) un fulboodich eepen (maximoale Ströömenge). Dät Räägeljen geböärt mäd ne traalende Bewäägenge, ju der uurbroacht wäd fon n Traalknoop of ne Heeuwelte ap dät Ouspeerventil. Ouhongich fon dän Typ Kroane kon dän Räägelberäk bestrieken wäide mäd aan fjoondel bit moorere Uumetraale. Kroanen do dät uut ne Laitenge loope läite, hääbe ne Tüüte, sodät n fluggen Stroal äntstoant. Wäkke Kroanen hääbe n Uutloop mäd n Skruufanslus, sodät ne tiedwiese Ferbiendenge mäd n Ferbruuker moaked wäide kon, toun Biespil truch ne Tuunhoose of een Gasslauch. Kroane do der in ju Laitenge apnuumen wäide, konnen mäd Skruuf-, Flansk- of Löödferbiendengen uutfierd weese. Dät Ouspeerventil kon ätter ferskeedene Prinzipe oarbaidje, as n Gummiring die der ap ne Boorenge drukt wäd, n Kuugel mäd n Twäärsgat, die der fertroald wäd, n Keegel die der in ne Piepe skäuwen wäd, twäin skuuwende keramiske Ringe of n Rubberslauch die der tichtkniepen wäd. Dät maast bekoand sunt wäil ju Woaterkroane, ju Gaskroane un ju Ounbäitkroane tou Gebruuk in ju Huushollenge foar Toufier
Thermostoatkroanen as Dusch-, Boadewonne- of Waaskdiskkroanen reeke ne konstante Temperatuur fon dät outappede Woater, unouhongich fon ju Lufttemperatuur un fon dän Druk in do Woatertoufuurlaitengen. Ju Woormwoatertemperatuur kon bit ap ne Ouwiekenge fon aan Groad Celsius fon ju Skältemperatuur konstant heelden wäide. Uut Sicherhaidsgruunde hääbe do Thermostoate an dän Ienstaalring n Speerknoop, die der ap 38 ̊C ienstoald is. Moonige Thermostoate hääbe noch ne Woaterknooptaste, ju dän Truchflus ap 50 % begränset. Dät rakt deertou Sunneruutfierengen, in do ju Miskkoomer buute fon Kooldwoater uumspäild is, so dät ju Kroane fon buuten altied köil blift. In dät Binnere hääbe do Miskthermostoate n Räägelder, die der fon Miskwoater uumspäild wäd. Die Räägelder bestoant äntweeder uut Bimetalträid, ju der tou n skruuffoarmigen Feeder wikkeld wuude, of ne mäd Paraffin fälde Kapsel, n sonaamd Woaks-Dienstof-Element. Bee Räagelderoarde fiere bie Temperatuurannerengen proportionoale Laangtenannerengen uut, wierbie ju Uutfierenge mäd Bimetalträid grattere Räägelweege beskrieuwe kon. Annerje sik do Touflusbedingengen (Temperatuur, Masse), so verskuft sik die Räägelder un eepent beluukengswiese slut Slitse fon do Woorm- un Kooldwoatertoulooplaitengen.
Die Uutdruk Bimetal wäd foar ferskeedene Seeken anwoand. Dät beträft altied Dingere, do der bestounde uut two uunglieke Metalle, do gjucht fääst mädnunner ferbuunen sunt. Ju Betjuudenge, in ju die Uutdruk ap maaste anwoand wäd, is in Metalle mäd uunglieke Uutdienengskoeffiziente, uum Thermostoate un Thermometere tou moakjen. Dät rakt oawers uk gans uur Anweendengen fon Bimetal, so bestounde toun Biespil Kringsoagen mäd bimetallene Sniedebleede, uum Sponkraft mäd Ounutsengsfäästegaid tou kombinierjen. Ne bimetallene Striepe foar n Thermostoat bestoant uut two uunglieke apnunner walsede Stukke Metal, (oafte Invar un rostfräien Stäil). Disse two Materioale hääbe uunglieke Uutdienengskoeffiziente, wiertruch dät Bimetal bie Temperatuurannerengen beegjen däd: dät eene Metal dient daach stäärker uut as dät uur. Uum ne gratterer Uutwiekenge tou kriegen of ne grattere Ferstaalkraft, bruukt me ne laangere Striepe. Gewöönelk wäd ju Striepe spiroalfoarmich troald, sodät ju in ne litje Gehüüse paaset. Foar allerhound Temperatuurbewoakengsswäkke wäide Bimetalkonstruktione anwoand, as bie dän Thermostoat in n Köilskap of bie ju Bäitenge (Haitsenge). Dan wäd foarallen mäd dät Bimetal n Skalter betjoond. Um dät Effekt antouweenden in n Thermometer (Bimetalthermometer), wäd ju Uutwiekenge uurbroacht ap n Wieser, die der uur ne iendeelde Skala bewääget. Mäd Bimetal konnen aal temperatuurgeföilige Skaltere moaked wäide; Bimetal-Skaltere wäide unner
Die Leeuwe is ne groote Katte-Oard, juu dät foarallen in Afrikoa rakt. Een Leeuwen-Unneroard rakt dät ook in Asien, un fröier, in juu Antike, roate dät ook in Suudeuropa Leeuwen, wier joo man fon doo Moanskene dood moaket wuuden. In dän Räst fon Europa un in Amerikoa rätte dät bloot Leeuwen in juu Iestied. In Seelterlound häd et dän Leeuwe woarskienelk ook in juu Iestied nit roat, man hie is sowäil hier as uk in uurswäkke Kultuuren sänt fröier un aleer bekoand as die Köönich fon do Dierte.
Die Uutdienengskoeffizient fon n Materioal rakt ne Mäite an ju Temperatuurouhongegaid fon ju Tichte. Do maaste Materioalien dwo bie dät Apwoormjen uutdiene (positive Uutdienengskoeffizient); bie ne haagere Temperatuur vibrierje do Moleküle stäärker, wiertruch jo ne grattere Ruumte iennieme (Volumen sticht). Ne Uutnoame hierap is Woater, dät ju grootste Tichte häd bie 4°C. Dät dient uut bie läigere un haagere Temperatuure. Uk Zirkoniumwolframoat schrämpt wan dät waarmer wäd. Je beeter do Atome anunner buunen sunt, je läiger die Uutdienengskoeffizient: so sunt do Wäide foar Wolfram un Diamant gjucht läich. In ju Maskienebaukunde wäide Kamreede ap Oaksen klämd truch dät Kamrääd aptouwoormjen, sodät dät uutdient un ju Oakse outoukeelen, sodät ju schrämpt. So konnen do Stukke gans akroat innunner paaset wäide. Un wan ju Temperatuur wier alleweegense gliek is, dan sit dät aal gans fääst klämd. Ju Flüssegaid in n Thermometer häd n Uutdienengskoeffizient die der konstant blift mäd ju Temperatuur (Flüssegaide as Ethanol un Kwäksäälwer). Ne Temperatuur-Annerenge rakt dan ne lineare Uutdienenge fon de Flüssegaid un ju Uutdienenenge kon meeten wäide an ju Laangte fon ju Flüssegaidssuule. α = 1 L 0 d L d T {\displaystyle \alpha ={1 \over L_{0}}{dL \over dT}} α = linearen Uutdienengskoeffizient [K-1] L = Laangte
N Ozean (fon’t Griechiske: ὠκεανός „Okeanos“, n ooldgriechisken God) is ne gewaltich groote, touhoopehongjende Woaterflakte twiske do Waarelddeele un kon moorere (litje) Seen uumfoatje. Do Ozeane un Seen nieme uungefeer twäin Träädel fon ju Äidbupperkaante ien, bloot n Träädel is bedäkt mäd Lound. Siet 2004 do Gränsen fon n suudelken Ozean fäästlaid sunt truch ju Internationoale Hydrografiske Organisation wäide fieuw Ozeane ünnerskat, tou wieten: Pazifiske Ozean, Atlantiske Ozean Indiske Ozean Suudelke Ozean Noudelke Iessee
Mäd Umlaut beteekent me ju Annerenge fon n Luud truch Ienfloud fon n uur Luud, oafte in dätsälge Woud. Ap Düütsk wäd die Umlaut maast ounroat mäd dät Teeken ¨ buppe ju Bouksteeuwe. In dät Seelterske häd die Umlaut uk wierked, man do ‘Umlautprodukte’ sunt deer uurs as ap Düütsk un wäide deeruum oafte nit mäd Umlautteeken ounroat. Ap ju uur Siede bruuke wie ap Seeltersk dät Umlautteeken foar besunnere Luude, do der nit truch Umlaut äntsteen sunt. In dät Ooldgermaniske eendeden de Woude oafte ap fulle Vokoale, as -i un -u. Do hieden al fluks Ienfloud ap dät ganse Woud. In dät Gotiske (Got.) sjucht me deerfon al litje Anfange, man in dät Ooldhoochdüütske (Ohd.) hied sik die Ienfloud fon dät -i (-j) al wied truchsät, wieruum me deer fon i-Umlaut spräkt. In dät Ohd. fint sik t.B. gast, gesti, nhd. ’Gast, Gäste’. Deerbie mai dät düütelk weese, dät dät e (ä) in ju Uutsproake twiske dät a (Tunge läich) un i (Tunge hooch) lait. Dätsälge rakt et bie uur Vokoale: Dorf - Dörfer, Wurst - Würste un mäd loange Luude: Rad - Räder, Not - Nöte, Kuh - Kühe un sogoar mäd Twieluude Braut - Bräute. Sowät fint
Lätlound is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Riga un die Präsident fon ju Republik is siet 2007 Valdis Zatlers. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Gaiziņkalns (311 m). Do grootste Äien fon Lätlound sunt ju Gauja un ju Daugava. Lätlound wäd begränsed fon: Estlound in dät Noude, Ruslound in dät Aaste, Litauen in dät Suude. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $17.700 in 2007. In 2007 waas 3,3% fon ju ganse Wirtskup Londwirtskup, 22% Industrie un 74,7% Tjoonste. Commons: Latvia – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie
Froamdwoude sunt Woude, do uut uur Sproaken uurnuumen wuuden sunt. Dät Froamdwoud is beträffend Luudstand, Betoonenge, Flexion un Woudbildenge ju Sielsproake maast so min ounpaased, dät dät (in n Juunsats tou dät integrierde Leenwoud) oafte as 'froamd' fäild wäd. Twiske Froamdwoude un Leenwoude rakt dät nit immer ne skäärpe Skeedenge. Ap Seeltersk beläite wie Froamdwoude in hiere oaine Skrieuwenge as ap Düütsk (of uurs ne Uursproangssproake), also z. B. Flexion, Cowboy, Eukalyptus, Thermometer, Physik, Ökonomie, Szene, Ozean. Dät is ougesäin fon Paate do ap Seeltersk annerd wäide, also flektierje, ozeanisk, usw.
Ju Silwe (v. lat.: syllaba, griech.: συλλαβή „Touhoopefoatenge“, hier fon Luude of Phoneme) is n grammatisken beluukengswiese linguistisken Begriep, die der ne Eenhaid uut aan of moorere apnunnerfoulgjende Luude (Phoneme) beteekent, do sik in aan Toach uutspreeke läite (Spreekeenhaid). Ju staalt ju litste Luudgruppe in dän natüürelke Spreekflus deer. Ju is ne phonetiske un neen Sineenhaid. Dät betjut, dät ju Iendeelenge in Silwen oafte nit mäd ju Iendeelenge in betjuudengsdreegende Eenhaide (Morpheme) uureenstimt. Uk wan in dät Düütske un uk in dät Seelterske oafte die Iendruk äntstoant, dät dät Morphemscheed mäd dät Silwenscheed uureenstimt, is dät nit die Fal, deer ne Silwe ne oaine inhärente Struktuur besit. So lät Huunde sik ferdeele in do Silwen Huun un de, wier do Morpheme sik ferdeele as Huund-e (nämmelk dät Woud Huund un die Moortaaluutgong -e). Mongs wäide Morpheme uk as 'Sproaksilwen' beteekend un dan ju hier beschrieuwene Silwe tou Ferdüüdelkenge as 'Spreeksilwe'. Deerieuwensk wäd mongs uk ne 'Schrieuwsilwe' definierd. Me unnerschat 'eepene' un 'sleetene' Silwen. Ne eepene Silwe eendet ap n Luud of Vokoal, t.B. Duu in Duu-we, slee in slee-ten, de in Huun-de. Ne sleetene Silwe eendet ap n Meeluud of Konsonant, t.B. Huun in Huun-de, Kat in Kat-te, Kon un
Rockmusik is die groote Begriff foar Musikgjuchten, doo sik kuut foar 1970 uut ne Miskenge fon uur Musikgjuchten as t.B. Beatmusik, Blues un Rock'n'Roll äntwikkeld häbe. Ju Rockmusik is äntsteen ut dän Rock ’n’ Roll, die in do leete füüftiger un äddere säkstiger Jiere sien Tied hiede. Bekoande Fertreeder fon dän Rock ‘n’ Roll sunt Bill Haley, Elvis Presley, Buddy Holly, Chuck Berry un James Brown. Dissen Rock 'n' Roll wuude inne säkstiger Jiere in Änglound ferannert, foarallen fon do Beatles un do Rolling Stones. Dät Musikblääd Rolling Stone beteekent dän Titel "(I can't get no) Satisfaction" ut dät Jier 1965 fon do Rolling Stones as ännelke Gebuurtsuure fon dän Rock. Die Rock goolt, as ju maaste näie Musik, as ansteetich. Ju luude, obszöne Musik, do longhierige, käke Protagonisten wieren n Skandaal foar ju oolde Sälskup. In n twäiden Haaldeel fon do Säkstiger begeen dan di Apstiech fon so bekoande Bands as Led Zeppelin, The Jimi Hendrix Experience, Deep Purple un Cream. Sied Midde fon do Säkstiger Jiere äntstuude ju Hippie-Bewäägenge, ju deer ääng mäd dän Rock ferbuunen waas. Juun do freedelke Hippies rakt dät sietdäm uk do gewaldkloore Rockere, foar allen do Hells Angels, do dät Ounsjoon fon ju
Ju Biebel is dät hälge Bouk fon do Kristen. Dät Woud 'Biebel' stamt fon dät Griechiske Woud βιβλια biblia (Bouke), wät n Moortaal is fon βιβλιον biblion (wät uursproangelk litje Papyrus betjut un leeter bruukt wuude as Beteekenge fon een Bouk). Et rakt also nit een Biebel, man ferskeedene Bouke, do fon do Kristen kanonisiert wuuden sunt. Ju Biebel änthoalt two ferskeedene Samlengen fon Texte: 1. Dät Oolde Tästamänt (OT), uk wäil ju Hebräiske Biebel of Tenach naamd. Ju wuud skrieuwen uur ne Periode fon fuul Jierhunnerte, toun grootsten Deel ap Hebräisk mäd n poor Steeden ap Aramäisk. Dät fertält fon ju Skäppenge un fon do eerste Moanskene. Fääre honnelt sik dät foarallen uum ju Geskichte un ju Religion fon do Juuden. Uk do Psoolme sunt deeroun apnuumen. 2. Dät Näie Tästamänt (NT), skrieuwen in dät eerste (un ätter wäkkene toun Deel in dät twäide) Jierhunnert ätter Christus, in deeges Griechisk (Koinè-Griechisk). Dät beskrift Doate un Woude fon Jesus, die ätter dät Kristendum un dät Näie Tästamänt die Messias (die Christus) un die Stifter fon dät Kristendum is. Fääre stounde ju äddere Geskichte fon do eerste kristelke Gemeenskuppe un ju Leere un do Preetjene fon do Apostele deeroun beskrieuwen. Dät
Moanske äärgje die nit is n Bräädspil foar twäin bit säks Spielere. Die Uursproang fon dät Spil lait in Indien. Ne fereenfachte Version fon dät traditionelle indiske Spil Pachisi wuud 1896 unner dän Noome Ludo in Groot-Britannien uutbroacht. Bie dit Spil häd älke Spieler fjauer Spielsteene, do ne Runde uur dät Brääd moakje mouten uum sicher een fon do Eendfäilde tou beloangjen. Wan n Steen eenmoal ap Eende is, kon er nit moor fersät wäide. Wäl dät ap eerste mäd aal Steene glukket, häd dät Spil wonnen. Älke Spieler häd Steene fon n uur Faawe, n oain Startfäild (S) un n oain Eendfäild (ju faawige Riege fon fjauer), wier Steene fon uur Spielere nit kuume duuren. Dät Brääd häd two Sieden, een foar hööchstens fjauere Spielere un een foar hööchstens säks Spielere. Do Spielere smiete ätter de Riege mäd n Doobel un mouten aan Steen gjuchtsuume uur ju Taal Fäilde ferschuuwe, ju die Smiet ounrakt. Wan n Steen ap n Fäild kumt, wier al n uur Steen stoant, dan wäd die lääste Steen sloain un mout wier fon näien ounfange. Wan me n säks smieten wäd, dan mout me - wan deer - n näien Steen in dät Spil brange.
Liechtenstein is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Vadus. Dät is man n gans litjet Lound, juust so groot as Seelterlound. Un häd nit moal ne oaine Sproake! Liechtenstein wäd begränsed fon: Aastriek in dät Aaste, dän Swaits in dät Wääste.
Mahjong is n Spil foar fjauer Spielere, dät stamt uut China. Dät is n Spil fon Schikkelkhaid, Ferstand, Bereekenge un Gluk. Toumindest aan Häärstaaler (Lagarto, Helsinki, Finnlound) bjut ne kostenplichtige Windows-Version fon dät traditionelle Mahjong. Hier kon n Spieler juun tjo truch de Software ätterbieldede Spielere antreede. Ieuwenso konnen uur n Nätwierk moorew ächte Spielere juunnunner blw. Juun de Software antreede. Dät kon ätter ferscheedene Räägele spield wäide. Fuul uur as Mah-Jong beteekende Computerspiele ferweende wäil digitalisierde Foarme fon do Spielsteene, man sunt daach maast Spiele foar bloot een Persoon un äänelje fon do Räägele häär ne Patience Deerbie mout me immer twäin fräie Steene tougliek wächpakje un wan me Gluk kon me so bit Eende fääregunge un dan häd me wonnen. In dän uur Fal, wan aan fon nöödige Steene noch ‘fääst’ sit, dan ferljust me. Traditionell wäide do Spielsteene tou Spielbegin in ju Figuur fon n Droake of n Schildpudde apbaud, do Computerspilvariante bjoode oafte fuul ferscheedene Startfiguuren an.
N Doobel (de. Würfel} is n Dingen, dät ätter aan Smiet ap ne woage Ieuwene een fon moorere unnerskeedboare stabile Raueloagen iennimt un in fuul Spiele as Toufalsgenerator tjoont. Deertou drächt n Doobel Symbole, fon do een ätter dän Smiet ne uutteekende Loage (t.B. ju Bupperkaante) iennimt. Dät Symbol wiest dan dät Resultoat fon dän Smiet an. Dät Woud Doobel rakt dät uk ap Wäästfäälsk un skäl früünd weese tou Middelhoochdüütsk topelen un fielicht ndl. dobbelen. Die mäd Oustand maastferbratte Spieldoobel is die mäd do Ziffere 1 bit 6 of äntspreekend fuul Punkte, do Oogene, beskriftede Kubus of Hexaeder. Gewöönelk wäd mäd dän Begrip Doobel maast bloot disse Säkssieder meend un so wuud die Noome uk foar dän geometriske Körper uurnuumen. Daach existierje uk fuul uur Doobele. Räägelmäitige Benutsere fon unnerskeedelke Doobeltypen beteekenje do oafte mäd ju Oukuutenge W foar düütsk Würfel , of uk d foar ängelsk dice, foulged fon de Angoawe fon de Siedenantaal, also biespilswiese W6 foar n säkssiedigen, W10, W20, W30 foar tjoon-, twintich- un trüütichsiedige Doobele.
Lier (Struukeljers: Läir, Düütsk: Leer) is een Stääd in Läichsaksen, in dän Loundkring Lier. Ju Stääd häd sowät 34.000 Ienwoonere, un is deermäd ätter Oamde un Auerk ju träädgrootste Stääd fon Aastfräislound. Ju Stääd is uursproangelk äntsteen an ju Leda, man is uutsprat ätter ju Oamse. So kuuden uk do Seeskiepe in ju Stääd oun foare. Truch aal do Ferkiersferbiendengen, do bie Lier touhoope kuume, beskrieuwt ju Stääd sik as „Poute fon Aastfräislound“ (Tor Ostfrieslands). In dät leete 14. un äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän Haudling Focko Ukena dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Lier kreech ju Stäädstoatus eerst in dät Jier 1823. In't Foaren waas Lier n Täärp mäd Määrkedgjucht, man funktionierde daach aal fuul laanger as ne Stääd. Ju oolde Binnenstääd jält truch hiere historiske Huuse as een fon do fluchste Stääde in ju Region. Fjauer Buurgen, oolde Huuse un Säärken uut ferskeedene Jierhunnerde sunt in ju Stääd tou fienden. Lier lait in dät Suude fon dän Region Aast-Fräislound, in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd lait uungefeer 20 Km. aastelk fon dät Groningerlound, un 40 Km. wäästelk fon Ooldenbuurich. Ju oolde Stääd is an ju Leda äntstounden, nit so fier wäch fon ju Mundenge. Ju Stääd
Enzyme af, fröier "Fermente" naamd, sunt Proteine, do der as Biokatalysatore oarbaidje, dät betjut, as Katalysator in biochemiske Reaktione. Enzyme sunt oafter substratspezifisk un reaktionsspezifisk. Dät oolde Woud, "Ferment", kumt fon dät latienske "fermentum", wät sofuul betjut as "Jääst" af "Jeesenge". Dät Woud "Enzym" kumt fon 't neoklassisk-ooldgriechiske Kunstwoud "ἔνζυμον", dät Wilhelm Friedrich Kühne in't Jier 1878 fon "ἐν", "in" un "ζύμη", "Suurdeech", "Jääst" oulat häd.
Fler is n Rapper uut Berlin, die eegentelk Patrick Losensky hat un sik uk as Frank White beteekent. Fon 2003 bit 2009 waas hie truch n Ferdraach an dät Berliner Label Aggro Berlin buunen. Hie wuude in 2002 bekoand truch sien Touhoopeoarbaid mäd Bushido. In 2005 waas sien eerste Soloalbum Neue Deutsche Welle kloar. Fler wäd oafte fon Gjuchtsradikalismus beskeeldiged. Bushido häd deertou kweeden dät Fler nit gjuchtsradikoal is. 2005: Neue Deutsche Welle 2006: Trendsetter 2008: Fremd im eignen Land 2009: Fler 2002: Carlo, Cokxxx, Nutten (with Bushido aka Sonny Black) 2008: Südberlin Maskulin (with Godsilla) 2009: Carlo, Cokxxx, Nutten 2 (with Bushido [aka Sonny Black])
Do Microbodies (Sg.: Microbody, uut dät Ängelske), 500 - 1000 nm., sunt litje Dingere in ne Sälle. Jo hääbe ne eenfache Membran un änthoolde spezielle Enzyme, dät konnen Hydrogenasen, Katalasen, Peroxydasen un aal sowät weese. Oafter wäide se ätter hieren Inhoold benaamd, toun Biespil hat n Microbody mäd Peroxydase "Peroxysom".
In dät frantsööske Departement Meuse (departement 55) sunt 500 Meenten (communes). Ju Lieste: A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y - Z Abainville - Abaucourt-Hautecourt - Aincreville - Amanty - Ambly-sur-Meuse - Amel-sur-l'Étang - Ancemont - Ancerville - Andernay - Apremont-la-Forêt - Arrancy-sur-Crusne - Aubréville - Aulnois-en-Perthois - Autrécourt-sur-Aire - Autréville-Saint-Lambert - Avillers-Sainte-Croix - Avioth - Avocourt - Azannes-et-Soumazannes Baâlon - Badonvilliers-Gérauvilliers - Bannoncourt - Bantheville - Bar-le-Duc (Meuse} - Baudignécourt - Baudonvilliers - Baudrémont - Baulny - Bazeilles-sur-Othain - Bazincourt-sur-Saulx - Beauclair - Beaufort-en-Argonne - Beaulieu-en-Argonne - Beaumont-en-Verdunois - Beausite - Behonne - Belleray - Belleville-sur-Meuse - Belrain - Belrupt-en-Verdunois - Beney-en-Woëvre - Béthelainville - Béthincourt - Beurey-sur-Saulx - Bezonvaux - Biencourt-sur-Orge - Billy-sous-Mangiennes - Bislée - Blanzée - Boinville-en-Woëvre - Boncourt-sur-Meuse - Bonnet - Bonzée - Le Bouchon-sur-Saulx - Bouconville-sur-Madt - Bouligny - Bouquemont - Boureuilles - Bovée-sur-Barboure - Boviolles - Brabant-en-Argonne - Brabant-le-Roi - Brabant-sur-Meuse - Brandeville - Braquis - Bras-sur-Meuse - Brauvilliers - Bréhéville
Konvergenz is in juu Biologie, wan two Taxa, doo nit naier mädnunner früünd sunt, daach äänelke Määrkmoale äntwikkelje. Dät kon weese, wült dät Määrkmoal algemeen n evolutionären Foardeel in dät ganse Ökosystem rakt. Biespile deerfoar sunt: Fuugele, Insekte, Fläddermuuse un eenige minner bekoande Dierte hääbe aal Juuken un kou, uutnuumen spezielle Foarmen as doo Loopfuugele, uk deermäd fljooge, wät praktisk foar doo Dierte is. Doo Fiske, ofwäil joo ne paraphyletiske Gruppe sunt, sjo bolde aal täämelk äänelk uut (dät fiskeoardige Uutsjoon) un sogoar doo Cetacea (düütsk:Wale) häbe düsse fiskeoardige Ärskienengsbielde, owwol joo sogoar Suugedierte sunt, neen "Fiske". Dät is eenfach goud in't Woater, wan me hydrodynamisk is, deeruum häbe sik doo Dierte in't Woater oafter konvergent äntwikkelt. Dät kon oaber uk weese, wan two Taxa, doo nit naier mädnunner früünd sunt, juu sälge Ökologiske Niske häbe un sik uut düssen Gruund konvergent äntwikkelt häbe. Deerfoar rakt dät n bekoand Biespil: Two Oarde, die Wulf (Canis lupus) un juu 1936 uutroodede Oard Thylacinus cynocephalus (düütsk: Beutelwolf, Tasmanischer Tiger) wieren sik äänelk, deeruum dät joo juu sälge Ökologiske Niske hieden (Uur Dierte joagjen). In n Artikkel Ökologiske Niske kon me tou düsse Konvergenz uk Bielden fiende. Konvergenz - uur Betjuudengen fon dät
Do Berbersproaken (uk Berberisk; Berberisk: Tamazight) bildje mädnunner n Twiech fon do Afro-Asiatiske Sproaken un wäide boald in tjoon Lounde in Noud-Afrikoa. Dät Sproakgebiet lapt fon Marokko in dät Wääste bit tou dät ägyptiske Siwa in dät Aaste un fon dät Middelmeer in dät Noude bit tou de Republik Niger in dät Suude. Do maaste Spreekere rakt dät oawers in Marokko, Algerien un Libyen. Dät Berberiske wäd boald fon sowät dän Haaldeel fon do Marokkanere, n Träädel fon do Algerier un do Maure un n Füüftel fon do Lybiere. Wofuul Ljuude dät mädnunner rakt, do Berberisk baale, is nit goud bekoand, deeruum dät fuul Lounde in dän Maghreb neen Doaten uur Sproaken in hiere Foulkställengen apniemen dwoo. Do wäide schatsed ap mädnunner twiske säkstien un trüütich Millione, deerbie do litjere Gruppen, do der woonje in Tunesien, Mali, man uk in Spoanien, Frankriek, Hollound, Belgien, Düütsklound, Kanada un do Fereeende Stoate. Dän Noome, dän do maaste Berberspreekere sik sälwen reeke, is Imazighen, 'fräie Ljuude'. Tamazight, in noudelk Berberisk die Noome foar ju Sproake ap sik, is ju wieuwelke Foarm fon dän Eentaal 'Amazigh' fon 'Imazighen'. Die uureenstimmende Uutdruk in dät Tuareg is, ouhongich fon dät Dialekt 'Tamasheq/Tamahaq/Tamajaq'. Die Uutdruk Berber wäd