rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dät Teutoborger Woold is ne Bierichregion in Noudrhien-Wäästfoalen un Läichsaksen. Bit in dät 17. Jierhunnert hiede dät Teutoborger Woold touhoope mäd dät Eggegebirge in dät Suudaaste dän Noomen Osning. Die hoochste Punkt is dän Barnacken (446 m). Dät Teutoborger Woold is bekoand uum ju Varusslacht twiske do Römer un do Germoanen in dät Jier 9 ätter Kristus. Tou do touristiske Sjoonswöidegaide heere dät Hermannsdenkmal un do Externsteine. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Willy Lippert: Das Eggegebirge und sein Vorland. Eggegebirgsverein, Bad Driburg, S. 13.
Do Externsteine sunt ne besunnere Fälsformation fon Soundsteene in dät Teutoborger Woold, appe Naite fon ju Stääd Detmold in dän Kring Lippe. Disse Sjoonswöidegaid in Noudrhien-Wäästfoalen is n Natuurtoankmoal, un wäd alle Jiere fon fuul Touristen besoacht. An ju noudaastelke Siede fon do Externsteine lait n litjen Deech. Do Externsteine in dät Teutoborger Woold sunt natüürelke Soundsteen-Fälse. Die grootste Fäls lait 47,7 m hooch buppe dän „Wiembecketeich“, un sträkt sik uur moorere Hunnert Meter uut in n Gebiet weer Fälse nit oafte foarkuume. Do Fälse sunt in do fergeene Jierhunnerte fuulmoals bewierked wuuden fon Moanskene. Ju geologiske Formation äntstuude foar uungefeer 120 Millione Jiere, man do lainen noch horisontoal. Foar uungefeer 70 Millione Jiere sunt do Steene fertikoal uumeknikt, truch do Ienfloude fon dät Weeder kriegen do Externsteine hiere hüütige Form. Alle Jiere rakt et uungefeer n hoolwe bit een Million Besäikere bie do Externsteine. N poor Steene konnen bestiegen wäide fon Klatterer, man buuten do foarskreeuwen Klatterweege is dät Betreeden fon do Fälse ferbooden. Truch ferskeedene Trappen, do sloain sunt in do Fälse, kon me bie do Spitsen kuume. Fon deer uut kon me gans fier ätter dät Noudaaste kiekje, in do uur Heemelsgjuchtengen sjucht me bloot do Bierige
Queen is n rockkoppel uut Änglound. Meegliedere fon dän Koppel wieren: Freddie Mercury Brian May John Deacon Roger Taylor Queen (1973) Queen II (1974) Sheer Heart Attack (1974) A Night at the Opera (1975) A Day at the Races (1976) News of the World (1977) Jazz (1978) The Game (1980) Flash Gordon (1980) Hot Space (1982) The Works (1984) A Kind of Magic (1986) The Miracle (1989) Innuendo (1991) Made in Heaven (1995)
Ju Universität Groningen is ju ooldeste Universität in do fräiske Lounde un ju twäädooldeste Universität in do Niederlounde. Ju wuude ap n 23. August 1614 in Groningen gruunded. Bit tou 1876 waas ju Unnergjuchtsproake Latien. Die eerste Rektor waas Ubbo Emmius. 2011 hiede ju Universität uungefeer 28.200 Studänte un 6.000 Mädoarbaider. Ju Universitätsbiblioteek is ju twäädgrootste in do Niederlounde ätter ju Universitätsbiblioteek fon Leiden. Ju Universität häd fuul bekoande Studänte häiwed so as dän Nobelprieswinner Zernike, dät eerste Wieuw dät in do Niederlounde studierte Aletta Henriëtte Jacobs, die eerste niederloundiske Ruumfoarder Wubbo Ockels, as uk dän eersten Präsidenten fon dän Europäisken Säntroalbank Wim Duisenberg. Normdoaten: GND: 36948-2 (OGND) | VIAF: 127394541
Richard Estes (* 14. Moai 1932 in Kewanee, Illinois) is aan US-amerikoansken Moaler, die fon dän Fotoreoalismus uutgeen. Hie studierde in Chicago an een klassiske Akademie. Sin Wäidegong fierde him al bolde ätter New York, deer hie in do 1950er Jiere begon, Fotos tou moaljen. Uumdät hie Andy Warhol sien Pop Art jädden liede moate, äntwikkelde Estes een gjucht nauniemende un natuuroalistiske Moalwiese. Sien apfaalendst Määrkmoal is ju Trompe-l’œil-hoaftige Moalerkunst, ju älke litje Oankeldhaid oubildet. Art done by Richard Estes Normdoaten: GND: 118968688 (OGND) | VIAF: 60374050
Wilhelm Richard Wagner (* 22. Moai 1813 in Leipzig; † 13. Februoar 1883 in Venedig), is besunners as aan Komponist fon ju Romantik bekoand. Ieuwenske sien musikoalisk Wierk waas hie t.B. uk noch Skrieuwer, fääre is hie as Antisemit in ju Geskichte iengeen.
Ju Romanik is aan Stil in ju Kunst, besunners in ju Baukunst. Ju hat so, uumdät ju noch een bitje so lät as ju ooldroomske (Bau)kunst, deer ju sik uut äntwikkeld häd. Typisk sunt do Ruunboogen, wilst in ju ätterfoulgjende Gotik moor Spitboogen bruukt wuden sunt (man do roate dät uk al eer). Ätter ju Fernäilenge fon groote Deele fon ju Abtäi Cluny is die Dom fon Speyer ju grootste romaniske Säärke ap ju Waareld. As Foarromanik wäd ju Uurgongskunst twiske ju leete Antike un ju äddere Romanik beteekend. Dät Mausoleum fon Theoderich dän Groote, baud fon 520 ou in Ravêna (emilioansk-rumagnoolsk) / Ravenna (italieensk), wiest Ienfloude fon ju leetroomske juust so as fon ju syriske Baukunst. Ju Säärke fon Densuş, een Täärp in Rumänien, baud in dät 7. af 8. Jierhunnert an ju Steede fon allere heedenske Tämpele, wier roomske un wildääge eerder noch dakiske Godhaide fereerd wuden. Man deer is leeter fon ju Gotik noch wät bietou keemen. Ju Säärke "San Salvador de Valdediós" in Asturien, baud in't Eende fon dät 9. Jierhunnert. Eende fon dät 10. Jierhunnert kon me al seküür fon äddere Romanik baale. Ju Bartholomäuskapälle in Paderborn, baud uum 1017 Krypta fon ju Säärke fon
Samuel Langhorne Clemens (* 30. November 1835 in Florida, Missouri; † 21. April 1910 in Redding, Connecticut), beeter bekoand unner sin Kunstlernoome Mark Twain, die sik fon aan Uutdruk uut ju Woaterjüptenmeetenge oulat, waas aan Skrieuwer fon dän amerikoanske Reoalismus. Sien Wierk is sälskupskritisk un daach uk snurrich. Do bekoandste Stukke sunt Tom Sawyer und Huckleberry Finn, man ieuwenske dät skreeuw hie uk masse uur Seeken.
Sandro Botticelli, oaintelk Alessandro di Mariano Filipepi (bädden ap dän 1. Meerte 1445 in Florenz, begreeuwen ap dän 17. Moai 1510 juust deer) waas aan italieensken Moaler un Teekner fon ju äddere Renaissance. Een Meräienbielde, moald twiske 1465 un 1467 Een fon do Teekengen tou ju Goddelke Komödie fon Dante Alighieri Oubieldenge fon aan jungen Mon mäd ju Medallie fon Cosimo de’ Medici, moald uum 1474 Ju Bäide fon Venus, moald uum 1485 / 1486. "bädden" is oold foar "gebooren" "Bäide" is oold foar "Gebuurt"
Sinan (mäd sien Titele Koca Mi'mâr Sinân Âğâ, Osmanisk Tursk: معمار سينان; Tursk fon däälich: Mimar Sinan, uutboald [miːˈmaːɾ siˈnan]; fulle Noome weerskienelk: Yusuf Sinan bin Abdullah; * 1489/1490 – 17. Juli 1588 in Konstantinopel) waas aan betjuudenden Baukunstler fon dät Osmaniske Riek. Aaldät hie aan Suun fon kristelke Oolden waas, un sälwen deeped, baude hie masse Mosjeen. Dät Boadehuus Haseki Hürrem Sultan Hamamı Binneruumte fon ju Şehzade-Mosjee, baud fon 1543 tou 1548 tou Ju Selimiye-Mosjee, ju Sinan sälwen as sien Määsterwierk beteekende, baud fon 1568 tou 1575 tou
Sinfonie af Symphonie (fon griechisk σύμφωνος = sýmphōnos, dät hat "touhoopeklingend", deelwiese mäd dän Uumewai uur italieensk Sinfonia oulat) is een sänt Begin fon dät 17. Jierhunnert in ju Musik bruukte Beteekenge foar Instrumentoalwierke mäd uur do Jierhunnerte wikseljende Foarm un Besättenge, iensluutend Tasteninstrumänte. So bruukt toun Biespil Bach dän Uutdruk Sinfonie foar dän Äreepenengssats fon sien twäide Partita un naamt sien tjostämmige Inventsjoonen "Sinfonien". In't 18. Jierhunnert äntstuude ju klassiske Foarm fon ju Sinfonie, ju bit in dät 20. Jierhunnert een besunners wichtige Staalenge in dän Beriek fon ju Orchester-Musik beheelt. Hierbie honnelt sik dät uum een uut moorere (oafter fjauer, säildener träin af fieuw) Satse bestoundend Wierk foar Orchester sunner Solisten. Sänt ju 9. Sinfonie fon Ludwig van Beethoven wäide uk wäil Soangsstämmen (Solisten un / af Chor) bruukt, man sunner dominierjende Funktsjoon fon dät Orchester tou minnerjen.
Aan Sink (düütsk un holloundsk Zink, ängelsk cornett af cornetto - Man nit cornet, dät is uurswät - frantsöösk cornet à bouquin, italieensk cornetto, tiedwiese ieuwenske uur Instrumänte uk mäd dät latienske Woud lituus beteekent) is een Musikinstrumänt, dät maasttieds uut Holt, mongs uk uut Älfenbeen moaked wäd un daach tou do Blikbleesinstrumänte täld wäd, uumdät me dät juust so anbleesjen däd as t.B. een Trumpätte. Sinken rakt dät in ferskeedene Toonhööchten: Sopran, Alt, Tenoor un Bass (Bass-Sinken heete uk Serpenten. In't leete Middeloaler ärfuunen, hiede die Sink sien Blöitetied hiede die Sink bit in't 17. Jierhunnert, man as dan ju Fjoole as Soloinstrumänt apkoom, wuden Sinke minner un minner bruukt. In't Noude fon Europa heelt sik dät noch bit in't 18. Jierhunnert. Dät oankelde Instrumänt uut ju Sinken-Foamielje, dät bit in't leete 19. Jierhunnert (Romantik) bruukt wude, is die Bass-Sink af Serpent. Ätters waas dät aal uutstuurwen, bit dät fon 1970 wier tou Lieuwend broacht wude. Däälich rakt dät wier Ljuude, do dät slonk spielje konnen un uk Ljuude, do bruukbeere Sinken näi häärstaale konnen.
Sir Joshua Reynolds (* 16. Juli 1723 in Plympton bie Plymouth, Greeuwskup Devon, Änglound; † 23. Februoar 1792 in London) waas ieuwenske William Hogarth un Thomas Gainsborough die bekoandste un truch sien kunstlersk un kunsttheoretisk Wierkjen die ienfloudriekste ängelske Moaler fon dät 18. Jierhunnert. Ju "Society of Dilettanti", moald sowät 1777 tou 1779 tou Juno kricht dän Gäddel fon Venus uutloant Oubieldenge fon Charles Burney, moald truch Reynolds in 1781
Sophokles (griech. Σοφοκλῆς, klassiske Uutsproake [sopʰoklɛ̂ːs]; * 497/496 f. Kr. in Kolonos; † 406/405 f. Kr. in Athen) waas aan klassisken Griechisken Tjooter-Dichter. Sophokles jält ieuwenske Aiskylos un Euripides as aan fon do bekoandste Määstere fon ju Griechiske Tragödie. Sien uurlääwerde Stukke, besunners Antigone un Kening Ödipus, wäide ap ju heele Waareld in't Tjooter spield. Sophokles häd noch masse moor skrieuwen, man in't Heel uurlääwerd sunt bit däälich bloot noch min Wierke: Theboanske Trilogie Keening Ödipus (Οἰδίπους τύραννος Oidipous tyrannos), 429–425 f. Kr. Ödipus ap Kolonos (Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ Oidipous epi Kolōnō), 401 f. Kr. (postum apfierd) Antigone (Ἀντιγόνη), 442 f.Chr. (Dät eerste Stuk fon ju Theboanske Trilogie, dät Skrieuwen un apfierd wude, man in ju Riegenfoulge fon ju Honnelenge is dät dät trääde) Aias (Αἴας), 455–450 f. Kr. Do Trachinierinnen (Τραχίνιαι Trachiniai), eer 442 f. Kr. Elektra (Ἠλέκτρα), sowät 413 f. Kr. Philoktetes (Φιλοκτήτης), 409 f. Kr.
Fon aan Stäfriem boalt me, wan in een Wierk fon ju Dichtkunst as een gruundlääsend Stilmiddel un deeruum groote Räägelmäitegaid Alliteratsjoonen (Konsonanten-Wierhoalengen) bruukt wäide, besunners tou Begin fon besunners betoonde Woude. As Konsonant wäd uk die in ju latienske Skrift nit skrieuwene Knakluud [ʔ] täld, sodät dät mongs so uutsjuch, as wan dät n Stäfriem mäd Vokoale waas. un foar Stäfriem is besunners wichtich in do germaniske Sproaken, man hie is uk in ju kältiske un latienske Dichtenge tou fienden. Die ooldste uurlääwerde germaniske Loangfäärs kumt (sowät) uut dät Jier 400 un wude in Ruunen ap een fon do Gouldhoudene fon Gallehus skrieuwen. Dät wiest neen besunnere Oainskuppe fon Noud- un Wäästgermanisk ap, somäd kon bloot kweeden wäide, dät dät germanisk is. Tranliterierd hat dät: ek hlewagastiz : holtijaz : horna : tawido Transkribierd, in Haud- un Ieuwenfäärs iendeeld, betoonde Wouddeele fat skrieuwen: ek χleu̯aǥastiz χoltii̯az χorna tau̯iđō/ŏ In ju Fäärsmäite uursät hat dät Iek, Hlewagast uut Holt dät Houden moakede. Ju Foarm tau̯iđō/ŏ lait wäil etymologisk naier bie Seeltersk diede, man dät rakt in't Seelterske bloot mäd "moakede" Sin. In't Ooldfräiske sunt Stäfrieme in Gjuchtstäkste uurlääwerd, jo tjoonden wildääge deertou, dät sik do Ljuude dät beeter määrkje kuuden: Een
Een Stoundbielde af Stoatue is een fräistoundende Plastik af Skulptuur, ju aan Moanske af een Diert deerstoalt. Ju tjoont maasttieds foar ju sinbieldehoaftige Repräsentatsjoon. Me unnerskat ätter ju Hooldenge besunners twiske Stoundbielden in dän äängere Sin, Riederstoundbielden un Sitbielden. Litje Stoatuen wäide uk "Stoatuetten" af "Figurinen" naamd.
As Teekenge (Düütsk:Zeichnung) beteekent me ju Kunst, tou teekenjen, also mäd Lienjen flakke Bielden häärtoustaalen. Uk do Bielden säärm heete Teekengen. Teekend wäd tou kunstlerske Swäkke, man uk, uum techniske Äntwuurpe, archäologiske Dokumentatsjoonen un aal so moor tou moakjen. Die Uurgong fon't Teekenjen ätter't Moaljen is fonsäärm fljootend, uumdät do bee Oarbaidswiesen oafter kombinierd wäide.
Jean-Louis André Théodore Géricault, maasttieds bloot Théodore Géricault naamd (* 26. September 1791 in Rouen, Frankriek; † 26. Januoar 1824 in Paris) waas aan frantsöösken Moaler un Fertreeder fon ju Romantik. Loundskup mäd een Aquädukt, moald in 1818 Dät Flot fon ju Medusa, moald in 1819. Riedspoart-Bielde, moald in 1821. Tou beoachtjen is ju unnatüürelke Deerstaalengswiese fon do loopende Hoangste, do uutsjo, as dieden jo fljooge. Dät aal fjauer Beene in ju Lucht sunt, kumt bie't Loopen fon Hoangste nit foar, man bloot bie't Jumpjen. Théodore Géricault (Düütske Biographie)
Die Twäide Waareldkriech waas fon 1939 bit tou 1945. Et wäd die twäide naamd, wil et die twäide Kriech waas, wier Lounde fon bienaist alle Kontinente in meemoaked hääbe. Et is die eensige Kriech wierbie sowäil Atom- as uk biologiske un chemiske Woapen (ABC-Woapen) bruukt wuuden sunt. In dän 2. Waareldkriech stuurwen uungefeer 55 Millione Moanskene. 6 Millione Juden sunt bie dän Holocaust dood moaked wuuden, fon Adolf Hitler initierd un fon Heinrich Himmler organisierd wuuden. Ätter dän Eerste Waareldkriech doarste Düütsklound ätter dän Versailles Ferdraach neen groote Armee hääbe. Uk waas dät Düütske Riek fon foar dän Eerste Waareldkriech litjer moaked wuuden. In Düütsklound spielde dän Nationoalsozialismus ne immer grattere Rulle, wät in 1933 mäd dät Benaamen fon Adolf Hitler toun Riekskoansler ne Hööchtepunkt foont. Hitler wüül do oolde Gebiete wieruume hääbe un in 1935 trät dät Saargebiet bie in dät näie düütske Riek, in 1936 is dät demilitarisierde Rhienlound wier Düütsk wuuden. Aastriek (truch dän Anschluss) un dät Sudetenlound keemen in 1938 uk bie Düütsklound. Ap n 1. September 1939 begon die Twäide Waareldkriech, mäd dän Oungriep fon Nazi Düütsklound ap Polen. Ju Kriechtaktik ju der bruukt wuude in Polen wäd „Blitzkrieg“ naamd. So as Frankriek un Groot-Britannien
Knut Jungbohn Clement (* 4. Dezember 1803 in Noorsaarep - seeltersk "Noudtäärp", düütsk: "Norddorf" - ap Amrum; † 7. Oktober 1873 in Bergen, New Jersey) waas aan noudfräisken Skrieuwer, Wietenskupper un Nasjonoalist. Hie hiede dät aiske stuur, in ju Wietenskup truchtoukuumen. Dät häd ferskeedene Uurseeken: Foar dät fäärme liet hie sien ideologiske Foarstaalengen in baldoarchich groote Mäite in sien wietenskuppelke Unnersäikengen ienfljoote, do dan oafter moor konstruierd as gjucht ärfoarsket wieren. Foar dät twäide hiede hie, as uut sien Bräiwe sjuunelk wäd, een aaltou hooge Meenenge fon sik säärm un wüül groote, anärkoande Wietenskuppere so as Jacob Grimm nit buppe sik häbe. Foar dät trääde wude hie uk wäil een Offer fon politiske Diskrimminierenge, uumdät do uur Wietenskuppere uk hiere politiske Meenengen hieden. Wilst sien histooriske Foarskengen oafter hädde Kritik aadenden, kreech hie foar sien Sproaktalent (un deelwiese uk foar sien sproakwietenskuppelke Wierke) Lof. Normdoaten: GND: 121828700 (OGND) | KB (Niederlounde): 069364435 | VIAF: 30403095
Thomas Gainsborough (deeped ap dän 14. Moai 1727 in Sudbury, Suffolk; stuurwen 2. August 1788 in London) waas aan ängelsken Moaler, die sik besunners mäd ju Porträt- un Loundskupsmoaleräi befoatede. Hie jält ieuwenske William Hogarth un Joshua Reynolds as aan fon do betjuudendste ängelske Moalere fon dät 18. Jierhunnert. Mr. and Mrs. Andrews, moald fon 1749 tou 1750 tou. Säks Studien fon aan Kat, moald twiske 1763 un 1770 Oubieldenge fon aan Wäänt mäd blaauwe Göitjen, moald uum 1770
Ju Grote Skoule fon't Seelterlound (Düütsk: Schulzentrum Saterland) is ne algemene Skoule in Roomelse. Ju Skoule bestound uut ne Haudskoule un ne Realskoule. Siet 2007 wäd dät Bauwierk fon ju grote Skoule deeld mäd dät oainständige Laurentius-Siemer-Gymnasium. In dät Skouljier 2012/13 roate et 660 Skoulere in ju Grote Skoule fon't Seelterlound. Ju Skoule wude 1971 gruundet, man ju Geskichte fon do Foarlopere fon disse Skoule gungt weerume ätter dät Jier 1613. Websiede fon ju Grote Skoule fon't Seelterlound Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen:
Freya is dän Noomen fon ne Godin in dät germaniske Heedendum. Ju waas bie do Fräisen een wichtige God un wuude bie sowät aal do germaniske Foulke ap jusälge Wiese fereerd. In do Eddas is Freya ju nordiske Godin fon ju Ljoowe un Fruchtboarkaid. Deeroun wäd ju beskrieuwen as ju allerfluchste Godin, mäd ljoachte Hiere un blaue Oogene.
Antoni Gaudí i Cornet (Reus (Katalonien), 25. Juni 1852 – Barcelona, 10. Juni 1926), waas aan kataloansken Baukunstler. Hie bitoachte uum 1900 wäkke markante Bauten un uur Objekte in Barcelona un deerbuute, wierfon ju Sagrada Família ju bekoandste is. Hie wäd betrachted as aan fon do Gruundlääsere fon ju orgoanske Baukunst. Sien Wierk heert tou dän Näikataloanske Stil (Modernisme Català), een Foarm fon Juugendstil in Katalonien. Ju uunfuleendede Säärke Sagrada Família Ju "Casa Milà" in Barcelona Casa Batlló in Barcelona Normdoaten: GND: 119009692 (OGND) | KB (Niederlounde): 069170010 | VIAF: 9855586
Sies wäd je moaket fon Molk. Aal ätter wo fat me dän Sies hääbe wol, wäd eerste minner of moor Fat ouroomd. Dan wäd Strämsel touföiged, wät je fon Läbbe (Koolwermoagen) moaked wäd. Truch ju Wierkenge fon dät Strämsel skeede sik Oaiwiete ou, do der dan as ne tjukke Loage (dän Wrungel) ap ju Molk lääse. Ju Wrungel wäd dan stukken snieden un in n Douk in n Siesfät laid. Dät Sieswoater wät dan fon ju Molk uurblift, hat ju Woaie, ju der an dät Fäi fodderd wäd. Däälich kon me deer uk Droanke foar Moanskene un sogoar Konstruktionsmaterioal (Casolith) fon moakje. Ap dät Siesfät kumt dan n Däksel ap un deer wäd in ne Siesprässe grooten Druk ap sät, sodät ju lääste Woaie deeruut lapt. Dan ätter n poor Uuren wäd die Sies uut dät Fät hoald un in n Druugeskap toun druugjen sät. Dan ätter ne bestimde Tied, aal ätter wo ‘oold’ me dän Sies mai, kumt die uut dät dät Skap un is kloor. Bie Sies toun ferhonneljen kon deer uk noch ne Koarste fon Woaks of Plastik uumetou kuume. Ätter Vk220R (apnuumen uum 1884) un Ale332R (1975) wuud in Seelterlound naan Sies moaked. Uut do Fäkuutdrukke
Goeree-Overflakkee is een Ailound un ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde, man dät lait tichte bie't Skeed ätter Seelound un do Bewoonere baale Seeloundske Dialekte. Ap Seeloundsk skrift sik die Noome fon't Ailound Goereê-Overflakkeê. Ju heele Ailoudflakte mäd toufoarne oainstoundige Meenten Goedereede, Dirksland, Middelharnis un Oostflakkee is sänt Begin fon't Jier 2013 as een Meente touhoopefoated, ju uk dän sälge Noome drächt as dät Ailound. Middelharnis is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Mäd een Lound-Flakte fon 262,20 km² un een Woater-Flakte fon 160,15 km² häd ju Meente aaltouhoope een Rebät fon 422,35 km² un deer woonje 51.051 Moanskene (2022). Goeree-Overflakkee, dät wieren toufoarne two Ailounde, Westvoorn un Overflakkee, do wuuden in't Jier 1751 truch den Statendam ferbuunen. In't Noude fon Goeree-Overflakkee lait die Harlingvliet, in't Suude die Grevelingen un in't Wääste ju Noudsee. Sänt do 1960er Jiere is dät Ailound in'n Roome fon dän Deltaploan mäd Schouwen-Duiveland un dät Fäästlound ferbuunen.
Dät 18. Jierhunnert duurde fon 1701 bit 1800. Dät waas bestimt fon Absolutismus in ju Heerskup, man uk fon Apkloorenge in ju Philosophie. Ju Frantsööske Revolutsjoon in dät Eende fon't Jierhunnert woande sik juun dän Absolutismus. In Grootbritannien waas al die Begin fon ju Industrielle Revolutsjoon tou määrkjen.
Woaterstof is n chemisk Element mäd Symbol H (La: Hydrogenium) un Atomnummer 1. Woaterstofgas (Diwoaterstof, H2) is bie Ruumtemperatuur n faaweloos, baadenboar, truchsichtich Nit-Metal.. Loose Atome Woaterstof kuume in fräie Foarm bolde nit foar, wan uk siet dän Eende fon dät twintichste Jierhunnert Unnersäikenge moaked wuuden is an atomären Woaterstof. Loose Atome fon dit Element sunt gjucht reaktiv un ferbiende sik fluks mäd uur Woaterstofatome. Hierbie wäd maasttied Woaterstofgas bilded (H2). Do Oainskuppe do der in dissen Artikkel ärwäänd wäide, jäilde dan uk foarallen foar dissen Stof, die der bie Ruumtemperatuur n Gas (H2) is. Loose Atome Woaterstof wäide uk wäil "in statu nascendi" naamd. In dät Jier 1671 beskreeuw die irisk-ängelske Chemiker Robert Boyle in ne Publikation n baadendboar Gas dät fräi wuude bie ne Reaktion twiske Iersen un fertände Süüre. Eerste fuul leeter äntdäkte die britiske Wietenskupper Henry Cavendish in 1766, dät et sik honnelde uum n chemisk Element, as hie Experimente truchfierde mäd Kwäksäälwer. Wan hie uk fuul Oainskuppe gans genau beskrieuwe kuude, meende hie daach, dat insteede fon ju Süüre, dät Metal ju Wälle fon dät Gas waas. Deeruum naamde hie sien näi äntdäkte Element baadenboar Gas fon Metalle. Eenige Jiere leeter roate Antoine Lavoisier Woaterstof
Helium is n chemisk Element mäd Symbol He un Atomnummer 2. Dät is n faaweloos, inert Edelgas. Me boalt uk wäil fon Heliumgas, wät as n Pleonasmus betrachted wäide kon, dan Helium is altied n Gas, uutgenuumen bie extrem läige Temperatuure. Helium wuud 1868 fon dän Frantsoose Pierre Janssen un dän Ängelsken Norman Lockyer uunouhongich fonnunner äntdäkt. Bee studierden dät Lucht fon de Sunne bie ne Sunnenferdjunkelenge, ju der in dat Jier waas. Do seegen jo mäd n Spectroskop ne Emissionslienje fon n bit dan uunbekoand Element. Eduard Frankland bestäätigde do Woarniemengen fon Janssen un hie waas dän Mon die der foarsluuch, dät Element ätter ju Sunne (Helios) tou benaamen. Hie betoachte ju Bäätersilwe -ium, deeruum dat hie ferwachtjen waas, dät dät Element n Metal weese schuul. As dät Element 1895 fon Sir William Ramsay uut Cleverit wonnen wuude, do wiesde sik, dät dät neen Metal waas, man die Noome wuud nit angepaased. Do swediske Chemiker Nils Langlet un Per Theodor Cleve fierden uunouhongich fon Ramsay uungefeer gliektiedich dätsälge Experiment truch. Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Stoffdatenblatt Helium (verdichtet)
Lithium is n chemisk Element mäd Symbol Li un Atomnummer 3. Dät is n säälwerwiet Alkalimetal. Lithium wuud 1817 äntdäkt fon Johan Arfwedson. Die Noome is oulat fon dät griechiske λιθος (lithos), wät 'Steen' betjut. Arfwedson äntdäkte dät Element bie ju Unnersäikenge fon Mineroalien do der stamden fon dät swediske Ailound Utö. Christian Gmelin observierde in 1818, dät Lithiumsoalte in ne Flamme ne grälle roode Faawe roaten. Naan fon do bee Heeren kuud oawers dät Lithium isolierje. Ju eerste Isolation fon Lithium geböärde bie ju Elektrolyse fon Lithiumoxide truch Humphry Davy. In 1923 wuud Lithium dät eerste Moal in grooten produzierd truch dät düütske Bedrieuw Metallgesellschaft AG, wier me Lithium won middels Elektrolyse fon ne Miskenge fon Lithiumchloride un Kaliumchloride. M. Hesse, H. Meier, B. Zeeh: Spektroskopische Methoden in der organischen Chemie Thieme, 2002
Beryllium is n chemisk Element mäd Symbol Be un Atomnummer 4. Dät is n djunkergries Äidalkalimetal. As Eerste ärkoande Nicolas-Louis Vauquelin dät 1798 in oxydiske Foarm. In dät Jier 1828 glukkede dät Friedrich Wöhler as uk Antoine Bussy dät Metal truch Reduktion fon Berylliumchlorid mäd Kalium fräi tou moakjen. Die Noome Beryllium stamt fon dät Griechiske βήρυλλος, berullos, beryl, in dät Prakrit veruliya, in dät Pāli veḷuriya fon veḷiru of viḷar, "bleek wäide", wät wai wiest ap ju bleeke Faawe fon dän Hoolfeedelsteen Beryl. Dät hat, dät ne Löösenge fon Beryllium swäitsk smoaket, wieruum dät dit Element n Tiedloang dän Noome 'Glucinium' drain häd (fon dät Griechiske glykys wät swäit betjut). Do äddere Chemiste do dät mälded hääbe, dieden dät stierwend: Berylliumferbiendengen sunt nämmelk gjucht giftich. Dät is n goud Materioal uum Röntgenfinstere uut tou moakjen, deeruum dät disse Stroalenge weegen ju läige Massentichtegaid fon Beryllium nit stäärk absorbierd wäd un dät Metal ap uur Siede stäärk genouch is uum n Vakuumsystem outousluuten. Wan Beryllium uutsät wäd an α-Stroalenge, häd dät ju Oainskup Neutrone fräitoureeken. Dät wäd deeruum wäil as ne swäkke Neutronewälle ferwoand. Foarallen in Legierengen mäd Kooper wäd dät Element fuul ferwoand, deeruum dät sukke Materioalien goude Oainskuppe