rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Die Upstalsboom waas in dät Middeloaler ne Thingstede bie Rahe, suudwäästelk fon Aurk. Fertreedere fon do Fräisen träfden sik deer in dät 13. un 14. Jierhunnert ap dän Täisdai ätter Pingster. Do Fertreedere koomen ut do Fräiske Soogen Seelounde. Bie dän Upstalsboom koomen do Fertreedere dan touhoope um Gjucht tou spreeeken un Besluute tou foatjen. Ieuwenske Gjucht un Besluute sunt uk Täkste uurlääwerd, do n Militärallianz twiske do unnerskeedelke Soogen Seelounde beskrieuwe. Bie ju Upstalsboomfersamlenge fon 1327 kreech Appingedam sien Stäädgjuchte. Dät Monumänt wät deer däälich stoant is deer in dät Jier 1833 deelsät. Do oolde Flintsteene sunt fon ne oolde oubreekene Säärke uut Aurk. Siet 2004 organisiert dät Friesisches Forum älk Jier ne Upstalsboomfersamlenge ap n Täisdai ätter Pingster. In dät Jier 2005 fierde die Fräiske Räid dät 50-jierige Jubileum fon dät Fräiske Manifest bie dän Upstalsboom. Ernst Andreas Friedrich: Wenn Steine reden könnten. Landbuch-Ferlach, Hannover 1989, ISBN 3-7842-0397-3 Pieter Gerbenzon: Apparaat voor de studie van Oudfries recht. Beoarbeidet fon Barendina S. Hempenius-van Dijk. 2 Beende. 1981. Gerhard Köbler: Lexikon der europäischen Rechtsgeschichte. München: C.H. Beck 1997, S. 593. Karl von Richthofen: Friesische Rechtsquellen. Reprint Uutgoave Berlin 1840, Uutgoave fon Karl Otto Johannes Theresius von Richthofen. Aalen: Scientia Ferlach
Dät Glaanbäist is n regionaale Rasse fon't Bäist, ju in't ee'emaalige Hertsochduum Palts-Twobrääge tuchted wuuden is. Uursproangelk skäl dät in dät Hertsochduum Palts-Twobrääge roode Bäiste raat hääbe. Roode Bäiste-Rassen raate dät in Suuddüütsklound aleer oafte, toun Deel rakt dät do uk bit däälich noch. Man do Palts-Twobräägiske Bäiste wieren nit goud tuchted, dät skäl ree'äl Bullen raat hääbe, do juust so littik wieren as een suugend Koolich. Dät kon ünnerskeedelke Uurseeken hääbe: Intucht, läipe Selektion af läipe Ärneerenge. Fon ju Politik uut fersoachte me fon't aachttienste Jierhundert oun, dät troch Ienfierenge fon fraamde Bäiste, deerünner dät Simmendoaler Fläkfäi, on dät Limpurger Bäist, tou behieuwjen. Faarallen Hertsoch Christian IV. fon Palts-Twobrääge, die grooten Ienfloud uk ap ju Geskichte fon Hoangste-Rassen hiede, geen juun dät Probleem oun. Die Hertsoch heelt fräiske Bäiste on Simmendoaler Fläkfäi. Dät raate hie kostenloos af tou n gunstigen Pries an do Buuren ou. Faarallen dät Simmendoaler Fläkfäi hiede grooten Ienfloud ap do heemske roode Bäiste, wieruut dät Glaanbäist äntstuude. Touhoope mäd dät Glaanbäist äntstuude uum dän Tuunersbierich uk dät Tuunersbieriger Bäist. Do Tuunersbieriger Bäiste hieden oaber ieuwenske dät Simmendoaler Fläkfäi uk Bruunfäi ünner hiere Faaroolden, wieruut een swot Pigment resultierde, dät mongs uk noch fuul leeter aptried.
Dät Rokoko äntstuud in Frankriek ätter Ludwig XIV., wierbie ju Fierelkhaid ärsät wuude truch spieleriske Oard in friskere Pastellfaawen, ljoacht Stukwierk, Rocaille, fergoulded Holtsnitwierk un Girlanden. Moalere: Antoine Watteau - François Boucher - Jean Fragonard... Jean-Honoré Fragonard, Die stilkene Oap (3. Fjoondel 18. Jh.) Antoine Watteau, Gersaints Loadenschild, Detail (1720) Stiftssäärke Ottobeuren Rocaille Kartusche
Dät Romaniske heert tou do Indogermaniske Sproaken. Romaniske Sproaken sunt: Latiensk Italieensk Frantsöösk Katalanisk Ladinisk Furlanisk Korsisk ‎Emilianisk Spoanisk Aranesisk Aragonesisk Llionesisk Oksitanisk Portugiesisk Mirandesisk Räto-Romanisk Rumänisk Arumänisk
Ju Romantik is een stilistiske Epoche in do Kunste, ju in dät Eende fon't 18. Jierhunnert äntstuude. In ju Literatuur waas dät al in ju Midde fon dät 19. Jierhunnert foarbie, in ju Moalerkunst in dät Eende fon dät 19. Jierhunnert un in ju Musik eerste in dän Begin fon dät 20. Jierhunnert. Wilst sik aleer do Kunstlere sänt ju Renaissance in Foarm un Inhoold moor un moor an do "klassiske" Foarbielden uut dät Oalerdum orientierd hieden, wuden do in ju Romantik minner wichtich: do Romantikere wüülen dät Ideoal fon een fräie un aaluumfoatjende Kunst naier kuume. Dät oolde Griechenlound un dät oolde Room stuuden nit moor in dän Middelpunkt, do Romantikere belooken sik maast ap aal hiere oaine Lounde, wiertruch monken uur Soagen un Mythen uut dät Middeloaler wier aplieuwden. Fääre is ju Romantik bekoand deerfoar, dät ju dät natüürelke oafter in aan uurnatüürelken Skien sjucht. Koolkklippen ap Rügen fon Caspar David Friedrich, 1830. Do Oolden fon dän Kunstler fon Philipp Otto Runge, 1806.
Roomelse (Düütsk Ramsloh af Saterland-Ramsloh) is n Täärp in Seelterlound un mäd soowät 4600 Ienwoonere dät grootste Täärp fon ju Meente. Tou Roomelse heere do Buurskuppe Hollen, Hollenerfoan mäd Hollebierich, Roomelse-Aast, Hollenbround, un Roomelse-Wääst mäd Hoogebierich, Häärst un Raake. Die Noome Roomelse kuud häärkuume fon Ooldfräisk *Rames-la mäd as Gruundwoud (twäide Lid) la, Hoochdüütsk Loh ' Woold af eepene Steede deeroun', wät in fuul Noomen apträt. Tou ferglieken is dät an uur Steeden foarkuumende Ramsel, Ramslo, Ramelsloh. As Bestimmengswoud is tou ferglieken dät Middelläichdüütske ramese, remese ' Bärenlauch/ Allium Ursinum' af hraban, hramn ' Rabe' (die Fuugel af n Persoonennoome). Also ' Woold mäd Boarenlook af Roawen'. Roomelse lait midde in Seelterlound. Truch Roomelse fljut ju Seelter Äi un die Seelter-Äi-Paad lapt truch dät Täärp. Roomelse waas bit tou 1974 ne oaine Meente, nu häd deer die Meenteräid sin Sit. Bie ju Gebietsreform fon 1974 wuude Skäddel un Seedelsbierich mäd do Meenten Roomelse un Strukelje tou ju Meente Seelterlound touhoopefoatet. In Roomelse stoant dät Räidhuus fon ju Meente Seelterlound. Der skäl al foar 1657 ne Skoule in Roomelse weesen hääbe. In 1614 wäd fon evangeelske Pestoore ätter dät Amt in Kloppenbuurich begjucht, dät in Roomelse do Bäidene Unnergjucht hääbe mouten.
Rumänien is n Lound in (ätter ferskeedene Definitione) Middel- af Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Bukarest un die Präsident fon ju Republik is sänt 2014 Klaus Werner Johannis, die tou ju düütsksproakige Minnerhaid fon do Siebenbürger Saksen heert (Stound: 2015). Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Moldoveanu (2,544 m). Ju grootste Äi fon Rumänien is die Donau. Rumänien wäd begränsed fon: Ukraine in dät Noude, Moldawien in dät Noud-Aaste, Bulgarien in dät Suude, Serbien in dat Suud- Wääste. Ungarn in dat Wääste. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $11.100 in 2007. In 2007 waas 7,9% fon ju ganse Wirtskup Buuräi, 35,6% Industrie un 56,5% Tjoonste.
Navajo (Uk: Navaho, Oainbeteekenge: Diné bizaad) is mäd 150.000 Baalere ju grootste Indioanersproake in do USA. Man dät rakt een Äntwikkelenge, ju uus wiest, dät düsse Sproake fielicht uk bolde betroued is: Die Andeel fon rien ängelsk-sproakige Bäidene (fieuw bit soogentien Jiere oold) is twiske 1980 un 2000 fon 11,8 % ap 48,7 % woaksen. Unner dän Twäide Waareldkriech wuud ju Sproake bruukt as Kode in dän Pazifikkriech truch Navajo-Kodespreekere uum stilkene militäre Begjuchte uur dät Radio tou seenden. Dät hied dän Foardeel, dät dät n gjucht gaue Methode foar ferslöätelde Kommunikation waas. Ju Kode is sieläärge nit fon do Japaner breeken wuuden. Na-Dené-Sproaken Eyat-Athapaskiske Sproaken Athapaskiske Sproaken Apache-Sproaken Navajo Wikipedia in Navajo, juust gratter as uuse.
Interlingue, nit tou ferwikseljen mäd Interlingua, is een kunstelke Toal, man ju is ful minner bekoand as Esperanto, Ido, Interlingua un Volapük. Die Toacht, die ju Toal Interlingue tou Gruunde lait, is, dät me Woude nimt, do in masse fon do wäästelke Toale (Europa, Amerikoa uas.) äänelk sunt un ju Toal deeruum foar Europäere un Amerikoanere eenfach tou ferstounden moaket. Uumdät sik dät uurspröängelk foar allen ap dät Wääste gruundet, hiet dät uurspröängelk Occidental. Man dät wude uumebenaamd un deer wäd nu argumentierd, dät dät uk foar Ljuude uut dät Aaste eenfach tou leeren is, uumdät stuurere Woude maast an eenfache Woude uut dän Gruundwoudskats anliend sunt. Uumdät do Woude, do in ju Wäästelke Waareld aalmeen ferstoundelk sunt, maast Lienwoude uut dät Latienske sunt, sjucht Interligue nit ful uurs uut as een romoanske Toal. Die Ätterdeel fon Interlingue is, as bie aal düsse bewisd eenfache ärfuunene Toale, dät me deer neen goude Riemsele (un aal sowät) fon moakje kon, uumdät dät aal eenfach tou steril is. Kajš, Jan Amos (1938) Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst. Podobský, Jaroslav (1935/1947) Li astres del Verne. Costalago, Vicente (2021) Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas. Costalago, Vicente (2021) Antologie
Do Färöer sunt ne Ailoundgruppe in dän Noudatlantik, twiske dät Fereeniged Köönichriek, Norwegen un Ieslound. Touhoope sunt do Ailounde n autonoom Gebiet fon Dänemark. Haudstääd is Tórshavn. Do Färöer bestounde uut 18 Ailounde, deerfon sunt 17 bewoond mäd n Ienwoonertaal fon 48.856 (2009). Do Faeröer sunt siet dät 9.Jierhunnert fon Norwegen häär besiedeld wuuden. In dät 11. Jierhunnert wuuden do Ailounde Besit fon dän norwegiske Köönich. As Norwegen sälwen Deel fon Dänemark wuuden, koomen do Faeröer uk unner ju deenske Kroune. Ätters is dät so blieuwen, uk ätter dät Norwgeen eerste sweedisk un leeter oainständich wuude. In dät Jier 1948 kreegen do Ailounde wiedgungende Sälwenferwaltenge. Do Faeröer heere nit tou ju Europäiske Union. Muugelk sunt dät do Färöer Ailounde weesen do aal touhoope in dät 17. un 18. Jierhunnert as een Ailound mäd Noome Frislân oubielded wieren ap Seekoarten. Man die Ferbeend mäd Fräislound is noch nit düütelk. Die hoochste Bierich fon ju Inselgruppe is Slættaratindur mäd 882 Meter. Dät rakt 18 Ailounde, wierfon 17 bewoond sunt. Dät grootste Ailound Streymoy is uur ne Brääch ferbuunen mäd dät twäidegrootste, Eysturoy. Do 17 bewoonde Ailounde sunt: Dät achtiende uunbewoonde Ailound is Lítla Dímun. Ap aal do Ailounde woonje mädnunner sun 48.000
Dät Färöiske is ju Sproake fon do Färöer-Ailounde un wäd fon uungefeer 44.000 Moanskene baald. Germaniske Sproaken Noudgermaniske Sproaken Ailoundskandinaviske Sproaken (wier uk Iesloundsk un dät uutstuurwene Norn tou heere) Färöisk websters-online-dictionary.org Faroese-English (Online-Woudebouk Färöisk-Ängelsk) Føroysk orðabók (dät färöisk-färöiske Woudebouk fon 1998 online)
Ruumtefoart is aal ju moanskelke Aktivität buute dän Planet Äide. Fertälstere uur Moanskene do ju Äide ferläite, toun Biespil ätter ju Moune raisje, sunt gans oold. Nit dät ooldste, man fielicht daach dät bekoandste Fertälster is Raise ätter de Moune fon Jules Verne. Man al Minssen rakt 1845 n seelter Fertälster uur "Die Knächt die in de Moune weesen waas". Apollo 11 Europäiske Ruumtefoartorganisation ESA ISS NASA Ruumtestation Ruumtefierder Space Shuttle Ruumtefeer
Sweedisk is een Toal, ju fon uungefeer 10 Millionen Moanskene boald wäd. Sowät 8,5 Millionen Moanskene hääbe dät Sweediske as Määmesproake, deerfon woonje 8 Millionen in Sweeden un 290.000 as sweediske Minnerhaid in Finlound (5,5 % fon ju Befoulkenge). Ju autonome Ailoundgruppe Åland is ju eensige offiziell eensproakige Region in dät uurs twosproakige Finlound: Hier wäd bloot Sweedisk boald, un Finsk is in do Skoulen bloot n Woalfäk (man Ängelsk is Plichtfäk). Germaniske Sproaken Skandinaviske af Noudgermaniske Sproaken Fäästloundskandinaviske Sproaken Sweedisk
Rääske (Juncus, dt. Binsen) is mäd 14 Soarten fertreeden un woakst bie uus am maasten in läige Weeden, ap e Foan un ap Sound-Gruunde. Ju Rääske is n läip Jood un fernäilt de Weeden. Wan se de Weeden nit unnerkriege skäl, mout man al twäie mjo in de Suumer. Uk wäide wul do Wuttelpolstere bie stäärken Froast mäd Kainit bestraid; uk do junge Plonten mäd n spitsen Spoade utsteete is n goud Middel. Bruuke kon man de Rääsken nit mäd Uutnoame fon do loange Sumprääsken foar Stoulebienderäi. Fermeerjen kumt truch Säid. Man duur neen Säid riep wäide läite. Oksenbrink (Juncus squarrosus)
Unner ju Fräiske Fräiegaid, in dät leete Middeloaler, wieren do fräiske Lounde heerenloos. Formel hieden do Fräisen bloot dän Kaiser fon dät Hillige Roomske Riek buppe sik. Ju Region Wääst-Fräislound, dät Däälich in ju Provinz Noud-Hollound lait, waas bit tou 1297 fräi. Disse Region heerde nit tou dän Upstalsboombuund. Uum dät Jier 1300 uumfoatede do fräiske Lounde 27 Provinze von dät Noudwääste fon do Niederlounde uur Aast-Fräislound bit dät Lound Wursten noudelk fon Bremerhoawen tou. Ätter ju Legende skälle do Fräisen dät Gjucht fon Karl III. fon dät Frankenriek kriegen hääbe. Upstalsboom
Buurenroat (Landwirtschaftsrat) Heinrich Schulte (bädden 1875, Elisabethfeen) waas Buuräikoaster in Ait. Hie häd fuul schrieuwen uur Seelterlound un wät deer uumetou lait. In Ait is ätter him ju Heinrich-Schulte-Straße naamd. Führer durch das Amt Friesoythe. Barßel i. O. [1928] Die Besiedelung des Amtes Friesoythe, Friesoythe 1930. [fielicht] Friesoythe in vergangenen Zeiten, Friesoythe 1930. Die Urpfarre Oyte und Gemeinde Altenoythe, Friesoythe 1974. (Original 1948) Alte Mühlen im Saterlande und in Markhausen. Volkstum und Landschaft 1951, Nr.11, S. 12-13. Das Saterland als friesisches Land. Heimatblätter, Beilage zur oldenburgischen Volkszeitung 33-40 (1952-1959). Mädnunner 41 Siden, hier anfierd as Side 1-41. Friesoythe, Die Stadt der Hansa. Als Manuskript abgezogen, Friesoythe 1969. H. Schulte, Das Kirchspiel Markhausen. Markhausen 1973. Mäd Anhang Mar A. Das Saterland, ein Land der Friesen. Roomelse 1979 (Schulzentrum Saterland). Fjauer Deele touhoope buunen: Ds1 (Grenzen, Besiedlung), Ds2 (Markenteilung), Ds3 (Dorfregister des Saterlandes), Ds4 (Die Johanniterkommende Bokelesch). Barßel an den Waterstrom, Barßel 1981 (Bürgerverein). Sunner Jier Deutung der saterländischen Flurnamen. Hondschrift. Stadtarchiv Friesoythe. Berufsbildenden Schulen Friesoythe Gemeinde Saterland Heimatbund für das Oldenburger Münsterland
Wilhelm Awick (litje Wülm) hied n Skougeschäft in Skäddel. Hie waas die eerste Boas fon dän oolde Seelterbuund un aan fon do Tweelwe. Wilhelm Awick waas bädden dän 13. Januoar 1883 in Skäddel. As Toank foar sien Wierk foar dät Seelterfräiske is ju Saterstraße in Skäddel, wier hie uk woonde, ätter him naamd.
Dät Saarlound is n Buundeslound in dät Suudwääste fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 2,569.69 km² un häd 989,035 Ienwoonere. Die Haudstääd is Saarbrücken. Dät Saarlound wäd begränsed fon Luxembuurich in dät Noudwääste, fon Frankriek in dät Suudwääste un fon dät düütske Buundeslound Rhienlound-Pfalz in dät Noude un Aaste. Die hoochste Punkt is die Dollbierich (695,4 m), noudelk fon Nonnweiler. Et rakt säks Loundkringe: Merzig-Wadern Neunkirchen Stadverband Saarbrücken (Stadtverband Saarbrücken) Saarlouis Saarpfalz-Kreis Sankt Wendel 1945-1946: Hans Neureuther 1946-1947: Erwin Müller 1947-1955: Johannes Hoffmann (CVP) 1955-1956: Heinrich Welsch (n/p) 1956-1957: Hubert Ney (CDU) 1957-1959: Egon Reinert (CDU) 1959-1979: Franz Josef Röder (CDU) 1979: Werner Klumpp (FDP) 1979-1985: Werner Zeyer (CDU) 1985-1998: Oskar Lafontaine (SPD) 1998-1999: Reinhard Klimmt (SPD) 1999-2011: Peter Müller (CDU) 2011-däälich: Annegret Kramp-Karrenbauer (CDU) www.saarland.de
Ju Sapir-Whorf Hypothese (uk wäil linguistiske Relativität naamd) kwäd, dät ju Woarniemenge un ju Foarstaalenge fon ju Wuudelkaid gjucht ouhongjen däd fon ju Sproake, uur ju wäl ferföiget. So skällen ljoachtblau un dunkerblau fon uus as Variante fon een Faawe woarnuumen wäide, wüült do foar Russen, do der foar ljoachtblau n gans uur Woud hääbe (goluboj) as foar dunkerblau (sinij), bee juust so gans ferskeeden sunt as rood un rosa foar uus. Ju Hypothese häd hieren Noome fon do Amerikoanske Sproakkundigen Edward Sapir un Benjamin Lee Whorf. Die Moanske organisiert sien Wuudelkaid middels Sproake. Ju Sproake is oawers kulturell bestimd, wiertruch in ferskeedene Kultuuren ferskeedene Interpretatione äntstounde konnen fon jusälge Seeke. Ju wichtichste Foulge fon disse Hypothese is die linguistiske Relativistismus, uk wäil Determinismus naamd. Die linguistiske Relativistismus twieuwelt an ne algemeene Sproaktheorie un poniert, dät ju Sproake niks uurs is as ne Waareldvision, ju ju moanskelke Ämpfiendenge fon ju Wuudelkaid Gestalt rakt. Ju soziale un kulturelle Uumwaareld, wieroun me apwoaksen däd un ju der as fielicht wichtichste Määrkmoal hiere oaine Sproake fääre rakt, ju is so dät me nit instande weese skuul uur Sproaken gans tou ferstounden sunner gans aptougungen in ju Kultuur. Uum ju Theorie tou unnerstutsjen, ferbroachte
Die litje Prins is ju Seelter Uursättenge fon dät frantsööske Bäidensbouk "Le Petit Prince" fon Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943). Hier aan litjen Tekst fon dän Skrieuwer: Säks Jiere waas iek oold. Do kreech iek moal een Bouk uur dän Urwald tou foatjen. Dät hiede ju Uurskrift: Weere Fertälster. Un deeroun foont iek een froaie Bielde. Dät stoalde een Riesenschlange deer, wo ju een Wüülddiert in’t Geheel ferslook un deerbie rukhoalsede. Iek hääbe ju Bielde hier foar die oumoalt. Binne in düt Bouk stuud: „Boa rukhoalsed hiere Fangst ap eenmoal deel. Ätterdäm kon sik sun Boa nit moor röögje. Dan släpt ju säks Mounde, un in düsse Tied wät die Fangst ferknuused.” Iek hääbe domoals ful ättertoacht uur dän Dschungel un wät me deer binne nit alles belieuwje kon. Iek hääbe dan uk mäd’n Faawpänne ju allereerste Bielde in mien Lieuwend moalt. […] Iek moaste mien Mästerwierk dan uk fluks do grooten Ljude wiesje un hääbe altied fräiged, of jo uk boang sunt foar mien Bielde. Die Foaks kwäd tou dän Prins: Hier is mien Stilkenhaid. Dät is gans eenfach.Man sjucht bloot mäd dät Haat goud. Dät Upperste is foar do Ogene nit tou sjoon. Dät Bouk is uursät
Ju Weser is ne Äi in dät Noudwääste fon Düütsklound un fljut truch Aast-Fräislound. Ju Weser Äi begint bie Hannoversch Münden, ap dät Steede weer do Fulda un Werra touhoope kuume. Ju Äi fljut truch do Deelstoate Hessen, Noudrhien-Wäästfoalen, Läichsaksen un Bremen ätter ju Noudsee wai.
Tuusterpäiter is n Bäidensbouk fon Heinrich Hoffmann uut dät Jier 1845, dät fon Margaretha Grosser in dät Seelterske uursät wuuden is. Dät is n Bouk mäd pläsierdelke Dööntjene un snurrige Bielden. Die "Struwwelpeter" is al in 130 Sproaken uursät wuuden un is in 2010 uk ätter dät Wäästfräiske as "Smoarge Piter" uursät fon Jacobus Quiryn Smink un ätter dät Noudfräiske (Sölring) as "Tuusipetji" fon Kai Klint. Heinrich Hoffmann kuud seküür dät Seelterfräiske nit ferstounde, man dät is ountouniemen, dät hie mäd disse Uursättenge gans bliede weesen waas, so as mäd ju Uursättenge in uur Sproaken. Un seküür hiede hie dän Tuusterpäiter in ju internationoale Struwwelpeter-Familje wäilkuumen heeten un ju Uursätterske, Gretchen Grosser, ju dän Tuusterpäiter mäd hiere oaine Kompetenz un Riekdom an Ideen een näie seelterske Identitäit roat häd, foar dät flugge Wierk beglukwonsked. Tuusterpäiter ap ju Websiede fon dän Ferlach Edition Tintenfass ISBN 978-3-937467-82-5 Die wäästfräiske "Smoarge Piter" is touhope moaked fon dän Ferlach Edition Tintenfaß un dän Ferlach Hispel in Wiuwert, 32 siden, 2010, ISBN 978-3-937467-83-2 Uutgoawe in Hollound: Hispel, Terp 31, 8637 VH Wiuwert, ISBN 978-90-74516-11-2 Die wäästfräiske "Smoarge Piter" ap ju Webstee fon Jacobus Quiryn Smink Die noudfräiske (Sölring) "Tuusipetji" "Struwwelpeter" in uur Sproaken "Tuusterpäiter" in
Aastfräislound is dän Deel fon Aast-Fräislound, die der fröier unner ju Heerskup fon do Cirksena's stuud. HRR = Hillige Roomske Riek, Gr./Fd. = Groafskup/Furstendum, Prs. = Prüüsen, Fr. = Frantsööske Tied, Hann. = Hannover, Lsk. = Läichsaksen Aastfräislound uumfoatet däälich do naiste Kringe: Aurk Lier Oamde Wittmund
Buutere wäd moaked fon Room fon Molk. Deertou kumt di Room in ne Säddene, dät is n Oard Fät, wieroun n Stamper mäd Goate (die Pulst) ap un deel bewääged wäd. [Buutere wuud fröier in Seelterlound fon Wieuwljuude so moaked:] Ju Molk, ju drooget me in n Roompot soloange, dät me sofuul häd, as me säddenje wol. Dan mout me ju Molk soloange stounde läite, dät se suur is un scheeten, dan kon me se säddenje. Is dät Suumerdai, dan kon me se so koold säddenje, is dät Winterdai, dan mout der heet Woater in de Säddene, uurs kon man dät nit touhoope kriege. Häd me dan n Sät säddend, dan foatet dät oun tou schiffen, deerbie kon me sjo, of dät buuterje wol. Wan me dan n Sätje wier säddent, dan kumt der Buutere ap de Molk. Dan mout me noch ieuwkes säddenje, dät ju Buutere in een Stuk kumt, dät hat ‘touhoope’. Dan kriege do Wieuwljuude n holtenen Näp häär un n holtene Lätse, deer kriege se ju Buutere mäd uut de Säddene in dän Näp. Dan mout ju Buutere truchmoaked wäide un hiered, un dan mout der Soalt oun. Dan wäd se in n ounsjoonelk Stuk moaked
Ju Molkeräi is ne Fabrik tou Beoarbaidenge fon Molk tou Produkte as Buutere, Sies un däälich noch sofuul moor. In Seelterlound wuud 1902 ne Molkeräi baud in Skäddel (Heese 124, 394). Düsse Janßen, dät was Lümke Wülm. Dät was en gouden klouken Käärl un uk n goudmööidigen Käärl. Di hied dän Binoome fon "Egyptische Josef" un di häd n Masse foar t Tärp Schäddel däin. Hi häd uk n Molkeräi deerwai baut, dät häd hi ap sien Loundstük apsät. Un doo hied hi deer je n Maierist oane, di hiet Olliges, un di Olliges di koom fon Äästerweede. Se20S. Ju Skäddeler Molkeräi stuud stump ieuwenske ju oolde Buurensteede fon Egeers aan n litjen Wai, die däälich "Alter Postweg" naamd is. Leeter roate dät ju Libby Molkeräi midde in Seelterlound (Ls108, 1955). Ju stuud aastersiede Sträite twiske Roomelse un Hollen, juust ieuwen uur dän Iersenboan ap Noune Tuun. (St3:4:7-8, 1968). Dät wier an ju Hauptsträite ap ju Steede wier so'n 20 Jiere die "Combi-Markt" stuud, där wier nu ju Firma "Heizungsbau Drees" is. Fröier stuud där uk suudelk Boukeläsk ne Molkeräi. Do Seelter Molkeräien sünt nu al loang oubreken. Där is niks moor fon tou sjoon. Lieste fon do Seelter Roupnoomen
Aarhus is ne Stääd ap dät Fäästlound fon Dänemark in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 256.018 Ienwoonere (Januoar 2013), deermäd is Aarhus ju twäidgrootste Stääd fon Dänemark un ju grootste Stääd fon Jutlound. Ju Stääd häd siet 1928 ne Universität, fuulsiedige Industrie un n Seehoawen in dät Kattegat. Die regionoale Luchthoawen Aarhus befint sik in Tirstrup, uungefeer 36 km fon Aarhus. Aarhus is Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2017.
Århus Kommune is een deenske Meente in't Aaste fon ju Region Midtjylland. Ju Meente häd een Flakte fon 467,70 km² un tält 340.421 Ienwoonere (Stound: 1. Januoar 2018). Die Sit fon ju Ferwaltenge is in Århus (of Aarhus), ju grootste Stääd fon ju Meente. Århus Kommune wuude in ju Ferwaltengs-Reform fon 1970 bielded un heerde tou dät Århus Amt. Ju Kommune bleeuw bie ju Ferwaltengsreform 2007 ärheelden. Ju Kommune äntstuude truch dän Touhoopesluut fon ju Stääd Århus mäd do Lound-Meenten Beder-Malling, Borum-Lyngby, Brabrand-Sdr. Årslev, Elev, Elsted, Harlev-Framlev, Hasle, Hjortshøj-Egå, Holme-Tranbjerg, Mårslet, Ormslev-Kolt, Sabro-Fårup, Tilst-Kasted, Todbjerg-Mejlby, Trige, Solbjerg, Vejlby-Risskov, Viby un Åby juust so as Deele fon do Säspele Skødstrup un Vitved.
Mäd Skienlood wäd ju resultierjende Vektor uut Sweerkraft un Fluchtkraft bie Bewäägenge beteekend. Dät Skienlood lät sik graphisk truch n Krafteparallelogram deerstaale. Truch ju Sweerkraft, uk Gravitation naamd, erfäärt älken Körper ap ju Äide ne ätter unnern, toun Äidmiddelpunkt gjuchtede Akzeleration. Ju Grööte fon disse Akzeleration is konstant. Ju bedrächt 9,81 m/s² un wäd as 1 g beteekent. In dän Rauetoustand is ju Gjuchte fon dät Skienlood mäd ju Gjuchte fon ju Sweerkraft (Gewichtskraft) identisk un wiest dan toun Äidmiddelpunkt. Uurs ferhaalt et sik bie ju Kurvenakzeleration. Die Motorräädfierder in ju ieuwenskestoundende Bielde mout sik, uum im Gliekgewicht tou blieuwen, bie dät Truchfieren fon ju Kurve äntspreekend dät Skienlood "in ju Kurve lääse". Äänelks jält foar n Flieger, die der ne koordinierde Kurve fljooge skäl. Dät Meetinstrument in dän Flieger is hierfoar ju Kuugellibelle. Bie ne koordinierd floaine Kurve määrkt me in dän Flieger buute eventuell n haageren Anpräsdruk niks. Deeruum mout die Pilot unner Instrumentenflugbedingungen do Instrumente tou Hälpe nieme. Kuugellibelle Balancierje Skeeuwloage WPF Radfahren von Sigi Krumholz Richtige Kurventechnik beim Motorradfahren
Birmingham is ju twäidgrootste Stääd in Änglound un dät Fereeniged Köönichriek. 1550: 1.500 1650: 5.000 1750: 24.000 1800: 80.000 1900: 522.800 1981: 1.013.431 2002: 990.000 2005: 1.001.200 2009: 1.012.010