rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Ne Plonte is n Lieuweweesen dät truch Photosynthese organiske Stoffe moakje kon uut anorganiske Stoffe. Ne Plonte is maasttied apbaud uut Wuttele, Steele, Bleede un Bloumen. Mäd do Wuttele sit ju fääst in de Gruunde un ju kon sik also nit fräi bewäägje. I NOAKENDSÄIDIGE (GYMNOSPERMAE) sunt do Säidplonte do der neen Bloumen hääbe. Spuureplonten (Cryptogame) Pudderääske (Equisetum) Rainefoone (Dryopteris) Näddelboome (Conifere) Fjuurenboom (Pinus) Kjuusdanne (Picea) Wacholder (Juniperus communis) II BEDÄKTSÄIDIGE (ANGIOSPERMAE) sunt do Bloumenplonten. Lilienoardige (Liliaceae) Buutergäärs (Narthecium ossifragum) Amaryllisgewoakse (Amaryllidaceae) Poaskebloume (Narcissus) Rääskengewoakse (Juncaceae) Rääske (Juncus) Muppertgewächse (Typhaceae), Muppert (Typha) Iele (Sparganium) Karmsgewoakse (Acoraceae) Karmswuttel (Acorus) Suurgäärse (Cyperaceae) Säächgäärs (Carex) Puuskat (Eriophorum ang. Poulrääske (Scirpus) Swäitgäärse (Poaceae) Gäärs Muusegäärs (Hordeum mur.) Kaantegäärs (Holcus lan.) Slabbegäärs (Glyceria fl.) Bjunt (Molinia) Kwieke (Agropyron rep.) Weete (Triticum) Roage (Secale) Jäärste (Hordeum vulg.) Hoawer (Avena) Turskeweete (Zea mays) Orchideen (Orchidaceae) Kuukuuksbloume (Orchis) Bäärkengewoakse (Betulaceae) Riesenboom (Betula) Ällerboom (Alnus) Nuuteboom (Corylus av.) Eeke (Quercus) Poarsgewoakse (Myricaceae) Poars (Myrica) Wüülgengewoakse (Salicaceae) Wüülgen (Salix) Äidwüülge (Salix Repens) Knätgewoakse (Polygonaceae) Suurke (Rumex acetosa) Smaatekaan (Polygonum pers.) Boukete (Fagopyrum esculentum) Gäisefoutgewoakse (Chenopodiaceae) Meelde (Atriplex) Nälkengewoakse (Caryophyllaceae) Hoonepoote (Lychnis flos cuculi) Woaterjood (Spergula) Ierwe (Stellaria media) Jelaangerjeljauer (Dianthus barb.) Hoonefoutgewoakse (Ranunculaceae) Poatermutse (Aconitum) Klokkebloume (Aquilegia) Spjoone (Paeonia) Buuterbloume
Die Boars is ne Oard fon Bunkenfisk. Die Boars is n Fisk mäd moorere dunkere Twäärs-Striepe an n Körper. Hie häd two Räächflunken, wierfon ju Faandere goud ärkanboare Stiekelstroale häd. Buuk- un Bääterflunken sunt roodsk. Ju Loangte fon dät Diert bedrächt gewöönelk 20 - 30 cm, säilden uk gratter man sieläärge nit moor as 51 cm. Die Fisk wächt bit tou 4,75 kg. Die Boars lieuwet in rauelk fljootende un stoundende Woatere in groote Deele fon Eurasien. Wan eenige Wietenskuplere, do der kweede, dät hie touhoope mäd ju Amerikoanske Oard Perca flavescens een gemeensoame Oard bildet, gjucht hääbe, rakt dät düsse Oard uk in Amerikoa, man dät is striedich. Doo bleeke Oaiere fon n Boars wäide in bit tou aan Meeter loange Beende oulaid. Ätter füüftien bit twintich Deege sluupje doo litje Boarse. Soloange hie jung is, frät sun Boars wirbelloose Dierte as litje Krääpse un Moaden fon Insekten. Ätter two bit tjo Jiere kon die Boars sik säärm moorje. Wan hie aller is, kon hie uk Fiske frätte, dan frät hie toun Deel sogoar litjere Boarse. Die Boars kon, wan't hooch kumt, tjoon Jiere oold wäide. Peter S. Maitland & Keith Linsell: Süßwasserfische KOSMOSnaturführer ISBN 978-3-440-10962-5
1914: Ju Slacht bie Tannenberg is tou Eende mäd düütske Uurwinnenge uur Ruslound. 2005: Aplöösenge fon dän Hurrikan Katrina, die in dät Suudaaste fon do USA een läipe Fernäilenge bewierkede un masse Ljuude doodede. 2021: In't Berliner Regierengs-Rebät un uur düütske Grootstääde begint die Hungerstriek fon ju lääste Generatsjoon. Do Hungerstriekjende aaskje, mäd do Kanzler-Kandidoaten uur ju Klimakatastrophe tou baalen. Leeter äntstoant deer die Apstound fon ju Lääste Generatsjoon uut. 2003: Charles Bronson, Amerikoansken Schauspieler (* 1921). 2022: Michail Gorbatschow, die lääste Präsidänt fon ju unnergeene Sowjetunion
Dät seelter Balspil of Balsloon waas bit in dät 19. Jierhunnert een Oard Nationoalsport in dät Seelterlound. Dät Balsloon waas dät gewöönelke Spil an Sun- un Fierdeege. Ap n Brink wuuden do Siedenskeede truch Strieke af Teeken fäästlaid. Wät uur dät Skeed liech, heerde nit tou dän Spielruum un hiet buute. Dät buppere Eende fon dät Spielfäild bestimde ju Stoite. Dät waas n ousoageden Boomstubbe uut häd Holt, die oungreeuwen wuude. Dät Fäild bääte ju Stoite hiet bääte. In ju Gjuchte ju Stoite juunuur waas dät eepen sunner Skeed un hiet unner in Juundeel fon buppe (bie de Stoite). Poark hiet die Striek twäärs uur dät Spielfäild. Hie waas wul twintich bit trütich Treede fon ju Stoite oawe. Die Bal moaste uur dän Poarkstriek wäch hauen wäide, wan hie foar dät Spil Betjuudenge hääbe skuul. Bie kräftige Spielere kuud die Poark uk wieder fon ju Stoite oawe weese. Die Bal wier mäd spield wuude, waas fon wullen Jäiden un fon n Skouster mäd Leeder glääd uurleeken, af uk wul n strom wikkeld Kljoun, dät mäd wullen Jäiden truch stopped waas. Die Bal waas so an de träi Tuume tjuk un moaste elastisk genouch weese, so dät hie, wan hie sunner
Die Plouch is ne Reewe, ju bruukt wäd, uum Fäildere tou plougjen, also in Riegen uumtougreeuwen un tougjuchte tou moakjen. As me bie Uutgreeuwengen fon oolde Fäildere sjo kon, hieden do Ljuude eerste, as jo inne Jungsteentied mäd dän Fäildbau begonnen, bloot Grääfstokke. Leeter hääbe jo eenfache holtene Plouge deer uut äntwikkeld, do uur't Fäild leeken wuuden sunt, man nit so oardentelk as däälich, dät geen aal man kjuus un uurtwäärs, uumdät do jungsteentiedelke Plouge noch neen Blääd anne Skoar hieden, uum do Äidklüüten tou weenden, jo kuuden bloot Riete in ju Äide moakje. Uk düsse Oard tou plougjen kon däälich noch bie Uutgreeuwengen oun dän Boudem ärkoand wäide. As do Moanskene läiweloa Metall feroarbaidje kuuden, hääbe jo do Spitte fon hiere Plouge deer mäd besloain, man dät duurde noch ne loange Tied, bit jo ap ju Skoar mäd Weendeblääd keemen sunt. In do soogentiger Jiere fon't 1. Jierhunnert ätter Kristus skreeuw die roomske Wietenskupper Plinius die Allere in sien Natuurgeskichte: Deeruut konnen wie leese, dät dät al in't eerste Jierhunnert ätter Kristus Plouge mäd Foarsoakse roat häd, fääre, dät touminst do Rhätere un Galliere Plouge hieden, do n gjucht Blääd tou't Weenden fon do Klüüten anne Skoar hieden, touminst
Kaaljen wäd spield fon mintwain fieuw Wänte. In de Midde fon dät Spielfäild, deer is sun Pot, ne litje Kuule. Fjauer fon do Spielere hääbe ne fääste Steede, aal uum dän Pot tou. Un ieuwenske älk fon him is n litjen Pot. Dan rakt dät n holtenen Bal fon Grööte as n Tennisbaal, ju Kuuse. Aal Spielere hääbe n Stok as n Hondstok, äänelk as bie Golf spieljen. Deermäd stounde do fjauer in hieren Pot, wült die füüfte fersäkt de Kuuse in dän groote Pot tou kriegen. Do Uur wollen him deeran mäite, truch ju Kuuse wächtouhauen. Kumt deerbie n litjen Pot fräi, sodät die füüfte sin Stok deeroun hoolde kon, dan mout die Uur mäd de Kuuse loope, so as dät hat. Kuusje Balspil Wäästfräisen leere do Seelter dät Kaatsen
Kuusjen wuud spield ap n Wiltekompsdom, fluks bie de Skoule. Dan roat dät two Paatien. Fon ju eene Paatie wuud dan so wied as t geen ju holtene Kuuse smieten, dät waas n holtenen Bal fon Grööte as n Tennisbal. Ju twäide Paatie stuud sun füüftich Treede fääre. Un dan hied älk sun Brääd mäd n Steele, un deer moasten jo de Kuuse mee mäite. Hieden do se mät, dan waas t goud, dan doarsten do stounden blieuwe un doarsten wieruume smiete. Mätten jo se nit, dan moasten do so wied räägels, as ju Kuuse ron. Sofuul kuud die Uur dan wieder gunge, un dan geen dät so wai un wier. Die am wiedsten smiete kuude, die hied dät dan wonnen. Deerbie kuud dät weese dät do n gansen Eende de Wiltekompsdom ätter moasten. Man kuud uk weese, dät do Uur dan wier räägels moasten. Dät waas dan aal twiske do Skoulpausen. Kaalje Balspil Wäästfräisen leere do Seelter dät Kaatsen
Elektrizität konnen wie uut n Batterie hoalje. Sun Batterie had twäin Poole, n "Plus" (maasttieden dät kooperne Hotje) un die "Minus" (dät Gefäs uut Zink). Bie dät Woater-Modäl gunge do Woaterdruppen fon ju Ommer deel ätter dän Steen. Ju uur Kaante uut gungt nit. So is dät bie n Batterie uk: do Elektrone kuume uut ju Minus-Kaante un do gunge t.B. truch ne litje Laampe un dan ätter ju Plus-Kaante wai 1). Sun Stroom hat n Gliekstroom un ju Batterie lääwert n Glieksponnenge. 1) Me ferwachtet dät Uumekierde, man do Uutdrukke "plus" un "minus" sunt uuttoacht wuuden eer do Elektrone bekoand wieren.
Mölnlycke lait in Sweeden, in ju Provinz Västra Götalands län. Deer woonje uungefeer 15.608 Moanskene (2010) un bloot 10 Kilometer in dät Noudwääste lait Göteborg. Mölnlycke is dät politiske Säntrum fon ju Meente Härryda. Woarteeken fon ju Stäad is ju Wendelsberg Folkhögskola. Härryda kommun Wendelsberg Folkhögskola
Pluto (Symbole: un ) is aan Dwäärch-Planet. Tiedwiese wude hie as fulwäidigen Planet täld, näämelk as njuugende Planet fon de Sunne oawe. JPL/NASA (2015-04-22). "What is a Dwarf Planet?". https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet. Foarloage:Cite book
Boukelisk (de. Bokelesch; loangleeken hat dät "Boukeliesk", unner Froamdienfloud uk "Boukeläsk") is ju noudelkste Buurskup fon Seelterlound. Uumdät dät deer een oolde Johanniterkommende rakt, wäd ju Buurskup mongs eenfach "Klaaster" naamd. Ju Buurskup läit noudelk Uutände, wäästelk Baalenje un Bieuwelte un aastelk Ubbehusen. Ju Buurskup häd dän Noome Klaaster fon dät oolde Johanniterklaaster, wierfon ju Kapälle noch stoant. Siet 1674 waas deer ne Skoule in Roagebierich in ju Klaasterkommende Boukelisk. Leeter hiede dan Boukelisk ne oaine katoolske Skoule. 1786 wuude begjucht, dät deer n Koaster in Boukelisk anstoald waas. 1848 häd Paachter Thoben ne Koomere an sien Huuus anbaud un foar 11 Rieksdoaler in't Jier ferhierd. 1872 roat dät Unnnergjucht in dät Huus fon Paachter Hinrich Ahlers. 1874 wuud ieuwenske ju Kapälle ne näie Skoule baud. In dän twäiden Waareldkriech waas fon 1939 - 1945 ju Skoule sleeten, do Bäidene geenen do in do Skoulen fon Elisabethfeen-Wääst af Idafeen. In do Jiere 1955/1956 wuud ne näie Skoule baud, ju deer 80.000 DM kosted häd. Ju Skoule wuud ap n 1.8.1967 sleeten un ferkooped. Do Koastere an ju Skoule wieren: Laitenge: 1848: Niemeyer 1852: Bahlmann 1856: Benediek 1857: Arnold Bojert 1863: Giere 1864: Eilers 1869: Behrends 1879: Warnken 1887: Jüchter 1891
Kroatisk is een Suudslawiske Sproake, of, beeter täld, een Skrift-Varietät fon ju Serbokroatiske Sproake. In do boalde Dialekte kon me nit nit twiske Serben, Kroaten un Bosniere unnerskeede, uumdät do Hauddialekte aal fon Serben, Kroaten un Bosniere boald wäide (man Čakavisk bloot binne Kroatien) Do eerste Dokumente, do as "Kroatisk" beteekend wäide, datierje uut dän Eend fon dät 10. Jierhunnert. Dät waas dan wäil Wäästsuudslawisk (Serbokroatisk), dät fon "Kroaten" skrieuwen wuden is, man mäd ju Kroatiske Skrieuwsproake fon däälich häd dät niks tou dwoon: In ju ooldste Tied gruundede sik ju Skriftsproake ap dät Čakaviske, wilst ju sik däälich ap dät Štokaviske gruundet (as ju Serbiske un ju Bosniske Skriftsproake uk). Ap dät Čakaviske gruundet sik däälich bloot noch ju Skriftsproake fon do Buurgenloundkroaten. Dät eerste kroatiske Bouk, dät een ap dät Štokaviske gruundede Skriftsproake bruukt, is dät Beedebouk "Vatikanski hrvatski molitvenik", dät uum 1400 skrieuwen wude. Ju moderne Skrieuwwiese stamt uut 1604.(Bartol Kasic).
Dät Poars af Postbuske (Myrica gale) is n Struuk die der in de Foan woakst un juust as ne Wüülge uutsjucht un dät Uuntjuuch ferdrieuwe konne schäl. Dät Poars is n litjen Struuk, die normoal bloot bit tou 1,50 Meeter groot wäide kon. Dät häd roodbruune Takken un jeele bit bruunelke Blöiten. Dät is, as fuul Plonten, bloot in dän Suumer gräin, do Bleede sunt ap ju Bupperkaante dunkergräin un ärinnerje n bitje an Leeder. Dät Poars lieuwet in do europäiske Gestriche mäd atlantisk Klima. Dät is foarallen Wääst- un Noudeuropa. Me kon dät besunners in klomme Woolde fon Fjuurenboome, Broukwoolde mäd Eed un n Foan, die tougliek Heedelound is, fiende. Fröier häd me in moonige Gestriche dät Poars as Krüüderäi ferwoand, foarallen oawers insteede fon Hoppe in ju Bjoueräi. Mongs häd me uut Deele fon disse Plonte uk Looge moaked, wät oawers maasttied uut eekene Boark moaked wuude, af uum ju Kloodoasje etc. jeel tou klöärje. Mark Bachofer un Joachim Mayer: Der neue Kosmos Baumführer KOSMOSnaturführer ISBN 978-3-440-10217-6 Commons: Poars – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie
Ju Poaskebloume af Paaskebloume (Narcissus) is ne Foarjierbloume. Dät rakt deerfon ferskeedene Soarten mäd jeele, wiete, jeel-wiete, jeel-roode un wiet-roode Blöiten. Wäkke Soarten hääbe uk two af tjoo Blöiten an aan Stängel. Do blöie maast tou ju Paasketied in April. Ne besunners litje Soarte, ju Narzisse Tete-a-Tete blöid al in'n Februoar af Meerte fluks ätter do Krokusse. Do hääbe uk tjoo Blöiten an aan Stängel, wieruum do uk hieren Noome kriegen hääbe. Ju Plonten sünt oarich giftich un wäide in ju Foulksmedizin oawers uk as Heelplonte bruukt. Ju Narzisse was "Bloume fon dät Jier 1981". Fon do Narzissen rakt dät fuul ferskeedene Unneroarde, wierunner uk wäkke mäd besunnere Blöiten. In Fryslân wäide do Narzissen tou do Stinzeplonten täld. Narcissus pseudonarcissus Narcissus pseudonarcissus Narcissus triandrus Narcissus.poeticus Narcissus 'Tahiti' Welsh daffodils Narcissus poeticus
Ju Poatermutse (Aconitum), uk Jan un Gräite in de Kuutske is ne krüüdige Plonte, ju der goud juun Keelde kon. Dät rakt sun tjoohunnert Soarten. In dät Tertiär waas dät ne arktiske Plonte, ju sik unner do Iestiede fon Siberien fersprat häd ätter Eurasien un Noud-Amerikoa. Do wichtichste Bloitesteede sunt fuchtige Steeden ap Bierichweeden. Do Plonten sunt oarich giftich. Ju Poatermutse skäl ju giftichste Ploante fon Europa weese. Aal Soarten luuke Insekte un foarallen Moasiemen an un me häd do deeruum jädden as Tuunplonten. Do Bloumen bildje maasttied Druuste. Dät bupperste Bloumenblääd häd ju Foarm fon n Hälm af n Mönkenkappe un do Bloumen sitte bie wäkke Soarten uk two an two bienunner, deerhäär wäil die twäide seelter Noome. In ju Homöopathie un ju chineeske Medizin jeelde do Plonten as Heelplonten.
Ju Befoulkenge fon Israel bestoant uut 7.496.200 Moanskene (2009). Ju Oalersstruktuur in 2010 waas so: 0-14 Jier: 27.8% (Mon 1.044.814/Wieuw 997.066) 15-64 Jier: 62.3% (Mon 2.321.455/Wieuw 2.257.301) 65 Jier un aller: 10% (Mon 320,484/Wieuw 412,865) Dät Truchsleekoaler in 2010 waas 29,3 Jier. Befoulkengswoaksdum: 1,628% (2010) Gebuurtsrate: 19,51 Gebuurte/1.000 Moanskene (2010) Stierwerate: 5,45 Doode/1.000 Moanskene (Juli 2010) 2,22 Migrante/1.000 Moanskene (2010) Juudisk: 76,4% Nit-Juudisk: 23,6% In Prosänte läite do Religione sik in Israel so ferdeele (2004): Juudendum: 76,4% Islam: 16% Arabisk-Kristendum: 1,7% Uur-Kristendum: 0,4% Drusen: 1,6% Neen Religion: 3,9% Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Truch näie Ienwonderer uut dän oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen Russisk baale. N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät Ängelske. Ängelsk is foar fuul Bedrieuwe ju Hondelssproake. Alphabetisierengsrate fon ju Befoulkenge (2004): Mädnunner: 97.1% Monljuude: 98.5% Wieuwljuude: 95.9%
Näiskäddel of Näischärrel is n litje Täärp in ju Grootgemeende Ait, n bitje suudelk fon dät Seelterlound. Näiskäddel äntstuude ätter dän grooten Bround in Skäddel in 1821. Däälich woonje deer 974 Moanskene ap ne Fläche fon 15 qkm (2009). 1821: Näiskäddel äntstuude ätter dän grooten Bround in Skäddel. 1832: 200 Ienwoonere. 1879: Näiskäddel wuude fon dät Seelterlound outränd. 1934: Dät Täärp wuude wier n Deel fon ju Meente Seelterlound. 1974: Wier outränd fon dät Seelterlound un wuude n Deel fon ju Meente Ait. Ap dät Woapen fon Näiskäddel fljoote Marka un Oaje tou ju Seelter Äi touhoope. In 2009 hiede Näiskäddel 974 Ienwoonere. Ju Moorhaid fon ju Befoulkenge is Roomsk-Katholisk. In 1890 kuuden noch 59 Ienwoonere Seelterfräisk baale. Däälich is dät Düütsk (Hoochdüütsk-Platdüütsk). Noudelk fon dät Täärp sunt do B72 un B401 do wichtichste Buundessträiten. Dät Kustenkanoal lait noudelk fon Näiskäddel un ferbiendet ju Oamse mäd ju Weser. Näiskäddel ap Maplandia Wikisource: Ju Slacht in de Swoote Faan – Wällensammelenge Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: Websiede fon dät Täärp
Polen (poolsk Polska) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Warschau un die Interimspräsident fon ju Republik is siet 2015 Andrzej Duda. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Rysy (2499 m). Do grootste Äien fon Polen sunt ju Weichsel un ju Oder. Polen wäd begränsed fon: ju Aastsee un ju ruske Eksklave Kaliningrad (fröier Köönichsbierich) in dät Noude; Litauen in dät Noudaaste; Wietruslound in dät Aaste; ju Ukraine in dät Suudaaste; ju Slowakäi in dät Suude; Tschechien in dät Suudwääste; Düütsklound in dät Wääste. Ätter dän Eerste Waareldkriech wuud 1918 n näi Polen stifted, dät sien Oainständegaid juunuur ju Sowjetunion ärfoulchriek ferdäägende in dän poolsk-russisken Kriech fon 1920-1921. Bie dän Ounfang fon dän Twäide Waareldkriech wuud dät Lound deeld twiske Nazi-Düütsklound un ju Sowjetunion. Die Twäide Waareldkrieg wuud ne Katastrophe foar Polen, wierbie 20% fon ju Befoulkenge uumebroacht wuuden is. Ätter dän Kriech wuuden do Aast- un Wäästscheede ätter dät Wääste ferschäuwen, mäd n grooten twoangenen Foulksuumtoach as Foulge. Moor noch as do uur Loundere do der fon ju Sowjetunion ap Düütsklound äroberd wuuden, koom Polen unner direkten Ienfloud fon ju Sowjetunion. In dät Jier 1989 sunt in Polen fräie Woale ouheelden. Dät wieren do eerste fräie
Mäd Politik ferträt man Gruppen fon Ljuude mäd bestimde Interessen, man tougliek politiske Ideen do dät algemeene Wäilweesen bestrieuwje. Dät rakt ferskeedene politiske Foarme, hier ne Uursicht: Anarchismus Faksismus Islamismus Kommunismus Nationoalismus Ieuwenske disse extreme Foarme rakt dät moor mäitige, ju politiske Midde, do der oafte ne wichtige Rulle spielje: Christendemokratie Liberalismus Sozialdemokratie Sozialismus SPD CDU FDP Bündnis 90/Do Gräine Dät rakt in Wääst-, Aast- un Noud-Fräislound uk fräiske politiske Paatäie: Do Fräisen in dät Düütske Buundeslound Läichsaksen, Frysk Nasjonale Partij (FNP) in ju Niederloundske Provinz Fryslân, Paatäi foar dät Noude in do Niederloundske Provinze Fryslân un Groningen, SSW in dät Düütske Buundeslound Släswiek-Holstein. In dät Europäiske Parlement ferträt ju Europäiske Fräie Allianz do Fräisen. Ju FNP, Do Fräisen, un ju SSW sunt deeroun Meeglid. Minnerhaide Stoatsfoarm Politikere
Pong is een fon do eerste Computerspiele. Dät funktionierde mäd two litje Strieke un n Baal un two Muuren an do Sieden. Bie dät Spil mout die Baal bääte ju Boolke kuume fon dän uur Spieler. Dät kon ap bääste passierje truch dän Baal in uunferwachtede Gjuchte juun ju Muure stoitje tou läiten. Dät Spil kon mäd twäin Moanskene of uk alleenich juun dän Computer spield wäide. Pong story Ängelsk PONG! spiel Pong online! (Java version)
Post-Impressionismus is een Gjuchte fon ju Bieldende Kunst, ju ap dän Impressionismus foulget un deer ap gruunded is. Besunners bekoand is die Pointillismus, in dän do Faawen in Striepe un Punkte breeke. Fertreedere sunt: Skoule fon Pont-Aven - Nabis - Vincent van Gogh - Paul Gauguin - Georges Seurat - Paul Signac. Vincent van Gogh, Buurenhutten in Auvers (uum 1890) Georges Seurat, Wieuwljuude an dät Ouger (1885-1886) Aleksander Gierymski, Ju See (4. Fjoondel 19.Jh) Paul Gauguin, Die Swinnehöid, Bretagne (1888) Paul Cézanne, Die Busk (uum 1902-1904)
Präteritopräsentia sunt Tiedwoude, wierfon dät Präsens (Geegenwoart) uut n fröier Präteritum (Fergeenhaid) äntsteen is. So skäl Seeltersk "hie weet" fon sin Indoeuropäiske Uursproang touhoopehongje mäd Latiensk "vidit" (dät hat: hie saach). Dät rakt Präteritopräsentia in masse ferskeedene Sproaken. In dät Seelterske sunt jo deer oun tou kannen, dät in dät Präsens 3.sg. dät -t failt, wüülst die Pluroal (Moortaal) ap -n uutgungt. Ferglieke t.B. dät Präteritopräsens konne mäd dät 'gewöönelke' Tiedwoud kanne: hie kon_ 'er kann' - wie konneN 'wir können' hie koanT 'er kennt' - wie kanne_ 'wir kennen' Man ju glieke Foarm as dät Präsens fon konne häd dät Präteritum fon loope: hie ron_ 'er lief' - wie ronneN 'wir liefen'. Wie sjo dät in dät Düütske die Unnerskeed bloot deeran tou sjoon is, dät dät -t failt: er kann. In dän Infinitiv blift ju Eendenge eenfach -e, as bie do uur Tiedwoude: Hie mai dät wül konne. . * bie mout un weet heert dät -t tou dän Woudstam Uk in dät Noudfräiske sjucht me dät, t.B. Mooringer:
Ju Psychologie is ju Wietenskup fon dät Seelelieuwend. Ju hoalt hiere Kunde uut Literatuur, Religion, Geskichte un Kunst. Immer häd ju philosophiske Wuttele, deeruum dät do Ärskienengen do fon dät moanskelke Subjekt sälwen sunt. Religionspsychologie Bäidenspsychologie Bedrieuwspsychologie Massapsychologie Ferkierspsychologie Sproakepsychologie Parapsychologie Associationspsychologie Djuptepsychologie Gestaltpsychologie experimentelle Psychologie fenomenologiske Psychologie Behaviorismus kliniske Psychologie pädagogiske Psychologie ferstoundende Psychologie soziale Psychologie
Do Pudderääsken (uk Uuneet af Pännedöise, dt. Schachtelhalm) sunt do lääste Uurlieuwjende fon n aleer oardenrieke Gruppe fon Spuureplonten, do Equisetopsida. Deertou heerden uk do Calamiten (Calamitaceae), do truch Fossilien uut dän Perm un Karbon bekoand sunt. Do wieren ferholted, wuuden bit tou trüütich Meter hooch bie n Stam-Truchmäite fon een Meter un bildeden n wichtigen Bestanddeel fon do Steenkoolewoolde. Pudderääsken woakse oafte ap fuchtigen Boudem af sogoar in Woater. Ju Äkker-Pudderääske (Equisetum arvense) jält as Äkker-Jood, is oawers ne betjuudende Heelplonte. Pudderääsken sunt moorjierige Plonten, do sik vegetativ fon hier Rhizom (Wuttelstok) uutwiedje. Do sunt licht an hiere Spruute tou kannen; älke Spruut is uut ne Riege fon Knätte (Nodien) mäd deertwiskelääsende Internodien apbaud. Ap älke Knät äntspringe uunapfaalende Bleede (Mikrophylle), un bie fuul Oarde uk Siedenspruute. Do sunt wirtelch anoardend. Me kon ju Spruutoakse uut ju fon do Bleede bildede Skeede hääruutluuke un wier tourääch steete. Apaat an ju Plonte is, dät ju Silikoat in do Zellwoogen häd. Ju Plonte änthoalt bit tou 7 % Kieselsüüre. Dät moaket ju Pudderääske tou n wook Skuurmiddel (Tinkruud). Fon do soogen Soarten sunt hier do bee Soarten algemeen bekoand: Äkkerpudderääske (Equisetum arvense), 'ne läige Soarte, as läip Jood in läige Tuune
Juu Wilmesauriske Sproake (Wymysiöeryś) is ne wäästgermaniske Minnerhaidesproake, ju wäil deertruch äntsteen is, dät in't trättienste Jierhunnert uut Düütsklound, Hollound un Skotlound Ljuude ätter Wilmesau (Wymysoj) wai leeken sunt. Dät lait an't Sleesisk-Littikpolniske Skeed. So is ju Sproake wäil oulat fon n middeldüütsken Dialekt fon't tweelifte Jierhunnert, die stäärke ängelske, fräiske, holloundske, platdüütske un polniske Ienfloude uutsät waas. Ätter dän twäide Waareldkriech wuude ju Sproake fon do Kommunisten ferbeeden, eerste 1956 doarste me wier Wilmesaurisk baale - daach wuude ju Sproake bie doo maaste junge Ljuude truch dät Polniske ärsät. Däälich rakt dät bloot noch soogentich toun grootsten Deel oolde Baalere fon't Wilmesauriske. N Wääseläid in Wilmesaurisk mäd seelter Uursättenge: Śłöf duy buwła fest! Skumma frmdy gest, Skumma muma ana fettyn, Z' brennia nysła ana epułn, Śłöf duy Jasiu fest! Släip, min Wänt, fääst! Deer kuume froamde Gaste, Deer kuume Möien un Oome, Do brange Nuuten un Appele, Släip, min litje Jan, fääst! Test-Wikipedia ap Wilmesaurisk Ludwik Młynek, "Narzecze wilamowickie", Tarnów, 1907: J.Pisz. Józef Latosiński, "Monografia miasteczka Wilamowic", Kraków, 1909. Hermann Mojmir, "Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice" (Słownik niemieckiej gwary Wilamowic), Kraków, 1930-1936: Polska Akademia Umiejętności. Adam Kleczkowski, "Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Fonetyka i fleksja". Kraków, 1920: Polska