rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Nachtschattenartige (Solanales) Familie: Nachtschattengewächse (Solanaceae) Gattung: Nachtschatten (Solanum) Art: Schwarzer Nachtschatten Ju Fuulbäie (Solanum nigrum), düütsk: Schwarzer Nachtschatten is n Jood mäd swotte Bäien. Dät een Oard fon Noachtskaad, juust so as t.B. ju Tuffelke un ju Tomoate. Ju Plonte woaksed an do Raante fon Sträiten, Domme, Iersenboansträkken, Äien un Toachte. Ju Plonte skäl me bloot iete, wan me uur ju nöödige Feroarbaidenge niep Beskeed weet, uurs kon dät Fergiftengen reeke. Nit ferwikselje! Buute düsse Plonte wäd noch uurs ne Plonte mäd dän Noome Fuulbäie beteekent: Die Huundestok (Frangula alnus, düütsk: Faulbaum). Bäien Plonten
Ju Moasbäie, Vaccinium oxycoccos, syn. Oxycoccus palustris, is ne wüülde Foanplonte mäd Bäien. Do Bäien konnen ieten wäide, man ju smoakje wät bitter. Do hääbe fuul Vitamin C. Deerfon kon me Marmeloade, Tee un Sap moakje, fääre moor smoakje do goud tou Wüüldieten, juust so as do Krounsbäien. Ap dät wäästfräiske Ailound Skylge stound ne Fabriek foar dän Ounbau fon ne uur Soarte, ju amerikoanske Moasbäie Vaccinium macrocarpon (Cranberry), un ju Produktion fon Sap, Marmeloade, Wien un uur Produkte fon do Bäien. Bäien Plonten
Ne Sproakfamilie (dt. Sprachfamilie) bestoant uut ferskeedene Sproakgruppen, do der juunsiedich etymologisk touhoopehongje un do deeruum as ferwant betrachted wäide. Of ju Ferwantskup wuudelk betjut dät aal do Sproaken in ne Sproakfamilie eene gemeenskuppelke Gruundsproake äntstamme, is oawers goarnit sicher. Twisken Sproakfamilien bestoant gruundsätselk neen Ferwantskup, daach kon leeter Äntleenenge foarkuume. Ju Ferwantskup in ne Sproakfamile is uk nit immer düütelk. So wuud dät Keltiske toufoarne nit tou dät Indogermaniske reekend, bit daach ne Ferwantskup mäd do Indogermaniske Sproaken fuunen wude. Seelter Adjektive fon Sproaken un Lounde. Wäkke Sproakfamilien sunt: Indogermanisk Finnisk-ugrisk Baskisk Kaukasisk Semitisk Altaiske Sproaken (striedich!) Tibetisk-chinesiske Sproaken Malaiisk-polynesiske Sproaken Inuit-Aleutiske Sproaken Bantusproaken
Ju Äidbäie (Fragaria) (de: Erdbeere) is ne litje Bäienplonte. Dät rakt wüülde Äidbäien un kultivierde Oarde foar dän Tuun, do dan oafte apgruund fon Kjuusenge fon moorere Oarde polyploid sunt. Fuul Dierte so as Dröiselken un uur Fuugele, Foakse un Ruste freete jädden düsse Bäien. Bäien Plonten
Ju Hiembäie, Rubus idaeus (de: Himbeere) in n Struuk mäd Bäien. Dät rakt wüülde Hiembäie un kultivierde Oarde foar dän Tuun. Do wüülde Plonten woaske bie Wooldkaanten un in fräie Fläächen in Woolde. In Fryslân wäd ju wüülde Hiembäie tou do Stinzeplonten täld. Bäien Plonten
Ju Kjuusbäie af Stikbäie is een besunnere Oard uut dän Sleek fon do Säntjansbäien (Ribes). Ju kumt in Eurasien un dät noudelke Afrikoa foar, man ju natüürelke Ferspreedengs-Ruumte is nit niep fäästtoustaalen, uumdät sik do wüülde Plonten oafter mäd ferwüülderte Tucht-Foarmen fermisked häbe. Ju woakst as Struuk, kon gräine af roode Bäien häbe un sjucht uurs uut as do maaste Säntjansbäien, daach rakt dät mäd Ribes sardoum een äänelke Oard, ju bloot ap Sardinien foarkumt. Een Miskenge uut Kjuusbäien un Swotte Säntjansbäien beteekent me ap Düütsk as "Jostabeere". Aan Struuk fon wüülde Kjuusbäien Blöite roode Kjuusbäien gräine Kjuusbäien Bäien Plonten Commons: Stachelbeere – Bielden, Videos un Audiodoatäie
Ne Sproakgruppe (dt. Sprachgruppe) is ne Gruppe fon Sproaken, do der juunsiedich etymologisk düütelk touhoopehongje un also ferwant sunt. Wäkke Sproakgruppen sunt: Germanisk, Romanisk, Keltisk. Moorere Sproakgruppen touhoope konnen wier ne Sproakfamilie bildje.
Sproakwietenskup is ju Wietenskup fon do Sproaken. Ju lät sik t.B. ferdeele in: Luudleere Phonetik Phonologie Intonation (Sproakwietenskup) Morphologie af Foarmeleere Woudbildenge Lexikographie af Leere fon do Woudebouke Lexikologie af Woudleere historiske Luudleere Etymologie af Woudgeschichte Semantik af Betjuudengsleere Syntax af Satsleere Sproakgeographie Noomenkunde of Onomastik Hyperkorrektuur Do Unnersäikengen konnen sik beluuke ap t.B.: Texte Toonapnoamen Spräkwoude Noomen Mäd dät Seelterske sunt uk al fuul Unnersäikere tougong weesen. Gans wichtich is noch immer dät Fäästlääsen, ju Dokumentation fon ju Sproake, man deerätter kumt noch wät wie aal uut dät Materioal leere konnen. N Doatenboank kon uk ne goude Hälpe deerbie weese. Sapir-Whorf Hypothese Sproakkundige Teekene
Dulle-Huunde (Ilex, düütsk: Stechpalmen) sunt n Sleek fon Boome of Struuke, do Bäien hääbe mäd hiere hädde Bleede deelwiese läip stiekelje, deeruum uk dän Noome Dulle-Huunde. Do Bäien sunt foar Moanskene giftich. Fuugele freete se jädden in n Winter. Bäien Plonten Commons: Europäische Stechpalme – Bielden, Videos un Audiodoatäie
Statistik is ne Wietenskup, ju sik befoatet mäd dät Beuurdeeljen fon Doaten. Toun Biespil, die groote Hannebuur wol wiete wo ferscheeden dät Gewicht fon do Oaiere is, dan do duuren nit tou licht weese. Un aal Oaiere tou weegen wäd him tou juur. Hie nimt dan wäkke Oaiere, so man hier un deer een. Dan wächt hie do un fint dät dät Gewicht ne normoale Ferdeelenge häd. Dät is ounroat in ju Bielde: ju tichter bie dän Spitsenwäid M, je moor Oaiere dätsälge Gewicht hääbe. Ju normoale Ferdeelenge mäd ju fääste Foarm fint sik oafte. Deeruum kon me uk ne Standardouwiekenge s ounnieme, wierbinne 2 x 34,1 = 68,2% fan do Resultoate (hier Oaiergewichte) faale. Binne twäie ju Standardouwiekenge faalt dan 95,4% un binne 3 x s faalt sogoar 99,7 %. Wan do Hannen fon jusälge Soarte sunt un dätsälge Fodder kriege, dan kon die Hannebuur sien Kunden t.B. garantierje, dät nit moor as 0,3% fon do Oaiere lichter as 50 Gram is. Hie mout dät fonsälwen wäil geräägeld fon näien ättergunge, dan do Uumstände konnen sik annerje. Toun Biespil wan wäkke Hannen kroank wäide, dan kumt deer ne ganse Masse litjere Oaiere un ferschuft ju Ferdeelenge un kricht fielicht
Tröster, Stefan (1995). Phonologie des Saterfriesischen. Unveröff. Magisterarbeit. Universität Osnabrück 1995. Tröster, Stefan (1996). Phonologischer Wandel im Saterländischen durch Sprachkontakt. Niederdeutsches Jahrbuch 119:179-191. Tröster, Stefan (1999). Phonetische Untersuchungen zur Vokallänge im Saterländischen. In H. Spiekermann & C. Noack (eds.) Phonetische Untersuchungen. Uk: Stefan Tröster-Mutz.
Ju Saise (dt. Sense, wfr. seine, ndl. zeis, äng. scythe) is ne Reewe toun Mjoon. Gjuchte Saisen wäide däälich in do Industrielounde minner bruukt as aleer, uumdät it Maskienen rakt, do gauer un sunner grooten Ferbruuk fon moanskelke Kroasje mjo konnene. Daach rakt dät noch n poor Ljuude, doo uut Uumewaareldskuts, af wan jo dän Halaam nit heere konnene, toun Deel uk wan jo hiere Mäid mäd loodige Maskienen nit roakje konnene, dät Wierk mäd ju Saise dwo. Ieuwenske ju oolde Saise rakt dät däälich uk Motorsaisen. 1 Spitse 2 Blääd 3/4 Häkke 5 Klaue 6 Wurp of Houp 7 Boom 8 Krukken
Vipera berus, is een Oard fon Needer, un deeruum dät ju in't Seelterlound wäil ju ap maaste tou fiendende Needer is, wäd dät Woud Needer uk mongs gans apaat foar hier bruukt. Ju is giftich un is fuul in Foan- un Heedeloundskuppe tou fienden. Ju häd ne Loangte fon 60-80 cm. N Bit fon düsse Needer is nit besünners gefoarelk, allinich foar Bäidene un oolde Ljuude kon dät gefoarelk weese. Fröier rakte dät in ju Foangestriche fon dät Seelterlound fuul fon düsse Dierte. Commons: Needer – Bielden, Videos un Audiodoatäie
Ju Koolmeeske (Parus major), de: Kohlmeise, is n litjen Sjungfuugel. Die Fuugel is 14 cm loang. Ju Koolmeeske frät Insekte, Bäien, Nuute, Säid un in dän Winter uk Fat. Me kon Koolmeesken fienden in gans Europa. Ju Koolmeesken fiendt me in Woolde un uk gans oafte in Tuune. Die Fuugel is nit besünners boange foar Moanskene. In 't Seelterlound sünt ieuwenske ju Blaumeeske sicher duusende fon düsse Oard tou fienden. Commons: Koolmeeske – Bielden, Videos un Audiodoatäie Michael Lohmann:BLV-Bestimmungsbuch Vögel ISBN 3-8289-1668-6 monnelke Koolmeeeske
Ne Wiendmäälne is ne Määlne, ju ju Bewäägengsenergie fon ju Luft (Wiend) uumesät in Rotations-Energie fon do Juuken, ju der dan nutselk anwoand wäide kon, toun Biespiel foar dät Määlnjen fon Koarel, dät Pumpjen fon Woater un däälich uk foar ju Ferwondelenge tou elektriske Energie in Wiendkraftanloagen. 1 Ap de Häidenje noudelk fon Utände hääbe Woatermäälnen steen (Blokmäälnen), doo dät Woater häärutpumpten. 2 Ap Froidentoal bie de Bieuwelte waas ne Meente-Määlne (Woatermäälne). 3 Dät Unnerstuk fon ju Utändjer Määlne stoant noch ap de Bäirch, aastelk fon t Täärp. Deer liech uk dät Määlnboot, foar do Kunden uut Baalenje. 4 In de Leetse bi Strukelje stoant ne Woatermäälne, man dät is n elektrisk Pumpwierk. 5 Bie Krimpelke in ne läige Steede ap Roomelster Iesk stuud ne Dampmäälne. 6 Ju Hollener Määlne uut 1900 ap Bärrelge stuud 1839 noch fuul wäästelker unner Wiltekomp un is deer oubaadend. 7 Ap Läiwerkekomp hieden do Skäddeler un Roomelster ne Määlne mädnunner. 8 Fluks noudaastelk fon Skäddel häd ne Määlne steen ap dän Määlnbält buppe dät Loundstuk Määlnäkker. 9 Deer in de Knülke stuud leeter ne Wiendmäälne fon Heinrich Janßen uut do 1920er-Jiere toun Holt soagjen. Ju is ätter 1955 oubreeken und truch n Elektromotor äärsät
Stiernkunde af Astronomie is ju Wietenskup ju sik beskäftiget mäd ju Beooboachtenge un Ärkläärenge fon aal Dingere un Geböärnisse buute ju Atmosphäre fon ju Äide. Ju Stiernkunde kon me ferdeele ätter do foulgjende Aspekte: Astrophysik Komete Kunstmoune Messier-Objekte Moune Planete Planetoiden Stierne Stiernbielden Sunnensystem
Die Morteratsch-Glitsker (rätoromanisk: Glatscher dal Morteratsch/Vadret da Morteratsch) is n Alpen-Glitsker in dän Bernina-Koppel in n Kanton Graubünden in ju Swaits. Touhoope mäd dän Pers-Glitsker is hie mäd n Ruumteienhoold fon sowät 1,2 Kubikkilomeetere die Glitsker mäd dän grootsten Ruumteienhoold in do heele Aast-Alpen. Sänt Begin fon do systematiske Beooboachtenge in't Jier 1878 häd die Glitsker 2,2 Kilomeetere fon sien Loangte ferlädden, hie is däälich noch sowät 6,4 Kilomeetere loang un deermäd die träädloangste Glitsker in do Aast-Alpen, bääte Pasterze un Gepatschferner in do aastriekske Alpen. Do bie't Ousmilten fon Glitskere in't Glitskerfoarfäild bääterläte Spuuren jäilde as typisk foar do Alpen. N Glitskerleerpaad ferkloort oun twintich Stationen Glaziologie, Geomorphologie un Vegetation. Düssen Wonderwai loangs stounde buppedät Skilde tou ju Dokumentation fon't Glitskerousmilten. In't Foarjier fiert n Ski-Paad fon ju Diavolezza uur dän Glitsker. Foulks-etymologisk wäd die Noome Morteratsch truch dät Swaitser Tälster Dät Jungwucht fon n Morteratsch ferkloord. Ju rieke Buurendochter Annetta un die Fäihöid Aratsch ferkiekje sik, as sik ap een Bierichweede een groote Sälskup mät. Man hiere Oolden ferbjoode hier, mäd him tou dwoon tou hääbe, wan hie nit in ju foulgjende Tied grooten Riekduum kriege kon. Deeruum wäd Aratsch in't Buutlound Suldoat. Foar Ferträit stäärft dät Jungwucht,
Ne stilkene Sproake of Geheemsproake (dt. Geheimsprache) is ne Sproake ju bloot fon Ienwäiden fersteen wäd. Wan dät uungunstich meend is, kwäd me fon Gaunersproake. Sowät is Rootwälsk. Uk foar Koopljuude is sun Sproake nutselk. Do oolde Seelter wieren Skippere un Koopljuude un jo wollen sicher hiere Sproake wäil moal as stilkene Sproake benutsed hääbe. Deerfon rakt dät sogoar Fertälstere. Nu oainde ju seelter Sproake sik truch hiere besunnere Äärf-Woude un -Luudenge al as stilkene Sproake, wan me hier fergliekt mäd do Noabersproaken: Dät et sik uk wuudelk uum ne stilkene Sproake honnelde, kon me ouleese an dät besunnere Gebruuk fon wäkke Woude un besunners an dät woarschienelk uut dät Rootwälske uurnuumene Woud baale: Uk ju ganse Touhoopestaalenge fon ju Sproake tjut wai ap Gebruuk as stilkene Sproake.
N Stoafsuuger is ne Reewe, ju der Huusstoaf un litje Deele apsucht. Maastentieds sit deer n stäärken Elektromotor oane, die ne Zentrifugoalpumpe ruundtraale lät, sodät Luft un deermäd Stoaf anleeken wäd. Die Stoaf kon apfangd wäide in n Stoafsäk, of fon binnen juun de Buutensiede fon n ruunden Behoolder sloiderd wäide, sodät naan Stoafsäk nöödich is. Uum 1900 wuud die Stoafsuuger uutfuunden, man bit 1960 hieden do maaste Ljuude noch naan. Do Matten un do Teppiche, as et do al roate, wuuden do feeged of buute uutklopped mäd däd Teppichklopper. Hier unner rakt dät Information uur dän eerste ächten Stoafsuuger un sin Ärfiender. Die Ingeniör Hubert Cecil Booth (1871-1955) wunnerde sik deeruur dät do Ljuude, wan do hiere Stoowe scheenmoakeden, bloot deerap oachteden, wo jo ju Keete wächbloasje kuuden. Wieruum kuuden jo dän Stoaf nit apsuuge un dan in n Säk apfange, meende hie. As hie hie dät betoacht hiede, moakede hie 1900 dän eerste bruukboare Stoafsuuger, ju Booth Maschine. Die waas gjucht sweer, hie wooch 50 Kilogram. Do Maschinen wieren montierd ap litje Woaine un wuuden leeken fon Hoangste. So geen ju Booth Maschine do Huuse bieloangs uum do scheen tou moakjen. Die Apperoat bleeuw buute biestounden un do
Stoarksbrood (Claviceps purpurea, dt. "Mutterkorn") is n Skimmel, die der ap do Ieren fon Roage un Weete woaksen däd, säilden uk ap Jäärste, Hoawer af Gäärse. Dät lät ap Swotbrood, wäil deerhäär die Noome. Truch dän Gebruuk fon desinfizierd Säid kumt dissen giftigen Angriep däälich bolde nit moor foar. Stoarksbrood produziert giftige Alkaloide, as Ergotamine, do der fiere konnen tou Tiermkrampe un Truchbläidengs-Probleme, wiertruch Fingere un Toonen oustierwe. Uk kon dät Hallizunatione reeke. Foar n woaksen Moanske kon fieuw bit tjoon Gram Stoarksbrood al döödelk weese. Ap ju uur Siede konnen do Alkaloide uk n gunstigen Ienfloud hääbe ap hoogen Blouddruk af Migräne. Foarallen in dät Middeloaler roate dät oafte Fergiftengen mäd infizierd Meel, wiertruch wäil ganse Täärpe un Stääde uutrooded wuuden. Do Alkaloide fiere tou Ergotismus, uk Antoniusfjuur naamd. Wan uk al in 1676 n Ferbeend fuunen wuude twiske dän Skimmel un do läipe Effekte, so häd dät daach in 1951 in Frankriek noch n Fal roat mäd 300 Offere. Desinfizierenge fon dät Säid blift also gjucht wichtich.
Ju Stokpielenge is ne Methode, uum ju Hööchte fon n relativ nai bie stoundend Objekt tou schätsjen. Ju wäd foarallen fon Buskoarbaidere un Förstere tou ju Gröötenbestimmenge fon Boome truchfierd. Uursättenge in Tonk fon [1] Disse Schätsenge lääse äänelk as bie dän Tuumesproang do Sträkkenferhältnisse fon dän Stroalensats tougruunde. Die anpailde Stok (Meetstoab) an dän uutsträkte Ierm fon n Woaksenen is sowät 70 Zentimeter fon dät Gesicht oawe. Bie bekoande Distanz tou dän Boom lät sik so ju Hööchte fon dän Boom mäd genöigende Genauegaid an dän Stok ouleese. Die Tuumensproang doocht hier nit tou, deeruum dät deermäd bloot ne horizontoale Schätsenge muugelk is. In ju Grafik is ne Idealsituation foar ju Meetenge deerstoald. Deerbie lait ju Oogenhööchte fon dän Betrachter in Hööchte fon do Boomwuttele. Dät kuude biespilswiese bie aan hooger an n Bierich stoundenden Boom die Fal weese. Ju Loage is oawers in do maaste Falle so, dät do Fäite fon dän Betrachter sik in ju Hööchte fon do Boomwuttele befiende. Deertruch is naan gjuchten Winkel bie ju Meetenge roat. Ju deerbie aptreedende Ouwiekenge fon ju Meetenge houget me oawers nit tou oachtjen. Ap n Eende honnelt sich dät daach bloot uum ne Schätsenge. Oustand tou dän Boom
As Mjoon biteekent me dät massenhoafte Ousnieden Plonten as Gäärs ap ne Mäid of Koarel ap n Äkker. Dät wude aleer mäd Reewen as t.B. een Saise däin, däälich dwo dät do maaste Ljuude oaber mäd Maskienen fonne Motorsaise bit tou dän Mjotäärsker, die deerbie uk noch täärske kon. Foar do Seelter waas dät Gäärsmjoon bit sowät 1900 een wichtige Iennoamewälle, jo sunt dan as "Holloundsgungere" ätter Wäästfräislound wai geen un häbe deer as Mäddere Jäild fertjoond. Saise Oolde Mjomaskiene Motorsaise Mjotäärsker Algemeen kon me kweede, dät me nit fluks ätter dän Rien mjo skäl, dan is dät aal tou wäit un wol nit gjucht druugje. Dät kon me bloot moakje, wan me't Gäärs nit bruukt un ferrootje lät, dät rakt dät je uk mongs. Of wan me dät Gäärs fluks ferfodderje wol, dan is dät uk egoal af druuch af wäit is. Gäärs wäd in ju oolde Buuräi mäd ju Saise oumäind un ap Wiersene, dät sunt litje Waale, apsmieten. Do Wiersene wäide dan oafter wier uumelaid un näi apsmieten, deermäd älk Spier moal an ju Luft kuume kon un dät goud druuget. Wan't aal druuch is, wäd dät Hoo bälted un bie Geläägenhaid oufierd. Mäd Koarel waas dät
Een Motorsaise is een moderne Reewe toun Gäärsmjoon. Dät lät n bitje as een oolde Saise, uumdät dät sun loangen "Saisenboom" häd un fon Hounde fierd wäd. Wuddelk oundrieuwen wäd dät oaber nit fon Moanskelke Kroasje, sunnern fon n Motor. Dät rakt deer wäkke, do sunt elektrisk, do mouten an't Koabel honged wäide, un dät rakt wäkke, do bruuke een Fjuurenge. Snieden däd een sik traalend Sniedewierktjuuch, dät kon n Nylon-Träid weese, dät kon uk n Kringsoage-Blääd weese. Deer rakt dät moorere Muugelkhaide, aal deer ätter, of un wät foar tjukke Buske deer mee oumäind wäide skällene. Commons: String trimmers – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie
Ne Hällenge (Moortaal Hälgen) is ne Steede wier me Skiepe bauen däd. Dät rakt two Soarten Hälgen, Loangshälgen un Twäärshälgen, aal deerätter of do Skiepe in ju Loangsgjuchte of twäärs tou Woater lät wäide. Fröier waas in Seelterlound nit goud Jäild tou fertjoonjen. Industrie un so roat et nit in do 1880er Jiere. Man in Strukelje hieden do soogen Hälgen un ap düsse Hälgen wuuden Skiepe baud, foarallen Mutten un uk Tjalke. Do transportierden dan Eed un fuuren uk ätter Ällerbrouk buppe wai un hoalden deer Steene foar do Seedieke. Un fon Seedelsbierich un deer Iersengrot. Un aal sowät wuud hier transportierd ap de Seelter Äi. Ap do Hälgen geen dät so tou. Deer waas n Slippe, wier do Skiepe apslipt wuuden, oulät wuuden in t Woater. Un deerap wuud eerste die Kiel laid. Dät waas n tjukke loange eekene Boolke. Die waas so fjautien füftien Meeter loang, of säkstien, aal deerätter wo groot dät wuude, wofel Fout. Un die Boolke koom in e Midde eerste ap die Slip. Un deer koomen do Kruumholte an. Do wuuden maasttieden fon tjukke eekene Boomtakken moaked. Do wieren dan uut een Stuk so, un wuuden behauen. Un deer wuud die Boudem moaked, die
Ludwig Strackerjan häd in sien Aberglaube... ferskeedene Soagen uut Seelterlound apnuumen mäd Apgoawe Saterld. of Handschriftl. (HS) a.d. Saterlande. Do sunt aal ap Düütsk, bit ap ju Skäddeler Geskichte fon dän stäärke Beekmans Wille ap Sieden 417-418. L. Strackerjan: Aberglaube und Sagen aus dem Herzogthum Oldenburg, Beend 1 + 2, Oldenburg 1867. Wikisource: Ludwig Strackerjan ap Seeltersk – Wällensammelenge Wikisource: Strackerjan: Aberglaube und Sagen aus dem Herzogtum Oldenburg ap Lääichdüütsk – Wällensammelenge Ludwig Strackerjan (Düütske Biographie) Fertälstere Johann Friedrich Minssen Normdoaten: GND: 117305553 (OGND) | KB (Niederlounde): 167560565 | VIAF: 77089863
Stroalenge is dät Uutseenden fon Energie as Woogen (elektromagnetiske Stroalenge), do me sik uk toanke kon as litje Deele (Kwante). Wan me mäd wäd Häddes juun n Saiseblääd slacht, dan klingt dät. Dät kumt deerfon, dät dät Saiseblääd trillet un dät Triljen an de Luft meedeeld wäd un so in uus Oore kumt. Deerbie kuume liek fon dät Blääd longitudinoale Woogen, deeruum dät jo in de Laangte trilje, wüült fon dän Snied un ju Rääch transversoale Woogen kuume, do der twäärs trilje. Sukke Luudwoogen (dt. Schallwellen) bewäägje sik mäd ne Gauegaid fon 300 Meter pro Sekunde truch de Luft. Uk truch hädde Materioale plontje do sik goud fout, man nit truch dät Luftloose. Junge Moanskene konnen Luud heere dät 16 bit 20 Moal pro Sekunde trillet (16 Herz bit 20 Kiloherz, kut: 16Hz-20kHz). Deerbuute lait dan noch Infraluud (unner 16 Hz) un Ultraluud (buppe 20 kHz). Dät sunt also do haagere Frequenzen. Gans uurs is dät mäd elektromagnetiske Woogen. Do bewäägje sik bolde alleweegense truch un hääbe in dät Luftloose ne Gauegaid fon 300 000 km pro Sekunde. Dät sunt gans ferskeedene Soarten fon Stroalenge, so as hier unner tou sjoon is: Gjuchts sjucht me do Wikselstroome mäd gans läige
Dät Groothärtsochdum Ooldenbuurich, ätter 1918 Fräistoat Ooldenbuurich, waas bit 1946 n düütsk Lound un fon 1871 bit 1945 Gliedstoat fon dät Düütske Riek mäd ju Haudstääd Ooldenbuurich. As Ooldenbuurger Lound beteekent me in äängeren Sin dän noudelke, allere Deel fon dät Groothärtsochdum, besunners dät Gestrich fon ju allere Groafskup Ooldenbuurich. Do 1803 deertou keemene Suuddeel fon dät Lound wuud Ooldenbuurger Munsterlound naamd. Bietou koom dät aastelk fon de Weeser lääsende Loundwürden. In naan Fal iensleeten sunt unner dän Begriep Ooldenbuurger Lound do bit 1937 tou Ooldenbuurich heerende Exklaven, also dät siet 1773 ooldenbuurgske Fürstendum Lübeck (die leetere Kring Eutin in dät Aastholsteen fon däälich) un dät siet 1817 ooldenbuurgske Fürstendum Birkenfeld in dät Nahe-Gestrich. Ooldenbuurich (Enzyklopädie)
Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk is ne Enzyklopädie ap Hoochdüütsk uur dät Lound Ooldenbuurich uut dät Jier 1965. Ju wuud touhoopestoald fon Franz Hellbernd un Heinz Möller mäd dän Oarbaidskring foar Heematkunde in dän Katoolske ooldenbuurgske Koasterfereen (Katholischer oldenburgischer Lehrerverein; KOLV). Ju rakt ap 794 Sieden Beskrieuwengen fon aal do Ooldenbuurger Meenten mäd aal do Täärpe un Buurskuppe. Deertou rakt dät Sunnerartikkele uur Themen as oolde Gjuchte, Iersenboane, Stoarke, Ticheläie mäd deertou Bielden as fon ju oolde Koarte fon Seelterlound fon 1588. Do Artikkele uur Seelterlound sunt ferfoated fon Walter Deeken, die der truch dän Seelterbuund fon 1952 Ferbiendengen hiede mäd Wäästfräislound, as mäd Prof. Jelle Brouwer, die der Skriftleeder waas fon ju Encyclopedie van Friesland fon 1958. Ju Enzyklopädie mai deeruum as Biespil tjoond hääbe. Oldenburg. Ein heimatkundliches Nachschlagewerk. Zusammengestellt von Franz Hellbernd und Heinz Möller mit dem Arbeitskreis für Heimatkunde im Katholischen Oldenburgischen Lehrerverein. Vechta: Vechtaer Druckerei und Verlag, 1965. Oldenburg. Ein heimatkundliches Nachschlagewerk. Neubearb. der 1. Aufl. von 1965. Löningen: Schmücker, 1999. ISBN 3-9806575-1-5
Hier wäd ärkläärd, wo Stroom, Laistenge un Energie touhoopehongje. Wan Woater loange ap n Steen faalt, dan kumt ap ju Steede ne litje Kuule in dän Steen. Nu is dät je so, dät wie Woater gans fäin meete konnen, dan ne Druppe Woater is altied glieke groot. Do Druppen konnen wie t.B. moakje truch n Ommer mäd n Skoank-Nib ap de Siede tou hoolden. Un je moor Druppen faale - t.B. truch n braader Nib - je gratter dät Gat wäd. N Woaterstroom fon 10 Druppen pro Sekunde moaket in n Jier n tjoonmoal djapper Gat as n Woaterstroom fon 1 Druppe pro Sekunde. Man wan dät Woater fon gans hooch faalt, dan is ju Uutwierkenge fuul gratter as wan dät läiger häär kumt. Angenuumen dät ne Druppe fon 10 Meeter hooch faalt, dan wäd ju litje Kuule 10 moal gratter as wan ju fon 1 Meeter Hööchte faalen däd. Kuut gekweeden: ju Uutwierkenge - ju "Laistenge" fon dät Woater is proportionoal mäd ju Hööchte X dän Stroom. Af uurs gekweeden: een Druppe pro Sekunde fon 10 Meeter Hööchte moaket in ne bestimde Tied juust sun djoop Gat as twoo Druppen Woater pro Sekunde fon 5 Meeter Hööchte. Ju Totoal-Uutwierkenge
Die Krinteboom (Amelanchier lamarckii), de:Kupfer-Felsenbirne, woaksed an Sträiten, Dome un in dän Tuun un wäd so 'n 5 m hoch. In dät Faarjier sünt do Struuke ful mäd Blöiten un in n Suumer sünt där fuul ietboare smoakelge Bäien an do Struuke. Dan mout me gau weese mäd dät Plükjen, uumdät binne n poor Deege do Dröiselken, Duuwen un uur Fuugele aal do Bäien apfreeten häbe. Dät sunt eegentelk neen Krinten, man in Nouddüütkslound heete do Struuke al sänt fröier un aleer Krinteboom (blw. do äntspreekende Woude ap Platt- un Hoochdüütsk un wät deer aal noch boald wäd). Bäien Plonten Krinteboom ap www.garteninfos.de Commons: Kupfer-Felsenbirne – Bielden, Videos un Audiodoatäie