rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Paltoga (rusk: Палтога) is n Täärp in Ruslound. Dät heer tou ju Rajon Wytegra binne ju Oblast Wologda. Dät wuude in 2001 as Touhoopelääsenge fon moorere Täärpe gruunded: Akulowo (Акулово), Aristowo (Аристово), Wasjukowo (Васюково), Kasakowo (Казаково), Korobeinikowo (Коробейниково), Kusnezowo (Кузнецово), Paltogski Perewos (Палтогский Перевоз), Ruchtinowo (Рухтиново), Semjonowo (Семёново), Sucharewo (Сухарево), Tronino (Тронино), Ugolschtschina (Угольщина), Tschebakowo (Чебаково) und Jaschkowo (Яшково). In ju aalruske Foulkställenge uut dät Jier 2002 wuuden in dät Täärp 295 Ljuude täld, deerfon 135 Monljuude un 160 Wieuwljuude. 99 % fon do Bewoonere wieren Russen. In dät Täärp rakt dät een Skoule, moorere Winkelhuuse, twäin "Feldscher-Punkte" (Фельдшерско-акушерский пункт), do ju mediziniske Fersuurgenge seekerstaale skällen, two Bibliothäiken un tjo Kultuur-Iengjuchtengen. Ap dän Säärkhoaf fon dät Täärp stounde two orthodoxe Säärken, ju holtene Epiphanien-Säärke (Церковь Богоявления Господня) uut dät Jier 1733 un ju steenene Säärke fon ju Goddesmuur-Ikone fon't Teeken (Церковь Иконы Божьей Матери Знамение). Do bee Säärken sunt in ju Sowjet-Tied sleeten wuuden, ätters roate dät in do 1990er Jiere fersäike, do wier apsteede tou brangen, man deer is nit fuul uut wuuden. Uumdät ju nit kloor restaurierd wuude, fäl ju allere Holt-Säärke in't Jier 2009 in sik touhoope. As me ap do Bielden sjucht, roate dät touminst Fersäike,
Mooring is aan Dialekt fon ju noudfräiske Sproake. Dät heert tou dän Bökingharder Dialekt, wat aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte is. Dät rakt ne wääst-mooringske un ne aast-mooringske Dialektvariante. Dät Mooringer is ju wichtichste noudfräiske Skriftsproake ap dät Fäästlound.
Wiedingharder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. Die Dialekt wiest Ienfloude fon ju Däniske Sproake. B. Sjölin, Foon 'aab' bit 'würm' Wörterliste des Wiedingharder Friesisch, 94 S., Kiel, 1991
Goesharder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. Dät rakt dät Noud-Goesharder mäd twoo Variante, dät Hoorninger un dät Hoolmer, un ne Midden-Goesharder un ne Suud-Goesharder Dialektvariante. Fon dät Midden-Goesharder rakt dät bloot noch ne Hondful Baalere un dät Suud-Goesharder is 1981 uutstuurwen. Ernst Brandt "Die nordfriesische Sprache der Goesharden", Halle, 1913 V.Tams Jörgensen "Kleines Friesisches Wörterbuch der Nordergoesharder Mundart", 144 S., Nordfriisk Instituut, Bräist, 1981
Halligfräisk is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. Die Dialekt wäd noch fon n poor Ljuude ap do Halligen boald. Jens Lorenzen: Deutsch-Halligfriesisch = Tutsk-Freesk : ein Wörterbuch ; 6000 Vokabeln Halligfriesisch mit Texten aus dem 17. bis 20. Jh. Nordfriisk Instituut, Bredstedt 1977. ISBN 3-88007-059-8 Jens Lorenzen: Halligfriesische Sprachlehre. Nordfriisk Instituut, Bräist/Bredstedt 1982. ISBN 3-88007-117-9 Ommo Wilts: Friesische Formenlehre in Tabellen VII. Halligen. Matthiesen Verlag, Husum 1997. ISBN 3-7868-0513-X Jens Lorenzen: Halligfriesisches Lesebuch = Halifreesk Leeseböök : friesisch-deutsch ; 35 halligfriesische Texte mit gegenübergestellter deutscher Übersetzung. Nordfriisk Instistuut, Bredstedt 1981. ISBN 3-88007-107-1 Jens Lorenzen: Nai hali-leedeböök : 25 freeske leede än 10 koraole. Noordfriisk Instituut, Bräist 1979. ISBN 3-88007-081-4 Halli-Ledebök. Nordfriesische Rundschau, Niebüll 1925 Bandix Friedrich Bonken: Lidjan unt Ömrang-and Halleg-Fresk. Jensen, Breklum 1914
Hälgeloundsk af Halunder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Hälgelound fon uungefäär 500 Ljuude boald. Die Dialekt is ap Hälgelound Amtssproake un deer rakt dät Unnergjucht an do Skoulen un uk Kurse an ju Foulkshoochskoule. Wi lear Halunder, Helgoländisches Lehrbuch von Mina Borchert, Ritva und Nils Århammar, Helgoland 1987 (Nordfriisk Instituut, Nr. 85). Mina Borchert Spräkefeerer Diitsk - Halunder - Westfriisk, 48 S., Selbstverlag, 1982 Uursätter Düütsk-Halunder un Halunder-Düütsk Halunder ap www.kuestenforum.de Th. Siebs, Helgoland und seine Sprache Düütsk-Hälgelounder Woudebouk - Klik deer in dän Text ap ‘Deutsch-Helgoländisch’.
Syltring is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Sylt fon uungefäär 1.000 Ljuude boald. Boy P. Möller, Söl'ring Uurterbok, 308 S., Sändig Reprint (fan 1915), 1973 Hermann Schmidt, Wörterbuch Hochdeutsch/Sylterfriesisch, 64 S., Söl'ring Foriining 1972 Hermann Schmidt, Wörterbuch der Sylterfrieischen Sprache, 88 S., Söl'ring Foriining 1969 Nann Mungard, Ein Inselnordfriesisches Wörterbuch, I (aa - of), 150 S., Hermes, 1913 Kurt Pohlmann, Sprachführer Dütsk - Sölring - Weestfriisk, 48 S., Selbstverlag, 1976
Wikipedia is n Enzyklopädie ju ap dät Internet skrieuwen wäd. Ju is n Deel fon ju Wikimedia Foundation, un wäil die wichtichste un bekoandste Deel deerfon. Dät besunnere an Wikipedia is, dät et sik hier honnelt uum n Enzyklopädie basierd ap dän Wiki-Syntax; düt hat dät älke Computerbruuker mäd Tougong tou dät Internet nit bloot näie Sieden touföigje, man uk bestoundende Sieden beoarbaidje kon. Deeruum boalt me fon Eepene Software. Wikipedia wuude ap dän 15. Januoar 2001 stifted fon James "Jimbo" Wales. Ju ängelske Wikipedia is ju ooldste un ju grootste fon aal. Ju twäide is al sänt Jiere ju düütske Wikipedia. Eend Oktober 2005 hieden doo 790.000 un 310.000 Artikkele. Fääre rakt et noch moor as 200 litjere Wikipedias. Seelterfräiske Wikipedia Uur litje Wikipedien Statistike
Föhring, noudfräisk: Fering, is een fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is een fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Föhr fon uungefäär 3.000 Ljuude boald. Fon dät Föhring rakt dät tjoo Dialekfarianten. Föhring un Amring bilde touhoope een fon do noudfräisken Dialekte. Ommo Wilts: Woudelieste Düütsk-Fering
Amring, noudfräisk: Öömrang, is een fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is een fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Amrum fon uungefäär 600 Ljuude boald. Amring un Föhring bilde touhoope een fon do noudfräisken Dialekte. Nils Århammar: Die Amringer Sprache. Die Amringer Literatur in: Margot an Nico Hansen: Amrum – Geschichte und Gestalt einer Insel, Hansen & Hansen, Itzehoe 1964 Ommo Wilts: Wurdenbuk för Feer an Oomram, Quedens, Noorsaarep, 1986 Reinhard Jannen: Deutsch-friesische Wörterliste deutsch-öömrang, Manuskript, 1991-1992 Ommo Wilts: Friesische Formenlehre in Tabellen III Amrum, Matthiesen, Hüsem 1995 Nordfriesische Wörterbuchstelle: Fering-Öömrang Wurdenbuk, Wachholtz, Neumünster 2002 Nordfriesische Wörterbuchstelle: Wörterbuch Deutsch-Föhrer Friesisch, 468 S., Quedens, Oomram, 2011 Litjen Kurs Öömrang
Do Hallige sünt litje Ailounde in dät Wäädsee fon Noudfräislound. Dät rakt deer 10 Hallige, do lääse as n Kring uum dät Ailound Pellworm. Hallige sünt nit iendieked. Ap do noudelke Hallige wäd aan fon do 10 Dialekte fon ju noudfräiske Sproake boald, dät Halligfräisk. Uallöön / Üülönj De Nees / Lungnees De Huuge / E Huug De Grööe / Grooe Haabel / Haabel / Hābel ? / Norderuug ? / Hamburjer Håli Lätj Moor / Latj Moos Saruug / Sööderuuge ? / Südfål Georg Quedens: Die Halligen. 13. Auflage. Breklumer Verlag, Breklum 1994, ISBN 3-7793-1114-3 Ulli Harth: Untergang der Halligen. Rendsburg 1990, ISBN 3-87550-118-7 Manfred Jakubowski-Tiessen: Kein Zurück zur Natur. Wie Romantik und Kommerz die Diskussion über die Halligwelt nach der Sturmflut von 1825 prägten. In: Ders. u. Klaus-Joachim Lorenzen-Schmidt (Hrsg.): Dünger und Dynamit. Beiträge zur Umweltgeschichte Schleswig-Holsteins und Dänemarks. Neumünster 1999, S. 121-136. Harry Kunz, Albert Panten: Die Köge Nordfrieslands. Nordfriisk Instituut 1997, ISBN 3-88007-251-5 Stiftung Nordfriesische Halligen Nordsee-Tourismus-Service
Amrum, noudfräisk: Oomram af Öömram, is n Ailound in Noudfräislound. Dät lait wäästelk fon Föhr un heert tou dät Amt Föhr-Amrum in dän Loundkring Noudfräislound. Ap Amrum wäd aan fon do tjoon Dialekte fon ju Noudfräiske Sproake, dät Amring boald. Georg Quedens, Hans Hingst, Gerhard Stück, Ommo Wilts: Amrum. Landschaft, Geschichte, Natur. Verlag Jens Quedens, Amrum 1991, ISBN 3-924422-24-9 Georg Quedens: Amrum. Breklumer Verlag, Breklum 2004, ISBN 978-3-7793-1110-2 Georg Quedens: Insel unter weitem Himmel. 3. Auflage, Breklumer Verlag, Breklum 2004, ISBN 978-3-7793-1120-1 Georg Quedens: Das Seebad Amrum. „... und befürchten den Verderb der guten hiesigen Sitten ...“. Veränderte Neuauflage. Verlag Jens Quedens, Amrum 2006, ISBN 978-3-924422-79-0
Föhr, noudfräisk: Feer, is n Ailound in Noudfräislound un is 86 km2 groot. Dät heerd tou dät Amt Föhr-Amrum in dän Loundkring Noudfräislound. Ap Föhr wäd aan fon do tjoon Dialekte fon ju Noudfräiske Sproake, dät Föhring boald. Margot und Nico Hansen (Hrsg.): Föhr – Geschichte und Gestalt einer Insel. Hansen & Hansen, Münsterdorf 1971, ISBN 9783779311119 Webcams üüb Feer Föhr-Forum Das Forum der Föhr-liebten Websiede Amt Föhr-Amrum Schutzstation Wattenmeer auf Föhr
Dät Amt Bökingharde was n Amt in dän Loundkring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Ju Flääche was ca. 137 km² mäd ca. 5700 Ienwoonere in do fjauer Meenten Dagebüll, Galmsbüll, Risum-Lindholm un Stedesand. Ap n 1. Januoar 2008 geen dät Amt mäd ju Stääd Niebüll, ju Meente Leck, dät Amt Karrharde, dät Amt Süderlügum un dät Amt Wiedingharde touhoope tou dät naie Amt Südtondern mäd Sit in Niebüll. In n grooten Deel fon dät Gebied fon dät oolde Amt Bökingharde wäd n noudfräisken Dialekt, dät Bökingharder boald.
Dät Amt Karrharde was n Amt in dän Loundkring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Sit fon dät Amt was ju Meente Leck, ju säärm nit tou dät Amt heerde. Dät Amt hied ne Flääche fon ca. 180 km² un ca. 7.500 Ienwoonere in do tjoon Meenten fon dät Amt. Ap n 1. Januoar 2008 geen dät Amt mäd ju Stääd Niebüll, ju Meente Leck, dät Amt Bökingharde, dät Amt Süderlügum un dät Amt Wiedingharde touhoope tou dät naie Amt Südtondern mäd Sit in Niebüll. In n grooten Deel fon dät Gebied fon dät oolde Amt Karrharde wäd n noudfräisken Dialekt, dät Karrharder boald.
Dät Amt Wiedingharde was n Amt in dän Loundkring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Sit fon dät Amt was ju Stääd Niebüll, ju säärm nit tou dät Amt heerde. Dät Amt hied ne Flääche fon ca. 125 km² un ca. 4.000 Ienwoonere in do säks Meenten fon dät Amt. Ap n 1. Januoar 2008 geen dät Amt mäd ju Stääd Niebüll, ju Meente Leck, dät Amt Bökingharde, dät Amt Süderlügum un dät Amt Karrharde touhoope tou dät naie Amt Südtondern mäd Sit in Niebüll. In dän grootsden Deel fon dät Gebied fon dät oolde Amt Wiedingharde wäd n noudfräisken Dialekt, dät Wiedingharder boald.
Zhuang is ne Tai-Sproake mäd 18 Millione Spreekere, do der bolde aal in ju Guangxi Autonome Zhuang Provinz woonje (Chinees: 广西壮族自治区 /Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū). Zhuang is in dit Gebiet in Suud-China ne Amtssproake. Zhuang is een fon do fjauer groote Chinesiske Minnerhaidssproaken. Deeruum stoant Zhuang toun Biespil uk ap do Jäildskiene. Die Standarddialekt is gruunded ap dän fon Wuming (Chinesisk: 武鸣县). Zhuang is ne Toonsproake. Dät häd säks Toone in eepene Silwen.
Astrologie is n Sammelbegriep foar Ideen uur dät Ferbeend twiske dät Skiksal fon Moanskene un Geböärnisse ap de Äide un dän Toustand fon Heemelsköärpere. Die Noome "Astrologie" is oulat fon dät griechiske αστρολογια, "astrologia", ne Touhoopestaalenge fon άστρον (astron, Stiern of Stiernbielde) un λογος (logos, wät toun Biespil Theorie betjut. Dät honnelt sik foarallen uum dän Ferbeend twiske ju Bewäägenge fon Sunne, Moune un Planete, do bie do Antike uk as Stierne goolten. Ju Bewäägenge fon Luchtpunkte as ju Sunne, ju Moune un do Planete un do Stierne an dän Heemel häd do Ljuude altied betöäwerd. Die Moanske häd Räägelmäitegaid in do Bewäägengen äntdäkt un fersoacht do tou beskrieuwen, wiertruch nit bloot do Luchtpunkte Noomen kriegen hääbe, man uk skienboare Touhoopestaalengen deerfon - do Stiernbielden un Stiernteekene. Truch ju Orientierenge an do Stierne äntwikkelden do arabiske Nomaden hiere Kunde fon Astronomie und Astrologie. Ieuwenske ju Beskrieuwenge fon do Heemelsköärpere in hiere Bewäägengen, ju Astronomie, hääbe Ljuude in Babylon un leeter uk Ägypten, China un uur Steeden Betjuudenge touspreeken an hiere Positione an dän Heemel, uum deeran toun Biespil ju Toukumst fon dän Stoat, ju Gratte fon dän Aaden, ju Stiegenge fon dän Nil of dät Skiksal fon n Härsker foaruuttoutällen.
Föhring-Amring af, ätter do Säärm-Beteekengen: Fering-Öömrang bilde touhoope aan Ailounddialekt fon do tjoon noudfräiske Dialekte. Föhring wäd ap dät Ailound Föhr boald, Amring ap dät Ailound Amrum. Do bee Baalwiesen wäide touhoopefoated, uumdät jo so nai fjuund sunt, dät do Ljuude fon do bee Ailounde sunner Stuurhaide mädnuur baale konnene. Man dät rakt daach uk een poor apfaalende Ferskiele. Een Biespil deerfoar is die Luud-Unnerskeed "t" un "s": Seeltersk "Täärp" hat ap Fering "Taarep" un ap Öömrang "Saarep"; Seeltersk "hie häd toacht" hat ap Fering "hi hee toocht" un ap Öömrang "hie hää soocht" un aal so fääre. Uk Vokoal-Ferskiele rakt dät, uk wäkke, do sik an ju Skrieuwwiese nit kanne läite: in't Fering gungt een "aa" een bitje in ju Gjuchte fon dän Luud, die ap Seeltersk "oa" skrieuwen wäd, wilst een "oo" juust dät sälge is. In dät Öömrang wäd dät "aa" ljoacht boald, wilst een skrieuwen "oo" so boald wäd, as een Seelter "oa". Sjuch hier: Föhring (Fering) Amring (Öömrang)
Uut ne Stäkdöise kumt ne Wikselsponnenge. Ju gungt nit ap moal fon Plus ätter Minus, man räägelmäitich (sjuch eerste Teekenge). Sun Ferloop hat "sinusfoarmich" un is ne Foulge fon ju Oarbaidswiese fon n Dynamo. In ju twäide Teekenge is dät fereenfacht deerstoald mäd ne Spoule fon een Slinge, ju sik troalt in n Magnet. Ju Sponnenge V wäd unner ounuumen truch Sliepkontakte. Wan ju Spoule twäärs ap dät magnetiske Fäild stoant - as teekend - annert sik dät fon ju Spoule uumfoatede Paat fon dät magnetiske Fäild ap stäärkste un is ju Sponnenge in ju Spoule dät grootste. Wan do hoochstoundende Kaanten fon ju Spoule ap tichtste bie dän Magnet stounde, annert sik dät magnetiske Fäild man n bitsken un wikselt ju Annerenge fon Gjuchte: dan is ju Sponnenge littek un wikselt fon Polarität. Wo oafte ju Polarität wikselt, honget ou fon wo gau die Dynamo troalt. Bie do groote Dynamos fon do elektriske Säntroalen is dät so räägeld, dät ju Sponnenge 50 x pro Sekunde wikselt. Man kwäd uk: Ju Frequenz is 50 Herz (Hz). Wie konnen uk kweede dät ju Wikselsponnenge 50 Perioden pro Sekunde häd. Ju Duur fon een sun Periode is dan 1/50 Sek. = 0,02
Ju Manske Kat (Mansk: Kayt Manninagh) is ne besünnere Katterasse, ju sik fon uure Rassen truch ju Bäätepooten un dän Steert unnerskeedet. Ju Bäätepooten sunt longer as do Foarpooten. Ju Rasse is ap dät Ailound Man äntsteen. Ju Manske Kat häd naan Steert af blood n kuuten Steert. Dät ju naan Steert häd, is truch natuurelke Mutatie äntsteen. Ne Manske Kat mäd loange Hiere noomd mon Cymric (Welsk).
Lübbecke (Platdüütsk: Lübke) is ne Stääd in t Noudaaste fon Noudrhien-Wäästfoalen, tichte bie Diepholz. Ju an dän Noudhong fon dät Wiehengebierge lääsende eemoalige Kringstääd mäd ruund 26.000 Ienwoonere heert tou dän aastwäästfoaliske Kring Minden-Lübbecke (Regierungsbezirk Detmold). Lübbecke wuud eerstmoals 775 as hlidbek skriftelk ärwäänt un besit siet 1279 do Stäädgjuchte.
Wilhelmine ("Mimi") Espeter woont in Roomelse. Ju moaket mee bie ju Projektgruppe Seeltersk in dän Bäidenstuun in Roomelse. Schoulfiebele (touhoope mäd Johanna Evers un Angela von Höfen), Roomelse 2001: Diertewinkel Päiterke ap ’n Been Paas ap!
Potshuusen is n noudelk Noabertäärp fon Seelterlound. Dät lait in ju Meente Aastrauderfeen in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. In dät Noud-Aaste gränsed Potshuusen an Stickhusen in ju Meente Tjootern. Potshuusen häd 398 Ienwoonere. In 1756 hied Potshuusen 9 Ienwoonere. Fröier heerde Potshuusen tou dät Amt Stickhusen. Potshuusen lait in dän suudelken Deel fon dät Leda-Jümme-Gebiet. Al siet 1949 stounde der tjo litje Woolde mäd touhoope 1,7 Hektoar unner Natuurskuts. Der stound uk n 3,9 Hektoar groot Weedegebiet unner Natuurskuts. Ju Säärke in Potshuusen is uut dät 19. Jierhunnert. In Potshuusen stound siet 1955 dät "Evangelische Bildungszentrum Ostfriesland", uk "Landvolkshochschule" naamd. Lieste fon do Oargele in dän Loundkring Lier (düütsk) Lieste fon historiske Säärken in Aast-Fräislound (düütsk) Potshuusen ap Genealogie-Forum Natuurskutsgebiet "Magerwiese bei Potshausen"
Do Roomske wieren n Foulk dät lieuwde in Italien, sowät in dät Jierduusend uum Kristus tou. An n Ounfang fon uus Jiertällenge hääbe jo n Kaiserriek apbau, wät dät ganse Middelmeer un groote Paate fon Europa uumfoated häd. In ju Tied hääbe jo uk do Fräisen träfd un in ju Tied, as dät Skeed fon hier Riek loangs dän Rhien ron, hääbe do suudelke Stamme, do der fon do Roomske Frisiavones naamd wuuden, Paat fon dät Roomske Riek weesen. Do Roomske hääbe uk n Paat fon Groot-Britannien] behärsked un wäkke fon do Frisiavones sunt in hieren Tjoonst deer uk weesen. Do Roomske hääbe uk do noudelker Fräisen, do jo Frisii naamden, betwoangen, man jo hdenääbe do neen fääst Paat fon dät Riek moaked. Jo heelten, so as dät uutsjucht, nit fuul fon n Lound dät, as jo dät seegen, twäie deeges Lound un twäie deeges See wuude. In dät trääde Jierhunnert sunt do Roomske aal moor Gebiet looswuuden, bit dät lääste Stuk 476 fon do Germane uurwältiged wuude. Roomsk Riek Roomske Kaisere Roomsk Heer
Unner Wirtskup (mäd gratteren düütsken Ienfloud uk Wirtskaft af mäd dät griechiske Froamdwoud Ökonomie) wäd dät Heele fon aal do Iengjuchtengen, as Unnerniemen, privoate un eepentelke Huushollengen, un Honnelengen fersteen, do ju ploanfulle Däkkenge fon dän moanskelken Bedarf tjoonje. Hiertou tälle besunners ju Häärstaalenge, die Ferbruuk, die Uumloop un ju Ferdeelenge fon Göidere, so toun Biespil in Waareld-, Foulks- Stääd- un Bedrieuwswirtskup. Wilst aleer in uus Kultuur ju Buuräi ap dät maaste bedrieuwen wude; in natüürelkere Kultuuren Jeegeräi un Sammeleräi (also dät, wier dät Ieten fon kumt); rakt dät sänt ju Mechanisierenge een Äntwikkelenge, dät moor un moor Ljuude in ju Industrie un Tjoonstlaistenge wierkje. Somäd häbe däälich do Banken un Knippen ("Börsen") un sonaamde "Rating-Argentuuren" aan grooten Ienfloud ap ju Wirtskup, wilst ju lieuwendswichtige Betjuudenge fon ju Buuräi oafter ferjeeten wäd. In ju Wirtskupswietenskup sunt Froage un Bod wichtige Seeken. Ju Bodsiede fon ju Wirtskup is dät Iensätten fon Produktionsfaktore: Oarbaid Kapitoal Boudem Bit sowied lät dät eenfach. Un fonsälwen: wan wäkke Seeken säilden sunt, dan wäide do juur. Bie läipe Aadene wäd dät Ieten juur un wäl wät Säildenes moakje kon, kricht deer oafte fuul foar betoald. So lapt dät aal noch goud. Man nu, wan me wät
N Woalspruch is n Motto, dät sik ne Gruppe Gliekgesinde, n Person of ne Organisation rakt un wät dät Siel un ju Ansoage düüdelk moakje skäl. Sukke Mottos wäide maastens nit, so as Parolen, mündelk uutert, man skriftelk un kuume fon loange Traditione of man uut äntskeedene Foarfalle, as uut n Burgerkriech of ne Revolution.
Dät Suud-Samiske (Åarjelsaemien gïele) is ne Samiske Sproake ju der, juust as do uur Samiske Sproaken, mäd Uutstierwen bedrain wäd. Dät rakt sowät 2000 Ljuude mäd eenige Kunde fon ju Sproake, man bloot 500 fon him konnen dät slonk baale. Do maaste Spreekere woonje in do Norwegiske Meenten Snåsa un Hattfjelldal.
Indigene Foulkere of autochthone Foulkere sunt ätter ne internationoal gebruukelke Definition marginalisierde Befoulkengsgruppen, do der Ätterkuumen sunt fon ne Befoulkenge foar ju Ärooberenge, Kolonisation of ju Gruundenge fon n Stoat of ne Region, do sik sälwen as n oanständich Foulk betrachtje un do hiere oaine sozioale, wirtskaftelke un kulturelle Institutione biebehoolde.
Luudstand beteekent in ne diachrone of diatopische Betrachtengswiese dät ganse System fon Luude fon ne Sproake. Wan sik die Luudstand, maastens uur n laangeren Tiedruum wäch, ferannert, so spräkt me fon Luudwondel. Oafte unnerskeede sik Dialekte fon ne Sproake truch dän Luudstand.
Ju Betoonenge of Akzent is in ju Sproakkunde ne besunnere Oainskup fon ne bestimde Silwe in n Woud. In wäkke Sproaken, wierunner sowied bekoand aal europäiske Sproaken, kricht ne bestimde Silwe binne n moorsilwich Woud ne Betoonenge. Ju Wiese wierap ju Betoonenge phonetisk realisierd wäd, unnerskat sik fon Sproake tou Sproake: in wäkke Sproaken is ju betoonde Silwe wät luuder, un in wier uur foarallen wät laanger as do uunbetoonde Silwen. Dät is uk muugelk, dät Sälwenluude in uunbetoonde Silwen moor redusierd wäide (swäkker uutspreeken wäide) as Sälwenluude in fergliekboare betoonde Silwen. Dät sjucht so uut, dät in do maaste Sproaken disse fjauer Dimensione fon Betoonenge mädnonner fermoangd sunt. Fon wäkke Toonsproaken wäd wäil kweeden, dät do goarneen Betoonenge kanne, of in älke Fal dät et stuur is, phonetiske Spuuren fon Betoonenge tou fienden.
Ju Beegenge beteekent in ju Grammatik ju Annerenge fon ju Gestalt fon n Woud (fon n Lexem) tou n Uutdruk fon sien grammatiske Funktion in n Sats. Dit geböärt mäd Hälpe fon Morpheme (Beegengselemente/Flexive). Sproaken mäd Beegenge hääbe, so kwäd me, n beegeden Sproakebau (flektierjenden Sproakebau). Ne Beegenge häd altied ne semantiske Funktion un foulgelk uk ne pragmatiske, so bie dän Kasus, Numerus, Genus un Tempus.
Ju Woudbildenge unnersäkt un beskrift Ferfoaren un Gesätsmäitegaide bie ju Bildenge fon näie komplexe Woude (Lexeme) ap Gruund fon al foarhoundene sproakelke Middele as al bestoundende Woude. Hierfoar wäide sproakelke Element as eenfache un komplexe Woude, Morpheme, Affixe un Fougenelemente iensät. Ju is also ne Muugelkhaid tou ju Woudeskätfergratterenge. Wiedere Oarden fon Woudeskätfergratterenge sunt Äntleenenge, Betjuudengswonnel un Näiskäppenge. Ju Woudbildenge is ieuwenske Betjuudengswonnel un Äntleenenge een fon do Haudferfoaren fon ju Beteekengsfiendenge beluukengswiese dän Beteekengswonnel; do sunt Unnersäikengsdingere fon ju Onomasiologie. Haudferfoaren tou Bildenge fon näie Woude is uk in dät Seelterske ju Näikombination fon foarhoundene Woude of besunnere Woudbildengselemente.
Die Wänt fon Burloage af dät Bäiden uut ju Äästerweeder Douse uk Burli naamd, is ne Foanlieke fon n Wänt, die in dät Eedoubaugebied fon dät Foangoud Seedelsbierich, Meente Seelterlound, in ju Äästerweeder Douse bie dät Täärp Burloage, Meente Rauderfeen wäästelk fon dän Seelter Wäästfoan fuunen wuud. Tichte bie Seelterlound in de Naite fon Burloage wuud ju Lieke ap n 27. Februoar 1939 truch dän Eedgreeuwer Heinrich Breer uutgreeuwen. Ju Skelett-Lieke wuud eerste Jiertjaande in dät "Landesmuseum für Natur und Mensch" in Ooldenbuurich apbewoard. Fon 2005 - 2009 wuud ju Lieke fon "Burli" in dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen uutstoald. In 2010 is ju Lieke in ju "Universitätsklinik Hambuurich-Eppendorf" truch moderne Methoden unnersoacht wuuden. Do hääbe fääststoald, dät dät n jungen Wänt waas, die twiske 12 und 14 Jiere oold waas as hie stuurwen is. Hie is twiske do Jiere 1046 un 1164 ätter Kristus stuurwen. Ju Skelett-Lieke waas fon Mai-August 2011 in dät "Landesmuseum für Natur und Mensch" in Oldenbuurich uutstoald is in n Meerte 2012 wier tourääch keemen ätter dät Foan- un Feenmuseum in Elisabethfeen. Deer is Burli nu in ne Vitrine tou bekiekjen. Mamoun Fansa, Eilin Jopp, Klaus Püschel (Hrsg.): Das Kind aus der Esterweger Dose: Dokumentation
Woaterkinkes af Jeele Poapske, uk Roode Poapske is ne Woaterplonte mäd flugge jeele Bloumen. Ju is wät litjer as ju Wiete Poapske (Nymphaea). Jeele Poapske (Nuphar lutea) Jeele Poapkse (Nuphar lutea), Details fon dän Blossem