rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Reichenau is een Täärp in'e Meente Tamins, ap'e Naite fon ju Stääd Chur in dän Swaitser Kanton Graubünden. Reichenau lait juust deer, wier Faander-Rhien un Bääter-Rhien touhoopefljoote un dän Rhien bilgje. Uk wan Reichenau in Graubünden NIT ferwikseld wäide skäl mäd dät Ailound Reichenau in dän Bodensee, rakt dät daach aan Touhoopehong: Dät Klaaster Reichenau ap dät Bodensee-Ailound hiede deer buppe in Graubünden al ädder Besittengen. Deeruum is dät Täärp ätter dät Bodensee-Ailound benaamt, uk wan deer al in'e Luchtlinie bolde hunnert Kilomeetere twiske sunt.
Chur is ju Haud-Steede fon dän Swaitser Kanton Graubünden un ju Region Plessur. Chur lait oun't gjuchte Ouger fon dän Alpen-Rhien un jält as ooldste Stääd fon ju Swaits. In Chur wuude aleer maast Rätoromanisk boald. In't 15. un 16. Jierhunnert wuude dät Churer Rhiendoal germanisierd, un dät is bit däälich grootstendeels düütsksproakich blieuwen. Die hooch-alemanniske Dialekt fon Chur hat Churerdüütsk. Bie ju Foulks-Tällenge 2000 wuuden do Ljuude fräiged, wät jo as Haud-Sproake bruukten: 81 % Düütsk; 5,4 % Rätoromanisk; 5,1 % Italieensk. In't Jier 2002 bedruuch die Buutlounder-Oundeel 17.6 %. Monken do Swaitsere, do in Chur lieuwje, sunt oaber uk bloot min, do Burgere fon Chur sunt (wildääge wäägen ju spesjelle Swaitser Gjuchtreekenge): In 2001 häd die Burger-Räid een Ienbuurgerengs-Aktsjoon ounstat un aal do Swaitsere, do sänt fieuwuntwintich Jiere sunner Unnerbreekenge in Chur lieuwje, ienleeden, "tou goadelke Bedingengen" Ienburgerenge tou aaskjen - mäd dän Ärfoulch, dät die Burger-Oundeel in do Jiere 2001/2002 fon 7,27 ap 12,60 % groide Ju eednootiske Foulkställenge uut dät Jier 2000 roate ju foulgjende Konfessionsbielde fon ju Stääd ou: 44,6% wieren roomsk-katoolsk un 38,5 % protestantisk. (Problematisk is deerbie, dät nit bloot ju Näiapostoliske Säärke Swaits, man sogoar do Tjuugen Jehovas as Protestanten meetäld wuuden
Graubünden (Oukuutenge GR; swaitserdüütsk Graubünda, Bündnerland, Rätoromanisk Grischun [ɡʁiˈʒun], italieensk Grigioni [ɡriˈdʒoːni], Frantsöösk Grisons) is aan Kanton fon ju Swaits un lait heel un aal ap dät Rebät fon do Alpen. Do Amtssproaken fon Graubünden sunt Düütsk (wät 76 % fon ju Befoulkenge baale), Rätoromanisk (wät 14 % fon ju Befoulkenge baale) un Italieensk (wät 10 % fon ju Befoulkenge baale). Ieuwenske dän Tessin is Graubünden somäd aan fon man twäin Swaitser Kantone mäd Italieenske Amtssproake un die eensige mäd Rätoromaniske. Grootste Steede un uk Haudsteede in dän Kanton is ju Stääd Chur. Die hoochste Bierich is die Piz Bernina, die 4048,6 Meetere aproaget. In dän Kanton lait die Faander-Rhien un die Bääter-Rhien, do bee groote Wäl-Äien fon dän Rhien, die bie Reichenau midde in dän Kanton uut do bee touhoopefljut. Dät rakt oaber in dän Kanton uk Doale, wier dät Woater ätter ju Donau un dän Po oufljut. Wäkke beteekenje Graubünden deeruum as "dät Täk fon Europa". Tou do wüülde Dierte, do in dän Kanton lieuwje, heert een heele Riege Besunnerhaide: die Rood-Hart (Cervus elaphus), ju Gämse (Rupicapra rupicapra), die Alpen-Steenbuk (Capra ibex), dät Murmeldiert (Marmota marmota), die Boart-Gaier (Gypaetus barbatus), die Wulf (Canis lupus) un die Luks (Lynx
Wanna One(워너원) is ne suud-koreaniske Popgruppe. Do Meegliedere sunt Kang Daniel, Park Ji-hoon, Lee Dae-hwi, Kim Jae-hwan, Ong Seong-wu, Park Woo-jin, Lai Kuan-lin, Yoon Ji-sung, Hwang Min-hyun, Bae Jin-young, Ha Sung-woon
As Woape beteekent me een Reewe, ju uurspröängelk deer tou tjoont, Moanskene of Dierte tou ferseerjen of uumetoubrangen. Woapen wäide biespilswiese in'e Joagd un dän Kriech iensät, man juust so uk fon Kriminelle un fon do Dreguunere, do juun do Kriminelle foargunge. Dät rakt uk Skjoot-Spoart, wier Woapen spoartelk iensät wäide. Een traditsjoonell Biespil deerfoar is dät Pingsterskjooten, wier die Holtfuugel deelbroacht wäide mout. Daach blieuwe uk Spoartwoapen freeselk un konnen misbruukt wäide, deeruum sunt jo uk Deel fon dät Woapengjucht. Hier foulget een Lieste sunner Ounspröäk ap Fulstoundegaid: Skäärpe Woapen: Steetwoapen: die Dolk dät Soaks Hau- un Steet-Woapen: dät Swäid die Soabel Skjootwoapen: Pieler un Booge Fjuurwoapen: Litje Fjuurwoapen: ju Pestolle dät Skjootroor Groote Fjuurwoapen: die Panser ju Kenunne Uurs: Käädenwoapen
Een Tonge is een Reewe mäd two Stilten, ju deer tou tjoont, dät two juunloopende Wierk-Steeden (Griep-Flakten of Snieden) ap dät Wierkstuk taaie. Dät rakt Tongen tou't Fäästhoolden un Tongen tou't Snieden. Sniedende Tongen unnerskeede sik fon Skieren, uumdät do Snieden fon Skieren ieuwenske eenuur foarbieloope, wilst jo bie Snied-Tongen liek ap eenuur deel gunge. Een Knieptonge Een Woaterpumpentonge Een oolde Sukker-Tonge Noch moor ferskeedene Tongen
Die füüfte Januoar is die füüfte Dai in dän Gregorioansken Kalänner. Bit tou dät Eende fon't Jier blieuwe dan in'n Räägelfaal noch 360 Deege, in Skaltjiere sunt dät 361. 1769: James Watt kricht dät Patent ap sien Damp-Maskiene. 1806: Die foarige Köärfüürst wäd as Maximilian I. Joseph in Bamberg as bayerisken Köönich uutruupen. 1919: Die Spartakus-Apstound in Berlin begint. 1933: Bie San Francisco begint die Bau fon ju Golden Gate Bridge. 1968: In ju Tschechoslowakäi foulget die Reform-Politiker Alexander Dubček ap dän Stalinist Antonín Novotný as eersten Sekretär fon ju Kommunistiske Paatäi. Deermäd begint dät Prager Foarjier. 1876: Konrad Adenauer, twiske 1949 un 1963 eersten Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound. 1921: Friedrich Dürrenmatt, Swaitser Skrieuwer. 1938: Juan Carlos I., Köönich fon Spanien 1952: Uli Hoeneß, düütsken Foutbaal-Spieler, Foutbaal-Funktsjoonäär un Stjuurferbreeker 1956: Frank-Walter Steinmeier, düütsken Politiker (SPD), tweelften Buundespräsident. 1858: Josef Wenzel Radetzky von Radetz, Fäildmarschall un betjuudenden Heerfierder fon't Kaiserdum Aastriek. Ätter him is die Radetzky-Marsch benaamd. 1945: Die SPD-Politiker un Wierstoundler Julius Leber wäd fon do Nazis waigjucht. 2001: Elizabeth Anscombe, britiske Philosophinne 2021: Arnim Basche, düütsken Spoart-Journalist, Skrieuwer un Moderator
Fidel Alejandro Castro Ruz [fiˈðel ˈkastɾo ˈrus] (* 13. August 1926 of 1927 in Birán bie Mayarí, Provinz Oriente; † 25. November 2016 in Havanna) waas aan kuboansken Revolutsjoonäär un Politiker. Hie waas Regierengs-Boas, Stoats-Präsident un Foarsitter fon ju Kommunistiske Paatäi fon Kuba. Castro waas mäd ju Bewäägenge fon dän 26. Juli (M-26-7) ju drieuwende Krääft fon ju Kuboanske Revolutsjoon, ju in 1959 tou dän Faal fon dän Diktoator Fulgencio Batista latte. Ätters waas Fidel Castro 49 Jiere loang sälwen Diktoator. Daach wäd hie fon fuul as Befräier fon Kuba bewunnert: Hie sätte sik ien juun Äärmoud un Analphabetismus ien. Man unner Fidel Castros Heerskup koom dät uk tou ju Kuba-Krise (1962), uumdät Kuba apgruunde fon een US-Amerikoansk Embargo mäd ju Sowjet-Union touhoopeoarbaidede, ju Kääden-Woapen ap dät Ailound stationierde.
Turske Weete (Zea mays ssp. mays) of Mais is n Kouden dät uut Middel-Amerikoa kumt un tou do Gäärse heert. Gewöönelk wäd ounnuumen dät Turske Weete ne Domestikation fon Zea mays ssp. parviglumis is, man deeruur rakt dät uk uur Theorien. Die Noome kumt wäil deerhäär, dät do Ljude toachten dät ju froamde Plonte uut de Turkäi kuumen diede. Turske Weete wäd ap ferskeedene Wiesen toun Ieten anwoand. Dät Meel bruukt me toun Biespil tou dät Moakjen fon Tortilla un uk fon Cornflakes. Zea mays "fraise" Zea mays "Oaxacan Green" Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese'
Jimmy Donal „Jimbo“ Wales (* 7. August 1966 in Huntsville, Alabama) is aan US-amerikoansken Internet-Unnerniemer, die foaraaln as aan fon do Begruundere fon Wikipedia bekoand wuuden is. Hie is aas Suun fon n Koopmon un ne Koasterske groot wuuden un besoachte een Privoatskoule, ju al in 1979 uur n Computer ferföigede. Uk hiede hie sik al as Bäiden foar Enzyklopädien interessierd. In 2000 begon hie mäd dät Foarlooper-Projekt Nupedia, in 2001 is dan Wikipedia ounfangd.
Barack Hussein Obama II [bəˈɹɑːk hʊˈseɪn oʊˈbɑːmə] (* 4. August 1961 in Honolulu, Hawaii) is aan US-amerikoansken Politiker fon ju Demokroatiske Paatäi. Hie waas fon 2009 bit 2017 tou die fjauerunfjautichste Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa un die eerste Swotte, die in düt Boantje kädden wuuden is. Sin Foargunger waas George W. Bush, sin Ätterfoulger Donald Trump, bee Republikoanere. Sin burgerelken Beroup is Affekoat, hie häd sik deerbie ap US-Ferfoatengsgjucht spesjoalisierd.
Jan van Swieten (tou Waareld keemen ap n 28. Moai 1807 in't düütske Mainz, stuurwen ap n 9. September 1888 in Den Haag) waas n niederloundsken Militär, Politiker un Publizist. Besunners bekoand is hie foar sien Iensätte in do kolonioale Kriege, do do Niederlounde in Niederloundsk-Indien (däälich: Indonesien) uutkamped hääbe, foaraaln uumdät van Swieten 1873 un 1874 dän Bupperbefeel in'n Kriech juun't Sultanoat Aceh hiede.
Wolfgang Amadeus Mozart - hie sälwen naamde sik maasttieds Wolfgang Amadé Mozart, fulstoundich in't Säärkebouk iendrain as Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart (* 27. Januoar 1756 in Salzburg, Fürsterzbistum Salzburg, HRR; † 5. Dezember 1791 in Wien, Erzherzogdum Aastriek, HRR) - waas aan Musiker und Komponist fon ju Wiener Klassik. Hie waas die Suun fon dän wät minner bekoande Komponist Leopold Mozart. Al fon sien Bäidenstied oun waas Wolfgang Amadeus Mozart wied bekoand as musikoalsk "Wunnerbäiden" un häd so een ruumful Lieuwend toubroacht, uk wan hie mäd sien fieuwuntrüütich Jiere nit oold wuuden is. Hie häd een baldoarich groot Wierk bäätelät, dät bit däälich waareldwied populär is un tou ju betjuudenste klassiske Musik heert. Dät uumfoated Opern, Säärken-Musik, Musik foar'n Orchester, Koomer-Musik, Stukke foar't Klavier un uk Läidere, do toumäts uk wät swiensk sunt. Een groote Palette also. In't Köchel-Ferteeknis, een Lieste fon Mozart sien Wierke, stounde 626 nummerierde Wierke oane, un bietou kumt noch een Riege Ätterdreegsele.
Die Anden-Kondor (Vultur gryphus) tält tou ju Foamielje fon do Näiwaareld-Gaiere. Jo lieuwje aal fon Venezuela bit ätter Fjuurlound in do Anden, een hooch Bierichlound, dät sik uur een Loangte fon sowät oachteduusend Kilomeetere loangs ju Wäästkuste fon Suud-Amerikoa lukt. Truch moanskelke Joagd is die Anden-Kondor fuul säildener wuuden, as hie uurspröängelk waas. Monnelke, uutfaawede Anden-Kondore sunt stoatelke, swotte Roowfuugele. Do Hounde-Juuken un Däk-Fuggen sunt ap'e Buppersiede sjuunelk wiet bit säälwerch-wiet. Aan wieten Kroage hääbe do uk, wiertruch sik die noakede, roodelk-bruune Kop fon'n Rump sjuunelk ousät. Aan wulstergen Koum sit buppe ap n Kop. Mäd füüftien Kilogramm sunt dät do loodichste Roow-Fuugele, buppedät kon sien Juuken-Sponwiedte moor as träi Meetere weese, wät uk bloot bie n poor Fuugel-Oarde foarkumt. Wieuwelke Fuugele sunt litjer un oafter baldoarich lichter, man jo hääbe ju sälge Klöär un Teekenge as do Montjene. Juust so as do swotbruun faawede Jungfuugele hääbe do wieuwelke Anden-Kondore naan Koum ap n Kop.
Die Riekspräsident waas dät Stoatsupperhaud fon dät Düütske Riek in ju Tied twiske 1919 un 1934 un in'n Moai 1945, also foar'aaln in ju Tied fon ju Weimarer Republik, man uk tiedwiese in Nazi-Düütsklound. Dät skäl leeter noch nieper ferkloord wäide. Dät Boantje roate dät foar't eerste ap'n Gruundsleek fon dät Wät uur ju foarloopende Rieksmoacht fon'n 10. Februoar 1919 un ätters ap n Gruundsleek fon ju Weimarer Ferfoatenge fon dän 11. August 1919. Die Riekspräsident wuude fon dät Foulk foar soogen Jiere kädden, me kuude sik uk ätters noch insen kjoose läite. Man dät diede bloot Hindenburg, die wier Riekspräsident wuude, ätterdät sien eerste soogen Jiere ouronnen wieren. Die Riekspräsident waas die bupperste Befeelshääber fon do Striedkrääfte, hie kuude dän Riekskansler benaame un äntläite un kuude dän Düütsken Rieksdai aploosje. In do Jiere 1919 bit 1923 un foar'aaln fon 1930 oun greep die Riekspräsident mäd Nood-Feroardengen in ju Politik ien un moakede Tousätte tou ju Gjuchtreekenge fon dän Rieksdai, man uk grootstendeels sukke Nood-Feroardengen, do insteede fon do Wätte fon dän Rieksdai bruukt wuuden. Deeruum wäd sien Staalenge in't politiske System, wan me touräächkikt, oafter as tou stäärk be'uurdeeld (wier me uk fuul dät Sleekwoud "Ersatzkaiser" foar bruukte). In't
Ju Slie is aan smällen Ierm fon ju Aastsee in't Noud-Aaste fon Släswiek-Holsten, die do bee släswiekske Loundskuppe Angeln un Swansen skat. Ju Ienoardenge fon ju Slie as Förde is mäd Glap ap hiere Wäidenge striedich. Do maaste Wietenskuppere toanke, dät dät een glazioale Glieuwe is, man naan Fjord. Ju Slie bestoant foar'n grootsten Deel uut brakkich Woater. Wier ju Slie in ju eepene Aastsee uurgungt, lait ju Stääd Kappeln. Fääre in't Binnelound lait Släswiek, fääre fiende sik deer uk do Uurräste fon ju Wikinger-Stääd Haithabu. Bit däälich rakt dät tichtebie uk noch een Buurskup mäd dän Noome Haddeby, ju tou dät Täärp Bustrup (düütsk:Busdorf) heert. In dät Rebät uum ju Slie tou wäide moorere Sproaken boald: Ju Sproake mäd'e loangste Traditsjoon is wäil dät Suudjutloundske (Synnejysk), aan Dialekt fon dät Deenske. Man uk Suud-Släswiek-Deensk (Sydsleswigdansk), een düütsk be'ienfloudede Variante fon dät Rieksdeenske, also ju deenske Skriftsproake, wäd bruukt. Man uk dät Platdüütske is junner sänt Jierhunnerde heemsk, un as allerweegense in Düütsklound, häd sik dät Hoochdüütske as Ferkierssproake (un bie fuul uk as Uumgongssproake) truchsät. Me kon ounnieme, dät touminst in'e Stääd buppedät noch ferskeedene Sproaken fon touleekene Ljuude uut alle Waareld boald wäide.
Die njuugende Oktober is die 282. Dai fon dän fon dän gregorioansken Kalänner (die 283. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 83 Deege bit tou't Eende fon't Jier tou. 1801: Neen Folter moor in Ruslound. 1890: Clément Ader testet sien Éole, aan Damp-bedrieuwenen Fljooger. Hie kumt füüftich Meetere wied, man bloot 20 cm hooch. 1962: Uganda wäd fon't Fereende Köönichriek uunouhongich. Milton Obote wäd eersten Premierminister. 2005: Clemens August von Galen (* 1878, † 1946), die sik as as Biskop fon Munster juun ju Euthanasie-Politik fon Nazi-Düütsklound iensät hiede, wäd seelich spreeken. 2019: In aan Terror-Ounsleek in Halle (Saale) fersoacht aan düütsken Nazi-Terrorist, ap dän Jom Kippur, dän hoochsten juudsken Fierdai, mäd Skjootwoapen in een Synagoge ientoutringen, uum deer do beedjende Ljuude dood tou skjooten. As him dät nit slumpet, uumdät hie ju Doore fon ju Synagoge nit eepen kricht, skjut hie buute een Wieuw dood, dät foarbie gungt. Ätters gungt hie in aan Döner-Loaden un skjut deer aan Kunde dood, buute skjut hie noch aan Passant dood. Noch moor Ljuude wäide ferseerd, man dät blift bie two Doode. Ap dän sälgen Dai wäd hie fäästnuumen. 2021: Ätterdät dän aastriekiske Buundeskanzler Sebastian Kurz (ÖVP) Korruptsjoon un Bedjoogeräi foarsmieten wäd, lait hie
Aast-Fräislound is ne Region in Läichsaksen. Aast-Fräislound lait an ju Noudsee twiske do Flusse Oamse un Elbe. Twiske do Aastfräiske Ailounde un dät Fäästlound rakt et dät Wattenmeer (Wääd). N uur Flus in Aast-Fräislound is ju Weser. In ju Tied fon ju fräiske Fraiegaid wieren do aast-fräiske Gaue Meeglid in dän Upstalsboom-Buund. In dät 16. Jierhunnert is ju fräiske Sproake toun grooten Deel ferswuunen, tougunsten fon dät Platdüütske. In dät Wääste wuude in do Säärken noch loange Holloundsk preeted, wült ju Reformation in Aast-Fräislound ne groote Betjuudenge hiede, foarallen in Oamde. Ätter dän Ferljus fon ju fräiske Fraiegaid wuude Aastfräislound n Lound in dät Hillige Roomske Riek bit tou 1744. In dät Jier 1744 hiede Carl Edzard Cirksena neen Bäidene, do der Aast-Fräislound äärwje kuuden un ju Groafskup wuude Prüüsk. In dät Noude fon dän hüütige Loundkring Fräislound un Wilhelmshoawen trände dät Jeverlound sik in 1575 fon ju Groafskup Aastfräislound. In dät Jier 1588 koom Jeverlound definitiv unner oldenbuurichske Heerskup. In dät Suude fon dän hüütige Loundkring Fräislound wuude ju Fräiske Weede uursproangelk fon Fräisen besiedeld, man wuude in dät 14. Jierhunnert fon do Groafe fon Ooldenbuurich iennuumen. Uut dät 14. un dät 15. Jierhunnert uurlääwerde Uurkunden wiese foarallen Kontakte
Die Waskaran lait in ju Cordillera Blanca in do Anden un is mäd een Hööchte fon 6768 Meetere die hoochste Bierich fon Peru un die füüfthoochste fon Suudamerikoa. Die Waskaran lait in dän Waskaran-Nasjonoalpark. Die Bierich häd twäin Toppe, aan suudelken mäd 6768 Meetere un aan noudelken mäd 6655 Meetere. Die noudelke, wät läigere Top fon dän Waskaran wuude al ap dän 2. September 1908 fon ju US-amerikoanske Bierichstiegerske Annie Smith Peck touhoope mäd dän Zermatter Bierich-Fierder Rudolf Taugwalder betwoangen. Dät broachte ju Bierichstiegerske internasjonoal Ounärkannenge, uumdät ju deermäd dän Hööchte-Rekord foar Wieuwljuude heelt. Ju Eerst-Bestiegenge fon dän haagere, suudelke Top slumpede ap dän 20. Juli 1932 een düütsk-aastriekiske Expedition unner ju Fierenge fon Philipp Borchers. Ieuwenske Borchers roakeden Erwin Schneider, Wilhelm Bernard, Hermann Hoerlin un Erwin Hein dän Top. Fon dät noudelke Top fon dän Waskaran brieken ap dän 10. Januoar 1962 baldoarich groote Fäls- un Iesmassen ou. Mäd een Gauegaid fon sowät 120 km/h geenen do deel. Moorere Täärpe wuuden fon ju Steenlawine uurruld. Ju Toal fon do Offere wäd twiske twoduusend un fjauerduusend Ljuude taksierd. Ap dän 31. Moai 1970 roate dät in't Noude fon Chile un in Peru een Äidbieuwjen in ju Stäärkte 7,8 ap ju
Bogotá [bo̞ɰo̞ˈta̠] is ju Haudstääd fon Kolumbien un dät Ferwaltengs-Säntrum fon dät Departamento Cundinamarca. Mäd bolde 7,9 Millionen Ienwoonere (Stound 2013) is Bogotá dät grootste Metropol-Rebät fon Kolumbien un ju twäidgrootste Stääd fon Suudamerikoa (ätter ju brasilioanske Stääd São Paulo). Ju Stääd lait in ju Sabana de Bogotá, een fruchtbeere Hooch-Ieuwene fon do Anden, ap een Hööchte fon 2640 Meetere uur dän Speegel fon ju See. Tichtebie roagje twäin Bierge ap, die Guadalupe (3317 m) un die Monserrate (3152 m). Ju uurspröängelke Befoulkenge fon dät Rebät wieren Indioanere fon dät Chibcha-Foulk (uk wäil: Muisca), man ju Chibcha-Kultuur waas al tou Begin fon't 18. Jierhunnert bienaist uutstuurwen. Daach häd ju Stääd Bogotá hieren Noome fon Bacatá, ju Haudstääd fon do Chibcha. Dät is so, uk wan Bacatá nit juust ap ju sälge Steede liech, man n Stuk fääre noudwäästelk, wier däälich ju Stääd Funza tou fienden is. Wääruume is dät so? As Eende fon do 1530er Jiere eerste Funza (1537) gruunded wuude un ätters, in 1538, ju Militär-Deelläitenge, ju dät Kiensel fon Bogotá wäide skuul, do hiet eerste fonsäärm Funza "Bogotá", uumdät Funza ja ap dän Gruundsleek fon dät indioanske Bacatá stuude. Wät däälich Bogotá is, wuude in 1538 as Nuestra
Santiago de Chile, amtelk un kuut Santiago is ju Haudstääd un Primoatstääd fon Chile. Dät Stääd-Rebät is deel fon ju Haudstääd-Region (Región Metropolitana), ju ieuwenske ju Provinz Santiago fon fieuw moor Provinzen uumfoatet. In't steedske Siedelengsrebät (área urbana) lieuwje 6.492.395 Ljuude, in ju heele Regíon Metropolitana sunt dät 8.004.105 (Stound 2009). Deermäd lieuwje sowät 44 Prosänt fon do Chilenen in of ap'e Naite fon ju Haudstääd. Man in'n äängeren Sin faalt unner Santiago bloot ju Meente, wier ju Binnestääd un dät Regierengs-Kwattier tou heert. Junner lieuwje bloot 200.792 Ljuude (Foukställenge 2002). Ju Baalengs-Ruumte uumfoatet deerjuun sogoar Stääde un Meenten fon uur Provinzen, so as Puente Alto of San Bernardo. Ätter ju Foulkställenge fon 2002 sunt 68,74 Prosänt fon do Ljuude in Santiago katoolsk un 13,08 Prosänt protestantisk. Santiago lait in aan Doal-Seetel, ap een Hööchte fon 522 Meetere, oun dän Río Mapocho. Düssen Doal-Seetel bilget dän noudelke Ousluut fon dät groote Loangs-Doal, dät meridionoal twiske ju Kusten-Kordillere in't Wääste un do Anden in't Aaste ferlopt un fääre suudelk, bie Puerto Mont, in ju See ouduuket un ju Meeres-Sträite twiske dät Fäästlound un do foarleegerde Ailounde foarmt (biespilswiese Chiloé un Chonos-Archipel. Ju Stääd wäd in't Noude fon dät Aconcagua-Doal, in't Suude
Die Chimborazo ([ˌtʃimboˈɾaθo], [ˌt͡ʃimboˈɾaso]), uk wäil Tschimborasso, is aan inaktiven Vulkoan in do Anden un die hoochste Bierich in dät suudamerikoanske Lound Ecuador. Hie skäl 6310 hooch weese, man näiere Mäitengen tjuude ap 6267 Meetere wai. Hie is daach die hoochste Bierich fon'n Äid-Middelpunkt uut, uk wan hie nit die hoochste Bierich uur dän Woaterspeegel fon ju See is (dät is die Mount Everest). Die Unnerskeed kumt deerfon, dät ju Äide neen gliekmäitige Kuugel is, man moor sowät as n Rotatsjoons-Elipsoid. Deeruum is ju Truchmäite fon ju Äide truch dän Äquator mät wät tjukker as fon Pol tou Pol mät. Buppe 5100 Meetere is die Bierich ferglitskerd, oankelde Ierme fon do Glitskere gunge deel bit ap 4600 Meetere. Die Chimborazo wuude in't Jier 1565 foar't eerste Moal fon aan Europäer, Girolamo Benzoni, beskrieuwen. Do Frantsoosen Charles Marie de La Condamine un Pierre Bouger unnernoomen in't Jier 1742 Foarskengen oun dän Bierich. Aan eersten gjuchten Bestiegengs-Fersäik unnernoom Alexander von Humboldt touhoope mäd Aimé Bonpland un Carlos Montúfar ap dän 23. Juni 1802; jo roakeden een Hööchte fon sowät 5600 Meetere (jo sälwen hääbe dät domoals ap 5900 Meetere taksierd). Humboldt sien Beskrieuwenge fon dän Bestiegengs-Fersäik fertonkje wie ju eerste niepe Beskrieuwenge
Die Nevado Ojos del Salado of kuut Ojos del Salado is aan Bierich in do Anden, ap dät Skeed fon Chile un Argentinien. Hie is mäd een Hööchte fon 6893 Meetere die hoochste aktive Vulkoan fon ju Äide, die hoochste Bierich fon Chile un die twäidhoochste Bierich fon Suudamerikoa. Sin Noome häd die Bierich fon groote Soalt-Ouleegerengen, do as Lagunen of "Oogene" in sien Glitskere tou sjoon sunt. Hie lait oun'n Rant fon ju Atacama-Wöiste un bestoant uut masse Hööchten un moorere Kroatere. Do twäin hoochste Hoochpunkte wäide niep fon't Skeed truchleeken un dät deelt dän Bierich in aan chileensken un aan argentiensken Top. Die Ojos del Salado jält as typisk Biespil fon aan Loagen-Vulkoan. Wier un wier konnen Gas-Aktivitäten of tiedwielige Uutsteetengen fon swieuwelhooldigen Woater-Damp dokumentierd wäide, wät deer ap sluute lät, dät die Vulkoan toumäts noch wät aktiv is. Toulääst roate dät in't Jier 1993 Begjuchte uur Gas- un Äske-Emissionen, man dät liet sik nit bewiese. Uumdät dät sänt 1300 Jiere naan explosiven Uutbreek moor roat häd, jält die Vulkoan däälich as rauelk. In sin breeden un eepenen Kroater kon me Fumarolen fiende, wät post-vulkoanske Ferskienengen sunt, do ap aan ouklingenden Vulkoanismus tjuude. Ju Eerstbestiegenge slumpede do bee
Die Monte Pissis is aan ferläskeden Vulkoan in do Anden fon ju Provinz La Rioja in Argentinien. Hie is mäd 6795 Meetere die träädhoochste Bierich fon Suudamerikoa. Die Bierich häd apgruunde fon sien Loage in ju Atacama-Wöiste gjucht druuge Bedingengen, daach rakt dät deer aan Glitsker mäd Glieuwen, wät in düsse Region nit oafter tou sjoon is. Die Vulkoanismus in dät Rebät fon Monte Pissis häd al foar two Millionen Jiere apheerd.
Die Cerro Bonete Chico (die "litje Bonete") is aan baldoarigen Bieriech in do Anden fon ju Provinz La Rioja in't noudwääaste fon Argentinien. Mäd een Hööchte fon 6759 Meetere is hie in Wuddelkhaid gratter as die sonaamde Cerro Bonete Grande (grooten Bonete), die oachtehunnert Meetere läiger is. Dät lät n bitje dwälsk, man kumt deerfon, dät die "litje Bonete", uk wan hie gratter is, man n litjeren "Spitshoud" ap sin Top häd as die litjere "groote Bonete" die aan grooten "Spitshoud" drächt. Die Cerro Bonete Chico is aan Vulkoan.
Paul Ludwig Hans Anton von Beneckendorff und von Hindenburg (* 2. Oktober 1847 in Posen; † 2. August 1934 ap Gut Neudeck, Aastprüüsen) waas aan düütsken Generoalfäildmarschall un Politiker. Wilst dän Eersten Waareldkriech hiede ju Bupperste Heerleedenge ("Obere Heeresleitung") unner sin Foarsit ju bolde diktoatooriske Regierengs-Moacht. Hindenburg wuude in 1925 foar'n twäiden Riekspräsident fon ju Weimarer Republik kädden, in 1932 noch insen. Ap dän 30. Januoar 1933 benaamde hie Adolf Hitler foar'n Riekskanzler. As Hindenburg stoorf, uurnoom Hitler dan uk dät Riekspräsidenten-Boantje, wiertruch ju NS-Diktoatuur fäästlaid waas.