rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Die Bääterrhien is een Wäl-Äi fon dän Rhien. Hie häd een Loangte fon 64,9 Kilomeetere, uk wan in dät Äi-Systeem ju Wälle fon dän Dischmabach mäd 72 Kilomeetere ap't fierste fon't Touhoopefljooten fon Faanderrhien un Bääterrhien lait. Die Bääterrhien lait heel un aal in dän Swaitser Kanton Graubünden. Ju Wälle fon dän Bääterrhien lait ap ne Hööchte fon 2400 Meetere ap dät Meentelound fon dät ätter ju Äi benaamde Täärp Hinterrhein. Dan fljut hie truch dän Rhienwoold ("Rheinwald") mäd Splügen as grootste Meente. Unner dän Rhienwoold twingt hie sik truch ju Äängte fon ju Roffla-Slucht. Wier dät Doal wier wieder is, hat dät ap Rätoromanisk Val Schons, ap düütsk "Schams". Deer lääse do Täärpe Andeer, Zillis un Donat, aal twiske 1020 un 940 Meetere Hööchte. Unner dät Val Schons kumt wier een äänge Slucht, ju Viamala. Latiensk "via mala" of rätoromanisk "veia mala" hat uursät "läipe Sträite". Die Noome kumt deerfon, dät truch Stoarm, Grummelskuur un Steengruus aleer fuul Unglukke in ju Slucht skäin sunt. Däälich is ju Sträite beeter uutbaud un skuuld, sodät dät nit moor so freeselk is. Unner ju Viamala wäd dät Doal wier wieder. Dät is dät Rebät uum Thusis. Ätters kumt neen äänge Slucht moor
Platin is een chemisk Element mäd dät Elementsymbol Pt un ju Oardengstoal 78. In dät Periodensystem stoant dät in dän Koppel 10 (düütsk: Gruppe 10) (in ju oolde Tällenge Deel fon dän oachte Ieuwenkoppel af Nikkelkoppel). Platin is een loodich, grauwiet Uurgongsmetall, dät uutdiend un smieded wäide kon. Dät Eedelmetall hoaldt sik gjucht loange un wäd tou ju Häärstaalenge fon Smuk, Fiertjuuchkatalysatoren, Laborreewen, Tusk-Implantoate un Kontaktwierkstoffe bruukt.
Tiziano Vecellio waas n bekoanden Kunstler fon ju hooge Renaissance, un die wichtichste Fertreeder fon ju venesioanske Skoule in't 16. Jierhunnert. Dät Wunner fon ju Heelenge fon n ousloain Been,moald in 1511 Venus fon Urbino (moald in 1538) Oubieldenge fon dän Doge Francesco Vernier, moald in 1555 Pietà, moald midde do 1570er Jiere, kuut foar sin Dood National Gallery: Tizian
Tommaso di Ser Cassai waas die wichtichste italieenske Kunstler in ju äddere Renaissance. Hie oarbaidede in Florenz un Room, wier hie oun ju Päst stoorf. Fon dän Filippo Brunelleschi, aan Architekt, uurnoom hie ju mathemoatisk begruundede Perspektiv-Leere un fon Donatello, aan Bieldehauer, ju plastisk-reoalistiske Deerstaalenge fon Moanskene. So kuude hie, besunners in sien Fresken, een lieuwends-naie Deerstaalengswiese roakje un hiede, aaldät hie ädder stoorf, grooten Ienfloud ap ju Bieldende Kunst fon ju Renaissance. Kroamstoowe fon n foarniem Moanske uut Florenz, moald uum 1420 Dät San Giovenale-Triptychon, moald in 1422 Ju Heelenge fon aan Lommen Tjofooldegaid, dät bekoandste Fresko fon Masaccio, moald fon 1425 bit 1428.
Die 14. Juli is die hunnertfieuwunnjuugentichste Dai fon dän gregorioansken Kalänner (in Skaltjiere die hunnertsäksunnjuugentichste), deer blieuwe also noch hunnertsoogentich Deege tou dät Eende fon't Jier tou. Uurigens is dät die Nasjoonoalfierdai fon Frankriek. 1594: Sigismund III. Wasa raiset tourääch ätter Poolen wai un lät as Fertreeder dän sweediske Heertoach Koarl regierje. 1789: Stoarm ap ju Bastille in Paris, Begin fon ju Frantsööske Revolutsjoon. 1792: Kaiserkrounenge fon Franz Joseph Karl fon Habsbuurich as Franz II. in Frankfurt an'n Main. Dät is ju lääste düütske Kaiserkrounenge, eer dät Hillige Roomske Riek in 1806 aplöösed wäd. 1795: Ju Marseillaise wäd ju frantsööske Nasjonoalhymne. 1900: Do internasjonoale Troppen nieme in ju Tied fon dän Bokser-Apstound ju chinesiske Stääd Tianjin ien. 2015: Ju Ruumtesonde New Horizons roaket as dät eerste fon Moanskene baude Objekt dän Dwäärch-Planet Pluto. 2016: Bie dän Ounsleek in Nizza möärent aan IS-Terrorist mäd n Lastwoain 86 Ljuude un ferseert moor as 300. 1862: Gustav Klimt, aan Kunstler fon dän Juugendstil uut Aastriek 1455: Kunz von Kauffungen, die Äntfierder fon dän Altenburger Prinsenroow 1887: Alfred Krupp, düütsken Ärfiender un Industriellen
Die Main is mäd 527 Kilomeetere ju loangste Äi, ju fon gjuchts in dän Rhien fljut. Twäin Woaterloope jäilde as Wäl-Äi fon dän Main: Die Wiete Main, die sien Wälle in do Fichtelbierge häd, un die Roode Main, die uut ju Frankiske Alb fljut. Bie Melkendorf, dät tou ju Meente Kulmbach heert, fereenigje sik do bee tou dän Main. Hie fljut in aan takkergen Loop fon Aaste ätter Wääste twiske moorere Middelhooge Bierge in Franken, truch dät frankiske Wienbau-Rebät mäd ju Stääd Würzburg, fääre ätter Hessen wai un truch ju Stääd Frankfurt, bit hie twiske Ginsheim-Gustavsburg un dän Wiesbadener Stääddeel Mainz-Kostheim in dän Rhien mundet. Uurkaante ju Mundenge lait ju Ooldstääd fon Mainz.
Manhattan is n Ailound an ju Mundenge fon dän Hudson River un n Stääddeel fon New York. Dät Ailound Manhattan Island wäd fon dän Hudson River in't Wääste, fon dän East River in't Aaste un fon dän Harlem River in't Noudaaste uumfleeten. Tou dän Stääddeel heere buppedät noch n poor litjere Ailounde, deerbie Roosevelt Island, Belmont Island, Governors Island, Randall’s Island/Wards Island un n littik Stuk Fäästlound, Marble Hill, dät tou dän Bau fon dän Harlem River Ship Canal in't 19. Jierhunnert tou noch n Deel fon Manhattan Island waas. Een Koarte fon New York mäd Manhattan in jeel:
Een Fäkwierkhuus is n Huus, wier dreegende Deele fon ju Wooge uut Holten Fäkwierk apbaud un do Feeke uutfäld sunt, maasttieds mäd Floachtwierk un Kleemelse, een Miskenge uut Leem, Sträi un mongs uk Mjuks. Toumäts wäide oaber uk Baksteene, Breeksteene of uurs wät bruukt. Düsse Bauwiese wuude foar moorere duusend Jiere in ju Jungsteentied ärfuunen un sänt düt Tiedoaler aaltied fääre äntwikkeld. Ju Fäkwierkbauwiese is also oold-bewäärd, daach wäd ju däälich bloot noch säilden bruukt, uum Huuse tou bauen. Fäkwierkhuuse rakt dät in een groote Fuulfoold fon unnerskeedelke Typen. Dät Eepene Huus, dät in Seelterlound aleer baud wuude, heert deer uk tou. Dät rakt uk Huuse, do bloot foar n Haaldeel mäd Holten Fäkwierk baud sunt: Uumdät dät Fäkwierk lichter as Steen is, sit dät dan buppe ap ju Muure. As een Miskenge uut Düütske un Slawiske Baukunst findt sik in do Elbsoundsteen-Bierge, ju sorbisksproakige Lausitz un dät Noude fon ju tschechiske Loundskup Böhmen dät sonaamde "Uumebiendenge-Huus" (Düütsk: Umgebindehaus). Deerbie sunt Blokhuus un Fäkwierkhuus ap een Oard un Wiese ferbuunen, dät unnern dät Blokhuus sik un ap Stonnere, do deer, mä Boogen ferbuunen, uumetoustounde, is dät Fäkwierkhuus buppe ap sät. Eepen Huus in't Museumstäärp Kloppenbuurich Ju Buurich Himeji in Japan
Dät Doom-Römer-Projekt is een Bau-Projekt in Frankfurt an 'n Main. Twiske dän Römerberg un dän Doom skäl ap dän Gruundsleek fon dät ourietene Techniske Räidhuus dät Sträiten-Nätwierk fon ju Ooldstääd wier häärstoald wäide, fääre skällen fieuwuntrüütich Huuse baud wäide, deer fon füüftien Rekonstruktsjoonen fon Ooldstäädhuuse, do in dän Kriech un dän Wierapbau fernäild wuuden sunt. Do uur Huuse wäide ätter stromme Sätgjuchte so baud, dät se ju Bielde nit minnerje skällene. Die Ploan waas tou eerste, dät techniske Räidhuus wier ap Steede tou brangen un näi tou bruuken, man do koom ju Idee foar dät Projekt ap. Die Besluut foar dät Projekt waas in 2007, die Gruundsteen wuude in 2012 laid. Kloor wäide skäl dät in 2016. Commons: Doom-Römer-Projekt (Frankfurt am Main) – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie www.domroemer.de
Dät Techniske Räidhuus fon Frankfurt an 'n Main waas die Sit fon do techniske Amte fon ju Frankfurter Stäädferwaltenge un wuude fon 2010 bit 2011 ourieten. Baud wuude fon 1972 bit 1974 tou in dän Stil fon dän Brutoalismus, dät hat, dät deer fuul mäd sjuunelken Beton baud wuuden is. Fonsäärm wäd die Uutdruk jädden uk apnuumen, uum tjuudelk tou moakjen, dät dät Huus ätter ju Meenenge fon fuul besunners brutoal in ju Frankfurter Ooldstääd baud wuuden is. Moorere wäidfulle Ooldstäädhuuse, do in dän Twäiden Waareldkriech Skoade nuumen hääbe, sunt nit wier ap Steede broacht, man foar düt Bauwierk ourieten wuuden. Uk ju archäologisk wäidfulle Gruunde in ju Kiensälle fon ju Stääd is foar groote Deele sunner Unnersäikenge fernäild wuuden. Somäd waas die Bau aiske striedich monken do Ienwoonere fon Frankfurt. Nu skäl in dät Doom-Römer-Projekt ap dän Gruundsleek fon dät Techniske Räidhuus dät oolde Sträiten-Nätwierk wier häärstoald wäide. Fääre wollen jo bit 2016 fieuwuntrüütich Huuse baue, deer fon füüftien as Rekonstruktsjoon fon n Ooldstäädhuus.
Die Eschenheimer Touden is ne origionoal ärheeldene Stäädpoute fon ju leet-middeloalerske Befäästigenge fon Frankfurt an 'n Main. Die Touden wuude tou Begin fon't füüftienste Jierhunnert baud un is dät ooldste Bauwierk in ju Binnestääd fon Frankfurt, ju sänt ju Fernäilenge in dän Twäiden Waareldkriech maast fon näiere Architektuur, so as Hoochhuuse, bestimd is. Die Eschenheimer Touden is soogenunfjautich Meetere hooch, binne häd er oachte Ful- un two Täkstokwierke. Unnern stoant mäd ne fjauerkaantige Gruundflakte ju Poute, deer buppe ap die runde Touden. Uum dät Toudenspit tou lopt n Weergong mäd fjauer litje Siedentoudene.
Ne Tragödie of n Truurspil is n Tjooterstuk of Film, wier ju Honnelenge n Skiksoalshoaftigen Ferloop nimt un in't Eende in ju Katastrophe uutgungt. Dät hat nit in älken Faal, dät die Protagonist stäärft, man dät dät foar him, eenerläi wo, läip uutgungt. Oafter mai, fon Hybris (Uurmoud) drieuwen, hie sien Skiksoal äntkuume un moaket dät deer truch noch läpper. Ju ooldste Foarm is ju Griechiske Tragödie, ju bit däälich Ienfloud häd.
Mäd Trompe-l’œil ([tʀɔ̃pˈlœj] frantsöösk: "ferköäkelt do Oogene") beteekent me ne illusionistiske Skilleroatsje, ju dän Bekieker tou n Biespil truch besunners niepe Perspektive Tjodimensionoalität foarköäkelt. Een besunnere Foarm, ju as n Stillieuwend litje Seeken, oafter Pepier-Seedele deerstoalt, hat dät "Quodlibet". Bielde an ju Däkke fon ju Universitätssäärke in Wien, ju dän Iendruk fon een Kuppel moaket. Moald fon Andrea Pozzo in't 17. Jierhunnert. "Saitengen, Bräiwe un Skrieuwreewen ap n holten Brääd", moald fon Edward Collier uum 1699. Teekenge ap n holten Brääd, moald fon Johann Heinrich Füssli in 1750 "Foar ju Kritik wächloopend", moald fon Pere Borrell del Caso in 1874
Ju Trumpätte of uk Trumpäite is n blikken Tuut-Instrumänt mäd een maast zylindrisk Roor, dät eerste kuut foar dän Kloang-Tjoachter konisk wäd. Maasttieds is ju in b stämd, dan häd ju ne Roorloangte fon 134 Säntimeetere. Wilst ju Ooldste Foarm bloot Natuurtoone spiedelje kuude, hääbe do Trumpätten fon däälich maasttieds Ventile, uum do Toone deer twiske skier un skeen tou kriegen. Dät konnen Troal- of Pumpventile weese.
Octave Mirbeau (*16 . Februoar 1848, in Trévières, Département Calvados ; † 16 . Februoar 1917, in Paris waas n frantsöösken Skrieuwer. L'Abbé Jules (1888). Le Jardin des supplices (1899). Le Journal d’une femme de chambre (1900). Les affaires sont les affaires (1903). La 628-E8 (1907).
Polonium, mädde Oardnengstoal 84 un 't Symbol Po, is n radioaktiv chemisk Element. Anhang I der Richtlinie RL 67/548/EWG der Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin Anhang I der Richtlinie RL 67/548/EWG der Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin Anhang I der Richtlinie RL 67/548/EWG der Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin
Woater (H2O) (in't Skäddeler un Struukeljer Säspel Waater uutboald) is ne chemiske Ferbiendenge uut do Elemente Suurstof (O) un Woaterstof (H). Woater is as Floudegaid truchsjuunelk un in skiere Foarm bienaist faaw-, röäk- un smoakloos. Woater is ju eensige chemiske Ferbiendenge ap ju Äide, ju inne Natuur as Floudegaid, Fääststof un Gas foarkumt. Ju Beteekenge Woater wäd deer bie foaraaln foar dän floudergen Aggregoat-Toustound bruukt. Wan dät fääst is, hat dät Ies un wan't gas-foarmich is Damp. Ousäin fon Kwäksäälwer häd Woater ju grootste Bupperflakten-Sponnenge fon aal do Floudergaide ap ju Äide. Woater häd ne Tichtegaid fon bienaist 1000 kg / m³. Niep häd dät ju grootste Tichtegaid fon 999,975 kg/m³ bie ne Temperatuur fon 3,98 °C. Bie läigere Temperatuuren wäd die Ruumteienhoold fon ju sälge Masse Woater wier gratter, wan dät fjust (bie 0 °C) sogoar sjuunelk, wät ju Uurseeke is, dät Ies ap Woater swimt. Dät is ju bekoande Tichtegaids-Anomalie fon dät Woater, uumdät uur Stoffe in dän fäärsenen Toustound loodiger sunt as in dän floudergen. Woater häd man ne besunners litje Fäidegaid, Woormte tou leeden. Aal deerätter, wäkke Woaterstof-Isotope in ju Ferbiendenge sunt, rakt dät licht Woater (mäd twäin Atome H, as normoal), hoolich-loodich Woater mäd een
„Go West“ is n britisk Poprockduo uut London (Änglound), bestoundend uut Peter Cox un Richard Drummie. Go West (1985) — UK #8, US #60 Bangs and Crashes (1986) Dancing on the Couch (1987) — UK #19, US #172 Indian Summer (1992) — UK #13, US #154 futurenow (2008) 3D Part 1 (2010) 3D Part 2 (2011) 3D Part 3 (2013) We Close Our Eyes (1985) — UK #5, AUS #8, BEL (Fl) #14, GER #14, IRE #11, ITA #9, NED #22, NZ #4, SWI #19, US #41, US Dance #5 Call Me (1985) — UK #12, AUS #12, IRE #7, NZ #10, US #54, US Dance #25 Goodbye Girl (1985) — UK #25, AUS #55, IRE #19, NZ #33 Eye to Eye (1985) — US #73, US Dance #32 Don't Look Down – The Sequel (1985) — UK #13, AUS #26, IRE #10, NZ #15 One Way Street (1986) True Colours (1986) — UK #48, IRE #22 I Want to Hear It from You (1987) — UK #43, AUS #80, NZ #26 From Baltimore to Paris (1987) The King Is Dead (1987) — UK #67 Let's Build a Boat (1987) King of Wishful Thinking (1990) — UK #18, AUS #6,
Die 20. Februoar is die eenunfüüftichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe deer noch tjohunnertfjautien of in Skaltjiere tjohunnertfüüftien Deege bit tou dät Eende fon't Jier. 1194: Ätter dän Dood fon Tankred fon Lecce wäd sin minnerjierigen Suun Wülm III. die Köönich fon Sizilien. Man ap Gruunde fon sien Ächte mäd Konstanze fon Sizilien wol uk Kaiser Hinnerk VI. fon't Hillige Roomske Riek dän Troon hääbe. 1305: Ju fjautich Meetere hooge Stäädmuure fon Subiaco in Latium, ju inne Tied fon Kaiser Nero (54-68 n. Kr.) baud wuuden is, faalt in sik touhoope, wät tou n läip Hoochwoater lat. 1547: Eduard VI. uut dät Huus Tudor wäd in ju Westminster Abbey as Ätterfoulger fon sin stuurwenen Foar Hinnerk VIII. as Köönich fon Änglound kround. 1720: Die Haager Ferdraach fon 1720 be'eendet dän Kriech fon Quadrupelallianz in ju Spanien ju Uurmacht fon do fjauer Ferbuundede Grootbritannien, Frankriek, Aastriek un do Niederlounde juunuur stuude. 1797: Ätter dät jo in't Jier toufoarne ap dät Ailound Baliceaux deportierd wuuden sunt, siedelt Grootbritannien do Garifuna („Swotte Kariben“) ap dät Ailound Roatán foar ju honduroanske Kuste uume. 1809: Ju twäide Beleegerenge fon Saragossa wilst do Napoleoonske Kriege ap dät Iberiske Hoolichailound eendet mäd n Ärfoulch foar
Eiderstedt (deensk: Ejdersted, noudfräisk: Ääderstää) is n Hoolichailound in ju Noudsee in n Kring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Ju is ungefeer 30 Kilometer loange yn 15 Kilometer breed un äntstuude ätter 1200 truch dät Iendiekjen fon Lound. Deerfoar roate dät, wier Eiderstedt nu lait, two Ailounde un n Hoolichailound. Al sänt ju äddere Näitied wäd ap Eiderstedt neen Noudfräisk moor boald un fon dän Eiderstedter Dialekt is uk niks apteekend. Platdüütsk deerjuun wäd ap Eiderstedt bit däälich boald un me findt in dät Platdüütske noch hier un deer n Fräisk Woud. Ap düsse Gruundlääse rakt dät ne Diskussion, tou wäkke fon do bee haudseekelke Twiege fon dät Noudfräiske dät Eiderstedter Fräisk wäil heerd hääbe mai: Ailound-Noudfräisk of Fäästlound-Noudfräisk? Dät skäl uk in dän benoaberden Fäästloundsdialekt (Suudergoesharder Fräisk), die uk uutstuurwen is, man in't foaren dokumentierd wuuden is, wäidfulle Ienfloude reeke, do ju eerste Fermoudenge Stöän reeke. Dät kon sik oaber uk uum ne Miskenge honneld hääbe. Wildääge wieren deer uk moorere Dialekte ap Eiderstedt.
Paestum is ne griechisk-lukoansk-roomske Ruinenstääd in ju Loundskup Kampanien in Italien. Dät lait sowät füüftich Kilomeetere suudelk fon Salerno, tichte bie Agropoli in ju Meente Capaccio un is besunners bekoand foar sien träi groote, täämelk goud ärheeldene Tämpele: Aan Hera-Tämpel, aan Poseidon-Tämpel un aan Athene-Tämpel. Räste rakt dät uk fon noch moor Tämpele un masse uur Bauwierke, toun Biespil n Amphitjooter un ne groote, tjukke Stäädmuure. Uumdät fuul Froamde Paestum sjo wollen, rakt dät däälich binne ju oolde Stäädmuure uk n poor moudäärne Huuse, so as n Museum un Weershuuse. Paestum is fon ju UNESCO as Waareldkultuuräärwgoud anärkoand. Nit toulääst uumdät in ju Loundskup fruchtbeer Baulound tou fienden is, wuude ap ju Steede, wier däälich Paestum tou fienden is, sänt ju Steentied oafter siedeld. Ju Stääd sälwen wuude uum säkshunnert foar Kristus fon Griechen gruunded, do uut Sybaris of Troizen keemen wieren. Somäd is ju Stääd ne Kolonie fon ne Kolonie, ne sonaamde Apoika. Do Griechen naamden hiere Stääd eerste Poseidonia (Ποσειδώνια, uutboald as Posäidoonia), wät mäd dän Noome ju Godhaid Poseidon touhoopehonget. Dät goude Baulound un aan neerigen Honnel broachten binne kuute Tied Riekdum, sodät groote Tämpele, do bit däälich as Ruinen ärheelden sunt, baud wäide kuuden. Sowät fjauerhunnert
As Euro-Soone beteekent me dät Rebät, wier die Euro ju amtelk anärkoande Munte is. Dät sunt hoast (Stound: 2023) njuugentien EU-Stoaten: Aastriek, Belgien, Düütsklound, Estlound, Finlound, Frankriek, Griechenlound, Irlound, Italien, Kroatien, Lätlound, Litauen, Luxembuurich, Malta, do Niederlounde, Portugal, ju Slowakäi, Slowenien, Spanien un ju Republik Zypern. Fääre rakt dät litje Stoaten, do nit in ju EU sunt un daach dän Euro bruuke, wäkke amtelk un wäkke nit amtelk (kiek unner!). Fon ju Swaits uumsleeten sunt ju düütske Exklave Büsingen un ju italieenske Exklave Campione d'Italia, do amtelk dän Euro hääbe, man wuddelk dän Swaitser Franken bruuke. Ap ju foulgjende Koarte sunt 20 EU-Stoaten, do dän Euro as amtelke Munte bruuke, blaauw ienteekend; 6 EU-Stoaten, do him ätter n Ferdraach noch ienfiere mouten, gräin; 1 EU-Stoat, do dän Euro ienfiere konn, man nit mout, bruun; 4 Stoaten buute ju EU, do him amtelk as Munte bruuke, jeel (Andorra, Monaco, San Marino un Vatikoan; juust so do frantsööske Uursee-Rebätte Saint-Pierre un Miquelon un Saint-Barthélemy); 2 lila sunt Stoaten ienteekend, do nit in ju EU sunt un nit-amtelk dän Euro bruuke (hoast Montenegro un Kosovo). Gries sunt aal do Stoaten, do niks mäd dän Euro tou dwoon hääbe.
Radium (‚Stroale‘, weegen sien Radioaktivität, as uk Radon) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Ra un ju Oardnengstaal 88. In dät Periodensystem stoant et in ju 2. Haudgruppe un tält deermäd tou do Äidalkalimetalle. Radium wuud an n 21. Dezember 1898 in Frankriek fon ju polniske Physikerske Marie Curie un hieren Käärel, dän frantsöösken Physiker Pierre Curie, in ju Joachimsthaler Pechblende äntdäkt. Waiwiesend waas deerbie die Befuund, dät skeeniged Uran (as Metalsoalt) bloot n litjen Breekdeel fon ju Radioaktivität fon dät uursproangelke Uranarst apwiesde. Insteede deerfon foont sik die grootste Deel fon ju Radioaktivität fon dät Arst in ju Bariumsulfoat-Fällenge wier. Foar dät outrände Element wuud dan ju häärfoartreedende Stroalengsoainskup tou ju Noomereekenge hääranleeken. Radiumferbiendengen goolten eerste as relativ harmloos of goar gesuundhaidsföärderjend un wuuden in do Fereende Stoaten un Europa as Medikament juun ne groote Taal fon Lieden bewuurwen (t.B. as Kreebsmiddel) of as Tousats in Produkte feroarbaided, do der in de Tjuusterge ljuchteden. Ju Feroarbaitenge geböärde sunner wäkke Skutsfoarkierengen. Noch bit Midde fon do 1930er Jiere wuuden Kosmetika un Genusmiddel bewuurwen, do der Radium äntheelten. Ätter ju Gruundenge fon dät Radiumbad Sankt Joachimsthal in Böhmen 1906 koom et glieks foar dän Eersten Waareldkriech apgruund fon ne fermoudede
Dät Requiem in d-Moll (KV 626) uut dät Jier 1791 is Wolfgang Amadeus Mozart sien lääste Kompositsjoon. Aaldät dät Wierk bloot foar twäin Träädendeele fon Mozart sälwen stommet, is dät een fon sien bekoandste un ap't hoochste taksierde Wierke. Mozart stoorf, wilst hie dät komponierde. Uumdät dät n Apdraachswierk waas, moakeden dät Joseph Eybler un Franz Xaver Süßmayr, Skoulkere fon Mozart, kaant un kloor; sien Wiedewieuw Constanze Mozart wüül dät so. Ju Äntstoundengsgeskichte un Qualität fon do Bietouföigengen wäide sänt loange Tied stäärk diskutierd. Do uunwoanelke Uumestounde un die tiedelke Touhoopehong fon düsse Seelen-Homisse mäd Mozart sin ädderen Dood hääbe buppedät tou ju Bieldenge fon Mythen fierd.
Die Jameson Raid (uursät: „Jameson-Uurfall“) waas n Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik (in ju Loundskup Transvaal), die fon dän 29. Dezember 1895 bit tou dän 2. Januoar 1896 tou duurde un fon Leander Starr Jameson fierd wuude. Die Ploan waas, fon ju Kapkolonie uut n Apstound fon buutloundske, maast britiske Oarbaidere (Uitlanders) in Transvaal Stöän tou reeken un dät Rebät oun't britiske Territorium oun tou sluuten. Dät wüülen do Briten, uumdät do "Uitlanders" dubbeld so fuul wieren as do Buuren, un jo somäd n Ounspröäk ap dät Lound siegen. Buppedät wuuden do britiske Oarbaidere fon do Buuren läip deeltaaid un hieden neen fulle Burgergjuchte. Die Uurfaal waas fon dän Premierminister fon ju Kapkolonie Cecil Rhodes ploand, die een säkshunnert Mon stäärke Troppe dän Uppermon Jameson unnerstoalede. Truch n misferstoundelk Telegram, dät hie fon do "Uitlanders" kreech, saach sik Jameson, dän Ferwaltengsboas fon Suud-Rhodesien, tou ne gauere Honnelenge twoangen. Dät Telegram lutte as foulget: "It is under these circumstances that we feel constrained to call upon you to come to our aid should a disturbance arise here the circumstances are so extreme that we cannot but believe that you and the men under you will not fail to come to the
Sir Leander Starr Jameson, 1. Baronet KCMG CB PC (* 9. Februoar 1853 in Edinburgh, Skotlound; † 26. November 1917 in London) waas n britisken Politiker un eersten Foarsitter fon ju suudafrikoanske Unionist Party. Hie is foaraaln foar dän fon him fierden Jameson Raid bekoand, dän Fersäik, ju domoalige Suudafrikoanske Republik (in ju Loundskup Transvaal) unner britiske Heerskup tou brangen, wät him nit slumpede. Uurspröängelk waas hie Dokter. Sin Groot-Oom waas Robert Jameson, n bekoanden Geologe.
Sigismund III. Wasa (Poolsk: Zygmunt III Waza, Litauisk: Zigmantas Vaza, Sweedisk: Sigismund Vasa; * 20. Juni 1566 ap Slot Gripsholm, Mariefred, Sweeden ; † 30. April 1632 in Warschau, Polen) waas fon 1587 oun Köönich fon dät Poolske Riek un Grootfürst fon't Grootfürstendum Litauen, kädden Stoats-Boas fon Polen-Litauen, fon 1592 bit tou sien Ousättenge truch dän Sweedisken Stounderieksdai in 1599 Äärfköönich fon Sweeden un fon do bit tou sin Dood tou Tituloarköönich fon Sweeden. Ieuwenske sien Heerskjen waas hie uk n baldoarigen Moaler un Gouldsmid. Bloot noch tjo Skilleroatsjen fon him sunt ärheelden, wierfon een foar loange Tied Tintoretto touskrieuwen wuuden is. Dät prachtige Huusholt foar do Reliquien fon dän hilligen Adalbert in dän Gnesener Doom stommet foar groote Deele uut sien Smitte. Sigismund III. waas Suun fon Köönich Johann III. fon Sweeden un Katharina Jagiellonka, ju Suster fon dän poolske Köönich Sigismund II. August. Deermäd heerde hie juust so tou ju Wasa-Dynastie as tou do Jagiellonen un kreech ju Kroune fon Polen-Litauen juust so as fon sien uurspröängelk Heematlound Sweeden. Bolde huusede hie maast in Polen. Dät Köönichdum fon Sweeden ferloos hie in 1599. Dät koom, uumdät sin Oom, wilst hie uurkaante ju Aastsee huusede, in Sweeden ju Moacht