rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Charles Nelson Goodyear (* 29. Dezember 1800 in New Haven, Connecticut; † 1. Juli 1860 in New York) waas n US-amerikoansken autodidaktisken Chemiker, Amateur-Foarsker un Ärfiender. Bekoand wuuden is hie truch sien Ärfoulge in ju Feroarbaidenge fon Kautschuk. Truch Toufaal äntdäkte hie in't Jier 1839 ju Muugelkhaid fon ju Vulkoanisierenge, as him ne Miskenge fon Kautschuk un Swieuwel ap ne Häidploate fäl. Buppedät is hie die Ärfiender fon Häd-Gummi un fon't Gummi-Kondom. Tälten stoalde hie uk uut Gummi häär, uum do oun Gould-Greeuwere tou ferkoopjen. Hie häd uk noch fuul moor uut Gummi moaked un hiede Patente, do in leetere Tied, besunners foar ju Automobil-Industrie, wichtich wäide skuulen. Hie sälwen häd deer nit fuul fon häiwed. Ne Saitenge skäl insen uur him skrieuwen hääbe: "Wan jie n Mon sjo, mäd Skoue, Moantel un Houd uut Kautschuk, man sunner aan Cent inne Taaske, wieten jie, dät jie Charles Goodyear foar jou hääbe."
Do Anden, do sik loangs ju Wäästkuste fon Suudamerikoa luuke, sunt ju loangste Bierichkätte ap dät Fäästlound fon uus Äide. Jo hääbe ne Uutdienenge fon 7500 Kilomeetere fon't Noude ätter't Suude un fon bit tou 600 Kilomeetere fon't Aaste ätter't Wääste. Die hoochste Bierich is die Aconcagua mäd 6962 Meetere. Do Anden bestounde uut moorere Deel-Bierichkätten, do ieuwenskenuur in ju sälge Gjuchte ferloope. In ju Midde, twiske Peru, Bolivien, dät Noude fon Chile un dät Noude fon Argentinien is Ruumte twiske do Deelkätten, deer lait dät säntroale Hoochlound Altiplano mäd dän Titicaca-See oane. In do Anden rakt two wüülde Oarde fon Kamäile, dät Vikunja (Lama vicugna) un dät Guanako (Lama guanicoe). Düsse Näiwaareld-Kamäile (Lama) hääbe uurs as do Ooldwaareld-Kamäile (Camelus) neen Hökkere, uumdät jo in hiere Lieuwendsruumte ne beetere Woaterfersuurgenge hääbe. Jo sunt uk tom moaked wuuden, tomme Vikunjas heete Alpakas, tomme Guanakos heete Lamas. Uur Suugedierte sunt Chinchillas (Chinchillidae), Pudus (Pudu), Bierich-Tapire (Tapirus pinchaque), Struuk-Rotten (Octodon), Anden-Boare (Tremarctos ornatus), Pumas (Puma concolor) un säildener Jaguare (Panthera onca). Die Anden-Kondor (Vultur gryphus) is ju grootste Roowfuugel-Oard ap ju Waareld. Hie kon sien Juuken 3,20 Meetere wied uutsponne. In dät Noude fon dän Altiplano lait dät Säntrum fon dät Inka-Riek mäd
As Knullen beteekent me in ju Botanik flaskige, fertjukkede Orgoane fon Plonten, do unner ju Äide woakse. Dät konnen Fertjukkengen fon do Wuttele (Wuttelknullen) of fon ju Spruut-Oakse (Spruutknullen) weese. Jo tjoonje as Reserve, wan ju Plonte in ne uungoadelke Tied (Druuchtied of Winter) oustäärft, dät ju ätters wier uutdrieuwe kon. Do bekoandste Spruutknullen sunt Tuffelke (Solanum tuberosum), Wuttelknullen rakt dät toun Biespil bie Maniok (Manihot esculenta). Siepele hääbe ju sälge Funktsjoon, man jo wäide nit as Knullen ienoardend, uumdät jo uut uumewonnelde Bleede bieldet sunt. Tuffelke as Biespil foar Spruutknullen Maniok-Knullen as Biespil foar Wuttelknullen
Freerk II., uk Freerk die Groote of die Oolde Frits naamd (düütsk: Friedrich II.* 24. Januoar 1712 in Berlin; † 17. August 1786 in Potsdam), waas fon 1740 oun Köönich in un fon 1772 Köönich fon Prüüsen juust so as Kurfüürst fon't Kurfüürstendum Brandenbuurich. Hie koom uut dät Füürstenhuus Hohenzollern. Do fon him juun Aastriek fierde träi Sleesiske Kriege uum dän Besik fon Sleesien fierden tou'n Düütsken Duoalismus. Ätter dän lääste fon düsse Kriege, dän Soogenjierigen Kriech fon 1756 bit 1763, waas Prüüsen as Grootmoacht in Europa anärkoand. Freerk jält as Fertreeder fon dän Apkloorden Absolutismus. So beteekende hie sik sälwen as „eersten Tjoonst fon dän Stoat“. Hie befoatede sik mäd Philosophie, Geskichte un Kunste. Hie sammelde Toankere uum sik un komponierde sälwen Musikstukke. In ju Buuräi is hie buppedät bekoand foar sin Fertjoonst uum ju Uutspreedenge fon ju Tuffelke.
Ju Tomoate (buute fon Roomelse Tomaate, biologiske Nomenklatuur: Solanum lycopersicum) is ne Noachtskaade-Plonte. Uumdät do Fruchte, do juust so as do Plonten Tomoaten heete, ieten wäide konnene, wäd ju fuul as Neerengs-Plonte ounbaud un deer sunt masse ferskeedene Soarten tuchted wuuden. Oafter sunt Tomoaten rood, man dät rakt uk jeele, gräine un bruune Soarten: Dät hat also nit aaltied, dät jo uunriep of fuul sunt! Wüülde Tomoaten rakt dät in Suudamerikoa twiske Venezuela un Chile, foar dän Ounbau as Kultuurplonte rakt dät archäologiske Ätterwiese uut dät eerste Jierduusend ätter Kristus in Middelamerikoa, wier dät bit däälich ne grootste Soarten-Fuulfoold rakt. Dät Woud "Tomoate" kumt uk wäil fon't Woud "xītomatl" uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do Azteken, fon wier dät wildääge uur't Spoanske, Frantsööske, Düütske un Platdüütske in't Seelterske keemen is. Heele un eepensniedene Tomoate Ferskeedene Tomoaten-Soarten
Marcus Licinius Crassus (*155 of 114 f. Kr.; † 9. Juni (?) 53 f. Kr. in Synnaka) waas n Politiker in't Roomske Riek, in ju Tied fon de leete Roomske Republik. Ljuude uut sien Sibbe hääbe al sänt dän Twäiden Punisken Kriech politiske Boantjene häiwed, buppedät waas Crassus uuremäite riek. Deer kumt uk sin Bienoome "Crassus" fon, dät hat uursät "fat" of "die Fatte". Masse in Room hieden Skäilden bie him, so uk Caesar. Crassus hiede also bääste Foaruutsättengen, in ne machtige Steede tou kuumen. In dät Jier 70 f. Kr. wuude hie Consul. In 60 f. Kr. begon dät leeter so beteekende Eerste Triumviroat, dät waas ne Ousproake fon träi Monljuude, näämelk Pompeius, Caesar un ieuwen uk Crassus. Jo wüülen touhoope oarbaidje, uum moor Moacht tou kriegen. Crassus kuude hiere Projekte finansierje. In 56 f. Kr. wuude die Buund fernäierd. In 55 f. Kr., as hie un Pompeius noch insen Consulen wuuden sunt, wüül Crassus uk as Fäildheer uutluuke un n Kriech winne, uumdät hie in düsse Seeke noch bääte sien bee Partnere touräächstuude. Sin Fäildtoach juun dät Parther-Riek eendede oaber nit slumpelk foar him; ju Slacht bie Carrhae ferloos hie, wierbie do Parthere uk do Roomske Fäildteekene meenuumen,
Gnaeus Pompeius Magnus (29. September 106 f. Kr.; † 28. September 48 f. Kr.) waas n Fäildheer un Politiker in dät Roomske Riek, uum niep tou weesen, in ju leete Roomske Republik. Gnaeus Pompeius waas koom uut ne plebejiske Sibskup, ju sik eerste leet uumehooch oarbaided hiede. Man sin Grootfoar Sextus Pompeius wuude Steedhoolder in Makedonien un leeter Konsul; sin Foar Gnaeus Pompeius Strabo wuude uk Steedhoolder in Makedonien un leeter Fäildheer in dän Buundes-Nooten-Kriech. Die junge Gnaeus Pompeius kampede al as Soogentienjierigen in do Troppen fon sin Foar un wuude in militäriske Seeken uunergjuchted. Sin Foar liet, ätterdät hie ju Asculum iennuumen hiede, do Ienwoonere fon ju Stääd uumebrange un noom ju Kriechsbüüte oun sik säärm insteede hier dän Fiskus fon dän Roomsken Stoat tou uurreeken. Deermäd moakede hie sik Fäinde un wuude ätter sin natüürelken Dood in 87 f. Kr. fon dät Foulk truch do Sträiten sliepen, wier die junge Gnaeus Pompeius toukiekje moaste. Ätter dän Dood fon sin Foar wuude Gnaeus Pompeius foar dät Unnersloon fon Kriechsbüüte bekloaged, man hie hilkede dän Gjuchter sien Dochter Antistia, wiermäd hie n Fräispröäk roakede. Ätters roate hie dän machtigen Politiker Sulla militärisken Stöän in binnere Twistegaiden (kiek: Roomske Burgerkriege). Dät
Do Optimoaten (lat. optimates, seeltersk.: do bääste, Eentoal: Optimus; säildener boni, do Goude, naamd) wieren do Fertreedere fon dän konservativen Oadel un do Ferfächtere fon ju Foarheerskup fon dän Senoat in ju Roomske Republik. Jo wieren neen Paatäi in dän Sin fon däälich, dät geen moor uum ju Wiese, wo jo Politik moakeden. Hiere Juunstriedere wieren do Populoaren.
As Populoaren (lat. popularis, seeltersk: foulksfjuuntelk, populär) wuuden in ju leete Roomske Republik do Politikere beteekend, do sik ap ju Foulksfersammelenge stöänden un deermäd deelwiese mäd dän Wille fon dät Foulk argumentierden. Man sälwen heerden jo oafter dän Oadel tou. Me kon him nit bekiekje as ne Paatäi fon däälich, dät waas do moor ju Wiese, Politik tou moakjen.
As Globoale Woormenge beteekent me dät Ounstiegen fon ju Middelsleek-Temperatuur in dän unneren Deel fon ju Atmosphäre un in ju See sänt ju Industrioalisierenge. Düsse Klima-Feruurenge gungt fuul gauer, as me dät uut ju Äidgeskichte koant. Ju skäl tou moor as 50 Prosänt fon do Moanskene feruurseeked weese. Dät is apgruunde fon dän kunstelk ferstäärkeden Glääshuus-Effekt: Dät rakt Gase in ju Atmosphäre, so as CO2, do dät Sunnenljoacht, dät uurs fon ju Äide tourääch in't Aal oustroald wäd, wier tourääch appe Äide reflektierje, sodät ju woorm wäd. Dän Glääshuus-Effekt rakt dät uk fon Natuur uut, uurs waas ju Äide fuuls tou koold foar Lieuwend. Truch ju moudäärne Technik fon do Moanskene wät oaber fuul moor CO2 inne Atmosphäre broacht as fon Natuur uut oane weese skuul, deeruum wäd ju Äide woormer un woormer. Ju Foulge is dät Ousmilten fon Pol-Kappen un Glitskere, wiertruch die Speegel fon ju See waareldwied sticht. Masse litje Ailounde un Kustenrebätte, uk in Fräislound, wäide deer truch in Gefoar broacht. In uur Deele fon ju Waareld rakt dät uur Probleme: Wöisten diene sik uut. Dät wäd fermouded, dät binne dät 21. Jierhunnert masse Ljuude uut klimoatiske Gruunde uut hiere Heemat fluchtje moutene.
Dät Element Copernicium is n kunstelk Uurgongsmetall. Dät wuude 1996 truch Fusion fon n Zink- un n Lood-Atomkääden ärtjuuged. Die fon dät GSI Helmholtzzentrum foar Sweerionefoarskenge foarsloaine Noome wuud an n 19. Februoar 2010 fon de IUPAC ounnuumen. Bit sowied hiet dät Element Ununbium mäd Symbol Uub.
Ju Slacht bie Actium (of Slacht bie Aktion, uumdät dät ne griechiske Stääd waas) waas ne Seeslacht twikse do Leegere fon Octavianus (uk bekoand as Augustus) un Marcus Antonius ap dän 2. September 32 f. Kr. oun dän Uutgong fon dän Ambrakisken Gulf. Dät waas ne wichtige Slacht in dän Ptolemäisken Kriech. Ju Slacht wuude fon Octavianus sien Leeger wunnen, wiermäd dät Eende fon ju Roomske Republik fääststuude un die Begin fon de Kaisertied in't Roomske Riek häärounkoom. Dät Twäide Triumviroat, n Buund fon Octavian, Marcus Antonius Marcus Aemilius Lepidus hiede sik in Twistegaid aploosed. Antonius hiede naan gouden Roup moor in't roomske Foulk, uumdät sien Ooldske ju ägyptiske Kööniginne Kleopatra VII. waas: Do Ljuude kwieden, dät hie sik fon buutloundske Moachthääbere be'ienfloudje liet, buppedät bestuude die Fertoacht, dät truch dät Ferhooldnis ätter Antonius sin Dood Deele fon't Roomske Riek oun muugelke (ägyptiske) Bäidene fon do bee gunge kuuden. Octavianus, die sik aaltied as gjuchtmäitigen Ätterfoulger fon Caesar saach un Wräike oun sien Möärendere nieme wüül, waas truch ju Skeedenge fon sien Suster Octavia un Antonius eendgultich tou Antonius sin Juunstrieder wuuden. Bloot militäärisk kuude dät ne Äntskeedenge reeke. So briek die Ptolämiske Kriech uut. Antonius sien Strategie waas nit
Marcus Antonius (däälich uk mongs Mark Anton naamd, kuut Antonius; * 14. Januoar 86, 83 of 82 f. Kr.; † 1. August 30 f. Kr.) waas n Politiker un Fäildheer in't Roomske Riek, uum niep tou weesen, in do lääste Jiere fon ju Roomske Republik. Eerste oarbaidede hie sik as Ounhonger fon Gaius Iulius Caesar uumehooch. As Caesar in 44 f. Kr. uumebroacht wuuden waas, wuude Antonius aan fon do ienfloudriekste Ljuude in Room un sloot mäd Octavianus (die leeter as Kaiser Augustus bekoand wuude) un Marcus Aemilius Lepidus aan Buund, dät sonaamde Twäide Triumviroat. In 42 f. Kr. fernäilde hie ju Paatäi fon do Caesar-Möärendere un uurnoom ju Ferwaltenge fon dät Aaste fon't Roomske Riek. Uumdät hie mäd Kleopatra VII. n Ferhooldnis hiede (wildääge wieren jo sogoar ferhilked), wät in Room nit goud ounkoom, uumdät jo toachten, hie kuude ägyptiske Interessen buppe do roomske sätte, kreech hie Stried mäd sin foarmoaligen Moat Octavianus. Tiedwiese moakeden Octavianus un Antonius Skieregaid, man dät heelt nit loange. In 32 f. Kr. begon die sonaamde Ptolemäiske Kriech. In 31 f. Kr. koom dät tou ju Slacht bie Actium. Dät waas ne Seeslacht foar ju griechiske Kuste, ju oafter as ju wichtichste Slacht fon
Ju Roomske Republik (Latiensk: Res publica, niep uursät: "eepentelke Seeke"), waas ne politiske Phase fon dät Roomske Riek. Dät waas ju Tied twiske dät Eende fon ju Roomske Köönichstied (ätter ju Uurlääwerenge in 509 f. Kr.) un dän Begin fon ju Roomske Kaisertied ap dän 13. Januoar 27 f. Kr., as die Senoat sien Moacht deellaide. Ju Stoatsfoarm waas noch neen Republik in dän Sin fon däälich, ju fereende fuul moor aristokroatiske un demokroatiske Bestounddeele.
Kleopatra VII. Philopator (Ooldgriechisk:Κλεοπάτρα Θεά Φιλοπάτωρ); * 69 f. Kr.; † 12. August 30 f. Kr. in Alexandria) heerskede as lääste Kööniginne fon dät ägyptiske Ptolemäer-Riek un as läästen wieuwelken Pharao fon 51 bit 30 foar Kristus. Uur hieren Foar koom ju uut ne griechisk-stommige Heerskerlinje (do Ptolemäere), hiere Muur kuude oaber ne Ienheemske weesen hääbe. Touminst is uurlääwerd, dät ju sälwen ieuwenske Griechisk uk Ägyptisk baale kuud. Ju heerskede in ju eerste Tied nit aleenich, sunnern mäd hieren Bruur un leeter mäd uur Monljuude touhoope, uumdät die Troon nit fon een Persoon besät wäide doarste. Ju wüül dät ägyptiske Riek fäästigje un uutbaue, man ju kuude dät Siel nit juun Room truchsätte. Uum Foardeele foar Ägypten tou roakjen, begon ju eerste n Ljoofte-Ferhooldnis mäd Gaius Iulius Caesar, mäd dän ju uk n Suun (Ptolemaios XV. Kaisar) hiede. Caesar wuude in 44 f. Kr. uumebroacht. Ätters begon ju uk mäd Marcus Antonius n Ferhooldnis, man dät fierde tou ne joope Ferwikkelenge in binnere Striedegaiden fon't Roomske Riek, wiertruch Octavianus in 32 f. Kr. dän Ptolemäisken Kriech juun hiere un Antonius sien Troppen begon. In ju Slacht bie Actium (31 f. Kr.) wuuden groote Deele fon Antonius sien Flotte fernäild, man
Ju Tuffelke-Fuuleräi is ne Skienpilts-Oard, ju ne ganse Riege fon Noachtskaad-Plonten, deelwiese uk uur, befaalt un kroank moaket. Apgruunde fon hiere Wirtskuppelke Betjuudenge sunt Tuffelke un Tomoaten do bekoandste deer fon befaalene Plonten. Fermoudelk kumt ju Oard uut Noudamerikoa.
Dät Eerste Triumviroat waas n informellen Buund twiske do träi Politikere in't Roomske Riek, näämelk Gaius Iulius Caesar, Marcus Licinius Crassus un Gnaeus Pompeius Magnus. Dät waas in ju Tied fon ju leete Roomske Republik. As Gnaeus Pompeius in't Jier 63 f. Kr. dän 3. Mithridatisken Kriech wunnen hiede, hiede hie as Fäildheer n grooten Noome. Man juust dät waas, wät him foar wäkke Roomske Moachthääbere suspekt moakede. Jo wüülen him Politisk isolierje, laachhoaft moakje un sien Veteroanen nit fersuurgje. Uum ju politiske Isolatsjoon tou äntgungen, sloot hie in 60 f. Kr. mäd Crassus un Caesar n informellen Buund, die leeter as dät eerste Triumviroat beteekend wuude. Düt skuul ne Ärfoulchrieke Ferbiendenge wäide, uumdät Pompeius militärisk stäärk waas, Crassus uuremäite riek un Caesar politisk bekoand un truchsättengsstäärk. Do träi slooten sik nu touhoope, uum truchtousätten, dät niks in dän Stoat skaach, wät aan fon do träi nit wüül. Crassus un Pompeius hieden al tjoon Jiere in't foaren touhoope Consul weesen, Caeasar waas eerste sowät as n "Junior-Partner". Do bee wüülen sik deer foar iensätte, dät Caesar in't Foulgejier uk Consul wuude, wät uk slumpede. In 59 f. Kr. wuude hilkede Pompeius in fjoode Ächte ju Dochter fon Caesar (Iulia), uum
Do Plebejere (Latiensk: plebs: ju Masse / dät meene Foulk) wieren in't Roomske Riek, in ju Tied ju Roomske Republik, dät eenfache Foulk, dät nit tou dän oolden Oadel, do Patriziere heerden. Maast wieren dät Buuren un Hondwierkere. Jo goolten as Roomske un wieren ätter do Stoundekampe (sowät 500 bit 287 f. Kr.) truch dät Roomske Gjucht skuuld. Wilst do Stoundekampe kuuden jo goud ju Kriechstjoonst-Wäigerenge iensätte, uum in dät Twist mäd dän Oadel hiere Interessen truch tou sätten. Uumdät Room oafter Kriech mäd sien Noaberskup hiede, moaste die Oadel deer ap iengunge. In't Eende fon do Stoundekampe hieden do Plebejere groote wirtskuppelke un politiske Ferbeeterengen roaked. Wät ju Fersammelenge fon do Plebejere besloot, waas gultich Gjucht un die Foulkstribun waas n amtelk Boantje. Jo hieden nu dät Gjucht, Mäitnoamen fon do Magistroate ferbjoode tou läiten.
Do Patriziere (In't Foulgjende uurigens ju Eentoal: Latiensk patricius, Griechisk πατρίκιος) wieren in't oolde Room sowät as Oadel. Uurs as do Plebejere kuuden jo sik ap ne loange Riege fon Oanen beroupe, do al in Room lieuwden. Jo hieden groote Sälskuppelke Foardeele. Deer fon oulat wäide uk do Grootburgere in middeloalerske un ädder-näitiedelke Stääde as Patriziere beteekend.
Lucius Cornelius Sulla Felix (* uum 138 f.Kr.; † 78 f. Kr., oafter kuut Sulla naamd, waas n roomsken Politiker, Fäildheer un Diktoator in ju Tied fon ju leete Roomske Republik. Hie waas n extreemen Optimoat un geen blouderch juun do Populoaren foar. In ne Tied ju Roomske Republik truch Korruptsjoon un Twistegaiden uum Loundferdeelenge un Burgergjucht in ne läipe Lääse keemen waas, moakede Sulla Karriere as Fäildheer. As Quaestor fon dän Fäildheer Gaius Marius be'eendede hie (so as hie dät deerstoalde, Marius saach dät uurs) dän Jugurthinisken Kriech un wuude ätter sien Ärfoulge in dän Buundes-Nooten-Kriech foar'n Consul foar dät Jier 88 f. Kr. kädden. Uumdät hie sien Interessen as Konsul nit goud truchsätte kuude un buppedät fon sien Juunstriedere betruued wuude, marskierde hie in dät sälge Jier noch mäd sien Troppen ap ju Stääd Room. Masse fon sien Uppermonljuude ferwäigerden, deer mee tou moakjen, man hie diede dät daach un stoalde dät as Räddenge fon dän Stoat deer. Do Roomske Befäästigengen kuuden sunne groote un stäärke Armee nit ouhoolde. Hie befuul dän Senoat, tweelich Ljuude uut ju politiske un militäriske Fierenge fon do Populoaren tou Stoatsfäinde tou ferkloorjen un tou ju Säikenge un Waigjuchtenge uuttouroupen. Niep nuumen doarste
Ju Groote Hungersnood in Irlound (irisk: An Gorta Mór; ängelsk: Great Famine of Irish Potato Famine) waas twiske 1845 un 1852. Uurseeke waas ju Tuffelke-Fuuleräi, ju tou moorere Mis-Aadenten fierde. Ju Tuffelke waas domoals ju wichtichste Ietelweere bie do Iren, wilst Koarel un Dierte-Ärtjuuchnisse as Hiere oun do britiske Grootgruund-Oainere betoald wuuden. Ju Uundäidegaid fon ju Whig-Regierenge moakede dät aal noch läpper. Fon wät moor as oachte Millionen Iren in düsse Tied is een Million ferhungerd un two Millionen sunt uutwonnerd.
Dät Köönichriek Prüüsen waas n historisk Lound, dät ne groote Rulle in ju Düütske un europäiske Geskichte spielde. Dät äntstuude ap dän 18. Januoar 1701 truch ju Krounenge fon dän brandenbuurichsken Kurfürst un prüüsken Heertoach Freerk III. toun Köönich Freerk I. in Prüüsen. In't Foaren roate dät Prüüsen uk al, do waas dät dät Heertoachdum Prüüsen. Dät Köönichriek Prüüsen waas eerste n Deelstoat fon't Hillige Roomske Riek (dät nit moor fuul Betjuudenge hiede) bit düt in 1806 sien Eende foont. Ätters waas dät n poor Jiertjaande oainstoundich. Twiske 1871 un 1918 waas dät Köönichriek n Deelstoat fon't Kaiserriek Düütsklound un die prüüske Köönich waas uk düütsken Kaiser. Truch ju Outonkenge fon dän Köönich blw. Kaiser ätter dän Eersten Waareldkriech wuude Prüüsen toun Fräistoat Prüüsen. Freerk I. (Köönich fon 1701 bit 1713 tou) Freerk Wülm I. (Köönich fon 1713 bit 1740 tou) Freerk II. (Köönich fon 1740 bit 1786 tou) Freerk Wülm II. (Köönich fon 1786 bit 1797 tou) Freerk Wülm III. (Köönich fon 1797 bit 1840 tou) Freerk Wülm IV. (Köönich fon 1840 bit 1861 tou) Wülm I. (Köönich fon 1861 bit 1888 tou, fon 1871 oun düütsken Kaiser) Freerk III. (Prüüsken Köönich un Düütsken Kaiser fon Meerte bit Juni
Die 31. Januoar is die 31. Dai fon dän gregorioanske Kalänner, deer blieuwe ätters noch 334 Deege (in Skaltjiere sunt dät 335) tou dät Jierseende tou. 1542: Die Spanier Álvar Núñez Cabeza de Vaca findt as eersten Europäer do Woaterfaale fon dän Iguaçu. 1606: Do lääste katoolske Fersweerdere fon dän Gunpowder Plot juun dän protestantisken Köönich Jakob I. fon Änglound wäide waigjucht. Monken do Feruurdeelde is uk die bit däälich bekoandste Fersweerder, Guy Fawkes. 1773: Freerk die Groote bielget truch Kabinettsorder ju näie Provins Wäästprüüsen. 1793: Ju köönichstjou uutgjuchte Groafskup Nizza wäd ätter dän Ienmarsk fon frantsööske Revolutsjoons-Troppen fon Frankriek anektierd. Dät Département Alpes-Maritimes äntstoant. 1876: In do USA wäide do Indioanere fon ju Regierenge in Reservoate beoarderd. 1958: Die eerste Satellit fon do USA, näämelk Explorer 1, wäd fjauer Mounde ätter dän rusken Satellit Sputnik inne Äid-Uumloop-Boan broacht. Deerbie slumpet unner Ounleedenge fon James Van Allen die Ätterwies fon dän Van-Allen-Stroalengsgäddel uum ju Äide. 1961: Die Schimpanse Ham fljucht mäd ju Mercury-Redstone 2-Mission fon ju NASA fon Cape Canaveral uut in't Aal. Hie ferbrangt sowät säks Minuten inne Sweereloosegaid un gungt leeter mäd sien Kapsel uunferseerd inne Atlantik deel. 1989: Die SPD-Paatäifoarstound beslut, ju Paatäisaitenge Vorwärts uut Kostengruunde ientoustaalen.
Do Noachtskaade (Solanum) sunt n Sleek fon Plonten, die sowät 1400 Oarde uumefoatet. Jo sunt apgruunde fon ferskeedene Alkaloide oafter giftich, man dät rakt uk Oarde, fon do Deele as Ietelweeren bruukt wäide konnen: Tuffelke (Solanum tuberosum), Tomoaten (Solanum lycopersicum), Auberginen (Solanum melongena). Wäkke wäide uk as Heelmiddele of as Sier-Plonten bruukt.
Do Noachtskaadplonten sunt ne Familie fon Plonten, ju in sowät njuugentich bit hunnert Sleeke iendeeld wäd, do wieruum sun 2700 Oarde uumfoatje. Two bekoande Sleeke sunt do Noachtskaade (Solanum) wier t.B. ju Tuffelke tou heert, un do Tebaksplonten (Nicotiana).
Robert Müller, bekoand as Robert Warthmüller (* 16. Januoar 1859 in Landsberg oun ju Warthe; † 25. Juli 1895 in Berlin) waas n düütsken Historienmoaler in ju leete Romantik. Hie is besunners bekoand foar sien Oubieldengen fon Freerk dän Groote.
Die Aconcagua of Cerro Aconcagua in do Anden is mäd 6962 Meetere die hoochste Bierich fon Suudamerikoa un dän Amerikoansken Dubbelkontinent juust so as die hoochste Bierich buute fon Asien un ap ju suudelke Hemisphäre. Hie lait in't Wääste fon Argentinien in ju Provins Mendoza, tichte bie dät Skeed ätter Chile. Oun dän Bierich rakt dät masse Glitskere. Aleer wuude hie foar n Vulkoan heelden, in Chile naamde me him foar loange Tied el volcano. Dät waas, uumdät deer oafter Wulken uum sien Top hongje, in Wuddelkhaid is hie naan Vulkoan. Eerste Exkursionen in dät Rebät unnernoom die Uunouhongegaids-Strieder José de San Martín, as hie uur do Passe oun dän Aconcagua fon Argentinien ätter Chile ientroang. Robert FitzRoy moakede Mäitengen fon ju See uut un reekende een Hööchte fon 23,200 Fout uut, wiermäd die Aconcagua as hoochsten Bierich fon do Anden fääststuude. Toufoarne häd me toacht, die Chimborazo waas die hoochste Bierich fon Suudamerikoa. Twiske 1882 un 1883 unnernoom die düütske Paul Güßfeldt een Exkursion ätter dän Aconcagua, wierbie hie ätterwiese kuude, dät hie naan Vulkoan is. Sien Bestiegengs-Fersäike fon't Noude uut moaste hie oubreeke, uumdät dät Weeder tou läip wuuden is. Ju grootste Hööchte, ju hie roaked häd, wieren
Peru is n Lound in't Wääste fon Suudamerikoa. Die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2016 Pedro Pablo Kuczynski (Stound: Januoar 2018). Dät rakt junner aiske unnerskeedelke Loundskuppe mäd heel ferskeedene Plonten un Dierte. Peru is bekoand foar sien Fergeenhaid in dät Inka-Riek, dät leeter dän Spoanske Kolonioalismus tou Offer fäl. Archäologisk wäidfulle Steeden so as ju Ruinen-Stääd Machu Picchu tjuuge bit däälich fon do Inka. Man uk dät Quechua, een Sproake, ju al fon do oolde Inka boald wuude, is däälich wier een fon tjo Amtssproaken un wäd fon trättien Prosänt fon ju Befoulkenge bruukt. Uk dät Aymara, uurs een ienheemske Sproake, is Amtssproake. Man ju wichtichste Amts- un Ferkierssproake is bit däälich dät Spoanske, dät in ju Kolonioaltied ätter Suudamerikoa broacht wuude. Tachentich Prosänt fon ju peruoanske Befoulkenge baale Spoansk as Muursproake. In 2007 wieren 81,3 % fon ju Befoulkenge katoolsk un 12,5 % evangeelsk. 3,3 % roaten oun, dät jo een nit apfierde Religion touheere un 2,9 % hääbe kweeden, dät jo nit religiös sunt. Ap't Lound rakt dät sowät fieuw Prozent minner Katholiken as in'e Stääd. Peru lait in't Wääste fon Suudamerikoa, loangs dät Ouger fon dän Pazifisken Ozean. Ätter sien Flakte is Peru mäd 1.285.216