rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Do Kakteen (Cactaceae) sunt een Plonten-Familie, ju mäd Uutnoame fon een Oard (Rhipsalis baccifera) fon Natuur uut bloot in Amerikoa foarkumt. Besunners in dät Suude fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa (foaraaln Arizona un Kalifornien juust so as in Deele fon Mexiko rakt dät heele Lounskuppe, do fon Kakteen bestimd wäide. Die Saguraro (Carnegiea gigantea) is aan grooten Boom-Kaktus uut düt Rebät, die Neerenge un Lieuwendsruum foar hunnerde uur Lieuweweesen bjudt. Kakteen konnen litjet as Kruud weese, man uk in Struuk of sogoar Boomfoarm woakse. Pachycereus pringlei is mäd bit tou 19 Meetere Hachte die grootste Kaktus, wilst die litste Kaktus Blossfeldia liliputana bloot ne Truchmäite fon 12 Millimeetere häd. Dät honneld sik toumaast uum sukkulente, stiekelige Plonten, licht tou ferwikseln mäd ferskeedene ooldwaareldske Euphorbien, do so ännelk uutsjo, uk wan jo neen Kakteen sunt. Wäkke Kakteen-Oarde groie däälich uk fuul buute hiere uurspröängelke Heemat. So sunt Oarde uut dän Sleek fon do Fiegenkakteen (Opuntia) uk fuul in ju Middelmeer-Ruumte ferspradt, besunners ju Oard Opuntia ficus-indica, ju tou't Aadenjen fon Kaktus-Fiegen uk fuul fon italieenske Buuren ounbaud wäd. Wäkke Kakteen wäide uk as Drogen bruukt, so t.B. die Meskalin-hoolderge Peyote-Kaktus (Lophophora williamsii), die in dän synkretistisken Kult fon wäkke noud-amerikoanske
Koafje is aan swotbruunen, psychotropen, koffein-hooldergen Dronk, die uut rusterde un määlnde Koafjeboone (dät Säid fon ju Frucht fon ju Koafjeplonte) un heet Woater moaked wäd. Uur ju Äntdäkkenge fon dän Koafje rakt n oold Dööntje, man wo fuul deerfon weer is, lät sik fonsäärm nit moor in aal do Eenpeldhaide fääststaale: Aan Säägenhöid uut dät Köönichriek Kaffa (däälich: Provinz Kaffa in Äthiopien) skäl fääststoald hääbe, dät sien Säägen, wan jo fon'e Koafjeplonte freeten hääbe, langer woak bleeuwen. In ju Foulge skäl hie sälwen mäd ju Plonte experimentierd hääbe, un Mönke, do deeruur wies wuuden, hääbe dät Sjooden fon dän Dronk ärfuunen. Dät jält as täämelk seeker, dät die Koafje wuddelk uut ju däälich äthiopiske Region Kaffa kumt. Fon junner rakt dät al Begjuchte uur Koafje uut dät 9. Jierhunnert (dät is dan oaber tou een Tied, as dät Köönichriek Kaffa noch nit gruunded waas). Fon Äthiopien uut koom die Koafje wäil in't 14. Jierhunnerd ätter Arabien, man rusterd un dronken wuude hie deer uk wäil eerste in ju Midde fon't 15. Jierhunnerd. Ju Hoawenstääd al-Mukha, ju däälich tou dän Jemen heert, waas ädder n wichtigen Honnels-Ploats foar Koafje, deerfon lat sik uk die Uutdruk Mokka-Koafje ou. In't 16. Jierhunnerd
Dät Lama (Lama glama) is een Oard fon do Kamäile (Camelidae), nieper fon do Näiwaareld-Kamäile (Lamini), uut Suud-Amerikoa. Dät is n Huusdiert un stommet fon't wüülde Guanako ou. Dät rakt archäologiske Indizien, dät dät Lama in't Hoochlound fon Peru al foar fieuwduusend Jiere as Huusdiert heelden wuuden is. Al loange eer do Europäere koomen, hääbe do Indioanere in do Anden dät Lama as Last-Diert bruukt, man jo hääbe uk dät Flask un ju Wulle deerfon ferwäided, uk wan ju Wulle fon't Alpaka as wäidfuller goolt. In dät Inka-Riek wuuden tou ju Tied fon ju spoanske Ärooberenge wäil bit tou tjoon Millionen Lamas heelden. As do Europäere koomen, wuuden Skäipe un Hoangste ienfierd, do do unnerskeedelke Funktionen fon't Lama uurnieme kuuden. Deeruum geen die Bestound fermoudelk in do touken hunnerd Jiere ätter ju Ärooberenge uum 90 % tourääch. Daach wäide Lamas bit däälich noch in oulaine Regionen fon do Anden as Lastdiert bruukt, uk foar Flask un Wulle wäd dät noch tuchted. Dät rakt sogoar intwiske n poor Buuren in uur Deele fon ju Waareld, biespilswiese in Europa, do Lamas tuchtje.
Die Uutdruk Lama häd moorere Betjuudengen: Lama steht für: Lamas (Sleek), aan Sleek fon do Näiwaareld-Kamäile in Suudamerikoa Lama (Kamäil), dät Huusdiert uut düüsen Kamäil-Sleek Lama (Buddhismus), aan spirituellen Määster in dän Buddhismus die hoochste Määster in dän Tibetisken Buddhismus is die Dalai Lama aan spiriutellen Määster uk in dän Vajrayana-Buddhismus Lama (Kaste), een Kaste in Tibet/Nepal Lama (Ethnie) een Foulk in Wääst-Afrikoa Lama (Sproake), ju Sproake fon düt Wääst-Afrikoanske Foulk Lama (Stof), aan flanelloardigen Stof Aérospatiale SA-315, aan Typ fon Hoochskruuwer Lama (Mythologie), een foarbiddende Goddinne in ju sumeriske Mythologie Lama (Koartenspil), een Koartenspil Buppedät rakt dät: moorere Täärpe, Stääde, Meenten usw. mäd dän Noome "Lama". "Lama" kon uk die Noome fon Ljuude weese.
As Maya beteekent een Riege fon middel-amerikoanske Indioaner-Foulke, do traditsjonell Maya-Sproaken baale. Jo sunt besunners bekoand foar hiere Hoochkultuur, do Rieke, do jo in ju Tied gruunded hääbe, eer do Europäere Amerikoa äntdäkkeden un uk foar ju Maya-Skrift. Dät is een ful uutbielded Skriftsystem, un weerskienelk ieuwenske fon ju nit äntsifferde Isthmus-Skrift dät eensige, dät sunner Ienfloud fon buute ap dän amerikoansken Dubbel-Kontinent äntsteen is. In fröiere Tieden hääbe do Maya buppedät groote Stääde baud, een fon do bekoandste is Chichén Itzá. Deer sunt fuul groote pyramiden-foarmige Tämpele ärheelden, man uk baldoarich fuul uur Ruinen, uumdät jo ne hooch äntwikkelde Architektuur hiedene. Apgruund fon hiere oaine Skrift is fon ju Geskichte fon do Maya fuul moor bekoand, as bloot wät me mäd archäologiske Methoden äntdäkke kon. In ju Äddere Präklassik kumt dät in't Eende fon ju Archaiske Periode tou eerste duurhoafte Siedelengen un tou ju Äntwikkelenge fon ju Buuräi. Eerste do Maya toureekende archäologiske Funste uut Cuello in Belize wäide ap sowät 2000 f. Kr. doatierd. Fon düsse Steede uut skällen sik do Maya apdeeld hääbe un hääbe sik uutspradt, foaraaln ätter dät Noude (Gulf fon Mexiko). Sowät uum 1500 f. Kr. of wildääge uk al eer, wuude ju Stääd
Siegfried & Roy (13. June 1939, Rosenheim, German Reich / 3. October 1944, Nordenham, German Reich – 8. May 2020, Las Vegas, Nevada) wiene in duo fan Dúts-Amerikaanske magiërs en ferdivedearders, fral bekend om har optreden mei wite liuwen en wite tigers. Siegfried & Roy biography at AllMusic Commons: Siegfried & Roy – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie
Weliko Tarnowo (Bulgarisk: Велико Търново) is ju Stääd fon Bulgarien,Haudstääd 1185 - 1393. Deer woonje 73.656 (Feb. 2010) Ljuude un ju is ju grootste Stääd fon dät Lound. Asenowa mahala 1887 - 5.700 1892 - 8.565 1900 - 10.587 1920 - 12.025 1946 - 16.223 2001 - 66.337 2010 - 73.656 Commons: Veliko Tarnovo – Mediendoatäie
Curaçao is n Ailound in ju Karibik. Dät is n oainständich Lound binnen et Köönichriek fon do Niederlounde. Curaçao heert mäd Aruba un Bonaire tou do ABC-Ailounde. Disse tjo Ailounde heere tou do suudelke Kleine Antillen ("Litje Antillen"). Bie Curaçao heert dät Ailound Klein Curaçao wier neen Moanskene lieuwje. Ap Curaçao woonje 158.665 Moanskene (Täljier: 2019) ap 444 km2. Do maaste woonje in ju Haudstääd Willemstad. Dät Ailound lait sowät 60 km fon’t Fäästlound ou (noudelk fon Venezuela un noudaastelk fon Kolombien). Wäästelk fon Curaçao lait et Ailound Aruba, aastelk fon Curaçao lait Bonaire. Touhoope mäd disse Ailounde heert Curaçao geografisk tou do Ailounde unner do Wiende. Suudaastelk lait Klein Curaçao ("Litje Curaçao"), n unbewoond Ailound mäd bloot n Fjuurtouden un litje Hütten foar do Duuktouristen. Die hööchste Bierich ist die Sint-Christoffelberg mäd ne Hööchte fon 375 m. Truch hiere Beginbouksteeuwe wäide do Ailounde Aruba, Bonaire un Curaçao uk wäil ABC-Ailounde naamd. Dät grootste Deel fon do 158.665 Ienwoonere (Täljier: 2019) woont in ju Haudstääd Willemstad. Ju Haudstääd wuude uum dät Schottegat baud, in’t säntroal-aastelke Deel fon’t Ailound. Dät rakt ferskeedene etniske Gruppen ap’t Ailound. Do Foaroolden fon do maaste Ienwoonere wieren Sklaven, do uut Afrikoa hoald wuuden. N litje
N Ruumtefierder is n Deelniemer oun n bemonde Ruumtefoart. Die eerste Ruumtefierder häd in et Jier 1961 Juri Gagarin uut ju Sowjet-Union weesen. Et rakt neen Ruumtefierdere uut Fräislound, man die Ruumtefierder Jack R. Lousma stamt fon een wäästfräiske Famielje in Amerikoa. Astronaut Ängelsk Taikonaut Chineesk Spationaut Frantsöösk Geimfari Iesloundsk Angkasawan Malaysisk Gitinavard Persisk Kosmonaut Rusk Gofodwr Walisisk Sigmund Jähn (DDR) – Sojus 31/Sojus 29, *Reinhold Ewald – Mir97 (Sojus TM-25/Sojus TM-24) Klaus-Dietrich Flade – Mir92 (Sojus TM-14/Sojus TM-13) Reinhard Alfred Furrer – STS-61-A Ulf Merbold – STS-9, STS-42, Euromir94 (Sojus TM-20/Sojus TM-19) Ernst Willi Messerschmid – STS-61-A Thomas Arthur Reiter – Sojus TM-22, ISS-Expedition 13/ISS-Expedition 14 (STS-121/STS-116) Hans Wilhelm Schlegel – STS-55, STS-122 Gerhard Julius Paul Thiele – STS-99 Ulrich Walter – STS-55 Lousma
Mexiko-Stääd (Nahuatl: Altepetl Mexihco, Spoansk: Ciudad de México) is ju Haudstääd fon Mexiko. Ju Stääd heert tou naan Lid-Stoat, man dät is ne oaine Rebäts-Köärperskup foar sik, wier moor as 8,9 Millionen Ljuude lieuwje. In dän wiederen Späk-Gäddel uum ju Stääd tou sunt dät moor as 21 Millionen Ljuude. Ju Stääd is die politiske, wirtskuppelke, kulturelle un infrastruktuurelle Middelpunkt fon Mexiko. Buppedät is dät die Sit fon't Äärtsbisdum Mexiko, man dät belukt sik nit ap dän Stoat Mexiko, wierfon dät bloot n litjen Deel uutmoaket. Mexiko-Stääd stoant in ju Traditsjoon fon ju oolde Azteken-Haudstääd Tenōchtitlan. Do Azteken hääbe sik in dän eersten Haaldeel fon't 14. Jierhunnert junner ap een Ailound in dän Tetzcohco-See deellät un hääbe junner een groote Stääd apbaud. Dät is muugelk, dät ju Steede al toufoarne besiedeld waas, man eerste unner do Azteken wuude deer ne groote Stääd uut. In 1521 hääbe läiweloa do Spoaniere unner Hernán Cortés touhoope mäd indioanske Ferbuundede ju Stääd fernäild un hääbe ap do Ruinen fon dät oolde Tenōchtitlan een näie Stääd apbaud, un dät is Mexiko-Stääd. In dän Ferloop fon ju Kolonioal-Tied is die grootste Deel fon dän Tetzcohco-See druuchlaid wuuden, sodät fon ju uurspröängelke Ailound-Loage niks moor tou sjoon is.
Afghanistan is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Kabul un die Präsident fon ju Republik is sänt 2014 Ashraf Ghani. Afganistan häd Skeede mäd: Turkmenistan un Usbekistan in dät Noude; Tadschikistan in dät Noudaaste; China in dät Aaste; Pakistan in dät Suude; Iran in dät Wääste.
Dit is n Swadesh-Lieste foar dät Seelterfräiske. N Swadesh-Lieste is n Standoartwoudelieste foar Unnersäik ätter Toalfamilien. Ju Lieste wuude uursproangelk ap Ängelsk skreeuwen fon n Antropologen Morris Swadesh. Disse Lieste is foar ju seelterfräisk Sproake, man foar dän Fergliek sunt uk dät Wäästfräiske un Wangeroogiske apnuumen in disse Lieste.
Niccolò Machiavelli (Florenz, 3. Moai 1469 - Florenz, 21. Juni 1527) waas n italioansk Politiker, Filosoof, Skrieuwer un Dichter. Hie is bekoand wuuden uum sien politiske Ideen. Hie is gjucht bekoand wuuden mäd sien Wierk Il principe (Die Fürst). Hie häd deermäd ju Boasis lain foar do modärne Kultuurwietenskuppe. Machiavelli waas n Strieder foar ju Oainständichkaid fon ju Republik Florenz, ätter sin Woal tou Kanzler in't Jier 1498 seech hie, ätter ferskeedene diplomatiske Raisen truch Europa, dät ju Oainständichkaid fon sien Republik in Gefoar waas. Dät Jier 1512 waas dät Eende fon ju Republik Florenz. In sien Huus in Sant'Andrea in Percussina, n poor Kilometer buute ju Stääd Florenz, skreeuw Machiavelli sien Wierke, do him bekoand moakeden. Dät Bouk Discorsi skreeuw hie uum't Jier 1517, man hie wuude gjucht bekoand truch sien Il principe (Die Fürst), dät 1518 of 1519 publiziert wuude. Il principe (Die Fürst) is Machiavelli sin Fürstenspeegel. In't Bouk rakt Machiavelli n Analyse wo n Fürst standhoolde kon, wan hie nit säärm an ju Macht keemen is, man dit mäd Hälpe fon uurswäkke Ljuude un ju Leere fon Fortuna däin häd. Roum un Eere kuude n Fürst kriege truch 'goude Wätte un goude Armeen'. Machiavelli waas juun
Johannes Calvin (* 10. Juli 1509 in Noyon, Picardie; † 27. Moai 1564 in Genf) waas aan fon do gratste Teologen fonne Reformation. Wichtich bie Calvin waas dät Konzept fon kristelke Fräiegaid. Hie waas un ju Siede fon Martin Luther, foulgede sien Biespile, man waas uk kritisk uur ju kristelke Fräiegaid. Ju kristelke Fräiegaid doarst nit tou politiske Uunheerichkaid fiere.
Martin Luther (* 10. November 1483 in Eisleben, Groafskup Mansfeld; † 18. Februoar 1546, uk deer), aan Mönk un Teologieprofessor, waas die Initiator fon ju Reformation. Ap'n 31. Oktober 1517 moakede Calvin sien 95 Thesen bekoand. Do Thesen wieren dät Begin fon groote teologiske, kulturelle un politike Twiste, do tou n Sköär in dät kristelke Europa fierden. Bie de Rieksdai in Worms in 1521 kwaad Calvin 'mien Geweten is in et Woud Goddes fangen [...] deeruume kon un wol iek niks wieruumeroupe [...] hier stounde iek, iek kon nit uurs'. Wichtich bie Calvin is et Benul dät ju säändige Moanske nooit säärm God beräkke kon. In Luther sien Leere waas ju Reede fon two Rieke: Dät Waareldriek un dät gäistige Riek (Reich Gottes). Et Waareldriek wuude fon God anoardend, so as dät uk in Römer 13, 2 beskreeuwen wuude. Disse Interpretation wüül hie nit diskutierje, bit 1530 do Fürste fon Saksen un Hessen un hiere Juristen ju juridiske, man nit teologiske Jäildegaid, toutälden.
Jean Bodin (* 1529 of 1530 in Angers; † 1596 in Laon) waas n franktsöösk Filosoof un is bekoand wuuden uumdät hie dät modärne Souveränitätbegriep introdusierde. Bodin waas al betied foar dän Absolutismus. In't Leetmiddeloaler un in ju Reformation roate dät ferskeedene Juunsätteorien. Jean Bodin reagierde deerap mäd sien Six livres de la République (säks Bouke fon ju Republik) in 1576. Sien Wierke wieren foarallen n Reaktion ap do Hugenottenkriege (1562 bit 1598) un do Monarchomachen. In ju politiske Diskussion geen dät altied wier uur Souveränität, man dät roate neen Definition. Bodin roate deeruume n Definition. In disse Definition stoant dät Souveränität nit deelboar weese kon un foar uunbepeelde Tied weese skuul. Bie Bodin waas ju Souveränität altied absolut. Et eensige Ferskiel twiske do ferskeedene Regierungsfoarme waas ju Antaal fon Persoone (een, n poor of fuul). In do Wierke fon Bodin wuude ju Aristokratie un Demokratie as Muugelkaide anärkoand, man sien beljoofste Regierungsfoarm waas ju Monarchie. Ätter Bodin kuude me do Regierungsfoarme oaber nit kombinierje, dät waas uunmuugelk.
Do Monarchomachen wieren n Gruppe fon hugenottiske Juristen. In hiere Skrifte wieren jo kritisk juunuur dän Absolutismus un apgruund fon ju Foulssouveränität wierkten jo n Theorie fon Tyrannenmoort uut. Uum 1560 waas uungefeer tjoon Prozänt fon ju frantsööske Befoulkenge kalvinistisk wuuden. In groote Deele fon Suud-Frankriek roate dät fuul Anhongere. Uk die Oadel bekierde sik tou dän Protestantismus. Jo wuuden do Anfierder fon do Hugenotten. Deeruut äntstuude n politiske Stried un disse wuude uk n religiöse Stried. Bie do Hugenottenkriege fon 1562 bit 1598 sunt fuul Hugenotten stuurwen. Bit tou ju Bartholomäusnoacht fon 1572 waas ju frantsööske Monarchie neutroal bleeuwen juunuur do Hugenotten, man in disse Noacht wuuden uungefeer 5.000 bit 30.000 Hugenotten uumebroacht. Ju Oantwoud fon do Hugenotten waas ju Leere fon do Monarchomachen (Striedere juun dän Absolutismus). Ju Leere wuude unner uur beskreeuwen in ju Francogallia, ju fon François Hotman publisiert wuude. Ju Francogallia wuude skreeuwen in ju konstitutionalistiske un positivgjuchtelke Tradition uum politiske Juunsätterai tou gjuchtfäidigjen apgruund fon oolde frantsööske Wätte. Hotman fersoacht in sien Francogallia tou beskrieuwen, wo n politisk Systeem funktionierje skuul. Hierbie geen Hotman uut fon ju Foulssouveränität. In ju Vindiciae fon Theodorus Beza roate dät two Buunde: 1. Buund: Twiske God, Köönich un
Drachten is ne Täärp in ju Meente Smellingerlound, in dät Aaste fon ju Provints Fryslân. Dät is ju grootste Woonsteede in ju Meente mäd ungefäär 44.940 Ienwoonere (2012) un et rakt moor as 22.000 Oarbaidssteeden. Ätter Ljouwert is Drachten ju twäidgrootste Stääd in Fryslân. Buuten ju Täärp rakt et noch n litje Flugploats. In dät 17. Jierhunnert roate et do Täärpe Noud-Drachten un Suud-Drachten. Do lain bee an ju Drait of Dracht. 1641 wuude begonnen mäd dät Uutgreeuwen fon ju Drachtster Feart (Drachtster Kanoal). In disse Tied roate dät groote Foane in ju Region, do oubunked wuuden. In disse Tied woaksen bee do Täärpe touhoope. Eerst in dät 19. Jierhunnert wuude Drachten een Ferwaltengseenhaid. In do 1950er Jiere kreech Drachten ne näie Fabrik fon Philips, deertruch woaks ju Befoulkenge stäärk. Commons: Drachten – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie Wällen, Anmäärkengen un Ätterwiesengen: S.J. van der Molen, Turf uit de Wouden, Ljouwert, 1978, S. 72
Justus Lipsius, of Joost Lips, (Overijse, 18. Oktober 1547 – Leuven, 23. Meert 1606) waas n suudniederloundsk Humanist, Filologe un Historiker. As Do Niederlounde in't 16. Jierhunnert sik uunouhongelk fon Spanien moakeden, wieren do maaste Toankere in Do Niederlounde deer uk foar. Justus Lipsius waas nit mäd disse republikaniske Foarstaalenge ienfersteen. Hie waas juust foar n Monarchie, uumdät n Monarchie ju ooldste Regierengsfoarm waas. Deeruume waas n Monarchie waas ätter Lipsius uk natuurelker un rationeller un deeruum also ju bääste Riegerengsfoarm. Hie basierde sik deerbie ap do Wierke fon Niccolò Machiavelli un Cicero. Lipsius moakede in sien Wierke n Unnerskeed twiske interne un eksterne prudentiae. N gouden Fürst skuul säärm 'prudent' weese, man hie skuul uk goude Räidheere um sik tou sammelje. In ju Interässe fon ju Mäinskup skuul n Fürst, bloot wan dät ächt nöödich is, 'n bitje Bedroach' bruuke. Deeroun sjucht me die Ienfloud fon Machiavelli. Dät politiske Toanken fon Lipsius is n Kombination fon Neostoismus un Tacitismus. Foarallen dät stoiske Toanken fon Seneca sjucht me in sien Wierke, an ju uur Siede stoant Tacitus, die pater prudentiae, säntroal. Fon ju eene Persoon kuumt prudentiae, fon ju uur kuumt Wiesegaid. Dät Bouk Politicorum sive Civilis Doctrinae Libri Sex
Hugo de Groot (Delft, 10. April 1583 – Rostock, 28. Augustus 1645) waas n niederloundsk Gjuchtsgeleerde un Skrieuwer. Hie is internationoal unner'n Noomen Hugo Grotius bekoand wuuden. Grotius tält tou do intellektuelle Gruundengsfoars fon't Souveränitätstoanken, ju Natuurgjuchtsleere un dät apkloorde Foulkengjucht. Do Ljuude seegen him as n Wunderbäiden, uumdät hie in'n Oaler fon tweelich Jiere al perfekt Latien un Griechisk baale kuude. Grotius studierde al an ju Universität Leiden do hie alwen Jiere oold waas. Ätter ju Uunouhongelkaidsferkloorenge fon Do Niederlounde in't Jier 1581, waas hie Deel fon'n näie Generation humanistiske Juristen, do fersoachten dät Begriep Souveränität näi tou definierjen. Hie hiede do näiste leet-humanistiske Äntwikkelengen fon Lipsius sin Ätterfoulger, Joseph Justus Scaliger, leerd un ju Noodseeke anärkoand uum eerst do Fundamente fon do humanistiske Studien fäästtoulääsen foardät hie groote Seeke in ju Politik un Gjucht behondelje kon. So begon hie in een fon sien wichtichste Studien, wäkke nu as De iure praedae bekoand is un in 1603-04 skreeuwen wuude, mäd n Diskussion uur ju methodus fon Unnersäik un ju ordo fon Unnergjucht, foardät hie mäd ju prolegomena fon Gjucht un Politik ounfange kuude. Grotius staalde fääst dät me do Probleeme fon De iure praedae, do Froagen uur Kriech un
As Oold Tästamänt beteekent me in ju kristelke Terminologie dän Deel fon ju Biebel, die do Kristen un do Juuden tougliek as hillich jält, wilst dät Näi Tästamänt bloot fon do Kristen anärkoand wäd. Do Juuden naame dät Oolde Tästamänt Tanach (תַּנַ״ךְ), wät een Akronym is uut do hebräiske Bouksteeuwen Taw (ת) foar ju Torah (תּוֹרָה, do fieuw Bouke Mose), Nun (נ) foar Nevi’im (נְבִיאִים, do Propheten-Bouke) un Kaf (כ , an't Woudeende in ju Foarm ך skrieuwen) foar Ketuvim (כְּתוּבִים, do Skriften). Dät sunt do Bestounddeele fon't Oolde Tästamänt. Do grootste Deele fon dät Oolde Tästamänt sunt uurspröängelk ap Hebräisk ferfoated, bloot litje Deele ap Aramäisk. Deeruum wäd dät Oolde Tästamänt fon wäkke uk as Hebräiske Biebel beteekend. Man wichtich foar ju Uurlääwerengsgeskichte is nit bloot die ärheeldene hebräiske Täkst, man uk besunners oolde Uursättengen, so as ju griechisk-sproakige Septuaginta (äntsteen twiske 250 f. un 100 ä. Kr.), do aramäiske Targume un ju latienske Vulgata (uum 400 ä. Kr.). Die hebräiske Täkst is näämelk in sin fullen Uumfangst eerste mäd dän Codex Leningradensis uut dät Jier 1008 ä. Kr. uurlääwerd, een Ouskrift, die fon do Masoreten moaked wuuden is, dät sunt juudske Geleerde. Allere Breekstukke, do in ju Ruinenstääd
Ju Eermodärne Tied is n Deel fon ju europäiske Geschichte ju ounfangd twiske dät 13. un 15. Jierhundert un ungefeer uum 1800 apheerd. Ätter 1450 ferannerd der n Masse in Europa. Truch dän Bouktai rakt et n Oard Massenmedien, truch Martin Luther begon 1517 ju Reformation. Do wichtichste historisk-politiske Uumesleeke in disse Tied wieren dät Eende fon dän Hundertjierrige Kriech twiske Frankriek un Änglound in 1453, die Faal fon Konstantinopel in't Jier 1453, ju Äntdekkenge fon Amerikoa truch Christoph Kolumbus un dät Eende fon ju Reconquista in dätsälge Jier. Inne eermodärne Tied kuume do new monarchies ap so as Spanien, Frankriek, Änglound, Aastriek, Prüüsen un Ruslound. Maast wuuden disse Stoate säntroal un absolutistisk regierd. Die Hondel waas foar 1450 noch kontinentoal, also bloot ap Europa beleeken, man fon't 16. Jierhunnert ou roate et n interkontinäntoalen Hondel. Truch ju Reformation stuuden näie religiöse Ideen ap, man deerätter wuuden uk n Masse näie Stoatstheorien fon Toankere präsentierd, do sik oafte beleeken ap roomske Toankere. Uk in ju Kunst wuuden Ideen uut et oolde Griechenlound un et Roomske Riek wier aktuel, disse Wiergebuurt fon oolde Ideen wädt uk ju Renaissance naamd. Dät Eende fon ju eermodärne Tied faalt touhoope mäd ju Frantsööske Revolution
Snits is ne Stääd suudwäästelk fon Ljouwert un dät is ju Haudstääd fon ju Meente Súdwest Fryslân. Deer woonje ungefäär 33.000 Ljuude. Ju Stääd is bekoand um sien Snitser Woaterpoute. Uur Seeken do der froai sunt, sunt dät Stäädhuus un ju Martinisäärke. Snits is een fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.
Manischa Dalerowna Sangin, bekoand uk as Manischa af MANIZHA (bädden as Chamrajewa ap dän 8. Juli 1991 in Duschanbe, Tadshikistan) is ne russiske Sjungerske. Se sjungt ap Moai 2021 bie dän "Eurovision Song Contest" in Rotterdam in do Niederlounden, dät Läid "Russian Woman" foar Ruslound. Manuscript (2017) ЯIAM (2018) Womanizha (2019)
Ju Tora of Torah (hebräisk foar Wiesenge; Betoonenge ap „a“; in ju aschkenasiske Uutsproake Tauro, Tauroh, ap Jiddisk Tojre) is die eerste Deel fon dät Oolde Tästamänt, dät bie do Juuden "Tanach" hat (uumdät jo neen näi Tästamänt hääbe). Ju Torah bestoant uut fieuw Bouke, wieroun Mose een wichtige Rulle spielt, deeruum wäd uk fon do Fieuw Bouke Mose of fon dät Pentateuch boald. Ju Beteekenge "Pentateuch" kumt fon dät griechiske "Πεντάτευχος" (Pentáteuchos), dät is touhoopesät uut "πέντε" (pénte, dät hat "fieuw") un "τεῦχος" (teũchos, dät hat "Behooldnis"), also "Fieuw-Behooldnis", wät sik oulat fon do Kruuken, wieroun do Ljuude fröier un aleer hiere Skrift-Rullen hiedene. Do fieuw Bouke wäide bie do Juuden mäd hiere hebräiske Noomen beteekend un dät is aaltied dät eerste of touminst een fon do eerste Woude tou Begin fon älk Bouk. Biespilswiese hat die eerste Fäärs fon dät eerste Bouk Mose: „בְּרֵאשִׁ֖ית בָּרָ֣א אֱלֹהִ֑ים אֵ֥ת הַשָּׁמַ֖יִם וְאֵ֥ת הָאָֽרֶץ׃“ (Bereschit bara Elohim et ha-Schamajim we'et ha'aretz; dät hat: In'n Ounfang moakede God dän Heemel un ju Äide). Die Hebräiske Noome fon dät Bouk hat deeruum: בְּרֵאשִׁית (Bereschit, „In'n Ounfang“). In dät Kristendum wäide do fieuw Bouke maasttieds mäd griechiske of latienske Noomen beteekend (deelwiese uk uurspröängelk griechiske