rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Dät Hillige Roomske Riek (Latiensk: Sacrum Romanum Imperium) waas n Stoatenbuund fon ferscheedene litje Lounde in dät Middeloaler bit tou 1806. Dät Stoatenbuund bestounde uut Lounde uut Wääst- un Midden-Europa. Dät Riek wuude Roomsk naamd wült dät die Ätterfoulger fon dät Roomske Riek weese schuul. Uk do Byzantinere saagen hiere Riek as Ätterfoulger fon dät Roomske Riek. Mäd dän Begriep 'Hillich' waas ju Beluukenge tou ju Roomske Säärke meend. Voltaire hiede moal kweeden dät et Riek nit Hillich, nit Roomsk un uk nit n ächt Riek waas. Kristelke Ljuude meenden dät in ju Biebel, in dät Bouk fon Daniël schrieuwen stoant, dät ju Waareld ätter dät fjoode Riek fergunge schuul. Dät Riek äntstuude uut dän aastelke Deel fon dät Frankiske Riek mäd dät Unnerschrieuwen fon dän Ferdraach fon Verdun (843). Dät waas n Ferdraach twiske do träi Suune fon Ludwig dän Fromme. Mäd dät Krounjen fon Otto I truch dän Poapst Johannes XII in 962 wuude dät Riek formel gruunded. In 1450 wuude die Noome annerd tou dät 'Hillige Roomske Riek fon ju Düütske Nation'. Dät Hillige Roomske Riek is sieläärge nit n Nationoalstoat wuuden. Dät waas n Stoatenbuund wieroun die Kaiser ju hoochste politiske Gewalt hiede. Bit tou dät
Dät Bieldetälster (uk Bieldeskichte naamd) is een fon do ooldste Foarme fon Literatuur, man dät rakt deer uk een näie Foarm fon, nämelk dän Comic. N Bieldetälster bestoant uut ne Riege fon Oubieldengen, do der n Tälster uutmoakje. N Bieldetälster wäd moaked fon n Teekener un n Skrieuwer. Bietiede skrift die Teekener uk ju Geskichte, man bietiede oarbaidje uk moorere Ljuude an ju Teekenoarbaid (skizzierje, in Äänket uurluuke, fon Bouksteeuwen fersjo) of an dät Tälster. Bieldetälstere hääbe hieren Uursproang in ju Bieldeskrift. Ne äddere Foarm fon Bieldetälster is die Teppich fon Bayeux, wierap dän Slacht bie Hastings uutbielded is. Mesoamerikoanske Hondskrifte roaten mythologiske Tälstere wier truch n touhoopestoald System fon Oubieldengen un Logogramme, also n bitje ap jusälge Wiese as in do Bieldetälstere fon däälich. Uk do uurgeskichtelke Oubieldengen, do der in Höölen fuunen wuuden sunt (as in do Höölen fon Lascaux), konnen betrachted wäide as ne äddere Foarm fon Bieldegeskichte. Ju Uurfoarm fon ju egyptiske Hieroglyphenskrift is faktisk uk ne Foarm fon teekende Bieldetälstere. N bekoand Biespiel fon Bieldetälstere uut dät Middeloaler is ju Äärmebiebel (biblia pauperum). In dän eerste Haaldeel fon dät 19. Jierhunnert waas unner uur die Swaitser Rodolphe Töpffer bekoand foar sien Bieldetälstere. Hie fereepentelkte 1845
Do Inuit sunt n Foulkgruppe in dät Noude fon Kanada un Alaska, in Noudwääst-Siberien un ap do Kuste fon Gräinlound. Dät Woud "Inuit" betjut eegentelk "Moanskene", die Singular hat "Inuk". Ju Sproake fon do Inuit hat Inuktitut. Ju wäd boald in ferscheedene Dialekte (mäd deerbääte ju Taal fon do Ljuude do dät baale): Qawiaraq 4000 Inupiatun 9000 Do foulgjende tjo sunt gjucht in Gefoor un wäide boald fon mänunner 4000 Ljuude: Siglitun Inuinnaqtun Natsilingmiutut Dan kuume noch fääre ätter dät Aaste: Aivilimmiutut Kivallirmiutut Nunavimmiutut Nunatsiavummiutut Qikiqtaaluk nigiani Qikiqtaaluk uannangani Un dan ap Gräinlound: Inuktun of Avanersuaq 1000 Kalaallisut 54.000 (moor as aal uur) Tunumiit oraasiat Steedenoomen in Inuktitut Leer Inupiaq (ängelsk) Wikipedia Wikipedia in Kalaallisut Eskimo-aleutiske Sproaken Inuktitut Sproake
Oksitoansk, Lenga d'òc of Langue d'oc (Oksitoansk: occitan, lenga d'òc) is ne romaniske Sproake, ju der in Oksitanien, dät is dät suudelke Frankriek, Monaco, un wäkke Doale in Italien un Spanien boald wäd. Foan do Sproakkundige wäd Frankriek ätter do ferskeedene Foarme fon dät Woud "jee" in two groote Sproakgestriche ferdeele: Dät Noude, wät dät Woud oui foar "jee" bruukt, is dät Gestrich fon ju langue d'oïl ("ju oïl-Sproake"), in dät Suude wäd ju langue d'oc boald (oïl un oc betjuude bee "jee"). Oksitoansk wäd as ju groote Sustersproake fon dät Frantsööske betrachted, sien oold Sproakgestrich in dät Suude nimt n Träädendeel ien fon dät Frankriek fon däälich. Ju gnaue Taal Baalere is nit bekoand, man ätter Skätsengen rakt dät 700 000 Ljuude, do der dät noch altied as Uumgongssproake benutsje un muugelk tweelich Millione potentielle Baalere, do der ne passive Kunde fon ju Sproake hääbe of do der mäd Hälpe fon Unnergjucht hiere gruundlääsende Kunde fon dät Oksitoanske so ferbeeterje konnen uum dät as een Ferkiersproake tou bruuken. Oksitoanien (Oksitoansk: Occitània) is die Deel fon Suud-Frankriek, wier sik ju oksitoanske Sproake, ju langue d'oc of Occitan, uut ju Gallisk-Roomske Variante fon dät Vulgärlatienske äntwikkeld häd. Die Noome "Oksitanien" wäd
Italien is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Room un die Präsident fon ju Republik is sänt 2015 Sergio Mattarella Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Mont Blanc de Courmayeur (4.748 m), ne Bierichspitse ieuwenske dän Mont Blanc. Ju grootste Äi fon Italien is die Po. Italien wäd begränsed fon: Ju Swaits un Aastriek in dät Noude, Slowenien in dät Aaste, Dät Middelmeer in dät Suude, Frankriek in dät Wääste. Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $30.900 in 2007. In 2007 waas 2% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 27% Industrie un 70,9% Tjoonste. Amtssproake is Italienisk, regionoal lät ju Ferfoatenge noch uur Sproaken tou: Düütsk, Frantsöösk, Ladinisk un Slowenisk, moor deertou sjuch Sproaken.
Dät Phonem is in ju Phonologie ju Benaamenge foar een of moor Luude, do jusälge betjuudengsunnerscheedende (distinktive) Funktion hääbe. Bestimde Luude (Allophone) konnen fon dän Sproakbenutser as Varianten fon dätsälge Phonem heerd wäide. Me spräkt fon n Minimoalpoor, wan two Woude weegen een eenpeld uur Phonem ferscheedene Betjuudengen hääbe (toun Biespil Bäiden un Mäiden). Dät hat dan: dät rakt ne 'phonologiske Opposition' twiske dät b un dät m. Je moor Minimoalpoore me fint foar sun phonologiske Opposition, je gratter is ju 'funktionoale Belastenge' fon sun Opposition. Bie min Minimoalpoore spräkt me fon ne ‘swäkke Oppostion’ un wan dät fon ferwante Luude neen Minimoalpoore rakt, dan sunt do as Allophone fon een Phonem tou betrachtjen. In dät läästnaamde Biespil hondelt dät sik uum Konsonante. Konsonantphoneme sunt in dät Seelterske uungefeer dätsälge as ap Düütsk. Bloot sunt do ap Seeltersk fuul minner of goarnit anbloased un is ju Uutsproake fon g, l, r, sch un st uurs bie do maaste Spreekere. Vokoalphoneme rakt dät ap Seeltersk sun tjoon moor as ap Hoochdüütsk. Dät naamt me n ‘rieken Phoneminventoar’. Deertruch unnerscheede do sik gans fien un sunt deertruch fon Nit-Seelter oafte stuur uutnunner tou hoolden. Wie reeke do oardend ätter phonetiske Oainskuppe. Twiske
Dr. Jacob Botke (1877-1939) waas n wäästfräisken Koaster un Biologe, die der in do 1930-er Jiere dät Seelterlound moorere Moale besäiken diede. In sien deeruur ärskienen litje Bouk 'Sealterlân' rakt hie ne Beskrieuwenge fon dät Lound, dät Buurenhuus (Eepen Huus) - bee mäd Bielden - un ju Geskichte. Fon ju Seelterske Sproake rakt hie eenige Texte (wierunner Gedichte fon Gesina Lechte-Siemer), man uk Anekdoten uur dän Nutsen fon ju apaate Sproake. Fon besunneren Wäid is sien Lieste fon Plonten- un Diertenoomen (s. 32-43), wier hie sik wäil stutset ap Pestoor Schulte. Dän Noome Stinzeplonten hied Dr. Jacob Botke in dät Jier 1932 dät eerste Moal in Fryslân bruukt. Hie häd uk ne Samlenge Bielden fon Seelterlound ätterlät. It Heitelân (1919) Fen Fryslâns Groun (1922, 1925, 1942) Fryske plante- en dierenammen (1928) De geakunde op de Fryske skoallen (1931) De gritenij Dantumadiel (1932) Sealterlân (1934) Natûr en gea (6 Deele, 1936-1941) Plonten (Lieste ätter Dr. Botke) D.T.E.v.d.Ploeg, B.v.d.Veen (red), Balstiennen en wâldblommen, Libben en wurk fan Dr.Jacob Botke. Fryske Akademy Ljouwert, 1977 Bouk "SEALTERLAN" , Geakindige skets, Boalsert 1934, 58 Sieden, mäd Bielden, fon Dr. Botke(PDF-Doatäie 40 MB). 'Uut dät Lieuwend fon Dr. Botke' ap ju Websiede fon Damwoude (ap holloundsk).
Blau is ne Faawe, ju in dät Spektrum lait twiske zyan un saang. Dät is ju komplementäre Faawe fon orange. Blau häd ne Woogenlaangte fon sowät 470 Nanometer. Blau is ne primäre Faawe in dät System fon additive Faawenmiskenge. Dät is ne sekundäre Faawe in dät System fon subtraktive Faawenmiskenge. In ju Bieldeskirmtechnik wäd die twäide Faawetoon benutsed as ne Annaierenge foar ju eerste; deeruum sjo wie in ju unnerstoundene Faawe dän twäide Faawetoon. Wan ju Luft, dät Firmament, deeges wulkenloos is, sjo wie ju as nu blaue Luft, ju der oafte uk as blau reflektierd wäd in ne Woateruurfläche. Blau fon dunker ätter ljoacht: Fon zyan ätter blau:
Ju Phylogenetiske Systematik is Systematik ap Gruund fonne Äntstoundenge fon Oarde uut hiere Foarfoaren. Inne Phylogenetiske Systematik wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Ju Methode fon ju Phylogenetiske Systematik hat Kladistik, ju lät sik uk as Kladogramm teekenje.
Gräinens Läid (Grönnens laid) is ju Nationoalhymne fon Groningerlound. Audio foan dät Gräinens Läid. ?/i Grönnens laid. Van Lauwerzee tot Dollard tou Van Drente tot aan 't Wad, Daor gruit, daor bluit 'n wonderlaand, Rondom ain wondre stad: *) Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand. Daor broest de zee, daor hoelt de wind Daor soest 't aan diek en wad, Maor rusteg waarkt en wuilt het volk Het volk van loug en stad. Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand. Daor woont de dege degelkhaaid De wille, vast as staol, Daor vuilt het haart, wat tonge sprekt In richt- en slichte taol. Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand. *) Wordt gezongen: Rondom, rondom, ain wondre stad. Zo ook in de andere strofen. Fon Lauwersee bit Dollard tou, Fon Drente bit an 't Wääd, Deer groaijt, deer blöit een Wunderlound Runduum een wundere Stääd. Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Gräinen, Stääd un Umelound; Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Stääd un Umelound; Deer bruust ju See, deer huult die Wiend, Deer suust 't an Diek un Wääd, Man rauelk oarbaidet un plouget dät Foulk, Dät Foulk fon Täärp un
Ju Champs-Élysées in Paris, is een fon doo fluchste Prachtsträiten ap de Waareld. Ju Sträite häd ne Laangte fon 1910 meter un ne Bratte fon 70 meter. Gjucht bekoande Bauwierke sunt Place de la Concorde un die Arc de Triomphe. Ju Hiere foar 100 m² kostet €900.000 pro Jier. Elaine Sciolino, "Megastores March Up Avenue, and Paris Takes to Barricades", New York Times, 21 January 2007. Commons: Avenue des Champs-Élysées – Mediendoatäie www.champselysees.org
Ju Repuplik is ne Stoatsfoarm, wierbie do Ljuude truch ne Oustämmenge an ju Macht kuume. Siet juu Frantsööske Revolution is ju Republik dät Juunmodel tou ju Monarchie. Ätter ju historiske Betjuudenge is dät Wichtichste fon ju Republik, dät et moor as aan Stoatsuppermon rakt. Däälich is die demokratiske Aspekt wichtiger.
Jules Verne (*1828, †1905) waas n frantsöösken Skrieuwer. Hie skreeuw as eerste utopiske hoolichwietenskuppelke Eewentüürromane. Raise tou dät Middelpunkt fon ju Äide 20.000 Mielen unner Woater Raise uum ju Waareld in 80 Deege Raise ätter de Moune Wietenskupsdichtenge Normdoaten: GND: 118626620 (OGND) | KB (Niederlounde): 068426046 | LCNAF: n79064013 | VIAF: 76323989
Dät Ruumtefeer is n Dreechsysteem foar dän Ruumtetransport, dät ätter sien Wieruumekuumen ap ju Äide wier bruukt wäide kon. Dät Ruumtefeer gungt mäd Rakete ätter dät Al wai un loundet ap ju Äide as n Luchtfoartjuuch. Ap maaste bekoand is däälich wäil dät Amerikoanske Space Shuttle. In 1981 bruukten do Fereende Stoaten eerstmoals dän Ruumtetransport. In 1983 wuude die Ruumtetransport foar dät Waareldruumlaboor Spacelab bruukt. Ju Explosion fon dät Ruumtefeer Challenger (1986) waas een läipe Äntwikkelenge foar dät amerikoanske Ruumtefoartprogram. In 1988 hiede ju Sowjetunion sien oain Ruumtefeer Buran, deermäd sunt do Russen insen in dät Al weesen. Dät Shuttleprogram kreech n aisken Bäätesleek in 2003, as dät Ruumtefeer Colombia bie sin Wierientreed in ju Äidatmosfääre kuutbriek un oustätte. Eerste in 2005 geen NASA fääre mäd dän Shuttlebedrieuw. Uut Kostengruunde wuud dät Space Shuttle-Programm in 2011 ienstaald. Space Shuttleprogram Spaceshuttles: Spaceshuttle Columbia (feruunlukked 2003) Spaceshuttle Challenger (feruunlukked 1986) Spaceshuttle Discovery Spaceshuttle Atlantis Spaceshuttle Endeavour Testspaceshuttles: Spaceshuttle Pathfinder (buute Bruuk) Spaceshuttle Enterprise (buute Bruuk) Spaceshuttle Explorer (buute Bruuk) Transport fon do Shuttles mäd n Boeing 747: Shuttle Carrier Aircraft Buranprogram Ruumtefeere: Buran (buute Bruuk; in 2002 stukken geen truch Touhoopestäiten fon dän Hangar) Ptitsjka (nooit oufäidiged) Hermes (nooit oufäidiged) Commons: Space
James Krüss (* 31. Moai 1926 ap Hälgelound; † 2. August 1997 ap Gran Canaria) waas n düütsken un n fräisken Dichter un Skriftstaaler. James Krüss (Düütske Biographie) Ju offizielle James Krüss Huussiede, mäd Informatione uur him un sien Bouke. N düütsk Gedicht fon James Krüss: ju Wienachtsmuus. Normdoaten: GND: 118724762 (OGND) | KB (Niederlounde): 06937399X | LCNAF: n50047259 | VIAF: 92004185
N Superspezifisk Taxon (Pl.: Superspezifiske Taxa) is n Taxon, wät moorere Oarde uumfoated, so as n Sleek (düütsk:Gattung), ne Familie (düütsk:Familie), ne Oardenge (düütsk:Ordnung) un so fääre. Juu Phylogenetiske Systematik boalt nit fon Stappen as Sleeke, Familien, Oardengen, Klassen etc.. Deeruum, dät dät bloot taksierd wäd un nit objektiv äntskeeden wäide kon, af wät een Familie af Oardenge is, boalt me inne Phylogenetiske Systematik bloot fon Oarde (ätter dät biologiske Oardkonzept) un Superspezifiske Taxa. Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Dät Biologiske Oardkonzept is een fon two wichtige Definitione fon dän Begriep "Oard" in juu Biologie. Disse Definition kwäd, dät een Oard ne Gruppe fon sik mongs fermiskjende Populatione is, juu fon uur Gruppen so isolierd is, dät juu sik nit moor mäd disse Gruppen fermiskje kon. Stuur is hier juu Begränsenge in juu Tied. Truch juu Evolution wäd sunne Oard uurloang natüürelk ferannerd, un moonige Ljuude kweede, dät me ätter hunnert Generatione nit moor fon juu sälge Oard baale kon. Man naan wol wäil kweede, wie däälich wieren ne uur Oard as doo Moanskene foar n poor duusend Jiere. Deeruum, dät in dät Biologiske Oardkonzept juu Begränsenge in juu Tied so stuur is, rakt dät uk dät Evolutionär Oardkonzept, wiermäd me dät gans objektiv fäästlääse kon. Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Dät Evolutionäre Oardkonzept is een fon two wichtige Definitione fon dän Begriep "Oard" in juu Biologie. Ne Oard is ätter disse Definition ne eenpelde Oustammengslienje mäd Foarfoaren un ätterkuumende Generatione, mäd oaine evolutionäre Tendenzen un n historisk Schiksoal. Disse Definition kwäd gans düütelk - uurs as dät Biologiske Oardkonzept, in dät juu Tiedbegränsenge fon ne Oard stuur is - dät ne Oard fon hiere Äntstoundenge truch Apkleeuwenge fon ne Stamoard bit tou hier Eende - truch oaine Apkleeuwenge in two näie Oarde af truch Uutstierwen - een Oard blift, gans egoal, wo fuul Evolution deertwiske geböärt. Ne Oard ätter disse Definition wäd uk "Chronospezies" naamd. Deer is n Kladogramm mäd Variablen. Sun Kladogramm is so äänelk apbaud as n Stamboom, so sjucht me, dät k juu Stamoard fon alle Oarde in düt Kladogramm is, j juu Stamoard fon doo Stamoarde g, h, i un doo lieuwende Oarde B, C, D, E, F, me sjucht uk, dät i juu Stamoard fon juu uur Stamoard g un doo lieuwende Oarde D, E un F is, un dät juu Stamoard g juu Stamoard fon D un E is. Uut juu Stamoard k äntstuuden truch Apkleeuwenge doo Linien fon A un j, wierbie juu
Japan is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Tokio. Do Japaniske Ljuude naame hiere Lound ‘’Nihon’’ of ‘’Nippon, dät betjut sowät as ‘’Die Uursproang fon de Sunne‘’. Japan häd fjauer groote Ailounde: (fon dät Noude ätter dät Suude) Hokkaido, Honshu, Shikoku un Kyushu. Honshu is dät grootste Ailound; deer sunt do wichtichste Stääde fon Japan tou fienden. Uk do Ryukyu-Ailounde suudelk fon do fjauer groote Ailounde heere tou Japan, touhoupe mäd fuul uur litje Ailounde. Japan is ferdeeld in 47 ‘’Prefekture’’. Ap Hokkaido is n Besirk wier dät Ainufoulk woont, do uursproangelke Bewoonere fon Japan. Do wichtichste Japaniske Stääde sunt: Tokio Osaka Kioto Kobe Hiroshima Yokohama Nagasaki Sapporo Nagano Japan is ferdeeld in 47 Prefekture. Offizielle Website fon dän Japaniske Ministerpräsidänt un ju Regierenge
Ju Huussääge (Capra hircus) is n Suugediert un heert, gnauer, as domestizierde Unneroard fonne Sääge, tou do Poorhoufere (Artiodactyla) Et is ätter dän Huund un tousommen mäd dät Skäip fermoudelk dät eerste wirtskaftelk nutsede Huusdiert. Huussäägen heere tou dän Sleek fon do Säägen in ju Familie fon do Houdendreegere (Bovidae). Ju Säägemolk Dät Säägeflaask Dät Säägeleeder Die Säägesies
Die Jugendstil, uk naamd Art-Nouveau af Modern Style is n optimistisken Stiel. Optimistiske Moalerstiel. Neen Ferweendenge fon Symmetrie. Bruukt jädden fuul Ornamente, wierbie krullerge Wieuwljuude-, Bloumen-, un Fuugelmotive dominierje. Moalere sunt: Gustav Klimt - Aubrey Beardsley - Alphonse Mucha - Henri de Toulouse-Lautrec - Victor Horta - Charles Rennie Mackintosh - Hector Guimard - Henry van de Velde - Paul Cauchie - Akseli Gallen-Kallela
Brasilia is ju Haudstääd fon Brasilien. Deer woonje 214.529 Ljuude. In 1891 wuude in ju Ferfoatenge fäästlaid dät deer ne näie Haudstääd kuume moaste. In ju Tied waas Rio de Janeiro noch ju Haudstääd. Insteede fon n Haudstääd an ju Kuste wüül ju Regierenge ne Haudstääd ätter dät Binnenlound, ap ne moor neutrale Steede. Ap dän 7. September 1922 wuude die Gruundsteen laid, man fuul moor skaach nit. Präsident Juscelino Kubitschek (1902–1976) häd dan ap dän 22. Oktober 1956 dän Bau ounoardend. Feroantwoudelken Stäädploaner waas Lúcio Costa; die Architekt Oscar Niemeyer moakede as Boas fon dät stoatelke Bau-Amt do Ploane foar do eepentelke Bauwierke. Ap n 21. April 1960 wuude Brasilia ju Haudstääd fon Brasilien. Do stoatelke Iengjuchtengen, biespilswiese do Ministerien, wuuden gjucht gau ätter Brasília uumeleeken. Man do Ljuude, do deer ounstoald wieren, wäigerden sik foar't eerste, deer wai tou kuumen. Jo heerden deelwiese tou oolde Sibben, do sänt fuul Generatsjoone in Rio de Janeiro woond hieden. Deeruum sätte ju Regierenge dän 7. September 1972 as Doatum fääst, bit tou dät aal do Stoats-Amtsljuude in Brasíla woonje skuulen, uurs skuulen jo dät Boantje ferljoose. Dät latte in dän läästen Knipkensleek tou aan Wädloop uum do lääste Woonengen, deer wieren
München is ne Stääd in Düütsklound un Haudstääd fon Buundeslound Beieren. Deer woonje ungefeer 1.4 Million Moanskene (2011). Dät is ju tweelftgrootste Stääd in ju Europäiske Union un ju träädgrootste Stääd fon Düütsklound. München is bekoand uum sien Longschlong. Ju Weißwurst kumt uut München.
Julius Bröring (1867 – 1947) waas Suun fon n Roomelster Koaster. In sien Bouk Das Saterland rakt hie ne Beschrieuwenge fon dät Lound, ju Sproake, Oarbaidswiesen, Sitten un Gebruuke, Spiele, dät Woonhuus (mäd Teekengen) un ju Dracht (mäd faawige Bielde). In dät twäide Beend foulgje dan eenige Läidere, Märchen un Soagen, Räätsele un foarallen ne ganse Masse Spräkwoude. Do sunt maast ätter Minssen in Roomelster Sproake uurbroacht, man daach sunt eenige näie bietouföiged. As Julius von Ramsloh schäl hie ju Geschichte fon Ju slaue Gräite romantisierd hääbe. Dr. Julius Bröring, Das Saterland. Eine Darstellung von Land, Leben, Leuten in Wort und Bild. I. Teil, Oldenburg 1897, II. Teil, Oldenburg 1901 (305 Sieden). Fertälstere Doaten Normdoaten: GND: 1023757400 (OGND)
Juu Monophylie (Adj:monophyletisk) is juu Oainskup fon n Taxon, dät aal doo Oarde, doo der oane sunt, een Stamoard hääbe, un dät aal doo Oarde, doo fon disse Stamoard oustamme, uk in dät Taxon sunt. In juu Phylogenetiske Systematik wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Sun monophyletisk Taxon wäd uk "Monophylum" naamd. Paraphylie Polyphylie Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Juu Paraphylie (Adj.: paraphyletisk) is juu Oainskup fon n Taxon, dät nit aal doo Oarde, doo fon juu Stamoard fon dät Taxon oustamme, deer oane sunt, bloot doo maaste. So sunt doo Reptilien (Reptilia) sunner doo Fuugele (Aves) paraphyletisk un wäide uut dissen Gruund oafte tou een Taxon, doo Sauropsida touhoopefoated. In juu Phylogenetiske Systematik jält Paraphylie as ferkierd, deer wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. N paraphyletisk Taxon wäd uk "Paraphylum" naamd. Monophylie Polyphylie Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Juu Polyphylie is juu Oainskup fon n Taxon, dät dät uut phylogenetisk nit naier früünde Taxa bestoant. Wan me Fuugele un Suugedierte touhoope in een Taxon ienoardend, dan is dät toun Biespil polyphyletisk. Doo hääbe innerdoat een gemeensoame Stamoard, man juu is nit bloot juu Stamoard fon doo two Taxa, man uk juu Stamoard fon fuul moor Taxa. Monophyletisk waas dät Taxon bloot, wan me aal doo Taxa roane däd, doo fon disse Stamoard oustamme. Polyphyletiske Taxa sunt inne Phylogenetiske Systematik ferkierd. Deer wäide bloot monophyletiske Taxa anärkoand. Monophylie Paraphylie Peter Ax: Das Phylogenetische System; Gustav Fischer Verlag; ISBN 3-437-30450-X
Deensk (deensk: dansk) is ne Noudgermaniske Sproake. Deensk wäd truch ungefeer 5,5 million Moanskene baald, foarallen in Deenemäärk. In do deenske Gebiete Färöer un Gräinlound rakt it een litje Gruppe fon Ljuude, do Deensk baale. In dät Noude fon Släswiek-Holstein rakt et ne anerkoande Minnerhaid, ju der Deensk boalt. In't Ooldnordiske rakt et n Unnerskeed twiske do ooldwäästnordiske un ooldaastnordiske Sproaken. Ju oolddeenske un ooldsweedske Sproaken heerden tou ju ooldaastnordiske Gruppe. Dät Oolddeenske un Ooldsweedske wieren juustgliek. In ju Sproakwietenskup wäide do skandinaviske Sproaken as n Dialektkontinuum beskreeuwen. Ju platdüütske Sproake hiede n Masse Ienfloud ap ju deenske Sproake. In Deenemäärk wäd dät Deenske fon ca. 5 Millionen Määmetoaler boald. Dät Deenske is de facto ju Amtssproake fon Deenemäärk. Ap do Färöer is dät Deenske, ieuwenske Färöersk, ju twäide Amtssproake. In do Skoulen is ju deenske Sproake n Plichtfäk. Deer woonje soowät 1.5000 Deensksproakigen ap do Färöer-Ailounde. Ap Gräinlound rakt et Deenskunnergjucht in do Skoulen un ju Sproake wäd deer fon do deenske Immigranten boald. Bit 2009 wieren do Amtssproaken Deensk un Gräinloundsk, sietdäm rakt et bloot noch Gräinsloundsk as Amtssproake. Soowät 12 Protsänt fon do Ienwoonere fon Gräinlound häd deenske Foaroolden, man dät is nit bekoand wo groot ju
N Lound is maastens dät Gebiet fon n Nation. Dät kon uk n Region weese mäd sien oaine Kultuur un Tradition. As n Lound uk n Stoat is jält binne do Gränsen ne Ferfoatenge. In Aastriek un Düütsklound wäide do Deelstoate uk wäil Lounde naamd. Me kon uk Lound kweede wan me dät Gebiet buute ne Stääd of Täärp meent. Lounde
Dät Metropolgebiet Rhein-Ruhr is een fon do grootste Metropolregione in ju Europäiske Union un lait in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen in Düütsklound. Do grootste Stääde in dät Gebiet sunt Köln, Dortmund, Düsseldorf un Essen. Dät Gebiet is 7000 km² groot un deer woonje moor as 10 Millione Moanskene. Dät Rhien-Ruhr Gebiet häd ju hoochste Befoulkengstichtegaid fon Düütsklound (1.436 Moanskene pro km²). Dortmund (587.830) Duisburg (502.522) Essen (581.406) Düsseldorf (Haudstääd Buundeslound) (581.858) Köln (989.766) Bochum, Bottrop, Gelsenkirchen, Hagen, Hamm, Herne, Iserlohn, Moers, Mülheim an der Ruhr, Oberhausen, Recklinghausen, Witten Bergisch-Gladbach, Remscheid, Solingen, Wuppertal Bonn, Krefeld, Leverkusen, Mönchengladbach, Neuss http://www.megacities.uni-koeln.de
Jura sunt ferskeedene Gesätse fon formelle Räägele in ju Gemeenskup do ju Ferhooldenge twiske dän Moanske un ju Regierenge räägelt. Ju beskrift do Fräigaide fon do Moanskene, un wät do Moanskene moakje konnen, wät jo mouten un duuren. "Jura" is ne Sammelnoome foar alles wät heert tou ju Ferhooldenge fon do Ljuude mädnunner, in ne Zivilitation wier dät Foulk woont un beskrieuwen in Gjuchttäksten. Jura is nit altied foar aal Lounde un Foulkere juust gliek. Jäildengeberäk Objektiv Gjucht un subjektiv Gjucht Formell Gjucht un materiell Gjucht Eepentelk Gjucht un Privoatgjucht Subordinationsgjucht un Koordinationsgjucht Absolute Gjuchte un relative Gjuchte Jura in Fräislound