rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Bolivien is n Binnestoat in Suudamerikoa. Die wäästelke Haaldeel fon Bolivien wäd fon two fier uutnuurlääsende Bierichkätten truchleeken, do tou do Anden heere, deertwiske lait die Altiplano, ne Hoochieuwene ap 3000 bit 4000 Meetere Hööchte. In dän Altiplano lait ap ne Hööchte fon 3810 Meetere uk die Titicaca-See, wier ju Bolivioanske Marine Skiepe lääsen häd, uumdät dät Lound sänt dän Salpäiter-Kriech (1879 bit 1884 tou) naan Tougong moor tou ju Pazifikkuste häd. Die hoochste Bierich in Bolivien is die Sajama, n ferläskeden Vulkoan mäd ne Hööchte fon 6542 m. Aastelk fon do Anden lait dät läigere Aastbolivioanske Bierichlound, deer twiske sunt ap ne Hööchte fon 1200 bit 1800 Meetere Doale mäd fuchtige Woolde tou fienden. Noch fääre aastelk sunt do "Llanos" tou fienden, groote Ieuwenen, do sik bit ätter't Skeed tou Brasilien un Paraguay uutdiene. Bolivien wäd beskat fon... Brasilien in't Noude un Noudaaste, Paraguay in't Suudaaste, Argentinien in't Suude Chile un Peru in't Wääste.
Die Altiplano (Spoansk) of Qullaw (Quechua un Aymara) is n fergliekswiese ieuwen Hoochlound ap ne Hööchte fon uum do 3600 Meetere, dät twiske two Bierichkätten fon do Anden lait, ju Cordillera Occidental (Wääst-Anden) un ju Cordillera Oriental, do Aast-Anden. Dät Woater kon fon deer nit ätter ju See oufljoote, dät fljut in Binne-Woaterdoaben as biespilswiese dän Titicaca-See, die in't Noude fon dät Hoochlound lait. Fon düssen uut lukt sik die Altiplano sowät duusend Kilomeetere ätter't Suude.
Terbium is n chemisk Element mäd Symbol Tb un Atomnummer 65. Dät is ne griesfaawige Lanthanide. Terbium is 1843 äntdäkt wuuden fon Carl Gustaf Mosander. Dissen sweedisken Chemiker foont dät Element as Keete in Yttriumoxid. Dät duurde bit uungefeer 1900 eer Georges Urbain instande waas, dät Element toun eersten Moal tou isolierjen mäd Hälpe fon Ionenuutwikselenge. Die Noome "Terbium" is oulat fon dän Täärpnoome Ytterby in Sweden. Eenige industrielle Anweendengsgebiete fon Terbium sunt: Ferriekenge fon Kalziumfluorid. Soalte fon Terbium wäide ferwoand in Lasere As Hybridisierengssonde in de Biochemie. Terbium wäd bloot min ferwoand. Terbium is n beegsoam un licht tou deformierjen Metal, wät ferglieked mäd do maaste uur Lanthanide täämelk beständich is juun Luft. Dät rakt deerfon two bekoende Kristalstruktuure, wierbie die Uurgongspunkt bie 1562 K lait. In de Natuur kumt Terbium nit foar as fräi Element, man dät ferskient in läige Konzentratione (bit 0,03%) in moorere Mineralien, wieroun uk uur Lanthanide fuunen wäide, as Gadolinit, Monasit un Bastnasit. De Mineralien Xenotim un Euxenit änthoolde bietiede bit tou 1% Terbium. Ju maast anwoande Isolationsmethode is Reduktion fon Terbiumfluorid of -Chlorid mäd Kalzium. 159Tb is dät eensige stabile Isotop. Dät rakt 33 bekoande radioactive Terbiumisotope. 158Tb häd deerfon mäd 180 Jiere
Die Titicaca-See (Quechua: Titiqaqa qucha, Spoansk: Lago Titicaca) is n grooten Woaterdoabe in't Noude fon dän Altiplano, dät säntroale Hoochlound twiske ju wäästelke un ju aastelke Bierichkätte fon do Anden. Hie lait ap dät Skeed twiske Peru un Bolivien mäd sin Woaterspeegel ap 3810 Meetere buppe ju See un häd ne Flakte fon 8.288 km². Hie is läip keetich un jält as n betruued Biotop. Die See is uk ne wichtige Boasis fon ju bolivioanske Militär-Flotte, uumdät Bolivien sänt dän Salpäiter-Kriech (1879 bit 1884 tou) naan Oundeel moor oun'e Pazifik-Kuste häd. Ieuwenske do Ätterkuumere fon do Kolonioalisten lieuwje bie dän Titicaca-See uk Indioaner-Foulke as do Urus un do Quechua. Wichtige Dierte in un uum dän Titicaca-See sunt ju Titicaca-Poage (Telmatobius culeus) as Fertreeder foar do Amphibien, die Titicaca-Duuker (Rollandia microptera) as Fertreeder foar do Fuugele, die Sleek Orestias un ju Oard Trichomycterus rivulatus as Fertreedere fon do Fiske.
Die 3. Januoar is ätter dän gregorioansken Kalänner die trääde Dai fon't Jier, somäd blieuwe noch 362 Deege bit tou dät Eende fon't Jier, blw. 363 in n Skaltjier. 1777: In dän Amerikoansken Uunouhongegaidskriech kumt dät tou ju Slacht fon Princeton, do ju Kontinentoal-Armee fon do Trättien Kolonien unner Generoal George Washington ju Uurwinnenge juun britiske un hessiske Troppen unner Charles Cornwallis roaket. 1795: In aan Ferdraach twiske Ruslound, Prüüsen un Aastriek wäd ju trääde Deelenge fon Polen uuthonneld. 1833: Do Briten roakje truch ne Flotten-Statsjoonierenge ju Heerskup uur do Falklound-Ailounde. 1848: Joseph Jenkins Roberts wäd die eerste Präsident fon dän näi gruundeden Stoat Liberia. 1851: Die frantsööske Physiker Léon Foucault fiert in dän Käller fon sien Huus foar't eerste Moal n Experiment mäd dän Foucault'sken Slinger truch, mäd dän hie ju Traalenge fon uus Äide ätterwiese kon. 1958: In do Wäästindiske Ailounde sluute sik een Riege fon britiske Kolonien tou ju Wäästindiske Föderatsjoon touhoope. 1990: In dän Ferloop fon een US-Invasion in Panama wäd die Diktoatoor Manuel Noriega truch Krääfte fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa fäästnuumen. 1999: Die Mars Polar Lander, ne Ruumte-Sonde fon ju NASA, wäd in ju Gjuchte fon dän Mars skeeten. 2020: Ap Befeel fon
Die fjoode Januoar is die fjoode Dai in dän Gregorioansken Kalänner, wiermäd noch 361 Deege bit tou Jiers-Eende tou blieuwe (of 362 in Skaltjiere). 46 f. Kr.: Titus Labienus uurwint apgruunde fon toalenmäitige Uurlainhaid do Troppen fon Gaius Iulius Caesar, bie dän hie aleer as Offisier tjoond häd. 275: Eutychianus foulget as Poabst ap Felix I. 871: In ju Slacht fon Reading wäd die angelsaksiske Köönich Ethelred fon Wessex fon deenske Invasions-Troppen sloain. 1798: Ju bit do tou ju Swaits heerende Republik Mülhausen stämt foar dän Wiksel tou Frankriek. 1880: Edward Whymper un do Bruure Jean-Antoine Carrel un Louis Carrel roakje as eerste Bierichstiegere dän Top fon dän Anden-Bierich Chimborazo. 1894: Twiske Ruslound un Frankriek wäd die Twäierferbuund gultich. Truch dät Ferdäägengs-Buundnis kon Frankriek sien two Jiertjaande ounhooldende Isoloatsjoon be'eendje, wilst Düütsklound in ju Two-Fronten-Positsjoon kumt, foar ju al Otto von Bismarck waadend häd. 1896: Utah, bit do dät Utah-Territorium, wäd die 45. Buundesstoat fon ju USA. Deertou hiede sik ju Buundesregierenge eenich wäide moast mäd do junner foarheerskjende Ounhongere fon ju Mormonen-Bewäägenge Säärke Jesu Christi fon do Hillige fon do Lääste Deege. 1933: Franz von Papen mät Adolf Hitler in't Kölner Huus fon dän Bankier Kurt Freiherr von Schröder
Die See Alliqucha (Quechua foar "Gouden Woaterdoabe", Spoansk: Allicocha) is n Woaterdoabe in ju Bierichkätte Cordillera Blanca in do Anden fon Peru suudwäästelk fon dän Bierich Qupa. Hie lait ap ne Hööchte fon 4474 Meetere, häd ne Loangte fon 204 Meetere un ne Bratte fon 113 Meetere oun ju wiedeste Steede.
Do Inka (benaamd ätter dän Titel fon hieren Heersker) wieren ne ienheemske Stääd-Kultuur in Suudamerikoa, uum nau tou weesen in dät Rebät fon do Anden. Jo boalden Quechua as wichtichste Sproake. Hiere Sproake kuuden jo nit skrieuwe, eer do Spaniere koomen, man jo hieden dät Knät-System Quipu, uum Toalen in n Dezimoal-System deer tou staalen. Buppedät kuuden se Metall feroarbaidje un sunt besunners bekoand foar hiere Gould- un Säälwer-Skätte. Sukke Uumhonge hieden do Inka Düt is n Quipu, dät tou ju Deerstaalenge fon Toalen tjoonde. N Gouldbieker fon do Inka Jo hääbe twiske dät trättienste un dät säkstienste Jierhunnert uur n groot Riek heersket, in dät moor as twohunnert Foulke lieuwden. Dät Riek hiet tawantinsuyu (tawantin „Fjauerfooldegaid“, suyu „Lound“), uumdät dät uut fjauer Deele bestuude: Antisuyu, Chinchaysuyu, Kuntisuyu un Qullasuyu. Die bupperste Heersker waas die Sapa Inka, die sik as n God fer'eerje liet, uumdät hie in Ounspröäk noom, dän Sunnengod Inti monken sien Foaroolden tou hääben. In ju Midde fon dät 15. Jierhunnert begonnen do Inka, do toufoarne fääre suudelk wieren, hier Riek ätter't Noude uuttoudienen. Noch unner Tupaq Yupanki, die fon sowät 1471 bit sowät 1493 dät Inka-Riek regierde, hieden jo dät stuur, deer Fout tou foatjen, uumdät
Cusco (allere Skrieuwwiese: Cuzco, Quechua: Qusqu of Qosqo) is ne Stääd in Peru. Aleer waas dät ju Haudstääd fon dät Inka-Riek. Do Inka deelden ju Stääd ien in Bupper-Cusco (Hanan Qusqu) un Unner-Cusco (Urin Qusqu). In dät Rebät fon Cusco is fon düsse Fergeenhaid noch fuul tou sjoon. Däälich wäd dät fon ju peruoanske Ferfoatenge as "histooriske Haudstääd" fon Peru beteekend, uk wan ju näie Haudstääd Lima is. Ju Stääd wäd fon ju UNESCO as Waareldäärfgoud liested. Machu Picchu Commons: Cusco – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie
Llaqtapata (fon Quechua llaqta "Siedelenge" un pata "Terasse" / "Stappe" / "Ouger"), uk uumekierd Patallaqta of uurs Q'inti Marka (fon Quechua Q'inti "Kolibri" un Marka "Täärp) beteekend, is ne Ruinen-Stääd fon do Inka oun ju Äi Urubamba in Peru. Dät lait sowät tachentich Kilomeetere noudwäästelk fon Cusco, dät ju Haudstääd fon't Inkariek waas, un sowät 15 Kilomeetere suudaastelk fon Machu Picchu, uurs ne Ruinen-Stääd fon do Inka. Dät waas somäd gjucht säntroal lain un uk goud oun't Sträiten-Nätwierk fon do Inka ounbuunen. Ju Siedelenge waas befäästiged, uumdät ju Steede in ju Tied fon't Inka-Riek strategisk wichtich waas. Buppedät roate dät Masse Fäildere in ju Stääd, wier Tuffelke un Mais ounbaud wuuden sunt. Manku Qhapaq II., eerste n Marionetten-Heersker uur dät spoansk besätte Inka-Riek, leeter n Apstoundisken juun dän Kolonioalismus, baadende Llaqtapata deel, ätterdät hie sik in 1536 uut dät Rebät fon Cusco touräächluuke moaste. Hie wüül truch ju Fernäilenge fon Siedelengen loangs do Inka-Sträiten do spoanske Ferfoulgere äntmoudigje.
Kolonioalismus hat ju maast stoatelk stöände Inbesitnoame fon froamde Rebätte, wät sik deelwiese truch Uurwinnenge, Ferdrieuwenge of sogoar Fermöärenjen fon ju ienheemske Befoulkenge uutwierket. Do Kolonioalisten sjo sik deerbie maasttieds as kulturell haager stoundend, wät mongs in Ferbiendenge stoant mäd n rassistisk Toanken. Ne typiske Wirtskupswiese in dän Kolonioalismus is, dät dät Muurlound kloormoakede Produkte in do Kolonien lääwert un deer Räistoffe foar kricht. In ju Praxis, wäd kritisierd, sunt do Kolonien uutbüüted wuuden.
Wienoachten is n wichtich kristelk Fääst, wiermäd ju Moanskwäidenge Goddes fierd wäd. Dät hat, dät Jesus Kristus (die ätter dät Kristendum tou ju hillige Tjofooldegaid Goddes heert) in Bethlehem fon dät hillige Jungwucht Maria tou Waareld broacht wuude, uum ju Moanskhaid fon hiere Sänden un Äiländ ou tou hälpen, so as dät in ju Wienoachtsgeskichte in ju Bibel stoant (Dät wichtichste: Lk 2,1–20). Wienachten in do wäästelke Säärken (Evangeelske un Katoolske) ap n 25. un mongs deertou uk dän 26. Dezember fierd, in wäkke orthodoxe Säärken momentoan trättien Deege leeter (uumdät jo sik ätter'n julioansken Kalänner gjuchte). Uumdät liturgisk die Foar-Äiwend al tou dän touken Dai heert (ätter'n antiken Kalänner eendet die Dai mäd dän Sunnen-Unnergong), kon die Äiwend fon dän 24. Dezember (Tjukkebuuks-Äiwend) uk ne wichtige Rulle iennieme, in groote Deele fon Europa häd hie sik tou dän wichtichste Dai fon't Wienachtsfääst äntwikkeld. Wäkke hääbe ju Fermoudenge, dät die Termin fon dät Fääst un wäkke fon do Bruuke, do deer in Ferbiendenge mäd stounde, sik ätter heedenske Fierdelkhaiden in n Touhoopehong mäd ju Wintersunnenweende gjuchte.
Dät Naie Aaste of "die Faandere Orient" is n uunskäärp definierd Rebät in Faander-Asien, wiertou do arabisk bestimde Lounde in Faanderasien heere (dät sunt Kuwait, Bahrain, Oman, Katar, Saudi-Arabien, do Fereende Arabiske Emiroate, die Jemen, Syrien, do Palästinensiske Autonomie-Rebätte, Libanon, Jordanien un die Irak) juust so uk Israel un ätter n wiedere Apfoatenge buppedät ju Turkäi, die Iroan, Ägypten un Zypern.
Ju Integroalreekenge is ne Komponente fon ju Mathematik, intbesunnere fon ju Analyse. Me ferwoant hieroun Integroale foar ju Bereekenge fon Summen, as ju Gesamtflakte unner ne Kurve, ju Gesamtannerenge fon ne bestimde Varioabele wan foar älken Moment ju Annerenge je Tiedeenhaid roat wuuden is, of ju Bereekenge fon ju Masse fon n Objekt, wan ju Tichte an älken Punkt roat is. In dän eenfachsten intuitiven Fal bereekent me mäd n bestimden Integroal fon ne Funktion ju Uurflakte begränsed truch dän Graph fon ju Funktion un ju horizontoale Koordinoatenoakse, twiske two vertikoale Lienjen. Die Integroal fon ne Funktion f uur n Tiedintervall wäd apteekend as ∫ a b f ( x ) d x {\displaystyle \int _{a}^{b}f(x)\,{\rm {d}}x} Dät Resultoat is ju Uurflakte S unner dän Graph. Praktiske Anweendenge: wan die Graph dän Rienfal uur n Dai ounrakt un do vertikoale Lienjen stounde ap bestimde Tieden, dan kricht me mäd Integration twiske do Lienjen ju ganse Rienfal twiske do bee Tieden. Ju Integroalreekenge is ferbuunen mäd ju Differentioalreekenge truch do Begriepe fon dät Derivoat un ju Stamfunktion fon ne Funktion. Ne Stamfunktion fon ne Funktion f is ne Funktion F, wierfoar jält, dät ju Ouleedenge F'=f. Bit ap ne additive Konstante
Mikro-Elektronik is n Twiech fon ju Elektronik, uumfoatjend ju Foarskenge un Häärstaalenge fon elektroniske integrierde Skaltengen ap mikroskopiske Skala. Disse Hoolichfabrikoate wäide integrierde Skaltengen of Chips (Integrated Dircuit, IC) naamd un wäide ferwoand in biespilswiese Computerspiekere un Mikroprozessore. Ju geometriske Definition fon do mikroskopisk litje Strukture mäd Oumeetengen fon eenige Nanomeetere un gratter, is gruunded ap Photolithographie. In do lääste Jiertjaanden sunt do Oumeetengen fon do Strukture, Transistore, Touhoopeskaltengen un uur elektroniske Komponente in n gliekmäitich Tempo faalen (“skalierd”), ätter dät sonaamde Gesäts fon Moore. Disse Skalierenge häd groote Muugelkhaide, man gungt nit sunner Probleme. Tou do Muugelkhaide heere aal moor Funktione ap n eenpelden Chip, wiertruch dp Systeme aal moor intelligent Ferhoolden apwiese. Me kricht so moor Funktionalität foar dätsälge Jäild. Tou do Probleme heert deerjuun, dät dät aal sturre wäd, ju in ju intergrierde Skaltengen äntstoundene Waarmte outouleeden. Uk Variabilität un Touferläit wäide minner. Däälich (2010) lääse do Oumeetengen fon eenpelde Transistore bie 32 Nanometere un minner, Truch disse Miniaturisierenge läite sik integrierde Skaltengen fon moor as ne Milliarde Transistore realisierje ap een Siliziumstuk mäd ne Kaantenlaangte fon 10 Millimeetere. Deertou ferlööwet die litjere Oustand twiske do Bauelemente, do Skaltengen bie haagere Taktfrequenze tou bedrieuwen. Deerbie wäd ju
N Metal is n Goud, dät speegelch is un wier me elektrisken Stroom truch seende kon. Do Metalle nieme dän grootsen Paat fon ju Periodiske Tabelle ien. Metalle sunt toun Biespil: Iersen Gould. Säälwer Natrium Aluminium. Metalle hääbe do Ljuude siet dät Eende fon ju Steentied ferwoand. Toueerst dat Kooper. Dän hääbe jo Kooper un Tin touhoope smolten un hieden dan Brons. Deerätter is ju Bronstied naamd. Un dan, sowät uum 500 f. Chr. hääbe do Moanskene hääruutfuunen, wo jo an dät Iersen kuume kuuden. Dan fäng ju Iersentied an.
'Häddegaid' ist ne Gratte foar Materioale, ju der in ju Fäästegaidsleere ferwoand wäd un beskrift, wo groot ju Kraft is, ju me bruukt uum sun Materioal uume tou foarmjen. Häddegaidwröige is n wichtich Paat fon ju Materioalwröige. Reewen foar ju Häddegaidmeetenge stounde as Häddegaidmeeter bekoand. Dät rakt two Gruppen fon Häddegaidmeetenge: Plastiske Meetenge, wierbie ju Meetengen ju Testprobe uumefoarmet un n düütelk Määrk in dät Materioal moaket. Elastiske Meetenge, wierbie ju Testprobe wier sien uursprüngelke Foarm kricht, wan ju Meetenge beeended is. Brinellwröige (objektive plastiske Meetenge) Knoop-Wröige (objektive plastiske Meetenge binne wiede Skeede) Mohs Häddegaidsskala (subjektive Riet-Methode) Rockwell Testing (objektive plastiske Meetenge) Shore Testing (objektive elastiske Meetenge) Vickers Testing (objektive Meetenge, plastisk as uk elastisk. Besunners anwoand ap tänne Folien)
Loorp (düütsk: Lorup) is dät suudwäästelke Noabertäärp fon Seelterlound. Loorp lait in ju Samtgemeende Wäidelte in dät Noudaaste fon dän Loundkring Oamselound. Ju Sproake fon Loorp fint sik in Hans Matuszak Die saterfriesischen Mundarten von Ramsloh, Strücklingen und Scharrel inmitten des niederdeutschen Sprachraumes. Diss. Bonn, 1951. Fääre is ju beskrieuwen in Heinrich Book un Hans Taubken, Hümmlinger Wörterbuch auf der Grundlage der Loruper Mundart, Sögel 1993, 1998.
N Doatenboank of Doatenboanksystem (DBS) is n digitoal spiekerd Archiv, iengjucht foar flexibele Beräidenge un Gebruuk. Doatenboanke spielje ne wichtige Rulle foar ju Archivierenge fon Doaten bie toun Biespil ju Behöörde, Finanzinstitute, Unnerniemen un in de Wietenskup. Doatenboank fon ju seelter Sproake [1]. Deeroun is n Korpus mäd ju groote Meerhaid fon do seelter Texte apnuumen, mädnunner 175, as me links unner in ju Bielde sjucht. Deerbie wäd as Biespil ju Wierkenge foar dät Woud fjoose ‘frieren’ wiesd. Me kon dan mäd dän Doatenboank hääruutfiende, in wäkke Oard Satse un Betjuudengen dät Woud juust anwoand wuude. Tou dät Säiken änthaalt ju Doatenboank uk aal Tiedfoarme fon dät Woud (fjust, froos, fäärsen) un uk aal Skrieuwfoarme do do Skrieuwere deerfoar ferwoand hääbe. Wäkke deerfon sjucht me gjuchts in ju Bielde. Un dan kricht me uk t.B. ju Foarm färsen un dät rakt dan in dät Resultoat uk moal dät toufällich foarkuumende düütske Moortaal Färsen ‘Räire’, man dät fint die maaste Bruker eenfach hääruut. Midde unner sjucht me, dät me ap ju Wiese 118 Foarkuumen fon dät Woud fjoose fint, wiertruch me gans fuul uur dät Woud leere kon. Truch klikken ap älke faawige Woudfoarm kon deertou uk ju ganse Uumtext sichtboar
Ju Tied is ne Grööte in de Physik, dät Formelteeken is t, un ju SI-Eenhaid is ju Sekunde s. Ju Kloktied gjucht sik ätter ju Sunne un is in Tiedsoonen fäästlaid. Ju Tied häd ne groote Betjuudenge in dät Lieuwend fon do Moanskene un is n Themoa in fuul Wietenskuppe. Commons: Tied – Sammelenge fon Bielden, Filme un Heerdoatäie
Die soogende Februoar is die oachtuntrüütichste Dai fon dän gregorioanske Kalänner, ätters blieuwe deer bit dät Jiers-Eende tou tjohunnertsoogenuntwintich Deege, blw. tjohunnertaachtuntwintich in Skaltjiere. 457: Leo I. wäd ätter Markian sin Dood fon Aspar, aan magister militum, foar'n Kaiser fon dät Aastroomske Riek benaamd. Ju Krounenge wäd foar't eerste Moal fon dän Patriarch fon Konstantinopel uurnuumen. 1238: In Ruslound in ju Tied fon do Mongoolenstoarme iendroangene Mongolen unner Batu Khan nieme ju in't Foaren beleegerde Haudstääd Wladimir in't Fürstendum Wladimir-Susdal ien, gjuchte monken ju Befoulkenge n Bloudboad oun un baadenje ju Stääd deel. 1249: In Christburg wäd n Free-Ferdraach ousleeten, die dät Ferhooldnis fon do Prussen (Oold-Prüüsen, n baltisk-sproakich Foulk) un dän Düütske Orden, die wunnen häd, räägelt. 1311: In Prag wäide Johann von Böhmen foar'n Köönich, sien Wieuwmoanske Elisabeth for ju Kööniginne fon Böhmen kround. 1497: Ätter ne Präätenje fon dän Reformator Girolamo Savonarola wäide in Florenz masse Luxus-Seeken un Kultuurgoude ferbaadend. Die Kunstler Sandro Botticelli smit wäkke fon sien Wierke mäd oaine Hounde in't Fjuur. 1550: Kardinoal Giovanni Maria del Monte, Konzilspräsident in Trient un Bologna, wäd ap dät Konklave in Room foar'n Poabst kädden un nimt dän Noome Julius III. oun. 1637: Mäd dät Eende fon ju
Ju Stoa of die Stoizismus (ooldgriechisk: Στοά) is ne Leere fon ju antike Philosophie, ju fon sowät 300 foar Kristus bit in dät twäide Jierhunnerd ätter Kristus eerste fon Griechen un leeter uk fon Roomske bedrieuwen wuude. Dät waas seküür een fon do ienfloudriekste philosophiske Gjuchten in ju Geskichte fon dät Äiwendlound. Ju Stoa is benaamd ätter ju Στοά ποικίλη (Bemoalde Süülenhalle), n Bauwierk ap ju Agora, dän Määrkedploats fon Athen, uumdät ju tou hiere Uursproangstied in düt Bauwierk unnergjuchted wuude. Die Gruunder fon ju Stoa waas Zenon uut Kition, uur wichtige Fertreedere wieren Chrysippos uut Soloi, Panaitios uut Rhodos, Poseidonios uut Apameia, Lucius Annaeus Seneca un sogoar die roomske Kaiser Marcus Aurelius. Do Stoikere hieden ju Uurtjuugenge, dät ju Waareld-Oardenge as ne truchgungende Kausoalkätte tou ferstounden is. Aal, wät geböärt, uk dät Toanken, Wollen un Honneljen fon do Moanskene, geböärt, uumdät dät ju logiske Foulge uut Uurseeken is. Uumdät Philosophen in't Oalerdum ätter hiere Leere lieuwje skuulen, latten jo deer uk ne Lieuwendswiese fon ou: Groote Seekelkgaid wuude ferloanged, wilst joop Föilen as Unduugd goolt. Stromme Stoikere foonten nit moal Kroankhaid un Dood läip, uumdät jo dät aal nieme wüülen, as dät koom. Wan däälich fon "stoisk" boald wäd,
Rio de Janeiro is een Stääd in't Suudaaste fon Brasilien in dän Buundesstoat Rio de Janeiro. Deer woonje sowät 6.429.923 Ljuude (Stound: 2013), man wan me dät Metropol-Rebät deer uumetou meereekent, sunt dät 11.875.063 (Stound: 2010). As Weerteeken fon Rio de Janeiro jält die Sukkerhoud, ju 38 Meetere hooge Christus-Figur ap dän Bierich Corcovado un die Strand fon dän Stääd-Deel Copacabana die as aan fon do bekoandste ap ju Waareld jält. Ju Bucht, wier däälich ju Stääd lait, wuude ap dän 1. Januoar 1502 fon dän Seefoarder Gaspar de Lemos fuunen. Uumdät hie ju Bucht foar ju Mundenge fon een groote Äi heelt, wierbie hie sik ferdäin häd, hat ju Stääd daach deerätter Rio de Janeiro (dät hat "Äi fon dän Januoar"). Ätter dän Ferdraach fon Tordesillas moakeden do Portugiesen Ounspröäke ap dät Rebät jäildend, wier däälich Brasilien lait. Dät hieden do Eende fon't 15. Jierhunnert fuunen. Man do Frantsoosen wüülen do dät nit toustounde. Jo gruundeden in't Jier 1555 een Fäästenge ap dät Ailound Ilha do Serigipe, dät is foar ju Kuste fon dät Stuk Lound wier däälich Rio de Janeiro lait. Hiere Fäästenge naamden do Frantsoosen Fort Coligny. Dät Rebät, wät do Frantsoosen fon junner uut kontrollierje kuuden,
Dät Uran is n räätselhaft un uunbekoand Metal, dät do maaste Moansken goarnit tou sjoon kriege. Man dät häd Waareldgeskichte moaked. Foar uur twohunnert Jiere wuud et fuunen, man bolde uurelhunnert Jiere uunbeoachted lät, wil deer noch neen Ferweertenge foar waas. Däälich stoant dät Uran uur Gould un Diamanten, un ju Hoast, wier däälich mäd soacht wäd ätter do ferbuurgene Uranleegere, uurträft bie wieden dät Gouldfiewer in do fergeene Jierhunnerte. Die Berliner Chemieprofessor Klaproth foont 1789 bie dät Unnersäiken fon Pik-blenden dät chemiske Element Nr. 92 un roate et dän Noome Uran. Et waas n säälwerskimmerjend, häd Metal, dät bie 1125 Groad smilt un wät lichter is as Platin. Der wuude dan fääststoald, dät dät Element in de Natuur bloot in ju Foarm fon Ferbiendengen vorkumt, maast tousommen mäd do Ertse fon do Metalle Kobalt, Säälwer un Wismut. Et wuud bruukt bie dät faawjen fon Glääs un Porselain. Leeter spielden Uransoalte in ju Glöiköärperhäärstaalenge ne Rulle, un toulääst ferwoande man et tou hädjen fon Metalle, insteede fon Wolfram. Die frantsööske Physiker Becquerel foont 1896 truch n glukkelken Toufal, dät Uran Stroalen uutsoant. Düsse Stroalen hääbe äänelke Wierkengen as Röntgen-Stroalen. Jo moakje ju Luft rundhääruume elektrisk un konnen ne fotografiske Platte
As Mäid beteekent me Gäärslound, dät truch Mjoon fon ju Ferbuskenge fräiheelden wäd (uurs as ne Weede, wier Huusdierte dät uurnieme). Ne Mäid wäd bruukt, uum Hoo of Siloasje as Fäi-Fodder tou winnen, oaber toumäts uk uum der Fruchteboome ap tou plontjen. Fääre kon me Baulound ne Wiele wäst lääse läite, uumdät sik die Gruund ferhoalje kon. Wan ju Mäid riek an blöiende Bloumen is, is ju uk goud foar ju Imkeräi (as Iemen-Weede). Fonsäärm is sunne Mäid dan uk foar wüüld lieuwjende Insekten un uur Dierte n goadelken Lieuwendsruum, uk wan ju neen Natuur-, man ne Kultuurloundskup is. Do Mäide liegen fröier aal in dät läige Lound bie de Äi, wäil deeruum dät do mäd de Saise mäind wäide kuuden. Bäiste wüülen dät Gäärs in wäite Tieden fertrappelje. Wüült do Loundnoomen ap -Mäid maast sunner Persoonenoomen touhoopestoald sunt, belukt dät sik wäil maastens ap uursproangelk gemeenskuppelke Gruundstukke.