rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Edmund Husserl (* 8. April 1859 in Proßnitz, Mähren; † 27. April 1938 in Freiburg im Breisgau) waas aan düütsken Philosoph. Logische Untersuchungen: Band 1, Prolegomena zur reinen Logik. 2. Aufl., Halle: Niemeyer, 1913 (1. Aufl. 1900). Logische Untersuchungen. Zweiter Teil: Untersuchungen zur Phänomenologie und Theorie der Erkenntnis. Halle: Niemeyer, 1901. Philosophie als strenge Wissenschaft. Tübingen: Mohr, 1911. Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie. Erstes Buch: Allgemeine Einführung in die reine Phänomenologie. Halle: Niemeyer, 1913. Verena Mayer: Edmund Husserl. München: C.H.Beck, 2009, ISBN 3-406-58688-0 Edmund Husserl (Düütske Biographie) Husserl-Archives Leuven Normdoaten: GND: 118555006 (OGND) | KB (Niederlounde): 068374348 | LCNAF: n79106092 | VIAF: 44300322
Ernst Cassirer (* 28. Juli 1874 in Breslau; † 13. April 1945 in New York) waas aan düütsken Philosoph. Philosophie der symbolischen Formen. Erster Teil: Die Sprache. Meiner, Hamburg 2010, ISBN 978-3-7873-1953-4 Philosophie der symbolischen Formen. Zweiter Teil: Das mythische Denken. Meiner, Hamburg 2010, ISBN 978-3-7873-1954-1 Philosophie der symbolischen Formen. Dritter Teil: Phänomenologie der Erkenntnis. Meiner, Hamburg 2010, ISBN 978-3-7873-1955-8 Patrick Conley: Die vergessene Tradition. Eine Erinnerung an den Philosophen Ernst Cassirer. Radio-Feature. Hessischer Rundfunk (Abendstudio), 9. April 1995. Edward Skidelsky: Ernst Cassirer. The Last Philosopher of Culture. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2008. ISBN 978-0-691-13134-4 Ernst Cassirer (Düütske Biographie) Ernst-Cassirer-Arbeitsstelle, Universität Hamburg. Normdoaten: GND: 118519522 (OGND) | KB (Niederlounde): 06837819X | LCNAF: n50034385 | VIAF: 106965171
Breslau (Düütsk juust so, dialektoal uk Brassel; Slawisk Sleesisk: Wrocłow af Breslawia; Poolsk: Wrocław) is een Stääd in ju Woiwodskup Läichsleesien in Polen. Deer woonje sowät 634 404 (2015) Moanskene, maast Polen, man uk noch een poor Düütske un uur Minnerhaide. Huuse an dän groote Kring, n säntroalen Ploats in Breslau Kaiserbrääch Dom fon Breslau Näiere Bauwierke Commons: Wrocław – Mediendoatäie
1814: Die frantsööske Senat ferkloort Napoleon Bonaparte foar ousät. Ludwig XVIII. wäd Köönich fon Frankriek. 1848: Do Karlsbader Besluute fon 1819 juun liberoale Bestrieuwengen wäide fon dän Düütske Buundesdai foar uungultich ferkloord. 1920: Eenhaide fon ju Rieksweer marskierje in't Ruhr-Rebät ien, uum dän Apstound fon do Kommunisten deel tou sloon, die as Reaktsjoon ap dän Kapp-Putsk uutbreeken is. 1928: Die Kuutsker Gustav Hartmann, bekoand wuden as die "Iersene Gustav", bräkt mäd sien Kuutske ap fon Berlin ätter Paris, fon deer hie in dän September wier tourääch ätter Berlin wai kumt. Aaldät hie do al säärm een Taxi häd, mai hie mäd sien Raise juun dät Deelgungen fon ju Kuutskenfierderäi demonstrierje. 1982: Troppen fon Argentinien besätte do Falklound-Ailounde, Begin fon dän Falkloundkriech 2015: Bie n Terror-Oungriep ap dät Garissa University College truch ju islamistiske Al-Shabaab-Miliz uut Somalia wäide in ju Stääd Garissa in Kenia sowät hunnertfüüftich Moanskene möärend un masse uur ferseerd. 2019: Die algeriske Präsident Abd al-Aziz Bouteflika trät tourääch. 1805 - Hans Christian Andersen, deensken Dichter un Skrieuwer, bekoand uum sien Tälstere 2005: Poabst Johannes Paul II.
Die fjoode April is 94., in Skaltjiere die 95. Dai fon dän gregorioanske Kalänner. Deer blieuwe noch 271 Deege bit tou dät Eende fon't Jier. 1925: As Lieuw-Wache foar Adolf Hitler wäd ju SS gruunded. Ju äntwikkelt sik in ju Tied fon dän Nasjonoalsosjoalismus tou een paramilitäriske Organisatsjoon. 1949: Gruundenge fon ju NATO. 1992: Bie aan Bround-Ounsleek ap een Asylbewierwer-Heem in Hörstel kumt aan in't Heem unnerbroachten Düütsken uum't Lieuwend. 2003: Irak-Kriech - Amerikoanske Troppen nieme dän Lufthoawen fon Bagdad ien. 1910 - Jan Tjittes Piebenga, wäästfräisken Koaster un Skrieuwer 1968: In't Lorraine Motel in Memphis, Tennessee, wäd die swotte US-amerikoanske Pestoor un Burgergjuchtler Martin Luther King doodskeeten. Leeter wude James Earl Ray as Möärender feruurdeeld, wierbie dät Ljuude rakt, do leeuwe, dät hie man n Sändenbuk is. 2001: Liisi Oterma, finniske Astronominne 2019: Marilyn Mason, US-amerikoanske Oargelistinne
Ju periodiske Tabelle fon do chemiske Elemente is ne Deerstaalenge fon do bekoande chemiske Elemente, oardend ätter Elektronestruktuur sodät fuul chemiske Oainskuppe sik truch ju Tabelle annerje ap ne räägelmäitige Wiese. Ju foulgjende Bielde wiest ju apstuunse Tabelle fon bekoande Elemente. Älk Element is apliested ätter sien Atomtaal un chemisk Symbol. Wan me dän Wieser buppe n Symbol haalt, sjucht me dän Noome fon dät Element un wan me deerap klikt, kricht me dän deerbie heerende Artikkel. Ju periodiske Tabelle is n Biespil fon n Klassifikationssystem: Elemente in jusälge Spalte of jusälge periodiske Tabellengruppe - also hierunner jusälge Faawe - hääbe äänelke chemiske Oainskuppe. Atomtaale in rood tjuude ap Elemente do der nit natüürelk ap ju Äide foarkuumen dwo. Do Elemente Technetium (Tc) un Promethium (Pm) un tiedwiese do transuroan Elemente (93 un haager) konnen truch Käädenreaktione kunstelk moaked wäide. Do Nummere 112 un haager sunt bit nu bloot theoretisk. Uursproangelk waas dät System betoacht sunner Kunde fon dän innere Bau fon dät Atom. Do Elemente sunt oardend ätter hiere Atommasse. Die Düütske Johann Wolfgang Döberreiner waas die Eerste, die der bemäärkt häd, dät der dan ne Woogenfoarm in do Oainskuppe koom. Hie unnerskatte ‘Tjotaale’ fon uureenstimmende Elemente. Die Änglounder
1849: Oulienenge fon ju Kaiserkroune truch Freerk Wülm IV. juunuur ju Kaiserdeputatsjoon, ätterdät hie fon ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge foar dät Boantje kädden wuude. 1897: Ju Wiener Secession, een Kunstlerfereenigenge fon dän Juugendstil, wäd gruunded 1916: Die Meteorit fon Treysa gungt in Noudhessen deel. Dät is aan fon do grootste Meteoriten, do in Düütsklound deelgeen sunt. 1964: Wierapnoame fon diplomoatiske Ferhooldnisse twiske do USA un Panama. 2003: In dän Irak-Kriech begint ju Slacht uum Bagdad. 1930: Helmut Kohl, säksten Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound 2021: Christian Wiyghan Tumi, kamerunsken roomsk-kathoolsken Kardinoal un Äärts-Biskop fon Douala
Die 30. April is die 120. Dai in dän Gregorioanske Kalänner (die 121. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 245 Deege bit tou dät Jierseende tou. 1789: George Washington wäd ätter dät hie ap dän 4. Februoar kädden wudden is ap dän Balkon fon ju "Federal Hall" fon New York as fäärme Präsidänt fon do Fereende Stoaten fereediged. 1948: In ju kolumbioanske Haudstääd Bogotá wäd ju Organisatsjoon fon Amerikoanske Stoaten gruunded. 1975: Mäd ju Iennoame fon Saigon / Sài Gòn (däälich: Ho-Chi-Minh-Stääd / Thành phố Hồ Chí Minh) eendet die Vietnam-Kriech un Noudvietnam wint. 1984: Die Justizminister fon Kolumbien, Rodrigo Lara Bonilla, wäd in't Noude fon ju Haudstääd Bogotá truch ju Drogen-Mafia möärend. 2019: Akihito, die Tennō (Kaiser) fon Japan, tonket ou. 1946: Koarl XVI. Gustaf, sweedisken Köönich 1632: Sigismund III. Wasa, Köönich fon Polen un Grootfüürst fon Litauen, Tiedwiese uk Köönich fon Sweeden. 1945: Adolf Hitler skjut sien Wieuwmoanske, sin Huund un sik säärm dood. 1984: Rodrigo Lara Bonilla, Justizminister fon Kolumbien, möärend fon ju Drogen-Mafia
Publius Ovidius Naso waas aan roomsken Dichter. Sien ap Latiensk ferfoatede Wierke sunt deelwiese noch ärheelden, wierbie moonige Seeken, do him touskrieuwen wäide, wildääge uk fon uurswäl stomje (so as do Halieutica). Besunners bekoand sunt do Ferwonnelengen (af "Metamorphosen"), een groote Goaderenge fon Ferwonnelengs-Mythen un -Fertälstere, do maasttieds gjucht tragisk uutgunge. Fääre is hie bekoand foar sien groote Wierke uur ju Ljoofte, t. B. sien tjo Beende fon "Ars amatoria", ju "Ljooftes-Kunst". Düsse as swiensk apfoatede Skrift waas dan weerskienelk ieuwenske sien Wieten fon aan Skendoal een Uurseeke, dät hie ätter ju Swotte See ferbonned wude, wier hie sik nit heemsk fäilde un t.B. do Tristia ("Truurige Seeken") skreeuw. Däälich wäd hie fon do deer lieuwjende Rumänen, do je uk ap do Roomere touräächgunge, as Nasjonoal-Dichter fereerd.
Publius Vergilius Maro (däälich maast kuut Vergil, leet-antik un middellatiensk Virgil; (15. Oktober 70 f. Kr. bie Mantua; † 21. September 19 f. Kr. in Brundisium (däälich:Brindisi)) waas aan roomsken Dichter, die fonsäärm ap Latiensk skreeuw. Dät bekoandste Wierk fon Vergil is ju Aeneis, een Epos tou ju Äntstoundenge fon dät roomske Foulk. Dät baut in dän Ienhoold ap Homer sien Illias ap - ju Haudfigur, Aeneas, fljuchtet uut dät fernäilde Troja - un lieket uk, wät do Belieuwnisse fon Aeneas angungt, Homer sien Odyssee un Illias. Me kon kweede, dät Homer ju Foarbielde fon Vergil waas. Vergil kreech sien Aeneis bit tou sin Dood tou nit kloor un laide in sin lääste Wille fääst, dät dät ounfangde Wierk fernäilt wäide skuul. Man dät skaach nit, wiertruch ju Aeneis däälich ärheelden is un bit däälich oafter tou ju Waareldliteratuur täld wäd. Fääre skreeuw hie uk do Bucolica (Höideriemsele) un do Georgica (Leer-Riemsel uur ju Buuräi). Fonsäärm rakt dät uk noch uurswäkke Seeken, do oafter in Ferbiendenge mäd Vergil sien Wierke uurlääwerd wuden, man deer is nit heel kloor, af dät wuddelk aal fon him is.
Quintus Ennius (* 239 f. Kr. in Rudiae (Apulien); † 169 f. Kr.) waas aan roomsken Dichter. Hie wude mäd touminst tjo Sproaken groot (Latiensk, Oskisk un Griechisk) un fierde truch fräie Latienske Ätterdichtengen fon griechiske Skrieuwere (t.B. Euripides) ful uut ju griechiske Literatuur in ju roomske Kultuur ien. Nit bloot fon dän Ienhoold, man uk in ju Färsmäite broachte hie een Näihaid uut dät griechiske: dän Hexameter. Deertruch koomen allere, uurspröängelk italiske Färsmäiten (Saturnier) uut ju Moude. Ennius jält as Foar fon ju latienske Dichtenge, uumdät sik ful leetere bekoande Dichtere sien Wierk as Foarbielde nuumen häbe.
18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24. Jiere: 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 2008 - 2009 - 4. Januoar: Ätterdät die israeliske Ministerpräsident Ariel Scharon n läipen Sleek häiwed häd, uurnimt Ehud Olmert sien Oarbaid. 21. Moai: In ne Foulksoustimmenge wäält 55,4% fon do Ienwoonere fon Montenegro foar Uunouhongegaid fon ju Konfederation Serbien un Montenegro. 23. Juni: In dän Australia Zoo in Queensland stäärft mäd ju Galapagos-Hüünenskildpudde Harriet, tou Waareld keemen sowät 1830, een fon do ooldste bekoande Dierte. 12. Juli: In dät naie Aaste begint die Libanonkriech 23. August: Ju in 1998 in Wien äntfierde Natascha Kampusch kon foar hieren Äntfierer fluchtje. 8. September: Eende fon dän Libanonkriech. 30. Dezember: Waigjuchtenge fon Saddam Hussein, dän foarige Diktoator fon dän Irak. 4. November: Test-Wikipedia ap Noudfräisk ounfangd. 22.Juni Seelter Version fon Nordwest.info. 27.Okt. Theo Griep njuugentich. 29.Okt. JU SEELTER WIKIPEDIA KUMT! 1. Nov. Seelter On-Line-Kurs kloor. 15.Nov. Seelter Wikipedia füfte fon 944 moal Seelter ap Google. 6. Januoar: Kommandantinne Ramona, Uppermoanske fon ju EZLN (do Zapatisten-Rebellen) 11. Januoar: Mark Sopi, roomsk-kathoolsken Biskop fon Pizren in dän Kosovo 14. Januoar: Shelley Winters, US-amerikoanske Skauspielerske 27. Januoar: Rindert Straatsma, fröiere
Raffael, uk wäil Raffael da Urbino, Raffaello Santi [rafːaˈɛlːo ˈsanti], Raffaello Sanzio [ˈsantsi̯o] af Raphael (* 6. April af 28. Meerte 1483 in Urbino; † 6. April 1520 in Room) waas aan Moaler fon ju Renaissance. 1509 / 1510: Ju Skoule fon Athene (Fräsko) Sixtinske Madonna, 1512 / 1513 Oubieldenge fon Baldassare Castiglione, 1514 / 1515 Ju Ferkloorenge Kristi, 1518 / 1520
Dät Kristendum is een Religion ätter dät Lieuwend fon Jesus Kristus, dät beschrieuwen is in dät Näie Testament. Dät Kristendum is ne monotheistiske Religion, dät hat, dät do Kristen leeuwe dät et aan God rakt. Do Kristen leeuwe dät Jesus Kristus die Suun fon God is un die Messias, as foaruuttäld in dät Oolde Testament. Dät Kristendum ferdeelt sik toun Biespiel in: Roomsk-Katoolsk Griechisk-Katoolsk Protestantismus Biebel
Ju Luudgeskichte (dt. Lautgeschichte) rakt ju Äntwikkelenge fon do Luude. Deerbie fint me ferskeedene Wierkengen, as: Vokoalheeuwenge Assibilation Umlaut Äntruundenge Vokoaldienenge As Biespil fon wät deerbie hääruut kumt, reeke wie dät hier foar do seelter Luude. Foar do Oukuutengen, sjuch Sproakoukuutengen. Sfr. a < aofr. a < germ. ai foar kuutjende Konsonantferbiendenge, t.B. Atter Eiter, hatst (du) heißt. ::< germ. au foar kuutjende Konsonantferbiendenge, t.B. lapt (er) läuft, gratter größer. < germ. a foar gewisse r -Ferbiendengen, t.B. baddenje U < afr. barnia brennen, addenje U ernten. - foar l -Ferbiendengen, t.B. falsk falsch. - foar h -Ferbiendengen, t.B. lachje S lachen. - foar Dubbelkonsonant un dunkeren Vokoal fon ju Foulgesilwe, t.B. Appel Apfel, Takke Zacke, Ast. - foar Nasoal of l + uur Konsonante un i, j fon ju Foulgesilwe, t.B. Hanne Henne, kaller kälter (fergl. Kramer 1983.71). - truch w -Ienfloud in was S war. - in Leenwoude, t.B. Damp Dampf, Gant Gänserich. Sfr. ä < aofr. e < germ. e, t.B. hälpe helfen, säks sechs. < germ. a in sleetene Silwe, t.B. Säk Sack. < germ. a + i -Umlaut, t.B. Bääd < Bäd Bett, sätte setzen. < germ. i foar r in Särke S Kirche. <
Ju Steentied is n Tied in ju Geskichtsskrieuwenge, weer do Moanskene mäd steenen Reeskup begonnen tou oarbaidjen. In Afrikoa begon ju fröie Steentied foar so uungefeer 2,6 Millionen Jiere. Eerst as ju fröie Bronstied begint eendiget ju Steentied in ferskeedene Regione appe Waareld, in Midde-Europa soowät uum 2200 f. Chr.
Ne Irminsul waas in dät fröie Middeloaler n wichtich Hillichdum fon do Saksen, n Foulk uut dät Noude fon Düütsklound. Weer do oolde Steeden fon een Irminsul weeren kon nit seküür fääststaald wäide, da neen uursprunkelke Boomstamme uut ju Tied bewoard bleeuwen sunt. Ju Irminsul is kuut ärwäänd in do Annales regni Francorum un in ju Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum. In disse Bouken wäd ju Irminsul beskrieuwen as n grooten Boomstam, weerfon do Saksen kwieden dät disse Stam ju Waareld unnerstöänd. Uur ju oolde Steeden weer ju Irminsul fröier stuude rakt et bloot Theorien. As muugelke Steeden wäide dät Täärp Eresburg, do Externsteine, un dät Täärp Irmenseul naamd. Ju Irminsul is juust as ju Yggdrasil n mythologisken Waareldboom. Ju Irminsul wuude truch Korl dän Groote in sien Kriech juun do Saksen in dät Jier 772 fernäild.
In juu Sproakkunde wäide ferskeedene Oukuutengen bruukt: Hierunner foulgje Sproakoukuutengen (de. Abkürzungen für Sprachen) Ätter juu Oarbaid Kramer 1994:407-408. a. anno (Jahr/ Jier/ year) ä. nach/ ätter/ after Adj. Adjektiv/ Biewoud/ adjective afr. altfriesisch/ ooldfräisk/ Old Frisian ags. angelsächsisch (altenglisch)/ angelsaksisk (ooldängelsk)/ Anglo Saxon ahd. althochdeutsch/ ooldhoochdüütsk/ Old High German App. Appellativ/ Gattungsnoome/ appellative as. altsächsisch/ ooldsaksisk/ Old Saxon B Bollingen/ Baalenje/ (village) Bed. Bedeutung/ Betjuudenge/ meaning BW Bestimmungswort/ Bestämmengswoud/determining word (t. B. Bulle in Bullemäid) ds. dasselbe/ dätsälge/ the same engl. englisch/ ängelsk/ english f., ff. und folgende/ un foulgjende/ and subsequent F Fermesand/ Farmesoound/ (hamlet) FaN Familienname/ Familiennoome/ surname fgl. vergleiche/ ferglieke/ compare Fl. Flur/ Fluur/ district fr. friesisch/ fräisk (nit aastfräisk)/ Frisian FN Flurname/ Loundnoome/ field name Gen. Genitiv// possessive case germ. germanisch/ germanisk/ germanic gr. groß-/ groot-/ grand- gron. groningisch/ groningisk/ Groningian (Ww = Westerwolde) GW Grundwort/ Gruundwoud/ basic word (t.B. Mäid in Bullemäid) H Hollen// (village) He Heselberg/ Heeselbierich/ (hamlet) HN Hausname/ Huusnoome/ house name id. idem/ dätsälge/ the same idg. indogermanisch/ indogermanisk/ Indo-European Jh. Jahrhundert/ Jierhunnert/ century kl. klein-/ littek, litje-/ small- Komp. Komposition/ Touhoopesättenge/ compound lat. lateinisch/ latinsk/ latin LW Lehnwort/ Leenwoud/ loan-word mda. mundartlich/ mundoardelk/ dialectical mhd. mittelhochdeutsch/ middelhoochdüütsk/ Middle High German
Die 1. Moai is die 121. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 122. in Skaltjiere), somäd blieuwe deer 244 Deege bit tou dät Jierseende tou. Hie wäd as Internatsjonoale Dai fon ju Oarbaiderbewäägenge in masse Lounde fierd. 1786: Wolfgang Amadeus Mozart sien Oper Le nozze di Figaro, KV 492, wäd in Wien foar't eerste Moal apfierd. 1865: Brasilien slut sik mäd Uruguay un Argentinien tou ju Tripel-Allianz touhoope, uum dän loopenden Kriech juun Paraguay tou winnen. 1893: In Chicago eepent ju World’s Columbian Exposition, een Waarelduutstaalenge. 1945: Karl Dönitz wäd truch Adolf Hitler sien Testament foar'n Riekspräsident benaamd. 1968: Ju Caribbean Free Trade Association wäd gruunded, aan wirtskuppelken Touhoopesluut fon ängelsksproakige Lounde in ju Karibik. 1979: Gräinlound kricht fulboodige Sälwenferwaltenge. 1981: Heinz Nittel, aastriekisken Politiker un Präsident fon ju Aastriekisk-Israeliske Sälskup wäd fon aan Terrorist fon ju pro-palästinensiske Abu-Nidal-Organisatsjoon doodskeeten. 2003: Do Amerikoanere ferkloorje dän Irak-Kriech foar wunnen. 2004: Estlound, Letlound, Litauen, Malta, Polen, ju Slowakäi, Slowenien, Tschechien, Ungarn un Zypern wäide Lid fon ju Europäiske Union. 2019: Naruhito foulget sin Foar Akihito ap dän japoansken Troon. 1904: Antonín Leopold Dvořák, Komponist in ju Romantik 1981: Heinz Nittel, aastriekisken Politiker un Präsident fon ju Aastriekisk-Israeliske Sälskup. 2019: Elisabeth Gössmann, düütske
Universität Tübingen is ju Universität fon Tübingen, in dät Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju wuude ap 1477 gruunded und häd mädnunner moor as 27.000 Studente. Friedrich Hölderlin, Dichter Walter Jens, Skriftstaaler un Uursätter Johannes Kepler, Astronom Fuad Rifka, Dichter un Uursätter Commons: Category:University of Tübingen – Mediendoatäie uni-tuebingen.de Normdoaten: GND: 36187-2 (OGND) | VIAF: 139290790
[ ] hinzugefügt/ Bemäärkengen fon dän Ferfoater in anfierde Texte/ added. [..], ... ausgelassen/ beteekent wäägelätte Textdeele/ left out ' Betonung folgt/ beteekent Betoonenge fon ju foulgjende Silwe/ stress on next syllable. So is Heälle Dom ['---] gliekwäidich mäd 'Hälle Dom | Silbengrenze/ beteekent ju Deelenge fon n Noome in Silwen/ syllable separation ~ vertritt Stichwort/ ferträt dät Kopwoud in do Artikkele/ represents lemma. ~ ungefähr/ sowät/ approximately - Strecke /P1-30 beteekent aal do Parzellen twiske do Numere 1 un 30 iensluutend/ interval ... unterbrochene Strecke/ P1...30 beteekent moorere Parzellen wierfon P1 ju läichste un P30 ju hoochste Numer drächt/ discontinuous interval . * entschlossen/ beteekent, dät ju foulgjende Foarm rekonstruierd is, also nit wuddelk belaid .. Zweifel/ Twieuwel/ doubt (» 119U) ? unbekannt/ uunbekoand/ unknown » siehe/ sjuch/ see > wird zu/ wäd tou/ becomes < entsteht aus/ äntstoant uut/ originates from &, + und/ un/ and Ätter mien Oarbaid Kramer 1994:407-408.
Die Fjoorup waas ne oolde Volumenmäite, wäil gliek an dän aastfräiske Vierup, die der uk in Ait goolt = 47,786 Liter mäd 36 Kannen tou je 1,327 Liter (Oldenburg 391). Dät hat aastfräisk uk Veerp (Veerup) un skäl dan oukuuted weese fon dän fjoode Hoop (Fjoodendeel fon ne Tunne) (Stürenburg 308). Cirk Heinrich Stürenburg, Ostfriesisches Wörterbuch, Aurich 1857, Näidruk Leer 1971, ISBN 3-7963-0031-6 Franz Hellbernd und Heinz Möller, Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk, Vechta 1965.
Die Skäppel (düütsk: Scheffel) waas een oolde Mäite fon dän Ruumteinhoold (Volumen), ju besunners foar Koarel bruukt wude, man biespilswiese in Wäästfoalen uk foar Steenkoole. Ätter düsse Mäite wude uk ju Meetreewe, een Oard Ommer, un regionoal uk ju Flaktenmäite naamd, ju me bruukte, uum sowät aan Skäppel Koarel tou kriegen. Ju niepe Definitsjoon fon dän Skäppel waas regionoal unnerskeedelk, in Seelterlound goolt wäil die Kloppenbuurger Skäppel, dät sunt 25,716 Liter mäd 16 Kannen tou je 1,607 Liter (Oldenburg 390). Deeruut Skäppelsäid, n Loundstuk so groot, dät me dät mäd n Skäppel Roage besäidje kon (10 Ar). Franz Hellbernd und Heinz Möller, Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk, Vechta 1965.
N Änster is n Oard Wächte die der in dät 1. Jierhunnert foar Chr. ap do Määrkede ärschienen diede. Die Änster bestoant ut twoo Ierme fon unglieke Laangte. An dän kuutste Ierm wäd ju tou weegen Honnelsweere aphonged, wülst an dän loangste Ierm n Gewicht honget, wät fräi uur dän Ierm ferschäuwen wäide kon. Um n groot Beräk an Gewichte tou meeten, kon die Änster an ferscheedene Hoaken aphonged wäide. Foar lichte Dingere befoont die Hoake sik relativ fier fon ju tou weegen Last, foar swarrere tichterbie. Dät seelter Woud kumt wäil fon ooldfräisk ensa 'Unze' (Stürenburg 48). N uur Soarte fon Änster is die Feederänster. Die bestoant uut n liekap Gehüüse, wier n Feeder oane sit. An dät Buppereende fon dät Gehüüse fint sik n Ring, wiertruch me dät Ganse mäd aan of moor Fingere aptille kon. Un unner an de Feeder fint sik ne Hoake, wieroun me toun Biespil n Roagesäk aphongje kon. Truch dät Gewicht fon de Last räkt die Feeder sik un kon me dät Gewicht ap ne Skala ouleese. Soogoar Bäidene wäide deermäd wain. Cirk Heinrich Stürenburg, Ostfriesisches Wörterbuch, Aurich 1857, Näidruk Leer 1971, ISBN 3-7963-0031-6
Ne Wächte is n Meeter uum truch Weegen dät Gewicht fon n Köärper fäästtoustaalen. Ne Wächte is in Fakt n Kraft-Meeter, man deer ju gewöönelk bloot beienflouded wäd truch ju Sweerkraft hier ap ju Äide, kon me sik dät laistje, ne fääste Skala tou bruken, wierap dät Gewicht fon de Last in kg ounroat is.
Sweerkraft of Gravitatonskraft is n Anluukengskraft ju two Massen apnunner uutäiwe. Sweerkraft is ju Uurseeke fon ju ätter unnern gjuchte Kraft, ju aal Köärpere ap ju Äide unnerfiende. Sweerkraft kon oawers uk uur groote Oustande uutäiwed wäide, as toun Biespil twiske ju Äide un ju Moune un soogoar twiske Stiernsysteme. Jusälge Sweerkraft ju deerfoar feroantwoudelk is dät n Appel ap de Gruunde faalt, ju suurget uk deerfoar, dät ju Moune af n Satellit in hiere Boanen blieuwe uum de Äide tou un ju Äide in hiere Boane uum de Sunne tou. Ju Sweerkraft F twiske twäin Köärpere kon beskrieuwen wäide fon Newton sien Sweerkraftgesäts, F = − G m 1 m 2 r 2 . {\displaystyle F=-G{\frac {m_{1}m_{2}}{r^{2}}}.} wier G = Gravitationskonstante, m1 un m2 do Massen un r die Oustand twiske do Köärpere. Do Sweerkraftsgesätse fon Newton sunt ap eenfachste foar Punktmassen, man sunt fon Newton uk formulierd wuuden foar kuugelfoarmige Köärpere. Ap de Äide mout me deermäd reekenje, dät ju Äidkuugel nit homogeen is (ju Masse is nit alleweegense gliekmäitich fersprat). Deeruum is ju Sweerkraft ap wäkke Steeden ap ju Äide wät gratter as ap uur Steeden. Fääre suurget ju Traalenge fon ju Äide uum hiere Oakse deerfoar,
Die 10. Juni is die 161. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 162 in Skaltjiere), so blieuwe noch 204 Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou. 1866: Prüüsen lait ju Buundesfersammelenge aan Reform-Ploan tou dän Uumebau fon dän Düütske Buund sunner Aastriek foar, ju sonaamde Littikdüütske Loosenge. 1928: Ap dän 10. un 11. Juni wäide do eerste Fersäike mäd truch Raketen stöände Sail-Fljoogere wäide fon dän Ärfiender Alexander Lippisch un sin Täst-Pilot Fritz Stamer truchfierd. 2014: Ju islamistiske Organisatsjoon ISIS, kuut leeter uumebenaamd as IS (Islamisken Stoat), nimt in ne groote Offensive ju Grootstääd Mossul in't Noude fon dän Irak ien. 1819: Jean Désiré Gustave Courbet, frantsöösken Moaler fon dän Reoalismus 1836: André-Marie Ampère, frantsöösken Physiker un Mathematiker 1926: Antoni Gaudí i Cornet, kataloansken Baukunstler (Architekt). 2000: Hafiz al-Assad, Diktoatoor fon Syrien 1970-2000