rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Gratbritanien as en eilun uun Nuurdwaasteuroopa. Flooksis ment'am mä didiar ütjdruk oober at Ferianagt Könangrik. Di nööm Gratbritanien woort flooksis ferkiard brükt. Det tiaknang skal ferklaare: Ruad nöömer san geograafisk ütjdrüker: Britisk Eilunen Irlun Gratbritanien Eilun Man Kanooleilunen Guernsey, Jersey Blä nöömer san poliitisk ütjdrüker: Ferianagt Könangrik Republiik Irlun Nuurdirlun Ingelun Skotlun Wales Commonskategorii: Gratbritanien – Saamlang faan bilen of filmer
Wales (waliisk Cymru (harke tu)?/i) as en lun uun Nuurdwaasteuroopa üüb det eilun Gratbritannien an en dial faan't Ferianagt Könangrik. Di nööm Cymru ment so föl üs loonslidj. Wales as tu 22 principal areas iindiald, det san sowat üs lunkreiser. Uun Ingelun het jo unitary authorities. Iinwenern faan Ingelun an Wales di 30. Jüüne 2012 (ZIP; 832 kB) Bernhard Maier: Das Sagenbuch der walisischen Kelten. Die vier Zweige des Mabinogi. Dtv München, April 1999, ISBN 3-423-12628-0, S. 134, Anm. 44,19. Commonskategorii: Wales – Saamlang faan bilen of filmer Wikivoyage Raisfeerer: Wales (sjiisk) Gemeenen uun Wales (waliisk) 52.349601944444-3.6378480555556Koordinaaten: 52° N, 4° W
At list faan ISO 3166-2-Codes för Republik Irland wiset di code för 4 Provinzen und 26 Grafschaften (counties). A codes bestun ütj tau dialen mä en streg diarmad. Di iarst dial as di code för't lun efter ISO 3166-1 (för Republik Irland IE), di ööder as di code för die ehemalige Provinz und die Grafschaft. Dieser Code besteht bei Irland entweder aus einem oder aus zwei Buchstaben. Für die Codes von Nordirland siehe ISO 3166-2:GB. Feranrangen bi a ISO-Codes (ingelsk) NUTS:IE (EU-Statistikregionen) ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes. ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Republiik Irlun Det Republiik Irlun (Iirsk: Éire, [ˈeːrʲə] (harke tu)?/i, ingelsk Ireland) as en lun uun Nuurdwaasteuroopa an leit üüb det eilun Irlun. Uun't nuurden leit Nuurdirlun, an det hiart tu't Ferianagt Könangrik. Uun't uasten leit at Iirsk Sia, uun't süüden an waasten di Atlantik. Commonskategorii: Irlun – Saamlang faan bilen of filmer Wikimedia Atlas: Irlun – Geograafisk an histoorisk koorden Wikisource: Irlun (sjiisk) Wikivoyage Raisfeerer: Irlun (sjiisk) Bütjluns Amt auer Irlun World Economic Outlook Database, April 2012 faan a IWF Human Development Report Office: Ireland – Country Profile: Human Development Indicators, ufrepen di 26. Oktuuber 2014 53.133333333333-8.1166666666667Koordinaaten: 53° N, 8° W
De facto as en latiinsken ütjdruk för würelk of wen. Hi woort brükt, wan am sai wal, dat at wat jaft, wat eegentelk so ei föörsen as. Flook lunen haa en "de facto"-amtsspriak, uk wan det nochhuaren so fäästlaanj as. Diar jin stäänt di ütjdruk de jure, det mest so föl üs amtelk.
Nuurdirlun Nuurdirlun (ingelsk Northern Ireland, iirsk Tuaisceart Éireann) as en lun uun Nuurdwaasteuroopa üüb't eilun Irlun an en dial faan't Ferianagt Könangrik. Di gratst sia uun Nuurdirlun an uk üüb a Britisk Eilunen as a Lough Neagh. Faan 1973 bit 2015 wiar uun Nuurdirlun 26 distrikten, det san jüst so üs uun Wales of Skotlun unitary authorities. Enkelten haa noch en bedüüdang üs Borough of City. Sant 2015 san't man muar 11 distrikten. Mid-Year Population 2012. Archiwiaret faan det originool di 4. Maarts 2016. Ufrepen di 1. April 2015. Northern Ireland Population Estimates 2012 (XLS-Datei). Archiwiaret faan det originool di 10. Oktuuber 2013. Ufrepen di 1. April 2015. Commonskategorii: Nuurdirlun – Saamlang faan bilen of filmer Wikivoyage Raisfeerer: Nuurdirlun (sjiisk) 54.583333333333-6.9333333333333Koordinaaten: 54° 35′ N, 6° 56′ W
A Kanooleilunen (ingelsk Channel Islands, fransöösk Îles Anglo-Normandes) san en skööl faan eilunen uun a Ingelsk Kanool. Diar lewe amanbi 164.000 minsken. Jo san en crown dependency an hiar sodenang direkt tu't ingelsk krüün, oober ei tu't Ferianagt Könangrik an uk ei tu't Europeesk Union. Skööl faan klafs mä Jethou Tidjeneilun Jersey Population Estimate 2012. Archiwiaret faan det originool di 23. Maarts 2015. Ufrepen di 1. April 2015. Guernsey Annual Population Bulletin 2013 Alderney Census 2012. Archiwiaret faan det originool di 8. September 2013. Ufrepen di 1. April 2015.
Britisk Eilunen as en nööm för aal a eilunen, diar tu't Ferianagt Könangrik an tu't Republiik Irlun hiar. Gratbritannien Irlun (eilun) Hebriiden Shetlands Orkneys Eilun Man Scillys Anglesey Eilun Wight A Kanooleilunen Jersey an Guernsey hiar eegentelk muar tu a europeesk kontinent, wurd oober ütj poliitisk grünjer likes mätääld. Uun Irlun brükt am didiar nööm ei, auer (det republiik) Irlun ei "britisk" as. Uun't gehial san det mä Irlun, oober saner a Kanooleilunen 6000 grater an letjer eilunen mä en grate faan tuup 315.134 km². 54-4Koordinaaten: 54° 0′ 0″ N, 4° 0′ 0″ W
Det eilun Irlun as sowat 450 km lung an 260 km briad an leit uun a Atlantik. Hat as mä 84.421 km² det traadgratst eilun faan Euroopa an üüb a hialer eerd stäänt hat uun twuntagst steed. Üüb det eilun lei det Republiik Irlun an uun't nuurduasten Nuurdirlun; det hiart tu't Ferianagt Könangrik. Di ingelsk nööm as Ireland, üüb iirsk het det eilun Éire (ual-iirsk Ériu). Di waliisisk nööm as Iwerddon. Di nööm Éire komt woorskiinelk faan't uur-keltisk wurd *Φīwerjon- uf an ment so föl üs „wäärdag lun“. Di latiinsk nööm wiar Hibernia of uk Ivernia, an üüb greks as Ierne faan Claudius Ptolemäus auerleewert. Det gongt üüb en grünfurem *Īwenjū turag. A Röömern näämd det lun uk Scotia, didiar nööm as do oober leeder üüb di nuurdelk dial faan Gratbritannien auergingen (Skotlun). Irlun woort uk det green eilun näämd. At eilun as iin uun sjauer histoorisk prowinsen indiald: Connacht (Cúige Chonnacht) Leinster (Cúige Laighean) Munster (Cúige Mumhan) Ulster (Cúige Uladh) Bernhard Maier: Das Sagenbuch der walisischen Kelten. Die vier Zweige des Mabinogi. dtv München, April 1999, ISBN 3-423-12628-0, S. 132, Anm. 37,17. Commonskategorii: Irlun – Saamlang faan bilen of filmer
En tidjeneilun as en eilun, diar bi liachweeder mä't fäästlun ferbünjen as, man bi huuchweeder nian ferbinjang hää. Mont Saint Michel Île de Noirmoutier A Halgen Lihou Omey Eilun Farao’s Eilun Taprobane Eilun Bryher Gugh Llanddwyn Island Lindisfarne Northey Island Oronsay St Michael's Mount St Mary's Lighthouse Bar Island High Island Long Point Island Cana Island Lighthouse Battery Point Light Peter Caton: No Boat Required. Exploring Tidal Islands. Matador, London 2011, ISBN 978-1-84876-701-0.
At Iirsk Sia (iirsk Muir Éireann, ingelsk Irish Sea) leit tesken a eilunen Irlun an Gratbritannien. Uun't süüden tesken Irlun an Wales woort at Iirsk Sia auer di St.-Georgs-Kanool mä a Atlantik ferbünjen, uun't nuurden tesken Irlun an Skotlun auer di Nuurdkanool. Hat as 46.000 km² grat an häält 2800 km³ weeder bi en madelt jipde faan 52 meetern. Auer tau bragen mä Wales ferbünjen as det gratst eilun Anglesey mä 714 km², det naistgrat as det Eilun Man mä 572 km². An do san diar noch en hialer rä letjer eilunen. uun't nuurden: Cairnryan (Council Area Dumfries and Galloway) ↔ Larne Stranraer ↔ Belfast swäärs troch: Isle of Man ↔ Belfast Heysham ↔ Isle of Man Heysham ↔ Warrenpoint (District Newry and Mourne) Liverpool ↔ Isle of Man, Belfast, Dublin Birkenhead ↔ Isle of Man, Belfast, Dublin Holyhead ↔ Dún Laoghaire, Dublin Pembroke, Fishguard ↔ Rosslare Harbour uun't süüden: Swansea, Fishguard ↔ Cork Roscoff (Département Finistère) ↔ Rosslare Harbour, Cork Commonskategorii: Iirsk Sia – Saamlang faan bilen of filmer IHO Marine Regions. Archiwiaret faan det originool di 15. Detsember 2014. Ufrepen di 3. April 2015.
Di Ingelsk Kanool (ingelsk English Channel; fransöösk La Manche, det ment: sliaw; bretoonsk Mor Breizh, det ment: Bretoonsk Sia; kornisk Mor Bretannek, det ment: Britanisk Sia ) ferbanjt a Atlantik uun't süüdwaasten mä't Nuurdsia uun't nuurduasten. Det smäälst steed as det Struat faan Dover. Di kanool woort arken dai faan 400 bit 500 skeb beraiset. Tesken Ingelun an a europeesk kontinent san trii damperlinjin: Dover - Calais Dover - Duinkerke (Dünkirchen) Portsmouth - Cherbourg Sant 1994 keert en iisenboon troch di tunel tesken Folkestone an Sangatte (Zandgate). Commonskategorii: Ingelsk Kanool – Saamlang faan bilen of filmer Kanooleilunen
Dover [ˈdəʊvə] as en ingelsk stääd mä en bedüüdenen huuwen bi't Struat faan Dover. Dover leit uun't groofskap Kent an diar sat uk det amt faan a distrikt Dover. Dover leit üüb a bütjenst süüduast ääg faan Ingelun an as man 34 km faan a europeesk kontinent uf. Kääntiaken faan det regiuun san a Witj Klafs faan Dover. Mä a reederein P&O, DFDS an MyFerryLink könst dü faan Dover auer a Ingelsk Kanool tu Calais raise, mä LD Lines tu Boulogne-sur-Mer an mä DFDS tu Duinkerke (Dünkirchen). Commonskategorii: Dover – Saamlang faan bilen of filmer Wikivoyage Raisfeerer: Dover (sjiisk)
Dover as en distrikt uun det groofskap Kent uun Ingelun. Det ferwaltang sat uun det stääd Dover. Ööder grater stääden uun didiar distrikt san Aylesham, Deal, Eythorne, Kingsdown, Sandwich, Temple Ewell, Walmer an Wingham. 51.1333333333331.3166666666667Koordinaaten: 51° 8′ 0″ N, 1° 19′ 0″ O
At Eilun Wight as en unitary authority an en eilun föör't süüdküst faan Gratbritannien swäärs uf faan det stääd Southampton. Hat as 35 km lung an 20 km briad. Üüb 381 km² wene 138.700 minsken (2012). Newport (Ferwaltangssteed) Cowes (Jachthuuwen) Ryde (Bat mä en lung brag) Yarmouth Sandown Shanklin Brading (Röömsk siidlang) Ventnor Commonskategorii: Eilun Wight – Saamlang faan bilen of filmer Iinwenern faan Ingelun an Wales di 30. Jüüne 2012 (ZIP; 832 kB) 50.673811-1.260148Koordinaaten: 50° 40′ N, 1° 16′ W
Michael Joseph Jackson (29. August 1958 uun Gary, Indiana; † 25. Jüüne 2009 uun Los Angeles, Kalifornien) wiar en US-amerikoonsken konstler. Got to Be There (1972) Ben (1972) Music & Me (1973) Forever, Michael (1975) Off the Wall (1979) Thriller (1982) Bad (1987) Dangerous (1991) HIStory: Past, Present and Future, Book I (1995) Invincible (2001) Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Michael Jackson
Spoonsk, (fe.) Spaans of uk kastiilisk (aanj nööm español [espaˈɲol] of castellano [kasteˈʎano]) as en romaansk spriak an hiart tu a indogermaans spriaken. Hat woort fööraal uun Spoonien, uun Madel- an Süüdameerikoo snaaket. Tuup mä Aragoneesk, Astuurisk, Galicisk an Portugiisk hiart spoonsk tu't Iberoromaansk. Wikibooks: Spoonsk (sjiisk) Wikiquote: Spoonsk spreegwurden (sjiisk) Wikisource: Spoonsk wurdenbuken (sjiisk) Commonskategorii: Spoonsk spriak – Saamlang faan bilen of filmer Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Spoonsk ütjspriak
A Arlau (däänsk: Arlå) as en 37 km lungen struum uun a kreis Nuurdfresklun an hää san müs uun a Nuurdsia. A Arlau hää sin hood naibi Salwit an lääpt efter süüduasten hentu a Nuurdsia. Hat dialt a Gooshiird iin uun en nuurdelken an süüdelken dial.
34.53333333333369.166666666667Koordinaaten: 34° 32′ N, 69° 10′ O Kabul (Paschtu/Dari: ‏کابل‎ ) as det hoodstääd faan Afghanistaan. Diar lewe amanbi 3,3 miljuun minsken (2012/13). Kabul as det gratst stääd uun't lun. Commonskategorii: Kabul – Saamlang faan bilen of filmer Population of Kabul City by District and Sex 2012-13, Central Statistics Organization Afghanistan (PDF; 158 kB)
Di ütjdruk prosent komt faan't latiinsk an ment: 'faan hunert', di hunertst dial. Hi woort brükt, am gratin mäenööder tu fergliken. Di uundial woort mä det %-tiaken kääntiakent. Bi't reegnin mä prosent as 19 % = 19/100 üs bröök, of 19 % = 0,19 üs desimaalbröök. Ian prosent as di hunertst dial: 1 % = 1 100 = 0 , 01 {\displaystyle 1\,\%={\frac {1}{100}}=0{,}01} Hunert prosent san det hialer dial: 100 % = 100 100 = 1 {\displaystyle 100\,\%={\frac {100}{100}}=1} 75 prosent san trii sjuarden: 75 % = 75 100 = 3 4 = 0 , 75 {\displaystyle 75\,\%={\frac {75}{100}}={\frac {3}{4}}=0{,}75} 50 prosent san a heleft: 50 % = 50 100 = 1 2 = 0 , 5 {\displaystyle 50\,\%={\frac {50}{100}}={\frac {1}{2}}=0{,}5}
Promil komt faan't latiinsk an ment: 'faan düüsen', di düüsenst dial. Di ütjdruk woort brükt, am gratin mäenööder tu fergliken. 1 promil as soföl üs 0,001; det woort ufkört mä det promil-tiaken: 1 ‰ . 1 0 / 00 = 1 1 000 = 0,001 = 10 − 3 = 0 , 1 % {\displaystyle 1\,{}^{0\!}\!/\!_{00}={\frac {1}{1{\,}000}}=0{,}001=\ \ \ \ 10^{-3}=0{,}1\,\%} 2 0 / 00 = 2 1 000 = 0,002 = 2 ⋅ 10 − 3 = 0 , 2 % {\displaystyle 2\,{}^{0\!}\!/\!_{00}={\frac {2}{1{\,}000}}=0{,}002=2\cdot 10^{-3}=0{,}2\,\%}
Di ingelsk ütjdruk parts per billion (ppb, det ment „dialen per miljaard“) stäänt för det taal 10−9, det as di miljaardst dial. Hi woort brükt, am en konsentratjuun tu kääntiaknin, t.b. uun a medesiin of chemii. Auer en billion uun't ingelsk oober ei detsalew as üs en biljuun, woort didiar ütjdruk knaap noch brükt. 1 ppb = 10−3 ppm = 0,001 ppm 1 ppb = 10−9 = 0,000 000 001 Ppm
Pascal as en füsikaalisk ianhaid uun't SI-süsteem för druk. Hat as näämd efter Blaise Pascal. 1 Pa = 1 kg·m−1·s−2 = 1 N·m−2 Ian Pascal as diarmä en druk, huarbi en krääft faan ian Newton üüb en areal faan ään kwadrootmeeter leit. Di madelt loftdruk üüb siapeegel as 101.325 Pascal = 1.013,25 hPa = 101,325 kPa of 1,01325 bar. Auer'n süm san det: 1x105 Pa of 1 bar.
Friedrich Lorenz Erichsen (* 19. Jüüne 1841 uun Tinem, † 02. Mei 1914 uun Karlsbad, Tschechien) wiar en sölringen koptein. Hi foor flook juaren tu sia, an 1893 wurd'er direkter faan't Sylter Dampfschiffahrtsgesellschaft (DSG) mä en ferbinjang tesken Munkmēsk an Hoyer. Det hää bestenen, bit 1927 di Hindenburgdoom klaar wiar. Efter Friedrich Erichsen an Friedrich Wünschmann as det Friedrichstruat uun Waasterlun näämd wurden. Jo haa a stääd diar grünjstaken för skeenkt. Frank Deppe: »Sylter Straßennamen«. Norderstedt, 2006. ISBN 3-8334-4516-5. genealogy.net auer sin famile Sylter Rundschau faan a 22. Mei 2012 (auer nöömer üüb struatenskilten)
Karlsbad, tschechisk Karlovy Vary ( ütjspriak?/i), as en bat uun't waasten faan Tschechien mä 50.172 iinmwenern (Jan. 2013). Karslbad als al loong en bat an diarföör widj bekäänd. Sjiisklun Baden-Baden an Sjiisklun Bernkastel-Kues uun Sjiisklun Ferianagt Stooten Carlsbad uun a USA Sweeden Varberg uun Sweeden Itaalien Cassino an Itaalien Viareggio uun Itaalien Jaapan Kusatsu uun Japan Commonskategorii: Karlsbad – Saamlang faan bilen of filmer Wikisource: Carlsbad uun't Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae (sjiisk) Wikivoyage Raisfeerer: Karlsbad (sjiisk) http://www.uir.cz/obec/554961/Karlovy-Vary Český statistický úřad – Iinwenertaalen faan tschechisk gemeenen di 1. Janewoore 2014 (PDF; 504 KiB)
Vorlage:Infobox Ort in Dänemark/Wartung/Höhe fehlt Højer Sogn [ˈhɔi̯ʔəʀ] (sjiisk: Hoyer, mooring: Huuger) as en däänsk sarkspalsgemeen (däänsk: Sogn) uun Syddanmark. Hat leit bi a Nuurdsia an a sjiisk grens. Iar 1927 di Hindenburgdoom baud wurd, foor faan Hoyer tu Munkmēsk en damper faan a salrang DSG. Statistikbanken -> Befolkning og valg -> KM1: Befolkningen 1. januar, 1. april, 1. juli og 1. oktober efter sogn og folkekirkemedlemsskab (däänsk) Danmarks Statistik – Areal fordelt efter område og tid
Det Amt Oomram wiar en amt üüb det eilun Oomram uun a Kreis Nuurdfresklun. Diar hiard a trii öömrang gemeenen Noorsaarep, Neebel an Witjdün tu. Det amt wiar 20 km² grat an hed 2300 iinwenern. Det ferwaltang seed uun Neebel. 1889 as det Gemeen Oomram uun a Kreis Tondern tu't Amt Oomram wurden. Di 13. Oktuuber 1912 hää ham det Gemeen Witjdün ufliaset an di 25. Jüüle 1925 det Gemeen Noorsaarep. Di 23. Febrewoore 1926 as di rest faan't eilun tu't Gemeen Neebel wurden. 1948 san a trii öömrang gemeenen tu't Amt Oomram ferbünjen wurden, diar bit 1970 tu a Kreis Südtondern hiard hää. Leeder hiard det amt tu di nei Kreis Nuurdfresklun. Di 1. Janewoore 2007 as det Amt Oomram mä't Stääd Wik an a fering gemeenen tu't Amt Feer-Oomram tuupslööden wurden. Det ferwaltang sat nü uun A Wik an uun Neebel as noch en bütjensteed.
En berag as en loonskap, diar huuger üs det lun trinjam as. Hi as uk huuger üs en huug. Tesken berger as en dääl. Uun Nuurdsjiisklun täält uk al di Sandesberag mä en hööchde faan 54 meetern üs berag, uun ööder lunen wiar hi man en huug. Mä hün hööchde en berag begant, as ei so genau fäästlaanj, det hinget faan't regiuun uf. A huuchst ponkter uun Nuurdfresklun san di Sandesberag, di Ranselsberag an di Stolberag. Det Uwe-Dün üüb Sal as huuger üs a Stolberag, man woort likes ei üs berag uunsen. Wikiquote: Berag (sjiisk) Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Berag Literatuur auer det teemo Berag uun a kataloog faan't Sjiisk Natsionaalbibleteek
En huug as en steed uun a lunskap, diar huuger as üs det lun trinjam. Hi as letjer üs en berag. Uun Nuurdfresklun kään wi fööraal grääfhuuger: Denghoog üüb Sal Grääfhuug Ual Hööw üüb Oomram Eesenhuug, Klööwenhuug üüb Oomram .. Commonskategorii: Huuger – Saamlang faan bilen of filmer Düner Berag
En waag as en stüdag feranrang faan en füsikaalisk grate, diar ham leewen wederhaalet. At jaft mechaanisk waagen, jo brük en meedium, am hör energii widjertudun, t.b. weederwaagen. An do san diar waagen, diar uk uun a leesag rüm hör energii widjerdu kön, det san elektromagneetisk waagen of grawitatsioonswaagen. En waag dää energii widjer, oober nian materiol. Bi en weederwaag stupet ian weedermoleküül det naist uun, blaft oober leewen üüb't salew steed. Jüst so ferhäält ham det bi tuunwaagen of bi't laacht. Uun a natüür kem miast nian rian waagenfurmen föör, diar bluas faan ään ponkt ütjgung. Wan rindrööber inuun't weeder faal, do gongt faan arke rindrööb en waag ütj, an jodiar waagen auerloogre enööder. An det waagenbil as do en temelk trochenööder faan weeder, diar ap an deel sprangt. Commonskategorii: Waagen – Saamlang faan bilen of filmer
At breegtaal as en eegenskap faan arke materiol, diar waagen trochläät. Hat sait, am hüföl det waagenlengde an det faard faan a waagen letjer woort. Wan waagen tuiarst troch ian materiol luup an do troch en ööder, wurd a waagen bi di auergung "breegen". De breegtaal n {\displaystyle n} as en taal saner dimensioon an hää sodenang uk nian ianhaid. Bi laacht as n {\displaystyle n} det miat, am hüföl det laacht uun a leesag rüm gauer ( c 0 {\displaystyle c_{0}} ) as üs uun en meedium ( c M {\displaystyle c_{\mathrm {M} }} ): n = c 0 c M {\displaystyle n={\frac {c_{0}}{c_{\mathrm {M} }}}} Commonskategorii: Breegen – Saamlang faan bilen of filmer Faard faan't laacht
At Waagenlengde λ {\displaystyle \lambda } (greks: Lambda) as di wai tesken tau ponkter mä detsalew faas uun en waag. Tau ponkter haa det salew faas, wan jo likegrat (likehuuch) an det salew ütjrachtang haa. λ = c f {\displaystyle \lambda ={\frac {c}{f}}} Diarbi as c at faard an f at frekwens faan't waag. Det faard könst dü sodenang uk bereegne üs waagenlengde mool frekwens: c = λ ⋅ f {\displaystyle c=\lambda \cdot f} Lengde Perioodendüür Laacht Tuun
rpm (ingelsk revolutions per minute; „amdreiangen per minüüt“) as en ingelsk miat uun a mechaanik för't amdreiangstaal. Hat sait, hüföl amdreiangen t.b. en motoor uun ian minüüt maaget. Uun't schiisken het det miat 1/min (= 1 min−1) mä det bestemang: 1 rpm = 1 min = 1 60 s . {\displaystyle 1\,{\text{rpm}}={\frac {1}{\text{min}}}={\frac {1}{60\,{\text{s}}}}.} Efter't SI-süsteem skal det ianhaid 1/s brükt wurd, det woort oober knaap maaget. Det ianhaid Hertz (Hz) skal för amdreiangen ei brükt wurd. Det amdreiangstaal woort uun't schiisken flooksis mä U/min oder UpM ufkört, uk wan det eegentelk ei efter a norm as.
Di druk as en miat för di wederstant faan en materiol jinauer en ööder materiol. Hi woort meeden uun Pascal. Det formeltiaken as p {\displaystyle p} (faan ingelsk pressure). Di druk bereegent ham ütj det krääft F {\displaystyle F} an det areal A {\displaystyle A} : p = F A . {\displaystyle p={\frac {F}{A}}.} Mä F {\displaystyle F} as di dial faan det krääft mend, diar luadrocht üüb det areal A {\displaystyle A} stäänt. Wan en krääft sküüns üüb en areal trakt, do werket bluas en dial luadrocht diar jinuun. Didiar luadrocht dial het normoolkrääft. Det SI-ianhaid för druk as Pascal (Pa). Ian Pascal as di druk faan ian Newton per Kwadrootmeeter: 1 P a = 1 N m 2 = 1 k g m ⋅ s 2 {\displaystyle \mathrm {1\ Pa=1\ {\frac {N}{m^{2}}}=1\ {\frac {kg}{m\cdot s^{2}}}} \,} För huuger druk woort uk hal det ianhaid Bar brükt. 1 bar san 100 000 Pa = 1000 hPa of 100 kPa. En ööder ianhaid för druk as N/mm²: 1 N m m 2 = 1 M P a = 10 b a r {\displaystyle 1\ {\frac {\mathrm {N} }{\mathrm {mm} ^{2}}}=1\ \mathrm {MPa} =10\ \mathrm {bar} \,} Diar wurd uk flook
En Onerbäänke as en eerdgeist üüb Oomram. Hi wenet uun en grääfhuug. Hi halept bi't hüswerk, oober wal ei sen wurd. Onerbäänkin wel leewen hör aanj jongen jin minskenjongen ferbütje. Oterbaanke Enerbanske Önereersken ? Unerjardsche Onerbäänkin üüb Oomram (amrum-news.de)
Det perioodendüür of kurt periood as en miat uun a füsiik. Hat sait ütj, uun hün tidj en föörgang, di ham stüdag wederhaalet, uflääpt. Det periodendüür as di kiarwäärs faan't frekwens. Wan en wäärs f ( t ) {\displaystyle f(t)} efter en was tidj T {\displaystyle T} leewen weder di salew as, do as T {\displaystyle T} det perioodendüür, an di wäärs könst dü beskriiw üs: f ( t ) = f ( t + T ) {\displaystyle f(t)=f(t+T)} för irgentään tidjponkt t an en konstanten tidjrüm T. Di kiarwäärs 1/T het frekwens (Formeltiaken: f of ν (ny)). f = 1 T . {\displaystyle f={\frac {1}{T}}\ .} Di wakselstruum uun Euroopa hää en frekwens faan 50 Hz. Diarmä as det perioodendüür: T 50 = 1 50 H z = 1 / 50 s = 20 m s . {\displaystyle T_{50}={\frac {1}{50\;\mathrm {Hz} }}=1/50\;\mathrm {s} =20\;\mathrm {ms} \ .}
Laacht as en kirew faan elektromagneetisk strualen, diar wi sä kön. Jo haa en waagenlengde faan 380 nm bit 780 nm. Diar san oober uk strualen mä kurter of linger waagenlengde. Uk jo haa en grat bedüüdang för a minsken, man wi kön jo ei sä. Iar mend'am, det laacht wiar so ünwis gau, an det faard c {\displaystyle c} wiar saner aanj. Daalang witj wi det beeder: c = 299 792 458 meeter sekund {\displaystyle c\,=\,299\,792\,458\ {\frac {\text{meeter}}{\text{sekund}}}\,} Am koon det laacht uk üs strualin faan photonen uunsä. Son photon hää en energii faan E = h ν {\displaystyle E=h\nu } Diarbi as ν {\displaystyle \nu } det frekwens faan't laacht an h {\displaystyle h} det Planck-taal mä h = 6,626 069 57 ( 29 ) ⋅ 10 − 34 Js {\displaystyle h=6{,}626\,069\,57(29)\cdot 10^{-34}\,{\text{Js}}} . Wan laacht üüb en materiol draapt, koon det diarbi: Speegle Strei Ferswinj Breeg Dobelt breeg Energii freisaat Ünlik klöören hinge faan ünlik waagenlengden uf: Commonskategorii: Laacht – Saamlang faan bilen of filmer Wikiquote: Laacht (sjiisk) Commonskategorii: Klöören – Saamlang faan bilen of filmer
En tuun as en gelüüt, diar dü üüb en was frekwens hiar könst. Ööder gelüüten san en böös trochenööder faan frekwensen. Tuuner kön faan stemen of musiikinstrumenten maaget wurd. Tuunhööchde; en huugen of liagen tuun woort üs frekwens bestemet of üs en sümbool (nuut) üüb en tuunlääder. Tuunmäächt; en tuun koon gratem of letjem wees. Sin määcht woort uun dB meeden. Tuundüür; woort üs tidj meeden of üs nuutenwäärs (hial, hualew, schuarden, aachtsten tuun) fäästlaanj. Tuunklöör; det hinget faan a boowertuuner uf, diar bi arke instrument weder ööders san. Commonskategorii: Tuuner – Saamlang faan bilen of filmer
Gelüüt as ales, wat wi mä a uaren hiar kön. Det kön tuuner wees, oober uk skramsin, skrapen an lonrin san gelüüt. Uun a füsiik as gelüüt en waag, diar uun en meedium auerdraanj woort. Gelüüt hää en faard uun a loft, an det san bi 20°C 343 m/s. Uun weeder as det aal wat gauer, diar san't 1484 m/s. Det waagenlengde λ {\displaystyle \lambda } woort bereegent mä frekwens f {\displaystyle f} an faard c {\displaystyle c} : λ = c f {\displaystyle \lambda ={\frac {c}{f}}} Infragelüüt oner 16 Hz koon di minsk noch ei hiar Gelüüt tesken 16 Hz an 20 kHz kön wi hiar Ultragelüüt auer 20 kHz bit 1,6 GHz kön wi ei muar hiar Wikiquote: Gelüüt (sjiisk)