rlitschk/wikidir huggingface dataset:
At uar as en orgaan üüb eder ääg faan't hood. Wi brük üüs tau uaren, amdat wi gelüüten hiar kön. Jo san uk diarför diar, amdat wi uun't glikgewicht bliiw. Bit en gelüüt bi üs uun't hood uunkomt, as't en lungen wai: Det bütjenuar fangt det gelüüt iin an sait üs uk, huar't faan komt. Hat gongt bit tu't trumelskan. Det madeluar hää fiin knooken an auerdrait det gelüüt tu't trinj wönang. Uun't madeluar as uk en ferbinjang tu a nöös. Uun't banenuar sat det snek (lat. Cochlea). Hat ferwerket di iindruk an auerdrait ham tu üüs nerfen. Wichtag bööd tu artiikler auer't sünjhaid Commonskategorii: Uar – Saamlang faan bilen of filmer Wikiquote: Uar (sjiisk)
Bel (tiaken B) as efter Alexander Graham Bell näämd wurden an en miat uun a füsiik för't tuunmäächt. Miast woort det ianhaid deesibel (dB) brükt. Mä Bel woort di logarithmus faan tau energii-gratin P 1 {\displaystyle P_{1}} an P 2 {\displaystyle P_{2}} bestemet: Q ( P ) = lg ⁡ P 1 P 2 B = 10 lg ⁡ P 1 P 2 d B . {\displaystyle Q_{(P)}=\lg {\frac {P_{1}}{P_{2}}}\,\mathrm {B} =10\,\lg {\frac {P_{1}}{P_{2}}}\,\mathrm {dB} .} Det ment: 20 dB as ei dobelt so gratem üs 10 dB, man tjiinsis so gratem! Tuun
Di tjiiner logarithmus as di logarithmus mä det grünjtaal 10. Hi woort so apskrewen: lg ⁡ x {\displaystyle \lg x} of log 10 ⁡ x . {\displaystyle \log _{10}x\,.} Sin kiarfunktjuun as 10 x {\displaystyle 10^{x}} , det ment y = 10 x {\displaystyle y=10^{x}} as detsalew üs x = lg ⁡ y . {\displaystyle x=\lg y\,.} Hi het tjiiner logarithmus, auer dü uk logarithmen mä ööder grünjtaalen bereegne könst. Jo haa oober ei son grat bedüüdang. Iar skrääpreegnern apkaam, skul am a logarithmen faan logarithmentoofeln uflees. Diar wiar oober bluas a logarithmen faan a taalen 1 bit 10 uun. Wan dü nü di logarithmus faan 120 wed wulst, skulst dü efterluke: log 10 ⁡ 1 , 2 ≈ 0,079 18 {\displaystyle \log _{10}1{,}2\approx 0{,}07918} an do reegne: log 10 ⁡ 120 = log 10 ⁡ ( 10 2 ⋅ 1 , 2 ) = 2 + log 10 ⁡ 1 , 2 ≈ 2,079 18 {\displaystyle \log _{10}120=\log _{10}(10^{2}\cdot 1{,}2)=2+\log _{10}1{,}2\approx 2{,}07918} . Dü wel wed, hüfölsis dü det taal 7 mä ham salew moolnem skel, amdat 16807 ütjkomt: 7 x = 16807 {\displaystyle 7^{x}=16807} Do reegenst dü x ⋅ lg ⁡ 7 = lg ⁡ 16807 {\displaystyle x\cdot
A Bütjenlunen san en ualen ütjdruk för det nuurdfresk lun waasten faan a geest-kaant. Uun't madelääler wiar a bütjenlunen iindiald tu hiirden: Böökinghiird Wiidinghiird Uasterlun-Feer (Uasterhiird) Waasterlun-Feer an Oomram (Waasterhiird) Sal Wirikshiird (üüb Ual-Nuurdstrun, onergingen) Beltringhiird (üüb Ual-Nuurdstrun, onergingen, 1987 nei iindiket) Pelweremhiird (daalang Pelwerem, dialwiis onergingen) Eedomshiird (daalang Nuurdstrun, gratendials onergingen) Lundenberghiird (üüb Ual-Nuurdstrun, gratendials onergingen) Eidersteed (di uastelk dial faan't hualeweilun Eidersteed) Everschop (di nuurdelk faan't hualeweilun Eidersteed) Utholm (di süüdwaastelk dial faan't hualeweilun Eidersteed) Uun a luup faan juarhunerten san grat dialen faan maasklun iindiket wurden. Jodiar kuuger san dialwiis mä't fäästlun ferbünjen, en öödern dial leit üs maaskeilun föör a küst. A geesteilunen lei widj faan a küst uf an san bluas dialwiis iindiket. A Halgen san ual maasklun, diar oober bluas mä en somerdik ufseekert san.
Waasterlun-Feer as di waastelk dial faan Feer. Bit 1864 wiar Waasterlun-Feer en hiird uun't könangrik Denemark. Diar hiard a saarpen Njiblem (dialwiis), Guatang, Boragsem, Wiisem an at sarkspal St. Laurentii mä Söderaanj tu. Tu det Waasterhiird hiard uk Oomram mä tu. Uasterlun-Feer mä't huuwenstääd Wik hiard tu't Tønder Amt uun't Hertoochdoom Schleswig. An uk daalang noch woort üüb Waasterlun-Feer föl muar fering snaaket üs uun't uasten. Üüb det koord faan 1652 könst dü sä, hü Feer apdiald wiar Üüb det Halgen-koord faan 1858 as Uasterlun-Feer gud tu käänen Ual koord faan amanbi 1864 Hiirdeniindialang uun't Hertoochdoom Schleswig bit 1864 (3i = Uasterlun-Feer) Koord faan't Waasterhiird 54.7197222222228.423611111111110Koordinaaten: 54° 43′ 11″ N, 8° 25′ 25″ O
En maaskeilun as en eilun mä maasklun. Auer maasklun flaak as, skal en maaskeilun diker jin sturemfluden haa. Uun Nuurdfresklun jaft at: Rian maaskeilunen mä diker Nuurdstrun (hualew-eilun) Pelwerem Halgen mä of saner somerdiker A Huug A Nääs an noch en hiale rä letjeren Geesteilunen mä iindiket kuuger Sal Feer Oomram Maasklun Geesteilun
En geesteilun as en stak huuger geestlun, diar uun a luup faan a tidjen faan weeder amspeeld wurden as. Jo kön daalang uk banluns lei. Faan weeder amspeeld eilunen uun Nuurdfresklun: Sal Oomram Feer (eegentelk bluas di süüdelk dial) Uun Schleswig-Holstian fanjst dü flook geesteilunen, diar daalang oober nian eilunen muar san: Naibel (Kurnkuuch) Oowentoft Stapelholm Münsterdorfer Geesteilun Wohlde Erfde Stelle-Wittenwurth Meldorf Geest Maaskeilun
Di wai as det distans tesken tau ponkter, diar dü tu fut uflääpst of mä en auto ufkeerst. Det as ei detsalew üs di lik wai of di kurtst wai. Di wai s {\displaystyle s} bereegent ham uun a füsiik efter det faard v {\displaystyle v} an di tidjferskeel Δ t {\displaystyle \Delta t} : s = v ⋅ Δ t {\displaystyle s=v\cdot \Delta t} Lengde
At Sjiisk Bocht as di süüduastelk dial faan't Nuurdsia an lingt faan Denemark auer Schiisklun bit tu a Neederlunen. Hat as bit 56 m jip. Föör a küst faan't Sjiisk Bocht lei en hialer rä eilunen: Waastfresk eilunen Uastfresk eilunen Nuurdfresk eilunen Däänsk waaseilunen Uun a maden leit Halaglun. Iin uun det bocht luup en hialer rä struumer: Eider Ialew Weeser Jaade Ems Troch at Sjiisk Bocht lääpt en auer a miaten wichtagen skapswai faan a Ingelsk Kanool hen tu Hamborag. Sodenang as üüb didiar wai föl skapsferkiar. A leetst juaren haa's begand, uun't Sjiisk Bocht winjparks tu bauen, a iarsten leewre nü uk al struum. w:de:Liste_der_geographischen_Namen_der_Deutschen_Bucht (huuchsjiisk) Amrumbank II
Tilman Zülch (* 2. September 1939 uun Deutsch-Liebau, Tschechien, doomools Sudeetenlun, † 17. Maarts 2023 uun Göttingen) hää det Gesellschaft für bedrohte Völker (GfbV) grünjlaanj an as loong hör president weesen. Zülch hää tidjwiis uun't Carl-Hunnius-Internat uun A Wik lewet, an leeder sin abituur uun Louisenlund maaget. Faan 1961 bit 1967 hää hi fulkswiartskap an politiik uun Graz, Heidelberg an Hamborag studiaret. 1968 hää Tilman Zülch tuup mä Klaus Guerke det „Aktion: Biafra Hilfe“ jin di genozid faan Ibos uun Biafra (Nigeeria) üüb a bian steld. 1970 as ütj detdiar aksion det „Gesellschaft für bedrohte Völker“ wurden. Sant 1995 seed Zülch uun det komision faan a "Weimarer Menschenrechtspreis", an hi werket för det "Zentrum gegen Vertreibungen". Uun a somer wiar hi föl uun sin letj öömrang hüs uun Sössaarep. Biafra, Todesurteil für ein Volk?; tuup mä Klaus Guerke, Lettner Verlag Berlin 1968, mä en föörwurd faan Golo Mann Soll Biafra überleben?; tuup mä Klaus Guerke, Lettner Verlag Berlin, 1969, mä en föörwurd faan Golo Mann Von denen keiner spricht. Verfolgte Minderheiten, Rowohlt, Reinbek 1979 In Auschwitz vergast, bis heute verfolgt – zur Situation der Roma (Zigeuner) in Europa, Rowohlt, Reinbek 1979, mä en föörwurd faan Ernst Tugendhat Die „Zigeuner“, verkannt,
Nuurdwaastiraansk spriaken san en twiig faan a Iraansk spriaken. 24 spriaken, diarfaan 3 † (35 Mio. spreegern) Medisk Medisk † (ual-iraansk) Parthisk Parthisk † (madel-iraansk) Kaspisk Gilaki-Mazenderani Gilaki (2,6 Mio.) mä: Rashti, Galeshi, Lahijani, Langerudi, Matshiani ... Mazenderani (3 Mio.) mä: Sari, Baboli, Amoli, Tunekabuni, Shahi, Tshalusi, Velatrui, Shahmirzadi ... Gurgani † Semnani Semnani, Sangisari, Sorchei, Lasgerdi (tuup 50.000) Taleshi Taleshi (1 Mio.) mä: Masally, Lerik, Lenkoran, Astara; Vizne, Tularud, Asalem, Shandarman, Masal, Masule, Zide ... Iraansk-Azari Iraansk-Azari (Iraansk-Tati, Süüd-Tati) (220.000) uun't nuurdwaasten: Harzandi, Keringani uun't nuurduasten: Shali, Kajali, Hazzarudi, Taromi uun't süüden: Takestani, Tshali, Sagzabadi, Eshtehardi u. a. uun't süüdwaasten: Cho'ini u. a. uun't süüduasten: Rudbari, Alamuti u. a. Kurdisk-Madeliraansk of Kermanisk Kurdisk Kurmandji (Nuurdwaast-Kurdisk) (20 bit 30 Mio.) mä: Tori; Sanjari, Judikani; Urfi, Botani, Bayazidi, Hakkari, Jezire; Aqrah, Dahuk, Amadiyah, Zakhu, Surchi; Qochani, Erzurumi, Birjandi, Alburzi; Herki, Shikaki Madel-Kurdisk (Sorani, Kurdi) (5 bit 10 Mio.) mä: Arbili, Pishdari, Kirkuki, Khanaqini, Kushnawi, Mukri; Sulaimani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Warmawa, Garmiyani; Jafi; Judeo-Kurdisch Süüdkurdisk (4 Mio.) mä: Kolyai, Kermanshahi, Garrusi Sanjabi, Malekshahi, Bayray, Kalhori, Laki ... Madeliraansk Tafreshi mä: Vafsi, Ashtiani, Kahaki, Amorei; Alviri, Vidari ... Mahallati-Chunsari mä: Mahallati, Vonishuni, Chunsari Kashani-Natanzi mä: Judeo-Kashani, Arani; Qohrudi, Jowshaqani, Abyanei, Keshei, Farizandi,
Iraansk spriaken san en twiig faan a indoiraansk spriaken an hiar tu a indogermaans spriaken. Jo wurd faan amanbi 150 miljuun minsken snaaket, diartu kem 30 bit 50 miljuun minsken, diar leeder en iraansk spriak uunnem. Waastiraansk (Occidental): 33 spriaken ,diarfaan 5 † mä 115 Mio. spreegern Nuurdwaastiraansk mä Kurdisk, . . . Süüdwaastiraansk mä Farsi, Dari, . . . Uastiraansk (Oriental): 27 spriaken, diarfaan 11 † mä 35 Mio. spreegern Nuurduastiraansk mä Oseetisk, Jaghnoobisk Süüduastiraansk mä Paschtu, . . . Wikiquote: Iraansk spreegwurden (sjiisk)
Det Gesellschaft für bedrohte Völker (GfbV) as en internatsionaal NGO, an saat ham föör manertaalen üüb a hialer welt iin. Det kön religiöös, spriakelk of ethnisk manertaalen wees. Di ferian werket jin arke onernemen, det seekerhaid, leewent, rocht üüb eegendoom, religion, spriak an kultuur faan manertaalen tu onertraken. Diarför wurd buken an en tidjskraft ütjden, uun a politiik märeerd an flüchtlingen holpen. Di ferian as 1968 ans begand üs "Aktion: Biafra Hilfe" faan Tilman Zülch an Klaus Guerke, sant 1970 het hi GfbV an werket daalang uk uun Uastenrik, a Sweits, Süüdtirool / Itaalien, Bosnien-Hertsegowina an Irak. Uk uun London an Luksemborag san büroos, det hoodbüroo as uun Berlin. Commonskategorii: Gesellschaft für bedrohte Völker – Saamlang faan bilen of filmer
Det persisk spriak (زبان فارسی) as en spriak uun't süüdwaasten faan Aasien. Hat hiart tu a twiig faan a iraansk spriaken an sodenang tu't indogermaans. Hat as amtsspriak uun Iraan, Afghanistan an Tadschikistan. * Det wurd hää en ööder bedüüdang üs uun't huuchsjiisk. Iraan (Farsi) Amtelk Persisk: فارسی رسمی, Fārsī-ye rasmī. Skraftspriak: فارسی کتابی, Fārsī-ye ketābī. Spriakwiis faan Teheran: لهجۀ تهرانی, lahǧe-ye tehrānī. an do noch flook muar lokaal spriakwiisen. Afghanistan (Dari) Amtelk Spriakwiis: Dari, spriakwiis faan Kabul. an flook lokaal spriakwiisen, diar muar det Farsi like. Hazaragi, namt uf. Wikibooks: Persisk (sjiisk) Wikibooks: Persisk (Wikijunior) (sjiisk) Wikiquote: Persisk spreegwurden (sjiisk) Windfuhr, Gernot: The Iranian Languages, Routledge 2009, p. 418. H. Pilkington,"Islam in Post-Soviet Russia",Psychology Press, Nov 27, 2002. p. 27: "Among other indigenous peoples of Iranian origin were the Tats, the Talishes and the Kurds" T. M. Masti︠u︡gina, Lev Perepelkin, Vitaliĭ Vi͡a︡cheslavovich Naumkin, "An Ethnic History of Russia: Pre-Revolutionary Times to the Present",Greenwood Publishing Group, 1996 . p. 80:""The Iranian Peoples (Ossetians, Tajiks, Tats, Mountain Judaists)"
At Tundra as en loonskap trinjam a arktis, huar't so kuul as, dat diar knaap wat waaks koon. Diar jaft at man enkelt plaantenslacher, diar di kol ütjhual kön. Süüdermuar waaks al näädelbuumer, diar leit at taiga. Uun a tundra büüre man enkelt fulken, diar sant juarhunerten mä detdiar kliima amgung kön: En Inuit üüb Rendiart-jacht En Sami-saarep uun't sweedsk beragtundra (fjell) Karibuus luup troch en öölefial uun Alaska Nentsen-telt bi a Jenisej uun Sibiirien En fjord üüb Labrador Möösktundra üüb Franz-Josef-Lun Triituankuben bi't Baffin Bay Pinguinen üüb a Falkland-Eilunen Kliima Commonskategorii: Tundra – Saamlang faan bilen of filmer
Wan en krääft üüb en sküünsen trakt, do trakt bluas di luadrocht dial faan det krääft würelk diarjin; det as det normoolkrääft. En öödern dial faan det krääft trakt oober det sküünsen loongs tu a sidj wech, det as det tangentialkrääft. Det normoolkrääft F N {\displaystyle F_{\text{N}}} könst dü bereegne üs Kosinus faan α {\displaystyle \alpha } mool det gewichtskrääft F G {\displaystyle F_{\text{G}}} faan det mase m {\displaystyle m} . An det tangentialkrääft F T {\displaystyle F_{\text{T}}} as do Sinus faan α {\displaystyle \alpha } mool F G {\displaystyle F_{\text{G}}} . F N = cos ⁡ α ⋅ F G {\displaystyle F_{\text{N}}=\cos \alpha \cdot F_{\text{G}}} F T = sin ⁡ α ⋅ F G {\displaystyle F_{\text{T}}=\sin \alpha \cdot F_{\text{G}}} Commonskategorii: Normoolkrääft – Saamlang faan bilen of filmer
IUPAC stäänt för International Union of Pure and Applied Chemistry. Di ferian as 1919 iinracht wurden faan chemikern uun industrii an wedenskap. IUPAC leit a nöömer faan chemikaalien fääst an bestemet uk auer sümboolen an ööder definitjuunen. Hör bleed het Pure and Applied Chemistry. Wääbsteed faan't IUPAC (ingelsk) IUPAC nomenklatuur wääbsteed (ingelsk) IUPAC nomenklatuur faan orgaansk chemii (ingelsk) IUPAC Compendium of Chemical Terminology (Gold Book) (ingelsk) IUPAC Nomenclature of Inorganic Chemistry (Red Book) (ingelsk)
Di sjineesk kalender woort daalang uun Sjiina uk "büürenkalender" näämd. Hi wiar di amtelk kalender, üs Sjiina noch en keiserrik wiar. Hi as en ferbinjang faan en muun- an en sankalender. Hi begant uun't juar 2697 f.Kr.. Det boon faan a eerd trinjam a san (= ekliptik) woort uun 12 kirwer (Zhōngqì) faan 30° iindiald, an arke Zhōngqì uun tau kirwer faan 15° (chūnfēn = 0° bit jīngzhé = 345°). Jodiar 24 juarstidjen haa en grat bedüüdang för a büürerei. Commonskategorii: Eerdtwiigen – Saamlang faan bilen of filmer Commonskategorii: Hemelsstamer – Saamlang faan bilen of filmer Commonskategorii: Juarstidjen – Saamlang faan bilen of filmer
Pytheas faan Massalia (greks Πυθέας Pythéas; * am 380 f.Kr.; † am 310 f.Kr.) wiar en greksen kuupmaan an hää üs siamaan di nuurdwaasten faan Euroopa beraiset. Sin buk Auer a oosean as ei auerleewert, diar woort oober faan öödern auer skrewen. Föl loonslidj küd tu sin tidjen ei liaw, wat hi ales belewet hed. Hi as di iarst, di auer det fulk faan a Fresken (Φρείσιοι) skraft. Auer Pytheas sin leewent as ei föl muar bekäänd, üs dat hi faan Massalia (lat. Massilia, daalang Marseille) stamt. Näämen witj, hüföl raisen hi onernimen hää. Wat hi apskrewen hää, mut so am't juar 320 f.Kr. skest haa. Literatüür faan of auer Pytheas faan Massalia uun a kataloog faan't Sjiisk Natsionaalbibleteek
Marseille [maʁˈsɛj] as det gratst fransöösk huuwenstääd an leit bi't Madlunsia. Marseille as mä 861.635 iinwenern (Stant 1. Janewoore 2015) efter Paris det öödergratst stääd uun Frankrik. Wan dü a föörstääden märeegenst, lewe diar 1,35 miljuun minsken. Commonskategorii: Marseille – Saamlang faan bilen of filmer Wikivoyage Raisfeerer: Marseille (sjiisk)
Publius Cornelius Tacitus (* am 58 efter Kr.; † am 120) wiar en bedüüdenen röömsken histooriker an senaator. Uun sin buk Germania skraft Tacitus auer a Fresken. Leeder hää Theodor Mommsen ham ütjfeerelk mä röömsk histoore an Tacitus sin skraften befaadet. Wikiquote: Tacitus (sjiisk) Wikisource: Tacitus (sjiisk) Wikisource: Tacitus (latiinsk) Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Tacitus Literatüür faan of auer Tacitus uun a kataloog faan't Sjiisk Natsionaalbibleteek
A Chauken (ütjspriak [çaʊkən], lat. Chauci, greks: οι Καύχοι) wiar en germaansen stam, diar üüb bias ääger faan a Weeser lewet haa. Uun't waasten wiar a chauci minores, uun't uasten a chauci maiores. A Chauken hiard efter Tacitus tu det skööl faan a Ingaevones. Jo wiar a uastelk naibern faan a Fresken. A Chauken san uun't 3. juarhunert uun di ferbant faan a Saksen apgingen. Wikisource: Tacitus: Über Ursprung und Leben der Germanen (sjiisk)
Weeser Vorlage:Infobox Fluss/NACHWEISE_aus A Weeser as en struum uun Nuurdsjiisklun. Hi begant uun Hann. Münden, huar Werra und Fulda tuupluup. Bi Breemerhuuwen as san müs iinuun a Nuurdsia. A Weeser leit hialandaal faan hood bit müs uun Sjiisklun. Huar Werra an Fulda uun Hannoverschmünden tuupluup Porta Westfalica uun Minden Onerweeser tesken Breemerhuuwen an Nordenham A Madellunkanool lääpt uun Minden auer a Weeser wech Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Weeser Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Breemen Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Breemerhuuwen Wikisource: Gesetz, betreffend die Erhebung einer Schiffahrtsabgabe auf der Unterweser (1886) (sjiisk) Wikivoyage Raisfeerer: Weedersport üüb a Weeser (sjiisk)
Dorestad wiar en bedüüden hanelsstääd uun't 7. bit 9. juarhunert. Hat lai naibi Utrecht an as faan't Fresk Rik grünjlaanj wurden. Am 700 haa a Franken det stääd auern snoobel nimen, an uk leederhen as't flooksis auerfäälen wurden. Sant 863 hää näämen muar faan detdiar stääd hiard. Dorestad wiar so wichtag, auer det stääd üüb wichtag hanelswaier lai. Di ään ging a Rhein huuch efter süüden, en öödern efter waasten tu Frankrik an Ingelun. An di traad ging troch a Nuurdsia tu Schleswig an Haithabu, an faan diar widjer auer a Uastsia tu't Baltikum an Birka uun Sweeden. Uun't juar 1841 fünjen staken faan Dorestad Fiibel faan Dorestad faan amanbi 775 bit 800 Jilstak, maaget faan Madelinus faan Dorestad Glees faan Dorestad. Jo wurd amdreid, wan's ütjdronken san. Commonskategorii: Dorestad – Saamlang faan bilen of filmer
Vorlage:Infobox Fluss/NACHWEISE_aus A Rhein as en struum uun Madeleuroopa. San hood leit uun Graubünden uun a Schweiz. San müs leit uun't Rhein-Maas-Delta uun a Neederlunen an lääpt sodenang ütj uun a Nuurdsia. Det iintoochregiuun faan a Rhein gongt auer njügen lunen, di gratst dial as oober uun Sjiisklun. A gratst struumer iin uun di Rhein san at Aare, a Neckar, a Main, at Mosel an at Maas. A Rhein as di gratst struum iin uun a Nuurdsia an ään faan a wichtagst weederstruaten üüb a hialer welt. Commonskategorii: Rhein – Saamlang faan bilen of filmer Wikiquote: Rhein (sjiisk) Wikisource: Rhein (sjiisk) Wikivoyage Raisfeerer: Rhein (sjiisk)
Graubünden (rumantsch Grischun?/i [ɡʁiˈʒun], itajeensk Grigioni [ɡriˈdʒoːni], fransöösk Grisons) as ään faan 26 kantoonen uun a Schweiz. Diar woort sjiisk, rumantsch an italjeensk snaaket. Det hoodstääd as Chur. Commonskategorii: Graubünden – Saamlang faan bilen of filmer Wikivoyage Raisfeerer: Graubünden (sjiisk) Wikisource: Kantoon Graubünden (sjiisk) Wääblink-kataloog tu Kantoon Graubünden uun't Curlie Project (iar:DMOZ, üüb huuchsjiisk) Iinwenern, Standeskanzlei Graubünden 46.7279.607Koordinaaten: 46° 44′ N, 9° 36′ O; CH1903: 765737 / 177379
Rätoromaans (rumantsch) as en romaans spriak an woort uun a Sweits uun di kantoon Graubünden (Grischun) snaaket. Hat hiart tuup mä't Furlaans faan Friaul an't Ladiins uun Itaalien tu a Rätoromaans spriaken. Uun a 1970er an 1980er juaren as Rumantsch Grischun üs gemiansoom skraftspriak iinfeerd wurden. Di ferskeel tesken a spriakwiisen woort heer mä a iarst fees faan det faabel „Di raawen an di foos“ faan Jean de La Fontaine apwiset: (Sursilvan) Harke?/i L’uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: „Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts“. (Sutsilvan) La gualp eara puspe egn’eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ad â clamo agli corv: „Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts“. (Surmiran) La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via
Noorweegen, amtelk at Köningrik Noorweegen (üüb Bokmål Noorsk: Norge an Kongeriket Norge; üüb Nynorsk Noorsk: Noreg an Kongeriket Noreg) as en lun uun a nuurd faan Euroopa. Det leit üüb a waastdial faan det Skandinaawisk Hualeweilun. Uun a nuurd an waast leit at Noorsk Sia, uun a uast lei Rüslun, Finlun an Sweeden an uun a süüd leit Skagerrak. At lun hee 5.367.580 lidj (2020). At hoodsteed faan't lun as Oslo. Dön tjiin gratst steeden uun't lun san: Sant de 1. Janewoore 2020 hee't lun elwen prowinsen (üüb Noorsk: fylker). At skööl faan eilunen Svalbard as apartig ferwaltet. 1397-1523: dial faan't Unioon faan Kalmar. 1523-1814: dial faan't Köningrik Denemark-Noorweegen. 1814-1905: dial faan't Union twesken Sweeden an Noorweegen. de 7. Jüüne 1905 wurd at lun suwereen. Noorweegen as sant 1949 lasmaat faan NATO. Uun't juar 2017 woon Noorweegen 123.9 miljarden kubikmeetern faan eerdgas. At lun as üüb det sööwenst steed faan lunen, wat eerdgas wan. Norway: Administrative Division, citypopulation.de Norway: Major Urban Settlements, citypopulation.de Norway: Administrative Division, citypopulation.de
At Siaslacht bi Tsushima (jaapaans 日本海海戦, Nihon-kai kaisen, fering „Siaslacht uun't Jaapaans Sia“; rüs Цусимское сражение) wiar faan 14. Mei tu a 15. Mei 1905 uun at Koreastruat twesken at jaapaans floot an en rüs floot.
Pingster (ualgreks πεντηκοστή ἡμέρα pentekostē hēméra ‚di föftagst dai‘) as en krastelk fest. Diar woort det ütjsjüüren faan a halag geist feiert. Hat as leewen di föftagst dai efter Puask, det ment di 49. dai efter Puasksöndai, an as sodenang uk leewen üüb en Söndai. Uun't Nei Testament woort ferteld, dat di halag geist auer Jiises sin mäfulgern kaam, üs jo tu det jüüdsk fest Schawuot (τὴν ἡμέραν τῆς πεντηκοστῆς ‚tu a föftagst dai‘) uun Jerusalem tuup kaam. Didiar dai woort üs gebursdai faan't Krastendoom uunsen. Det dootem faan a Pingstsöndai hinget faan a Puasksöndai uf. Jüst so üs a Juuden feire uk a Krasten Pingster sööwen weg efter Puask. Sodenang as di Pingstsöndai leewen tesken a 10. Mei an a 13. Jüüne. Dat Pingster so ääder of so leed san, kaam oober sant di Gregoriaans kalender iinfeerd wurden as, iarst sjauersis föör: Üüb a 10. Mei uun a juaren 1598, 1693, 1761 an 1818 (naist tooch: 2285). An üüb a 13. Jüüne uun a juaren 1666, 1734, 1886 an 1943 (naist tooch: 2038) Pingster spring aal a jong hingster. Volkert Faltings an Reinhard Jannen: Fering-Öömrang Spreegwurdleksikon, Hüsem 2012 Commonskategorii: Pingster – Saamlang faan bilen of filmer Wikiquote: Pingster (sjiisk)
Hanse (det ment: skööl) het det ferbinjang faan nuurdsjiisk kuuplidj faan't 12. bit 17. juarhunert. Jo ging det am seekerhaid üüb hör hanelswaier. A Hanse wiar uk en poliitisken ferbant an hed grat iinflööd üüb't kultuur. Üs a Hanse apkaam, ferlus a Fresken hör hanelsmäächt auer a Nuurdsia. Stääden, wat lasmaaten faan a Hanse wiar: Lübeck Hamborag Lüneburg Wismar Rostock Stralsund Demmin Greifswald Anklam Stettin Pasewalk Kolberg Rügenwalde Stolp Visby Stockholm Braunschweig Breemen Magdeburg Goslar Erfurt Stade Berliin Frankfurt an der Oder Danzig Elbing Thorn Krakau Breslau Königsberg Riga Reval Dorpat Köln Dortmund Deventer Kampen Groningen Münster Osnabrück Soest Stääden, wat hanelskontooren faan a Hanse hed, wiar: Commonskategorii: Hanse – Saamlang faan bilen of filmer Wikisource: Hanse (sjiisk) Literatuur tu a Hanse uun a kataloog faan't Sjiisk Natsionaalbibleteek
13. April: Omurtag wurd khaan faan't Bulgaarenrik. 02. Jüüle: Wuzong, keiser faan Schiina († 846) ünbekäänd dootem Enchin, jaapaans buddhistisk mönk († 891) Han Yunzhong, schineesk generool († 874) Zhou Bao, schineesk generool († 888) 28. Janewoore: Karl di Grat, könang faan't Frankenrik (* 747 of 748) 13. April: Krum, khaan faan't Bulgaarenrik (* föör 796)
Karl di Grat (lat. Carolus Magnus, fransöösk Charlemagne; * 2. April 747 of 748; † 28. Janewoore 814 uun Aachen) wiar faan 768 bit 814 könang faan't Frankenrik. Di 25. Detsember 800 wurd hi di iarst keiser uun a waast faan Euroopa sant at Röömsk Rik onerging. Oner Karl di Grat wiar det Frankenrik baas auer Madel-Euroopa. Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Karl di Grat Wikisource: Karl di Grat (sjiisk) Karl di Grat uun't Sjiisk Biografii Werken faan an auer Karl di Grat uun't Sjiisk Digitaal Bibleteek Literatüür faan of auer Karl di Grat uun a kataloog faan't Sjiisk Natsionaalbibleteek