rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Garifuna (Garífuna) as en fulk an en spriak uun a Kariibik. Hat woort uk ianfach Kariibisk näämd. Uk det betiaknang Igñeri woort för det spriak brükt. Det as oober ei gans rocht, Igñeri as bluas di arawakisk uundial. Garifuna as en spriak, diar stark faan ööder spriaken feranert wurden as. Diar as en graten arawakisken uundial, man uk en kariibisken. An do san diar flook wurden faan't Fransöösk, Ingelsk an Spoonsk auernimen wurden. A wurden ferdial jo üüb ferskeelag iinflööd: 45 % Arawakisk (Igñeri) 25 % Kariibisk (Kallínagu) 15 % Fransöösk 10 % Ingelsk 5 % Spoonsk ~ % Afrikoonsk spriaken (enkelt wurden)
Kariibisk spriaken san en spriakfamile uun't nuurden faan Süüdameerikoo. Jo wurd faan Kariiben snaaket. A Kariiben haa föör hunerten faan juaren a minsken üüb a Letj Antilen ferdrewen. Diar haa iar a Arawak lewet. Man det Arawakisk spriak hää ham stark mä't Kariibisk fermisket, an sodenang as diar det Eilun-Kariibisk apwoksen. Eegentelk hiart det oober ei tu't Kariibisk, man tu't Maipuurisk (Arawakisk). At Eilun-Kariibisk as bit uun a 1920er juaren snaaket wurden. Daalang as't ütjstürwen. Nai mä't Eilun-Kariibisk as oober Garifuna (Igneri), an det woort üüb ingelsk "Caribe" of "Black Carib" näämd. Daalang san diar man letj sköölen faan't Kariibisk auerblewen; 29 spriaken wurd faan tuup 2000 minsken snaaket. Coyaima Japrería Yukpa Pemon Akawaio Patamona Macushi (Makushi) Atruahí Sikiana Salumá Waiwai Akurio Apalaí Trió Wayana Karib Arára, Pará Txikão Mapoyo Panare Yabarana Carijona Hixkaryána Kaxuiâna Maquiritari Bakairí Kuikúro-Kalapálo Matipuhy Yarumá Ernst Kausen: Die Sprachfamilien der Welt. Teil 2: Afrika – Indopazifik – Australien – Amerika. Buske, Hamborag 2014, ISBN 978-3-87548-656-8 (Kapitel 14).
Di Ferring Stifting es en kulturel Iinrochting ön Aalkersem üp Föör. Hat uur fan Prof. Dr. Volkert Faltings föört. Di Ferring Stifting waar 1988 fan Dr. med. Frederik Paulsen ön Aalkersem grünjlair. Di Noom "Ferring", üp Friisk "Fering" skrewen, meent di Friisk Spraak, hur dit üp Föör snaket uur, di ual Wüfhaurndracht en dit Hiili, wat tö Föör jert. Di Ferring Stifting heer fuaral trii Saaken ön't Oog: 1. Fööring en Aamring Kultuur en Spraak tö stöt, man em wel uk üđer litj Spraaken help. 2. Forskin diarom, hur dit Leewent fan di Mensk me di Natuur bi di Weeterkant, bi Heef en ön di Ailönen lapt. Di Stifting wel diartö bidrai, dat ditdiari Leewent forbeetert en bihölen uur. 3. Help bi dit Ütfinjen fan Histoorii fan Liren, dānen ön Nuurđfriislön, fuaral üp Föör en Aamrem, lewet haa. Fering Fööring Spraak Ferring Stiftang
Manihot as en skööl faan plaanten uun det famile Euphorbiaceae. Jo het uk Maniok, Mandioka, Kassava of Yuca. Diar jaft at son 60 bit 100 slacher faan. Di wichtagst slach as Maniok Diar woort uun flook lunen mä büüret. M. aesculifolia – M. alutacea – M. angustiloba – M. anomala – M. baccata – M. brachyloba – M. caerulescens – M. carthagenensis – M. catingae – M. chlorosticta – M. compositifolia – M. condensata – M. davisiae – M. diamantinensis – M. dichotoma – M. esculenta – M. foetida – M. gabrielensis – M. grahamii – M. hilariana – M. irwinii – M. leptophylla – M. maracasensis – M. mossamedensis – M. nogueirae – M. pentaphylla – M. pulchrifolius – M. pruinosa – M. quinqueloba – M. quinquepartita – M. rhomboidea – M. rubricaulis – M. sagittato-partita – M. saxatilis – M. sparsifolia – M. tripartita – M. violacea – M. walkerae Commonskategorii: Manihot – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Manihot
A Euphorbiaceae san en plaantenfamile uun det order faan a Malpighiales. Diar hiar 240 sköölen mä son 6.000 slacher tu. Acalyphoideae Acalypheae – Adelieae – Agrostistachydeae – Alchorneae – Ampereae – Bernardieae – Caryodendreae – Chrozophoreae – Epiprineae – Erismantheae – Plukenetieae – Pycnocomeae – Sphyranthereae Cheilosoideae - Crotonoideae Adenoclineae – Aleuritideae – Codiaeae – Crotoneae – Elateriospermeae – Gelonieae – Jatropheae – Manihoteae – Micrandreae – Ricinocarpeae – Ricinodendreae – Trigonostemoneae Euphorbioideae Euphorbieae – Hippomaneae – Hureae – Pachystromateae – Stomatocalyceae Acalypha – Acidocroton – Acidoton – Actinostemon – Adelia – Adenochlaena – Adenocline – Adenopeltis – Adenophaedra – Adriana – Afrotrewia – Agrostistachys – Alchornea – Alchorneopsis – Aleurites – Algernonia – Alphandia – Amperea – Amyrea – Angostylis – Annesijoa – Anomalocalyx – Anomostachys – Anthostema – Aparisthmium – Argomuellera – Argythamnia – Astrococcus – Avellanita – Balakata – Baliospermum – Baloghia – Benoistia – Bernardia – Bertya – Beyeria – Blachia – Blumeodendron – Bocquillonia – Bonania – Borneodendron – Bossera – Botryophora – Brasiliocroton – Caelebogyne – Calycopeplus – Caperonia – Caryodendron – Cavacoa – Cephalocroton – Cephalocrotonopsis – Cephalomappa – Chaetocarpus – Cheilosa – Chiropetalum – Chlamydojatropha – Chondrostylis – Chrozophora – Cladogelonium –
Ameerikoo as en "dobelkontinent" faan a eerd. Hi lingt auer 15.000 kilomeeter faan nuurd (Kap Morris Jesup) tu süüd (Kap Hoorn), an auer tjiin tidjtsoonen faan uast (UTC±0, Greenlun) tu waast (UTC-10, Alaska). Üüb en flaak faan ~ 42,5 miljoon kwadrootkilomeetern lewe gud ian miljaard minsken. Auer Ameerikoo so grat as, woort hat uun Ameerikoo salew ei üs ään, man üs tau kontinenten uunsen an betiakent. Diar snaaket'am ei faan "Ameerikoo", man faan "A Ameerikoos": Nuurd-Ameerikoo USA Madel-Ameerikoo Kariibik Süüd-Ameerikoo Di nööm 'Ameerikoo' komt faan Amerigo Vespucci (1451–1512) uf, di ütjfünjen hed, dat Christoph Kolumbus ei uun Indien lunagt wiar - huar hi eegentelk hen wul - , man üüb en neien kontinent. Likes sai wi daalang noch tu a uuriinwenern faan Ameerikoo 'indiooner'. Commonskategorii: Ameerikoo – Saamlang faan bilen of filmer Wikivoyage Raisfeerer: Ameerikoo (sjiisk) Wikisource: Ameerikoo (sjiisk)
A Her faan A Ringer (üüb Ingels: The Lord of the Rings), as en buk uun trii binjer, wat faan de britisk skriiwer an filoloog J. R. R. Tolkien (1892-1973) skrewen wurd. At buk wiar feroontwurdelk för't grünjleien faan fantasii üüs en literaarisk slach. Dön trii dialen faan’t buk (At Selskap faan a Ring, Dön Tau Törner an A Köning San Turagkemst) wurd 1954 an 1955 tuiarst ütjden. At buk hanelt faan en hobbit, Frodo Baggins, diar en meechtigen, man gefäärelken ring hed an tu at lun faan a maager faan a ring (de Sauron het) gung moost, am ham tunant tu maagin. At buk wurd ferfilmet an kaam twesken 2001 an 2003 uun trii dialen iin uun a kiinos. Commons: A Her faan A Ringer – Saamling faan biljen of filmer
A Hobbit of Hen an Turag (üüb Ingels: The Hobbit or There and Back Again) an en fantasii-romoon för jongen faan J. R. R. Tolkien, wat hi twesken 1930-1936 skreew an tu iarst 21. September 1937 faan a ferlach George Allen & Unwin ütjden wurd. At buk as en stak faan en hobbit, Bilbo Baggins, diar en rais mä swerger tu en berig maaget, am en schats faan en draag tu nemen. At buk wurd ferfilmet an kaam twesken 2012 an 2014 uun trii dialen (En Ünferwaans Rais, Smaug Sin Iinias an A Slacht faan dön Fiiw Armeen) iin uun a kiinos. Commons: A Hobbit – Saamling faan biljen of filmer
Ketschua, uk Quechua (amtelk uun Boliiwien Qhichwa, uun Peruu Qichwa an uun Ekwadoor Kichwa), as en spriakfamile, diar uun Süüdameerikoo uun't Andenregiuun snaaket woort. Diar hiar 46 spriaken tu. Ketschua wiar det spriak faan a Inka. Ketschua spriaken Quechua I = Waywash (17) Wanka-Quechua Quechua, Huaylla Huanca [qvw] (Peru): Waylla Wanka, Waycha Wanka Quechua, Jauja Huanca [qxw] (Peru): Shawsha Wanka Ancash-Quechua (Quechua Ancashino) Quechua, Corongo Ancash [qwa] (Peru) Quechua, Huaylas Ancash [qwh] (Peru) Quechua, Sihuas Ancash [qws] (Peru) Quechua, Chiquián Ancash [qxa] (Peru) Quechua, Northern Conchucos Ancash [qxn] (Peru) Quechua, Southern Conchucos Ancash [qxo] (Peru) Huánuco-Quechua (Alto Pativilca – Alto Marañón – Alto Huallaga) Quechua, Panao Huánuco [qxh] (Peru) Huallaga-Huánuco-Quechua (Huallaga-Quechua) [qub] (Peru) Quechua, Ambo-Pasco [qva] (Peru) Quechua, Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco [qvh] (Peru) Quechua, Margos-Yarowilca-Lauricocha [qvm] (Peru) Yaru-Quechua Quechua, North Junín [qvn] (Peru) Quechua, Yanahuanca Pasco [qur] (Peru) Quechua, Santa Ana de Tusi Pasco [qxt] (Peru) Quechua, Cajatambo North Lima [qvl] (Peru) Tomás-Alis/Huancaya-Vitis Huangáscar-Azángaro-Topará Quechua II = Wampuy (29) Quechua II a = Yunkay (5) Yunkay-Quechua faan Lima (uk „Quechua III“) Pacaraos-Quechua [qvp] (Peru) Yauyos-Quechua [qux] (Peru): Apurí-Chocos-Madean-Viñac, Cacra-Hongos, Tana-Lincha, Laraos Quechua, Chincha [qxc] (Peru) (mit Huacarpana, Provinz Yauyos) Cajamarca-Cañaris Cajamarca-Quechua [qvc] (Peru) Lambayeque-Quechua (Inkawasi-Kañaris) [quf] (Peru) Quechua II
At Samtgemeen Jümme as en gemeenferbant uun a Lunkreis Leer. Di hiart tu Niidersaksen an leit uun't regiuun Uastfresklun. Di nööm komt faan di struum Jümme. At ferwaltang sat uun Filsum. Detern Filsum Nortmoor Commonskategorii: Samtgemeen Jümme – Saamlang faan bilen of filmer Landesamt für Statistik Niedersachsen, LSN-Online Regionaldatenbank, Tabelle 12411: Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Stant 31. Detsember 2019. (Halep üüb sjiisk)
Kinoa, uk Quinoa of Rismial (faan Ketschua: kinwa, Chenopodium quinoa) as en plaantenslach faan det skööl Chenopodium uun det famile faan a Amaranten (Amaranthaceae). Diar woort al sant 5.000 juaren uun a Anden mä büüret. Jo waaks bit tu en hööchde faan 4.200 m, huar ööder plaanten ei muar mä kem. Faan't ütjsen liket Kinoa Hirse en betj. Diar woort uk mä beegen, oober muar uun steed faan ris eden. Uk a bleeden wurd üs saloot of kööget eden. Kinoaplaanten üüb 3800 m hööchde uun Apurímac, Peruu Ferglik faan Kinoa (lachts) mä Wiaten (rochts) Kinoa "red faro", früchten an siad Kinoa"flakes" Commonskategorii: Kinoa – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Kinoa Production: Crops. Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2016, ufrepen di 18. Febrewoore 2015 (ingelsk).
At magneetisk moment of magneetisk dipolmoment m → {\displaystyle {\vec {m}}} as uun a füsiik en miat för det määcht faan en magneet (faan en magneetisken dipol). Üüb en magneetisken dipol werket uun en magneetfial mä det magneetisk struummäächt B → {\displaystyle {\vec {B}}} en dreimoment: D → m → = m → × B → , {\displaystyle {\vec {D}}_{\vec {m}}={\vec {m}}\times {\vec {B}}\,,} Diarfaan woort di dipol efter't fial hendreid. Sin (potentiel) energii hinget uf faan di winkel θ {\displaystyle \theta } tesken fialwai an magneetisk moment: E pot = − m → ⋅ B → ≡ − m B cos ⁡ θ . {\displaystyle E_{\text{pot}}=-{\vec {m}}\cdot {\vec {B}}\equiv -m\,B\cos \theta .} Bispalen diarför san di kompaas of di elektromotoor. At ianhaid för't magneetisk moment as uun't SI-süsteem: A·m2. Flooksis woort uk det produkt faan m → {\displaystyle {\vec {m}}} an det magneetisk fialtaal μ 0 {\displaystyle \mu _{0}} nimen. Do as det ianhaid T·m3.
fffff A Anden (spoonsk Cordillera de los Andes, Quechua Anti bzw. Antis) san det lingst keed faan berger. Jo san di süüdelk dial faan a Amerikoonsk Kordilleren. Det iindialang faan a Anden tu hööchderegiuunen komt faan Alexander von Humboldt an Aimé Bonpland an käänt fiiw regiuunen: Det onerst regiuun het Tierra Caliente („hiat lun“). Diar as troopenwalt, an diar waaks kakao, banaanen an sokerraid. Tesken 1000 m an 2000 m huuch leit at Tierra Templada („miatag lun“) mä troopisk beragwalt. Diar waaks kofe, tabak an meis. Wenet woort fööraal uun't Tierra Fria („keelag lun“) tesken 2000 m an 3500 m hööchde. Diar wurd wiaten, irpler an bere uunbaud. Uk tjüch woort diar häälen. Diar wääkst di troopisk huuch- an mistwalt. At buumgrens bi gud 3000 m maaget di auergung tu't Tierra Helada („kuul lun“). Diar kön noch sjep an laamas häälen wurd. At snägrens leit bi 4800 meetern, det Tierra Nevada („snälun“) begant al bi 4500 meetern. A hööchderegiuunen san tu fergliken mä a kliimaregiuunen tesken ekwaator an nuurdpuul. Commonskategorii: Anden – Saamlang faan bilen of filmer
Ocke Nerong wurd a 28. August 1852 uun Wraksem bäären. San aatj, de farwer uun Ööwnem an Wraksem wiar, leet ham skuulmääster wurd. So kaam hi efter Aalkersem. Diar hee hi ham üüs kroonist en nööm maaget. Ocke Nerong stöögelt uun ale "Inselarchive", an feraal uk uun a sarken an a pastorate. Diar lai dön ual sarkenbuken, aaremliisten an nöömerräen faan sarkenstjüür. Diaruun foon hi det, wat för sin werkin faan bedüüding wiar, an uun det werk hed hi fermaak. Det buk "Die Insel Föhr" as wel at bedüüdenst an at bekäändst faan ham. Leedherhen kaam det letjer Buk "Föhr einst und jetzt" ütj, wat för a Baadelidj an a Feringen uun a freem toocht wiar. Dör sin baantje üüs skuulmääster kaam hi föl mä prästern tup an auer hi det üüs kroonist miast mä sarken tu dun hed hed, skreew hi det buk "Die Kirchhöfe Föhrs". En buk "Das Dorf Wrixum" skreew hi. Diar wiar hi bäären en grat wurden, an det taarep lai ham nai. Ocke Nerong bleew ai ei üüs skuulmääster uun Aalkersem. Hi toog efter Dollerup uun Angeln. Diar hee hi sin letst buk "Die Chronik der Familie Flor" skrewen. Uun en ual buk hed hi
Holt as det hard materiool faan buumer an bosker. Det koon faan näädelbuumer of faan bloosbuumer kem. Näädelbuum- (boowen) an bloosbuumholt (oner) Fichtenholt Sjüürenholt Käärsholt Palisander Holt woort brükt üs bauholt, am hüsang tu baun of buaten of stegelker. Banen uun en hüs woort holt brükt för trääpen an mööbel: boosler, stuuler an skaaben. Man uk üs braanang wiar holt wichtag. Daalang woort weder muar holt ferbraand, auer ööle so jüür wurden as. Mä 118 m di huuchst holtbau, stäänt uun Poolen. Det gratst rian holtsaag, stäänt uun Hannover. Braanholt. Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Holt Saamlang faan holtslacher mä bilen (huuchsjiisk)
At Laama (Lama glama) as en slach faan Kameelen (Camelidae). Hat lewet uun Süüdameerikoo. At Laama as ans faan't Guanako (Lama guanicoe) aptaanj wurden, an woort daalang noch häälen üs dreegdiart. Man fööraal för hör ol an flääsk wurd Laamas häälen. Commonskategorii: Laama – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Laama
Jens Mungard Jens Emil Mungard (* 9. Febrewoore 1885 uun Kairem; † 13. Febrewoore 1940 uun KZ Sachensenhausen) wiar en dachter faan Sal. Jens Emil Mungard kaam a 9.2.1885 uun Keitem üüb Sal üüs dring faan Nann Peter Mungard an Elisabeth Mungard, bäären Schwennen, tu wäält. A 31. 3. 1900 kaam hi ütj skuul. Hi wurd büür an auernaam det büürsteed faan san aatj. A 29. 4. 1910 befreid hi ham mä Anna Andresen faan Feer. Jo hed 4 jongen mänöler. Uun a 1. wäältkrich wurd hi tu a Inselwache iintaanjen. 1936 wurd hi waler feestnimen. Hi kaam iarst uun't Gerichtsgefängnis uun Flensborig, faan diar haalet a Gestapo ham a 1. 2. 1939 uf an broocht ham uun't KZ Sachsenhausen. Diar stoorew hi a 13.2.1940 Troch Pieter de Clercq, diar mä san aatj Nann Peter Mungard tupwerket, fing Jens E.Mungard uun jong juaren kontakt tu a waastfriisk literatüür. Sodening kaam det, det hi hög waastfriisk liitjen tu't sölring auersaat. Uun det Sölring Leesbuk, wat 1909 faan Boy Peter Möller ütjden wurd faan Mungard det dachting "Dial aur Is" ufdrükt. Uun "Dechtings an leedjis", ütjden faan Andreas Hübbe, wurd "Ströntistel" an waler "Dial aur Is" ufdrükt. Uun a naist juaren küd
Sarah Bernhardt (Ütjspriik: [saʁa bɛʁnɑʁt]; * 22. of 23. Oktuuber 1844 – † 26. Marts 1923) wiar en fraansöösk teaaterspeler, diar uun enkelt faan dön wel lesenst fraansöösk teaaterstaken faan det leed 19. an ääder 20. juarhunert tu sen wiar, diaroner La Dame Aux Camelias faan Alexandre Dumas, De Jonger, Ruy Blas faan Victor Hugo, Fédora an La Tosca faan Victorien Sardou an L’Aiglon faan Edmond Rostand. Hat spelet uk menelk rolen, t.b. uun William Shakespeare san Hamlet. Hat maaget muar teaaterturneen am a wäält an wiar ian faan dön iarst prominent schauspelern, diar tuunapnaamen maaget an uun kiinofilmen spelet haa. Commons: Sarah Bernhardt – Saamling faan biljen of filmer
Pooken san en gefeerelk wiiruskraankhaid. Jo wurd faan pookenwiiren (Variola virus) ütjliaset. Ei fölen auerlewe a pooken. Sant 1977 san nian pooken muar aptreeden. At WHO an ööder iinrachtangen haa diar mä imfin för suragt, dat di wiirus daalang ütjstürwen as. Di nööm pooken komt ütj at germaans an ment so föl üs pöös. Hi steget uk uun't ingelsk pocket of fransöösk poche. Uk diarten kön pooken fu, jo san för minsken oober ei gefeerelk. Uun't jindial halep küpooken (Vaccinia virus) diarbi, dat minsken nian minskenpooken muar fu, wan jo ans mä küpooken imfet wurden san. At pooksaaten wiar föörskrewen, bit a pooken ütjstürwen wiar. Commonskategorii: Pooken – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Variola virus Wichtag bööd tu artiikler auer't sünjhaid
Poxviridae san en famile faan wiiren. Jo liase pooken ütj. Onerfamile: Chordopoxvirinae Sköölen: Avipoxvirus – Capripoxvirus – Centapoxvirus – Cervidpoxvirus – Crocodylidpoxvirus – Leporipoxvirus – Molluscipoxvirus – Orthopoxvirus * – Parapoxvirus – Suipoxvirus – Yatapoxvirus * Orthopoxvirus (Echt pooken) Slacher: Camelpox virus – Cowpox virus – Ectromelia virus – Monkeypox virus – Raccoonpox virus – Skunkpox virus – Taterapox virus – Vaccinia virus – Variola virus – Volepox virus Onerfamile: Entemopoxvirinae Sköölen: Alphaentomopoxvirus – Betaentomopoxvirus – Gammaentomopoxvirus Wikispecies hää en artiikel tu: Poxviridae Wichtag bööd tu artiikler auer't sünjhaid
At Base Léonore (Léonore dootenbeenk) as en iinrachtang faan't fransöösk kultuurministerium. Diar woort fäästhäälen, hoker tu't iarenlegioon hiart. Di nööm faan't dootenbeenk komt faan Lé (legioon) an honore (iar). Det iarenlegioon as faan Napoléon Bonaparte uun't juar 1802 iinracht wurden. Wääbsteed faan't dootenbeenk
Vincent Willem van Gogh (ütjspriik üüb Holuns: [ˈvɪnsɛnt ˈʋɪləm vɑŋ ˈɣɔx]; * 30. Marts 1853 uun Zundert uun Nuurdbrabant; † 29. Jüüle 1890 uun Auvers-sur-Oise, nai bi Pariis) wiar en holuns impresionistisk konstmooler an teekner. Hi wiar een faan dön begrünjigern faan det modern moolerei an efter nütutidjs wedensstant leet hi 864 moolet biljen an auer 1000 teekningen turag, wat altermaal uun dön letst tjiin juar faan sin leewent faan ham kimen hed. Commons: Vincent van Gogh – Saamling faan biljen of filmer
A Winj as uun't meteorologii en stark natüürelk beweeging faan locht. Det wurd faan onerskiasen uun't lochtdruk feruursaagt an faan dön onerskiaselk temperatüüren uun't ekwaator an a puuler an't drein faan't eerd beiinflöödet. Det Beaufort-tabel as een slach faan winjmeeding. Francis Beaufort
Kraft es en Teelmaat bi di Füsiik en mal nöörig, wan em Mechănik forstuun wel. Kraft ken di Gauhair of uk di Forem fan Tjüch foraneri. Fan Kraft uur Aarber en di Energii fan Tjüch foranert. Enkelt Slachern fan Kraft haa ain Noomern sa üs Kraft fan Giwicht of Sentrifugaalkraft. Isaac Newton fuan ön't 17.Jaarhönert üt, dat di Kraft di Grünj es, wan di Gauhair fan Tjüch höör foranert. En da fuan hi üt, dat et tö ark Kraft uk en Töögenkraft jeft ("actio = reactio"). Wan Kraft di Gauhair fan en Saak foranert, da ken di Kraft aur di Wai en di Tir bireeknet uur. Eeđer Newton sin üđer Gisets teelt fuar en Masi m {\displaystyle m} en en konstant Foranerang fan di Gauhair a {\displaystyle a} di Reegel: F → = m a → {\displaystyle {\vec {F}}=m{\vec {a}}} Dit uur uk bi di Bisteming fan dit Teelmaat Newton klaar: N = k g ⋅ m s 2 {\displaystyle \mathrm {\,N=kg\,\cdot {\tfrac {m}{s^{2}}}} } Hur'ling Kraft en Aarber töhophingi, beskriift di "gulen Rail fan di Mechānik": W = F s {\displaystyle W=F\,s} Diarbi es W {\displaystyle W} di Aarber, F {\displaystyle F} di Kraft en s {\displaystyle s} di
Leesag rüm as en ütjdruk uun a füsiik. Hi wal sai, dat uun en was rüm niks banen as, uk nian loft. Sodenang as diar uk nään druk. Di normool loftdruk üüb a eerd as 1013 hPa. En druk oner 300 hPa woort al üs waku'um betiakent, uk wan di rüm ei hialandaal leesag as. En hialandaal leesag rüm fu wi üüb a eerd ei turocht. Uk uun a weltrüm as di rüm ei hialandaal leesag, di druk as diar oober man 10−18 hPa. Commonskategorii: Leesag rüm – Saamlang faan bilen of filmer Wikiquote: Leesag rüm (sjiisk)
En kuugel as en geomeetrisk figuur, huar arke ponkt üüb't bütjensidj likewidj faan a madelponkt wech as. Di wai faan a madelponkt tu't bütjensidj as di raadius. Di rüm faan en kuugel läät ham mä di rüm faan en türn ferglik, huar det kuugel man jüst iinpaaset. Wan dü uun det boowenst heleft en keegel amkiard iinstelst, di diar uk man jüst iinpaaset, do könst dü sä, dat di rüm faan det hualew kuugel jüst so grat üs di rüm, di di keegel auerläät. Det hualew kuugel an di keegel nem tuup jüst so föl rüm iin üs di türn. Nü tjochst dü di keegelrüm faan di türnrüm uf, an do komt diar di rüm faan det hualew kuugel bi ütj: V Türn = π r 2 ⋅ r = π r 3 {\displaystyle V_{\text{Türn}}=\pi r^{2}\cdot r=\pi r^{3}} V Keegel = 1 3 π r 2 ⋅ r = 1 3 π r 3 {\displaystyle V_{\text{Keegel}}={\frac {1}{3}}\pi r^{2}\cdot r={\frac {1}{3}}\pi r^{3}} V Hualewkuugel = π r 3 − 1 3 π r 3 = 2 3 π r 3 {\displaystyle V_{\text{Hualewkuugel}}=\pi r^{3}-{\frac {1}{3}}\pi r^{3}={\frac {2}{3}}\pi r^{3}} V Kuugel = 2 ⋅ 2 3 π r 3 = 4 3 π
Miguel de Cervantes Saavedra (Ütjspriik üüb Spaans: [miˈɣel de θerˈβantes saaˈβeðɾa]; * woorskiinelk 29. September 1547 uun Alcalá de Henares, krasent 9. Oktuuber 1547 uk diar; † 22. April 1616 uun Madrid) wiar en spaans skriiwer. Hi wurt üüs de natschunaal dachter faan Spanje tääld. Sin bekäändst werk as san romoon Don Quijote, wat 1605 an 1615 uun tau dialen ütjden wurd an det bekäändst werk uun spaans literatüür as. Commons: Miguel de Cervantes – Saamling faan biljen of filmer
Dante Alighieri (Ütjspriik üüb Italjeens: [ˈdante aliˈɡi̯ɛːri]; * Mei of Jüüne 1265 uun Florens; † 14. September 1321 uun Ravenna) wiar en italjeens dachter an filosoof. San bekäändst werk as det Götelk Komödii, wat det Italjeens tu’n literatüürspriik feerd. Hi wiar een faan dön bekäändst dachtern faan det italjeens literatüür an det europeeisk madeläälerns. Commons: Dante Alighieri – Saamling faan biljen of filmer
Li Bai (uk üüs Li Bo, Li Po an Li Taibai bekäänd; üüb Schineesk: 李白 Lǐ Bái; * 701; † 762) wiar en bedüüden schineesk dachter uun’t tidj faan det Tang Dünastii. Hi an san frinj Du Fu (712-770) wiar dön wichtigst lidj uun en tidj, wat det gul tidj faan schineesk dachterei tääld wurt. Hi skreew amanbi ian düüsend dachten, wat iin uun det antologii Heyue Yingling Ji (753) faan Yin Fan saamelt wurd. Sin bekäändst dacht as Yuè Xià Dú Zhuó (月下獨酌; Gelaag uun a Muunskiin), diaruun ham a dachter mä’n koon win turagtjocht an mä san skaad an a muun uunstupt. Commonskategorii: Li Bai – Saamlang faan bilen of filmer
Abu Nuwas (üüb Araabsk: أبو نواس Abū Nuwās, uk الحسن بن هانئ الحكمي الدمشقي al-Ḥasan ibn Hānī al-Ḥakamī ad-Dimašqī; * 757 uun Ahvaz uun Iraan faan daaling; † 815) wiar en dachter, diar üüb det araabsk spriik skreew. Hi wurt üüs ian faan dön gratst skriiwern faan klasisk araabsk literatüür tääld. Commons: Abu Nuwas – Saamling faan biljen of filmer Esat Ayyıldız. "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri". Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173.
Redbad wiar en fresken köning faan 679 of 680 tu 719. Oner sin regiaring lingt det Fresk Rik tu sin gratst ütjdeening. Diar san ei föl skraftelk kwelen auer Redbad; uungoowen auer sin leewent kem faan legenden. Hi streed för’t bewaarin faan’t heidendoom an jin at tunantmaagin faan a misionaaren mä’t ütjwidjin faan’t Frankenrik. San efterfulger wiar Poppo. Könger faan Fresklun: Finn (6. juarhunert), Audulf (amanbi 600-630), Aldgillis (623?-680), Redbad (679/680-719), Poppo (719-734).
Ohio [oʊˈhaɪoʊ] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't ååsten foon't lönj. Dåt heet 11.689.100 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Columbus. Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san: Ohio heet 88 counties: Kiik uk deer: List foon counties önj Ohio USA: States, citypopulation.de USA: Ohio, citypopulation.de 40.183333333333-82.7Koordinaaten: 40° 11′ N, 82° 42′ W
Siddhartha Gautama (üüb Sanskrit: सिद्धार्थ गौतम Siddhārtha Gautama, üüb Paali: सिद्धत्थ गोतम Siddhattha Gotama; * woorskiinelk 563 f.Kr. uun Lumbini; † 483 f.Kr. uun Kushinagar) onerracht uun a nuurd faan Inje üüs de Buddha (de Wreeken) a Dharma (at Liar) an wurd diarfaan a grünjleier faan a Buddhismus. Commonskategorii: Siddhartha Gautama – Saamlang faan bilen of filmer