rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Det Dogbo Komuun (üüb Fraansöösk: Commune de Dogbo) of uk Dogbo-Tota as ian faan dön seeks komuunen faan det Couffo Department uun Beniin. At komuun leit uun a süüd faan't department. Det hee 103.057 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Dogbo-Tota (Tota). At komuun hee sööwen arrondissementen: Ayomi Deve Honton Lokogohoue Madjre Totchangni Tota Couffo: Department in Benin, citypopulation.de geonames.org
Det Copargo Komuun as ian faan dön fiiw komuunen faan't Donga Department uun Beniin. At komuun leit uun a nuurd faan't department, as 876 km² grat an hee 70.938 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Copargo. At komuun hee fjauer arrondissementen: Anandana mä 10.784 iinwenern Pabegou, 14.177 Singre, 17.372 Copargo, 28.605 Donga: Department in Benin, citypopulation.de insae-bj.org geonames.org
Det Ouaké Komuun as ian faan dön fiiw komuunen faan't Donga Department uun Beniin. At komuun leit uun a nuurd faan't department, as 663 km² grat an hee 74.289 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Ouaké. At komuun hee seeks arrondissementen: Badjoude mä 12.385 iinwenern Konde, 8.138 Semere I, 13.622 Semere II, 16.858 Tchalinga, 6.027 Ouaké, 17.259 Donga: Department in Benin, citypopulation.de insae-bj.org geonames.org Commonskategorii: Ouaké – Saamlang faan bilen of filmer
Djougou Lun wiar ian faan dön fiiw komuunen faan't Donga Department uun Beniin. At komuun lai uun a nuurduast faan't department, as tuup mä Djougou Steed 3.966 km² grat an hee (saner Djougou Steed) 173.039 lidj (2013). Daaling san Djougou Lun an Djougou Steed tuup ian komuun. At komuun hed njügen arrondissementen: Barei mä 12.849 iinwenern Barienou, 36.738 Bellefoungou, 6.203 Bougou, 9.505 Kolokonde, 28.591 Onklou, 24.153 Patargo, 27.955 Pelebina, 11.683 Serou, 15.362 Donga: Department in Benin, citypopulation.de insae-bj.org geonames.org
Det Adjohoun Komuun as ian faan dön njügen komuunen uun't Ouémé Department uun Beniin. At komuun leit uun a nuurd faan't department, as 308 km² grat an hee 75.323 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Adjohoun. At komuun hee aacht arrondissementen: Akpadanou mä 8.571 iinwenern Awonou, 5.781 Azowlisse, 22.057 Deme, 2.337 Gangban, 15.602 Kode, 7.178 Togbota, 3.374 Adjohoun, 10.423 Ouémé: Department in Benin, citypopulation.de insae-bj.org geonames.org
Det Aguégués Komuun (üüb Fraansöösk: Commune de Aguégués) as ian faan dön njügen komuunen uun't Ouémé Department uun Beniin. At komuun leit uun a süüdwaast faan't department, as 52 km² grat an hee 44.562 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Zoungamè. At komuun hee trii arrondissementen: Avagbodji mä 12.335 iinwenern Houedome, 14.782 Zoungamè, 17.445 Ouémé: Department in Benin, citypopulation.de insae-bj.org geonames.org
Det Bonou Komuun (üüb Fraansöösk: Commune de Bonou) as ian faan dön njügen komuunen uun't Ouémé Department uun Beniin. At komuun leit uun a nuurd faan't department, as 300 km² grat an hee 44.349 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Bonou. At komuun hee fiiw arrondissementen: Affame mä 7.733 iinwenern Atchonsa, 8.322 Dame-Wogon, 7.657 Hounvigue, 8.576 Bonou, 12.061 Ouémé: Department in Benin, citypopulation.de insae-bj.org geonames.org
Det Dangbo Komuun (üüb Fraansöösk: Commune de Dangbo) as ian faan dön njügen komuunen uun't Ouémé Department uun Beniin. At komuun leit uun a maden faan't department, as 150 km² grat an hee 96.426 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Dangbo. At komuun hee sööwen arrondissementen: Dekin mä 8.880 iinwenern Gbeko, 14.861 Houedomey, 17.507 Hozin, 16.327 Kessounou, 13.609 Zoungue, 12.404 Dangbo, 12.838 Ouémé: Department in Benin, citypopulation.de insae-bj.org geonames.org
Sèmè-Kpodji as en arrondissement uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun't Ouémé Department an hee 23.636 lidj (2013). Sèmè-Kpodji as at hoodsteed faan det Sèmè-Kpodji Komuun. insae-bj.org geonames.org
Det Adja-Ouèrè Komuun as ian faan dön fiiw komuunen faan det Plateau Department uun Beniin. At komuun leit uun a maden faan’t department. Det hee 116.282 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Adja-Ouèrè. At komuun hee seeks arrondissementen: Adja-Ouèrè Ikpinlè Kpoulou Massè Oko-Akarè Totonnoukon Plateau: Department in Benin, citypopulation.de
Det Ifangni Komuun as ian faan dön fiiw komuunen faan det Plateau Department uun Beniin. At komuun leit uun a süüduast faan’t department. Det hee 110.973 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Ifangni. At komuun hee seeks arrondissementen: Banigbé Daagbé Ifangni Ko-Koumolou Lagbé Tchaada Plateau: Department in Benin, citypopulation.de
Det Kétou Komuun as ian faan dön fiiw komuunen faan det Plateau Department uun Beniin. At komuun leit uun a nuurd faan’t department. Det hee 157.352 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Kétou. At komuun hee seeks arrondissementen: Adakplamé Idigny Kpankou Kétou Odometa Okpometa Plateau: Department in Benin, citypopulation.de Commons: Kétou – Saamling faan biljen of filmer
Det Pobè Komuun as ian faan dön fiiw komuunen faan det Plateau Department uun Beniin. At komuun leit uun a maden faan’t department. Det hee 123.677 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Pobè. At komuun hee fiiw arrondissementen: Ahoyéyé Igana Issaba Pobè Towé Plateau: Department in Benin, citypopulation.de
Det Sakété Komuun as ian faan dön fiiw komuunen faan det Plateau Department uun Beniin. At komuun leit uun a süüd faan’t department. Det hee 114.088 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Sakété. At komuun hee seeks arrondissementen: Aguidi Ita-Djèbou Sakété I Sakété II Takon Yoko Plateau: Department in Benin, citypopulation.de Commons: Sakété – Saamling faan biljen of filmer
Det Abomey Komuun (üüb Fraansöösk: Commune d’Abomey) as ian faan dön tjiin komuunen faan det Zou Department uun Beniin. At komuun leit uun a süüdwaast faan’t department. Det hee 92.266 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Abomey. At komuun hee sööwen arrondissementen: Agbokpa mä 7.237 iinwenern Dètohou, 5.604 Djègbè, 23.934 (Abomey Steed) Hounli, 18.868 (Abomey Steed) Sèhoun, 3.509 Vidolè, 25.083 (Abomey Steed) Zounzounmè, 8.031 Zou: Department in Benin, www.citypopulation.de
A Optik (faan ualgreks ὀπτικός optikós 'hiart tu't sän') as en dialfääk faan a Füsiik. Hat befaadet ham mä't laacht, an hü det ham ferhäält. Mä laacht men wi normoolerwiis di dial faan't elektromagneetisk spektrum, diar wi sä kön. Det san strualen mä waagenlengdin faan 380 nm bit 780 nm (of uk frekwensen faan 790 THz bit 385 THz). Uun a füsiik woort det en betj widjer faadet an gongt hen tu infraruad an ultraviolet strualen an uk noch diar auer henwech. At Optik as en dial faan optisk aperooten üs kiikern of knipsern. Det san sleeben glees. Hoker bralen maaget, as en optiker. Breegtaal Laacht Laachtmäächt Laachtstruum Klöören Commonskategorii: Optik – Saamlang faan bilen of filmer
A Krepdiarten of Reptiilien (Reptilia) san en klas faan diarten uun a biologii. Krokodiilen (Crocodilia) Skiltpoden (Testudines) Lepidosauria: Braghaagedisjin (Sphenodontia) Skolepkrepdiarten (Squamata) Commonskategorii: Krepdiarten – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Krepdiarten
Dahomey (fransöösk Dahomé) wiar en könangrik uun Waastafrikoo an hää 260 juar loong bestenen. Hat lai bi't Bocht faan Beniin. Hoodstääd wiar Abomey. Amtsspriak faan't könangrik wiar det Fon spriak. 1960 as det Republiik Dahomey grünjlaanj wurden. Sant 1975 het det Beniin. Commonskategorii: Dahomey – Saamlang faan bilen of filmer
En ensüüm, iar saad am uk ferment, as en grat biomoleküül, diar üs katalüsaator en cheemisk reaktjuun ütjliaset. A miast ensüümen san proteinen. Det ensüüm suragt diarför, dat biocheemisk reaktjuunen faan substraaten ütjliaset wurd of gauer ufluup. Mä en antibiotikum koon am oober uk ferhanre, dat sok reaktjuunen ufluup. Det saat ham uun't aktiif sentrum (boowen) fääst an läät nian ööder substraaten üüb det ensüüm tugrip. α-Amylaase Glucoamylaase L-Acylaase Proteaase Lipaase Commonskategorii: Ensüümen – Saamlang faan bilen of filmer Wikibooks: Ensüümen (sjiisk)
Marilyn Monroe [ˈmæɹɪlɪn mənˈɹoʊ] (* 1. Jüüne 1926 uun Los Angeles üs Norma Jeane Mortenson, eegentelk Norma Jeane Baker; † 5. August 1962 uk diar) wiar en amerikoonsk spelster an schongster. Commonskategorii: Marilyn Monroe – Saamlang faan bilen of filmer
Le Corbusier (* 6. Oktuuber 1887 uun La Chaux-de-Fonds, Sweits; † 27. August 1965 uun Roquebrune-Cap-Martin, Frankrik; eegentelk Charles-Édouard Jeanneret-Gris) wiar en sweits-fransöösken architekt. Commonskategorii: Le Corbusier – Saamlang faan bilen of filmer
Salvador Felipe Jacinto Dalí i Domènech, efter 1982 Marqués de Púbol (* 11. Mei 1904 uun Figueres, Kataloonien; † 23. Janewoore 1989 uk diar), wiar en spoonsken mooler, graafiker an skriiwer. Commonskategorii: Salvador Dalí – Saamlang faan bilen of filmer
11. April: Eduard IV. wurd weler köning faan Ingelun. 25. Nofember: Nicolò Tron wurd Doge faan Venedig. 21. Deetsember: De portugiisk siafoorer João de Santarém foon at eilun São Tomé uun a Golf faan Guinea ütj. Ünbekäänd Dootem Túpac Yupanqui wurd hersker faan det Inka-Rik. 21. Mei: Albrecht Dürer, konstmooler († 1528) 15. Jüüle: Eskender, keiser faan Ethioopien († 1494) 07. Oktuuber: Frederik I., köning faan Denemark an Noorweegen, hertooch faan Sleeswich an Holstian († 1533) 15. Janewoore: Antonio Beccadelli, italjeens humanist (* 1394) 22. Marts: Georg faan Podiebrad, köning faan Böömen (* 1420) 21. Mei: Heinrich IV., köning faan Ingelun (* 1421) 09. Nofember: Cristoforo Moro, Doge faan Venedig (* 1390)
A Slaanger (Serpentes) san en onerorder faan a Skolepkrepdiarten (Squamata). Diar jaft'at son 4.000 slacher faan üüb a eerd. Acrochordoidea Acrochordidae Anilioidea Aniliidae - Tropidophiidae Booidea Boidae - (Calabariidae) - (Candoiidae) - (Charinidae) - (Erycidae) - (Sanziniidae) - (Ungaliophiidae) Colubroidea Colubridae - (Calamariidae) - (Dipsadidae) - (Natricidae) - (Pseudoxenodontidae) Elapoidea Atractaspididae - Cyclocoridae - Elapidae - Lamprophiidae - Prosymnidae - Psammophiidae - Pseudaspididae - Pseudoxyrhophiidae Homalopsoidea Homalopsidae Pareoidea Pareidae Pythonoidea Pythonidae Typhlopoidea Anomalepididae - Gerrhopilidae - Leptotyphlopidae - Typhlopidae - Xenotyphlopidae Viperoidea Viperidae Xenodermatoidea Xenodermidae Rolslaanger (Aniliidae) Koralslaanger (Anilius) Koralslaang (Anilius scytale) Boas (Boidae) Boa (Boa) Könangsboa (Boa constrictor) Anakondas (Eunectes) Grat Anakonda (Eunectes murinus) Eerdpythons (Calabariidae) Eerdpythons (Calabaria) Eerdpython (Calabaria reinhardtii) Natern (Colubridae) Dispholidus Buumslaang (Dispholidus typus) Europeesk Weedernatern (Natrix) Ringelnater (Natrix natrix) Zamenis Äskulapnater (Zamenis longissimus) Giftnatern (Elapidae) Mambas (Dendroaspis) (Uastelk Green) Mamba (Dendroaspis angusticeps) Jameson Mamba (Dendroaspis jamesoni) Suart Mamba (Dendroaspis polylepis) (Waastelk) Green Mamba (Dendroaspis viridis) Echt Koobras (Naja) Koobra, Bralslaang (Naja naja) Taipaanen (Oxyuranus) Banluntaipaan (Oxyuranus microlepidotus) Leptotyphlopidae (Leptotyphlopidae) Tetracheilostoma (Tetracheilostoma) Tetracheilostoma carlae Pythons (Pythonidae) Echt Pythons (Python) Könangspython (Python regius) Wiipern (Viperidae) Skringelslaanger (Crotalus) Sidjwinjer (Crotalus cerastes) Vipera (Vipera) Krüsoter (Vipera berus) Commonskategorii: Slaanger – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel
Katsushika Hokusai ?/i (japoonsk 葛飾 北斎, Hokusai, Katsushika; * 31. Oktuuber 1760 uun Warigesui, Honjo, Edo (daalang: Sumida, Tokio); † 10. Mei 1849 uun Henjōin, Shōten-chō, Asakusa) wiar en japoonsken mooler. Commonskategorii: Katsushika Hokusai – Saamlang faan bilen of filmer
Frida Kahlo de Rivera (* 6. Jüüle 1907 uun Coyoacán, Meksiko-Stääd üs Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón; † 13. Jüüle 1954 uk diar) wiar en meksikoonsk mooler. Commonskategorii: Frida Kahlo – Saamlang faan bilen of filmer
Henri Matisse [ɑ̃ʁi matis], hial nööm: Henri Émile Benoît Matisse (* 31. Detsember 1869 uun Le Cateau-Cambrésis, Département Nord, Frankrik; † 3. Nofember 1954 uun Cimiez, daalang en stääddial faan Nizza), wiar en fransöösken mooler an bilhauer. Commonskategorii: Henri Matisse – Saamlang faan bilen of filmer
Raffaello Sanzio da Urbino, of uk Raffael da Urbino, Raffaello Santi [rafːaˈɛlːo ˈsanti], Raffaello Sanzio [ˈsantsi̯o], miast bluas Raffael (* 6. April of 28. Maarts 1483 uun Urbino; † 6. April 1520 uun Room) wiar en itajeensken mooler an architekt. Commonskategorii: Raffael – Saamlang faan bilen of filmer
Rembrandt Harmenszoon van Rijn (* 15. Jüüle 1606 uun Leiden; † 4. Oktuuber 1669 uun Amsterdam, miast bluas Rembrandt näämd) wiar en holunsen mooler tu tidjen faan't barock. Likes dat hi al tu leewentstidj so bekäänd wiar, stoorew hi üs aarem maan. Commonskategorii: Rembrandt – Saamlang faan bilen of filmer
Peter Paul Rubens (holuns: ˈrybə(n)s; uk Pieter Pauwel Rubens of Petrus Paulus Rubens, * 28. Jüüne 1577 uun Siegen; † 30. Mei 1640 uun Antwerpen) wiar en flaamsken mooler tu tidjen faan't barock. Commonskategorii: Peter Paul Rubens – Saamlang faan bilen of filmer
At Barok wiar en tidjrüm uun't konsthistoore faan amanbi 1575 bit 1770. En wichtag kääntiaken faan detdiar konst wiar reegelmiatag furmen an sümetrii. Diarföör lai at renaissance an diarefter kaam a klasitsismus. Ääder barok (1575-1650) Huuch barok (1650–1700) Leed barok (1700–1730) Rokoko, Louis-quinze, Chippendale (1730–1770) Stäädploon faan Karlsruhe, 1721 Doom uun Fulda Jesuitensark uun Wiin Sloot Versailles Peter Paul Rubens Rembrandt Jan Vermeer Claudio Monteverdi Johann Sebastian Bach Henry Purcell Antonio Vivaldi Moliere Grimmelshausen Andreas Gryphius Renaissance • Manierismus • Barok • Rokoko • Klasitsismus • Romantik • Historismus • Reformbaukonst • Realismus • Moderne • Postmoderne • Impresionismus • Ekspresionismus Commonskategorii: Barok – Saamlang faan bilen of filmer
Sinan, fol nööm ferlicht Yusuf Sinan of Sinanüddin bin Abdullah of Abdülmennan, Abdurrahman, Abdülkerim (üüb Osmaan Türkisk: قوجه معمار سنان آغا Qojah Mi'mār Sinān Āğā; * am 1490 ferlicht uun Ağırnas bi Kayseri; † 17. Jüüle 1588 uun Istanbul) wiar di bedüüdenst architekt uun't Osmaansk Rik tu tidjen faan sultaan Selim I. (1512-1520), Süleyman I. (1520-1566), Selim II. (1566-1574) an Murad III. (1574-1595). Commonskategorii: Sinan – Saamlang faan bilen of filmer
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez (krasent 6. Jüüne 1599 uun Sevilla; † 6. August 1660 uun Madrid), woort miast Diego Velázquez näämd, wiar en spoonsken mooler tu tidjen faan't barok. Commonskategorii: Diego Velázquez – Saamlang faan bilen of filmer
Andy Warhol [ˈændi ˈwɔːɹhɔl] (* 6. August 1928 uun Pittsburgh, Pennsylvania; † 22. Febrewoore 1987 uun Manhattan, New York City; eegentelk Andrew Warhola) wiar en US-amerikoonsken konstler an filmrejesöör. Commonskategorii: Andy Warhol – Saamlang faan bilen of filmer
A Twiiskaalagen of uk Muusjler san en klas uun a biologii an hiar tu a wokdiarten. Hör nööm haa's diarfaan, dat jo tau skaalen haa. Jo lewe miast ei jiper üs 100 m oner weeder. At jaft amanbi 10.000 slacher uun 1.100 sköölen an 99 familin. Heterodonta Ordern: Carditida - Venerida - Myida - Anomalodesmata Palaeoheterodonta Ordern: Trigonoida - Unionida Protobranchia Ordern: Nuculida - Solemyida - Nuculanida(?) Pteriomorphia Ordern: Ostreida - Arcida - Mytilida - Pteriida - Limida - Pectinida Order: My(o)ida Triikaantskaalen (Dreissenidae) Dreissena Quagga Triikaantskaal (Dreissena rostriformis bugensis, Dreissena bugensis) Myidae Mya Paser (Mya arenaria) Order: Mytil(o)ida Mytilidae Heesen (Mytilus) Hees (Mytilus edulis) Order: Ostre(o)ida Uastrangen (Ostreidae) Crassostrea Pazifik-Uastrang (Crassostrea gigas) Ostrea Europeesk Uastrang (Ostrea edulis) Order:Pectinida Pectinidae Pecten Letj Jakob (Pecten jacobaeus) Grat Jakob (Pecten maximus) Order: Vener(o)ida, Cardiida Arcticidae Arctica Islunskaal (Arctica islandica) Kaamken (Cardiidae) Cerastoderma Kaamk (Cerastoderma edule) Hippopus Tridacna Swördskaalen (Pharidae) Ensis Weenusskaalen (Veneridae) Commonskategorii: Twiiskaalagen – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Twiiskaalagen
En Komeet as en letj astronoomisk dial mä en hunfol kilomeetern trochmeeder. Hi hää en eliptisk boon trinjam a san. Wan hi a san naier komt, dää hi gas uf, an det kön wi bi a hemel sä üs en stört. Di nööm komt faan ualgreks κομήτης komētēs ‚hiarstäär‘. Jüst so üs asteroiiden san komeeten rester ütj a began faan't sansüsteem, an tuupsaat faan is, stoof an stian. Am kommeeten naier tu onersjüken, san diar rümsonden hensjüürd wurden: * Enkelt instrumenten san faan det sond deel üüb di komeet schüürd wurden Commonskategorii: Komeeten – Saamlang faan bilen of filmer Wikisource: Komeeten (sjiisk)
Asteroiiden (faan ualgreks ἀστεροειδής asteroeidḗs, nordfriisk liket en stäär) san letj planeeten uun üüs sansüsteem. A miasten haa en boon am a san uun a asteroiidenriam tesken at marsboon an det jupiterboon. Flooken lei uk muar of maner üüb det jupiterboon. Bit daalang (2018) san ~790.000 asteroiiden bekäänd. 1994 as en ütjenööderbreegenen asteroiid ("Shoemaker-Levy 9") üüb a Jupiter iinslaanj. Ööders üs bi komeeten as det boon faan asteroiiden am a san temelk kreisfuremt. Asteroiid (243) Ida mä san muun Dactyl Asteroiid (433) Eros Iinslacher 1994 üüb a Jupiter 21 dialen faan "Shoemaker-Levy 9", tau muuner föör di iinslach Commonskategorii: Asteroiid – Saamlang faan bilen of filmer K-P-grens
A uurknal, üüb ingelsk: Big Bang as en teorii, hü üüs uniwersum entstenen as. Diarefter as för ~13.800 miljuun juaren üüs welt ütj en ponkt (en "singulariteet") apwoksen. Tuiarst wiar det waaksen furchboor gau, an as leeder eewener wurden, oober hat wääkst daalang noch. Efter 300.000 bit 400.000 juaren wiar di eegentelk uurknal föörbi. Diarefter jääw't stabiil atoomen an uk leesag rüm. Det fraag, wat föör di uurknal wiar, koon näämen beswaare. Enkelten men, det waaksen faan't uniwersum häält irgentwan ap an skrompt do weder tuup tu en ponkt, huar ales weder faan föören begant (hiat duas teorii). Öödern men, det waaksen häält irgentwan ap, an blaft do so för iiwag bestunen (kuul duas teorii). Commonskategorii: Uurknal – Saamlang faan bilen of filmer
At wees of at weesen faan en minsk as sin eegenoort; det wat ham faan öödern onerskääst. Tu't weesen hiart ales, wat mä't seenken tuuphinget: Woornemen Liaren Beseenken Föörstelen Fantasii Auerleien Entskiasen Ploonin Ufmeeden Beaachtin Hööbin Liawen Wikiquote: Weesen (Geist) (sjiisk) Commonskategorii: Wees – Saamlang faan bilen of filmer
At Militeer (faan latiinsk militaris) san aal a soldooten faan en lun an hör materiool. Jo san för't seekerhaid faan en lun diar, fööraal för't seekerhaid efter bütjen, man dialwiis uk för't seekerhaid efter banen. Tu't militeer hiar miast ünlik dialen, diar efter hör iinsats ünlik nöömer fu: Lunmäächt (Lunsoldooten) Mariine (Siasoldooten) Loftmäächt (Loftsoldooten) Sant 2017 jaft at uun Sjiisklun uk en ufdialang, diar ham am IT-seekerhaid komert: Cyber- an Informatsioonsrüm (IT-soldooten) Commonskategorii: Militeer – Saamlang faan bilen of filmer Wikisource: Militeer (sjiisk)
At realiteet as ales, wat reaal as. Reaal woort miast üs det ferstenen, wat würelk diar as an ei bluas uun üüs fantasii. En beskriiwang, en bil of en film as do realistisk, wan hat a eegenskapen faan en objekt gud amfaadet, saner wat wichtags wechtulääten. Di nööm komt faan latiinsk realitas, würelkhaid; latiinsk res ment det saag, det ding, det weesen. Hial wat ööders as re'el (ütjspreegen: re-el). Det ment so föl üs fernünftag, uunpaaset, iarelk. Wikiquote: Realiteet (sjiisk) Commonskategorii: Realiteet – Saamlang faan bilen of filmer
Woorhaid of uk wiard as det eegenskap faan en ütjsaag; hat koon woor of ferkiard wees. Wan hoker mä walem wat ferkiards sait, do locht hi. Üs woor betiakne wi uk ales, wat echt, rocht of rian as. Uun a ütjsaagenloogik ment woor soföl üs eksistent. Uun a natuurwedenskap as en wooren wäärs di, di würelk meeden wurden as, an ei bluas bereegent. Auer woorhaid woort al sant ualang tidjen filosofiaret. Hat spelet en grat rol uun a religion. A woorhaid klangt üs en klook. A woorhaid komt miast tu slööden dören. Faan jongen an dronkenen feit am a woorhaid tu weden. Volkert Faltings, Reinhard Jannen: Fering-Öömrang Spreegwurdleksikon, Hüsem 2012 Commonskategorii: Woorhaid – Saamlang faan bilen of filmer Wikiquote: Woorhaid (sjiisk)
Di frei wal as det määcht faan a minsk, ütj flook mögelkhaiden det ian of det ööder ütjtusjüken. Nü san a filosoofen diar oober ei ians auer, of det en freien wal auerhood jaft. A deterministen sai, wat wi entskias, as föörbestemet. A libertarianern sai, wi kön frei besteme, uk wan diar grünjer san, diar üs freihaid beklap. A kompatibilisten sai, wi besteme frei, auer wi jo grünjer, diar üs freihaid beklap, miast goorei kään. A miast filosoofen hual daalang tu det leetst meenang. Commonskategorii: Frei wal – Saamlang faan bilen of filmer
Noardeast-Fryslân Vorlage:Infobox Ort in den Niederlanden/Wartung/Typ falsch gesetzt Noardeast-Fryslân (waastfresk, holuns Noordoost-Friesland, (öö.)Nuurduast-Fresklun) as sant a 1. Janewoore 2019 en gemeen uun det holuns prowins Waastfresklun. Det gemeen as tuupslööden wurden ütj jo ual gemeenen: Dongeradeel Ferwerderadiel Kollumerland en Nieuwkruisland Bevolkingsontwikkeling; regio per maand. Uun: StatLine. Centraal Bureau voor de Statistiek, 28-2-2023 (Holuns).
At gramatik (faan lat. [ars] grammatica, greks [τέχνη] γραμματική [téchnē] grammatikḗ „skriiwkonst“) as di dial faan't spriakwedenskap, diar ham a reegeln faan en spriak komert. Tuiarst stäänt det gramatik för a reegeln uun en spriak. An do befaadet gramatik ham uk mä teoriin auer spriaken an spriakfamilin. Commonskategorii: Gramatik – Saamlang faan bilen of filmer Wikiquote: Gramatik (sjiisk) Wikisource: Gramatiken (sjiisk)
En wurd as en ianhaid faan't spriak. Hat hää - ööders üs en tuun of en silew - en aanj bedüüdang. En wurd koon oober uk muar wees, en ütjsaag, en kluuken sats of en spreegwurd. Uun a spriakwedenskap snaaket'am miast ei faan't wurd, auer det son ünskarep bedüüdang hää. Diar tääl do kategoriin üs: Lekseem Foneem Morfeem Sats En wurd koon gliktidjag en foneem, en morfeem an en sats wees; bispal: "Uu!" Uun a algemian spriakbrük as en wurd en keed faan buksteewen (grafeemen). Commonskategorii: Wurden – Saamlang faan bilen of filmer Wikiquote: Wurd (sjiisk)
En foneem as en klas faan tuuner, diar uun en spriak detsalew distinktiif funksioon haa. Bispal: Det 'r' uun det wurd 'ruad' woort ei aueraal likedenang ütjspreegen, det koon rolet of uk rewen wurd. Man ianerlei, hü't ütjspreegen woort, hää 'ruad' leewen detsalew bedüüdang. Det ütjspriak faan't 'r' maaget nään ferskeel uun't bedüüdang. Aal jo warianten faan't 'r' haa detsalew distinktiif funksioon. Diaram hiar jo tuup tu't foneem /r/. Sodenang as det foneem di letjst dial uun üüs spriak, diar det bedüüdang onerskääst of fäästleit. Ööder bispal: 'sune' (mä sun bestreile) an 'suune' (dring). Iarst wort det 'u' kurt ütjspreegen an do lung. Auer det lengde faan't 'u' en ferskeel uun a bedüüdang ütjmaaget, san /u/ an /u:/ tau ünlik foneemen. Miast jaft at för arke foneem en aanj grafeem (skrafttiaken, buksteew). Bispal: Det lung /u:/ woort mä tau 'uu' skrewen, det kurt /u/ mä ian 'u'. Ööder bispal: Det 's' uun 'wise' as wok/stemhaft (/z/), uun 'hise' oober skarep/stemluas (/s/), man bias tuuner brük detsalew grafeem 's'. Uk det 'i' uun eder wurd woort ei likedenang ütjspreegen. En foon as en tuun uun en spriak. Ei arke foon as en foneem. Bluas wan det foon det bedüüdang faan en
At silew (faan latiinsk: syllaba, greks: συλλαβή ‚tuupfaadang‘) as en ianhaid faan ään of muar tuuner faan en spriak. Miast wurd silwen üs dialen faan wurden uunsen. ian silew: 'slont' tau silwen: 'slon-ten' muar silwen: 'slon-ten-slau-er' Muar üs a wurden maage a silwen di riim fan en dachtang ütj. Bi't skriiwen wurd a wurden efter silwen apspleden, wan det skriiwrä tu aanj as. Wikiquote: Silew (sjiisk)
Ünentelkhaid as det jindial faan entelkhaid. Uun a matematiik woort det mä't ünentelktiaken ( ∞ ) {\displaystyle (\infty )} ufkört. Wat ünentelk as, hää nian aanj, koon oober en began haa. Fööraal uun a matematiik spelet det ünentelkhaid en grat rol. En hial fääk befaadet ham diarmä, det infiniteesimaalreegnang. Uk uun a mengdeliar woort tesken entelk an ünentelk mengden onerskääst. Wikiquote: Ünentelkhaid (sjiisk) Commonskategorii: Ünentelkhaid – Saamlang faan bilen of filmer