rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Fuula as en spriak faan di atlantisk twiig faan a Niger-Kongo spriaken. Uun't uasten sai's Ful of Fulfulde, uun't waasten Poular of Pulaar. Hat as nai mä Wolof. Fuula (Fula, Fulfulde, Fulani, Pulaar, Peul) (18 miljuun spreegern, 22 miljuun mä tuliarden) Uast-Fuula Zentraal-Uast-Niger-Fuula (0,5 miljuunen) Waast-Niger-Burkina-Faso-Fuula (1,2) Spriakwiisen: Barani, Gawobe, Gourmantche, Jelgooij, Liptaako, Bogande, Gelaajo, Seeba-Yaga, Dallol-Boso, Bitinkore Nigeriaans Fuula (8,0) Spriakwiisen: Kano-Katsina, Bororo, Sokoto Adamaua-Fuula (uun Kamerun) (1,0) Spriakwiisen: Maroua, Garoua, Ngaonder, Kanmbarire, Bilkiri Bagirmi-Fuula (uun Tschad) (0,2) Waast-Fuula Borgu (Benin-Togo) (0,35) Maasina-Fuula (uun Maali) (1,0) Spriakwiisen: Maasina, Douenza, Seeno Fuuta Jalon (Guinea, Maali) (3,0) Spriakwiisen: Kebu Fula, Fula Peta Pulaar (Senegal, Mauretanien, Gambia) (3,0) Spriakwiisen: Tukulor, Futa Tooro = Jeeri, Fulacunda Wikipedia üüb Fuula
N'Ko as en afrikoons skraft, diar 1949 faan Soulemayne Kante ütjwerket wurden as. Hi mend, afrikoons spriaken skul en aanj skraft haa. At N'Ko-skraft woort fööraal uun Guinea, Maali an't Elfenbianküst för a Manding spriaken: Maninka, Bambara an Djuula brükt. Hat liket at araabisk skraft en betj an woort faan rochts tu lachts (RTL) skrewen. N'Ko het uun a Manding spriaken soföl üs "ik sai". Amselle, J.-L.: "Le N'Ko au Mali." Cahiers d'études africaines 1996. 36. Jg, Nr. 144, S. 823–826. N'Ko alphabet
Manding (uk Mandingue, Mandingo, Mandekan, Mandé-kan) het en skööl faan spriaken uun det grater skööl faan a Mande spriaken. Jo san temelk nai mäenööder, an wurd dialwiis üs ünlik spriakwiisen uunsen. Manding woort uun Maali, at Elfenbianküst, Gambia an dialwiis uun Burkiina Faaso, Guinea an Senegal faan amanbi 7 miljuun minsken snaaket. An do san diar noch ans 5 bit 7 miljuunen, diar't tuliard haa. Hat as en wichtag amgungspriak uun Waastafrikoo. Bambara / Bamanan Dioula / Jula Mandinka Maninka an noch flooken muar Helmut Glück (ütjden): Metzler Lexikon Sprache. Metzler, Stuttgart an Weimar 1993, ISBN 3-476-00937-8. Herrmann Jungraithmayr u. Wilhelm J. G. Möhlig (Hrsg.): Lexikon der Afrikanistik. Reimer, Berlin 1983, ISBN 3-496-00146-1.
Mande spriaken (of Mande) san en hoodtwiig faan a Niger-Kongo spriaken. Diar hiar son 60 spriaken tu, diar uun Waastafrikoo snaaket wurd: Uun Maali, Libeeria, Elfenbianküst, Guinea-Bissau, Sierra Leone, Guinea, Senegal, Gambia, dialwiis uk uun Burkiina Faaso, Beniin an Nigeeria. Amanbi 19 miljuun minsken snaake Mande. (Mio. = miljuun, Tsd. = düüsen) Mande Waast-Mande Zentraal Jogo-Jeri: Ligbi (15 Tsd.), Jeri (maner üs 1000) Manding-Vai Manding Uast Nuurduast Bambara (Bamanankan) (2,8 Mio, S2 8 bit 10 Mio.), Jula (Dyula) (1.5 Mio., S2 4 Mio.), Marka (230 Tsd.) Süüduast Maninka (Uast-Maninka, Uast-Malinke) (2 Mio.); Wojenaka (120 Tsd.), Worodugu (80 Tsd.), Koro (40 Tsd.), Koyaga (60 Tsd.), Mahou (Mauke) (170 Tsd.), Wasulu (Busch-Maninka) (15 Tsd) Konyakan (130 Tsd.) Manya (70 Tsd.) Waast Mandinka (Manding, Mandinga, Mandingo, Mandingue, Mandinque) (1,2 Mio.) Malinke (West-Maninkakan, West-Malinke) (500 Tsd) Kita-Malinke (600 Tsd.), Kasonke (Xaasongaxango) (130 Tsd.), Kagoro (15 Tsd.) Bolon (20 Tsd.) Jahanka (15 Tsd.) Sininkere (10 Tsd.) Mokole: Kuranko (300 Tsd.), Lele (20 Tsd.), Mixifore (5 Tsd.), Kakabe (4 Tsd.) Kono-Vai: Kono (200 Tsd.), Vai (100 Tsd.) Susu-Yalunka: Susu (1 Mio.), Yalunka (Jalonke) (150 Tsd.) Südwaast Kpelle (800 Tsd.) Loma-Mende: Loma (140 Tsd.), Toma (140 Tsd); Mende (1,9 Mio., S2 2 Mio.), Loko (120 Tsd.), Bandi
Atlantisk spriaken san en skööl faan spriaken, diar uun Waastafrikoo snaaket wurd. Jo san en hoodtwiig faan a Niger-Kongo spriaken, ferlicht san't uk muar twiigen. Diar hiar son 50 spriaken tu, diar uun Libeeria, Senegal, Gambia, Guinea, Guinea-Bissau, Sierra Leone, Maali, Niiger, Nigeeria, Ghaana an Burkiina Faaso faan amanbi 27 miljuun minsken snaaket wurd. Det wichtagst spriak as Fuula, diar alian faan 18 miljuun minsken snaaket woort. (Mio = miljuun, Tsd = düüsen) Atlantisk Nuurd-Atlantisk (33 spriaken mä 25 miljuun minsken üs mamenspriak an 10 miljuun tuliarden) Sene-Gambia (luke uk diar: Waalo Köningrik) Ful (18 Mio, mä tuliarden 22 Mio) Wolof (3,7 Mio, 8 Mio mä tuliarden) Serer-Sine (1,2 Mio) Cangin Saafi-Saafi (100 Tsd), Noon (25 Tsd), Lehar (10 Tsd); Ndut (25 Tsd), Palor (10 Tsd) Bak Balanta: Balanta-Kentohe (350 Tsd), Balanta-Ganja (100 Tsd) Diola Zentraal: Diola (Jola) (350 Tsd), Gusilay (10 Tsd), Bandial (15 Tsd); Ejamat (20 Tsd), Kerak (10 Tsd) Karon-Mlomp: Karon (10 Tsd), Mlomp (5 Tsd) Kwaatay (5 Tsd) Bayot (15 Tsd) Manjaku-Papel: Mandjak (210 Tsd), Papel (120 Tsd), Mankanja (60 Tsd) Uast-Senegal-Guinea Tenda-Biafada: Tenda (15 Tsd), Wamei (20 Tsd), Budik; Biafada (40 Tsd), Badjara (10 Tsd) Nun-Banjun: Kasanga (600), Kobiana (600); Banyun (Bainouk) (15 Tsd) Nalu-Mbulungi:
Volta-Kongo spriaken san det gratst skööl faan a Niger-Kongo spriaken. Jo amfaade son 1250 spriaken, diar faan muar üs 320 miljuun minsken uun Afrikoo süüdelk faan a Sahara snaaket wurd. Det iindialang gongt efter Heine-Nurse 2000: Volta-Kongo Nuurd-Volta-Kongo Kru Gur (Voltaisk) mä Mooree Senufo Adamawa-Ubangi mä Sango Süüd-Volta-Kongo of Kwa-Benue-Kongo Kwa Ega Avikam-Alaidian Agneby Attie Potou-Tano Ga-Dangme Na-Togo Ka-Togo Gbe Esuma † Cenka Benue-Kongo Waast-Benue-Kongo Yoruboid Edoid Igboid Nupoid Idomoid Uast-Benue-Kongo Platoid of Zentraal-Nigeriaans Kainji Plateau Tarokoid Jukunoid Bantoid-Cross Cross River Bantoid Nuurd-Bantoid Dakoid Mambiloid Süüd-Bantoid Jarawoid Tivoid Ekoid Gäärslun spriaken Bantu Ernst Kausen, Die Klassifikation der Volta-Kongo-Sprachen innerhalb des Niger-Kongo;.doc, ufrepen di 26. Maarts 2011
Gur spriaken of voltaisk spriaken san en skööl faan Niger-Kongo spriaken. Diar hiar son 75 spriaken tu, diar uun Maali, at Elfenbianküst, Ghaana, Toogo an Beniin bit Burkiina Faaso an Nigeeria faan amanbi 15 miljuun snaaket wurd. (Mio = miljuun, Tsd = düüsen) Gur Zentraal-Gur Nuurd Oti-Volta Uast: Ditammari (120 Tsd) Waast Nuurdwaast: Moore (7 Mio), Dagaari (1,1 Mio), Frafra (550 Tsd), Birifor (200 Tsd), Wali (100 Tsd) Süüduast: Dagbani (500 Tsd), Mampruli (230 Tsd), Kusaal (500 Tsd) Gurma: Gurma (800 Tsd), Moba (200 Tsd), Ntcham (150 Tsd), Konkomba (450 Tsd) Yom-Nawdm: Nawdm (150 Tsd) Buli-Koma: Buli (130 Tsd) Bwamu: Bwamu (100 Tsd), Bomu (Waast-Bwamu) (160 Tsd) Koromfe: Koromfe (Kurumfe, Kurumba) (150 Tsd) Süüd Gurunsi: Tem (300 Tsd, mä tuliarden 1,2 Mio), Kabiyé (700 Tsd), Lama (180 Tsd), Lukpa (125 Tsd); Kasem (200 Tsd), Lyele (250 Tsd), Nuni (220 Tsd); Sisaala (170 Tsd) Kirma-Tyurama: Tschurama Lobi-Dyan: Lobiri (Miwa) (450 Tsd) Gan-Dogose Khe-Dogoso Bariba: Bariba (Bargu) (560 Tsd) Kilango: Kulango (250 Tsd) Tu Gur wurd uk noch tääld: Teen-Loma, Tiefo, Tusia, Viemo, Wara-Natioro. Ernst Kausen, Die Klassifikation der Gur-Sprachen innerhalb des Niger-Kongo (DOC; 232 kB)
A Mossi (uk Mosi of Moaaga(iantaal), Moose(muartaal) uun hör aanj spriak Mooree) san det gratst fulk uun Burkiina Faaso. Jo lewe fööraal uun an am a grat stääden Ouagadougou an Ouahigouya. Det san sowat 5 miljuun minsken. A Mossi lewet iarst fööraal uun a nuurd faan Ghaana, toog do oober so am't 15. juarhunert am a nuurd an ferdrääw diar ööder fulken, a Dogon an Nyonyonsé. Jo iinwaanrern haa det könangrik Tenkodogo grünjlaanj. Leeder waanert jo widjer am a waast an haa det könangrik Wogodogo grünjlaanj, leeder het det Wogdgo (Ouagadougou). Uun't nuurden as det könangrik Yatenga apwoksen. Bit daalang hää di keiser (Moogho Naaba) di huuchst stant, oober hi hää nian poliitisk määcht muar. A Mossi lewe traditjunel uun letj saarpen mä trinj hüsang, diar mä woger ferbünjen san. Arke saarep hää en naaba, det as di boperst, di det saien hää. A Mossi hual det ei so mä a islaam, leewer haa's noch hör natuur-religion. Hör god het Wendé. Commonskategorii: Mossi – Saamlang faan bilen of filmer
Sorghumhirse (Sorghum, ˈzɔrgʊm) as en skööl faan Hirseplaanten uun det famile Swetgäärs (Poaceae). Hat woort uk Sorgum skrewen. Diar jaft at wel son 30 slacher faan, man bluas enkelten haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken an fuder för't tjüch. Sorghum bicolor (Sokerhirse) Sorghum sudanense = Sorghum × drummondii (Sudaangäärs) Sorghum bicolor Sorghum halepense Sorghum halepense Sorghum sudanense Statistik faan't FAO, ufrepen di 15. Febrewoore 2018 Commonskategorii: Sorghumhirse – Saamlang faan bilen of filmer
Di CFA-Franc BCEAO (Franc de la Communauté Financière d’Afrique), of uk man CFA-Franc of FCFA, as det münt faan a Waastafrikoons Wiartskap- an Müntunion (UEMOA). Tu't UEMOA hiar: Beniin Burkiina Faaso at Elfenbianküst Guinea-Bissau Maali Niiger Senegal Toogo Di CFA-Franc woort faan't sentraalbeenk uun Dakar (Senegal) ferwaltet an hää di internatsionaal ISO 4217-code XOF. Di wäärs as bünjen tu a Euro an woort mä 655,957 CFA-Franc för 1 Euro hanelt. Commonskategorii: CFA-Franc – Saamlang faan bilen of filmer CFA-Franc BEAC Helmut Kahnt, Bernd Knorr: Alte Maße, Münzen und Gewichte. Ein Lexikon. Bibliographisches Institut, Leipzig 1986, Lizenzausgabe Mannheim/Wien/Zürich 1987, ISBN 3-411-02148-9, S. 375 f. an 378.
Maurice Yaméogo, gebuursnööm Nawalagmba Yaméogo, uk üüs Monsieur Maurice bekäand (* 31. Deetsember 1921 uun Koudougou, Boowervolta; † 15. September 1993 uun Ouagadougou, Burkiina Faaso), wiar faan 1959 tu 1966 de iarst president faan Boowervolta (det Burkiina Faaso faan daaling). Oner sin feering wurd at lun en stoot mä'n ianparteisüsteem. Hi wurd uun Janewoore 1966 faan at armee efter föl streiks an demonstratschuunen tu turagtreeden twüngen. Generool Sangoulé Lamizana, at hood faan det armee, wurd do at president faan't lun.
Boowervolta wiar faan 1919 bit 1932 en fransöösk kolonii uun Waastafrikoo. Tesken 1932 an 1947 wiar det kolonii apdiald. Efter 1947 wiar Boowervolta en bütjluns teritoorium faan Frankrik. Di 5. August 1960 as Boowervolta suwereen wurden. Di 4. August 1984 as det lun amnäämd wurden tu Burkiina Faaso. Det hoodstääd wiar an as daalang noch Ouagadougou. Édouard Hesling (9. Nofember 1919–7. August 1927) Robert Arnaud (7. August 1927−13. Janewoore 1928) Albéric Fournier (13. Janewoore 1928–22. Detsember 1932) Gabriel Descemet (22. Detsember 1932–31. Detsember 1932) Gaston Mourgues (6. September 1947–29. April 1948) Albert Mouragues (29. April 1948–23. Febrewoore 1953) Salvador Jean Étcheber (23. Febrewoore 1953–3. Nofember 1956) Yvon Bourges (3. Nofember 1956–15. Jüüle 1958) Max Berthet (15. Jüüle 1958–11. Detsember 1958) Max Berthet (11. Detsember 1958–Febrewoore 1959) Paul Masson (Febrewoore 1959–5. August 1960) Maurice Yaméogo (5. August 1960–3. Janewoore 1966) Sangoulé Lamizana (3. Janewoore 1966–25. Nofember 1980) Saye Zerbo (25. Nofember 1980–7. Nofember 1982) Jean-Baptiste Ouédraogo (8. Nofember 1982–4. August 1983) Thomas Sankara (4. August 1983–4. August 1984, an do president faan Burkiina Faaso bit 15. Oktuuber 1987)
Di Volta as en struum troch a lunen Burkiina Faaso an Ghaana uun Waastafrikoo. Tuup mä a Suart Volta as hi 1500 km lung. Efter di struum as det weesen fransöösk kolonii Boowervolta näämd wurden. Di nööm komt faan portugiisk kuuplidj, diar uun Ghaana mä gul haneld haa. Volta ment üüb portugiisk soföl üs amkiar.. Di Volta hää trii kwelstruumer, diar faan Burkiina Faaso deel kem: Suart Volta (Mouhoun) Ruad Volta (Nazinon) Witj Volta (Nakambé) A weedermengden san auer 43 juar (1936-1979) uun Senchi meeden wurden. Det leit sowat 110 Kilometer struumap faan a müs. (uun m³/s). Diar as düütelk det rintidj uun a harefst tu käänen. Commonskategorii: Volta Struum – Saamlang faan bilen of filmer - Basin Authority (PDF; 4,5 MB) - Der Volta in Senchi Volta - etymology
Di Witj Volta (uk Nakambé näämd) as en struum uun Waastafrikoo. Hi hää sin hood uun Burkiina Faaso an as sowat 900 km lung. Uun Ghaana ferbanjt hi ham mä di Suart Volta an woort tu a Volta Struum. Grat tustruumer san di Oti (Pendjari) an di Massili. Commonskategorii: Witj Volta – Saamlang faan bilen of filmer
At eerdnöd (Arachis hypogaea) as en plaantenslach uun det onerfamile faan a flenerkbloosen (Faboidae). Hat as eegentelk en bongfrücht (Fabaceae) jüst so üs irten of buanen. Di ingelsk nööm peanut (= irtnöd) wiset diar noch üüb hen. Commonskategorii: Eerdnöd (Arachis hypogaea) – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Eerdnöd (Arachis hypogaea) Nöd Crops. Uun: Produktionsstatistik der FAO 2016. fao.org, ufrepen di 12. Janewoore 2018 (ingelsk). (Groundnuts with shell)
Tuusipetji es di Sölring aurseeting fan dat dütsk Skelterbok "Struwwelpeter" fan Heinrich Hoffmann (1845). Dat Bok es üp Sölring aurset uuren fan Kai Klint. Uk fan Di latje prins jeft et en Sölring Aurseting fan Kai Klint. Di jit Di Litji Prins. Biiring Boker sen jit ek ütdönen uuren, man em ken Leesproowen biluki (Se uk öner "Luki uk jir"). Dat Bok "Struwwelpeter" es üp aur 130 üđer Spraaken en Mööraarten aurset uuren. Di "Struwwelpeter" es ön 2010 üp Saaterfrasch aurset uuren, fan Margaretha Grosser (Tuusterpäiter). Uk jü heer ön 2009 "Di latje prins" ön hör Spreekwiis āpskrewen ("Di litje Prins"). 2010 es dit üp Weestfriisk āpskrewen uuren, fan Jacobus Quiryn Smink (Smoarge Piter). Des heer uk dat Skelterbok "Di latje prins" üp weestfriisk aurset ("De lytse Prins"). Di Saaterfrasch "Tuusterpäiter" ön di Websir fan dän Ferlach Edition Tintenfass ISBN 978-3-937467-82-5. Di weestfriiske "Smoarge Piter" is in Coproduktie fon dän Ferlach Edition Tintenfaß un dän Ferlach Hispel in Wiuwert, 32 siden, 2010, ISBN 978-3-937467-83-2. Ütgaawe in Holand: Hispel, Terp 31, 8637 VH Wiuwert, ISBN 978-90-74516-11-2. Di weestfriiske "Smoarge Piter" ön di Websir fan Jacobus Quiryn Smink "Struwwelpeter" ön üđer Spraaken Leesproof fan di Sölring "Tuusipetji" Commons: Tuusipetji – Saamling fan
Buumol (Gossypium) (ingelsk cotton, fransöösk coton) as en plaantenskööl uun det famile faan a Malvenplaanten (Malvaceae). Diar jaft'at 51 slacher faan. Buumol wääkst uun a troopen an subtroopen. Mä buumol woort al loong büüret. Commonskategorii: Buumol – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Buumol
Maniok (Manihot esculenta) as en plaantenslach uun det skööl Manihot, an hiart tu det famile Euphorbiaceae. Ööder nöömer san Mandi'o (Paraguay), Mandioca (Brasiilien, Argentiinien, Paraguay), Cassava, Kassave of uun Madelameerikoo Yuca (ei: Yucca!) Mä detdiar plaant woort büüret, auer a ruter eden wurd kön. Hat wääkst uun a troopen an subtroopen. Uk mä ööder slacher uun det skööl Manihot woort büüret. Tiaknang faan a ruter Commonskategorii: Maniok – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Maniok
Yams (Dioscorea), uk Yam of Yamsrut, as en skööl faan plaanten uun det famile Dioscoreaceae. Diar hiar son 600 bit 800 slacher tu an waaks fööraal uun a troopen. Faan enkelt slacher kön a ruter eden of üs medesiin brükt wurd. D. sect. Allactostemon – D. sect. Amphistemon – D. sect. Dioscorea – D. sect. Enantiophyllum – D. sect. Lasiophyton – D. sect. Lychnostemon – D. sect. Opsophyton – D. sect. Spinosa Yams üüb en markes Japoonsk yams Dioscorea balcanica Commonskategorii: Yams – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Yams Crops. Uun: Statistik faan't FAO 2016. fao.org, ufrepen di 12. Febrewoore 2018 (ingelsk).
A Dioscoreales san en order faan bloosenplaanten (Magnoliopsida). Burmanniaceae Dioscoreaceae Nartheciaceae Taccaceae (ünseeker) Thismiaceae (ünseeker) Commonskategorii: Dioscoreales – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Dioscoreales
Dioscoreaceae san Yamsplaanten, en plaantenfamile uun det order faan a Dioscoreales. Tu det famile hiar trii sköölen mä muar üs 600 slacher. Jo waaks fööraal uun a troopen. Uun Madeleuroopa jaft at man ään slach, at Dioscorea communis. Enkelt slacher haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken of üs medesiin. Yams (Dioscorea) mä muar üs 600 slacher Stenomeris = Halloschulzia mä 2 slacher Trichopus = Avetra mä 2 slacher Früchten an bleeden faan Dioscorea communis Yamsruter Trichopus zeylanicus Commonskategorii: Yamsplaanten – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Yamsplaanten
En beesem as en rääskap, am kuad of stoof tuuptufaagin. Risbeesem Struatenbeesem Struatenfaager Hüsbeesem Hoonfaager Booselfaager En beesembinjer bi't werk En flitjag foomen läät a beesem ei lei. Hoker man faage wal, fanjt uk saacht en beesem. Maage ütj en skrober ans en beesem! Nei beesmer faage rianst. Commonskategorii: Beesmer – Saamlang faan bilen of filmer A beesembinjer Jens Drefsen fertelt Volkert Faltings an Reinhard Jannen. Fering-Öömrang Spreegwurdleksikon. Hüsem 2012
6.22083333333330.086944444444444Koordinaaten: 6° 13′ N, 0° 5′ O Senchi (of Senkye) as en stääd uun Ghaana. Hat leit uun di Asuogyaman Distrikt faan't Uast-Regiuun. Senchi as bekäänd för det smok laag bi a Volta-Stausia an det eksklusiif Royal Senchi Resort/Hotel. Ghana place names The Royal Senchi mapcarta (Asuogyaman) geonames
At rintidj an at drügtidj san a "juarstidj"en faan a troopen. Uun a troopen jaft at nian juarstidjen, so üs wi det kään, mä en kuulen wonter an en warmen somer. Diar as det auer't hialer juar muar of maner likedenang warem. Auer't juar waanert oober a stant faan a san tesken a kiarkreiser hen an weder. An wan a san uun zenit stäänt, det ment, wan a san lik faan boowen deel skinjt, do jaft at uun a troopen zenitaalrin. Det as en rin, di miast so am a madetidj begant an hen jin inj aphäält. Det düüret sowat tau of trii muuner, an do woort at weder maner mä di rin. Ji naier at regiuun bi a ekwaator leit, amso linger as det rintidj. Hen tu a kiarkreiser woort det rintidj leewen kurter. Diar rinjt det uun enkelt juaren goorei. Diaram lei diar a "kiarkreis-wüüsten". Üüb det kliimadiagram faan Vila Luso uun Angoola koon'am gud kään, dat det rintidj uun a süüd-somer diar faan Nofember bit Maarts düüret. Uun a süüd-wonter faan Mei bit September as diar drügtidj. Drügtidj as det ööder "juarstidj" faan a troopen. Tesken rintidj an drügtidj san muar of maner lung auergungstidjen. Commonskategorii: Rintidj
Poloonium as en radioaktiif cheemisk element mä det tiaken Po an det atoomnumer 84. Hat as en salwerwitj skürnin metal an stäänt uun det skööl faan a chalkogeenen. Poloonium entstäänt, wan det raadioaktiif radoon ütjenööderfäält, an det as böös gefeerelk för a minsk, wan hi radoon iinöösemt. Do feit hi det strualkraankhaid. Elektroonenskel Alphafurem faan stabiil Poloonium Commonskategorii: Poloonium – Saamlang faan bilen of filmer Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente, S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . Manjeera Mantina, Adam C. Chamberlin, Rosendo Valero, Christopher J. Cramer, Donald G. Truhlar: Consistent van der Waals Radii for the Whole Main Group. Uun: J. Phys. Chem. A. 2009, 113, S. 5806–5812, doi:10.1021/jp8111556. Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Ksenoon as en raar cheemisk element mä det ufkörtang Xe an det atoomnumer 54. Hat as en eedelgas. SIMS-spektrum faan a isotoopen Elektroonenskel Ksenoon locht blä uun en gasröör Commonskategorii: Ksenoon – Saamlang faan bilen of filmer Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen uun't infobox kem miast faan www.webelements.com . CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013. Iindraanj tu Xenon uun't GESTIS-dootenbeenk faan't IFA, ufrepen di 25. April 2017 (mä JavaScript). Robert C. Weast (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bit E-145. Wäärser diar uun g/mol an uun cgs-ianhaiden. Amreegent tu SI-wäärs. Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. Uun: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, S. 328–337, doi:10.1021/je1011086. L. C. Allen, J. E. Huheey: The definition of electronegativity and the chemistry of the noble gases. Uun: Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry. 42, 1980, S. 1523–1524, doi:10.1016/0022-1902(80)80132-1. T. L. Meek: Electronegativities of the Noble Gases. In: Journal of Chemical Education. 72, 1995, S. 17–18. N. Ackerman: Observation of Two-Neutrino Double-Beta Decay
Jood as en cheemisk element mä det ufkörtang I (iar: J) an det atoomnumer 53. Hat as en halogeen. Di nööm komt faan ualgreks „ioeides“ (ιο-ειδής) för „brons“ uf. Jood as fääst, liaset ham oober gud ap uun Etanool. SIMS-spektrum faan a isotoopen Elektroonenskel Jood-kristal Jood-liasang üs antiseptikum Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013. Robert C. Weast (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bit E-145. Wäärser diar uun g/mol an uun cgs-ianhaiden. Amreegent tu SI-wäärs. Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. Uun: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, S. 328–337, doi:10.1021/je1011086. Iindraanj tu Iod uun't GESTIS-dootenbeenk faan't IFA, ufrepen di 9. August 2016 (mä JavaScript). Iindrach tu Iodine uun't Classification and Labelling Inventory faan't Europeesk Chemikaalienagentuur (ECHA), ufrepen di 1. August 2016. Schweizerische Unfallversicherungsanstalt (SUVA): Aktuel MAK- an BAT-wäärser Commonskategorii: Jood – Saamlang faan bilen of filmer Joodiid
Teluur (lat. tellus „eerd“) as en raar cheemisk element mä det ufkörtang Te an det atoomnumer 52. Hat as en hualewmetal. SIMS-spektrum faan a isotoopen Elektroonenskel Teluur-kristal Rian teluur Commonskategorii: Teluur – Saamlang faan bilen of filmer Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013. Robert C. Weast (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bit E-145. Wäärser diar uun g/mol an uun cgs-ianhaiden. Amreegent tu SI-wäärs. Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. Uun: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, S. 328–337, doi:10.1021/je1011086. Allen J. Bard, Roger Parsons, Joseph Jordan: Standard Potentials in Aqueous Solution. Marcel Dekker, New York 1985, ISBN 0-8247-7291-1. R. K. Harris, E. D. Becker, S. M. Cabral de Menezes, R. Goodfellow, P. Granger: NMR Nomenclature. Nuclear spin properties and conventions for chemical shifts (IUPAC Recommendations 2001). In: Pure Applied Chemistry. Band 73, Nr. 11, 2001, S. 1795–1818. (PDF; 325 kB). Iindraanj tu Tellur uun't GESTIS-dootenbeenk faan't
En tjiderplook (wfr. spit) as sowat 30 cm lung an miast ütj iisen. Mä en tjider (sö. Tiiđer, mo. tjüder, sfr. Tjudder, wfr. tsjoar, en. tether) woort en sjep (of uk en kü) uunbünjen. Sodenang koon en letj stak faan a fään ufgäärsagt wurd of uk en stak, huar't ei luanet, det iintuwiirin. Leewen ans wurd uk tau roomer tuuptjidert, am dat's jo tuenööder wene. Tjider Tjiderslach Rauhwoller.de