rlitschk/wikidir huggingface dataset:
At (Europeesk) Nerts (Mustela lutreola) as en ruuwdiart uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Hat as nai mä't huarem an mä't hermeliin, oober ei so nai mä't Amerikoonsk Nerts (mink). Nertsen san fiks jaaget wurden, am diar en pels faan det skan tu maagin. Daalang woort fööraal mä minks büüret. Jo mei oober hal ütjknip an ferjaage at europeesk nerts. Sodenang as't uun a natüür knaap noch tu finjen. Commonskategorii: Nertsen – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Nertsen
At Hermeliin (Mustela erminea) as en ruuwdiart uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Det wonterkleet as witj an as iar föl brükt wurden, am diar en pels faan tu maagin. Hermeliinen san nai mä't huarem. Könang mä hermeliinkraag Hermeliin uun't wonterkleet Hermeliin uun en woopen Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Hermeliinen Wikispecies hää en artiikel tu: Hermeliinen
Virginia [vərˈdʒɪniə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't ååsten foon't lönj. Dåt heet 8.535.519 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Richmond. E Appalachen lade önj't weesten foon e diiljstoot. Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san: Virginia heet 95 counties än 39 ünoufhängi stääse (independent cities): Kiik uk deer: List ma counties än ünoufhängi stääse önj Virginia USA: States, citypopulation.de USA: Virginia, citypopulation.de 37.5-78.666666666667Koordinaaten: 37° 30′ N, 78° 40′ W
A loorbeioortagen (Laurales) san en kategorii faan plaanten mä sööwen familin. Atherospermataceae Calycanthaceae Gomortegaceae Hernandiaceae Loorbeiplaanten (Lauraceae) Monimiaceae Siparunaceae Commonskategorii: Loorbeioortagen – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Loorbeioortagen
Loorbeiplaanten (Lauraceae) san en famile faan bloosenplaanten uun det kategorii faan a loorbeioortagen (Laurales). A miast slacher waaks uun a troopen üs buumer of bosker. För a minsken faan nat san di echt loorbei, at awokaado an kaneel. Uun det famile faan a loorbeeren jaft at sowat 2000 bit 2500 slacher uun jodiar sköölen: Actinodaphne Nees Adenodaphne S.Moore Aiouea Aubl. Alseodaphne Nees Anaueria Kosterm. Aniba Aubl. Apollonias Nees Aspidostemon Rohwer & H.G.Richt. Beilschmiedia Nees Brassiodendron C.K.Allen Caryodaphnopsis Airy Shaw Cassytha L. Greenhartbuumer (Chlorocardium, Rohwer et al.) Greenhart (Chlorocardium rodiei) Cinnadenia Kosterm. Kaneelen (Cinnamomum Schaeff.) Ceylon-Kaneel (C. verum), echt kaneel Clinostemon Kuhlm. & Samp. Cryptocarya R.Br. Dehaasia Blume Dicypellium Nees & Mart. Dodecadenia Nees, mä man ään slach: Dodecadenia grandiflora Nees Endiandra R.Br. Endlicheria Nees Eusideroxylon Teijsm. & Binn. Gamanthera van der Werff Hexapora Hook. f. Hypodaphnis Stapf Iteadaphne Blume Kubitzkia van der Werff Loorbeien (Laurus L.) Echt loorbei (L. nobilis) Licaria Aubl. Lindera Thunb. Litsea Lam. Machilus Nees Mezilaurus Kuntze ex Taub. Mocinnodaphne Lorea-Hern. Nectandra Rottb. Neocinnamomum H.Liu Neolitsea (Benth. & Hook. f.) Merr. Nothaphoebe Blume Ocotea Aubl. Paraia Rohwer et al. Persea Mill. Avocado (Persea americana) Phoebe Nees Phyllostemonodaphne Kosterm. Pleurothyrium Nees Potameia Thouars Potoxylon Kosterm. Povedadaphne W.C.Burger Ravensara
Loorbeien (Laurus) san trii plaantenslacher uun det famile faan a loorbeiplaanten (Lauraceae). Echt Loorbei (L. nobilis) Atsooren Loorbei (L. azorica) Kanaaren Loorbei (L. novocanariensis, L. canariensis) Commonskategorii: Loorbeien – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Loorbeien
At (Echt) Loorbei (Laurus nobilis) as en plaant uun det famile faan a Loorbeiplaanten (Lauraceae). Sin bleeden wurd üs gewürts an uun a medesiin brükt. Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Echt Loorbei Wikispecies hää en artiikel tu: Echt Loorbei Wichtag bööd tu artiikler auer't sünjhaid
At Waanerfalk, (mo.) düwefalke (Falco peregrinus) hiart tu at fögelfamile faan a Falken (Falconidae). Tiaknang faan waanerfalken Aier faan Falco peregrinus - MHNT Aier faan Falco peregrinus madens - MHNT Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Waanerfalken Wikispecies hää en artiikel tu: Waanerfalken
Kaneelen san plaantenslacher uun det famile faan a Loorbeiplaanten (Lauraceae). At jaft wel 300 bit 350 cinnamomum-slacher, bekäänd san: Indoneesk Kaneel (C. burmannii), Padang-kaneel Kamferbuum (C. camphora) Sjineesk Kaneel (C. cassia, C. aromaticum) Wjetnameesk Kaneel (C. loureirii), Saigon-kaneel Indisk Loorbei (C. tamala) Ceylon-Kaneel (C. verum), echt Kaneel Commonskategorii: Kaneelen – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Kaneelen Canellales
Kaneel as en gewürts an woort ütj det buark faan kaneel-plaanten maaget, fööraal ütj Ceylon-Kaneel (Cinnamomum verum). Kaneel woort uk uun a medesiin iinsaat. Det wurd komt woorskiinelk faan't fransöösk "canelle" (lat. canella), det ment so föl üs "letj röör". Kaneel woort miast üs piipkaneel ferkääft, dü könst det oober uk grünjen üs polwer fu. Kaneel-rölken (piipkaneel) an kaneel-polwer Buark faan a kaneel-buum Uk üüb holuns an uun ööder spriaken het det kaneel Kaneelkuuken Commonskategorii: Kaneel – Saamlang faan bilen of filmer Wichtag bööd tu artiikler auer't sünjhaid
Wacholder as di nööm faan 50 bit 70 slacher faan näädelbuumer uun det famile Cupressaceae. J. angosturana – J. arizonica – J. ashei – J. barbadensis – J. bermudiana – J. blancoi – J. brevifolia – J. californica – J. cedrus – J. chinensis – J. coahuilensis – J. comitana – J. communis – J. convallium – J. coxii – J. davurica – J. deltoides – J. deppeana – J. drupacea – J. durangensis – J. excelsa – J. flaccida – J. foetidissima – J. formosana – J. gamboana – J. gracilior – J. grandis – J. horizontalis – J. indica – J. jaliscana – J. komarovii – J. macrocarpa – J. maderensis – J. mairei – J. maritima – J. martinezii – J. monosperma – J. monticola – J. morrisonicola – J. mucronata – J. navicularis – J. occidentalis – J. osteosperma – J. oxycedrus – J. phoenicea – J. pinchotii – J. pingii – J. poblana – J. polycarpos – J. procera – J. procumbens – J. przewalskii – J. pseudosabina – J. recurva – J. rigida – J. sabina – J. saltillensis – J. saltuaria – J. saxicola – J. scopulorum – J. semiglobosa – J. seravschanica
A waas as en loonskap uun a Sjiisk Bocht bi't küst faan Denemark, Sjiisklun an Holun. Hat as so flaak, dat hat bi liachweeder drüg fäält. Do feer bluas noch a priiler weeder. Wan a flud komt, lääpt at weeder auer a waas, an hat woort tu en hääf. Det wurd waas komt faan ualfresk wada, an det ment flaak, huar dü troch waad könst. Uun Nuurdfresklun jaft'at miast kleiwaas, miskwaas an sunwaas, trinjam Halaglun uk stianwaas. Di auergung faan a waas tu't fääst lun as oonlun ((sö.) Inge) mä en gans aparte leewentswelt faan diarten an plaanten. Diaram san a waasloonskapen oner skül steld wurden. Kleiwaas Miskwaas mä bonker faan't soongreewlang Sunwaas föör Oomram Stianwaas föör Halaglun Natsionaalpark Waas (SH)
Di (Algemian) Wacholder (Juniperus communis) as ään faan 50 bit 70 slacher näädelbuumer uun det famile Cupressaceae. Hi het uk Machandelbuum of Röökelbosk. Wacholder as en widj bekäänden näädelbuum. Hi komt uun Nuurdameerikoo auer Greenlun an Nuurdafrikoo, Euroopa an Aasien föör. Juniperus communis L. var. communis uun Aasien Juniperus communis L. var. charlottensis R.P. Adams uun Kanada Kanaadsk Wacholder (Juniperus communis L. var. depressa Pursh) uun Kanada an USA Juniperus communis L. var. jackii Rehder uun Nuurdameerikoo Juniperus communis L. var. megistocarpa Fernald & H.St.John uun Québec, Nova Scotia an Neufundland Juniperus communis L. var. nipponica (Maxim.) E.H.Wilson uun Jaapan Algemian Wacholder, Alpenwacholder (Juniperus communis L. var. saxatilis) Pall. uun Euroopa an Aasien Commonskategorii: Algemian Wacholder – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Algemian Wacholder Teel: Von dem Machandelboom (sjiisk)
Echt Elken (Martes) san ruuwdiarten an hiar jüst so üs a Huarmer tu't famile faan a Huarmer an Elken. Bruket Elk of Charsa (Martes flavigula) [Charronia] Indisk Charsa (Martes gwatkinsii) [Charronia] Amerikoonsk Elk (Martes americana) Pasiifisk Elk (Martes caurina) Stianelk of uk Hüselk (Martes foina) Buumelk (Martes martes) Japoonsk Elk (Martes melampus) Tsoobel (Martes zibellina) Faskerelk of Pekan (Martes pennanti, Pekania pennanti) M. flavigula LC - least concern (ei trüüwet) M. gwatkinsii VU - vulnerable (uun gefoor) M. americana LC - least concern (ei trüüwet) M. caurina NT - near threatened (nai bi trüüwet) M. foina LC - least concern (ei trüüwet) M. martes LC - least concern (ei trüüwet) M. melampus LC - least concern (ei trüüwet) M. zibellina LC - least concern (ei trüüwet) M. penanti LC - least concern (ei trüüwet) Hi sjonkt üs en elk. Elken Commonskategorii: Echt Elken – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Martes
A Tsoobel (Martes zibellina) as en Ruuwdiart (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken. Hi as nai mä't Buumelk uun Madeleuroopa, oober lewet fööraal uun a taiga faan Sibiirien. Faan sin skan wurd peltsen maaget. Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Tsoobel Wikispecies hää en artiikel tu: Tsoobel
Waiguurd hiirt sunt 1978 tu Doogebel. Waiguurd wus, nausü as Foortuft en håli bit 1574. Dåt schucht huum nuch diling bai da maning wärwe. Waiguurd wörd bit 1577 loonfåst mååged. Et as en änkelt wärw, weer ouers nuch trinam änkelte hüsinge stönje. Waiguurd bestoont diling üt: Grutwarft; Sööder-Waiguurd; Norder-Waiguurd, Waiguurd-Dik än Bolhüs.
Ambuchanania leucobryoides (of uk Sphagnum leucobryoides) as en slach bleedenmöösk, diar bluas uun Tasmanien föörkomt. Hat as iarst 1988 bekäänd wurden an liket at türewmöösk. Hat as di iansagst slach uun det kategorii Ambuchananiales. Wikispecies hää en artiikel tu: Ambuchanania leucobryoides
Jü waliisisch spräke (tjüsch: Walisisch) as en keltisch spräke, di snååked wårt önj Wales (Cymru), deeram da Waliiser ja seelew än jar spräke Cymraeg nååme. (Spreeg [kömri, kömraig]). Maenouder snååke 750.000 manschne Waliisisch, weerfoon önj Wales: 611,000 Änglönj: 133,000 Chubut, Argentinien: 25,000 Di spräke liknet üs gåns fråmd än iir heewe da liirde miinjd, dåt wus nåån indogermaanschen spräke. Ouers duch as dideere dåt. Di spräke gungt tum biispel sü: Mae gath ar y gadair [mai gath ar e gadär] 'Deer as en kåt aw e stölj.' Deerüt hååle we füliende uurde: mae = deer as gath = cath = kåt; (th as in änglisch thin) ar = aw y = e (uk: jü, di, dåt) gadair = cadair = stölj Alsü fånge cath ön cadair gewöönlik önj ma C (spräägen as:[k]), mån änret ham dåt önj wase kombinasjoone tu G. Dåt hiitj mutasjoon än spaalt önj dåt Waliisische en grut rul. Cath as heer dåt iinjsist uurd, wåt bekånd hiirt. En ouder seeting: Mae’r ci yn yr ystafell. [mai r kii en er estawäLL] 'Deer as di hün önj e dörnsch.' Deerüt liire we: ‘r = yr = y = di (uk: jü, dåt) ystafell = dörnsch. Dåt leest
Bleedenmöösk (Bryophyta) as ian faan trii ufdialangen möösk. Onerufdialang Bryophytina Klas Andreaeopsida Klas Oedipodiopsida Klas Tetraphidopsida Klas Polytrichopsida Klas Bryopsida Onerufdialang Sphagnophytina Klas Sphagnopsida Order Ambuchananiales Famile Ambuchananiceae Skööl Ambuchanania Slach Ambuchanania leucobryoides Order Sphagnales Famile Sphagnaceae Skööl Türewmöösk (Sphagnum) Onerufdialang Takakiophytina Klas Takakiopsida Order Takakiales Famile Takakiaceae Skööl Takakia Commonskategorii: Bleedenmöösk – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Bryophyta
At Stianelk of uk Hüselk (Martes foina) as en Ruuwdiart (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken. Üüb en freimarke faan 2013 Üüb en freimarke faan 1982 Knookenbau Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Stianelk Wikispecies hää en artiikel tu: Stianelk
At Buumelk (Martes martes) as en Ruuwdiart (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken an hiart tu a Echt Elken. Hat lewet uun a tanen faan Euroopa an Waastaasien. Commonskategorii: Buumelk – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Buumelk
Warschau (aw Poolsch: Warszawa [varˈʂava]) as jü hoodstää foon Poolen. E stää läit önjt ååsten foont lönj. Deer booge 1.777.972 manschne (2018). Dåt as uk e hoodstää foont prowins Masoowien. E stää läit bai di Weichsel struum. Distrikte: Warschawa Poland: Major Cities, citypopulation.de Poland: Warsaw, citypopulation.de
A Mustelinae san en onerfamile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae) mä son 50 slacher. Det ööder onerfamile san a Otern (Lutrinae). Enkelt sköölen faan a Mustelinae wurd daalang uk tu ööder onerfamilin tuupfaadet: Guloninae, Helictidinae, Ictonychinae an Melinae. Swindaksen (Arctonix), 3 slacher [Melinae] Eira, 1 slach (Tayra, Eira barbara) [Guloninae] Galictis, 2 slacher [Ictonychinae] Gulo, 1 slach (Beragkooter, Gulo gulo) [Guloninae] Ictonyx, 2 slacher [Ictonychinae] Lyncodon, 1 slach (Patagoonsk Huarem, Lyncodon patagonicus) Echt Elken (Martes), 8 slacher [Guloninae] Euraasisk Daksen (Meles), 4 slacher [Melinae] Mellivora, 1 slach (Hönangdaks, Mellivora capensis) Melogale, 5 slacher [Helictidinae] Neogale, 4 slacher + 1† Huarmer (Mustela), 17 slacher Minken (Neovison), 1 slach (Mink, Neovison vison) [ Neogale ] Poecilogale, 1 slach (Witjnääk Huarem, Poecilogale albinucha) [Ictonychinae] Salwerdaksen (Taxidea), 1 slach (Salwerdaks, Taxidea taxus) Vormela, 1 slach (Plaket Elk, Vormela peregusna) [Ictonychinae] Commonskategorii: Mustelinae – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Mustelinae
At Amerikoonsk Nerts of uk Mink (Neovison vison, iar Mustela vison, nei Neogale vison) as en ruuwdiart uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Hat as ei altu nai mä't Europeesk Nerts. Uun a 1950er an 60er juaren as a mink uun Irlun aptaanj wurden för sin smok skan. Man flook diarten san ütjkneeben, an ruuwre diar nü fiks mad fasker, anen an ööder fögler. Commonskategorii: Minken – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Minken
Washington Washington [ˈwɒʃɪŋtən] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordweesten foon't lönj. Dåt heet 7.614.893 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Olympia. Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san: Washington heet 39 counties: Kiik uk deer: List ma counties önj Washington USA: States, citypopulation.de USA: Washington, citypopulation.de 47.504596-120.504539Koordinaaten: 47° 30′ N, 120° 30′ W
At Geologii (faan greks γῆ gē̂ ‚Eerd‘ an λόγος lógos ‚Liar‘) as det wedenskap diarfaan, hü a eerd wurden an apbaud as. Det algemian geologii befaadet ham mä a krääften, diar mä det materiol faan a eerd amgung. Diar san fööraal trii ünlik waier, amdat materiol tu stianang woort, an diaram jaft at Sedimentiten Magmatiten Metamorphiten Krääften kön faan bütjen kem, do het jo exogen. Of jo kem faan banen uun a eerd, do het jo endogen. A histoorisk geoloogen fraage diarefter, wat efter a rä üüb a eerd föörkimen as. A Stratigrafii bööret iin uun a eerd an gongt diarfaan ütj, dat det, wat widjer oner fünjen woort, tuiarst diar wiar. A Geokronologii wal ei bluas sai, wat tuiarst diar wiar, man uk, wan det wiar an hü loong det düüret hää. So komt det tu det tabel üüb a rochter ääg. A uunwand geoloogen befaade jo fööraal mä a surgen faan a minsken an fersjük föörütj tu saien, wan wi mä ünloken tu reegnin haa üs tun bispal Ütjbruch faan en wulkaan Eerdbeewrin Tsunamis Man jo gongt det uk am di ufbau faan wäärdag materiol üs Kööl Eerdööle Mineraalen Commonskategorii: Geologii – Saamlang faan bilen of filmer Wikisource:
At Quartär as det jongst eerdtidjääler. Diar spelet ham det histoore faan a minsken uf. Süsteem: Quartär (2,588–0 mya) Seerie: Pleistozän (2,588–0,0117 mya) Kirew: Gelasium (2,588–1,806 mya) Kirew: Ualpleistozän (Calabrium) (1,806–0,781 mya) Kirew: Madelpleistozän (Ionium) (0,781–0,126 mya) Kirew: Jongpleistozän (Tarantium) (0,126–0,0117 mya) Seerie: Holozän (0,0117–0 mya) Kirew: Präboreal (9610 – 8690 v. Chr. ) Kirew: Boreal (8610 – 7270 v. Chr. ) Kirew: Atlantikum (7270 – 4500 v. Chr. ) Kirew: Subboreal (4500 – 800 v. Chr. ) Kirew: Subatlantikum (800 – 27 v. Chr. ) Commonskategorii: Quartär – Saamlang faan bilen of filmer Föörhistoore
En eerdtidjääler as en tidjrüm uun't leewent faan a eerd. Hat skal sowat 4.600.000.000 (= 4,6 miljaarden) juar ual wees. Diar befaadet ham det geologii mä. A eerdtidjäälern wurd uun grater an letjer ianhaiden apdiald: Äon, det jongst het Phanerozoikum, sant 541 ma Ära, det jongst het Känozoikum (of Eerdneitidj, sant 65,5 ma) Süsteem, det jongst het Quartär, sant 2,6 ma Seerie, det jongst het Holozän, sant 11.700 juaren (~ 9.700 f.Kr.) Kirew, det jongst het Subatlantikum (en kliimakirew, sant 450 f.Kr.) Commonskategorii: Eerdtidjäälern – Saamlang faan bilen of filmer
At Holozän as det jongst kirew uun det jongst süsteem faan eerdtidjäälern Quartär. Det begant sowat uun't juar 9.700 f.Kr. an lingt bit daalang. En ööder wurd as Alluvium (=efteristidj). Det tidj föör't Holozän het Pleistozän of Diluvium (=istidj). Uun't Holozän ging at stiantidj tu aanj, am 5000 f.Kr. begand a minsken, üs iarst metal kööber tu ferwerkin. Efter det leetst istidj hää't begand, warmer tu wurden an a minsken küd jo uun Nuurdeuroopa briad maage. So siig a Nuurdsia noch föör 10.000 juaren ütj. Üs det is smolt, san grat dialen auerspeeld wurden. Uun't Atlantikum (7.270–3.710 f.Kr.) as di siapeegel am 120 m uunstegen. Oober uk uun jonger tidj as't noch ans kuuler wurden. Uun a juaren tesken 1550 an 1850 lai det temperatuur man am en hualew graad liager, man det lingd, am dat flook lidj ferhongerd. A grat pest an di 30-juarag kriich ded hör dial tu det "letj istidj" diartu, dat föl minsken tu Ameerikoo ütjwaanerd. Jo fiiw kliimakirwer faan det tabel rochts wurd daalang ei muar so föl brükt, auer jo muar det feranerang üüb a nuurdelk eerdheleft beskriiw. För a hialer eerd woort det Holozän daalang ööders iindiald: Ualholozän: 10. bit 8. juardüüsen föör
At Weederhan, (mo.) latj wååderhån, rüüdjneebet wååderhån (Gallinula chloropus) as en fögel uun't famile faan a Weederhanen (Rallidae). Weederhan mä jöönkin. Aier faan Gallinula chloropus - MHNT Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Weederhanen Wikispecies hää en artiikel tu: Weederhanen
At Pleistozän (faan ualgreks πλεῖστος pleistos „miast“ an καινός kainos „nei“) as det ääler kirew uun't eerdtidjääler Quartär. Det jonger kirew het Holozän of Alluvium (föör 11.700 juar bit daalang). At Pleistozän woort uk üs Diluvium (=istidj) betiakent. En ööder betiaknang as ualstiantidj, auer a iarst minsken noch nian metal maage küd. Uk wan det Pleistozän üs istidj betiakent woort, as det ei gans rocht, auer't kuul- an waremtidjen jääw: Jongpleistozän (Tarantium) (föör 126.000 juar bit föör 11.700 juar) Uun't Jongpleistozän wiar det Eem-waremtidj, det hää sowat 10.000 juar düüret, an do kaam det Weichsel-kuultidj, det hää muar üs 100.000 juar düüret. Uun Süüdsjiisklun sait am Würm-istidj an uun Nuurdameerikoo Wisconsin-kuultidj. Uun detdiar tidj as di minsk det wurden, wat hi daalang as. Gliktidjag san uk föl diarten ütjstürwen, an a wedenskap spikeliaret diarauer, of det bluas faan't kliimaferanerang kaam of uk diarfaan, dat a minsk ham üüb a hiale eerd briad maaget hää. Madelpleistozän (Ionium) (föör 781.000 juar bit föör 126.000 juar) Uun't Madelpleistozän wiar muar warem- an kuultidjen: Saale-kuultidj faan 347.000 bit 126.000, det wiar eegentlik tau kuultidjen mä en waremtidj so am 240.000 diarmad, uun Süüdsjiisklun: Riss-istidj Holstein-waremtidj faan 370.000 bit 347.000 Elster-kuultidj faan 475.000 bit 370.000,
At Jongpleistozän (Tarantium) as det jongst kirew faan't Pleistozän. Hat fäält tuup mä't Eem waremtidj an mä't Weichsel kuultidj. Thomas Litt, Achim Brauer, Tomasz Goslar, Josef Merkt, Krystyna Bałaga, Helmut Müller, Magdalena Ralska-Jasiewiczowa, Martina Stebich, Jörg F. W. Negendank: Correlation and synchronisation of Lateglacial continental sequences in northern central Europe based on annually laminated lacustrine sediments. In: Quarternary Science Reviews. vol. 20, Nr. 11, Mai 2001, S. 1233–1249.
Uun't stiantidj begand det histoore faan a minsken. Hör kääntiaken as di brük faan stian üs werktjüch. Hat begand för sowat 2,6 miljuun juaren uun Afrikoo. Uun't juar 1836 hää Christian Jürgensen Thomsen det Trii-periooden-süsteem (rochts) iinfeerd, an hi hää det minskenhistoore iindiald tu stiantidj, bronsetidj an iisentidj. Det ääder bronsetidj begand uun Madeleuroopa am 2200 f.Kr.. Det stiantidj woort iindiald tu en ualstiantidj, madelstiantidj an jongstiantidj. Det ualstiantidj (Paläolithikum) salew woort weder iindiald tu en ääler, madel an jonger kirew (Ual-, Madel- an Jongpaläolithikum). Uun enkelt regiuunen woort di auergung faan stiantidj tu bronsetidj üs kööberstiantidj betiakent. Chopping Tool tu slauen Fiistkiil Pottjüch faan't jongstiantidj Commonskategorii: Stiantidj – Saamlang faan bilen of filmer Sileshi Semaw: The World’s Oldest Stone Artefacts from Gona, Ethiopia: Their Implications for Understanding Stone Technology and Patterns of Human Evolution Between 2·6–1·5 Million Years Ago. Journal of Archaeological Science, binj 27, 2000, S. 1197–1214, doi:10.1006/jasc.1999.0592
Weesterlön' es fan Uast tö Weest wuksen. Di Naam skel kemen wiis, aurdat di Lir wat fan Eidem kām, wan dit önergiar, jaar Plaats üp dit Weesterlön fan Tinem iinnem. Dit diar Lön wiar fiir off fan't Weeter, en des Sekerhair wel di Lir noch haa. Uk deling ken em fain hentö "Ual-Weesterlön" gung, wan et me di Flöör fan Gasten en bet fuul uur. Ön Weesterlön uur masi Program fuar di Gasten önberen, en hat heer en rocht gur Infrastruktuur, diarfuar, dat et sa gurt ek es. Teenkstairen ön Weesterlön Üđer Tērper üp Söl Friedrich Erichsen
F.Kr. as det ufkörtang för föör Krast. Hat woort brükt, am juarstaalen iandüüdag tu beskriiwen. Det leetst juar föör Krast as 1 f.Kr. . En juar 0 jaft at ei. Üüs tidjreegnang begant mä't juar 1, efter Krast skraft am do oober ei diarbi. Iirnge ouersacht Gregoriaans kalender Jiises Krast
◄ | 2. juardüüsen f.Kr. | 1. juardüüsen f.Kr. | 1. juardüüsen | ► 10. Jh. f.Kr. | 9. Jh. f.Kr. | 8. Jh. f.Kr. | 7. Jh. f.Kr. | 6. Jh. f.Kr. | 5. Jh. f.Kr. | 4. Jh. f.Kr. | 3. Jh. f.Kr. | 2. Jh. f.Kr. | 1. Jh. f.Kr. Det 1. juardüüsen f.Kr. begand mä't juar 1000 f.Kr. an hääl mä't juar 1 f.Kr. ap. En juar 0 jaft at ei.
Jü Weestsiie (Nordsiie, ö-f. Nuurdsia) as en siie önjt norden foon Euroopa twasche Grut Britanie, Norwäi, et Dåånsch, Tjüschlönj, e Naaserlönje, Bälgie än Frånkrik. Tut norden gungt jü ouer önj di Atlantische Oseåån än tut sööden as er uk en smeel ferbining tu e Atlantik döör di Änglische Kanool. Widere as jü önjt ååsten döört Skagerrak ma e Ååstsiie ferbünen. Jü siie lait awt europääsch kontinentoolschälf än streeket ham üt ouer 570.000 km² ma ambai en längde foon 970 km än en brååtj foon 580 km. Da küste trinam e Weestsiie san gåns ünlik. Önj Norwäi än Schotlönj san er huuge bärje än klife än diipe fjorde. Önjt dåånsch san er fort mååst soonströnje än hu latje fjorde. Da söödlike küste foon söödänglönj bit tut dåånsch bestönje üt wåt än läich mjarschlönj, wat döörtäägen as foon rindele än wilms bai stormflödj blånk stoont. En latj stuk ouf e küst jeeft et heer uk maning ailönje. E Weestsiie as uk bekånd for da maning diirte wat heer laawe. Besuners häiringe, siihüne än poorne jeeft unti jäif et heer önj mase. Ouers uk aw boowrie et wååder jeeft et maning gäis, ünlike kube än wåtföögle, än scharpföögle suk as di gooseoodler. Uner
◄ | 3. juardüüsen f.Kr. | 2. juardüüsen f.Kr. | 1. juardüüsen f.Kr. | ► 20. Jh. f.Kr. | 19. Jh. f.Kr. | 18. Jh. f.Kr. | 17. Jh. f.Kr. | 16. Jh. f.Kr. | 15. Jh. f.Kr. | 14. Jh. f.Kr. | 13. Jh. f.Kr. | 12. Jh. f.Kr. | 11. Jh. f.Kr. Det 2. juardüüsen f.Kr. begand mä't juar 2000 f.Kr. an hääl mä't juar 1001 f.Kr. ap. A minsken began, iisen tu ferwerkin. Eegentelk wiar't bronse, auer diar noch flook ööder metalen bi wiar. Rian iisen as iarst leeder maaget wurden (Bronsetidj, Iisentidj).
Weremk (Artemisia absinthium) hiart tu at plaantenfamile faan a kurewbloosen (Asteraceae) Weremk uun guard Bifut, Noopkrüüs (Artemisia vulgaris) Röökelbosk (Artemisia maritima) Commonskategorii: Weremk – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Weremk
◄ | 1. juardüüsen f.Kr. | 1. juardüüsen | 2. juardüüsen | ► 1. Jh. | 2. Jh. | 3. Jh. | 4. Jh. | 5. Jh. | 6. Jh. | 7. Jh. | 8. Jh. | 9. Jh. | 10. Jh. Det 1. juardüüsen begand mä't juar 1 an hääl mä't juar 1000 ap. En juar 0 jaft at ei.