rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Friedrich Paulsen (tulaid e Hoorne/Langenhorn, di 16. Juli 1846, störwen Berlin/Steglitz di 14. August 1908) wus en Nordfraschen filosoof än pädagooge. Sin ålerne wjarn böremanschne: Paul Frerck än Christine Ketelsen. Foon dåt füft laawensiir ouf köm hi önj dåt toorpschölj än dan 1859 önj et schölje foon di liirer Sönke Brodersen. Dideer föärderde Paulsen ma åle kreefte än sü köö hi dan 1863 önj dåt Christianeum önj Altona. Deereefter studiird hi önj Erlangen, Bonn än Berlin, weer hi 1878 en bütegewöönliken båntje füng ås profäsor önj filosofii än pädagogiik. 1896 fülied hi Eduard Zeller (1814-1908) eefter ås profäsor öne e moråålfilosofii önj Berlin. Hi wus di grutste foon da schoulere foon Gustav Theodor Fechner (1801-1887), huums doktriin foon panpsüchismus hi grut bedjüsing jäif döör sin Einleitung in die Philosophie (1892; 7. aplååge 1900). Ouers hi ging foole wider ås Fechner önj dåt hi fersoocht en epistemoloogisch deerstaling tu jeewen foon dåt waasen foon dåt psüchofüüsisch. Wan hi uk Immanuel Kant sin hüpoteese gödjkånd, dåt we döör anerlik fäilen üs bloot bewust san foon di siiletustånd, sü miinjd hi duch dåt dåtheer bewustweesen en waasen as foon dåt keer seelew, weer ham Kant iinj sätj. Jü siil as deereefter en praktisch
Dat Kwadraat es en geomeetrisk Grünjfiguur, sa üs uk di Krais en dat Triihuk me lik Siren. Hat es en Rocht- of fjuurhuk me en hiili Reeg Senerkhaiern. Ali fjuur Siren sen lik lung Ali fjuur Banenwinkels san rochtwinkelt (90°) Dat Kwadraat heer fjuur Sümetrii-Aksen Di tau Diagonaalen sen lik lüng en staan lootrocht üpenachtler Hur di Diagonaalen raaki, diar es di Meren fan't Kwadraat. di Bütenkrais en di Benenkrais. Di Bütenkreis es tau Maal sa gurt üs di Benenkrais Commons: Kwadraati – Saamling fan Skelter en Videos Kwadrootmeeter
Frasch unti Friisk betiikent en floose foon spräke, wat åltemååle foont üüljfrasch oufstame. Deer hiirt uk et Nordfrasch tu. E frasche spräke wårde tut Weestsiiegermåånsch räägend, weer uk ainglisch än plååttjüsch foon jurt kaame. Besuners mat ainglisch san e frasche spräke ferwånt. Bit önjt seekstäind iirhunert wjarn frasche spräkewise di öfentlike spräke foon e ferwålting än et rucht önj da frasche küstenlönje twasche dåt Vlie önjt weesten än e Wiiser önjt ååsten. Eeftert as di spräkewise önj Ååstfraschlönj ütstörwen. Önj nordfraschlönj san möre frasche spräkewise önjt laawen blaawen, wjarn ouers uler ferwåltingsspräke. Tubai et nordfrasch jeeft et diling nuch twäär oudere frasche spräke. Sü wårt et weestfrasch snååked foon süwat tou treedepårt foon da 640.000 inboogere foon jü naaserlönjsch provins Fryslân. Seeltersch as e leeste räst foon e ååstfrasche spräke än wårt snååked foon sü en 2000 manschne önjt Saaterlönj önj Oldenborj. Dadeer tra spräke hääwe jam wid ütenouder önjtwiklet. Manschne, wat ünlike frasche spräke snååke, koone jam enouder fort mååst ai mör ferstönje. Foor jü önjstönjing foont Frasch schal önjt frasch ståmlönj en ouderen spräke snååked wörden weese, di substrååtspräke, uk Protofrasch nåmd. As üüljfrasch wårt betiikent, wat foon e frasche spräke foon 1300 bit 1550 ouerlääwerd as. Dåt
Det SI-süsteem (faan't fransöösk : Système international d’unités) as en internatjunaal ferianboorang för füsikaalisk miaten. Hat hää det "MKS-süsteem" (efter: Meeter-Kilogram-Sekund) ufliaset. Bluas Kilogram, Sekund an Kelvin san echt grünjmiaten uun a natüür, aal jo ööder miaten hinge weder diarfaan uf: Meeter faan Sekund Mol faan Kilogram Ampere an Candela faan Meeter, Kilogram an Sekund Aal jo ööder miaten an ianhaiden uun a füsiik hinge faan jo 7 SI-grünjmiaten uf. So as tun bispal: det ianhaid för't krääft 1 N (Newton) = 1 J⁄m = 1 m·kg·s−2 det ianhaid för't frekwens 1 Hz (Hertz) = 1⁄s = s-1 det ianhaid för't elektrisk lääs 1 C (Coulomb) = 1 A · 1 s
En kreis as en geomeetrisk grünjfigüür. Am det bereegnin haa a wedenskapslidj loong spekeliaret, auer jo det taal Pi ei genau besteme küd. Trinjam a kreis as't amanbi triisis so lung üs swäärs troch. Det taal läät ham ei genau besteme, auer't nian ratsionaal taal as. Di wäärs leit bi π = 3,141 59 … {\displaystyle \pi =3{,}14159\dots } . u = π d = 2 π r . {\displaystyle u=\pi \,d=2\pi \,r.} Mä r = 1 2 d {\displaystyle r={\tfrac {1}{2}}d} as di raadius mend. A = π r 2 = π d 2 4 ≈ 0,785 40 d 2 . {\displaystyle A=\pi r^{2}={\frac {\pi d^{2}}{4}}\approx 0{,}78540\;d^{2}.} Di trochmeeder d {\displaystyle d} faan en kreis mä't areal A {\displaystyle A} an raadius r {\displaystyle r} könst dü so bereegne: d = 2 r = 2 A π ≈ 1,128 4 A {\displaystyle d=2r=2{\sqrt {\frac {A}{\pi }}}\approx 1{,}1284\;{\sqrt {A}}} Commonskategorii: Kreis – Saamlang faan bilen of filmer Silinder
Fryslân as di weestfrasche noome for Fraschlönj än sü uk di ofisjäle noome foon jü nederlönjsch prowints Weestfraschlönj. Fryslân heet amänbai 660.000 önjboogere. Hoodstää as Ljouwert, Leeuwarden ap nederlönjsch. Önj jü hiilj prowints as di frasche spräke - dåt Weestfrasch - aw e sid bai dåt Nederlönjsch di ofisjäle spräke; amentränt 350.000 mansche snååke dåt nuch ås jarste spräke än såcht 100.000 oudere manschne snååke dåt uk åle deege. Weestfraschlönj heet sunt 2019 18 gemiine: Amelönj, Fliilönj, Skylge än Schiirmönchuug san da frasche ailönje da tu jü prowints Fryslân hiire. Da tiin grutste stäägne önj e prowints Fryslân eefter tål önjboogere san an di 1. januaar 2023: Önj di weestfrasche loondäi as et sunt 2011 sü ferdiild: Bevolkingsontwikkeling; regio per maand. Uun: StatLine. Centraal Bureau voor de Statistiek, 28-2-2023 (Holuns). Databank verkiezingsuitslagen, Kiesraad
R {\displaystyle \mathbb {R} } Re'el taalen (ütspreegen: re-el, mengde R {\displaystyle \mathbb {R} } ) san aal a taalen, diar dü üüb en taalstrual finj könst. Bütj a ratsionaal taalen san det uk taalen, diar dü ei üs en bröök skriiw könst, tun bispal det kreistaal Pi. Ratsionaal taalen: Q = { … , − 2 1 , − 1 2 , − 1 1 , 0 , 1 1 , 1 2 , 2 1 , 1 3 , … } = { p q | p ∈ Z , q ∈ N ∖ { 0 } } {\displaystyle \mathbb {Q} =\left\{\dots ,-{\tfrac {2}{1}},-{\tfrac {1}{2}},-{\tfrac {1}{1}},0,{\tfrac {1}{1}},{\tfrac {1}{2}},{\tfrac {2}{1}},{\tfrac {1}{3}},\dots \right\}=\left.\left\{{\tfrac {p}{q}}\right|p\in \mathbb {Z} ,q\in \mathbb {N} \setminus \{0\}\right\}} Hial taalen: Z = { … , − 2 , − 1 , 0 , 1 , 2 , … } {\displaystyle \mathbb {Z} =\{\dots ,-2,-1,0,1,2,\dots \}} . Natüürelk taalen: N {\displaystyle \mathbb {N} } (saner 0): { 1 , 2 , 3 , … } {\displaystyle \{1,2,3,\dots \}} of (mä 0): { 0 , 1 , 2 , 3 , … } {\displaystyle \{0,1,2,3,\dots \}} (uk N 0 {\displaystyle \mathbb {N} _{0}} ). Irratsionaal taalen: R ∖ Q
En Kubikmeeter es dat Maat fan di Rüm (Dat Woluumen) iin ön en Körper. En Lif, wat 1m lüng, 1m breer en 1m hoog es, heer en Rüm fan 1 Kubikmeter ("1m3" of uk "cbm"). Lik sa gur kur di uk 50cm lüng,2m breer en 1m hoog wiis. En Kubikmeeter es da di Rüm, wat em heer, wan bi't Multiplitsiarin wat Leengdi, Breerhai en Hoogdi 1.000.000 cm3 ütkum. Em ken diar jit sii: En Areaal fan 1m2 fo 1m3 Rüm, wan diar uk jit 1m hoog Wuchen ön fast kum. Wan di Körper bluat 1cm x 1cm x 1cm gurt es, da heer hi en Rüm fan 1 Kubik-Tsentimeeter (cm3) 1.000.000 cm3 = 1 m3) Fuaral fuar Wiitighairen, man uk bi Hüüf-Kolbenmotooren uur di Liter fuar di Rüm nomen. 1 Liter = 1.000cm3 Bi san Glees skel di Drinker 2 Tsentiliter (2cl) Snaps fuar sin Jil fo. Üs bi di Meeters es ük bi di Liters "Tsenti-" dat Uurt fuar di 100st Diil fan jen. Wan Jen Liter 1.000cm3 heer, da es di Hönertst Diil 10cm3. Wan di Drinker 2cl Snaps fo, da sen dit sa fuul üs 20cm3. Wan em en Glees Weeter bistelt, da uur em aaft fraaget:
En Kreis es en geomeetrisk Grünjfiguur, sa üs uk dat Kwadraat en dat Triihuk me lik Siren. Aur dat Bireeknin haa di Weetenskepsliren lung spekuliaret, aurdat ja di Taal Pi ek ginau bistemi ken. Sent 1882 es em iinig diaraur, dat et ek beeter hentöfo es. Di Krais es en Areaal me Huken söner Jen, en dit maaket et sa swaar en bireekni dit. Trinjom di Krais es't ombi trii maal sa lüng üs twerk döör. Di Taal let höör ek ginau bistemi, aurdat et niin Rationali Taal es. Di wiar rocht nai bi π = 3,141 59 … {\displaystyle \pi =3{,}14159\dots } . U = π d = 2 π r . {\displaystyle U=\pi \,d=2\pi \,r.} Me r = 1 2 d {\displaystyle r={\tfrac {1}{2}}d} es di Raadius meent. A = π r 2 = π d 2 4 ≈ 0,785 4 d 2 . {\displaystyle A=\pi r^{2}={\frac {\pi \,d^{2}}{4}}\approx 0{,}7854\;d^{2}.} Di Döörmeter d {\displaystyle d} fan en Krais me't Areaal A {\displaystyle A} en Raadius r {\displaystyle r} kenst Dü sa bireekni: d = 2 r = 2 A π ≈ 1,128 4 A {\displaystyle d=2r=2{\sqrt {\frac {A}{\pi }}}\approx 1{,}1284\;{\sqrt {A}}} Commons: Krais – Saamling fan Skelter en
En Krais-Tsülinder es en Körper, wat fan tau lik Kraisi aurenachtler küm en me en "Wuch" trinjom forbünen uur. Di Bireekning giar me't Areaal fan jen Krais en di Hoogdi fan di "Wuch". Dit meent: Woluumen V= Areaal A x Hoogdi h: A = π r 2 {\displaystyle A=\pi r^{2}} en diarom uk V = π r 2 h {\displaystyle V=\pi r^{2}h} En Motoor es me 12 Tsülinders öndönen, en ark jen heer en Bööring fan 240 mm en en Kolbenwai fan 270 mm. Wü wel nü weet, hurfuul Kolbenrüm di Motoor heer. Dit skel em nü omset: Di Raadius es dit Hualev fan di Bööring, dit meent 240 m m / 2 = 120 m m {\displaystyle 240mm/2=120mm} Wü brük fuar üs Bireekning dat Areaal fan di Krais: A = π 120 2 m m 2 {\displaystyle A=\pi 120^{2}mm^{2}} Me di rocht Omreekinng jit dit: A = π 12 2 c m 2 {\displaystyle A=\pi 12^{2}cm^{2}} (Wü brüki jaa cm3, en da skel wü me cm reekni.) Dit meent: A = 3 , 14159 ∗ 12 c m ∗ 12 c m = 452 , 38896 c m 2 {\displaystyle A=3,14159*12cm*12cm=452,38896cm^{2}} Des skel wü da me di Hoogdi maalnem
Kaltsium as en cheemisk element mä det ufkörtang Ca an det atoomnumer 20. Hat as en eerdalkaalimetal an det fiftmiast element üüb a eerd. SIMS-spektrum faan a isotoopen Elektroonenskel faan kaltsium Rian kaltsium Uunlepen (oksidaret) kaltsium Commonskategorii: Kaltsium – Saamlang faan bilen of filmer Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013. Manjeera Mantina, Adam C. Chamberlin, Rosendo Valero, Christopher J. Cramer, Donald G. Truhlar: Consistent van der Waals Radii for the Whole Main Group. Uun: J. Phys. Chem. A. 113, 2009, S. 5806–5812, doi:10.1021/jp8111556. Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, Rainer Kassing: Lehrbuch der Experimentalphysik. Band 6: Festkörper. 2. Auflage. Walter de Gruyter, Berlin/New York 2005, ISBN 3-11-017485-5, S. 361. N. N. Greenwood, A. Earnshaw: Chemie der Elemente. VCH, Weinheim 1988, ISBN 3-527-26169-9, S. 136. Robert C. Weast u. a. (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. Chemical Rubber Publishing Company, Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bis E-145. Wäärser uun g/mol an uun cgs-ianhaiden. Amreegent tu SI-wäärs. Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks.
Q {\displaystyle \mathbb {Q} } En ratsionaal taal (mengde Q {\displaystyle \mathbb {Q} } ) as en reel taal, diar üs bröök faan tau hial taalen skrewen wurd koon. Det koon en brööktaal, of uk en deesimaalbröök wees. Commonskategorii: Ratsionaal taalen – Saamlang faan bilen of filmer
At Deensk (üüb Deensk Dansk) as en skandinaawisk spriik, wat faan amanbi 5,6 miljuunen mensken snaaket wurt, fööral uun Denemark. Tup mä Sweedsk bildet at a uastskandinaawisken twiich faan a nuurdgermaans spriiken. Det as de facto det amtsspriik uun Denemark an det naist amtspriik uun Greenlun (üüb sidj faan Greenluns) an a Fääröer (üüb sidj faan Fääröisk). Üüb Islun wurd det üüs plichtfeek onerrachtet. Uun Süüdsleeswich hee det a staatus faan en regiunaal an manerhaidspriik. Deensk hee trii hoodspriikwiisen: Jüütsk (jysk) Süüdjüütsk (sønderjysk) Waastjüütsk (vestjysk) Uastjüütsk (østjysk) Eilundeensk (ødansk) Uastdeensk (østdansk)
Hans Bradtke (* 21. Juuli 1920 ön Berlin; † 12. Mai 1997 ön Berlin) wiar en dütsk Tekst-Techter, Teekner en Karikaturist. En Skelt fo wü uk jit: Ich danke sehr für ihr Gedicht das freute mich echt riesig und auch Papa -ich fass es nicht- auf Wiki und in friesisch! Gern suche ich ein Bild für Sie ich muss nur etwas kramen. jetzt noch ganz schnell zur Drogerie- drum sag ich Tschüss und Amen. (Sin Faamen, di ken uk riimi!) Eeđer sin Abituur studiareti hi Architektuur bi di "Technische Hochschule in Berlin-Charlottenburg". Hi wel man dach lefer fuar di Bleeren teekni, üs hi fan't Krichsgifengnis töbeek kemen wiar. Diaarbi fing Hans Bradtke uk Aarberen, hur hi Titelbleeren fuar Nootenbokers maaki skul, en sa kām hi me Liren töhop, wat Musiik maaketi. Bal kām hi üp di Taacht en skriiv ain Teksti fuar Leedjis (Fan 1948 ön). Fuar di Uurter fan dat Leedji Pack' die Badehose ein (1951) skel Bradtke bluat en kwart Stün brükt haa. Di Komponist Gerhard Froboess skref da en Melodii diartö, en sjungen uur dit fan sin Faamen Cornelia, wat soowen Jaaren ual wiar. Dat Leedji uur da ön di 26. Juuni fan't Jaar 1951 iin ön
(fe.) 1920 wiar det twuntigst juar faan at 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender an mä’n Weedensdai uun de Juliaans kalender. (mo.) 1920 wus dåt twuntist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir beganed ma’n Törsdi önj di Gregoriåånsch Kaläner. (hf.) 1920 waos dat twontist iir foon dat 20. iirhonert. 21. Janewoore: Det 1919 Freeskonferens faan Pariis kaam tu aanj. 10. Febrewoore: En Folksufsteming uun Sleeswich feerd diartu, dat at nuurddial faan't lun faan Jüüle uf uun tu Denemark fäält. 30. Marts: Christian X. faan Denemark entleet at regiaring faan Carl Theodor Zahle auer en stridj auer at welerferianiging faan Madelsleeswich mä Denemark. Otto Liebe wurd premier-minister faan't lun. 05. April: Efter demonstratschuunen entleet Christian X. at regiaring faan Otto Liebe. Michael Pedersen Friis wurd premier-minister faan Denemark. 26. April: Woolen wiar uun Denemark. 05. Mei: Niels Neergaard wurd premier-minister faan Denemark. 14. August-12. September: Sööwenst Olympisk Somerspalen wiar uun Antwerpen. 2. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: wool faan Warren G. Harding tu a president. 15. Febrewoore: Piet van Aken, fleemisk skriiwer († 1984) 06. April: Meinte Walta, waastfresk konstmoler († 2002) 18. Mei: Karol Józef Wojtyła, baskop faan Room
Fräärstää as en stää önj Kris Nordfraschlönj (Slaswik-Holstiinj), deer booge 2666 manschne (2020). E stää läit bi di Treene Struum, ai wid wach foon di Ääder Struum. Et Ååstersiltooch låpt döör e stää, twasche di Treene än di Ääder. E stää wörd 1621 grünläid. Dåt wörd efter hiirtuuch Friedrich III. foon Slaswik-Holstiinj-Gottorf nåmd. Önj Fräärstää laawed tu da 30e iirnge foon dåt 20. iirhunert maning jööse. Da mååste foon jam wörd foon e Nazis ambroocht. Nü önj e stää jaft et maning Snääwelestiine, dåt ja ai ferjin wårde. Fräärstää önjt Nordfriesland Lexikon foont NFI Germany: Schleswig-Holstein, citypopulation.de
Jir skel forklaaret uur, hur'ling elektrisk Stroom, Stroomkraft en Energii tühophingi. Wan Weeter lung inoch üp en Stiin dropet, da maaket et en Küül iin ön di Stiin. Dat Weeter let höm gans gur ofmet, aurdat en Dropen langsen lik gurt es. Wan dit muar uur skel, da ken wü dat Weeter me en Aamer of en Kofikani ön di Stiin git. Wan da muar Dropen üp di Stiin faal, da uur di Küül diarbenen uk gurter of diiper. Wan em wat Breers heer en let di Dropen üp di Stiin faal, da uur diar me di Tir en litj Graav fan. En da es dit jit sa, dat 10 Dropen ön en Sekundi di Küül ön di salev Tir 10 maal diiper maaki üs wan dit bluat 1 Dropen ön di Sekundi es. Wan dat Weeter fan en gurter Hoogdi kumt, uur di Küül diiper, üs wan dit fan en liiger Plaats kumt. Fan 10 Meeter Hoogdi uur di Küül diiper üs wan di bluat fan 5 m dialfalt. Em kür nü sii: Di Stroomkraft fan't Weeter es proportsjonaal me di Hoogdi, wat me di Stroom maalnomen uur. Of üđers sair: Jen Drop ön en Sekundi fan 10 Meeter
At elektrisk lääs of uk mengde faan elektrisiteet as en grünjmiat uun a füsiik. Hat woort efter't SI-süsteem uun Coulomb (C) meeden an hää det formeltiaken Q {\displaystyle Q} of q {\displaystyle q} efter det latiinsk wurd quantum. At elektrisk lääs as en eegenskap faan atomaar elementaardialen üs elektroonen (negatiif apleesen) an protoonen (positiif apleesen). Det letjst lääs as det elementaarlääs an het e. Hat as 1,602 176 565 × 10−19 C grat. At prooton hää en lääs faan + 1e an det elektron hää en lääs faan - 1e. Det neutron häält nian lääs. Det „gesets faan Coulomb“ as faan Charles Augustin de Coulomb am 1785 ütjfünjen wurden. Uun't SI-süsteem bereegent ham det krääft tesken tau lees efter F = 1 4 π ε 0 q 1 ⋅ q 2 r 2 {\displaystyle F={\frac {1}{4\pi \varepsilon _{0}}}{\frac {q_{1}\cdot q_{2}}{r^{2}}}} , diarbi san q 1 {\displaystyle q_{1}} an q 2 {\displaystyle q_{2}} tau elektrisk lees, r {\displaystyle r} di wai diartesken an ε 0 {\displaystyle \varepsilon _{0}} det elektrisk fialtaal. En konstanten struum an en konstant lääs hinge direkt faanenööder uf: I = Q t ⇔ Q = I ⋅ t {\displaystyle I={\frac {Q}{t}}\quad \Leftrightarrow \quad Q=I\cdot t} . Sodenang
Frånkrik as en lönj önj Weest-Europa. Jü hoodstää as Paris än di präsidänt foon jü republik as sunt 2017 Emannuel Macron. Frånkrik as lasmoot önj e NATO , jü Europäische Union än da Feriinde Natione. Di huuchst bärj foon dåt lönj as di Montblanc (4.808 m). Da grutste struume foon Frånkrik san Schelde, Loire, Maas än Rhône. Frånkrik heet en fläche foon 543.965 km². Paris as jü grutst stää, ouers da metropoolregioone Marseille, Lille än Lyon hääwe uk mör as iinj milion önjboogere. Oudere grute stääse san Toulouse, Bordeaux, Nice, Nantes, Straatburg, Grenoble än Rouen. Frånkrik wårt begränsed foon: Belgien än Luksemborj önjt norden, Tjüschlönj än e Swaits än Itaalien önjt ååsten, Monaco än Spaanien än Andorra önjt sööden, Grut-Britannien önjt weesten. Da gränse foon dåt modärne Frånkrik san mååst glik as da gränsen foon dåt üülje Gallien, weer da keltische Gallier booged hääwe. Julius Caesar foon dåt Romische Rik erooberd Gallien önj dåt 1. iirhunert, än da Gallier nömen di romische spräke (latinsch, grünlååge for dåt Frånsche) än kultuur ouer. Dåt krastenduum wörd önj dåt 2. än 3. iirhunert di naie luuwe, önj dåt 4. än 5. iirhunert wjarn sü foole manschne krastlik, dåt Hieronimus fon Stridon schriiw dåt
Coulomb [kuˈlõː] (C) as det SI-ianhaid för't elektrisk lääs. Hat as näämd efter di fransöösk füsiiker Charles Augustin de Coulomb. 1 Coulomb as det elektrisk lääs, diar uun 1 sekund troch en wiir skebet woort, huar en struum faan 1 Ampere lääpt: 1 C = 1 A ⋅ 1 s {\displaystyle 1\,\mathrm {C} =1\,\mathrm {A} \cdot 1\,\mathrm {s} } At Coulomb (C) woort daalang brükt uunsteed faan det ual elektrostaatisk CGS-ianhaid ESU of Franklin (Fr). 1 C = ^ 2.997.924.580 F r {\displaystyle {\begin{aligned}1\,\mathrm {C} \ &{\mathrel {\widehat {=}}}\ 2.997.924.580\,\mathrm {Fr} \end{aligned}}} (10 (Fr s)/m mool det faard faan't laacht) 1 F r ≈ ^ 3 , 335641 ⋅ 10 − 10 C {\displaystyle {\begin{aligned}1\,\mathrm {Fr} \ &{\mathrel {\widehat {\approx }}}\ 3,335641\cdot 10^{-10}\,\mathrm {C} \end{aligned}}}
Det CGS-süsteem wiar en internatjunaal ferianboorang för ianhaiden uun a füsiik sant 1874. Det kaam ütj at ingelsk an mend: centimeter, gram, second. Det CGS-süsteem as det grünjlaag faan't "Gauß-süsteem". 1889 wurd det CGS-süsteem faan't MKS-süsteem ufliaset, det mend: meeter, kilogram an sekund. Det hää häälen bit 1960, do kaam det SI-süsteem.
1874 wiar det fjauer-an-sööwentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender. 10. Oktuuber: Fidschi wurd en britisk kolonii. 06. Nofember: At University of Adelaide wurd uun Austraalien grünjlaanjen. ünbekäänd dootem Det CGS-Süsteem woort uun a füsiik iinfeerd. 25. Janewoore: William Somerset Maugham, ingels dramaatiker an skriiwer († 1965) 01. Febrewoore: Hugo von Hofmannsthal, uasterriks dachter an skriiwer († 1929) 03. Febrewoore: Gertrude Stein, US-amerikoons skriiwer († 1946) 23. Febrewoore: Konstantin Päts, minister-president an president faan Eestlun († 1956) 09. Mei: Howard Carter, britisk archeolooge († 1939) 10. August: Herbert Hoover, 31. president faan dön Ferianigt Stooten († 1964) 27. Nofember: Chaim Weizmann, iarst president faan Israel († 1952) 30. Nofember: Winston Churchill, britisk premier-minister († 1965) 21. Janewoore: Enno Wilhelm Hektor, uastfresk (plaat) skriiwer (* 1820)
1889 wiar det njüügen-an-tachentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai. 09. Marts: Menelik II. wurd keiser faan Ethioopien. 31. Marts: A Eiffel-Törn wurd eebenmaaget. 02. Nofember: North Dakota wurd de 39. an South Dakota wurd de 40. stoot faan dön Ferianigt Stooten. 08. Nofember: Montana wurd de 41. stoot faan dön Ferianigt Stooten. 11. Nofember: Washington wurd de 42. stoot faan dön Ferianigt Stooten. 15. Nofember: Een militeerputsch uun Brasiilien störtet keiser Peter II.. Marschal Manuel Deodoro da Fonseca rep en republiik ütj. ünbekäänd dootem Det CGS-Süsteem uun a füsiik woort faan't MKS-Süsteem ufliaset. 04. Janewoore: Yumeno Kyūsaku, jaapaans skriiwer († 1936) 25. Janewoore: Nakamura Kenkichi, jaapaans dachter († 1934) 13. Febrewoore: Georg Schrimpf, tjiisk konstmooler († 1938) 01. Marts: Okamoto Kanoko, jaapaans skriiwer († 1939) 16. April: Charlie Chaplin, ingels schauspeler an regisöör († 1977) 20. April: Adolf Hitler, Diktaator fan't Dütsk Rik († 1945) 26. April: Ludwig Wittgenstein, uasterriks filosoof († 1951) 23. Jüüne: Anna Achmatowa, rüs-sowjeetisk lyriker an auerseeter († 1966) 05. Jüüle: Jean Cocteau, fraansöösk skriiwer, regisöör, choreograaf, konstmooler († 1963) 26. September: Martin Heidegger, tjiisk filosoof († 1976) 15. Nofember: Manuel II., köning faan Portugal († 1932) 10. Marts: Johannes IV.,
(fe.) 1960 wiar det söstigst juar faan det 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar. (mo.) 1960 wus dåt süstist iir foon dåt 20. iirhunert. (hf.) 1960 waos dat sustist iir foon dat 20. iirhonert. 01. Janewoore: Fraansöösk Kameruun wurd suwereen. 27. April: Toogo wurd suwereen; Sylvanus Olympio wurd de iarst president faan't lun. 01. August: Beniin wurd suwereen. 05. August: Burkiina Faaso wurd suwereen. 25. August-11. September: Sööwentanjst Olympisk Somerspalen wiar uun Room. 08. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: wool faan John F. Kennedy tu a president. 12. Deetsember: Keith Holyoake wurd weler premier-minister faan Nei-Sialun. dootem ünbekäänd Det MKSA-süsteem uun a füsiik woort faan't SI-süsteem ufliaset. 23. Febrewoore: Naruhito, keiser faan Jaapaan. 26. Marts: Axel Prahl, dütsk Spölster en Musikant.
Ampere [amˈpɛɐ̯] as en ianhaid uun a füsiik mä det tiaken "A", an as näämd efter di fransöösk füsiiker André-Marie Ampère. Uun't SI-süsteem stäänt Ampere för't elektrisk struummäächt I. Det ianhaid woort ööders üs di nööm „Ampère“ saner accent grave skrewen. 1 Ampere (A) as det määcht faan en likstruum, diar tesken tau struumfeerern, diar 1m paraleel luup, üüb en lengde faan 1m en krääft faan 2 × 10−7 Newton ütjmaaget. Sodenang as det magneetisk grünjmiat μ0 genau 4 · π × 10−7 H/m. 1 Ampere struum lääpt, wan en elektrisk lääs faan 1 Coulomb per Sekund troch en wiir skebet woort: 1 Ampere = 1 Coulomb per Sekund 1 A = 1 C s = 1 C ⋅ s − 1 {\displaystyle 1A=1{\frac {C}{s}}=1C\cdot s^{-1}}
At elektrisk struummäächt uf uk man ianfach a struum sait di, hüföl elektrisk lääs uun en was tidj skebet woort. Struum woort uun Ampere (A) meeden. Det formeltiaken I {\displaystyle I} komt faan "intensiteet". Elektrisk struum hää en struummäächt faan 1 A, wan uun 1 Sekund 6,24150948 ·1018 elementaar lees (det as so föl üs 1 Coulomb) troch en wiir skebet wurd. För en konstant lääs Q {\displaystyle {Q}~} uun det tidj t {\displaystyle {t}~} woort det struummäächt I {\displaystyle {I}~} so bereegent: I = Q t {\displaystyle \quad I={\frac {Q}{t}}}