rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Reenium as en cheemisk element mä det ufkörtang Re an det atoomnumer 75. Hat as en raar, swaar auergungsmetal. Hör nööm komt faan di struum Rhein. SIMS-spektrum faan a isotoopen Elektroonenskel Rian reenium Commonskategorii: Reenium – Saamlang faan bilen of filmer Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013. N. N. Greenwood, A. Earnshaw: Chemie der Elemente. 1. aplaag. Weinheim 1988, ISBN 3-527-26169-9, S. 1339. Robert C. Weast (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bit E-145. Wäärser diar uun g/mol an uun cgs-ianhaiden. Heer amreegent tu SI-wäärs. Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. Uun: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, S. 328–337, doi:10.1021/je1011086. A. F. Holleman, E. Wiberg, N. Wiberg: Lehrbuch der Anorganischen Chemie. 101. Auflage. de Gruyter, Berlin 1995, ISBN 3-11-012641-9. Iindraanj tu Rhenium-Pulver uun't GESTIS-dootenbeenk faan't IFA, ufrepen di 30. April 2017 (mä JavaScript).
Osmium as en cheemisk element mä det ufkörtang Os an det atoomnumer 76. Hat as en auergungsmetal an hää mä 22,6 g/cm3 det huuchst sachthaid faan aal a elementen. Di nööm komt faan ualgreks ὀσμή osmē „öösem, stirem“, auer osmiumoksiid (Os(VIII)O4) en skarepen stirem hää. SIMS-spektrum faan a isotoopen Elektroonenskel Osmium-kristal Ian uns (oz.) osmium (Os) uun ferglik tu iisen (Fe) an alumiinium (Al) Osram-lampen haa en triad ütj osmium an wolfraam Commonskategorii: Osmium – Saamlang faan bilen of filmer A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013. J. W. Arblaster: Densities of Osmium and Iridium. In: Platinum Metals Review. 33, 1, 1989, S. 14–16; (Volltext; PDF; 209 kB). Robert C. Weast (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bit E-145. Wäärser diar uun g/mol an uun cgs-ianhaiden. Heer amreegent tu SI-wäärs. J. W. Arblaster: What is the True Melting Point of Osmium? Uun: Platinum Metals Review. 49, 4, 2005, S. 166–168; (Volltext; PDF; 610 kB); doi:10.1595/147106705X70264. Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. Uun: Journal of
Iriidium as en cheemisk element mä det ufkörtang Ir an det atoomnumer 77. Hat as en auergungsmetal. SIMS-spektrum faan a isotoopen Elektroonenskel Iriidium-kristal Iriidiumblik Di uurmeeter as faan iriidium an plaatin maaget Commonskategorii: Iriidium – Saamlang faan bilen of filmer Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013. J. W. Arblaster: Densities of Osmium and Iridium. Uun: Platinum Metals Review. 33, 1, 1989, S. 14–16 (Volltext; PDF; 209 kB). Robert C. Weast (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bit E-145. Wäärser diar uun g/mol an uun cgs-ianhaiden. Heer amreegent tu SI-wäärs. Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. Uun: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, S. 328–337, doi:10.1021/je1011086. Guanjun Wang, Mingfei Zhou, James T. Goettel, Gary G. Schrobilgen, Jing Su, Jun Li, Tobias Schlöder, Sebastian Riedel: Identification of an iridium-containing compound with a formal oxidation state of IX. In: Nature. Band 514, S. 475–477, doi:10.1038/nature13795. Iindraanj tu Iridium, Pulver uun't
Plaatin as en cheemisk element mä det ufkörtang Pt an det atoomnumer 78. Hat as en grä-witj auergungsmetal. SIMS-spektrum faan a isotoopen Elektroonenskel Plaatin-„nuggets“ Plaatin-kristal Plaatin jilstak Huar plaatin ufbaud woort Di uurmeeter as faan iriidium an plaatin maaget Commonskategorii: Plaatin – Saamlang faan bilen of filmer Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente. S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013. Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, Rainer Kassing: Lehrbuch der Experimentalphysik. Bd. 6: Festkörper. 2. aplaag. Walter de Gruyter, 2005, ISBN 3-11-017485-5, S. 361. (ütjden faan) David R. Lide: CRC Handbook of Chemistry and Physics. 90. aplaag. (uun't näät: 2010), CRC Press/Taylor and Francis, Boca Raton, FL, Properties of the Elements and Inorganic Compounds, S. 4-26. Robert C. Weast (Hrsg.): CRC Handbook of Chemistry and Physics. CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1990, ISBN 0-8493-0470-9, S. E-129 bit E-145. Wäärser diar uun g/mol an uun cgs-ianhaiden. Heer amreegent tu SI-wäärs. Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. Uun: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, S. 328–337, doi:10.1021/je1011086. Platin: Stoffeigenschaften
Astaat as en raadioaktiif cheemisk element mä det ufkörtang At an det atoomnumer 85. Hat stäänt uun't skööl faan a halogeenen. Di nööm komt faan ualgreks ἄστατος: „ünbestendag“. Elketroonenskel Commonskategorii: Astaat – Saamlang faan bilen of filmer Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente, S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . Manjeera Mantina, Adam C. Chamberlin, Rosendo Valero, Christopher J. Cramer, Donald G. Truhlar: Consistent van der Waals Radii for the Whole Main Group. Uun: J. Phys. Chem. A. 2009, 113, S. 5806–5812, doi:10.1021/jp8111556. Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Radoon (uk raadon) as en cheemisk element mä det ufkörtang Rn an det atoomnumer 86. Hat stäänt uun det skööl faan a eedelgaasen. Hör nööm komt (jüst so üs raadium) faan lat. radius „strual“, auer hat raadioaktiif as. Radoon entstäänt üs produkt, wan det raadium-isotoop 226Ra ütjenööderfäält. Radoon 222Rn fäält do mä en hualewwäärstidj faan 3,823 daar ütjenööder tu poloonium 218Po. An det lewet aal wat linger, iar det mä en hualewwäärstidj faan 138,376 daar tu det stabiil luad 206Pb woort. Sodenang feert det iinöösmin faan radoon bi a minsk tu't strualkraankhaid. Do faal a hiaren ütj an at komt tu nöös- an müsblääten. Elektroonenskel Hü radoon iin uun't hüs kem koon Commonskategorii: Radoon – Saamlang faan bilen of filmer Radoonbeläästang uun Schiisklun (BfS, Bundesamt für Strahlenschutz) Radoonbeläästang (BfS-Geoportal, GIS koord) Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente, S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . Manjeera Mantina, Adam C. Chamberlin, Rosendo Valero, Christopher J. Cramer, Donald G. Truhlar: Consistent van der Waals Radii for the Whole Main Group. Uun: J. Phys. Chem. A. 2009, 113, S. 5806–5812, doi:10.1021/jp8111556. (ütjden faan) David R. Lide: CRC Handbook of Chemistry and Physics. 90. aplaag.
En Mooker (beeter: Maaker) es en Hamer me lüng Greep en aur ≥ 5 kg Wecht Di Noom kumt fan maaki. En Hamer me gurt Wecht fraaget ek sa fuul, di maaket. Me en Maaker ken em uk waker Baarentiinsten önber, wan em ek diarme omken of dit Werktjüch ek töpas iinseet hur dit Sen heer. Commons: Mooker – Saamling fan Skelter en Videos
Frantsium as en cheemisk element mä det ufkörtang Fr an det atoomnumer 87. Hat as en raadioaktiif alkaalimetal. Elektroonenskel Commonskategorii: Frantsium – Saamlang faan bilen of filmer Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente, S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . Manjeera Mantina, Adam C. Chamberlin, Rosendo Valero, Christopher J. Cramer, Donald G. Truhlar: Consistent van der Waals Radii for the Whole Main Group. Uun: J. Phys. Chem. A. 2009, 113, S. 5806–5812, doi:10.1021/jp8111556. E Arnold, W Borchers, H T Duong, P Juncar, J Lerme, P Lievens, W Neu, R Neugart, M Pellarin, J Pinard: Optical laser spectroscopy and hyperfine structure investigation of the 102S, 112S, 82D, and 92D excited levels in francium. Uun: J. Phys. B 23, 1990, 3511. Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Raadium as en cheemisk element mä det ufkörtang Ra an det atoomnumer 88. Hat as en eerdalkaalimetal. Hör nööm komt faan lat. radius = strual, auer raadium raadioaktiif as. Elektroonenskel Raadium A wiisern mä raadium locht uun't jonken Raadium wiisern Commons: Raadium – Saamlang faan bilen of filmer Radoon Harry H. Binder: Lexikon der chemischen Elemente, S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3. A taalen för't infobox kem miast faan www.webelements.com . Manjeera Mantina, Adam C. Chamberlin, Rosendo Valero, Christopher J. Cramer, Donald G. Truhlar: Consistent van der Waals Radii for the Whole Main Group. Uun: J. Phys. Chem. A. 2009, 113, S. 5806–5812, doi:10.1021/jp8111556. N. N. Greenwood und A. Earnshaw: Chemie der Elemente. VCH, Weinheim 1988, ISBN 3-527-26169-9, S. 136. Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Lawrentsium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Lr an det atoomnumer 103. Hat hiart tu a aktinoiden. Hat as näämd efter Ernest Lawrence. Di iarst nööm wiar Unniltrium (Unt). Elektroonenskel Ernest Orlando Lawrence Commonskategorii: Lawrentsium – Saamlang faan bilen of filmer A taalen för't infobox kem miast faan: Robert J. Silva: Fermium, Mendelevium, Nobelium, and Lawrencium, uun: Lester R. Morss, Norman M. Edelstein, Jean Fuger (Hrsg.): The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements, Springer, Dordrecht 2006; ISBN 1-4020-3555-1, S. 1621–1651. Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Rutherfordium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Rf an det atoomnumer 104. Hat as en auergungsmetal uun't titaanskööl. Di iarst nööm wiar Unnilquadium (Unq). Det element as näämd efter Ernest Rutherford. Elektroonenskel Ernest Rutherford Commonskategorii: Rutherfordium – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Dubnium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Db an det atoomnumer 105. Hat as en auergungsmetal uun't wanaadiumskööl. Di iarst nööm wiar Unnilpentium (Unp). Elektroonenskel Stunbil uun't stääd Dubna Commonskategorii: Dubnium – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Seaborgium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Sg an det atoomnumer 106. Hat as en auergungsmetal uun't kroomskööl. Di iarst nööm wiar Unnilhexium (Unh). Det element as näämd efter Glenn T. Seaborg. Elektroonenskel Glenn T. Seaborg Commonskategorii: Seaborgium – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Bohrium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Bh an det atoomnumer 107. Hat as en auergungsmetal uun det mangaanskööl. Di iarst nööm wiar Unnilseptium (Uns). Det elememt as näämd efter Niels Bohr. Elektroonenskel Niels Bohr Commonskategorii: Bohrium – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Hassium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Hs an det atoomnumer 108. Hat as en auergungsmetal uun't iisenskööl. Di iarst nööm wiar Unniloctium (Uno). Elektroonenskel Commonskategorii: Hassium – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Meitneerium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Mt an det atoomnumer 109. Hat as en auergungsmetal uun't koobaltskööl. Hat as näämd efter Lise Meitner. Di iarst nööm för det element wiar Unnilennium (Une). Elektroonenskel Lise Meitner Commonskategorii: Meitneerium – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Darmstadtium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Ds an det atoomnumer 110. Hat as en auergungsmetal uun det nikelskööl. Di iarst nööm wiar Ununnilium (Uun). Elektroonenskel Commonskategorii: Darmstadtium – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Nihoonium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Nh an det atoomnumer 113. Hat stäänt uun't boorskööl. Di nööm komt faan Nihon (=Jaapan) uf. Di iarst nööm wiar Ununtrium (Uut). Elektronenskel Uun't juar 2016 as di nööm fäästlaanj wurden Commonskategorii: Nihoonium – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Fleroowium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det atoomnumer 114 an det ufkörtang Fl. Hat stäänt uun't karboonskööl an as näämd efter Georgi Nikolajewitsch Fljorow. Di iarst nööm wiar Ununquadium (Uuq). Elektroonenskel G.N. Fljorow Commonskategorii: Fleroowium – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Moskoowium as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Mc an det atoomnumer 115. Hat stäänt uun det skööl fan a Pniktogeenen. Di iarst nööm för det element wiar Ununpentium (Uup). Elektroonenskel Commonskategorii: Moskoowium – Saamlang faan bilen of filmer Dirk Rudolph, et al.: Spectroscopy of Element 115 Decay Chains, Phys. Rev. Lett., 2013, 111, 112502; doi:10.1103/PhysRevLett.111.112502. Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Livermoorium as en cheemisk element mä det ufkörtang Lv an det atoomnumer 116. Hat stäänt uun det skööl faan a Chalkogeenen. Di nööm komt faan det stääd Livermore uf. Di iarst nööm för det element wiar Ununhexium (Uuh). Elektroonenskel Commonskategorii: Livermoorium – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Tennessiin as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang Ts an det atoomnumer 117. Hat stäänt uun det skööl faan a halogeenen. Di nööm komt faan di US-amerikoonsk stoot Tennessee uf. Di iarst nööm för det element wiar Ununseptium (Uus). Elektroonenskel Commonskategorii: Tennessiin – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Oganessoon as en cheemisk element mä det huuchst atoomnumer 118 (stant: 2018) an mä det ufkörtang Og. Hat stäänt uun det skööl faan a eedelgaasen. Hör nööm komt faan Yuri Oganessian uf. Di iarst nööm för det element wiar Ununoctium (Uuo). Elektroonenskel Yuri Oganessian Commonskategorii: Oganessoon – Saamlang faan bilen of filmer Faan detdiar element witj wi ei, hü gefeerelk det as.
Alkaalimetalen san cheemisk elementen uun det 1. skööl faan't periodensüsteem. Uk weederstoof stäänt uun't 1. skööl, det as oober nian metal. Tu detdiar skööl hiar Liitsium, Naatrium, Kaalium, Rubiidium, Tseesium an Frantsium. Det san salwern skürnin metalen mä ian elektron uun't bütjenst elektroonenskel. Commonskategorii: Alkaalimetalen – Saamlang faan bilen of filmer
At magneetisk sustseptibiliteet χ {\displaystyle \chi } as en füsikaalisk grate saner ianhaid. Hat sait ütj, hü stark en materiool magnetisiaret wurd koon. Hör wäärs leit tesken -1 an ∞ (ünentelk). En negatiiwen wäärs wiset üüb diamagnetismus hen. At magneetisk woluumensustseptibiliteet χ {\displaystyle \chi } (of uk χ V {\displaystyle \chi _{V}} ; χ {\displaystyle \chi } as di greks buksteew Chi), beskraft en proportjuun tesken magnetisiarang M → {\displaystyle {\vec {M}}} an det magneetisk fialmäächt H → {\displaystyle {\vec {H}}} : M → = χ V H → . {\displaystyle {\vec {M}}=\chi _{V}{\vec {H}}.} At magneetisk sustseptibiliteet hinget tuup mä't magneetisk permeabiliteet μ r {\displaystyle \mu _{r}} : χ V = μ r − 1 {\displaystyle \chi _{V}=\mu _{r}-1}
Antje Kristine Arfsten, (* 5. Maarts 1969 uun a Wik) as uun Aalkersem Maask apwoksen an wenet nü uun Risem-Lunham. Efter’t skuul studiaret hat Volkskunde, Friisk an Ur- und Frühgeschichte bi a CAU uun Kiel. Faan 1990 bit 2000 hee't üüs frei mäwerker bi a NDR I/Welle Nord för „Frasch for enarken“ bidracher maaget. Sant 2001 as hat üüs spriaklektoorin bi’t Nordfriisk Instituut uun Bräist uunstääld. Antje Arfsten an Astrid Volkerts: En nüürig lingen efter Feer. Uun: Rau uun frees. Trii krimiis faan Feer an Oomram. Bräist 2006 Antje Arfsten an Christina Tadsen: Friesischer Sprachkurs. Fering I. Bräist 2007 Antje Arfsten an Ingo Laabs: Friesischer Sprachkurs. Mooringer Frasch II. Bräist 2008 Antje Arfsten an Ingo Laabs: Friesischer Sprachkurs. Fering II. Bräist 2009 Antje Arfsten, Anne Paulsen-Schwarz an Lena Terhart: Friesische Gebrauchsgrammatik. Fering. Bräist 2021 Antje Arfsten, Anne Paulsen-Schwarz an Lena Terhart: Friesische Gebrauchsgrammatik. Mooringer Friesisch. Bräist 2021 Fryske Taal Rotonde. Mä’t fering uun a kring. Dial I + Dial II. Bräist 2002 De letj prens. Neckarsteinach 2010 Wikisource: Et spöökels foon Harrowby Hall Antje Arfsten bi't FID Benelux-Forschungsverzeichnis
At magnetisiarang M {\displaystyle M} as en füsikaalisk grate, huar di magneetisk tustant faan en materiool mä beskrewen wurd koon. At magneetisiarang woort bereegent üs magneetisk moment m → {\displaystyle {\vec {m}}} per woluumen V {\displaystyle V} : M → = d m → d V {\displaystyle {\vec {M}}={\frac {d{\vec {m}}}{dV}}} At mageneetisiarang beskraft det ferbinjang tesken magneetisk struummäächt B → {\displaystyle {\vec {B}}} an magneetisk fialmäächt H → {\displaystyle {\vec {H}}} : B → = μ 0 ( H → + M → ) = μ H → {\displaystyle {\vec {B}}=\mu _{0}\left({\vec {H}}+{\vec {M}}\right)\ =\mu {\vec {H}}} Diarbi as μ 0 {\displaystyle \mu _{0}} at magneetisk fialtaal an μ {\displaystyle \mu } at magneetisk permeabiliteet. Uun diamagneetisk materiool as μ < μ 0 {\displaystyle \mu <\mu _{0}} , at magnetisiarang werket det fial uunjin; uun paramagneetisk materiool as μ > μ 0 {\displaystyle \mu >\mu _{0}} , at magnetisiarang an at fial werke di salew wai. At magnetisiarang koon uk mä't magneetisk fialmäächt H → {\displaystyle {\vec {H}}} an at magneetisk suszeptibiliteet χ m {\displaystyle \chi _{\text{m}}} beskrewen wurd: M → = χ m ⋅ H → {\displaystyle {\vec {M}}=\chi _{\text{m}}\cdot {\vec {H}}} At suszeptibiliteet hää nian miat an
A Åntretemåntre, det as frasch an ment miiren, san en musiik-duo mä Dörte Flor an Astrid Karstensen. Dörte schongt an Astrid spelet gitaar, hör staken kem faan blues an jazz, an jo schong üüb frasch an öömrang. Jo tau san al flooksis aptreeden, ei bluas uun Nuurdfresklun. Det CD "Läät üs flä" (2000) as noch tu fun bi't NFI an a Friisk Foriining.
Baure as en fulk an en spriak uun Boliiwien. Diar jaft at wel noch son 40 spreegern faan. A miast Baure haa det Spoonsk uunnimen. Enkelt staken faan a Biibel san tu't Baure auersaat wurden. Baure Carmelito Joaquiniano † DOBES Dokumentatsion auer Baure (faan Swintha Danielsen mä Franziska Riedel, Femmy Admiraal, Lena Terhart) Sell, Lena & Terhart, Lena: Klassifikationen im Baure. LINCOM, 2016. ISBN 978-3862886890
A Biibel (ualgreks βιβλία biblia ‚buken‘; diaram uk buk faan a buken) as en saamlang fan skraften, diar för a Juuden an Krasten üs Halag Skraft täält. Det Biibel för a Juuden het Tanach an hää trii dialen: Tora (Uunwisang), Nevi’im (Profeeten) an Ketuvim (Skraften). Jo san am't juar 1200 f.Kr. apskrewen wurden. A Krasten auernaam a Tanach, steld a skraften en betj am, an maaget diarfaan det Ual Testament. Diar kaam do det Nei Testament tu, diar ham üüb det leewent an a liaren faan Jiises Krast betoog. Detdiar taudialag Biibel as det miast drükt, an uun a miast spriaken auersaat buk faan a welt. Di nööm Biibel komt faan't greks βιβλίον (Papyrus-rol), an det komt faan bíblos of býblos (papyrus). Byblos het uk det huuwenstääd, huar papyrus-rolen maaget wurden san. Uastfresk (Plaatsjiisk): Dat Näi Testament in dat Ostfräske Plattdüts Öferset't von O. Boekhoff (fert. Oldig Boekhoff, 1915) Nuurdfresk: Dat Nii Testament en di Psalme (Sölring; fert. Peter Michael Clemens (1804-1870), reekommen yn 1870 mar nea útjûn) Dåt Evangelium fon Markus aw Mauringer-Frasch Auerset (Mooring; fert. Alfred Boysen, 1954) Dåt Evangelium fon Mattäus aw Mauringer-Frasch Auerset (Mooring; fert. Alfred Boysen, 1955) Di Fjuur Evangelien – Matthäus, Markus, Lukas, Johannes:
Juudendoom (efter greks ἰουδαϊσμός ioudaismos, hebreewsk ‏יהדות‎‎jahadut) as det religion an kultuur faan a Juuden. At jüüdsk religion as det äälst faan a religionen, diar üüb Abraham turag gung. Hat as muar ür 3000 juar ual. Det grünjlaag as at Tora (Uunwisang, Liar, Gesets). Tuup mä't Nevi’im (Profeeten) an Ketuvim (Skraften) san det a trii dialen faan't Tanach. At Tanach as leederhen faan a Krasten tu't Ual Testament maaget wurden. En ööder wichtag buk för a Juuden as di Talmud; diar stäänt uun, hü at Tora ütjlaanj wurd skal. Tu tidj lewe amanbi 15 miljuun Juuden, a miasten uun Israel an a Ferianagt Stooten. Di nööm faan a Juuden gongt turag üüb a stam Juuda, diar faan hör könang David tu en könangrik maaget wurden as. A minsken uun't Könangrik Juuda wiar Judeer. Leeder as det könangrik apdiald wurden tu en süüdelken dial Juuda an en nuurdelken dial Israel. Ööders üs jo tau ööder religionen, diar üüb Abraham turag gung, at Krastendoom an a Islaam, wul a Juuden nimer ööder minsken misjuniare. Det spriak faan a äälst religiös skraften as Hebreewsk; det modern furem het Iwrith. Commonskategorii: Juudendoom – Saamlang faan bilen of filmer Wikisource: Juudendoom (sjiisk) Wikiquote: Juudendoom (sjiisk)
A Arawak, Aruak of Arawaken (efter Lokono aru = Cassava-bloos) wiar en fulk uun't nuurden faan Süüdameerikoo an üüb a Letj Antilen. Jo san diar faan a Kariiben ferdrewen wurden. Efter a Arawak as det Arawak spriakenfamile näämd wurden. Jodiar spriaken wurd daalang uun grat dialen faan Süüdameerikoo snaaket. Det eegentelk Arawak spriak woort daalang fööraal uun Suurinam an Guyaana faan gud 2000 minsken snaaket. Hat as uk üs Lokono bekäänd. Daalang lewe efterkemen faan a Arawak bluas noch üüb't madel-amerikoonsk fäästlun uun Honduuras, Guatemaala an Belize an jo snaake diar det spriak Garifuna, diar noch grat iinflööd faan't Igneri hää. Üüb't Guajira-Hualeweilun (Kolumbien an Venezuela) lewe 140.000 Wayuu, diar tu a Arawak tääld wurd. Commonskategorii: Arawak – Saamlang faan bilen of filmer Arawak spriaken
A Arawak spriaken san en spriakfamile uun Süüdameerikoo an a Kariibik. Det eegentelk Arawak as man ian faan amanbi 60 spriaken uun det spriakfamile, man hat hää det famile a nööm den. Am det ei trochenööder tu bringen, snaaket am daalang faan Maipuurisk, wan am det hialer spriakfamile ment. Maipuurisk Zentraal-Maipuurisk (nuurdelk Mato Grosso uun Brasiilien) Mehináku Parecís Saraveca Enawené-Nawé Waurá Yawalapití Uast-Maipuurisk (bi't nuurdelk Atlantik-küst faan Brasiilien) Palikúr Nuurd-Maipuurisk (nuurden faan a Amazonas) Kariibisk Skööl I Lokono (Fäästlun) Arawak (Suurinam, Guyana) Wayuu (Wayuunaiki) (Guajira-Hualeweilun, Kolumbien an Venezuela) Paraujano (waastelk Venezuela) Taíno (Eilunen) Taíno (Grat Antilen an Bahaamas) Kariibisk Skööl II Garifuna, Igneri (Honduuras, Guatemaala, Belize) Eilun-Kariibisk (Letj Antilen) Banlun-Skööl I (süüdelk Venezuela) Baniva Maipure Yavitero Banlun-Skööl II (Llanos de Orinoco, fööraal Kolumbien) Achagua Piapoco Banlun-Skööl III (nuurdwaastelk Amazonas) Baniwa (Brasiilien) Cabiyarí (Kolumbien) Guarequena (Venezuela) Curripaco (Kolumbien) Tariano (Brasiilien) Banlun-Skööl IV ("Amazoonisk") Baré (Venezuela) Carútana (Brasiilien) Guipunave (Brasiilien) Ipeka-Tapuia (Brasiilien) Manau (Brasiilien) Mandahuaca (Venezuela) Resígaro (Peru) Tubarão (Brasiilien) Uainuma (Brasiilien) Yucuna (Kolumbien) Yabaâna (Brasiilien) Wapishana-Skööl (süüdelk Guyana an Brasiilien) Atorada (Guyana) Mapidian (Brasilien) Wapishana (Guyana) Süüd-Maipuurisk Süüdelk Skööl I (Boliiwien) Baure Ignaciano Paunaka Trinitario Süüdelk Skööl II (Brasiilien) Guana Terêna Föör-Anden Skööl (Peruu) Ashéninka Pajonal Asháninka Caquinte Nanti Ashéninka, Ucayali-Yurúa