rlitschk/wikidir huggingface dataset:
Fögler, (mo.) Föögle, (ha.) Finken (Aves) san en klas faan diarten mä jügen an en nääb. A miasten kön flä. Jo lewe üüb arke kontinent. At wedenskap am a fögler het Ornitologii. Daalang käänt'am 10.350 slacher. Elefantenfögler (Aepyornithiformes) † Kiiwifögler (Apterygiformes) Casuariiformes Moafögler (Dinornithiformes) † Nandufögler (Rheiformes) Strausenfögler (Struthioniformes) Tinamufögler (Tinamiformes) Gripfögler (Accipitriformes) Aegotheliformes Anen an Ges (Anseriformes) Siilfögler (Apodiformes) Wiiduufögler (Bucerotiformes) Naachtswaalkenfögler (Caprimulgiformes) Cariamiformes Kuben an Waadfögler (Charadriiformes) Straalfögler (Ciconiiformes) Müsfögler (Coliiformes) Düüwenfögler (Columbiformes) Coraciiformes Kukütjfögler (Cuculiformes) Eurypygiformes Falkenfögler (Falconiformes) Hanenfögler (Galliformes) Siadükerfögler (Gaviiformes) Kraanekfögler (Gruiformes) Leptosomiformes Mesitornithiformes Musophagiformes Nyctibiiformes Hoatzin (Opisthocomiformes) Trapenfögler (Otidiformes) Podargiformes Sjongfögler (Passeriformes) Peelekaanfögler (Pelecaniformes) Phaethontiformes Flamingofögler (Phoenicopteriformes) Holthakerfögler (Piciformes) Dükerfögler (Podicipediformes) Sturemfögler (Procellariiformes) Popegein (Psittaciformes) Pteroclidiformes Pinguinfögler (Sphenisciformes) Steatornithiformes Kadüülfögler (Strigiformes) Suliformes Kolibrifögler (Trochiliformes) Trogoniformes Det as en ringen fögel, diar sin aanj nääst beskat. En iaragen fögel skal a nääb uf! Leewer ään fögel uun a poon, üs tjiin uun a loft. Commonskategorii: Fögler – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Fögler Dåt uurset ap faan Johannes Petersen Christian Ludwig Brehm Reinhard Arfsten, Föhrer Vogelbuch, Heide/Holstein, 2.aplaag, 1969 Breipot 9, fering-öömrang fögelnöömer Marie Tångeberg, Föögle önj Nordfraschlönj, Risem-Lunham, 1992 Volkert Faltings an Reinhard Jannen: Fering-Öömrang Spreegwurdleksikon, Hüsem 2012
Di elektrisk Stroomstarkhair of iinfach di Stroom sair sa fuul üs dit, hurfuul elektrisk Leer ön hok Tir stjüürt uur. Di Stroom uur üs Ampere (A) meten en notiaret. Dat Formelteeken "I" kumt fan "Intensiteet". Elektrisk struum hää en struummäächt faan 1 A, wan uun 1 Sekund 6,24150948 ·1018 elementaar Leer (dit es sa fuul üs 1 Coulomb) döör en Wiir stjüürt uur. Wan di Leer Q {\displaystyle {Q}~} ön en Tir t {\displaystyle {t}~} konstant es, da uur di Stroomstarkhair I {\displaystyle {I}~} sa bireeknet: I = Q t {\displaystyle \quad I={\frac {Q}{t}}}
André-Marie Ampère (* 20. Januwaari 1775 ön Lyon, Frankrik; † 10. Juuni 1836 ön Marseille) wiar en franzk Füüsiker en Mathemātiker. Di Stroomstarkhair Ampere heer höör Noom eeđer höm fingen. Tö Iaren fan Ampère es dat Maat fuar di elektrisk Stroom ön't SI-Maatensüsteem „Ampere“ (Teeken A) nēmt uuren. Ampère sin Noom es ön di Eiffeltorn önslain uuren. Sent 1935 drait en Barig üp di Muun di Noom "Mons Ampère". Rochts ön des Skelt sjocht em Ampère sin Naam ön di Eiffeltorn. Sin Aalernhüs es deling en Museeum uuren. Dat Greev fan Ampère en sin Dreeng Commons: André-Marie Ampère – Saamling fan Skelter en Videos Di 72 Noomen ön di Eiffeltorn (Dütsk)
Füsikaalisk chemii as ian faan trii ufdialangen faan't wedenskap faan a chemii. Jo ööder tau het orgaanisk chemii an anorgaanisk chemii. Di nööm sait at al, dat diar en auergung tu't füsiik as. At füsikaalisk chemii onersjükt eegenskapen faan materioolen an hör feranrangen, an beskraft jodiar eegenskapen mä matemaatisk formeln. Teoreetisk chemii Cheemisk termodünaamik Kineetik Spektroskopii Elektrochemii Suspensjoon (sölring)
At Franklin (Fr) as det ianhaid för't elektrisk lääs Q uun't elektrostaatisk CGS-süsteem. Hat as näämd efter di amerikoonsk wedenskapsmaan Benjamin Franklin. Statcoulomb (statC) electrostatic unit of charge (ESU) Q = k C − 1 / 2 ⋅ F 1 / 2 ⋅ r {\displaystyle Q=k_{\mathsf {C}}^{-1/2}\cdot F^{1/2}\cdot r} Diarbi as F at krääft, r di wai tesken tau lees an kC det Coulomb-taal (= 1 uun't CGS-ESU-Süsteem) 1 F r = 1 10 c m ⋅ A ⋅ s s ≈ 3,335 641 ⋅ 10 − 10 C {\displaystyle {\begin{aligned}1\mathrm {Fr} &={\frac {1}{{\mathsf {10}}\,c}}\;{\frac {\mathsf {m\cdot A\cdot s}}{\mathsf {s}}}\\&\approx 3{,}335641\cdot 10^{-10}\;{\mathsf {C}}\end{aligned}}} Diarbi as c {\displaystyle c} at faard faan't laacht.
At faard faan't laacht sait, hü gau at laacht of elektromagneetisk waagen uun a leesag rüm san. Iar mend'am, det faard faan't laacht wiar saner aanj. Sant Heinrich Hertz witj'am, dat det so amanbi 300.000.000 m/s san. Sant 1983 as uk di meeter fäästlaanj üs di wai, di det laacht uun a leesag rüm för di 299 792 458st dial faan en sekund brükt . Sodenang as det faard faan't laacht: c = 299 792 458 meeter sekund {\displaystyle c\,=\,299\,792\,458\ {\frac {\text{meeter}}{\text{sekund}}}\,} Det san ~ 1.079.252.849 km/h. CODATA: Fundamental physical constants: speed of light in vacuum. Commonskategorii: faard faan't laacht – Saamlang faan bilen of filmer
At Kanin (wil kanin) (Oryctolagus cuniculus) hiart tu at Haasenfamile (Leporidae) an as en tetjdiart. Wil Kanin Hüskanin En wil kanin üüb Oomram. Commonskategorii: Kaninen – Saamlang faan bilen of filmer Wikispecies hää en artiikel tu: Kaninen
At elektrisk fialmäächt (E) as en vektoriel grate uun a elektrostaatik an elektrodünaamik an beskraft det elektrisk fial. Hat koon krääft (F) üüb en elektrisk lääs (Q) ütjööwe. E → = F → q {\displaystyle {\vec {E}}={\frac {\vec {F}}{q}}} q {\displaystyle q} stäänt för en letj lääs, an F → {\displaystyle {\vec {F}}} as det krääft üüb detdiar lääs. Det SI-ianhaid för E → {\displaystyle {\vec {E}}} as Newton per Coulomb of Volt per Meeter. Det hinget so tuup: N C = W s A s ⋅ 1 m = V m {\displaystyle \mathrm {{\frac {N}{C}}={\frac {W\,s}{A\,s}}\cdot {\frac {1}{m}}={\frac {V}{m}}} } of N C = J m C {\displaystyle \mathrm {{\frac {N}{C}}={\frac {J}{m\,C}}} }
Kansas [ˈkænzəs] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj mal foon't lönj. Dåt heet 2.913.314 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Topeka. E diiljstoot läit önj e Great Plains. Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san: Kansas heet 105 counties: Kiik uk deer: List foon counties önj Kansas AL AN AT BA BT BR BB BU CS CQ CK CN CA CY CD CF CM CL CR DC DK DP DG ED EK EL EW FI FO FR GE GO GH GT GY GL GW HM HP HV HS HG JA JF JW JO KE KM KW LB LE LV LC LN LG LY MN MS MP ME MI MC MG MR MT NM NO NS NT OS OB OT PN PL PT PR RA RN RP RC RL RO RH RS SA SC SG SW SN SD SH SM SF ST SV SU TH TR WS WB WA WH WL WO WY USA: States, citypopulation.de USA: Kansas, citypopulation.de 38.416666666667-98.383333333333Koordinaaten: 38° 25′ N, 98° 23′ W
At elektrisk späänang as en grate uun a füsiik. Det dää uun, hüföl elektrisk werk (= energii) nuadag as, am en elektrisk lääs faan en elektron of ion uun en elektrisk fial tu skebin. Det Formeltiaken U komt faan latiinsk urgere (trak of pui). Uun't SI-süsteem woort at späänang uun't ianhaid Volt (V) efter Alessandro Volta beskrewen. Späänang entstäänt uun a natüür troch rofin, so üs bi en laid, huar onerskiaselk loft bienööder rofet. Uun a technik woort späänang miast troch induksion häärsteld. Bi en baterii entstäänt späänang troch en cheemisk reaksion. För a hüshual woort uun föl lunen en späänang faan 220 V paroot steld, uun ööder lunen oober 110 V. Grater maskiinen brük dreistruum mä 380 V. Wan maskiinen uun a gang san, suragt det späänang för struum. Det späänang woort bereegent ütj det elektrisk werk (= energii) W A B {\displaystyle W_{\mathrm {AB} }\,} (uun Joule of Wattsekunden of Newtonmeeter) an det elektrisk lääs (Q) (uun Coulomb). Ütj W = F → ⋅ s → {\displaystyle W={\vec {F}}\cdot {\vec {s}}} an F → = E → ⋅ Q {\displaystyle {\vec {F}}={\vec {E}}\cdot Q\,} woort U A B = W A B Q {\displaystyle U_{\mathrm {AB} }={\frac {W_{\mathrm
Volt as det SI-ianhaid för't elektrisk späänang. Hat as näämd efter di italieensk füüsiker Alessandro Volta. Det ufkörtang as „V“. Volt as nian SI-grünjmiat, sodenang koon det mä ööder grünjmiaten beskrewen wurd. Det san: kg, m, s an A. 1 V = 1 k g m 2 A s 3 {\displaystyle \mathrm {1\,V=1\,{\frac {kg\,m^{2}}{A\,s^{3}}}} } 1 Volt (V) as det späänang U {\displaystyle U} bi en struumfeerer, di bi en struum I {\displaystyle I} faan 1 Ampere (A) en efekt P {\displaystyle P} faan 1 Watt (W) hää. [ U ] S I = V = J C = W A = k g ⋅ m 2 s 3 ⋅ A {\displaystyle [U]_{SI}=\mathrm {V} ={\frac {\mathrm {J} }{\mathrm {C} }}={\frac {\mathrm {W} }{\mathrm {A} }}={\frac {\mathrm {kg} \cdot \mathrm {m} ^{2}}{\mathrm {s} ^{3}\cdot \mathrm {A} }}\,} Det formel het U = W Q {\displaystyle U={\frac {W}{Q}}} „Späänang as werk per lääs“
Elektrisk werk as uun a füsiik det auerdreegen faan energii troch elektrisiteet. Det formeltiaken as E (faan "energii") an det ianhaid as Wattsekund (Ws) of Joule (J). 1 Ws = 1 J. Uun a hüshual werket'am oober mä Kilowattstünj (kWh). 1 kWh = 3.600.000 Ws, 1 Ws ≈ 2,778·10−7 kWh. Det elektrisk energii E {\displaystyle E} of uk elektrisk werk W {\displaystyle W} woort bereegent ütj elektrisk späänang U {\displaystyle U} , struummäächt I {\displaystyle I} an tidj t {\displaystyle t} : E = U ⋅ I ⋅ t {\displaystyle E=U\cdot I\cdot t} Elektrisiteet Energii Werk
Energii (faan greks εν en „banen“ an ἔργον ergon „werke“) as en wichtag grate uun a füsiik an spelet en grat rol uk uun a technik, chemii, biologii an wiartskap. Hör SI-ianhaid as Joule (J). En wichtag natüürgesets sait, dat energii ei ferleesen gung koon. Hat koon oober hör skak feranre. Energii woort miast üs werk W {\displaystyle W} betiakent an bereegent ham ütj krääft F {\displaystyle F} an wai s {\displaystyle s} W mechaanisk = F ⋅ s {\displaystyle W_{\text{mechaanisk}}=F\cdot s} Uun a elektrotechnik saat energii (elektrisk werk) ham ütj späänang U {\displaystyle U} , struummäächt I {\displaystyle I} an tidj t {\displaystyle t} tuup: E elektrisk = U ⋅ I ⋅ t {\displaystyle E_{\text{elektrisk}}=U\cdot I\cdot t} Am so muar energii E {\displaystyle E} ik iinsaat, am so muar mase m {\displaystyle m} koon ik reer. v {\displaystyle v} as at faard E k i n e e t i s k = 1 2 m v 2 {\displaystyle E_{\mathrm {kineetisk} }\,=\,{\tfrac {1}{2}}mv^{2}\,} . Uun en mase m {\displaystyle m} raut energii efter det formel E uun rau = m c 2 {\displaystyle E_{\text{uun rau}}=m\,c^{2}\,} Diarbi as c {\displaystyle c} at faard faan't laacht.
At Kanuut, Knuut (Calidris canutus) as en slach faan fögler uun't famile faan a Snepen (Scolopacidae). Huar jo enkelt onerslacher föörkem. Ai faan Calidris canutus Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Kanuuten Wikispecies hää en artiikel tu: Kanuuten
Aur dat CGS-Süsteem heer di Füüsikers jam ön't Jaar 1874 internatsjonaal iinigt. Dat Süsteem kām ön Engelön üt en meent sa fuul üs: centimeter, gram, second. Dat "Gauß-Süsteem" becht üp't CGS-Süsteem āp. 1889 kām dat MKS-Süsteem, en dit meent sa fuul üs meter, kilogram, second. Dat MKS-Süsteem blef bit hentö't Jaar 1960, en da kām dat SI-süsteem.
Joule [dʒuːl] (J) as en SI-ianhaid för a füsikaalisk gratin energii, werk an waremk. Hat as näämd efter James Prescott Joule. Joule koon am bereegne mä a SI grünjmiaten kg, m an s: 1 J = 1 k g m 2 s 2 {\displaystyle \mathrm {1\,J=1\,{\frac {kg\,m^{2}}{s^{2}}}} } 1 Joule as det energii, am en mase faan 0,102 kg (det as so föl üs en toofel sakelaad) 1 meeter huuchtulaften (= 1 Newtonmeeter) am 1 sekund loong di efekt faan 1 Watt aptubringen, det as so föl üs en minskelk hart koon (= 1 Wattsekund) wan bi en späänang faan 1 V 1 sekund loong en struum fan 1 A lääpt (= 1 Voltamperesekund) am 1 gram weeder faan 15 °C am 0,239 °C warmer tu maagin https://web.archive.org/web/20120412224653/http://www.ptb.de/cms/fileadmin/internet/publikationen/einheiten.pdf
Di efekt as en grate uun a füsiik an stäänt för energii (= werk) per tidj. Det formeltiaken uun't SI-süsteem as P {\displaystyle P} (faan ingelsk power), det SI-ianhaid as Watt. Di efekt P {\displaystyle P} bereegent ham ütj werk ΔW of energii ΔE an det tidj Δt : P = Δ E Δ t = Δ W Δ t . {\displaystyle P={\frac {\Delta E}{\Delta t}}={\frac {\Delta W}{\Delta t}}\ .} Bispal Woort en energii faan 1 kilowattstünj 1 stünj loong ferbrükt, do as di efekt 1 kilowatt. Woort detsalew energii uun en hualew stünj ferbrükt, do as di efekt tweisis so huuch, do san det 2 kilowatt. Am uun en tidj t en wai s mä det faard v jin det krääft F tu skaafin, as soföl energii P {\displaystyle P} nuadag: P ( t ) = F ( t ) s ( t ) t = F ⋅ v {\displaystyle P(t)={\frac {F(t)\,\mathrm {s} (t)}{\mathrm {t} }}=F\cdot v} Luke bi di artiikel Elektrisk efekt
E Karhiird (ap Tjüsk: Karrharde; ap Dånsk: Kær Herred) äs en Hiird önj Noordfräisklönj. Dat woord önj e tid foon e wikingere skååfed. E hiird heet elwen gemiinde: Ååchtoorp Braarep Ding-Sönj Humptoorp Kuurlem Kläksbel Lååselönj Läigem Leek Medelby Stääsönj Bloos önj e gemiinde Ding-Sönj, Stääsönj än Leek ward et Karhiirder spreegen. Moritz Momme Nissen (1822-1902) Oure hiirde önj Noordfräisklönj: Wisinghiird, Böökinghiird, Karhiird, Gooshiird.
At Sekund – faan lat. pars minuta secunda as en grünjmiat uun't SI-süsteem för at tidj. Uun a ualdai as't di 86.400st dial (24x60x60) faan a dai. Di dai as oober leewen ei likelung. Sodenang brükt a füsiik en beeder bestemang: 1 Sekund woort fäästlaanj üs det tidj, huar det Caesiumnuklid 133Cs 9.192.631.770-sis hör tustant anert. Diaram het detdiar sekund uk „atoomsekund“. 1 Attosekund = 0,000 000 000 000 000 001 Sekunden = 10-18 Sekunden 1 Femtosekund = 0,000 000 000 000 001 Sekunden = 10-15 Sekunden 1 Pikosekund = 0,000 000 000 001 Sekunden = 10-12 Sekunden 1 Nanosekund (ns) = 1000 Pikosekunden = 0,000 000 001 Sekunden = 10-9 Sekunden 1 Mikrosekund (µs) = 1000 Nanosekunden = 0,000 001 Sekunden = 10-6 Sekunden 1 Millisekund (ms) = 1000 Mikrosekunden = 0,001 Sekunden = 10-3 Sekunden 1 Sekund = 1000 Millisekunden 1 Minüüt = 60 Sekunden 1 Stünj = 60 Minüüten = 3600 Sekunden 1 Dai = 24 Stünjen = 1440 Minüüten = 86.400 Sekunden Bureau International des Poids et Mesures (Hrsg.): The International System of Units (SI) (PDF)
At kilogram as en SI-grünjmiat för't mase. Hat as bestemet troch det urkilogram, det as en silinder ütj Platin-Iridium. Hi woort uun Frankrik ferwaaret. Det ianhaid woort mä „kg“ ufkört. 1000 gram san 1 kilogram. 1000 kilogram san 1 ton. 1000 ton san 1 kiloton (kt). Commonskategorii: Kilogram – Saamlang faan bilen of filmer SI-süsteem
Karlsruhe as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. E stää läit önjt nordweesten foont bundeslönj, önj di Karlsruhe Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 312.060 inboogere (2019). Dåt as en krisfri stää än uk e hoodstää foon e Lönjkris Karlsruhe. Germany: Baden-Württemberg, citypopulation.de
Ljouwert is jü hoodstää än gemiinde foon e prowints Fryslân in da Naaserlönje. Jü stää heet 92.460 inboogere (2018) än e gemiinde 124.499 inboogere (2021). Daheere stääse lade önj e gemiinde Ljouwert: Stääddiile foon e stää Ljouwert (wiken): Achter de Hoven Aldlân & De Hemrik (sunt 2018) Bilgaard Blitsaard Camminghabuorren Binnenstêd Faleriuskertier Fokseparkwyk (Westerparkwyk) Flietsône Frijheidswyk Heechterp-Skieringen Huzum (Neederlönjsch: Huizum) Huzum-West Muzykwyk / Transfaalwyk / Fûgelbuert Nijlân Oldegalileën / Blommebuert Oranjewyk Suderbuorren Skipsbuert Tsjerk Hiddes / Cambuursterhoek Westein Wielenpôle Kneppelfreed wus en forfål di 16. Mistmoune 1951: fryske spräkeaktiwiste protestiird fort ruchthüs bait Wilhelminaplein deeriinj, dåt bloots et Neederlönjsch önjt hüs brüked wårde köö. Jü politii inseet slüünjstooke iinj e aktiwiste. En unersäkingsütschut eefter e forfål reet, dåt di Fryske Spräke as manerhäidsspräke en ruchtstaatus heewe schölj. Commons: Ljouwert (stää) – Saamlang faan bilen of filmer Suuse, mårkinge än haanewisinge: Webside KNMI oer it waarstasjon Ljouwert Gemiddelde hoogte in N.A.P. van de belangrijkste gemeenten fan allesopeenrij.nl Netherlands: Friesland / Fryslân, citypopulation Friesland: Province in Netherlands, citypopulation.de Netherlands: Friesland / Fryslân, citypopulation.de
Katharine (nåmd: Katriine) Ingwersen - tuläid di 17. August 1879 önj Deesbel, störwen di 17. Moi 1968 uk önj Deesbel, weer jü har hiil laawen schöljmäister wus. As doochter üt en üülj frasch famiili wörd's önj Deesbel önj e Böökinghiird tuläid. Heer heet's da jarste frasche uurde spräägen. Dåt wus en luk for di hiile frasche sååge, dåt Nis Albrecht Johannsen harn schöljmäister wörd, dan hi heet har e wäi tut frasch wised. Katharine wus awt schöljmäisterseminar önj Slaswik foon 1898 bit 1901. As's deer klåår wus, köm's eefter Deesbel tubääg. Heer heet Kathrine Ingwersen en manschneåler lung as liirerin önjt schölj uuged, heer heet's bit tu harn düüs booged. As jü eefter fjoueränfäärti iir pensioniird wörd, ging't jarst fåli lüüs! Ünferknüt, wiiken än klåårhooded bit tu da leeste deege, heet's har ma åål har kreefte for di frasche spräke, sååge än brük inseet, - önj e feriin, fort museum, fort kameedispal, for di frasche unerrucht. Dächte, bjarnesunge, ferteelinge (t.b. Di strid twasche wunter än uurs) än ai maner as fiiwäntwunti kameedistöögne, weerfoon da beeste maning tooche apfjard ouers nuch ai drüked wörden san bit aw "Jü reet et spal", heet's schraawen. Dåt Bundesverdienstkreuz heet's füngen, än as jü fiiwäntachenti
Elektrostaatik as en feenomeen uun a füsiik an befaadet ham mä't elektrisk lääs uun rau. Al loong witj am, dat was mateeriool letj lacht dialen uuntji koon. Det greks wurd elektron för rääf, huar det gud bi tu sen as, käänt am daalang uun a miast spriaken. Det krääft uun a elektrostaatik komt faan't elektrisk lääs an woort efter't gesets faan Coulomb bereegent. Det krääft komt üs böös letj föör, as oober uun ferglik mä't grawitatsion böös grat. So as det elektrisk krääft tesken en elektron an en proton 1040-sis grater üs det grawitatsioonskrääft diartesken. Det elektrodünaamik befaadet ham mä't elektrisk lääs uun faard. Commonskategorii: Elektrostaatik – Saamlang faan bilen of filmer
Krääft as en grate uun a füsiik an spelet en grat rol uun a mechaanik. Hat koon at faard faan dingen feranere of ferfurme. Troch krääft woort werk den an det energii faan dingen feranert. Enkelt slacher faan krääft haa en aanjen nööm: krääft faan't rofin, krääft faan't gewicht an sentrifugaalkrääft. Isaac Newton foonj uun't 17. juarhunert ütj, dat at krääft di grünj as, wan det faard faan dingen ham feranert. An do foonj hi ütj, dat at tu arke krääft en jinkrääft jaft ("actio = reactio"). Wan krääft at faard faan en ding fernanert, do koon det krääft auer di wai an det tidj bereegent wurd. Efter Newton sin ööder gesets täält för en mase m {\displaystyle m} an en konstant faardferanerang a {\displaystyle a} det reegel: F → = m a → {\displaystyle {\vec {F}}=m{\vec {a}}} Det woort uk bi det bestemang faan't ianhaid Newton düütelk: N = k g ⋅ m s 2 {\displaystyle \mathrm {\,N=kg\,\cdot {\tfrac {m}{s^{2}}}} } Hü krääft an werk tuuphinge, beskraft det "gulen reegel faan a mechaanik": W = F s {\displaystyle W=F\,s} Diarbi as W {\displaystyle W} at werk, F {\displaystyle F} at krääft an s {\displaystyle s} a wai. Wan det
Newton [ˈnjuːtn̩] as uun a füsiik det SI-ianhaid för't krääft. Hat as näämd efter di ingelsk wedenskapsmaan Isaac Newton. 1 Newton (N) as fäästlaanj mä a SI-grünjmiaten kg, m an s: 1 N = 1 k g ⋅ m s 2 {\displaystyle 1\,\mathrm {N} =1\,{\frac {\mathrm {kg} \cdot \mathrm {m} }{\mathrm {s} ^{2}}}} Det ment, 1 N {\displaystyle 1N} as det krääft, wat dü brükst, am en mase faan 1 k g {\displaystyle 1kg} uun en tidj faan 1 s {\displaystyle 1s} ütj rau üüb en faard faan 1 m s {\displaystyle 1\,{\frac {\mathrm {m} }{\mathrm {s} }}} tu bringen. Auer det faardferanerang üüb a eerd g = 9 , 81 m s 2 {\displaystyle g=9,81{\frac {m}{{s}^{2}}}} grat as, as 1 N {\displaystyle 1N} sodenang uk det gewicht faan en mase faan 102 g (det as so föl üs en toofel sakelaad). Krääft
Keltisch (dt. Keltisch) as en spräkegrupe, jü hiirt tu dåt Indogermaansch. Tu dåt Keltisch wårde da eefterstönjene (uner-)spräkegrupe räägend: Ailönjkeltisch: Britanisch Waliisisch (gööl aw e koord) Kornisch (urangsch) Bretonisch (figelätj) Goidelisch Iirsk (gräin) Schotisch Gäälisch (ween) Manx (brün) Fååstlönjkeltisch: Galisch (ütstörwen) Henry Lewis, Holger Pedersen, A Concise Comparative Celtic Grammar, Göttingen 1989. Kim McCone, Towards a relative chronology of ancient and medieval Celtic sound change, Maynooth 1996. Donald MacAulay (ed.), The Celtic Languages, Cambridge 1992. Paul Russell, An Introduction to the Celtic Languages, Longman 1995 Kurse än uurdeböke foon keltische spräke
At faard (formeltiaken v, faan lat. Velocitas) as en grünjmiat uun a mechaanik. Hat sait uun, hü gau ham wat reert. Det faard bereegent ham ütj wai an tidj. Ianhaiden uun't SI-süsteem san meeter per sekund (m/s) of kilomeeter per stünj (km/h). Det gaust faard, wat wi kään, as det faard faan't laacht. Mä di wai s {\displaystyle s} an det tidj t {\displaystyle t} läät ham det madelt faard v {\displaystyle v} bereegne. v ¯ = s ( t ) t {\displaystyle {\bar {v}}={\frac {s\left(t\right)}{t}}} 1 kn = 1 sm/h = 0,5144 m/s = 1,852 km/h; 1 m/s = 3,6 km/h (genau) = 1,944 kn = 2,237 mph; 1 km/h = 0,2778 m/s = 0,540 kn = 0,6214 mph; 1 mph = 0,8690 kn = 0,44704 m/s (genau) = 1,609344 km/h (genau); 100 ft/min = 0,508 m/s (genau); c = 299.792.458 m/s (genau) = 1.079.252.848,8 km/h (genau). Commonskategorii: Faard – Saamlang faan bilen of filmer
Chemii ([çeˈmi:]; uk [ʃeˈmi:]) as en natüürwedenskap. Hat befaadet ham mä eegenskapen an feranrangen faan materioolen. Onersoocht wurd diarbi atoomen (t.b. iisen), moleküülen (t.b. weeder) an ionen (t.b. saalt). Orgaanisk chemii, befaadet ham mä karboon-ferbinjangen Anorgaanisk chemii, befaadet ham mä a cheemisk elementen Füsikaalisk chemii, befaadet ham mä a grünjlaagen faan chemii Wikimedia Commons hää bilen of filmer tu: Chemie Wääblink-kataloog tu Chemii uun't Curlie Project (iar:DMOZ, üüb huuchsjiisk) Cheemisk reaksioon Cheemisk ferbinjang
En minüüt as en ianhaid för't tidj uun't SI-süsteem. 60 minüüten san 1 stünj, an 60 sekunden san 1 minüüt. At minüüt woort mä m i n {\displaystyle min} ufkört. Dan an wan sjocht'am uk 1h 30′ 45″ (för 1 stünj, 30 minüüten an 45 sekunden). Det as oober eegentelk ei rocht, auer jo tiakens ′ an ″ bluas för winkel-minüüten an winkel-sekunden tuläät san, t.b. 54°23'48".
At (Juliaans) juar as en miat för't tidj an düüret akeroot 365,25 daar. Det krüm taal komt diarfaan, dat wi trii juar loong mä 365 daar reegne, an do ian juar mä 366 daar. Det as en skregeljuar. Juartjiint. Det as en tidjrüm faan 10 juaren an woort faan di 1. Janewoore efter en tjiiner-juar, t.b. 1971 bit tu di 31. Detsember faan't naist tjiiner-juar reegent, det wiar do 1980. Wan am faan a "sööwentager juaren" snaaket, ment am oober miast a juaren, diar mä 197.. began, det ment faan 1970 bit 1979. Juarhunert. Diar as miast en tidjrüm faan di 1. Janewoore efter en hunerter-juar (t.b. 1801) bit tu di 31. Detsember faan't naist hunerter-juar (t.b. 1900) mä mend. Detdiar juarhunert as do det 19. juarhunert. Juardüüsen. Det lääpt jüst so mä düüsener-juaren, t.b. faan di 1. Janewoore 1001 bit tu di 31. Detsember 2000. Det as do det 2. juardüüsen efter Krast. Juarmiljuun. Son tidjrüm woort t.b. uun a geologii brükt. Ian juarmiljuun woort Ma (faan Mega-annum) ufkört. At juar spelet en grat rol bi kalendern. Wi racht üs efter di Gregoriaans kalender an haa nü det juar 2024 efter Krast. Uun a astronomii woort det juar ööders
A Kenkenbuum of Julbuum, (sö.) Jöölboom woort uun Nuurdfresklun flooksis uun steed faaan en tanebuum uun a jultidj apsteld. Det as en letj holtrak mä en kraans faan green twiigen, miast boksbuum. Jo figüüren san maaget mä saaltdii an het kenkentjüch (sö. Popen). Dü könst diar en swin finj, en kü, en sjep, en hingst, en höön of en fask. En siilskap of en maln sjocht am uk leewen ans. Oner stäänt a leewentsbuum mä Adam an Eva, aapel an slaang. Do hinge diar keeden mä sinken of plumen an sjauer aapler, an jo grater kenkenbuumer fu noch sjauer tualaglaachten efter det muude faan a adventskraans. Miast stäänt a kenkenbuum uun en wönang. Mä det kenken as was det Jesuskint mend. An jul komt faan det däänsk wurd hjul, det het wel (ingelsk: wheel). Diar as was det juar mä mend, wat ham so üs en wel dreit. Jo sjauer aapler stun wel för a sjauer juarstidjen. An at kenkentjüch as sümbool för sünjhaid an rünjhaid. A iarst julbuum (amrum-news.de)